108

Haec sunt nomina filiorum Israel, qui ingressi sunt Aegyptum cum Jacob. Singuli cum domibus suis introierunt: [Col. 0010D] Ruben, Simeon, Levi, Judas, Isachar, Zabulon et Benjamin, Dan et Nephthalim, Gad et Aser (Exod. I) . Quid ergo isti undecim filii Jacob, qui [Col. 0011A] ingressi sunt cum eo in Aegytum, sive magis duodecim addito videlicet Joseph significant, nisi apostolorum ordine? De quibus Salvator ipse ait: Sicut misit me Pater, et ego misi vos in mundum (Joan. VI) . Aegyptus enim, hic mundus esse figuraliter multis prophetarum vocibus approbatur. Necnon et septuaginta quinque animae, quae simul in Aegyptum cum praedicto patriarcha introisse describuntur, praedicatorum ordinem typice designant: quia septuaginta discipulos ad praedicandum Dei verbum in toto orbe Salvator miserat: ut Pentateuchum legis spiritualiter servandum docerent. Aliter hae septuaginta animae, quae in Aegyptum ingressae sunt, mystice in numero remissionis accipiuntur: scilicet ut huic saeculo, qui per Aegyptum figurabatur, post tanta peccata [Col. 0011B] et sacrilegia, donaretur remissio peccatorum. Joseph autem in Aegypto erat. Et de Redemptore nostro Joannes scripsit: quia in mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I) . Quo mortuo et universis fratribus ejus, omnique cognatione illa filii Israel creverunt, et quasi germinantes multiplicati sunt: ac roborati nimis, impleverunt terram. (Ex Isidoro.) Mortuo Joseph et fratribus ejus, creverunt filii Israel, et invaluerunt nimis. Sic et noster verus Joseph, postquam pro omnibus gustavit mortem, per quam destruxit diabolum, qui habebat mortis imperium, multiplicatus est fidelium populus. Nisi enim sicut ipse ait, cecidisset granum frumenti in terram et mortuum fuisset, non utique fructum (Joan. XII) , nunc plurimum totius [Col. 0011C] orbis terrae sustulisset. Moraliter quoque et in te si moriatur Joseph, id est mortificationem Christi in corpore tuo suscipias, et mortifices membrum tuum peccato, tunc in te multiplicantur filii Israel, id est sensus boni et spirituales. Quotidie enim morientibus vitiis in te, virtutum numerus augetur: et in terra multiplicaberis, in tua scilicet carne: per quam virtutes administrantur. Surrexit interea rex novus super Aegyptum qui ignorabat Joseph, et ait ad populum suum: Ecce populus filiorum Israel multus et fortior nobis est. Venite sapienter opprimamus eum, ne forte multiplicetur. In Chronicis Eusebii et Hieronymi legimus, quod post ingressum Jacob in Aegyptum, primus Amosis regnaverit annis XXV, post quem Nebron annis XIII, dehinc Amenonphis annis [Col. 0011D] XXI, post hunc Mephres annis XII, post quem Mispharmutusis annis XXVI, post eum Tithimoris annis IX, deinde Amonaphis annis XXXI, sub quo Amram genuit Moysen cum esset annorum LXX. Praeposuit itaque eis magistros operum, ut affligerent eos oneribus: aedificaveruntque urbes tabernaculorum Pharaoni, Phiton et Rameses. Quantoque opprimebant eos, tanto magis multiplicabantur et crescebaut. Oderantque filios Israel Aegyptii et affligebant, illudentes eis et invidentes, atque ad amaritudinem perducebant vitam eorum, operibus duris luti et lateris: omnique famulatu quo in terrae operibus premebantur.

Mystice autem primum videndum est quis sit iste rex qui sciebat Joseph; et quis sit, qui nesciebat. [Col. 0012A] Quandiu ergo rex noster, id est, spiritus mentis nostrae, tenet memoriam Joseph, id est, Christi (hujus enim meminit rex in Aegypto, id est, spiritus noster in carne nostra, quae Aegyptus non inconvenienter dicitur) non affliguntur filii Israel, rationabiles scilicet sensus vel virtutes; nec luto et latere consumuntur, terrenis scilicet curis; neque eis admiscentur paleae, id est, leves et irrationabiles actus; nec masculi necantur, hoc est opera jam perfecta. Si vero sensus noster nescierit Christum, tunc sapientia carnis, quae inimica est Deo, succedit in regnum: et alloquitur gentem suam, corporeas scilicet voluntates: et vocatis ducibus vitiorum, initur consilium contra Israel, quomodo opprimatur supradictis malis. Et tu ergo, qui haec audis, si post donum baptismi [Col. 0012B] opera hujus mundi facis, scito quia surrexit in te alius rex qui nescit Joseph. Potest quoque rex Aegypti qui nescit Joseph, diabolus accipi, qui dixit in corde suo, non est Deus: qui genti suae, id est apostatis angelis quodammodo loquitur: Ecce viri Israel creverunt, et invaluerunt nimis super nos: hi scilicet, qui mente Deum videre possunt, et unde hoc sensit diabolus, quia fortis sit gens Israel, nisi quia saepe congressus est, et saepe superatus est? Sed illud, quod timet, ne quando eveniat illis bellum et jungantur adversariis illorum, et devictis illis, de terra sua discedant, ostendit se ea, quae a patriarchis et prophetis de adventu Christi praedicta sunt, praesensisse: et inde scire, quod sibi immineat bellum: cum eum sensit venturum, qui cum fiducia [Col. 0012C] triumphet ipsum et satellites ejus. Docet igitur Pharao Israelitas aedificare sibi civitates; id est Phiton, quae interpretatur os defectionis vel os abyssi, et Ramesen, quae interpretatur malitiam detinens, vel commotio tineae. Ecce quales civitates praecepit sibi aedificari Pharao, qui interpretatur dissipator, et verus inimicus est populi Dei: urbem scilicet quae dicitur oris despectio vel os abyssi: cum mendacium loqui persuadet, et foveam praeparat perditionis his qui sibi obtemperantes, linguis suis dolose agunt. Altera vero, quae dicitur commotio tineae vel malitiam detinens, ibi construitur, ubi malitiosus ipse, malitiam menti perversae ingerit, et avaritiae pestem introducit. Qui enim sequuntur illum, nisi qui colligunt per fraudem divitias, et condunt [Col. 0012D] thesauros suos in terra, ubi tinea demolitur, et fures effodiunt atque furantur? Nos ergo si de substantia nostra gratias agamus omnium bonorum largitori, et misericordiam de illa impendamus in proximos nostros egentes, jungamurque per obedientiam praedicatoribus veritatis, dicet de nobis spiritualis Pharao: Filii Israel praevaluerunt nimis super nos, et junguntur inimicis nostris, quia praevalebimus illi, et eo invito pergimus de terra sua, deponentes veterem hominem cum actibus ejus, atque relinquentes imaginem terreni parentis nostri, induemus nos imaginem coelestis Redemptoris. Inde enim maxime sollicitatur diabolus, et certat per magistros ac praepositos suos, haereticos videlicet, [Col. 0013A] philosophos, seu falsos Christianos, ut affligamur oneribus scelerum, ne egrediamur liberi a servitute peccatorum et vitiorum. Quodque dicitur, Quanto opprimebant illos, tanto magis multiplicabantur et crescebant, significat quod quanto saevit diabolus persequendo Christianos, et augendo tentationes atque tormenta, tanto magis crescunt electi in augmento meritorum, et multiplicantur in retributione praemiorum. Sequitur:

Dixit autem rex Aegypti obstetricibus Hebraeorum, quorum una vocabatur Sephra, altera Phua, praecipiens eis: Quando obstetricabitis Hebraeas, et partus [Col. 0013B] tempus advenerit, si masculus fuerit, interficite illum: si femina reservate (Exod. I) . Istas obstetrices, id est, Phuam, quae apud nos rubens vel verecunda dici potest, et Sephram, quae avis ejus vel pulchritudo sive placens interpretatur, quidam dixerunt rationabilis eruditionis formam tenere, quae subtilis, pulchra et verecunda est, et tam spiritualibus quam corporalibus habilis atque commoda disciplinis. Obstetrices enim quaedam mediae sunt, et tam masculos quam feminas fovent: sic eruditio ista communis rationabilis scientiae ad omnes propemodum pertingit sensus: omnes instruit, omnes fovet; et sive coelestia meditari, sive mundana disponi, suis possessoribus in promptu est. Si quis virilis in ea animi fuerit, et voluerit coelestia quaerere, per hujusmodi [Col. 0013C] eruditionem ad divinorum intelligentiam paratior veniet. Si autem saecularia quis negotia per eam agere voluerit, ad hoc ipsam utilissimam habebit. (Ex Isidoro.) Jubet quoque masculos occidi Pharao, et feminas vivere: sic et diabolus, ne robur fidei praevaleat, conatur ut interfectis virtutibus, vitia maneant: fortissimosque et viriles animi sensus, unde coelestia rapimus et divina, id est rationem, prudentiam, innocentiam et fidem in homine occidere festinat; et illud in eo vivificare, quod femineum, quod imbecillum et fragile, et pronum ad vitia cernitur; id est, ambitionem, vinolentiam, libidinem, iracundiam, crudelitatem, furorem, et caetera his similia, quae in feminarum figura sunt. Timuerunt autem obstetrices Deum, et non fecerunt juxta [Col. 0013D] praeceptum regis Aegypti, sed conservabant mares. Quibus ad se accersitis, rex ait: Quidnam est hoc, quod facere voluistis, ut pueros servaretis? Quae responderunt: Non sunt Hebraeae sicut Aegyptiae mulieres. Ipsae enim obstetricandi habent scientiam: et priusquam veniamus ad eas, pariunt. Bene ergo fecit Deus obstetricibus, et crevit populus confortatusque est nimis: et quia timuerunt obstetrices Deum, aedificavit illis domos. (Ex Augustino.) Quaeri solet, utrum talia mendacia approbata sint auctoritate divina, quandoquidem scriptum est Deum benefecisse obstetricibus; sed utrum pro misericordia ignoscebat mendacio, an et ipsum mendacium dignum praemio judicabat, incertum est. Aliud enim faciebant obstetrices vivificando [Col. 0014A] infantes parvulo; aliud Pharaoni mentiendo. Nam in illis vivificandis, opus misericordiae fuit; mendacio vero illo pro se utebantur, ne noceret illis Pharao: quod potuit non ad laudem, sed ad veniam pertinere. Neque hinc auctoritatem ad mentiendum esse propositam mihi videtur, in qua magis recompensatione noscitur quid mendacii culpa mereatur. Nam benignitatis eorum merces quae est in aeterna vita potuit retribui, pro admissa culpa mendacii in terrena est recompensatione declinata; ut in vita sua quam mendacio tueri voluerunt, ea quae fecerunt bona receperunt, et ulterius quod exspectarent mercedis suae praemium, non haberent. Praecepit autem Pharao omni populo suo dicens: Quidquid masculini sexus natum fuerit, in flumen projicite; [Col. 0014B] quidquid feminei reservate. Videte quod princeps hujus mundi populo suo praeceperit, scilicet ut nostros infantes rapiant, et in flumen projiciant. Unde considera, o homo, quid tibi immineat postquam natus fueris, imo renatus. Illud utique, quod in Evangelio legitur: ubi de baptismo Domini commemoratur. Jesus, inquit, ut ascendit de baptismo, ductus est ab Spiritu in desertum, ut tentaretur a diabolo (Matth. IV) . Hoc ergo tibi imminet, ut aquis salutaribus mundatus et novus homo effectus, insidias et tentationes perferas diaboli et ministrorum ejus; quibus hoc voti est, ut quidquid masculini ac praecipui gignas operis, aquis submergant. De quibus aquis Propheta dicit: Quia intraverunt aquae usque ad animam meam (Psal. LXVIII) . Quid ergo dabimus tibi consilii, [Col. 0014C] nisi ut masculum natum, tribus mensibus more Levitae elegantem occultes infantem: ne hostis illum rapiat et interficiat? Verbi gratia, si facias eleemosynam, quia opus Dei est, masculum generas, sed si ita facis ut hominibus innotescas, ab Aegyptiis rapitur eleemosyna tua, et aquis spiritualibus submergetur. Vide ergo ne obliviscaris praecepti Dominici, quod tibi mandat: Cum facis eleemosynam, nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua; ut sit eleemosyna tua in abscondito; et Pater tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi (Matth. VI) . Sic et de jejunio et de oratione, et caeteris spiritualibus artibus nobis faciendum est, ne forte perdamus fructum laboris nostri, et dicat de nobis Dominus: Amen, amen dico vobis, receperunt mercedem suam (Ibid.) .

Egressus est post haec vir de domo Levi, et accepit uxorem stirpis suae, quae concepit et peperit filium; et videns eum elegantem, abscondit tribus mensibus. Cumque jam celare non posset, sumpsit fiscellam scirpeam, et linivit eam bitumine ac pice, posuitque intus infantulum, et exposuit eum in carecto ripae fluminis, stante procul sorore ejus, et considerante eventum rei. Ecce autem descendebat filia Pharaonis, ut lavaretur in flumine: et puellae ejus gradiebantur per crepidinem alvei. Quae cum vidisset fiscellam in papyrione, misit unam e famulis suis; et illatam aperiens cernensque in ea parvulum vagientem, miserta [Col. 0015A] ejus ait: De infantibus Hebraeorum est. Cui soror pueri, Vis, inquit, ut vadam, et vocem tibi Hebraeam mulierem, quae nutrire possit infantulum? Respondit ei, Vade. Perrexit puella, et vocavit matrem ejus. Ad quam locuta filia Pharaonis: Accipe, ait, puerum istum et nutri mihi: ego tibi dabo mercedem tuam. Suscepit mulier et nutrivit puerum, adultumque tradidit filiae Pharaonis; quem illa adoptavit in locum filii, vocavitque nomen ejus Moyses, dicens: Quia de aqua tuli eum (Exod. II) . Hinc apud Josephum taliter scriptum reperitur. Metuens autem Amramis, ne captus regiae irae succumberet, et ipse cum puero deperiret, et Dei providentiam excluderet, deliberavit potius hoc modo pueri consulere saluti, providentiamque latendi hanc esse indicavit. Vas rotundum [Col. 0015B] ex vimine complicitum, velut alveoli magnitudine praepararunt, quod sufficeret ut infans ibi spatiose jaceret: deinde unxerunt illud bitumine. Natura namque bituminis est, ut in viminalibus vasculis accessum posita, coerceat. Illic ergo mittentes infantem et circa fluvium ponentes, ejus salutem Deo reliquerunt. Thermothe igitur erat filia regis. Haec dum luderet circa littus fluminis, portari a fluvio illud vas conspiciens, praecepit ut ad se ille alveus portaretur. Venientibus autem qui ad hoc fuerant destinati cum alveo, videns infantem, valde gavisa est propter magnitudinem et speciem ejus. Tanto enim studio Deus circa Moysen usus est, ut ab ipsis qui propter ejus nativitatem decreverant interimere omne genus Hebraeorum, alimento et cura dignus haberetur. [Col. 0015C] Jussitque mulierem adduci Thermothe regis filia, quae daret infanti mamillam. Quo non accedente ad illius ubera, sed evitante, et hoc in multis mulieribus faciente, Maria assistens his quae fiebant, non quasi videretur ex operibus ei inter alios astare, ait: Frustra, o regina, has mulieres ad nutrimentum infantis vocas, quae nullam ad eum cognationem habent. Si vero quamdam Hebraicarum mulierum adduci praeceperis, puto tanquam contribulis suae poterit ubera accipere. Cumque putaretur bene dixisse, jussit hanc ire, ut aliquam quae lactare eum posset adduceret. Illa vero accepta hujusmodi potestate, reversa est agens matrem nulli cognitam, infansque grate quodammodo ejus accessit ad ubera, et supplicante regina, commissum est ei cum omni diligentia [Col. 0015D] pueri nutrimentum: cui secundum eventum rerum, nomen impositum est, eo quod de flumine sit salvatus. Aquam enim mos Aegyptii vocantes, is vero salvatus, componentes itaque haec ex ambobus, Moyses ei nomen imposuerunt, id est, ex aqua salvatus. Parentes Moysi, quorum fidem et opera lex naturalis decorabat, patriarchae sunt, a quibus ipse Moyses et illi qui legem litterae acceperunt, nati sunt. Tribus ergo mensibus Moyses in domo parentum natus occultatur, cum lex vetus tribus temporibus in Judaica plebe ante adventum Christi lateret, hoc est sub judicibus, sub regibus, sub sacerdotibus, donec venit ipse qui legem dedit, et per totam mundi latitudinem spiritualiter eam observandam gentibus tradidit. [Col. 0016A] Filia autem Pharaonis Ecclesia est ex gentibus congregata, quae quamvis nunc vero gaudeat parente, hoc est Deo Patre, tamen antea alium quando idolis serviebat, secuta est patrem: de quo per divinam vocem in psalmo ad ipsam dictum est. Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui (Psal. XLIV) . Haec ergo exivit de domo patris, et venit baptizari ut lavaretur a peccatis, quae contraxerat in domo patris sui, veniensque ad baptismum suscepit legem: quae tamen lex intra fiscellam tunc erat scirpeam, ex multis virgultis sive ex papyro contexta, ac linita pice et bitumine: quia vilibus utique et terrestribus Judaeorum sordebat septa traditionibus, usquequo Ecclesia ruperat illam de palustribus, et luteis locis [Col. 0016B] carnalium sensuum, et intra sapientiae verae aulas, et regalia tecta consciverat. Haec infantiam suam apud suos transegit: apud illos scilicet, qui spiritualiter eam intelligere nesciebant parvula et lactantium fiens cibus. Cum vero ad Ecclesiam venit, et per eam rite intellecta est, fortior efficitur. (Ex Isidoro.) Quid igitur est, quod mercedem accepit illa, quae puerum nutriebat, a filia Pharaonis, nisi quod Synagoga apud quam lex nata et nutrita erat, ab Ecclesia istam mercedem accepit, ut illa idola non coleret, videns eos qui ex gentibus crediderant, ita conversos ad Dominum, ut penitus respuerent simulacra, et ultra non colerent, ipsa quoque doceretur erubescere idola colere. Aliter, Moyses ad ripam fluminis expositus reperitur, cum Dominus cujus [Col. 0016C] Moyses typum induerat, ad flumen lavacri et aquam baptismatis, a credentibus invenitur. Plorabat infans, quia Christus veteris hominis quem induerat peccata deflebat. Unde et ad resuscitandum Lazarum flevit Judaeorum deplorans perfidiam. Filia Pharaonis descendens ad lavacrum fluminis collegit infantem: Ecclesia ex gentibus lavacri salutaris sanctificationem desiderans, excipit Christum a Synagoga matre carnali expulsum quasi infantem, quia tunc parvulus videbatur, cum in homine cerneretur. Invenit illa Moysen inclusum in vasculo quod ex multis agrestibus virgulis fit: invenit Christum Ecclesia reconditum in cordibus sanctorum, qui in unitatem sui contexti, et multorum fratrum membris, omnes in Christo unum corpus effecti sunt, et eum religiosa [Col. 0016D] observatione suscipientes tuentur.

In diebus illis postquam creverat Moyses, egressus ad fratres suos, vidit afflictionem eorum: et virum Aegyptium percutientem quemdam de Hebraeis fratribus suis. Cumque circumspexisset huc atque illuc, et nullum adesse vidisset, percussum Aegyptium abscondit sabulo. Et egressus die altero, conspexit duos Hebraeos rixantes, dixitque ei qui faciebat injuriam: Quare percutis proximum tuum? Qui respondit: Quis te constituit principem et judicem super nos? Num occidere me tu vis, sicut occidisti heri Aegyptium? [Col. 0017A] Timuit Moyses et ait: Quomodo palam factum est verbum istud? (Exod. II.) [ Ex Augustino. ] Quaeritur utrum indoles in eo laudabilis fuerit, quia hoc peccatum admiserit sicut solet ubera terra etiam ante utilia semina, quadam herbarum quamvis inutilium feracitate laudari; an omnino ipsum factum justificandum sit: quod ideo non videtur, quia nullam adhuc legitimam potestatem gerebat, nec acceptam divinitus, nec humana societate ordinatam: tamen sicut Stephanus dicit in Actibus apostolorum, putabat intelligere fratres suos, quod per eum Deus daret illis salutem (Act. VII) : ut per hoc testimonium videatur Moyses, jam divinitus admonitus; quod Scriptura eo loco tacet, hoc audere potuisse. (Ex Isidoro.) Igitur Moyses peregrinum fratrem ab Aegyptio [Col. 0017B] liberavit injuriam perpetientem, inultum esse non ferens fratrem defendit, et eumdem Aegyptium occidit: cujus figura facillime occurrit injuriosum nobis in hac peregrinatione diabolum, a Domino Christo nobis defensis occidi. Quod vero in sabulo arenae obruit interemptum, manifestum est ejus jam morticinam praesentiam in eis latere, qui non habent stabile fundamentum. Unde et Ecclesiam Dominus in petra aedificat, et eos qui audiunt verbum ejus et faciunt, comparat prudenti viro qui aedificat domum suam super petram: ne tentationibus cadat et corruat. Illos autem qui audiunt et non faciunt comparat stulto aedificanti super arenam, cujus tentata domus, ruinam efficit magnam. In eo autem quod rixantes duos Hebraeos Moyses pacificare voluit, Christi [Col. 0017C] typum, ut quidam volunt tenet; qui duorum populorum discordiam pacificare studens in semetipso, angulari videlicet lapide consociavit atque coadunavit. Qui vero injuriam fecit proximo, et reconciliatorem inhoneste spernens repulit, Judaicum populum demonstrat: qui praedicationem Christi verbum reconciliationis ingrate suscepit. Hostisque verus credentis populi semper fuit: sicut in Evangelio legitur, quod caeco nato a Christo illuminato, maledixerunt ita dicentes: Tu discipulus ejus sis: nos autem Moysi discipuli sumus (Joan. IX) . Et alibi: Nolumus, inquiunt, hunc regnare super nos (Matth. XXVII) .

Audivitque Pharao sermonem hunc, et quaerebat occidere Moysen. Qui fugiens de conspectu ejus, moratus est in terra Madian, et sedit juxta puteum. Erant autem sacerdoti Madian septem filiae, quae venerunt ad hauriendam aquam, et impletis canalibus adaquare cupiebant greges patris sui. Supervenere pastores, et ejecerunt eas. Surrexitque Moyses, et defensis puellis, adaquavit oves earum. Quae cum revertissent ad Raguel patrem suum, dixit ad eas: Cur velocius venistis solito? Responderunt: Vir Aegyptius liberavit nos de manu pastorum: insuper et hausit aquam nobiscum, potumque dedit ovibus. At ille, ubi [Col. 0018A] est, inquit? Quare dimisistis hominem? Vocate eum, ut comedat panem. Juravit ergo Moyses quod habitaret cum eo, et reliqua. Fuga Moysi, qua ab Aegypto recedens migravit in terram Madian, significat quod Redemptor noster deserens civitatem Judaici populi, migravit in apostolis ad gentes convocandas; ubi contradictionem primitus invenit, postea devotam obedientiam, quod bene exprimunt ipsa nomina. Aegyptus enim quae interpretatur tenebrae, significat tenebras mentium infidelium. Madian autem contradictio vel responsio: demonstrans gentes primum contradicentes evangelicae praedicationi. Unde et Simeon de Christo in Evangelio ad Mariam dixisse legitur. Iste, inquit, erit in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicetur [Col. 0018B] (Luc. II) . Postea pia devotione et bonis operibus respondentes sibi. Sedit ergo Moyses juxta puteum ad quem venerant septem filiae sacerdotis Madian ad hauriendas aquas, ut adaquarent greges patris sui. Quibus adversabantur pastores, sed Moyses defensis puellis, adaquavit oves earum. Sic et Redemptor noster praesidens scientiae legis seu sapientiae mundanae venientibus ad se septem ecclesiis de domo diaboli, impendit doctrinam spiritualem, qua possent sensus cordis sui refocillare, et sibi obedientibus potum vitae tribuere; falsosque pastores, hoc est philosophos seu idolorum sacerdotes, a laesione earum compescuit. Quod autem Raguel admiratus est filias suas velocius solito venisse, significat stuporem diaboli de veloci conversione gentium ad fidem Christi: [Col. 0018C] quia promptiores fuerunt ad obedientiam Evangelii, pro qua etiam mori parati erant: quam unquam in ejus cultu vel idololatria existerent. Accepit ergo Moyses unam de septem filiabus Raguel, qui interpretatur pastio Dei sive amicus ejus Deus, nomine Sephoram, quae interpretatur pulchritudo sive placens; quae genuit ei filium quem vocavit Gersan, quod interpretatur advena. Peperit et alterum, qui vocatus est Eliezer, et interpretatur Deus meus adjutor, cum Redemptor noster de gentili populo Ecclesiam septiformem spirituali conjugio sibi copulavit; quae licet munere Spiritus sancti septiformis sit, tamen una est in fide catholica, de qua in Cantico canticorum dicit: Una est columba mea, electa genitricis suae (Cant. VI) . Haec unum genuit filium, [Col. 0018D] qui vocatur advena, et alterum qui vocatur Dei adjutorium: quae nomina bene conveniunt populo Christiano, ex circumcisione et praeputio convocato. Advenae enim sunt, qui in incolatu istius mundi a coelesti patria modo peregrinantur, sed tamen Dei adjutorio nunquam carebunt. Post multum temporis mortuus est rex Aegypti: et ingemiscentes filii Israel propter opera vociferati sunt. Ascenditque clamor eorum ad Deum ab operibus, et audivit gemitum eorum, ac recordatus est foederis quod pepigerat cum Abraham, Isaac et Jacob. Respexit ergo Dominus filios Israel, et cognovit eos. Postquam ergo Moyses in terra Madian uxorem suscepit, mortuus est rex Aegypti, quia postquam Christus in toto orbe terrarum [Col. 0019A] per Evangelium gentes ad fidem convocavit, destructus ac minoratus est principatus diaboli qui per idololatriam captivum antea tenebat mundum. Et ingemiscentes filii Israel propter opera vociferati sunt, cum credentes ex carnis corruptione dolebunt, et ex peccati contagione lacrymas poenitentiae ad pias aures Conditoris emittunt. De quibus merito dicitur quod ascendit clamor eorum ad Deum ab operibus, et audivit gemitum eorum ac recordatus est foederis quod pepigerat cum Abraham, Isaac et Jacob: quia oculi Domini super justos et aures ejus ad preces eorum, et ex omnibus tribulationibus eorum liberavit eos. Moyses autem pascebat oves Jethro cognati sui, sacerdotis Madian. Cumque minasset gregem ad interiora deserti, venit ad montem Dei [Col. 0019B] Oreb: apparuitque ei Dominus in flamma ignis de medio rubi, et videbat quod rubus arderet et non combureretur (Exod. III) . Moyses admistus Aegyptiis quasi vigilabat, idcirco vocem Domini in Aegypto positus non audiebat; sed exstincto Aegyptio postquam in desertum fugit, illic dum XL annis deguit, quasi ab inquietis terrenorum desideriorum tumultibus obdormivit; atque idcirco divinam vocem percipere meruit, quia per supernam gratiam quanto magis ab appetendis exterioribus torpuit, tanto verius ad cognoscenda interiora vigilavit. Cum enim ab externis actionibus mens sopitur, tunc verba Dei veracius penetrat; cum ad se admittere curavit, saecularium tumultus refugit. Male autem homo vigilat, quando eum saecularium negotiorum aestus insolenter [Col. 0019C] inquietat.

Aures quippe cordis terrenarum cogitationum turba dum perstrepit, claudit; atque in secretario mentis quanto minus curarum tumultuantium sonus compescitur, tanto amplius vox praesidentis judicis non auditur. Neque enim perfecte homo sufficit ad utraque divisus: sed dum sic interius erudiri appetit ut tamen exterius implicetur, unde tamen exterius auditum appetit, inde interius non obsurdescit. Apparuit in rubo Dominus Moysi, mittens eum ad gentem quam praesciebat iniquam futuram: et erat flamma in rubo, id est in spinis, et rubus non cremabatur. Rubus spinae sunt peccatorum Judaicorum, flamma in rubo verbum Dei. Quod ergo illis lex data est, flamma erat in rubo; quod lege data [Col. 0019D] non sunt consumpta peccata, nec rubus sub igne cremabatur. (Ex Isidoro.) Alii in rubo flammante, et non urente, Ecclesiam intelligunt inflammari persecutionibus; et eam loquente in illa Domino non perire. Quod vero Dominus Moysi in eodem rubo apparuisse legitur, ostendit non alibi quam in Ecclesia cum credentibus apparere, quia nullus dignus consistere, vel Deum videre potest, nisi qui cuncta terrena et mortalia deposuerit vitia, quod significabant illa Moysi calceamenta deposita. Unde sequitur: Cernens autem Dominus quod pergeret ad videndum, vocavit eum de medio rubi, et ait, Moyses, Moyses. Qui respondit: Adsum. At ille: Ne appropies, inquit, huc. Solve calceamentum de pedibus [Col. 0020A] tuis: locus enim in quo stas, terra sancta est. Habet quippe et aliam figuram id quod Moyses excalceari jubetur. Veterum namque consuetudo erat ut si sponsum sponsa repudiare vellet, discalcearetur ille, et hoc esset signum repudii. Proinde Moyses excalceari jubetur, ne ad Ecclesiam, quae in rubo significabatur, quasi sponsus calceatus accederet. Hoc enim Christo servabatur, qui verus sponsus erat, de quo dicit Joannes: Cujus non sum dignus solvere corrigiam calceamenti (Matth. III) ; utique sicut dictum est Josue et Moysi. Hebraei autem dicunt propterea in rubo apparuisse Deum Moysi et non in alio ligno, ne forte exculperent in eodem Judaei idolum. Semper enim Deus abstulit occasionem idololatriae. Sequitur: Ego sum, inquit, Deus patris tui, [Col. 0020B] Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob. Hinc ostenditur quod praecedentia facta bonorum parentum saepe adjuvant merita filiorum, quia amor quem ipsi fide et bonis operibus a Deo promeruerunt, redundat in filios. Unde Israelitae saepe de angustiis ob merita patrum meruerunt liberari; et in libro Regum seu Paralipomenon scriptum est quod Dominus dixerit Salomoni peccanti: Quia habuisti hoc apud te, et non custodisti pactum meum, et praecepta mea, quae mandavi tibi, disrumpens scindam regnum tuum, et dabo illud servo tuo: verumtamen in diebus tuis non faciam, propter David patrem tuum. De manu filii tui scindam illud; nec totum regnum auferam, sed tribum unam dabo filio tuo, propter David servum meum: et Jerusalem, quam elegi (II Paral. IX) . [Col. 0020C] Item Ezechiae duci populi mei: Haec dicit Dominus Deus patris tui David: Audivi orationem tuam, et vidi lacrymam tuam: ecce sanavi te, etc. (IV Reg. XX) .

Abscondit Moyses faciem suam. Non enim audebat respicere contra Deum. Cui ait Dominus: Vidi afflictionem populi mei in Aegypto et clamorem ejus audivi, propter duritiam eorum, qui praesunt operibus: et sciens dolorem ejus, descendi ut liberarem eum de manibus Aegyptiorum et educerem de terra illa [Col. 0020D] in terram bonam et spatiosam, in terram quae fluit lacte et melle, ad loca Chananaei, Ethaei, Amorrhaei, Pherezaei et Evaei et Jebusaei. Clamor ergo filiorum Israel venit ad me, vidique afflictionem eorum qua ab Aegyptiis opprimuntur. Sed veni, mittam te ad Pharaonem, ut educas populum meum filios Israel de Aegypto (Exod. III) . Quod plebi Israeliticae Chanaan terra promittitur, considerandum est quod praesentis vitae prosperitas aliquando idcirco datur, ut ad meliorem vitam provocet; aliquando vero, ut in aeternum plenius damnet. Hinc est enim quod plebi Israeliticae Chanaan terra promittitur, ut quandoque ad aeterna speranda provocaretur. Neque enim rudis ille populus promissionibus Dei in longinquo [Col. 0021A] crederet, si a promissore suo non etiam e vicino aliquid percepisset. Ut ergo ad aeternorum fidem certius roboretur, nequaquam solummodo spe ad res, sed rebus quoque ad spem trahitur, quod liquido Psalmista testatur dicens: Dedit eis regiones gentium, et labores populorum possederunt, ut custodiant justificationes ejus et legem ejus exquirant (Psal. CIV) . Rudi enim populo etiam de praesenti vita aliquid promittendum fuit, ut possint robustius in futuro solidari. Carnalis populus si parva non acciperet, magna non crederet. Omnipotens ergo Deus largiendo terrena suadet ad coelestia, ut percipiens quod videret, sperare disceret quod minime videbat; et tanto solidior de invisibilibus fieret, quanto eum ad spei certitudinem visibilia promissa [Col. 0021B] fulcirent. (Ex Augustino.) Quod autem dicit se eos introducturum in terram fluentem lacte et melle, quaeritur utrum terram fluentem lacte et melle spiritualiter accipere debeamus, quia secundum proprietatem non haec erat illa quae data est populo Israel; an locutionis est modus, quid ad laudem ubertatis et suavitatis referatur. Ait Moyses ad Deum: Ecce ego vadam ad filios Israel et dicam eis: Deus patrum vestrorum misit me ad vos. Si dixerint mihi, Quod est nomen ejus, quid dicam eis? Dixit Deus ad Moysen, Ego sum qui sum. Ac sic dices filiis Israel, Dominus Deus patrum vestrorum, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, misit me ad vos. Hoc nomen mihi est in aeternum. Beatus Hieronymus scribens ad Marcellam de nominibus Dei, sexto loco [Col. 0021C] ponit nomen Escher eheie, ▩ [Hebrew text] quod in Exodo legitur: Qui est, misit me. Deus enim solus, qui exordium non habet, essentiae nomen vere tenuit, et hoc enim nomen ad sanctum Moysen per angelum est delatum. Quaerenti enim quod esset nomen ejus qui eum pergere praecipiebat ad populum ex Aegypto liberandum, respondit: Ego sum qui sum, et dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos. Tanquam in ejus comparatione qui vere est, eo quod incommutabilis est, ea quae commutabilia facta sunt quasi non sint. Quod enim dicitur fuit, non est; et quod dicitur erit, nondum est. Deus autem tantum est; non novit fuisse, et futurum esse non novit. Solus autem Pater cum Filio et Spiritu sancto veraciter est; cujus essentiae comparatum esse nostrum, non [Col. 0021D] esse est. Unde et in colloquio dicimus: Vivit Deus, qui essentiae vita vivit quam mors non habet. Ingredierisque tu, et seniores Israel ad regem Aegypti, et dices ad eum: Dominus Deus Hebraeorum vocavit nos. Ibimus viam trium dierum per solitudinem, ut immolemus Domino Deo nostro. Sed ego scio quod non dimittet vos rex Aegypti ut eatis, nisi per manum validam. Extendam enim manum meam, et percutiam Aegyptum in cunctis mirabilibus meis quae facturus sum in medio eorum, et post haec dimittet vos. Quod autem Dominus Moysen ad Pharaonem misit, ad castigandam contumaciam ejus, et postremo ad interfectionem illius, significat Dominum legem fuisse missurum ad destruendum principatum diaboli, [Col. 0022A] et humanum genus a cultura ejus abstrahendum; et sicut non Moyses, sed Dominus populum liberavit de servitute Aegyptiorum, sic non lex mundum, sed Christus, sua passione et resurrectione, a laqueo mortis liberavit. (Ex Gregorio.) Tunc namque Moyses ad vocandum missus est, cum jam Pharao duris operibus ad opprimendum fuerat exercitus, ut Israelitarum mentes, Aegypto deformiter inhaerentes, alius dum vocaret, quasi traheret; alius impelleret dum saeviret; et plebs in servitio turpiter fixa, vel provocata bonis, vel malis impulsa, moveretur. Hoc quotidie agitur, dum de praedicatis coelestibus praemiis, saevire in electis reprobi permittuntur; ut si ad promissionis terram vocati exire negligimus, pressuris saltem saevientibus impellamur: [Col. 0022B] atque haec Aegyptus, videlicet vita praesens, quae nos oppresserit blandiens, adjuvet premens; et quae dum fovens servitutis jugum contrivit, libertatis viam, dum cruciat, ostendat. Haec itaque causa est quod ab injustis justi permittuntur affligi, ut scilicet dum futura audiunt bona quae cupiant, patiantur etiam mala praesentia, quae perhorrescant, atque ad faciliorem exitum, dum amor provocat, cruciatus impellat. Daboque gratiam populo huic coram Aegyptiis; et cum egrediemini, non exibitis vacui: sed postulabit mulier a vicina sua, et ab hospita sua, vasa argentea et aurea ac vestes: ponetisque eas super filios ac filias vestras, et spoliabitis Aegyptum. (Ex Augustino. ) Quod mandavit Dominus Hebraeis per Moysen, ut acciperent ab Aegyptiis [Col. 0022C] vasa aurea et argentea et vestem, atque addidit, et praedabimini eos, mandati hujus non potest injustum esse judicium. Mandatum enim Dei est, de quo non judicandum, sed ei obtemperandum fuit. Ille enim novit, quam juste mandaverit; ad servum autem pertinet obedienter facere quod mandavit. Respondens Moyses ait: Non credent mihi neque audient vocem meam, sed dicent: Non apparuit tibi Dominus. Dixit ergo ad eum: Quid est quod tenes in manu tua? Respondit, Virga. Ait: Projice eam in terram. Projecit, et versa est in colubrum, ita ut fugeret Moyses. Dixitque Dominus, Extende manum tuam, et apprehende caudam ejus. Extendit et tenuit, versaque est in virgam (Exod. IV) . Quis per Moysen, nisi Judaicus populus, et quid per virgam nisi potestas Divinitatis? [Col. 0022D] Quid per serpentem nisi mortalitas nostri Redemptoris exprimitur? Quia enim per serpentem mors, recte mortalitas in serpente signatur. Vel certe cum scriptum sit. Estote ergo prudentes sicut serpentes (Matth. X) , et quia ipsa summa prudentia, id est Dei sapientia, incarnari dignata est, recte ejus mortalitas in serpente figuratur. Unde et in Evangelio de passione sua loquitur dicens: Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet filium hominis (Joan. III) . Moyses ergo virgam tenuit, quia Judaicus populus ante Redemptoris adventum in divina potestate confixus est, sed virgam in terram projecit, quia idem populus per patriarchas ac prophetas Deum incarnandum esse [Col. 0023A] nuntiavit. Virga vero in colubrum vertitur, quia Redemptor noster Deus in se permanens, mortalis inter homines factus est. Sed Moyses colubrum conspiciens, pertimuit et fugit, quia Judaicus populus, dum Redemptorem humani generis mortalem vidit, Deum credere expavit. Cui jubetur ut colubrum cauda teneat, quia perfidus ille populus, qui modo credere recusat, in extrema parte Dominici corporis, id est, posteriore tempore sanctae Ecclesiae, videlicet in fine mundi, sese ad fidem recolliget, ut colubrum cauda teneat, quia eum, quem mortalem ante despexerat, Redemptorem suum in ultima jam parte Ecclesiae confitetur. Sed mox serpens in virgam redit, quia statim ut Judaicus populus in Redemptore nostro crediderit, idem redemptor noster ad judicium [Col. 0023B] in potestate suae divinitatis apparebit, ut etiam serpens virga sit: quia is qui in terra homo despectus est, de coelo veniens, super angelos videbitur Deus. (Ex Isidoro.) Aliter: Virga in serpente, Christus in morte, et tamen expavit et fugit Moyses. Quid est ab illo serpente fugisse Moysen, nisi quod legitur in Evangelio factum, mortuus est Christus, et apostoli expaverunt, et ab illa spe in qua fuerant recesserunt? Sed quod dictum est, apprehende caudam ejus, quid est nisi posteriora? Hoc significavit, posteriora mea videbis. Primo enim factus est serpens, sed cauda apprehensa, facta est virga, quia primum occisus est, postea peractis omnibus, ad id quod fuerat resurgendo reversus est, ubi per vitae reparationem morte consumpta, nihil in eo serpentis [Col. 0023C] apparuit. Est etiam in cauda serpentis saeculi finis, quia sic mortalitas Ecclesiae, quae corpus ejus est, per lubrica tempora volvitur: alii eunt, alii veniunt per mortem. Tanquam per serpentem mors seminata est, sed fine novissimo, velut cauda saeculi, redimus ad manum Dei, atque apprehensi separabimur, et novissima inimica morte destructa, resurgentes, in dextera Dei, virga regni erimus. Dixitque Dominus rursum: Mitte manum tuam in sinum tuum. Quam cum misisset in sinum, protulit leprosam instar nivis. Retrahe, ait, manum in sinum tuum. Retraxit et protulit iterum, et erat similis carni reliquae. Si non crediderint, inquit, tibi, neque audierint sermonem signi prioris, credent verbo signi sequentis. Quod si nec duobus quidem his signis crediderint, neque [Col. 0023D] audierint vocem tuam, sume aquam fluminis, et effunde super aridam: et quidquid hauseris de fluvio vertetur in sanguinem. Albor enim in cute lepra est, non candor. Ipsa enim haereditas Dei, id est populus ejus, foras ab eo missus, immundus factus est, sicut scriptum est de ea: Ut quid avertis faciem tuam, et dexteram tuam de medio sinu tuo? (Psal. LXXIII.) Sed quid aliud ait? Revoca eam in sinum tuum. Revocavit, et reversa est ad colorem suum. Sic et plebs Judaea nunc aliena est a sinu Dei, et foris immunda remansit: sed revocat eam et redit ad pristinum colorem, dum agnoverit Dominum Salvatorem. Nunc enim caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraverit, et sic [Col. 0024A] omnis Israel salvus fiet. Deinde aquae missae in terram a Moyse vertuntur in sanguinem, id est populi in sanguine Christi et fide. Aquae enim, ait Apocalypsis, quas vidisti, populi sunt et gentes (Apoc. XVII) .

Ait Moyses: Obsecro, Domine, non sum eloquens ab heri et nudius tertius: et ex quo locutus es ad servum tuum, impeditioris et tardioris linguae sum (Exod. IV) . [Ex Augustino.] Quod ait Moyses ad Dominum, precor Domine, non sum eloquens ante hesternum, neque ante nudiustertianum diem, neque ex quo coepisti loqui famulo tuo, intelligitur credere posse fieri Dei voluntate subito eloquentem, cum dicit: neque ex [Col. 0024B] quo coepisti loqui famulo tuo; tanquam ostendens fieri potuisse, ut ante hesternum et nudiustertianum diem, qui eloquens non fuisset, repente fieret, ex quo cum illo Dominus loqui coepit. Dixit Dominus ad eum: Quis fecit os hominis, aut quis fabricatus est mutum et surdum, videntem et caecum, nonne ego? Sunt qui Deo calumnientur, vel Scripturae potius Veteris Testamenti, quia dixerit Deus quod ipse fecerit caecum et mutum. Quid ergo dicunt de Domino Christo aperte in Evangelio dicente: Ego veni, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant? (Joan. IX.) Quis autem nisi insipientes, crediderit aliquid homini secundum vitia corporalia posse accidere quod Deus nolit? sed eum juste totum velle nemo ambigit. Perge igitur, et ego ero in ore tuo, doceboque te quid [Col. 0024C] loquaris. Quod Dominus dicit ad Moysen: Sed nunc vade tu, et ego aperiam os tuum, et instruam te quae locuturus es; satis hic apparet, non tantum instructione oris, sed ipsam etiam apertionem, ad Dei voluntatem et gratiam pertinere. Non enim ait: Tu aperi os tuum, et ego instruam te: sed utrumque ipse permisit, Aperiam et instruam. Alibi autem dicit in psalmo. Dilata os tuum et adimplebo illud (Psalm. LXXX) : ubi significat in homine voluntatis accipiendi quod Deus donat volenti; ut ad voluntatem exordium pertineat, dilata os tuum, ad Dei gratiam, et adimplebo illud: hic vero, et aperiam os tuum et instruam te. At ille: Obsecro, inquit, Domine, mitte quem missurus es. Iratus Dominus in Moysen ait: Aaron frater tuus Levites, scio quod eloquens [Col. 0024D] sit. Ecce ipse egredietur in occursum tuum. vidensque te, laetabitur corde. Loquere ad eum et pone verba mea in ore ejus. Ego ero in ore tuo et in ore illius, et ostendam vobis quid agere debeatis. Ipse loquetur pro te ad populum, erit os tuum: tu autem eris ei in his, quae ad Deum pertinent. Virgam quoque hanc sume in manu tua: in qua facturus es signa.

(Ex Augustino.) Quemadmodum posset intelligi irascens Deus. Quia non sicut homo per irrationabilem perturbationem, per omnia tenendum est, ubi tale aliquid Scriptura dicit ne de hoc eadem saepe dicenda sint. Sed merito quaeritur cur hic iratus de fratre Moysi dixerat, quod ipse illi loqueretur ad populum. Videtur enim tanquam diffidenti non dedisse plenissimam [Col. 0025A] facultatem quam daturus erat, et per duos agi voluisse quod et per unum posset si credidisset. Verumtamen, eadem verba omnia diligentius considerata, non significant iratum Dominum pro vindicta dedisse Aaron. Sic enim dicit: Nonne ecce Aaron frater tuus Levites, scio quia eloquens est, loquetur ipse? Quibus verbis ostenditur Deus increpasse potius eum qui timeret ire, quod ipse esset minus idoneus, cum haberet fratrem per quem posset ad populum loqui quod vellet; quomodo erat ipse gracilis vocis et linguae tardioris, quanquam de Deo totum sperare deberet. Deinde eadem ipsa quae paulo ante promiserat; et posteaquam iratus est, dicit. Dixerat enim: Ego ero in ore tuo: doceboque te quid loquaris; sive ut in aliis exemplaribus habetur, Ego aperiam [Col. 0025B] os tuum, et instruam te. Nunc autem dicit, Ego ero in ore tuo, et in ore illius: sive, aperiam os tuum et os ejus, et instruam vos quae faciatis. Sed quomodo addidit et loquetur ipse tibi ad populum, videtur oris apertio praestita, propter quod dicit Moyses, linguae se tardioris. De vocis autem gracilitate, nihil ei praestare Dominus voluit, sed propter hoc adjutorium fratris adjunxit, qui posset ea uti voce quae populo docendo sufficeret. Quod autem ait, et dabis verba mea in os ejus, ostendit quod ea loquendo esset daturus. Nam si tantummodo audiendo sicut populo, in aures diceret. Deinde quod paulo post ait, et loquetur ipse tibi ad populum, et ipse erit tuum os, et hic subauditur, ad populum. Et cum dicit, tibi loquetur ad populum, satis indicat in Moyse [Col. 0025C] principatum, in Aaron ministerium. Deinde quod ait: Tu autem illi eris quae ad Deum, magnum hic fortassis perscrutandum est sacramentum, cum in his figuram gereret velut medius Moyses, inter Deum et Aaron, et medius Aaron inter Moysen et populum. Igitur quod dicit Moyses se non esse eloquentem ab heri et nudiustertius, ex quo locutus est ad illum Dominus, sed tardioris atque impeditioris linguae esse, ostendit quod omnes homines in comparatione divini verbi, non solum ineloquentes, sed et muti putandi sunt. Donec enim Moyses fuit in Aegypto: non tardum se lingua profitetur. Erat enim Aegyptiis eloquentia incomparabilis. Ubi coepit audire vocem Dei, tunc sensit se tardum esse lingua. Sed quia in id proficiebat, ut agnosceret semetipsum, [Col. 0025D] merito a Domino, audivit: Ego ero in ore tuo.

Tulit Moyses uxorem et filios suos, et imposuit eos super asinum: reversusque est in Aegyptum, portans virgam Dei in manu sua. Dixitque ei Dominus revertenti in Aegyptum: Vide, ut omnia ostenta quae posui in manu tua, facias coram Pharaone. Ego indurabo cor ejus, et non dimittet populum (Exod. IV) . Quomodo ergo hic Dominus dicit, Indurabo cor ejus, et non dimittet populum, cum Apostolus taliter de eo referat dicens: Qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis pervenire (I Tim. II) ? Indurare [Col. 0026A] ergo Dominus Pharaonem dicitur, non quod ipse eum durabilem et inobedientem faciat, sed quod induratum ne eum corrigat, justo judicio derelinquat. Sequitur: Dicesque ad eum, Haec dicit Dominus: Filius meus primogenitus Israel. Dixi tibi: Dimitte filium meum ut serviat mihi: et noluisti dimittere eum. Ecce ego interficiam filium tuum primogenitum. Filium primogenitum Israel vocat: quia in patriarchis primus electus est, ad unius Dei fidem et notitiam ac legem litterae praecipiendam; postea quidem per Evangelium gentes ad fidem Christi convocandae erant. Cumque essent in itinere in diversorio, occurrit ei dominus, et volebat occidere eum. Tulit illico Sephora acutissimam petram, et circumcidit praeputium filii sui, tetigitque pedes ejus, et ait: Sponsus sanguinum [Col. 0026B] tu mihi es, et dimisit eum postquam dixerat. Sponsus sanguinum tu mihi es, ob circumcisionem. Dixit autem Dominus ad Aaron: Vade in occursum Moysi in deserto. Qui perrexit ei obviam in montem Dei, et osculatus est eum. (Ex Augustino. ) Primum quaeritur, quem volebat angelus occidere: utrum Moysen, quia dictum est: Occurrit ei angelus et quaerebat eum occidere. Nam cui putabitur occurrisse, nisi illi qui universo suorum comitatui praebuit, et a quo caeteri ducebantur? an puerum quaerebat occidere, cui mater circumcidendo subvenit: ut ob hoc intelligatur occidere voluisse infantem, quia non erat circumcisus, atque ita sancire praeceptum circumcisionis severitate vindictae? Quod si ita est, incertum est prius, de quo dixerat: Quae [Col. 0026C] rebat eum occidere, quia ignorabatur quem, nisi ex consequentibus reperiatur. Mira sane locutio et inusitata, ut prius diceret, occurrit ei et quaerebat eum occidere, de quo nihil ante dixerat. Sed talis est in psalmo: Fundamenta ejus in montibus sanctis: diligit Dominus portas Sion (Psalm. LXXXVI) . Inde enim psalmus incipit: nec aliquid de illo vel de illa dixerat, cujus fundamenta intelligi voluit dicens: Fundamenta ejus in montibus sanctis. Sed quia sequitur diligit Dominus portas Sion, ergo fundamenta vel Domini vel Sion, et ad faciliorem sensum magis Sion, ut fundamenta civitatis accipiantur: sic et hic nondum nominato infante dictum est: Occurrit ei, et quaerebat eum occidere; ut de quo dixerat, in consequentibus agnoscamus; quanquam [Col. 0026D] et si de Moyse accipere quisquam voluerit, non est magnopere resistendum. Illud potius quod sequitur, si fieri potest, intelligatur quid sibi velit, ideo recessisse angelum ab interfectione cujuslibet eorum, quia dixit mulier: Sponsus sanguinum tu mihi es ob circumcisionem, sive juxta alia exemplaria, Stetit sanguis circumcisionis infantis. Non enim ait recessit ab eo propter quod circumcidit infantem; sed quia stetit sanguis circumcisionis; non quia cucurrit, sed quia stetit magno, ni fallor, sacramento. Secundum historiam vero mater gentilis novitatem rei admirans, ignara praecepti quod Abraham datum est circumcisione, ad Moysen potuit dici, Sponsus sanguinum tu mihi es: ac si diceret, ritus gentis tuae [Col. 0027A] cogit me sanguinem fundere filii mei ob circumcisionem, quod aliis gentibus moris non est facere. Secundum mysterium autem Sephora typum tenet Ecclesiae de gentibus quae praeputium filii sui, id est, populi gentilis, acutissima petra, hoc est, doctrina Spiritus sancti sive illa petra de qua dicit Apostolus: Petra autem erat Christus (I Cor. X) , docet exspoliationem veteris hominis cum actibus ejus: ut mundent se ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei. Tunc enim stat sanguis circumcisionis, quando absorbetur id quod mortale est a vita: et corruptibile hoc induerit incorruptionem. Tunc enim veraciter circumcisionis sacramentum finitur, quando jam ultra non licet peccare, nec pugnam carnis refragantis [Col. 0027B] sustinere. (Ex Augustino.) Quod superius dictum est, quod Moyses uxorem et infantes suos imposuit vehiculis, ut cum eis in Aegyptum pergeret, postea vero Jethro socer ejus, illi cum eis occurrit, scilicet post eductionem populi ex Aegypto, quaeri potest quomodo utrumque fit verum. Sed intelligendum est, post illam quae ab angelo futura erat, interfectione Moysi vel infantis, reversum fuisse cum parvulis. Nam quidam putaverunt propter hoc angelum terruisse, ne ad impedimentum mysterii quod divinitus impositum Moyses gerebat, femineus sexus comitaretur.

Post haec ingressi sunt Moyses et Aaron, et dixerunt [Col. 0027C] Pharaoni: Haec dicit Dominus Deus Israel: Dimitte populum meum, ut sacrificet mihi in deserto. At ille respondit: Quis est Dominus, ut audiam vocem ejus, et dimittam Israel? Nescio Dominum, et Israel non dimittam (Exod. V) . Superbam diaboli contumaciam, Pharao suo sermone exprimit qui subdi Deo noluit, sed aequalem dixit se esse Altissimo, quia nisi per tormenta coactus, Deo non vult impendere: unde in Evangelio cum Deum tentaret, quasi dubitans de ejus divinitate ait: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant (Matth. IV) . Sed post ea quasi ab ipso verberatus, quodammodo supplicationis vocem emittit, quam nisi coactus nequaquam expenderet. Scriptum est enim: Clamaverunt daemones et dixerunt ad Jesum: Quid venisti ante tempus torquere nos? [Col. 0027D] Scimus te quia es Filius Dei (Matth. VIII) . Ubi enim tormenta senserunt, sciunt Dominum quem ante flagella scire noluerunt. Sed et Pharao ante verbera nescire se Dominum dixit: post verbera autem pro se supplicare ad Dominum rogat. Sequitur: Deus Hebraeorum vocavit nos, ut eamus viam trium dierum in solitudinem, et sacrificemus Domino Deo nostro, ne forte accidat nobis pestis aut gladius. Quaeritur quomodo populo dicatur, quod mandavit Deus ejecturum se eos de Aegypto in terram Chanaan, Pharaoni autem dicatur, quod trium dierum iter exire vellent in desertum immolare Deo suo ex mandato ejus. Sed intelligendum est, quamvis Deus sciret quid esset facturus, quomodo praesciebat non consensurum [Col. 0028A] Pharaonem ad populum dimittendum, illud primo dictum est quod etiam primitus fieret, si ille dimitteret. Ut enim sic fierent omnia quemadmodum consequens scriptura testatur, Pharaonis contumacia meruit et suorum. (Ex Isidoro.) Neque enim mendaciter Deus jubet quod scit non facturum cui jubetur, ut justum judicium consequatur. Mystice autem, quae est in via trium dierum, quae nobis incedenda est, ut exeuntes de Aegypto, pervenire possimus ad locum, in quo immolare debeamus? Via ista Christus est, qui dixit: Ego sum via, veritas, et vita (Joan. XIV) . Quae via triduo nobis incedenda est. Qui enim confessus fuerit in ore suo Dominum Jesum, et crediderit in corde suo quod Deus illum suscitavit a mortuis tertia die, salvus [Col. 0028B] erit. Haec est ergo tridui via per quam pervenitur in locum, in quo Domino immoletur, et reddatur sacrificium laudis, sicut in consequentibus dicitur. Abominationes, inquiunt, Aegyptiorum immolabimus Domino Deo nostro. Oves quippe Aegyptii edere dedignantur. Sed quod abominantur Aegyptii, hoc Israelitae Deo offerunt: quia simplicitatem conscientiae quam sapientes hujus saeculi, hoc est, cives Aegypti quasi fatuitatem deputant, hanc justi Deo in sacrificium immolant: et per id Deo placere procurant, quod saeculo et mundo abjectum et contemptibile esse considerant, secundum Apostolum qui ait: Nam quae stulta sunt mundi, elegit Deus, ut confundat sapientes (I Cor. I) .

Ait ad eos rex Aegypti: Quare Moyses et Aaron, sollicitatis populum ab operibus suis? Ite ad onera vestra. Dixitque Pharao: Multus est populus terrae. Videtis quod turba succreverit, quanto magis, si dederimus eis requiem ab operibus? Praecepit ergo in die illo praefectis operum et exactoribus populi, dicens: Nequaquam dabitis ultra paleas populo, ad conficiendos lateres, sicut prius. Sed ipsi vadant et colligant stipulam, et mensuram laterum quos prius faciebant, imponetis super eos, nec minuetis quidquam. Vacant enim, et idcirco vociferantur dicentes: Eamus et sacrificemus Deo nostro. Opprimantur operibus et expleant [Col. 0028D] ea, ut non acquiescant verbis mendacibus, et reliqua. (Ex Isidoro.) Ex quo autem loqui coepit Moyses ad Pharaonem, magis affligitur populus Dei. Ita et ex quo in animam hominis sermo Dei perlatus fuerit, acrius callidus hostis consurgit, et majora vitia quibus vincatur, immittit. Prius vero quam venisset sermo qui argueret vitia, in pace durabant; sed ubi sermo Dei facere coepit uniuscujusque discrimen, tunc conturbatio magna consurgit. Videbantque se praepositi filiorum Israel in malo, eo quod diceretur eis: Non minuetur quidquam de lateribus per singulos dies, occurreruntque Moysi et Aaron, qui stabant ex adverso, egredientes a Pharaone, et dixerunt ad eos: Videat Dominus et judicet, quomodo fetere fecistis [Col. 0029A] odorem nostrum coram Pharaone et servis ejus: et praebuistis ei gladium, ut occideret nos.

(Ex Augustino.) Cum lux divinitus missa, humanum cor fuerit illustrare dignata, mox ab occulto adversario contra fulgentem mentem, tentamenta succrescunt. Nam callidus adversarius, quos luce justitiae enitescere conspicit, eorum mentes illicitis desideriis inflammare contendit: ut plerumque plus se urgeri tentationibus sentiant, quam tunc cum lucis internae radios non videbant. Unde et Israelitae, postquam vocati sunt, contra Moysen de excrescente labore conqueruntur dicentes: Videat Dominus et judicet, quomodo fetere fecisti odorem nostrum coram Pharaone et servis ejus. Volentibus quippe ex Aegypto discedere, Pharao paleas subtraxerat: et tamen [Col. 0029B] ejusdem mensurae opera requirebat. Quasi ergo contra legem mens submurmurat; post cujus cognitionem tentationum stimulos acriores portat, et cum sibi labores crescere conspicit, in eo quod adversario displicet, quasi fetere se in oculis Pharaonis dolet.

Reversusque Moyses ad Dominum ait: Domine, cur afflixisti populum istum? Quare misisti me? Ex eo enim ex quo ingressus sum ad Pharaonem ut loquerer in nomine tuo, afflixisti populum tuum, et non liberasti eos. Dixit Dominus ad Moysen: Nunc videbis quae facturus sum Pharaoni. Per manum enim fortem dimittet eos: et in manu robusta ejiciet illos de terra sua (Exod. VI) . [Ex Augustino.] Verba quae dicit Moyses ad Dominum, Quare afflixisti populum hunc, et ut [Col. 0029C] quid misisti me? Ex quo enim intravi ad Pharaonem loqui in tuo nomine de populo hoc, magis afflixit eum, et non liberasti populum tuum, non contumaciae verba sunt vel indignationis, sed inquisitionis et orationis; quod ex his apparet quae illi Dominus respondit. Non enim arguit infidelitatem ejus, sed quod sit facturus aperuit.

Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Ego Dominus quia apparui Abraham, et Isaac, et Jacob in Deo omnipotente: et nomen meum Adonai non indicavi eis, et reliqua (Exod. VI) . Septimum in ordine nominum Dei, est Adonai; quod generaliter interpretatur [Col. 0029D] Dominus: quod dominetur cunctae creaturae; vel quod creatura omnis dominatui ejus deserviat. Dominus ergo et Deus dicitur, eo quod dominetur omnibus vel quod timeatur a cunctis. Quomodo ergo nunc dicitur, quod Dominus nomen suum Abrahae non indicaverit, de quo scriptum est: Apparuit Dominus Abrahae, dixitque ad eum: Ego Dominus omnipotens, ambula coram me, et esto perfectus: ponamque foedus meum inter me et te: et multiplicabo te vehementer nimis? (Gen. XVII.) Aut quomodo Isaac nomen ejus non est indicatum, ad quem ipse Dominus ait: Ego ero tecum et benedicam tibi: tibi enim et semini tuo dabo universas regiones has, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae? [Col. 0030A] Sive quomodo latuit nomen Domini Jacob qui dixit: Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea (Gen. XXXII) . Sed si secundum veritatem Scripturam inspicimus, agnoscemus aliquid Moysi revelatum esse, quod anterioribus Patribus non est intimatum. Quanto enim ipsius veritatis appropinquavit adventus in carne, tanto manifestius revelata sunt sacramenta Patribus, quia ipsa Dominicae incarnationis tempora nascendo et moriendo praeveniebant. Inde nunc ad Moysen dicitur: Ego Dominus qui apparui Abraham et Isaac et Jacob in Deo omnipotente, et nomen meum Adonai non indicavi eis. Unde et David dicit: Super omnes docentes me, et super seniores intellexi (Psal. CXVIII) . Et Dominus in Evangelio ad apostolos: Beati oculi qui vident quae vos videtis. [Col. 0030B] Dico enim vobis quia multi prophetae et justi voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt; et audire quae auditis, et non audierunt (Matth. XIII) .

Ideo dic filiis Israel: Ego Dominus qui educam vos de ergastulo Aegyptiorum, et eruam de servitute, ac redimam in brachio excelso, et judiciis magnis: et assumam vos mihi in populum, et ero vester Deus: scietisque quod ego sum Dominus Deus vester, qui eduxerim vos de ergastulo Aegyptiorum, et induxerim in terram super quam levavi manum meam, ut darem eam Abraham, Isaac et Jacob: daboque illam vobis possidendam: ego Dominus. Narravit ergo Moyses omnia filiis Israel qui non acquieverunt ei propter angustiam spiritus et opus durissimum. Mystice, ergastulum Aegyptiorum tentationes hujus mundi quibus [Col. 0030C] tribulantur sancti, significat. Liberat enim Dominus filios Israel in brachio excelso, hoc est, in potestate magna et virtute, sive in filio per quem fecit omnia. Qui propter effectum virtutum brachium Dei dicitur, cum sanctos suos de potestate diaboli et servitute peccatorum eruat, et introducat in terram spiritualem coelestis patriae pro qua juravit, id est, firmiter promisit patribus nostris, patriarchis, prophetis et apostolis, ut daret eam illis in possessionem et semini eorum, hoc est, omnibus qui fidem et opera eorum fideliter secuti sunt, ut possideant illam in sempiternum. Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Ingredere et loquere ad Pharaonem regem Aegypti, ut dimittat filios Israel de terra sua. Responditque Moyses coram Domino: Ecce filii Israel non [Col. 0030D] me audiunt, et quomodo audiet Pharao, cum sim incircumcisus labiis? (Ex Augustino.) Quod Moyses dicit: Ecce ego gracili voce sum, et quomodo exaudiret me Pharao, non videtur tamen propter magnitudinem populi excusare de vocis gracilitate, verum etiam propter unum hominem. Mirum si tam gracilis vocis fuit, ut nec ab uno homine posset audiri. An forte regius factus non eos permittebat de proximo loqui?

Isti sunt principes domorum per familias suas: Filii Ruben primogeniti Israelis, Enoch et Phallu, Esrom [Col. 0031A] et Charmi. Hae cognationes Ruben. Filii Simeon, Jamuel et Jamin, et Abad, Jachin et Soher, et Saul filius Chananitidis. Hae progenies Simeon. Et haec nomina filiorum Levi per cognationes suas, Gerson et Laath, et Merari (Exod VI) . Sacramenti locum esse dubium non est, quod Scriptura volens originem Moysi demonstrare, quoniam ejus actio jam expetebat, a primogenito Jacob, id est Ruben, progenies coepit, inde ad Simeon, inde ad Levi, ultra progressa non est, quoniam ex Levi Moyses. Hi autem commemorantur, qui jam commemorati fuerant in illis septuaginta quinque in quibus Israel intravit in Aegyptum. Non enim primam, neque secundam, sed tertiam tribum, id est Leviticam, Deus esse voluit sacerdotalem. Accepit autem Aaron uxorem Elisabeth [Col. 0031B] filiam Aminadab, sororem Naason, quae peperit ei Nadab et Abiu, Eleazar et Ithamar. Aminadab filius Esrom fuit, filii Phares, filii Juda. Unde apparet quod regalis et sacerdotalis prosapies statim in principio legis commista est: et ideo nequaquam est dubitandum quin Redemptor noster, secundum Evangelii fidem, et de regali et de sacerdotali stirpe progenitus sit. Dixitque Dominus ad Moysen, Ecce constitui te Deum Pharaonis, Aaron frater tuus erit propheta tuus. Tu loqueris omnia quae mando tibi; ille loquetur ad Pharaonem, ut dimittat filios Israel de terra sua (Exod. VII) . [Ex Augustino.] In Scriptura sacra aliquando Deus nuncupative, aliquando vero essentialiter dicitur. Nuncupative enim Deus dicitur, sicut nunc ad Moysen dictum est: Ecce [Col. 0031C] constitui te Deum Pharaonis, et sicut iterum Moyses ait: Si quis homo hoc vel illud fecerit, applica illum ad deos (Exod. XXII) , videlicet ad sacerdotes, sicut et Psalmista ait: Deus stetit in synagoga deorum: in medio autem deos discernit (Psal. LXXXI) . Essentialiter autem Deus dicitur, sicut ipse ad Moysen dicit: Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob. Unde Paulus apostolus volens nuncupativum Dei nomen ab essentia discernere, ait: Quorum patres et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX) . Nuncupativus enim Deus, inter omnia; essentialis autem, super omnia. Ut ergo responderet Christum naturaliter Deum, non hunc Deum tantummodo, sed Deum super omnia esse memoravit, [Col. 0031D] quia et justus quilibet Deus est, sed inter omnia, quia nuncupative Deus. Christus autem Deus est super omnia, quia naturaliter Deus. (Ex Augustino.) Notandum quod cum ad populum mitteretur, non ei dictum est, Ecce dedi te Deum populo, et frater tuus erit propheta: sed, frater tuus, inquit, loquetur tibi ad populum. Ad populum dictum est etiam, erit ille os tuum, et tu illi quae ad Deum; non dictum est, Tu illi Deus. Pharaoni autem dicitur Moyses datus Deus, et secundum analogiam propheta Moysi Aaron, sed ad Pharaonem. Hic insinuatur eo nobis loqui quae propheta Dei audivit ab eo, nihilque aliud esse prophetam Dei, nisi enuntiatorem Dei verborum hominibus, qui Deum vel non possunt, vel non merentur [Col. 0032A] audire. Sequitur: Sed ego indurabo cor ejus, et multiplicabo signa et ostenta mea in terra Aegypti, et non audiet vos: immittamque manum meam super Aegyptum, et educam exercitum et populum meum filios Israel de terra Aegypti, per judicia maxima: et scient Aegypti quod ego sum Dominus. Assidue Deus dicit, Indurabo cor Pharaonis, et velut causam infert cur hoc faciat. (Ex Augustino.) Indurabo, inquit, cor Pharaonis, et implebo signa mea et portenta mea in Aegypto, tanquam necessaria fuerit obduratio cordis Pharaonis ut signa Dei multiplicarentur vel implerentur in Aegypto. Utitur ergo Deus bene cordibus malis ad id quod vult ostendere bonis, vel quo facturus est bonos. Et quamvis uniuscujusque cordis in malitia qualitas, id est, quale cor habeat [Col. 0032B] ad malum, fiat vitio quod inolevit ex arbitrio voluntatis, ea tamen qualitate mala ut huc vel illuc moveatur, cum sive huc, sive illuc male moveatur, causis fit quibus animus propellitur: quae causae ut existant vel non existant, non est in hominis potestate, sed veniunt ex occulta providentia, justissima plane et sapientissima, universum quod creavit, disponentis et administrantis Dei. Ut ergo tale cor haberet Pharao, quo patientia Dei non moveretur ad pietatem, sed potius ad impietatem, vitii proprii fuit. Quod vero ea facta sunt quibus cor suo vitio tam malignum resisteret jussionibus Dei, hoc est enim quod dicitur induratum, quia non flexibiliter consentiebat, sed inflexibiliter resistebat, dispensationis fuit divinae, quia tali cordi non solum justa induratio, [Col. 0032C] sed evidenter justa poena parabatur, qua timentes Deum corrigentur. Proposito quippe lucro, verbi gratia propter quod homicidium committatur, aliter avarus, aliter pecuniae contemptor movetur: ille scilicet ad facinus perpetrandum, ille ad cavendum; ipsius tamen lucri propositio in alicujus illorum non fuit potestate: ita causae eveniunt hominibus malis, quae non sunt quidem in eadem potestate, sed hoc de illis faciunt quales eos invenerunt jam factos propriis vitiis ex praeterita voluntate. Videndum sane est utrum etiam sic accipi possit, Ego indurabo, tanquam diceret, quam durum sit demonstrabo. Erat autem Moyses octoginta annorum, et Aaron octoginta trium, quando locuti sunt ad Pharaonem. Quid significat hic numerus aetatis legislatoris, [Col. 0032D] et primi sacerdotis secundum legem, nisi sacramentum legis ac sacerdotii? Quando enim Moyses et Aaron locuti sunt ad Pharaonem, aetas Moysi octoginta erat annorum, et Aaron octoginta trium, quia lex quando ad salutem gentibus per sanctos doctores oblata est, circumcisionem spiritualem perfecte docuit: necnon et ipsi sancti praedicatores perfecte studebant se ab omni inquinamento carnis et spiritus mundos servare, et sic fidem sanctae Trinitatis, perfecte aliis praedicare. Dixitque Dominus ad Moysen et Aaron: Cum dixerit vobis Pharao, Ostendite signa, dices ad Aaron: Tolle virgam tuam, et projice eam coram Pharaone, ac vertatur in colubrum. (Ex Augustino.) Hic certe non ministerio vocis [Col. 0033A] opus erat, cui videbatur velut ex necessitate datus Aaron propter gracilitatem vocis Moysi, sed virga erat projicienda ut draco fieret. Cur ergo hoc Moyses ipse non fecit, nisi quia ista mediatio ipsius Aaron inter Moysen et Pharaonem alicujus magnae rei figuram gerit? Egressi itaque Moyses et Aaron ad Pharaonem, fecerunt sicut praeceperat Dominus. Tulitque Aaron virgam coram Pharaone et servis ejus, quae versa est in colubrum. (Ex Augustino.) Etiam hoc notandum quod cum id signum coram Pharaone dandum fieret, secundum Septuaginta scriptum est: Et projecit Aaron virgam suam. Cum si forte dixisset, projecit virgam, nulla esset quaestio. Quod vero addidit suam, cum eam Moyses dederit, non frustra forsitan dictum est. An erat utrique illa virga communis, [Col. 0033B] ut cujuslibet eorum diceretur, verum diceretur? Vocavit autem Pharao sapientes et maleficos: et fecerunt etiam ipsi per incantationes Aegyptias et arcana quaedam similiter: projeceruntque singuli virgas suas, quae versae sunt in dracones, sed devoravit virga Aaron virgas eorum; sive, secundum Septuaginta, et absorbuit virga Aaron virgam illorum. Si dictum esset, Absorbuit draco Aaron virgas illorum, intelligeretur verus draco Aaron phantasmatica illa figmenta non absorbuisse, sed virgas. Hoc enim potuit absorbere quod erant, non quod esse videbantur et non erant. Sed quoniam dixit: absorbuit virga Aaron virgas illorum, draco utique potuit virgas absorbere, non virga draconem. Sed eo nomine appellata res est, unde versa est, non in quo versa est. Quia [Col. 0033C] in id etiam reversa est, ideo hoc vocari debebat quod principaliter erat. Quid ergo dicendum est de virgis magorum, utrum et ipsi veri dracones facti fuerint? Sed ea ratione virgae appellatae sunt, qua virga Aaron, an potius videbantur esse quod non erant, ludificatione venefica? Cur ergo ex utraque parte et virgae dicuntur et dracones? Unde figmentis illis nihil differt loquendi modus: sed demonstrare difficile est quomodo etiamsi veri dracones facti sunt ex virgis magorum, non fuerint tamen creatores draconum, nec magi nec angeli mali, quibus ministris illa operabantur. Insunt enim rebus corporeis per omnia elementa mundi quaedam occultae seminariae rationes, quibus cum data fuerit opportunitas temporalis atque causalis, prorumpunt in species debitas suis modis et finibus; [Col. 0033D] et sic non dicuntur angeli qui ista faciunt animalium creatores, sicut nec agricolae segetum vel arborum, vel quorumque in terra gignentium creatores dicendi sunt, quamvis noverint praebere quasdam visibiles opportunitates et causas ut illa nascantur. Quod autem isti faciunt visibiliter, hoc angeli invisibiliter. Deus vero solus unus creator est, qui causas ipsas et rationes seminarias rebus inseruit. Res breviter dicta est: quae si exemplis et copiosa disputatione explicetur, ut facilius intelligatur, longo sermone opus est, a quo se ratio nostrae festinationis excusat. (Ex Isidoro.) Mystice autem projecit Moyses virgam coram Pharaone, et serpens factus devoravit serpentes Aegyptiorum, significans quod [Col. 0034A] Verbum caro fieret, qui serpentis diri venena evacuaret, et per remissionem et indulgentiam peccatorum. Virga est verbum directum, regale, plenum potestatis, insigne imperii. Virga serpens facta est, quomodo qui erat Filius Dei ex Deo Patre natus, filius hominis factus est, natus ex virgine. Qui quasi serpens exaltatus in cruce medicinam humanis effudit vulneribus. Unde ipse Dominus ait: Sicut exaltavit Moyses serpentem in deserto, ita oportet exaltari filium hominis (Joan. III) . Virga enim Moysi in draconem conversa magorum absorbuit virgas, et Christus post gloriae suae dignitatem factus est obediens Patri usque ad mortem, et per ipsam mortem carnis consumpsit aculeum mortis, attestante propheta: Ero mors tua, o mors, morsus tuus ero, o inferne [Col. 0034B] (Ose. XIII) . Aliter: Moyses ad Aegyptum veniens, et deferens virgam qua castigat Aegyptum, legem significat, quae mundum decem plagis mandatorum corripit. Virga ergo per quam Aegyptus corrumpitur et Pharao superatur, crux Christi est, per quam mundus vincitur, et princeps hujus mundi triumphatur. Quod autem virga projecta fit serpens, significat quod ait Sapientia: Estote, inquit, prudentes sicut serpentes (Matth. X) . Quod autem virga serpentes magorum devoravit, significat quod crux Christi, cujus praedicatio videbatur stultitia, omnem sapientiam mundanam superavit. Quod virga Moysi mysterium crucis habet, Dominus designat cum ait de Moyse: De me enim ille scripsit (Joan. V) . Cum projecta esset in terram virga, tunc in serpentem versa [Col. 0034C] est, quia cum crux ad credulitatem hominum venit, stultam fecit sapientiam hujus mundi per mysterium passionis Christi. Fecerunt autem, inquit, similiter et incantatores Aegyptiorum veneficiis suis, et induratum est cor Pharaonis, et non exaudivit eos sicut dixit Dominus. Cum haec dicuntur, videtur propterea cor Pharaonis induratum fuisse, quia et incantatores Aegyptiorum similia fecerunt; sed consequentia docebunt quanta fuerit illa obduratio, etiam cum incantatores defecerunt. (Ex Isidoro.) Spiritualiter autem, induravit Dominus cor Pharaonis, scilicet quia diabolum ita induravit post peccatum, ut poenitentiae compunctione nunquam emolliatur, sicut in Job de eo scriptum est: Cor ejus indurabitur quasi lapis (Job. XLI) . Dehinc inferuntur plagae in Aegyptum. [Col. 0034D] Licet illa in Aegyptum corporaliter gesta sunt, spiritualiter tamen nunc geruntur in nobis; Aegyptus namque saeculi forma est.

Dixit quoque Dominus Deus ad Moysen: Dic ad Aaron, Tolle virgam tuam, et extende manum tuam super aquas Aegypti, et super fluvios eorum, et rivos ac paludes et omnes lacus aquaram, ut vertantur in sanguinem: et sit cruor in omni terra Aegypti, tam in ligneis vasis quam in saxeis. Feceruntque ita Moyses et Aaron sicut praeceperat Dominus, etc. (Exod. VII.) Quod vero aquae fluminis vertuntur in sanguinem, satis convenienter aptatur, ut fluvius cui Hebraeorum [Col. 0035A] parvulos crudeliter necandos tradiderant, auctoribus sceleris redderet poculum sanguinis. (Ex Isidoro.) Mystice autem aquae Aegyptiae erratica et lubrica philosophorum sunt dogmata, quae merito in sanguinem vertuntur, quia in rerum causis carnaliter sentiunt. Sed ubi crux Christi mundo huic lumen veritatis ostendit, hujusmodi eum correptionibus arguit, ut ex qualitate poenarum proprios agnoscant errores. Foderunt autem omnes Aegyptii per circuitum fluminis aquam, ut biberent. Non enim poterant bibere de aqua fluminis. Quid significat quod Aegyptii postquam aquae fluminis versae sunt in sanguinem, foderunt per circuitum fluminis, quaerentes aquam ut biberent, nisi quod gentilitas, confusa de meditatione saecularis philosophiae, cum viderit nihil [Col. 0035B] vitale ac salubre sibi illam praebere, istum et investigando ac salubriter tractando usquequaque quaerere sapientiae haustum, quem tunc veraciter non inveniet, nisi perveniat ad fontem vitae, qui ait: Qui sitit, veniat ad me et bibat, et de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) .

Dixitque Dominus ad Moysen: Dic ad Aaron, Extende manum tuam super fluvios, et super rivos ac paludes, et educ ranas super terram Aegypti. Extendit Aaron manum super aquas Aegypti, et ascenderunt ranae, operueruntque terram Aegypti (Exod. VIII) . [Ex Isidoro.] In secunda vero plaga ranae producuntur, quibus indicari figuraliter arbitrantur carmina poetarum, [Col. 0035C] qui inani quadam et inflata modulatione, velut ranarum sonis et cantibus, mundo huic deceptionis fabulas intulerunt. Rana enim est loquacissima vanitas. Hoc enim animal ad nihil aliud utile est, nisi quia sonum vocis, improbis et importunis clamoribus, reddit. Fecerunt autem et malefici per incantationes suas similiter, eduxeruntque ranas super terram Aegypti. Vocavit autem Pharao ad Moysen et Aaron, et dixit eis: Orate Dominum ut auferat ranas a me et a populo meo, et dimittam populum ut sacrificet Domino. (Ex Augustino.) Fecerunt autem similiter et incantatores Aegyptiorum veneficiis suis, et eduxerunt ranas super terram Aegypti. Quaeritur unde, si jam ubique factum erat. Sed similis quaestio est, unde et aquam in sanguinem verterint, si tota aqua [Col. 0035D] Aegypti in sanguinem conversa jam fuerat. Proinde intelligendum est, regionem ubi filii Israel habitabant, plagis talibus non fuisse percussam, et inde potuerunt incantatores vel aquam haurire, quam in sanguinem verterent, vel ab aquis ranas educere ad solam demonstrationem magicae potentiae: quanquam potuerunt etiam postea quam illa compressa sunt facere; sed Scriptura cito narrando conjunxit quod etiam postea fieri potuit. Egressique sunt Moyses et Aaron a Pharaone, et clamavit Moyses ad Dominum pro sponsione ranarum quam condixerat Pharaoni. Fecitque Dominus juxta verbum Moysi, et mortuae sunt ranae de domibus et de villis et de agris: congregaruntque eas in immensos aggeres, et compulruit [Col. 0036A] terra. Videns autem Pharao quod data esset requies, ingravabat cor suum, et non audivit eos sicut praeceperat Dominus. (Ex Augustino.) Et vidit, inquit, Pharao, quia facta est refrigeratio, et ingravatum est cor ejus, et non exaudivit eos sicut dixerat Dominus. Hic apparet non illas tantum fuisse causas obdurationis cordis Pharaonis, quod incantatores ejus similia faciebant, verum etiam ipsam Dei patientiam qua parcebat. Patientia enim Dei secundum corda hominum quibusdam utilis ad poenitendum, quibusdam inutilis ad resistendum Deo, et in malo perseverandum; non tamen per seipsam inutilis est, sed secundum cor malum sicut jam diximus. Hoc et Apostolus dicit: Ignoras quia patientia Dei ad poenitentiam te adducit? Secundum autem duritiam cordis [Col. 0036B] tui et cor impaenitens, thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus (Rom. II) . Nam et alibi cum diceret: Christi bonus odor sumus in omni loco, etiam illud adjunxit: et in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt (II Cor. II) . Non dixit Christi bonum se odorem esse his qui salvi fiunt, malum autem his qui pereunt, sed tantum bonum odorem se dixit. Illi vero tales sunt, ut et bono odore pereant, secundum sui cordis, ut saepe dictum est, qualitatem, quae mutanda est bona voluntate in Dei gratia, ut incipiant ei prodesse judicia Dei quae malis cordibus nocent. Unde inde mutato in melius corde cantabat: Vivet anima mea et laudabit te, et judicia tua adjuvabunt me (Psal. CXVIII) . Non dixit munera tua et [Col. 0036C] praemia tua, sed judicia tua. Multum est autem ut sincera fiducia dici possit: Proba me, Domine, et tenta me, ure renes meos et cor meum (Psal. XXV) . Et ne sibi aliquid ex suis viribus tribuisse videretur, continuo addidit: Quoniam misericordia tua ante oculos meos est, et complacui in veritate tua (Ibid.) . Factam erga se commemorat misericordiam ut placere possit in veritate, quomodo universae viae Domini misericordia et veritas.

Dixitque Dominus ad Moysen: Loquere ad Aaron, extende virgam tuam, et percute pulverem terrae, et sint sciniphes in universa terra Aegypti. Feceruntque ita, et extendit Aaron manum virgam tenens: percussitque [Col. 0036D] pulverem terrae, et facti sunt sciniphes in hominibus et in jumentis: omnis pulvis terrae versus est in sciniphes per totam terram Aegypti (Exod. VIII) . [Ex Isidoro.] Post haec sciniphes producuntur. Hoc animal pennis quidem suspenditur per aera volitans, sed ita subtile est et minutum, ut oculi visum nisi acute cernentis effugiat. Corpus autem cui insederit acerbissimo terebrat stimulo, ita ut quem voluntate [volantem] videre quis non valeat, sentiat statim advenientem. Hoc ergo animalis genus subtilitati haereticae comparatur, quae subtilibus verborum stimulis animas terebrat, tantaque calliditate circumvenit, ut deceptus quisque nec videat nec intelligat unde decipiatur. Feceruntque similiter malefici [Col. 0037A] incantationibus suis, ut educerent sciniphes et non potuerunt; erantque sciniphes tam in hominibus quam in jumentis. Et dixerunt malefici ad Pharaonem, Digitus Dei est hic. Induratumque est cor Pharaonis, et non audivit eos sicut praeceperat Dominus. (Ex Augustino.) Quod dixerunt magi ad Pharaonem, digitus Dei est hic. Quomodo non potuerunt educere sciniphes? Senserunt profecto cum artium suarum nefariarum scirent potentiam, non talibus artibus, velut potentior in eis esset Moyses, suos conatus fuisse frustratos, ut non possent educere sciniphes, sed digito Dei, qui utique operatur per Moysen. Digitus Dei autem sicut Evangelium manifeste loquitur, Spiritus sanctus intelligitur. Nam quod uno evangelista ita narrante verba Domini, ut diceret, Si ego in [Col. 0037B] digito Dei ejicio daemonia (Luc. XI) , alius evangelista, idipsum narrans, exponere voluit quid sit digitus Dei et ait: Si ego in Spiritu Dei ejicio daemonia (Matth. XII) . Cum itaque magi faterentur, quorum Pharao potentiae confidebat, digitum Dei esse in Moyse, in quo superabantur et eorum veneficia frustrabantur, tamen induratum est cor Pharaonis nunc mirabili omnino duritia. Cur autem in tertia ista plaga magi defecerunt (nam plagae coeperunt ex quo aqua in sanguinem versa est) et sentire et explicare difficile est. Poterant enim et in primo signo deficere, ubi in serpentem virga conversa est, et in prima plaga, ubi aqua in sanguinem commutata est, et in secunda de ranis, si hoc fuisset digitus Dei, id est spiritus Dei. Quis enim dementissimus [Col. 0037C] dixerit, digitum Dei in hoc signo potuisse conatus magorum impedire, et in superioribus nequivisse? Omnino ergo certa causa est quare illa facere hucusque permissi sunt. Commendatur enim fortasse Trinitas: et quod verum est, summi philosophi gentium, quantum in eorum litteris indagatur, sine Spiritu sancto philosophati sunt, quamvis de Patre et Filio non tacuerunt, quod etiam Didymus in libro suo meminit quem scripsit de Spiritu sancto. (Ex Isidoro.) Mystice autem, sicut conciliatus et placatus Spiritus sanctus requiem praestat mitibus et humilibus corde, ita contrarius et adversus, immites ac superbos inquietudine exagitat. Quam inquietudinem muscae illae brevissimae significaverunt, sub quibus magi Pharaonis defecerunt dicentes: Digitus [Col. 0037D] Dei est hic.

Dixit quoque Dominus ad Moysen: Consurge diluculo, et sta coram Pharaone. Egredietur enim ad aquas, et dices ad eum: Haec dicit Dominus: Dimitte populum meum ut sacrificet mihi. Quod si non dimiseris eum, ecce ego immitam in te et in servos tuos, in populum tuum et in domos tuas, omne genus muscarum: et implebuntur omnes domus Aegyptiorum muscis diversi generis: et universa terra in qua fuerint: faciamque mirabilem in die illa terram Gessen, in qua populus meus est, ut non sint ibi muscae; et scias quoniam ego Dominus in medio terrae; ponamque [Col. 0038A] divisionem inter populum meum et inter populum tuum (Exod. VIII) . [Ex Augustino.] Quod hic Scriptura aperuit, ne ubicunque diceret intelligere debemus, sed in posterioribus et in prioribus signis factum esse, ut terra in qua habitabat populus Dei nullis plagis talibus vexaretur. Opportunum autem fuit ut ibi hoc aperte poneretur, unde jam incipiunt signa, quibus magi similia nec conati sunt facere. Procul dubio enim quia ubique fuerant sciniphes in regno Pharaonis, non autem fuerant in terra Gessen, ubi conati sunt magi similiter facere et minime potuerunt. Quousque ergo deficerent, nihil de illius terrae segregatione dictum est; sed ex quo coeperunt ea fieri, ubi jam illis similia facere nec conari auderent, ibi commemoratum est. (Ex Isidoro.) Quarto autem [Col. 0038B] loco Aegyptus muscis percutitur. Musca enim nimis insolens et inquietum animal est, in qua quid aliud quam insolentes curae desideriorum carnalium designantur? Aegyptus ergo muscis percutitur, quia eorum corda qui hoc saeculum diligunt, desideriorum suorum inquietudinibus feriunt. Porro Septuaginta interpretes cynomyam, id est caninam muscam posuerunt: per quam canini mores significantur, in quibus humanae mentis voluntas et libido carnis arguitur. Potest quidem hoc loco significare etiam musca canina forensem hominum eloquentiam, qua velut canes alterutrum se lacerant. Vocavit autem Pharao Moysen et Aaron, et ait illis: Ite, sacrificate Deo vestro in terra hac. Nolebat enim eos ire quo dicebant, sed ut illic in Aegypto immolarent, volebat. [Col. 0038C] Hoc ostendunt verba Moysi quae sequuntur, ubi dicit, non posse fieri propter abominationes Aegyptiorum. Sic enim scriptum est: Et ait Moyses: Non potest ita fieri: Abominationes Aegyptiorum immolabimus Domino Deo nostro. Ac si diceret: Non possumus ea animalia quae abominantur Aegyptii, praesentibus illis Domino Deo nostro immolare. Oves enim Aegyptii edere dedignantur. Unde et in Genesi scriptum est: Omnes pastores ovium detestantur Aegyptii (Gen. XLVI) . Quod autem adjecit, Quod si mactaverimus ea quae colunt Aegyptii coram eis lapidibus nos obruent. Suggillat ipsos gentiles, eo quod animalium figuram pro Deo summo colebant ligno et lapidibus impressam. Nam Ammonem Jovem in ariete venerabantur; Anubem in cane; Apin quoque [Col. 0038D] colentes in tauro, et caetera portenta magis quam numina, quae ipsa Aegyptus cultu credebat venerari divino; ideoque Moyses et Aaron dicebant se ire velle ubi Aegyptii non viderent abominationes suas immolari. (Ex Augustino.) Hoc autem intelligendum est mystice significari, quod supra diximus, quia erant Aegyptiis oves et pastores earum abominabiles et ideo separatam terram Israelitae acceperunt cum venerunt in Aegyptum. Sic enim et sacrificia Israelitarum abominationes sunt Aegyptiis, sicut iniquis vita justorum. (Ex Gregorio.) Sancti quippe viri Domino oves offerunt, quia simplicitates suas omnipotenti Deo sacrificium ostendunt. Sed oves abominantur Aegyptii, quia cives hujus saeculi aspernantur [Col. 0039A] et despiciunt simplicitatem bonorum. Sicut ergo sunt abominationes malorum operum quas detestantur boni, ita bonorum operum causae abominationes sunt reprobis. Unde scriptum est: Abominantur justi virum impium, et abominantur impii eos qui in recta sunt via (Prov. XLIX) .

Dixit autem Dominus ad Moysen: Ingredere ad Pharaonem, et loquere ad eum: Haec dicit Dominus Deus Hebraeorum: Dimitte populum meum, ut sacrificet mihi. Quod si adhuc renuis et retines eos, ecce manus mea erit super agros tuos, super equos et asinos, et camelos, et boves, et oves, pestis valde gravis [Col. 0039B] (Exod. IX) . Quod vero quinto in loco animalium nece vel pecorum Aegyptus verberatur, vecordia hic arguitur vel stultitia hominum mortalium, qui tanquam irrationabilia pecora cultum et vocabulum Dei imposuerunt figuris, non solum hominum, sed et pecorum, ligno, metallis atque lapidibus impressis; et ea quae ipsi credebant cultu honorari divino in his viderent miseranda exerceri supplicia. Mortuaque sunt omnia animantia Aegyptiorum. De animalibus vero filiorum Israel nihil omnino periit. Et misit Pharao ad videndum: nec erat quidquam mortuum de his quae possidebat Israel. Ingravatumque est cor Pharaonis, et non dimisit populum. (Ex Augustino.) Quomodo e contrariis causis facta est haec ingravatio cordis Pharaonis? Si enim et pecora Israelitarum [Col. 0039C] morerentur, tunc videretur causa competens qua cor ejus gravaretur ad contemnendum Deum, tanquam si et magi ejus pecora Israelitarum fecissent mori. Nunc vero unde debuit ad timendum vel credendum moveri, videns nullum pecus mortuum ex pecoribus Hebraeorum? Hinc ingravatum est, id est, illa ingravatio etiam hucusque progressa est. Et dixit Dominus ad Moysen et Aaron: Tollite plenas manus cineris de camino: et spargat illum Moyses in coelum coram Pharaone: sitque pulvis super terram Aegypti. Erunt enim in hominibus et jumentis ulcera et vesicae turgentes in universa terra Aegypti. (Ex Augustino.) Quid est quod dicit Deus ad Aaron et Moysen, Sumite vobis plenas manus favillae de fornace, et aspergat Moyses in coelum coram Pharaone, et [Col. 0039D] coram servis ejus, et fiat pulvis in tota terra Aegypti? Signa enim superiora virga fiebant, quam non Moyses sed Aaron extendebat super aquam, vel ad terram percutiebat. Nunc vero interpositis duobus signis de cynomya et pecorum mortibus, ubi nec Aaron nec Moyses aliquid manu operati sunt, dicitur ut Moyses favillam spargat in coelum de fornace, et hanc ambo sumere jubentur, sed ille spargere non in terram sed in coelum; tanquam Aaron qui datus erat ad populum, terram percutere deberet, vel in terram sive in aquam manum extendere: Moyses vero, de quo dictum est: Erit tibi in his quae ad Deum, in coelum jubetur favillam spargere. Quid duo illa superiora signa, ubi nec Moyses nec Aaron [Col. 0040A] manu aliquid operantur? quid sibi vult ista diversitas? neque enim nihil. Tuleruntque cinerem de camino, et steterunt coram Pharaone: et sparsit illum Moyses in coelum: factique sunt ulcera vesicarum turgentium in hominibus et in jumentis; nec poterant malefici stare coram Moyse, propter ulcera quae in illis erant et in omni terre Aegypti. (Ex Isidoro.) In ulceribus arguitur dolosa hujus saeculi et purulenta malitia; in vesicis, tumens et inflata superbia; in fervoribus, ira furoris et insania. Hucusque enim talia per errorum suorum figuras mundum supplicia temperant. Post haec vero, verbera veniunt de supernis: voces scilicet, tonitrua et grando et ignis discurrens, sicut in sequentibus ostendetur. Dixit quoque Dominus ad Moysen: Mane consurge et sta [Col. 0040B] coram Pharaone, et dices ad eum: Haec dicit Dominus Deus Hebraeorum: Dimitte populum meum, ut sacrificet mihi, quia in hac vice mittam omnes plagas meas super cor tuum, et super servos tuos, et super populum tuum, ut scias quia non sit similis mei in omni terra. Nunc enim extendens manum, percutiam te et populum tuum peste, peribisque de terra. Idcirco autem posui te, ut ostendam in te fortitudinem meam: et narretur nomen meum in omni terra. Haec Scripturae verba et Apostolus posuit, cum in eodem loco perdifficili versaretur. Ibi autem et hoc ait: Si autem volens Deus ostendere iram et demonstrare potentiam suam, sustulit in multa patientia vasa irae, parcendo utique his quos malos futuros esse praescierat, quae vasa dicit perfecta in perditionem: et ut [Col. 0040C] notas, inquit, faceret divitias gloriae suae in vasa misericordiae (Rom. IX) . Unde vasorum misericordiae vox est in psalmis: Deus meus, misericordia ejus praeveniet me. Deus meus demonstravit mihi bona coram inimicis meis (Psal. LVIII) . Novit ergo Deus bene uti malis; in quibus tamen humanam naturam non ad malitiam creat, sed profert eos patienter quousque scit oportere: non inaniter, sed utens eis ad admonitionem vel exhortationem bonorum. Ecce enim ut annuntiaretur nomen Dei in universa terra, vasis misericordiae utique prodest. Ad eorum itaque utilitatem Pharao servatus est, sicut et Scriptura testatur et exitus docet. Mitte ergo jam nunc, et congrega jumenta tua, et omnia quae habes in agro. Homines enim et jumenta, et universa quae inventa fuerint [Col. 0040D] foris, nec congregata de agris, cecideritque super ea grando, morientur. (Ex Augustino.) Quid est quod mandat Deus Pharaoni, cum se facturum magnam grandinem minaretur, ut festinet congregare pecora sua, et quaecunque illi essent in campo, ne grandine intereant. Hoc enim non tam indignanter quam misericorditer videtur admonere. Sed hoc non facit quaestionem, quando Deus etiam irascens temperat poenam. Illud est quod merito movet, quibus nunc pecoribus consulatur, si omnia mortua fuerant plaga superiore ubi scriptum est quod discrevit Deus inter pecora Hebraeorum et Aegyptiorum, ita ut illinc nullum moreretur, omnia vero Aegyptiorum pecora morerentur. An ea solvitur quaestio, quod praedixerat [Col. 0041A] ea moritura, quae in campo fuissent, ut haec accipiantur omnia; intelligantur autem evasisse quae in domibus erant, quae potuerunt etiam a dubitantibus colligi, et in domo tenere, ne forte verum esset quod Moyses Dominum facturum esse praedixerat; et ex his esse in campis iterum poterant, quae modo admonet et congregari in domos, ne grandine pereant? Maxime quia sequitur Scriptura, et dicit: Qui timuit verbum Domini servorum Pharaonis, congregavit pecora sua in domos. Qui autem non intendit mentem in verbum Domini, dimisit pecora sua in campo. Hoc ergo fieri potuit, quando etiam mortem pecorum minatus est Deus, quamvis id Scriptura tacuerit.

[Col. 0041B] Et dixit Dominus ad Moysen: Extende manum tuam in coelum, et erit grando in omni terra Aegypti (Exod. IX) . Ecce iterum non in terram, sed in coelum manum jubetur extendere, sicut superius de favilla. Extenditque Moyses virgam in coelum, et Dominus dedit tonitrua et grandinem, ac discurrentia fulgura super terram; et reliqua. (Ex Isidoro.) Septimo loco super Aegyptum verbera veniunt de supernis, voces scilicet et tonitrua, et grando et ignis discurrens. In tonitruis enim increpationes ac divinae correptiones intelliguntur, quia non cum silentio verberat, sed dat voces; et doctrinam coelitus mittit, per quam possit culpam suam, coelitus castigatus, agnoscere mundus. Dat et grandinem, per quam tenera adhuc vastentur nascentia vitiorum; dat et ignem, sciens [Col. 0041C] esse spinas et tribulos, quos debeat ignis ille depasci; de quo dicit Dominus, Ignem veni mittere in terram (Luc. XII) . Per hunc enim incentiva voluptatis et libidinis consumuntur. Misitque Pharao, et convocavit Moysen et Aaron dicens ad eos: Peccavi etiam nunc, Dominus justus; ego et populus meus, impii. Orate Dominum, ut desinant tonitrua Dei et grando, et dimittam vos, et nequaquam hic ultra maneatis. Ait Moyses: Cum egressus fuero de urbe, extendam palmas meas ad Dominum, et cessabunt tonitrua, et grando non erit: ut scias quia Domini est terra. Novi autem quod et tu et servi tui, nec dum timeatis Dominum Deum, et reliqua (Luc. XII) . (Ex Augustino.) Cum fragore coeli qui vehemens erat in grandine, Pharao tertius rogavit Moysen ut oraret [Col. 0041D] pro illo, confitens iniquitatem suam, et populi sui; Moyses ei dixit: Et tu et servi tui scio quod nondum timetis Dominum. Qualem timorem quaerebat, cui timor iste nondum erat Domini timor? Facile enim est poenam timere, sed hoc non est Deum timere, illo scilicet timore pietatis, quae commemorat Jacob ubi dicit: Nisi Deus patris mei Abraham, et timor Isaac esset mihi, nunc me inanem dimisisses. Et dixit Dominus ad Moysen: Ingredere ad Pharaonem. Ego enim induravi cor ejus et servorum illius, ut faciam signa mea haec in eo: et narres in auribus filii tui et nepotum tuorum, quoties contriverim Aegyptios, et signa mea fecerim in eis: et sciatis quia ego Dominus Deus (Gen. XXXI) , et reliqua. Quod Dominus dicit ad [Col. 0042A] Moysen: Intra ad Pharaonem: Ego enim gravavi cor ejus et servorum ejus, ut ordine superveniant (Exod. X) , signa mea haec super eos, non sic accipiendum est, tanquam opus habeat Deus cujusquam malitia. Sed sic intelligendum est ac si diceret: Ego enim patiens fui super eum et servos ejus ut non eos auferrem, ut ordine superveniant signa mea super eos. Qua patientia enim Dei obstinatior fiebat malus animus, ideo pro eo quia in eum fuit, dicitur gravari cor ejus.

Dixit autem Dominus ad Moysem: Extende manum tuam super terram Aegypti ad locustam, ut ascendat super eam: et devoret omnem herbam quae residua [Col. 0042B] fuit grandini. Et extendit Moyses virgam super terram Aegypti (Exod. XVIII) . [Ex Isidoro.] Quod locustarum octavo in loco fit mentio, putatur a quibusdam, per hoc genus plagae, dissidentis a se et discordantis, humani generis inconstantia confutari. Alio quoque sensu locustae pro mobilitate levitatis accipiendae sunt tanquam vagae et salientes animae in saeculi voluptates. Et Dominus induxit ventum urentem tota illa die ac nocte, et, facto mane, ventus urens levavit locustas, quae ascenderunt super universam terram Aegypti, et sederunt in cunctis finibus Aegyptiorum innumerabiles, quales ante illud tempus non fuerunt, nec postea futurae sunt; operueruntque universam superficiem terrae, vastantes omnia. Devorata est igitur herba terrae, et quidquid pomorum in arboribus fuit, [Col. 0042C] quae grando dimiserat: nihilque omnino virens relictum est in lignis et herbis terrae, in cuncta Aegypto, (Ex Gregorio.) Ventus, inquit, urens levavit locustas, quae ascenderunt super universam terram Aegypti, operueruntque universam faciem terrae, vastantes omnia. Devorata est igitur herba terrae et quidquid pomorum in arboribus fuit. Exhibitae coelitus Aegypti plagae, quae exigentibus meritis corporaliter semel illatae sunt, quae mala pravas mentes quotidie feriant, spiritualiter signaverunt. Eis enim Aegyptus plagis affecta est, in quibus exteriore percussione commota, dolensque perpenderit, quae devastationis damna interius negligens tolerarit, ut dum foris perirent minima, amplius delicta cernerent per eorum speciem, et quae intus tolerant graviora sentirent. [Col. 0042D] Quid ergo per significationem locustae portendunt, quae plusquam caetera minuta quaeque animantia, humanis frugibus nocent, nisi linguas advolantium, quae terrenorum hominum mentes, si quando bona aliqua proferre conspiciunt, haec immoderatius laudando corrumpunt. Fructus quippe Aegyptiorum est opera cenodoxorum quam locustae exterminant, dum adulantis linguae ad appetendas laudes transitorias, cor operantis inclinant. Herbas vero locustae comedunt, quando adulatores quique verba loquentium favoribus extollunt. Poma quoque arborum devorant, quando vanis laudibus quorumdam jam quasi fortium opera enervant. Egressus est Moyses de conspectu Pharaonis, et oravit Dominum, qui flare fecit [Col. 0043A] ventum ab occidente vehementissimum, et arreptam locustam projecit in mare Rubrum. Non remansit ne una quidem in cunctis finibus Aegypti. Et induravit cor Pharaonis, nec dimisit filios Israel. (Ex Augustino.) Beneficium certe Dei commemoravit Scriptura, quod abstulit locustas, et secuta dixit indurasse Deum cor Pharaonis. Beneficio itaque suo et patientia sua, qua illa fiebat obstinatio, dum ei parceretur, sicut omnia mala corda hominum, patientia Dei male utendo durescunt.

Dixit autem Dominus ad Moysem: Extende manum tuam in coelum, et sint tenebrae super terram Aegypti, tam densae ut palpari queant. Extendit Moyses manum [Col. 0043B] in coelum, et factae sunt tenebrae horribiles in universa terra Aegypti. Tribus diebus nemo vidit fratrem suum, nec movit se de eo loco in quo erat (Exod. X) . [Ex Isidoro.] Nona plaga tenebrae factae sunt: sive ut mentis eorum caecitas arguatur, sive ut intelligant divinae dispensationis et providentiae obscurissimas esse rationes. Posuit enim tenebras latibulum suum: quas illi audacter et temere perscrutari cupientes, et alia ex aliis asserentes, in crassas et palpabiles tenebras ignorantiae devoluti sunt.

Et dixit Dominus ad Moysem: Adhuc una plaga tangam Pharaonem et Aegyptum, et post haec dimittet [Col. 0043C] vos, et exire compellet (Exod. XI) . [Ex Isidoro.] Ad ultimum primitivorum infertur interitus. Delentur enim primogenita Aegypti, sive principatus et potestates eorum, et hujus mundi rectores: sive auctores et inventores falsarum quae in hoc mundo fuerunt religionum: quas Christi veritas cum suis exstinxit auctoribus et delevit. Haec quantum ad locum mysticum spectant, prolata sunt. Jam vero si etiam moralis nobis figura tractanda est, dicemus quod unaquaeque anima in hoc mundo dum in erroribus vivit et in ignorantia veritatis, in Aegypto posita est. Huic si appropinquare coeperit lex Dei, aquas ei vertit in sanguinem, id est, fluidam et lubricam juventutis vitam convertit ad sanguinem Veteris vel Novi Testamenti. Tum deinde educit ex ea vanam [Col. 0043D] et inanem loquacitatem, et adversum Dei providentiam, ranarum similem querelam. Purgat etiam malignas cogitationes ejus, et sciniphum mordacitati similes, calliditatis aculeos discutit. Libidinum quoque morsus cynomyae spiculis similes depellit; stultitiam in ea et intellectum pecudibus similem delet, per quam homo cum in honore esset non intellexit, sed comparatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis. Arguit ejus et ulcera, peccatorum atque arrogantiae tumorem fervoremque in ea furoris exstinguit. Adhibet post haec etiam voces filiorum tonitrui, id est, evangelicas apostolicasque doctrinas. Sed et castigationem grandinis admovet, ut luxuriam voluptatesque coerceat. Adhibet simul et ignem poenitentiae, [Col. 0044A] tentiae, ut ipse dicat: Nonne cor nostrum erat ardens intra nos (Luc. XXIV) ? Nec locustarum ab ea subduxit exempla, quibus mordeantur et depascantur omnes inquieti motus ejus et turbidi: quo et ipse dicat quod Apostolus docet, ut omnia sua secundum ordinem fiant (II Cor. XII) . Ubi vero sufficienter fuerit castigata pro moribus et pro emendatioris vitae correctione coercita, cum auctorem verberum senserit, et confiteri jam coeperit quia digitus Dei est, et parum quid agnitionis acceperit, tunc praecipue gestorum suorum tenebras videt; tunc errorum suorum caliginem sentit. Cumque in hoc venerit, tunc merebitur, ut exstinguantur in ea primogenita Aegypti: in quo tale aliquid intelligi posse arbitror. Omnis anima cum ad supplementum aetatis advenerit, [Col. 0044B] et velut naturalis in ea quaedam lex coeperit sua jura defendere, primos sine dubio motus secundum desiderium carnis producit, quos ex concupiscentiae vel irae fomite incentiva commoverit. Unde quasi praecipuum et quod non sit commune cum caeteris hominibus, de solo Christo Propheta dicit: Butyrum et mel manducabit (Psal. VII) . Priusquam faciat aut proferat maligna, eliget bonum: quam priusquam sciat puer bonum aut malum, resistet malitiae ut eligat quod bonum est. Alius autem Propheta tanquam de semetipso loquens, dicebat: Delicta juventutis meae et ignorantiae meae ne memineris (Psal. XXIV) . Quia ergo primi isti animae motus secundum carnem prolati, in peccatum ruunt, merito immortali loco Aegyptiorum primitiva ponunt: quae eatenus exstinguuntur, [Col. 0044C] si reliquae vitae conversio emendatiorem dirigat cursum. Sic ergo in anima quam lex divina ab erroribus susceptam castigat et corrigit, etiam primogenita Aegyptiorum intelliguntur esse deleta; nisi post haec omnia, in infidelitate perduret, et nolit jungi Israeliticae plebi, ut exeat de profundo, et vadat incolumis, sed in iniquitate permaneat, et descendat tanquam plumbum in aquam validissimam. Iniquitas enim, secundum Zachariae prophetae visum, super talentum plumbi sedet (Zach. V) : et ideo qui permanet in iniquitate, tanquam plumbum demergi dicitur in profundum. Sane quod in superioribus observavimus quaedam prodigia per Aaron, quaedam per Moysem, quaedam vero per ipsum Dominum ministrata, intelligi eatenus possunt ut agnoscamus [Col. 0044D] in quibusdam per sacrificia sacerdotum et observationes pontificum non esse purgandos, quod Aaron persona designat; in quibusdam vero per scientiam divinae legis emendandos, quod Moysi designat officium; in aliis autem sine dubio quae difficiliora sunt, ipsius Domini aegre virtute. Sed ne illud quidem putandum est nobis inaniter observatum quod primo quidem Moyses non int at ad Pharaonem, sed occurrit ei exeunti ad aquas, postmodum vero intrat ad eum. Post haec nec intrat, sed accersitus accedit et in hoc ita ut arbitror intelligi posse, quod sive nobis in verbo Dei et religionis assertorem certamen est adversum Pharaonem, sive etiam obsessas ab eo animas, de potestate ejus conamur [Col. 0045A] eripere, et est nobis in disputatione luctamen, non statim in prima fronte ingredi debemus ad ultima quaestionum loca; sed occurrendum nobis est adversario, et occurrendum ad aquas suas. Aquae enim suae sunt auctores gentilium philosophorum. Ibi ergo nobis primo disputare volentibus occurrendum est ut ipsos arguamus, et ipsos errare doceamus; post hoc jam ingrediendum est nobis ad interiora certaminis. Dicit enim Dominus: Nisi quis prius alligaverit fortem, non potest introire in domum ejus, et vasa ejus diripere (Matth. XII) . Prius ergo nobis alligandus est fortis, et quaestionum vinculis constringendus: et ita introeundum ad diripiendum vasa ejus, et liberandas animas quas deceptionis fraude possederat. Quod cum saepius fecerimus, et steterimus [Col. 0045B] contra ipsum, steterimus autem eo modo quo Apostolus dicens: State ergo succincti lumbos vestros in veritate (Ephes. VI) ; et iterum: State in Domino et viriliter agite (Phil. IV) ; cum ergo hoc modo steterimus adversus ipsum, ille artifex antiquus et callidus etiam vinci se simulavit et cedere; si forte per hoc negligentiores nos efficiat ad certamen. Sed et poenitentiam simulabit et deprecabitur nos discedere quidem, sed non longe discedere. Vult nos enim esse sibi aliqua ex parte vicinos; vult nos a suis finibus non longe discedere, sed nos nisi ab eo longius recedamus et transeamus mare, et dicamus: Quantum interjacet ortus ab occasu, elongavit a nobis iniquitates nostras, salvi esse non possumus. Possunt praeterea et hae decem plagae quibus Aegyptus [Col. 0045C] verberata est propter Israelitas, Romani regni comparari temporibus, quia haec in figuram nostri facta sunt. Uterque populus, id est, Israeliticus et Christianus, unius Dei est, una populi utriusque causa. Subdita fuit Israelitarum Synagoga Aegyptiis, subdita Christianorum Ecclesia Romanis; persecuti sunt Aegyptii, persecuti sunt et Romani. Decem ibi contradictiones adversus Moysen; decem ibi editae adversus Christum. Diversae enim plagae Aegyptiorum; diversae hic calamitates Romanorum. Nam ut etiam ipsas inter se plagas, in quantum tamen figura formae comparari potest, conferam. Ibi prima correptio habuit sanguinem vulgo vel emanasse de puteis, vel in fluminibus concurrisse: hic prima sub Nerone exigit plaga ut ubique morientium [Col. 0045D] sanguis esset, vel morbis in urbe correptus, vel bellis in orbe profusus. Ibi sequens plaga prodit perstrepentes persultantesque in penetrabilibus ranas, inediae propemodum causa habitatoribus atque exitu fuisse hic sequens sub Domitiano poena, similiter quando satellitum militumque ejus improbis effrenatisque discursibus cruentissimi jussa principis exsequentium, ad inopiam pene omnes Romanos cives adactos, exsilioque dispersos coegit. Ibi tertia vexatio habuit sciniphes, musculas scilicet parvissimas saevissimasque: quae mediis saepe aestibus per loca squalida coadunatim vibrando densatae, et in illo volatu allabi solent, capillisque hominum ac pecudum setis cum urente morsu infarri: [Col. 0046A] hic itidem sub Trajano plaga Judaeos excitavit: qui cum atque ubique dispersi, ita jamque non essent quiescerent, repentino quoque calore permoti, in ipsos inter quos erant toto orbe saevierant, absque immanibus multarum urbium ruinis, quas crebri terraemotus iisdem temporibus subruerunt. Ibi in quarta plaga muscae caninae fuerunt, saevae alumnae putredinis vermiumque matres; hic itidem quarta sub Marco Antonio plaga, lues plurimis infusa provinciis, Italiam quoque cum urbe Roma universam, exercitumque Romanorum, per longinquos limites in diversa hiberna dispersum, morte dissolutum, putredini simul ac vermibus dedit. Ibi quinta correptio pecorum ac jumentorum repentino interitu expleta est; hic similiter quinta ultio sub Severo [Col. 0046B] persecutore, creberrimis civilibus bellis, propria viscera et adjumenta reipublicae, hoc est, plebes provinciarum, et religiones militum comminutae sunt. Ibi sexta vexatio intulit vesicas effervescentes, ulceraque manantia: hic aeque sexta punitio quae post Maximi persecutionem fuit, qui specialiter episcopos et clericos omissa turba populari, hoc est, ecclesiarum primates cruciari imperaverat; intumescens crebro ira atque invidia, non per vulgi caedem, sed per vulnera morientium principum ac potentum exaltata est. Ibi septima plaga numeratur coacta agere grando profusa, quae hominibus jumentisque satis exitio fuit: hic similiter septima sub Gallo et Volusiano, qui persecutori Decio mox interfecto successerant, plaga exstitit. Nam tunc pestis [Col. 0046C] infusa est per omnia Romani regni ab oriente ad occidentem spatia, cum omne propemodum genus hominum neci dedit; tunc etiam corrupit latus, infuditque pabula tabo. Ibi octavam Aegypti contritionem facere, excitatae undique locustae, terrentesque omnia; hic octavam aeque in subversionem Romanae urbis excitatae, undique intulere gentes, quae caedibus atque incendiis cunctas provincias deleverunt. Ibi nona turbatio diuturnas, crassas ac penetrabiles tenebras habuit: plus omnino periculi comminata quam fecit; hic eadem correptio fuit, cum Aureliano persecutionem decernenti diris turbinibus, terribile ac triste fulmen sub ipsius pedibus ruit, ostendens quid cum ultio talis exigeret, tantus possit ultor, nisi et clemens esset et patiens: quanquam [Col. 0046D] intra sex hic menses, tres occidi imperatores, hoc est, Aurelianus, Tacitus et Florianus, diversis causis interfecti sunt. Ibi postremo decima plaga, quae novissima omnium fuit, interfectio filiorum quos primos quique genuerunt: hic nihilominus decima, id est, novissima poena est, omnium perditio idolorum, quae primitus facta, in primis amabant. Ibi rex potentiam Dei sentit, et probavit et credidit, ac per hoc populum Dei ire permisit: hic per potentiam Dei sentit et probavit et credidit, ac per hoc populum Dei ire liberum esse permisit. Ibi nunquam postea populus Dei ad servitutem retractus: hic nunquam postea populus Dei ad idololatriam coactus est. Ibi Aegyptiorum vasa pretiosa Hebraeis tradita [Col. 0047A] sunt. Hic Ecclesiae Christianorum praecipua paganorum templa cesserunt. Sane illud, ut dixi, denuntiandum puto, quia sicut Aegyptus post has decem plagas dimissos Hebraeos persequi, molientibus irruit per superductum mare aeterna perditio: ita et nos quidem libere peregrinantes, superventura quandoquidem persecutio gentilium manet, donec mare Rubrum, id est, ignem judicii, ipso Domino duce et judice, transeamus. Hi vero in quos Aegyptiorum forma transfunditur, permissa ad tempus potestate saevientes gravissimis quidem permissu Dei Christianos cruciatibus persequuntur: verumtamen iidem omnes inimici Christi cum rege suo Antichristo, accepto stagno ignis aeterni, quod magna impediente caligine dum non videretur, intratur, perpetuam [Col. 0047B] perditionem immortalibus arsuri suppliciis patientur.

Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Dic ergo omni plebi ut postulet vir ab amico suo, et mulier a vicina sua, vasa aurea et argentea. Dabit autem Dominus qratiam populo suo coram Aegyptiis (Exod. XI) . Non hinc quisque sumendum exemplum putare debet ad exspoliandum isto modo proximum. (Ex Augustino.) Hoc enim Deus jussit, qui noverat quid quemque pati oporteret; nec Israelitae furtum fecerunt, sed Deo jubenti ministerium praebuerunt: [Col. 0047C] quemadmodum cum minister judicis occidit eum quem judex jussit occidi, profecto si id sponte fiat, homicida est etiam si eum occidat quem scit occidi a judice debuisse. Est etiam ista nonnulla quaestio: Si seorsum habitabant Hebraei in terra Gessen, ubi nec plagae fiebant quibus regnum Pharaonis affligebatur, quomodo petit quisque a proximo vel a proxima aurum, et argentum, et vestem, praesertim quia ubi primum hoc mandatur per Moysen, sic positum est: et mulier a vicina sua, et concellaria vel concellania, si ita dicendum est, vel cohabitatrice sua. Unde intelligendum est etiam in terra Gessen non solos Hebraeos habitasse, sed eis aliquos Aegyptios in illa terra cohabitatores fuisse, ad quos potuerunt merito Hebraeorum etiam illa beneficia pervenire, [Col. 0047D] ut hic eos et diligerent iidem Aegyptii cohabitatores, et quod petebant facile commendarent: nec tamen Deus judicavit ita illos alienos fuisse ab injuriis et contradictionibus quas populus Dei pertulit, ut nec isto damno ferirentur, qui plagis illis propter quod terrae illi parcebatur percussi non erant. (Ex Gregorio.) Hic quoque diligenter considerandum est quod mentes usui vitae carnalis inhaerentes, evelli ab infimis non possunt, nisi gradatim ducta praedicatione proficiant. Hinc quippe est quod in Aegypto positis, pio justoque moderamine, latente concupiscentia condescenditur, et vicinorum suorum vasis aureis argenteisque sublatis, discedere jubentur. Qui ad Sina montem ducti, accepta lege oculum pro oculo, [Col. 0048A] dentem pro dente (Exod. XXI) , praecipiuntur exigere; et quandoque tamen revelante gratia percussi in maxillam unam, alteram jubentur praebere (Matth. V) . Quia enim semper plus ira in vindicta exigit quam injuria accipit, dum discunt mala non multiplicius reddere, quando discerent ea et multiplicata sponte tolerare. Hinc est quod eumdem rudem populum a quibusdam prohibuit, quaedam vero ei in usu pristino servavit; sed haec ipsa tamen in meliori vitae figura composuit. Bruta namque animalia idolis in Aegypto mactabant eique in usu postmodum animalium victima fuit: ut dum de usu suo aliquid admitterent, consolarentur ejus infirmi per hoc quod de usu suo aliquid haberent. Mira autem dispensatione consilii, quod ei Dominus de consuetudine carnali retinuit, [Col. 0048B] hoc in figura spiritus potentius vertit. Quid enim sacrificia illorum animalium, nisi Unigeniti mortem designant? Quid sacrificia illorum animalium, nisi exstinctionem carnalis vitae nostrae significant? Unde ergo imbecillitati populi rudis condescendens dicitur, inde ei per obumbratas allegoriarum species major fortitudo spiritus nuntiatur.

Dixit quoque Dominus ad Moysen et Aaron in terra Aegypti: Mensis iste vobis principium mensium, primus erit in mensibus anni. Loquimini ad universum coetum filiorum Israel, et dicite eis: Decima die mensis hujus tollat unusquisque agnum per familias et domos suas. Sin autem minor est numerus ut sufficere [Col. 0048C] non possit ad vescendum agnum, assumet vicinum suum qui conjunctus est domui suae: juxta numerum animarum quae sufficere possunt ad esum agni. Erit autem agnus absque macula, masculus, anniculus. Juxta quem ritum tolletis et haedum: et servabitis eum usque ad quartam decimam diem mensis hujus: immolabitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam (Exod. XII) . Mensis enim iste vobis principium mensium, primus erit in mensibus anni. Mensem primum vocat Nisan secundum Hebraeos in quo creatum est coelum et terra, et mundi exstitit exordium. Cujus mensis plenilunium, post aequinoctium vernale semper debet attendi in eo, et plebs Israelitarum a servitute Aegyptiorum liberata est, et genus humanum per Christi sanguinem a potestate diaboli ereptum [Col. 0048D] atque translatum est. Decima die mensis agnus assumi jubetur et servari usque ad quartam decimam diem mensis ejusdem ad vesperam, et sic immolari: ita et Redemptor noster decima die, hoc est, ante quinque dies Paschae Jerosolymam veniens, in templo atque in conventu insidiantium Judaeorum verbum Dei docens, exspectavit quartam decimam diem, in quo Pascha mysticum cum discipulis suis celebrans, per Judam proditorem in manus Judaeorum traditus est, atque sequenti die in cruce est pro redemptione nostra immolatus. Quod autem decima die mensis agnus tollitur, sed non immolatur usque ad quartam decimam diem, significat quod per legem quidem Christi passio praefigurabatur, tamen non [Col. 0049A] nisi Evangelii coruscante gratia completur. Denarius enim numerus propter decalogum ad legem pertinet, et quaternarius propter quatuor Evangelia Novum exprimit Testamentum. Hoc igitur quod unicuique agnum jubet sumere per familias et domos suas, et si minor sit numerus edentium qui non possit agni carnem consumere, mandat vicinum suum qui junctus est domui eis assumere, quatenus sufficiens sit numerus ad esum agni, typice designat quod non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus, convocandi erant ad fidem Christi et ad veri Agni immolationem. Non enim sola sufficiebat gens Judaea ad spirituale Pascha celebrandum; quin etiam gentes quae vicinae fuerunt domui Judae, adhibendae erant, quatenus domus Dei convivantium numero impleretur, [Col. 0049B] et agni carnes digne comestae, fidelibus in pastum vitae aeternae verterentur. Quod autem idem agnus vespere comedi jubebatur, significat Christi passionem in novissima aetate saeculi esse complendam. Denique quod haedus similiter assumi jubetur, et servari usque ad quartam decimam diem, non immerito incarnationis Christi mysterio accipitur. Quid enim opus erat ovem vel agnum ab ovibus, et haedum ab haedis accipiendum moneri, nisi ille figuraretur cujus caro non solum ex justis, verum etiam ex peccatoribus propagata est: quanquam conentur Judaei etiam haedum intelligere accipiendum ad celebrandum Pascha, et hoc esse dictum putant, ab ovibus et haedis accipere, tanquam diceret vel ab agnis agnum, vel ab haedis haedum, si illud desit, sumi oportere. [Col. 0049C] Apparet tamen in Christo, rebus impletis, quid illo praecepto fuerit figuratum: Et sument de sanguine, ac ponent super utrumque postem, et in superliminaribus domorum, in quibus comedent illum: et edent carnes nocte illa assas igni, et azymos panes cum lactucis agrestibus. Non comedetis ex eo crudum quid, nec coctum aqua, sed assum tantum igni. Caput cum pedibus et intestinis vorabitis, nec remanebit ex eo quidquam usque mane. Si quid residui fuerit, igne comburetis. Quae autem superaverint, inquit, ab eo in mane, igne concremabitis. (Ex Augustino.) Quaeri potest quomodo aliquid superavit, cum hoc praemoniti fuerunt, ut si domus non habuerit consumendo pecori idoneam multitudinem, vicini assumantur. Sed intelligitur quoniam dictum est, Os non comminuetis [Col. 0049D] ex eo, remansura utique fuisse ossa quae igne concremarentur: Sic autem comedetis illum: Renes vestros accingetis, calceamenta vestra habebitis in pedibus, tenentes baculos in manibus, et comedetis festinantes. Est enim Phase, id est transitus Domini. Et transibo per terram Aegypti nocte illa, percutiamque omne primogenitum in terra Aegypti, ab homine usque ad pecus, et in cunctis diis Aegypti faciam judicia: ego Dominus. (Ex Gregorio.) Haec videlicet cuncta magnam nobis aedificationem pariunt, si fuerint mystica interpretatione discussa. Quis namque sit sanguis agni, non audiendo sed bibendo didicimus. Qui sanguis super utrumque postem ponitur, quando non solum ore corporis, sed etiam ore cordis hauritur. [Col. 0050A] In utroque etenim poste agni sanguis est positus quando sacramentum passionis illius cum ore ad redemptionem sumitur, ad imitationem quoque intenta mente cogitatur. Nam qui sic Redemptoris nostri sanguinem accipit, ut imitari passionem illius necdum velit, in uno poste sanguinem posuit. Qui etiam in superliminaribus domorum ponendus est. Quid enim spiritualiter domos, nisi mentes nostras accipimus, in quibus per cogitationem inhabitamus? Cujus domus superliminare, est ipsa intentio, quae supereminet actioni. Qui ergo intentionem cogitationis suae ad imitationem Dominicae passionis dirigit, in superliminare domus agni sanguinem ponit. Vel certe domus ipsa sunt corpora, in quibus quousque vivimus, habitamus, et in superliminare domus agni [Col. 0050B] sanguinem ponimus, quia crucem passionis illius in fronte portamus. De quo agno adhuc subditur: Et edent carnes nocte illa assas igni. In nocte quippe agnum comedimus, qui in sacramento modo Dominicum corpus accipimus, quando adhuc ab invicem nostras conscientias non videmus. Quae tamen carnes agni assandae sunt, quia nimirum dissolvit carnes quas aqua coxerit; quas vero ignis sine aqua excoquit, roborat. Carnes itaque agni nostri ignis coxit, quia eum vis passionis illius ad resurrectionem valentiorem reddidit, atque incorruptionem roboravit. Quae enim ex morte convaluit, videlicet carnes illius ab igne diruerunt. Unde etiam per Psalmistam dicit: Exaruit velut testa virtus mea (Psal. XXI) .

Quid namque est testa ante ignem, nisi molle lutum? [Col. 0050C] sed ei ex igne agitur ut solidetur. Virtus ergo humanitatis ejus velut testa exaruit, quia ab igne passionis ad virtutem incorruptionis crevit. Sed sola Redemptoris nostri percepta sacramenta ad veram solemnitatem mentis non sufficiunt, nisi eis quoque et bona opera jungantur. Quid enim prodest corpus et sanguinem illius ore percipere, et ei perversis moribus contraire? Unde bene adhuc ad comedendum subditur: Et azymos panes cum lactucis agrestibus. Panes quippe sine fermento comedit, qui recta opera sine corruptione vanae gloriae exercet; qui mandata misericordiae sine admixtione peccati exhibet, ne perverse diripiat quod quasi recte dispensat. Hoc quoque peccati fermentum bonae suae actioni miscuerunt, quibus prophetae voce per increpationem Dominus [Col. 0050D] dicit: Venite ad Bethel, et impie agite. Atque post pauca: Et sacrificate de fermento laudem (Amos IV) . De fermento namque laudem immolat, qui sacrificium Deo de rapina parat. Lactucae vero agrestes valde amarae sunt; carnes vero agni cum lactucis agrestibus sunt edendae, ut cum corpus Redemptoris accipimus, nos pro peccatis nostris in fletibus affligamus, quatenus ipsa amaritudo poenitentiae abstergat a mentis stomacho perversae amorem vitae. Ubi et subditur: Non comedetis ex eo crudum quid, neque coctum aqua. Ecce jam non ipsa verba historiae ab intellectu historico repellunt. Nunquid Israeliticus ille populus in Aegypto constitutus agnum comedere crudum consueverat ut illi lex dicat, Non comedetis [Col. 0051A] ex eo crudum quid? ubi et additur, neque coctum in aqua. Sed quid aqua nisi humanam scientiam designat? Juxta hoc quod per Salomonem sub haereticorum voce dicitur: Aquae furtivae dulciores sunt (Prov. IX) . Quid crudae agni carnes, nisi inconsideratam ac sine reverentia cogitationis rejectam illius humanitatem significant? Omne enim quod subtiliter cogitamus, hoc mente coquimus. Sed agni caro nec cruda edenda est, nec aqua cocta, quia Redemptor noster, nec purus homo aestimandus est, neque per humanam sapientiam qualiter incarnari Deus potuit, cogitandus. Omnis enim qui Redemptorem nostrum purum hominem credit, quid iste aliud quam agni carnes crudas comedit, quas videlicet coquere per divinitatis ejus intelligentiam noluit? Omnis vero incarnationis [Col. 0051B] ejus mysteria juxta humanam sapientiam discutere conatur, carnes agni aqua vult coquere, id est dispensationis mysterium, per dissolutam vult scientiam penetrare. Qui igitur paschalis gaudii solemnitatem celebrare desiderat, agnum neque aqua coquat, neque crudum comedat; ut neque per humanam sapientiam profunditatem incarnationis illius penetrare appetat, neque in eum tanquam in hominem purum credat; sed assatas igni carnes comedat, ut dispensari omnia per sancti Spiritus potentiam sciat. De quo adhuc recte subjungitur: Caput cum pedibus et intestinis vorabitis. Quare Redemptor noster est α et ω (Apoc. I) . Deus videlicet ante saecula, et homo in fine saeculorum. Caput ergo agni vorare, est divinitatem illius fide percipere. Pedes vero agni vorare, est vestigia [Col. 0051C] humanitatis ejus amando et imitando perquirere. Quid vero sunt intestina, nisi verborum illius occulta et mystica mandata? Quae tunc voramus, cum verba vitae cum aviditate sumimus. In quo devorationis verbo, quid aliud quam nostrae pigritiae torpor reprehenditur, qui ejus verba atque mysteria, et per nosmetipsos non requirimus, et dicta ab aliis audimus inviti? Non remanebit ex eo quidquam usque mane, quia ejus dicta magna sunt sollicitudine discutienda, quatenus priusquam dies resurrectionis appareat, in hac praesentis vitae vocatione omnia mandata illius intelligendo et operando penetrentur. Sed quia valde est difficile ut omne agni eloquium possit intelligi, et omne ejus mysterium penetrari, recte subjungitur: Si quid autem remanserit, igni comburetis. Quod ex [Col. 0051D] agno remanet igni comburimus, quando hoc quod de mysterio incarnationis ejus intelligere et penetrare non possumus, potestati Spiritus sancti humiliter reservamus, ut non superbe quis audeat vel contemnere, vel denuntiare quod non intelligit; sed hoc igni tradit, cum Spiritui sancto reservat.

Quia igitur qualiter edendum sit pascha cognovimus, nunc qualiter edi debeat, agnoscamus. Sequitur: Sic autem comedetis illum: renes vestros accingetis. Quid in renibus nisi delectatio carnis accipitur? Unde et Psalmista postulat, dicens: Ut renes nostros (Psal. XXV) . Si enim voluptatem libidinis in renibus esse nesciret, eos uri minime petisset. Unde quia potestas diaboli in humano genere maxime per luxuriam [Col. 0052A] praevaluit, de illo voce Dominica dicitur: Potestas ejus in lumbis ejus (Job. XXXVIII) . Qui ergo pascha comedit, habere renes accinctos debet, ut qui solemnitatem resurrectionis atque incorruptionis agit, corruptioni jam per vitia nulli subjaceat, voluptates edomet, carnem a luxuria restringat. Neque enim cognovit quae sit solemnitas incorruptionis, qui adhuc per incontinentiam corruptionis subjacet. Haec quibusdam dura sunt, sed angusta porta est quae ducit ad vitam, et habemus jam non multa exempla continentium: Calceamenta habebitis in pedibus. Quid sunt etenim pedes nostri nisi opera? Quid vero calceamenta nisi pelles mortuorum animalium? Calceamenta autem pedes muniunt. Quae vero sunt mortua animalia ex quorum pellibus nostri muniantur pedes, [Col. 0052B] nisi antiqui Patres qui nos ad aeternam patriam praecesserunt, quorum dum exempla conspicimus, nostri operis pedes munimus? Calceamenta ergo in pedibus habere est mortuorum vitam conspicere, et nostra vestigia a peccati vulnere custodire. Tenentes baculos in manibus. Quid lex per baculum, nisi pastoralem custodiam designat? Et notandum quod prius praecipimur renes accingere, postmodum baculos tenere: quia illi debent curam pastoralem suscipere qui jam in suo corpore sciunt fluxa luxuriae domare, ut cum aliis fortia praedicant, ipsi desideriis mollibus enerviter non succumbant. Bene autem subditur: Et comedetis festinantes. Notandum vero quod dicitur festinantes, nos admonere quo mandata Dei, mysteria Redemptoris, coelestis Patris gaudia cum festinatione [Col. 0052C] cognoscamus, et praecepta vitae cum festinatione implere curemus. Quia enim adhuc hodie licet bene agere scimus, utrum cras liceat, ignoramus. Festinantes ergo pascha comedamus, id est solemnitatem patriae coelestis anhelemus. Nemo in hujus vitae itinere torpeat, ne in patria locum perdat. Pascha enim nostrum Christus est, Paulo attestante qui ait: Etenim pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) . Porro quod sequitur, in diis eorum fecit judicium, illud Hebraei autumant quod nocte qua egressus est populus, omnia in Aegypto templa destructa sunt, sive motu terrae, sive tactu fulminum. Spiritualiter autem dicimus quod egredientibus ex Aegypto errorum idola corruant, et omnis perversorum dogmatum cultura quatiatur. Erit autem sanguis vobis in [Col. 0052D] signum in aedibus in quibus eritis. Et videbo sanguinem ac transibo vos, nec erit in vobis plaga disperdens, quando percussero terram Aegypti. Sanguis Christi in signum est credentibus ne noceat eis exterminator, quia maxima tutela contra hostes est Christianis memoria passionis Christi. Quod autem idem sanguis, tincto fasciculo hyssopi, aspergi in superliminare, et in utrumque postem jubetur, significat, quod secundum fidem catholicam passionis Christi sacramentum celebrare debemus. Hyssopus enim herba est humilis radicibus, adhaerens petrae, et purgandis pulmonibus apta: sic et fides Christi, quam in Evangelio (Matth. XIII) ipse Dominus grano sinapis comparat, humili devotione suscepta, et firmiter [Col. 0053A] in corde retenta, omnes interiores animi affectus purgat et emundat, ac sacramentorum coelestium habilem hominem efficiet. Habebitis autem hunc diem in monumentum, et celebrabitis eum solemnem Domino, in generationibus vestris cultu sempiterno. (Ex Augustino.) Quod scriptum est, Et facietis diem hunc in progenies vestras legitimum aeternum, vel aeternalem, quod Graece dicitur αἶώνιον, non sic accipiendum est tanquam possit istorum praetereuntium dies esse ullus aeternus, sed illud aeternum est quod iste significat dies, velut cum dicimus ipsum Deum aeternum, non utique istas duas syllabas aeternas dicimus, sed quod significant. Quanquam diligenter scrutandum sit quomodo appellare Scriptura soleat aeternum, ne forte ita dixerit solemniter aeternum, [Col. 0053B] quem nefas habeant praetermittere aut sua sponte mutare. Aliud est enim quod praecipitur, quousque fiat sicut praeceptum est, ut septies muros Jericho circuiret arca; aliud cum praecipitur sic observari aliquid, ut nullus terminus praefiniatur observationis, sive quotidie, sive per menses, sive per annos solemniter, sive per multorum, sive aliquorum annorum certa intervalla. Aut ergo sic appellavit aeternum, quod non sua sponte audeant desinere celebrare; aut sicut dixi, ut non ipsa signa rerum, sed res quae his significantur aeternae intelligantur. Septem diebus azyma comedetis. In die primo non erit fermentum in domibus vestris. Quicunque comederit fermentatum, peribit anima illius de Israel, a primo die usque ad diem septimum. Quid est quod Pascha [Col. 0053C] celebraturos septem diebus azyma jubet comedere, nisi quod omnes qui passionis Christi et resurrectionis ejus mysteria fide vera celebrant, oportet ut sine fermento malitiae et nequitiae praesentem vitam, quae septenario dierum numero discurrit, totam incontaminatam ducant? Unde et sequitur: Dies, inquit, prima erit sancta atque solemnis: et dies septima eadem festivitate venerabilis. Nihil operis facietis in eis, exceptis his quae ad vescendum pertinent; et servabitis azyma. Diem primam initium credulitatis, et diem septimam finem praesentis vocat. Omne enim tempus praesentis vitae convenit veris Israelitis festivum ducere, hoc est in passionis et resurrectionis Christi mysterio honorare; nihilque operis in illis facere, exceptis his quae ad vescendum pertinent: [Col. 0053D] quia non licet eis in mundi concupiscentia et peccatorum opere laborare, sed in meditatione sanctarum Scripturarum atque in bonis operibus qua aeternam in coelis refectionem sanctis praeparant, continuo desudare. Unde sequitur: Primo mense, quarta decima die mensis ad vesperam, comedetis azyma, usque ad diem vigesimum primum ejusdem mensis ad vesperam. Quid significat vespera quarta decima diei primi mensis, in quo Pascha celebratum est, et agni immolatio perfecta, nisi depositionem veteris hominis, et initium conversationis novae quod in baptismo Christi morte figurante inchoatur? Unde et Apostolus: Quicunque, inquit, baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus. Consepulti enim sumus [Col. 0054A] cum illo per baptismum in morte; ut quomodo resurrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) . Ergo a vespera quartae decimae diei primi mensis, per integram videlicet septimanam, azyma jubemur comedere, quia a perceptione sacri baptismatis, usque ad finem vitae simpliciter et sine dolo debemus vivere. Unde et Petrus ait: Deponentes omnem malitiam et omnem dolum, et simulationes et invidias et omnes detractiones, sicut modo geniti infantes, rationabile et sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem. Sequitur: Quicunque comederit fermentum, peribit anima ejus de coelis Israel, tam de advenis quam de indigenis terrae. Quia nimirum omnis qui dolose vivit, et erronea doctrina pollutus, praesentem vitam [Col. 0054B] usque ad finem perduxerit, tunc separatus de coetu sanctorum, perpetuis cruciatibus sine fine puniendus, in aeternum peribit. Incurvatusque populus adoravit. Et egressi filii Israel fecerunt sicut praeceperat Dominus Moysi et Aaron. Fit Pascha in occisione agni; occiditur Christus, de quo in Evangelio dicitur: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. II) . Vespere immolatur agnus; in vespera mundi, passus est Christus. Prohibentur qui Pascha faciunt ossa frangere; non franguntur in cruce ossa Domini, attestante evangelista, qui dicit: Os ejus non comminuetis. Sanguine agni illiniuntur Israelitarum postes, ne vastator angelus audeat inferre perniciem; signantur signo Dominicae passionis in frontibus fideles populi ad tutelam salutis, ut hi soli ab interitu liberentur, [Col. 0054C] qui cruore Dominicae passionis corde et fronte signati sunt; qui etiam opere loquuntur: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV) . Unde appellatur ista solemnitas phase, quod nos transitum possumus vocare, eo quod de pejoribus ad meliora pergentes, tenebrosam Aegyptum derelinquamus.

Factum est autem in noctis medio, percussit Dominus omne primogenitum in terra Aegypti, a primogenito Pharaonis qui sedebat in solio ejus, usque ad primogenitum captivae, quae erat in carcere, et omne primogenitum jumentorum. Surrexitque Pharao nocte [Col. 0054D] et omnes servi ejus, cunctaque Aegyptus: et ortus est clamor magnus in Aegypto, neque enim erat domus in qua non jaceret mortuus (Exod. XII) . Factus est, inquit, clamor magnus in terra Aegypti, non enim fuerat domus in qua non jaceret mortuus. Nonne potuit esse aliqua domus quae primogenitum non haberet? (Ex Augustino.) Cum ergo primogeniti tantummodo morerentur, quomodo nulla erat quae non haberet mortuum? An et hoc divinitus praescientia Dei fuerat procuratum, ut in omnibus omnino essent domibus primogeniti, in quibus percuterentur Aegyptii? Ab hac sane plaga non putandi sunt immunes fuisse Aegyptii qui habitabant in terra Gessen, hominum quippe erat vel animalium, non terrae, id est, [Col. 0055A] homines et animalia primogenita moriebantur occulto et angelico percussu: non aliquid in coelo vel in terra factum erat, sicut rana, vel locusta, vel tenebrae, unde qui habitabant affligerentur; a talibus enim plagis cum terra Gessen fuisset aliena, procul dubio perveniebat beneficium ad eos Aegyptios qui in eadem terra cum Hebraeis morabantur: hac vero primogenitorum omnes percussi sunt. Filii autem Israel fecerunt sicut praeceperat illis Moyses, et petierunt ab Aegyptiis vasa aurea et argentea et vestem: et Dominus dedit gratiam populo suo coram Aegyptiis, et commodaverunt illis, et praedati sunt Aegyptios. Jam hoc factum fuerat ante mortes primogenitorum Aegyptiorum, sed nunc per recapitulationem repetitur. Nam narratum est quando factum est. Modo [Col. 0055B] enim fieri quomodo posset ut in tanto luctu ex mortibus suorum accommodarent ista filiis Israel, nisi forte quis dicat etiam ista plaga non fuisse percussos Aegyptios qui cum Hebraeis inhabitabant terram Gessen. (Ex Isidoro.) Quid vero haec praefiguraverunt, nisi quod in auro et argento ac veste Aegyptiorum significatae sunt quaedam doctrinae quae ex ipsa consuetudine [Col. 0056A] gentium, non inutili studio discuntur. Sed sive hoc significet, sive illud quod ex ipsis gentibus animae pretiosae tanquam vasa aurea et argentea, cum suis utique corporibus quod vestem significant, adjungunt se populo Dei, ut simul de hoc saeculo, tanquam de Aegypto, liberentur. Tulit igitur populus conspersam farinam antequam fermentaretur, et ligans in palliis, posuit super humeros suos. Quod vero ait fermento sublato sic profectos esse filios Israel de Aegypto, hoc et a nobis modis omnibus, si fieri potest, elaborandum est, ut exeuntes a saeculi hujus illecebris, non ambulemus in fermento veteris malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis, quod est novi hominis conversatio, relicto pristino homine cum vitiis suis. Sane quia ab exordio [Col. 0056B] libri Exodi incrementum populi Israelitici in Aegypto, plagasque Aegyptiis irrogatas propter inobedientiam describentes, primum librum usque ad typici Paschae celebrationem perduximus, sequentis libri exordium ab exitu filiorum Israel de Aegypto inchoandum ratum esse arbitramur.

Omnis Scriptura divinitus instituta, secundum Apostoli sententiam (II Tim. III) , utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corrigendum, ad erudiendum in justitia. Quapropter quisquis sedulus earum est meditator, [Col. 0055C] interneque eas conspicit, invenit in sermone suave documentum, in sensu salubre consilium, in mysterio honorabile sacramentum. Neque enim solummodo sufficit lectoribus divinorum librorum sensus historicus, sed etiam diligenter eis est considerandum quid per allegoriam eis propheticus sermo innuere velit: sicut in praesenti libro, quando per historiam audierimus propter crudelitatem exertam in filios Israel, et propter inobedientiam qua divino imperio contrarii exstiterunt, Aegyptios justam promeruisse vindictam, cogitare debemus eorum Israelitarum liberationem de spirituali Aegypto, et introductionem in terram repromissionis, ubi mel et lac spirituale credentes quique sufficienter percipiunt; [Col. 0055D] hostiumque spiritualium in baptismatis unda, per manum omnipotentis Dei, validam interfectionem; ut in his omnibus instructi, parati simul ad omne opus bonum. Post commemorationem ergo Paschae, sequitur sermo de transitu filiorum Israel ex Aegypto, prolatus ita.

Profectique sunt filii Israel de Ramesse in Socoth, sexcenta ferme millia peditum virorum, absque parvulis et mulieribus; sed et vulgus promiscuum innumerabile ascendit cum eis (Exod. XII) . (Ex Ambrosio. [Col. 0056B] Manifestum est homines significatos, sive in servis, sive in mulieribus, sive in his aetatibus quae militiae non essent idoneae, ut sexcenta millia peditum in eis solis intelligamus qui possent militari agmine armari. Quaeri autem solet utrum ad tantum numerum Hebraei [Col. 0056C] pervenisse potuerint per eos annos in Aegypto. Dicit enim ita in sequentibus: Habitatio autem filiorum Israel qua manserant in Aegypto fuit quadringentorum triginta annorum. Quibus expletis eadem die egressus est omnis exercitus Domini de terra Aegypti. Non enim ab introitu Jacob in Aegyptum usque ad exitum filiorum Israel de Aegypto, quisquis Scripturas sacras diligenter inspexerit, tantum numerum annorum invenerit. Proinde illa nimirum computatio quam secutus est Eusebius in historiae suae Chronico, perspicuae veritati subnixa est. Ab illa enim promissione computat quadringentos et triginta annos, qua vocavit Deus Abraham ut exiret de terra sua in terram Chanaan; quia et Apostolus cum Abrahae [Col. 0056D] laudaret et commendaret fidem, in ea promissione qua Christum vult intelligi prophetarum, id est, qua promisit Deus Abrahae quod benedicerentur in eo omnes tribus terrae. Hoc autem dico, inquit, quia testamentum a Deo confirmatum, quae post quadringentos et triginta annos facta est lex, non infirmat ad evacuandas promissiones (Gal. III) . Ex illa ergo promissione qua vocatus est Abraham et credidit Deo post quadringentos et triginta annos factam legem dicit Apostolus, non ex tempore quo Jacob intravit in Aegyptum. Deinde etiam ipsa scriptura Exodi satis hoc significat. Non enim dixit, incolatus filiorum Israel quem incoluerunt in terra Aegypti, anni quadringenti triginta, sed aperte dixit: quam incoluerunt [Col. 0057A] in terra Aegypti Chanaan, ipsi et patres eorum. Ac per hoc manifestum est computandum esse tempus etiam patriarcharum Abrahae, Isaac et Jacob, ex quo peregrinari coepit Abraham in terra Chanaan, id est, ex illa promissione in qua ejus fidem laudat Apostolus, usque ad illud tempus quo ingressus est Israel in Aegyptum. Toto quippe isto tempore peregrinati sunt patres in terra Chanaan, et deinde semen Israel in Aegypto, ac sic completi sunt quadringenti triginta anni, a promissione usque ad exitum Israel ex Aegypto quando facta est lex in monte Sina, quae non infirmat testamentum ad evacuandas promissiones. Septuagesimo et quinto anno vitae suae Abraham, sicut Scriptura dicit (Act. VII) , egressus est in terram Chanaan, et genuit Isaac cum esset centum annorum. [Col. 0057B] Fiunt itaque anni viginti quinque ex promissione usque ad natum Isaac. His adduntur omnes anni vitae suae, id est, centum octoginta, et fiunt ducenti quinque; tunc erat Jacob annorum centum viginti. Nati sunt enim sexagenario patre gemini, ipse et Esau. Post decem autem annos intravit Jacob in Aegyptum, cum esset annorum centum triginta, Joseph autem cum esset triginta novem. Fiunt proinde anni a promissione usque ad ingressum Jacob in Aegyptum ducenti quindecim. Joseph autem ab illo tricesimo et nono anno aetatis suae, in quo eum pater in Aegypto invenit, vixit septuaginta et unum annum, quia omnis aetatis ejus anni centum decem fuerunt. Cum itaque ad ducentos quindecim annos accesserint septuaginta unum, fiunt anni ducenti [Col. 0057C] octoginta sex. Restant centum quadraginta quatuor vel quinque quibus intelligitur servisse in Aegypto populus Israel post mortem Joseph. His annis quantum multiplicari potuerunt, si fecunditas hominis consideretur, adjuvante illo qui eos voluit valde multiplicari, reperitur non esse mirum quod in sexcentis millibus peditum egressus est populus ex Aegypto, excepto apparatu, ubi et servitia erant, et sexus muliebris, et imbecillis aetas. Quod ergo dixit Deus ad Abraham, Sciendo scies quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria; et in servitutem redigent eos, et nocebunt illis quadringentis annis (Gen. XV) , non sic accipiendum est tanquam in illa durissima servitute quadringentos annos Dei populus fuerit; sed quia scriptum est, In Isaac vocabitur tibi semen [Col. 0057D] (Gen. XXI) , ex anno nativitatis Isaac, usque ad annum egressionis ex Aegypto, computantur anni quadringenti quinque. Cum ergo de quadringentis triginta detraxeris viginti quinque, quae sunt a promissione usque ad natum Isaac, non mirum est, si quadringentos et quinque annos, summa solida quadringentos voluit appellare Scriptura, quae solet tempora nuncupare: ut quod de summa perfectioris numeri paululum excrescit aut infra est, non computetur. Non itaque, quod ait, In servitutem redigent eos, et nocebunt illis quadringentos annos, referendum est, tanquam per tot annos eos habuerint in servitute; sed referendi sunt quadringenti anni, ad id quod dictum est: Peregrinum erit semen tuum in terra [Col. 0058A] non propria. Quia sive in terra Chanaan, sive in Aegypto peregrinum erat illud semen, antequam in haereditatem sumeret ex promissione Dei, quod factum est, posteaquam ex Aegypto liberati sunt; ut hyperbaton hic intelligatur, et ordo verborum sit: Sciendo scies quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria quadringentis annis. Illud autem interpositum intelligatur: Et in servitutem redigent eos, et nocebunt illis, ita ut ad quadringentos annos ista interpositio non pertineat. In extrema enim parte annorum summae hujus, hoc est post mortem Joseph factum est ut in Aegypto populus Dei duram perageret servitutem. Dixitque Dominus ad Moysen et Aaron: Haec est religio phase: Omnis alienigena non comedet ex eo; omnis autem servus emptitius circumcidetur, [Col. 0058B] et sic comedet. Advena et mercenarius non edent ex eo. Alienigenam dicit gentilem, qui necdum sacro baptismate renatus est: cui nullo modo corpus Dominicum et sanguis tribuendus est, quia sicut extra est religione, sic debet esse et communione. Servum vero emptitium mandat circumcidi, ut liceat ei pascha comedere. Quid est servus emptitius nisi is qui emptus est pretio sanguinis Christi? Qui primum debet circumcidi, spirituali utique circumcisione non carnis, sed cordis, et sic agni immaculati corpus comedere. Nam talibus dicit Petrus Apostolus: Succincti lumbos mentis vestrae, sobrii perfecte sperate in eam, quae offertur vobis gratiam, in revelatione Jesu Christi (Petr. I) . Et paulo post: Scientes, inquit, quod non incorruptibilibus [Col. 0058C] auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni immaculati et incontaminati Christi. Praecogniti quidem ante constitutionem mundi, manifestati autem novissimis temporibus propter vos, qui per ipsum fideles estis in Deo, qui suscitavit eum a mortuis, et dedit ei gloriam, ut fides vestra et spes esset in Deo; animas vestras castificantes in obedientia charitatis, in fraternitatis amore, simplici ex corde invicem diligentes attentius, renati non ex semine corruptibili, sed incorruptibili, per verbum Dei vivi et permanentis (Ibid.) . Advena quoque et mercenarius pascha edere non possunt. Quis est advena, nisi qui nuper venit ad fidem, nec firmus est in catholica religione? Mercenarius autem ipse est, qui [Col. 0058D] pro terrenis tantum lucris laborat, et nullum in futuro praemium requirit. Isti sane non sunt digni accipere corpus Christi, quia aut eum non firmiter credunt, aut veraciter amant, ac ideo indigni ejus participatione sunt. Sequitur: In una domo comedetur: nec efferatis de carnibus ejus foras, nec os illius confringetis. In una domo agni caro comedi jubetur, quia in una Ecclesia catholica mysterium passionis ejus rite celebratur; nec efferri licet de carnibus ejus foras, quia nec pagani, nec Judaei, nec haeretici, nec illi omnino qui extra Ecclesiam sunt ad hanc communionem admittuntur; quorum fides, doctrina et conversatio, aliena est a regula ecclesiasticae disciplinae. Nec os, inquit, illius confringetis. [Col. 0059A] Quid hoc significet Joannes Evangelista narrans de passione Domini in evangelio suo, ostendit dicens: Judaei ergo quoniam parasceve erat, ut non remanerent in cruce corpora sabbato (erat autem magnus dies ille sabbati) rogaverunt Pilatum, ut frangerentur eorum crura et tollerentur. Venerunt ergo milites, et primi quidem fregerunt crura, et alterius, qui crucifixus est cum eo. Ad Jesum autem cum venissent, ut viderunt eum jam mortuum, non fregerunt ejus crura: sed unus militum lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua. Et qui vidit testimonium perhibuit: et verum est testimonium ejus; et ille scit, quia vera dicit, ut et vos credatis. Facta sunt enim haec, ut Scriptura impleretur: Os non comminuetis ex eo. Et iterum alia [Col. 0059B] Scriptura dicit: Videbunt in quem transfixerunt (Joan. XIX; Zach. XII) . Aliter: Os agni non comminuere est in dispensatione incarnationis Christi, robur divinitatis per blasphemiam non corrumpere: quia Deus et homo unus est Christus. Comminuit ergo ossa agni, qui Christum dicit de Maria virgine purum hominem natum, et non verum Christum. Omnis coetus filiorum Israel faciet illud. Quod si quis peregrinorum in vestram voluerit transire coloniam, et facere phase Domini, circumcidetur prius omne masculinum ejus, et tunc rite celebrabit; eritque sicut indigena terrae. Quod est aperte dicere veris Israelitis et populo ecclesiastico verum pascha celebrantibus: Si quis infidelis et externus a cultu Christiano, ad hanc communionem se sociare voluerit, [Col. 0059C] exspoliet prius veterem hominem cum actibus ejus, et induat novum, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis. Sicque digne sociabitur convivis coelestibus, vesceturque rite epulis spiritalibus. Eadem lex erit indigenae et colono, qui peregrinatur apud vos. Quia personarum non est acceptor Deus: sed in omni gente, qui timet Deum et operatur justitiam, acceptus est illi. Non enim est distinctio Judaei atque gentilis, servi et liberi; sed omnia et in omnibus Christus (Act. X) . Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Sanctifica mihi omne primogenitum, quod aperit vulvam in filiis Israel, tam de hominibus, quam de jumentis: Mea sunt enim omnia (Exod. XIII) , et reliq. Commendat populo per Moysen Dominus ereptionis suae [Col. 0059D] memoriam habendam, et Aegyptiorum interfectionis, ut scirent debitores se esse, primogenita sua et primogenita jumentorum suorum Domino offerre, qui in eorum liberatione omnia primogenita Aegyptiorum exstinxit. Unde in sequentibus ipse populus dicturus est: Occidit Dominus omne primogenitum in terra Aegypti, a primogenito hominis usque ad primogenitum jumentorum. Idcirco immolo Domino omne quod aperit vulvam masculini sexus, et omnia primogenita filiorum meorum pretio redimo (Exod. XV) . Mystice autem primogenita nostra Domino offerimus, cum primordia operum nostrorum illi sanctificamus. Quidquid enim ex vulva bonae voluntatis ac bonae cogitationis, in apertum sani sermonis [Col. 0060A] et bonae operationis processerit, jure Domino competit, qui dedit ipsum bonum velle et perficere pro bona voluntate. Quidquid, inquit, habueris masculini sexus, consecrabis Domino. Primogenitum asini mutabis ove. Quod si non redemeris, interficies. Omne primogenitum masculinum, id est, virile et perfectum opus, divinae gratiae debemus applicare non nobis: quidquid femineum et molle atque infirmum est in nostra conversatione, nostrae debemus hoc fragilitati deputare, non Domino. (Ex Gregorio.) Quid per asinum nisi immunditia, et quid per ovem nisi innocentia designatur? Asini ergo primogenita ove mutare, est immundae vitae primordia ad innocentiae simplicitatem convertere, ut postquam illa peccator egit quae immunda Dominus respuit, [Col. 0060B] ea jam agendo proferat, quae Dei sacrificio imponat. Omnes enim homines nati in peccatis sumus, atque ex carnis delectatione concepti, culpae nobiscum originem traximus. Unde fit ut etiam ex voluntate nostra peccatis implicemur. Sed quisquis malitia carnis ad innocentiam convertit cordis, primogenitum asini mutat ove, quia prioris vitae immunditiam ad innocentiam convertit. Qui enim qualis prius fuit esse desinit, et apprehensa carnis munditia innocentiam custodit, in oblatione Dei primogenitum asini ad ovem mutavit. Erit igitur quasi signum in manu tua, et quasi appensum quid ob recordationem intra oculos tuos: eo quod in manu forti eduxerit vos Dominus de Aegypto. (Ex Augustino.) Quid est quod ait, cum de pascha praeciperet, [Col. 0060C] Erit tibi quasi signum in manu tua: sive juxta alia exemplaria, super manum tuam? an intelligitur super opera tua, id est, quod praeferre debeas operibus tuis? Pertinet enim pascha propter occisionem ovis ad fidem Christi et sanguinem quo redempti sumus. Haec enim fides operibus praeponenda est: ut sit quodammodo super manum adversus illos qui in operibus legis gloriabantur. De qua re Apostolus loquitur. Et multum agit fidem operibus anteponere, ut ex illa pendeant opera bona, atque ab ea praeveniantur, ut non ipsa velut meritis bonorum operum retribui videatur. Illa enim ad gratiam pertinet. Si autem gratia, jam non ex operibus, alioquin gratia jam non est gratia (Rom. XI) . Igitur cum emisisset Pharao populum, non eos duxit [Col. 0060D] Dominus per viam terrae Philistihim, quae vicina est, reputans non forte poeniteret eum, si vidisset adversum se bella consurgere, et reverteretur in Aegyptum; sed circumduxit per viam deserti, quae est juxta mare Rubrum. (Ex Gregorio.) Hic ostenditur omnia fieri debere, quae consilio recte fieri possunt, ad evitanda quae adversa sunt, etiam cum Deus apertissime adjutor est. Saepe conversi, qui in ipso adhuc aditu inchoationis suae vel tranquillitatem pacatissimam carnis, vel dona prophetiae, vel praedicamenta doctrinae, vel signorum miracula, vel gratiam curationis accipiunt: post haec autem duris tentationum probationibus fatigantur, a quibus tentationibus adhuc cum inciperent, valde liberos se [Col. 0061A] esse crediderunt, quod divina gratia dispensatorie agitur: ne inchoatione sua tentationum asperitate tangantur; quia si eorum initia amaritudo tentationis exciperet, etiam facile ad ea quae reliquerant redirent; a quibus nec longius discesserunt, cum tentati prius vitiis quasi juxta positis, replicantur. Unde scriptum est: Cum dimisisset Pharao populum, non eos duxit Dominus per viam terrae Philistihim quae vicina est, reputans ne forte poeniteret eum si vidisset adversum se bella consurgere, et reverteretur in Aegyptum. Ex Aegypto itaque exeuntibus e vicino bella subtrahuntur, quia derelinquentibus saeculum, quaedam prius tranquillitas ostenditur; ne in ipsa sua teneritudine atque inchoatione turbati, ad hoc territi redeant, quod evaserunt. Prius ergo [Col. 0061B] securitatis suavitatem sentiunt; prius pacis qui enutriuntur; post cognitam vero dulcedinem tanto jam tolerabilius tentationum certamina sustinent, quanto Deum altius cognoverunt. Et armati ascenderunt filii Israel de terra Aegypti. (Ex Hieronymo.) Aquila namque, qui non contentiosius ut quidam putant, sed studiosius verbum interpretatur ad verbum, in eo loco ubi Septuaginta posuerunt, Quinta autem generatione ascenderunt filii Israel de terra Aegypti. Ita transtulit: Et armati ascenderunt filii Israel de terra Aegypti: licet pro eo quod armati nos diximus secundum Graeci sermonis ambiguitatem, instructi sive muniti, propter supellectilem qua Aegyptios exspoliaverant, possit intelligi. Verum ubi Septuaginta, quinta generatione posuerunt, illi qui Hebraeorum [Col. 0061C] libros diligenter inspexerunt, non quinta generatione, sed quinta tantum ibi scriptum asserunt: ut sit quasi sensus. Quinta autem ascenderunt filii Israel de terra Aegypti. Quod quia minus videbatur intelligi, adjuncta generatio est. Aquilam vero et in caeteris et in hoc maxime loco propria transtulisse, omnis Judaea conclamat, et synagogarum consonant universa subsellia. Si autem secundum Septuaginta quis scire voluerit quomodo quinta generatione filii Israel ascenderint de Aegypto, per horum generationes supputari debet, id est, ut ab ipso Jacob, qui intravit in Aegyptum, usque ad Moysen qui cum populo egressus est, ut aliqui volunt, generationes quinque numerentur. Jacob enim primus, secundus Levi, tertius Caath, quartus Amram, quintus Moyses [Col. 0061D] invenitur. Has autem dicit progenies Latinus interpres quas γενεὰς Graeci vocant: quae in Evangelio generationes appellantur: nec numerantur nisi per successiones hominum, non per numerum annorum. Alii autem non Jacob per Levi usque ad Moysen, sed per tribum Judae numerant, quae fuit tribus regalis: ita ut a Phares filio Judae, qui cum Juda patre suo ingressus est Aegyptum, usque ad Salmon, qui in ipsa tribu dux, terram repromissionis introiit, sint quinque generationes. Phares genuit Esrom; Esrom genuit Aram; Aram genuit Aminadab; Aminadab autem genuit Naasson; Naasson autem genuit Salmon.

Profectique de Socoth, castrametati sunt in Etham, in extremis finibus solitudinis. Dominus autem praecedebat eos ad ostendendam viam per diem in columna nubis, et per noctem in columna ignis: ut dux esset itineris utroque tempore. Nunquam defuit columna nubis per diem, nec columna ignis per noctem coram populo. Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel: Reversi castrametentur e regione Phihahiroth, quae est inter Magdalum et mare contra Beelsephon. In conspectu ejus castra ponetis super mare (Exod. XIII) . Ex Ramesse, quae interpretatur commotio tineae vel tonitrui, venerunt, [Col. 0062B] inquit, in Socoth. Socoth tabernacula intelligi apud Hebraeos tradunt interpretes nominum. (Ex Origen.) Cum ergo voce Evangelii commonitus, derelinquens Aegyptum, discusseris abs te tineas totius corruptelae, et vitiorum incitamenta rejeceris, habitabis in tabernaculis. Habitabis enim in tabernaculis, ex quibus nolumus exspoliari, sed supervestiri. Habitatio autem tabernaculorum, expeditum et absque ullis impedimentis indicat esse eum, qui festinat ad Deum. Sed nec in hoc quidem standum est: urgenda est profectio, movenda sunt castra etiam de Socoth, et festinandum est ut veniatur in Etham. Etham sive Othon, in nostram linguam verti dicunt, fortitudo sive signa ejus. Et merito. Hic enim audis dici, quia Deus antecedebat [Col. 0062C] eos per diem in columna nubis, et per noctem in columna ignis. Non hoc invenis factum apud Ramesse, nec apud Socoth, quae secunda proficiscentibus castra dicuntur; sed tertia castra sunt, in quibus fiunt signa divina. Recordare quae superius lecta sunt cum dicebat Moyses ad Pharaonem: Iter trium dierum ibimus in deserto, et immolabimus Domino Deo nostro. Hoc ergo erat triduum, ad quod festinabat Moyses: et contradicebat Pharao. Illi enim dicebat. Non eatis longius. Non permittebat Pharao ad locum signorum pervenire filios Israel; non permittebat eos interim proficisci, ut possint tertii diei mysteriis perfrui. Audi enim propheta quid dicit: Resuscitabit Deus nos post biduum, et in die tertia resurgemus, et vivemus in conspectu ejus [Col. 0062D] (Ose. III) . Prima dies nobis passio Salvatoris est; secunda qua descendit in infernum; tertia autem resurrectionis est dies. Et ideo in die tertia Deus antecedebat eos per fidem in columna nubis, per noctem autem in columna ignis. Quod si secundum ea quae superius diximus, in his verbis recte nos Apostolus docet baptismi mysteria contineri, necessarium est ut qui baptizantur in Christo, in morte ipsius baptizentur, et ipsi consepeliantur, et cum ipso die tertia resurgant a mortuis. Quos et secundum hoc quod dicit Apostolus, simul secum suscitavit, simulque fecit sedere in coelestibus. Cum ergo tibi tertii diei mysterium fuerit susceptum, incipiet te deducere Deus, et ipse post haec tibi [Col. 0063A] viam salutis ostendere. Sed videamus quid post haec dicitur ad Moysen: quae via praecipitur eligenda. Reversi, inquit, castrametentur e regione Phihahiroth, et reliqua. De Ethan quippe Domino jubente reversi filii Israel, castrametati sunt e regione Phihahiroth, quae est inter Magdalum et mare, contra Beelsephon, castra ponentes super mare. Phihahiroth, os nobilium: Magdalum, turris: Beelsephon, Dominus aquilas. Et bene est ut ore doctorum instructus, ascendas turrim virtutum, et memineris tibi contra Dominum aquilonis, id est diabolum principem infidelium, semper esse pugnandum. Juxta aliam autem editionem ita legitur: De Othon, inquit, conversi, iter facite inter Epauleum, et inter Magdalum, quod est contra Beelsephon. Haec [Col. 0063B] autem interpretantur Epauleum quidem ascensio tortuosa: Magdalum turris. Beelsephon ascensio speculae vel habens speculam. Tu fortassis credebas quia iter quod Dominus ostendit planum esset et molle, et nihil prorsus haberet difficultatis aut laboris. Ascensio est, et ascensio tortuosa: non enim proclive iter est, quo tenditur ad virtutes, sed ascenditur. Audi etiam Dominum in Evangelio dicentem: Quam arcta et angusta via est, quae ducit ad vitam (Matth. VII) . Est ergo iter quo incedunt, ascensio tortuosa, et ascensio speculae, vel habens speculam. Ascensio ad actus pertinet, specula ad fidem. Ostendit ergo quia et in actibus et in fide multa est difficultas, et multus labor. Multae enim nobis tentationes occurrunt: multa offendicula volentibus [Col. 0063C] agere quaedam sunt. Tum deinde in fide multa invenies tortuosa, plurimas quaestiones, multas objectiones haereticorum, multas contradictiones infidelium. Hoc iter agendum est sequentibus Deum; sed est et turris in hoc itinere. Quae est ista turris? Illa nimirum quam dixit in Evangelio. Dicit quippe: Quis vestrum volens turrim aedificare: nonne prius sedebit et computabit sumptus, si habet unde perficiet (Luc. XIV) ? [Ex Isidoro.] Ista est ergo turris, sedes ardua et excelsa virtutum. Jam tum videtur Dominus nocte in columna ignis, et per diem in columna nubis praecedens populum, et dux factus itineris. Nubes ista praecedens Christus est. Idem etiam columna, quia rectus et firmus, et fulciens infirmitatem nostram; per noctem lucens, per diem [Col. 0063D] non lucens: ut qui non vident, videant; et qui vident, caeci fiant. Potest etiam non incongrue accipi Christi sacramentum, tanquam in terrore nocturno, quia tunc erit magna tribulatio saeculi tanquam ignis, et lucebit justis, et ardebit injustis. Rursum de hac columna ignis et nubis subtili investigatione discussum intelligi et aliter potest. Quid est ergo quod columna nubis, quae in eremo praeibat populum, splendore ignis non in die, sed in nocte radiabat, nisi quia Redemptor noster, suae conversationis exemplo ducatum sequentibus se praestans, de justitia sua confidentibus nulla luce claruit, peccatorum suorum tenebras agnoscentibus ignes sui amoris infulsit? Sequitur: Dicturusque est Pharao [Col. 0064A] super filiis Israel: Coarctati sunt in terra, conclusit eos desertum: et indurabo cor ejus, et persequetur vos, et reliqua. Non enim iter vitae sine tentationum fluctibus agitur, sicut Apostolus dicit: Omnes qui volunt pie vivere in Christo, persecutionem patiuntur (II Tim. III) . Aestimat Pharao cum ingerit persecutiones et coarctat tribulationibus, quod cito possit subvertere a fide Christianum: sed si Moysen, id est legem Dei, sequens agas hoc iter, Aegyptius te quidem persequitur et insectatur. Sed vide quid fiat. Levavit se, inquit, angelus Domini, qui antecedebat castra Israel, et abiit post illos: et cum eo pariter columna nubis, priora dimittens, post tergum stetit inter castra Aegyptiorum et Israelitarum. Haec columna nubis populo quidem Dei efficitur murus, Aegyptiis [Col. 0064B] vero obscuritatem imponit et tenebras. Non enim transfertur columna ignis ad Aegyptios, ut videant lucem; sed in tenebris permanent, quia dilexerunt magis tenebras quam lucem. Et tu ergo, si ab Aegyptiis recedas, potestatem daemonum fugias, vide quanta tibi divinitus praeparantur auxilia, vide quantis adjutoribus uteris: tantum est ut permaneas fortis in fide, nec te Aegyptiorum equitatus et quadrigarum formido perterreat; nec reclames contra Moysen, hoc est legem Dei, et dicas sicut quidam ex illis dixerunt: Tanquam non essent sepulcra in Aegypto, ita eduxisti nos, ut in deserto hoc moriamur. Melius fuerat nos servire Aegyptiis quam mori in deserto hoc. Haec fatiscentis in tentatione animi verba sunt. Sed quis ita beatus est qui sic [Col. 0064C] tentationum pondus expediat, ut nulla ejus menti cogitatio ambiguitatis obrepat? Vide magno illi Ecclesiae fundamento et petrae solidissimae, super quam Christus fundavit Ecclesiam, quid dicatur a Domino: Modicae, inquit, fidei, quare dubitasti (Matth. XIV) ? Verum tamen quia dicunt, Melius fuerat nos servire Aegyptiis quam mori in eremo, tentationis et fragilitatis haec verba sunt, alioquin falsum est, longe enim melius est in eremo mori, quam servire Aegyptiis. Qui enim in eremo moritur, hoc ipso quod separatus est ab Aegyptiis et discessit a rectoribus tenebrarum et de potestate Satanae, habuit aliquem profectum, etiamsi ad integrum pervenire non potuit.

Melius est enim perfectam vitam quaerenti in itinere [Col. 0064D] mori, quam ne proficisci quidem ad perfectionem quaerendam.

Unde et eorum falli videtur opinio qui dum nimis arduum iter virtutis exponunt, dumque multas ejus difficultates multaque pericula et lapsus enumerant, ne ineundum quidem id aut incipiendum judicant. Sed multo melius est, ne in hoc itinere vel mori, si ita necesse est, quam inter Aegyptios permanentem necari, et falsis atque amaris fluctibus obrui.

Et ait Moyses ad populum: Nolite timere; state et videte magnalia Domini quae facturus est hodie. Aegyptios [Col. 0065A] enim, quos nunc videtis, nequaquam ultra videbitis usque in sempiternum, etc. (Exod. XIV) . [Ex Augustino.] Quomodo accipienda sunt haec verba, cum viderint postea Israelitae Aegyptios? an quia isti, qui tunc videbant, non eos ulterius non viderunt, quia et illi sunt mortui, qui consequebantur: et isti omnes, unusquisque die mortis suae? Nam posteri eorum viderunt posteros illorum. Annon eos videbitis sicut hodie, intelligendum est? Non sicut hodie persequentes inimicos, et tanto post vos agmine venientes, ut omnino nulla sit quaestio, nec de aeterno tempore quod hic posuit, quia et si videbunt se utique tempore resurrectionis, non sic videbunt utique ut hodie. (Ex Origene.) Sed interim clamat Moyses ad Dominum. Quomodo [Col. 0065B] clamat? Nulla ejus vox clamoris auditur, et tamen dicit ad eum Deus: Quid clamas ad me? Velim scire quomodo sancti sine voce clamant ad Dominum. Apostolus docet (Galat. IV) , quia Deus dedit spiritum Filii sui in cordibus nostris, clamantem, Abba Pater. Et addidit: Ipse Spiritus interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Et iterum (Rom. VIII) : Qui autem scrutatur corda, scit quid desiderat Spiritus, quia secundum Deum postulat pro sanctis. Sic ergo interpellante Spiritu sancto apud Deum, per silentium sanctorum clamor auditur. Et quid post hoc? Jubetur Moyses virga percutere mare, ut ingredienti populo Dei dehiscat et cedat, ac voluntati divinae elementorum famulentur obsequia, et aquae quae timebantur, dextra laevaque famulis Dei murus effectae, [Col. 0065C] non solum perniciem nesciant, sed et munimen exhibeant. Sequitur: Cumque extendisset Moyses manum super mare, abstulit illud Dominus, flante vento vehementi et urenti tota nocte, et vertit in siccum, etc. Quid est Moysen manum extendere super mare, nisi solam legem per Scripturam demonstrare, in aquis effectum esse divinae potentiae? Abstulit illud Dominus flante vento vehementi et urenti, illo utique vento de quo in psalmis dictum est: In spiritu vehementi conteres naves Tharsis (Psal. XLVII) . Et in Actibus apostolorum scriptum est quod recumbentibus in coenaculo Sion discipulis in die Pentecostes, subito factus est sonus de coelo, tanquam spiritus vehementis, et implevit totam domum ubi [Col. 0065D] erant sedentes, et apparuerunt illis dispertitae linguae tanquam ignis, seditque super singulos eorum, et reliqua (Act. II) . Abstulit ergo Dominus mare flante vento vehementi et urenti tota nocte, et vertit in siccum, cum per omne tempus istius vitae, quod nox significat, Spiritus sancti gratia aquas baptismatis meabiles credentibus facit, ut illis per eas transeuntibus de spirituali Aegypto in terram repromissionis, hostium in eodem elemento subsequens suffocetur exercitus. Necnon et illa hora noctis, qua iste transitus factus est, bene congruit divino sacramento. Nam sequitur: Advenerat vigilia matutina: et ecce respiciens Dominus super castra Aegyptiorum per columnam ignis et nubis, interfecit exercitum eorum, et subvertit rotas curruum, ferebanturque [Col. 0066A] in profundum, et reliqua. Dictum est supra quod columna ignis et nubis significaret ipsum Mediatorem Dei et hominum, blandum justis, terribilem peccatoribus, fulcientem pios et interficientem impios. Ergo vigilia matutina, quando Salvator noster triumphator mortis ab inferis ascendens, resurrexit in gloria, bene dictum est quod in vigilia matutina Dominus aspiciens super castra Aegyptiorum per columnam ignis et nubis, interfecit exercitum eorum. Interfecit quippe exercitum spiritualium Aegyptiorum cum vero Pharaone, quando diabolum et satellites ejus, cum tota spirituali nequitia et multitudine peccatorum in aquis spiritualibus, ubi credentes per similitudinem mortis ejus baptizati a morte peccatorum resurgunt, submersit et aeterno damnavit [Col. 0066B] interitu; nec eis veros Israelitas, qui praedestinati sunt ad vitam aeternam, sub sua potestate ulterius habere licebit, quia quos praescientia divina praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, illos et justificavit: quos autem justificavit, illos et glorificavit.

Fugientibusque Aegyptiis, occurrerunt aquae, et involvit eos Dominus in mediis fluctibus; reversaeque sunt aquae, et operuerunt currus et equites cuncti exercitus Pharaonis, qui sequentes ingressi fuerunt mare. Ne unus quidem superfuit ex eis. (Ex Origene.) Cogitur enim fluctus in cumulum, et unda in semetipsam repressa curvatur, soliditatem recipit liquor, et solum maris arescit in pulverem. Bonitatem Dei creatoris intellige, si voluntati ejus obtemperes; si legem ejus sequaris, ipsa tibi elementa [Col. 0066C] etiam contra sui naturam servire compellit. Filii autem Israel perrexerunt per medium sicci maris, et aquae eis erant quasi pro muro a dextris et a sinistris. Audivi a majoribus traditum quod in ista digressione maris singulis quibusque tribubus Israel singulae aquarum divisiones factae sint, et propria unicuique tribui in mari aperta sit via, idque ostendi ex eo quod in psalmis scriptum est: Qui divisit mare Rubrum in divisiones (Psal. CXXXV) , per quod plures divisiones docentur factae, non una. Sed et per hoc quod dicitur, Ibi Benjamin juvenior in stupore. Principes Juda, duces eorum: principes Zabulon, principes Nephthalim (Psal. LXVII) , nihilominus unicuique tribui proprius enumerari videtur [Col. 0066D] ingressus. Haec a majoribus observata in Scripturis divinis, religiosum credidi non tacere. Quid ergo nos docemur per haec quae jam superius diximus, qui sit in his Apostoli sensus? Baptismum hoc nominat in Moysen consummatum in nube et in mari, ut et tu qui baptizaris in Christo in aqua et Spiritu sancto scias insectari postea Aegyptios, et velle te revocare ad servitium suum: rectores scilicet hujus mundi et spirituales nequitias, quibus ante deservisti, quae conantur quidem insequi, sed tu descendis in aquam, et evadis incolumis, atque ablutis sordibus peccatorum, homo novus ascendis, paratus ad cantandum canticum novum. Aegyptii vero post te insequentes demergentur in abyssum, etiamsi videntur rogare Jesum, ne eos interim [Col. 0067A] mittat in abyssum. Sed et alium ex his accipere possumus intellectum. Si Aegyptum fugias, si ignorantiae tenebras relinquas, et sequaris legem Dei Moysen, obviet autem tibi mare, et contradicentium fluctus occurrat, percute tu obluctantes undas virga Moysi, id est, verbo legis et vigilantia Scripturarum; iter tibi ipsi disputando per adversarios pande, cedent undae continuo et superati fluctus locum victoribus, mirantibus et attonitis ac stupore defixis his qui paulo ante adversabantur. Legitimis tu disputationum lineis rectum fidei iter secabis, et in tantum doctrinae verbo proficies, ut auditores tui, quos in virga legis erudisti, ipsi jam contra Aegyptios velut fluctus maris insurgant, et non solum impugnent eos, sed et superent et exstinguant. Exstinguunt namque [Col. 0067B] Aegyptum, qui non agunt opera tenebrarum. Exstinguunt Aegyptum, qui non carnaliter, sed spiritualiter vivunt. Exstinguunt Aegyptum, qui cogitationes sordidas et impuras vel depellunt ex corde, vel omnino non recipiunt, sicut et Apostolus dicit: Assumentes scutum fidei, ut possitis omnia maligni jacula ignita exstinguere (Ephes. VI) . Hoc ergo modo possumus etiam hodie Aegyptios videre mortuos et jacentes ad littus, submergi quadrigas eorum et equos. Possumus etiam ipsum Pharaonem videre submergi, si tanta fide vivamus, ut Deus conterat Satanam sub pedibus nostris velociter, per Jesum Christum Dominum nostrum.

Tunc cecinit Moyses et filii Israel carmen hoc Domino, et dixerunt: Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est: equum et ascensorem dejecit in mare (Exod. XV) . [Ex Origene.] Multa quidem cantica ferri legimus in Scripturis divinis. Horum tamen omnium primum istud est canticum quod, Aegyptiis et Pharaone submerso, populus Dei post victoriam cecinit. Moris quippe sanctorum est, ubi adversarius vincitur, tanquam qui sciant non sua virtute, sed Dei gratia victoriam paratam, hymnum Deo gratulationis offerre: accipiunt tamen hymnum cantantes etiam tympana in manibus suis, sicut de Maria sorore Moysi et Aaron refertur. Et tu ergo si mare Rubrum transieris, si Aegyptios submergi [Col. 0067D] videris, et exstingui Pharaonem, atque in abyssi profundum praecipitari, potes hymnum cantare Deo, potes vocem gratulationis emittere et dicere: Cantemus Domino, gloriose enim honorificatus est: equum et ascensorem projecit in mare. Melius autem et dignius haec dicis, si habueris tympanum in manu tua, id est, si carnem tuam crucifixeris cum vitiis et concupiscentiis, et si mortificaveris membra tua quae sunt super terram: et tamen videamus quid dicit, Cantemus Domino, gloriose enim glorificatus est. Et quidem, quantum possumus conjicere, videtur enim mihi quod aliud sit glorificari, aliud gloriose glorificari. Nam Dominus Jesus Christus, cum carnem ex Virgine pro salute nostra suscepit, glorificatus [Col. 0068A] est quidem, quia venit quaerere quod perierat, non tamen gloriose glorificatus est. Dicitur enim de ipso: quia vidimus eum, et non habebat speciem neque decorem, et vultus ejus ignobilis super filios hominum (Isa. XXIII) . Glorificatus, et cum ad crucem venit, et pertulit mortem; sed, ut ita dicam, humiliter non gloriose glorificatus est. Verum quia haec oportebat pati Christum, et sic intrare in gloriam suam, cum venerit in gloria Patris et sanctorum angelorum, cum venerit in majestate sua judicare terram, quando et verum Pharaonem, id est, diabolum, interficiet spiritu oris sui. Cum ergo refulgebit in majestate Patris sui, et post adventum humilitatis, secundum in nobis gloriae ostendit adventum, tunc non solum glorificatur Dominus, sed [Col. 0068B] gloriose glorificatur, cum omnes ita glorificant Filium sicut honorificant Patrem. Equum et ascensorem projecit in mare. Fortitudo et laus mea Dominus, et factus est mihi in salutem. Homines qui nos insequuntur equi sunt: et, ut ita dicam, omnes qui in carne nati sunt, figuraliter equi sunt, sed hi habent ascensores suos. Sunt equi quos Dominus ascendit, et circumeunt omnem terram. De quibus dicitur: Et equitatus tuus salus. Sunt autem equi qui ascensores habent diabolum et angelos ejus. Judas equus erat; sed donec ascensorem habuit Dominum, de equitatu salutis fuit. Cum caeteris etenim apostolis missus, aegrotis salutem et sanitatem languentibus praestitit. Sed ubi se diabolo substravit (post buccellam enim introivit in eum Satanas), [Col. 0068C] ascensor ipsius effectus est Satanas; et illius habenis ductus, adversum Dominum et Salvatorem nostrum coepit equitare. Omnes enim qui persequuntur sanctos, equi sunt hinnientes; sed habent ascensores, quibus aguntur, angelos malos, et ideo feroces. Dominus ergo equum et ascensorem projecit in mare, et factus est mihi in salutem. Hic Deus meus et honorificabo eum: Deus Patris mei, et exaltabo eum. Hic ergo et meus est Deus, et Patris mei. Pater noster, qui nos fecit et genuit, Christus est; et ipse dicit: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum (Joan. XVI) . Si ergo agnoscam quod Deus meus sit Deus, glorificabo eum. Si vero etiam istud agnoscam quomodo Patris mei Christus sit Deus, exaltabo eum. Dominus [Col. 0068D] conterens bella, Dominus nomen est illi. Nolo putes quia tantum visibiles pugnas conterit Dominus, sed et illas conterit quae nobis sunt non adversum carnem et sanguinem, sed adversum principatus et potestates et adversum mundi hujus rectores tenebrarum. Dominus enim nomen est illi, et non est ulla creatura cujus Dominus non sit. Quadrigas Pharaonis et exercitum ejus projecit in mare: electos ascensores, ternos statores demersit in Rubrum mare. Pharao vero velut potentior in malitia, et regnum nequitiae tenens, quadrigas agit. Non illi satis est uni equo ascendere; plurimos simul agitat, plurimos simul plagis torti verberis cogit. Quoscunque videris in luxuria turpiores, in incredulitate saeviores, [Col. 0069A] in avaritia tetriores, in impietate flagitiosiores, scito hos de quadrigis esse Pharaonis: ipsis sedet, ipsos currui suo subjungit, in ipsis fertur et volitat, et apertos scelerum campos effusis eos agit habenis. Sunt alii electi ascensores, electi sine dubio ad malitiam. Sed jam de ascensoribus supra diximus, nunc etiam qui sint terni statores videamus. Mihi videntur terni statores pro eo dici quod triplex est hominibus peccandi via. Aut enim in facto, aut in dicto, aut in cogitatione peccatur, et ideo terni statores per singulos quosque dicuntur qui tres istas in nobis peccandi obsideant vias; et speculentur semper atque insidiis agant, ut aut ille ex misero homine sermonem malum eliciat, aut ille iniquum opus extorqueat, aut ille cogitationem pessimam rapiat. Denique et [Col. 0069B] semen verbi Dei, ubi cadit et deperit, triplex describitur locus: unus secus viam refertur, qui conculcatur ab hominibus, alius in spinis, alius in petrosis, et e contrario terra bona afferre dicitur triplicem fructum, vel centesimum, vel sexagesimum, vel tricesimum (Matth. IV) . Isti ergo terni statores sunt angeli nequam de exercitu Pharaonis, qui stant in hujuscemodi viis, observantes unumquemque nostrum per haec agere in peccatum: quos demerget Dominus in mare Rubrum, et ignitis eos in judicii die fluctibus tradet, ac poenarum pelago teget. Abyssi operuerunt eos. Abyssi utique illi de quibus in Job, ubi de Leviatham narratur scriptum est: Aestimavit abyssum quasi senescentem. Et in Evangelio rogabant daemones Jesum ne imperaret illis ut in abyssum irent. Descenderunt [Col. 0069C] in profundum quasi lapis. (Ex Augustino.) Quare ceciderunt in profundum tanquam lapis? Quia non erant tales lapides de quibus suscitari possent filii Abraham, sed tales qui amarent profundum et liquidum diligerent elementum, id est, qui amaram et fluxam praesentium rerum cuperent voluptatem. Dextera tua, Domine, magnificata est in fortitudine: dextera tua, Domine, percussit inimicum. Quae est ista dextera nisi illa de qua in psalmo scriptum est, Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me (Psal. CXVII) ? Quae inimicum verum et antiquum hostem per crucis mysterium interfecit, et per mortem destruxit eum qui habebat mortis imperium, id est diabolum, alligans fortem et vasa ejus diripiens, atque draconem, serpentem videlicet [Col. 0069D] antiquum: qui cauda sua detraxit tertiam partem siderum, et misit in stagnum ignis ardentis, qui paratus est sibi et angelis ejus. Unde sequitur: Et in multitudine gloriae tuae deposuisti adversarios meos. Gloria utique resurrectionis Dominicae, confusio fuit diaboli, qui cum Judaeis meditatus est mortem Christi. Misisti iram tuam, quae devoravit eos sicut stipulam. Ultio novissima quae diabolo et angelis ejus infligitur, videtur patientibus jam iram esse; sed tamen ab illo qui universa cum tranquillitate judicat, sine perturbatione animi sui juste peccatoribus irrogatur, quae eos sicut stipulam devorat, quia fortiter devastat et ex omni parte cruciat. Et in spiritu furoris tui congregatae sunt aquae. Stagnum utique [Col. 0070A] sulfuris condignum meritis eorum impenditur, sub quo demersi gemunt in perpetuum. Sed quia haec poena ad integrum in novissimo examine persolvenda erit, et hora vindictae adhuc protelatur, hostibus videntur occasionem persequendi tribuere: qui patientia Dei abutuntur, thesaurizantes sibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei, cum ipse tamen certissime veniet sanctis suis reddere praemia aeternae beatitudinis et adversariis suis dare vindictam in flamma ignis. Unde sequitur: Stetit unda fluens, congregatae sunt abyssi in medio mari. Dixit inimicus, Persequar et comprehendam, dividam spolia, implebitur anima mea. Evaginabo gladium meum, interficiet eos manus mea. Flavit spiritus tuus et operuit eos mare: submersi sunt quasi plumbum in [Col. 0070B] aquis vehementibus. (Ex Augustino.) Misisti spiritum tuum, et cooperuit eos mare. Ecce quinto jam commemoratur spiritus Dei, ut in hoc numero accipiamus quod dictum est: Digitus Dei est hic (Exod. VIII) . Primo ubi scriptum est, spiritus Dei ferebatur super aquas (Gen. I) . Secundo, ubi dicitur, non permanebit in istis hominibus spiritus meus, quoniam carnes sunt. Tertio ubi Pharao dicit ad Joseph, quoniam spiritus Dei est in te (Gen. VI) . Quarto ubi incantatores Aegyptiorum dicunt: Digitus Dei est hic. Quinto in hoc cantico: Misisti spiritum tuum, et cooperuit eos mari. Memineris autem spiritum Dei non solum ad beneficia, verum etiam ad vindictam commemorari. Nam quid aliud etiam supra dixit, Per spiritum irae tuae divisa est aqua? Iste itaque spiritus Dei in Aegyptios [Col. 0070C] fuit spiritus irae ejus: quibus nocuit aquarum divisio, ut intrantes possent aquis redeuntibus obrui: filiis vero Israel, quibus profuit, quod aqua divisa est, non fuit ille spiritus irae Dei. Unde significatur propter diversas operationes et effectus, spiritum Dei dissimiliter appellari, cum sit unus atque idem ille duntaxat, qui etiam Spiritus sanctus in unitate Trinitatis accipitur. Proinde non arbitror alium quam eumdem significari, ubi dicit Apostolus. Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore; sed accepistis spiritum adoptionis, in quo clamamus, Abba Pater (Rom. VIII) . Quia eodem spiritu Dei, id est digito Dei, quo lex in tabulis lapideis conscripta est, timor incussus est eis qui gratiam nondum intelligebant, ut de sua infirmitate atque peccatis per legem [Col. 0070D] convincerentur, et lex fieret illis paedagogus quo perducerentur ad gratiam, quae est in fide Jesu Christi. De hoc autem spiritu adoptionis et gratiae, id est de hoc opere spiritus Dei, quo impartitur gratia et regeneratio in vitam aeternam, dicitur: Spiritus autem vivificat; cum supra diceretur, Littera occidit (II Cor. II) , id est conscripta tantummodo jubens sine adjutorio gratiae. (Ex Origene.) Demersi sunt, inquit, tanquam plumbum in aquam validissimam. Peccatores graves sunt. Denique et iniquitas super talentum plumbi sedere monstratur, sicut Zacharias propheta dicit. Vidi, inquit, mulierem sedentem super talentum plumbi, et dixi: Quae est haec? Et respondit, Iniquitas (Zach. V) . Inde est ergo quod iniqui [Col. 0071A] in profundum demersi sunt sicut plumbum in aqua validissima. Sancti autem non demerguntur, sed ambulant super aquas, quia leves sunt et peccati pondere non gravantur. Denique Dominus et Salvator super aquas ambulavit. Ipse enim est qui vere peccatum nescit. Ambulavit et discipulus ejus Petrus, licet paulum trepidaverit. Non enim tantus erat et talis, qui nihil omnino de specie plumbi habuerit admixtum. Ignis decoquat et resolvat, ut efficiantur omnes aurum bonum, quia aurum terrae illius bonum esse dicitur, quam habituri sunt sancti. Et sicut fornax probat aurum, ita homines justos tentatio. Veniendum est ergo omnibus ad ignem. Veniendum ad conflatorium. Sed et enim Dominus et conflat et purgat filios Juda. Sed illuc cum venitur, [Col. 0071B] si quis multa opera bona et parum aliquid iniquitatis attulerit, illud parum tanquam plumbum igni resolvitur ac purgatur, et totum remanet aurum purum. Et si quis plus illuc plumbi detulerit, plus exuritur, ut amplius decoquatur, ut si parum aliquid auri, purgatum tamen resideat. Quod si aliquis illuc totus plumbeus venerit, fiet de illo hoc quod scriptum est: Demergitur in profundo tanquam plumbum in aqua validissima. Quis, inquit, similis tibi in diis, Domine? quis similis tibi, gloriosus in sanctis, mirabilis in majestatibus, faciens prodigia? Quod dicit, Quis similis tibi in diis, non simulacris gentium comparat Deum, nec daemonibus qui sibi falso deorum nomen assiscunt; sed deos illos dicit qui per gratiam et participationem Dei appellantur [Col. 0071C] dii. De quibus et alibi Scriptura dicit: Ego dixi, Dii estis (Psal. XIII) . Et iterum: Deus stetit in congregatione deorum (Ibid.) . Sed hi quamvis capaces sint Dei, et hoc nomine donari per gratiam videantur, nullus tamen Deo similis invenitur, vel in potentia, vel in natura. Et licet Joannes apostolus dicat: Filioli, nondum scimus quid futuri sumus. Si autem revelatum nobis fuerit, de Domino scilicet, similes illi erimus (I Joan. III) . Similitudo tamen haec non ad naturam, sed ad gratiam revocatur: verbi causa ut si dicamus picturam similem esse ejus cujus imago in pictura videtur expressa, quantum ad gratiam pertinet, visus similis dicitur; quantum ad substantiam, longe dissimilis. Illa enim species carnis est et corporis vivi, ista colorum [Col. 0071D] fucus est, et caetera, tabulis sensu carentibus superposita.

Nullus ergo in diis similis Domino. Nullus enim invisibilis, nullus incorporeus, nullus immutabilis, nullus sine initio et sine fine, nullus creator omnium, nisi Pater cum Filio et Spiritu sancto. Extendisti dexteram tuam, et devoravit eos terra. (Ex Augustino.) Terra pro aqua nimirum est posita. Tota quippe pars ista extrema vel infirma mundi terrae nomine censetur, secundum id quod saepe dicitur? Deus qui fecit coelum et terram (Psal. CXLVIII) ; et in illius psalmi distributione, commemoratis coelestibus, Laudate, inquit, Dominum de terra: et ea exsequitur in laude quae etiam ad aquas pertineant. [Col. 0072A] (Ex Origene.) Impios quidem et hodie devorat terra. An non tibi videtur a terra devorari ille qui semper de terra cogitat, qui semper terrenos actus habet, qui de terra loquitur, de terra litigat, terram desiderat, et omnem spem suam ponit in terra, qui ad coelum non respicit, qui futura non cogitat, qui judicium Dei non meruit, nec beata ejus promissa desiderat, sed semper de praesentibus cogitat et terrena suspirat. Talem cum videris, dicito quia devoravit eum terra. Sed et si quemdam videris luxuriae carnis et voluptatibus corporis deditum, in quo animus nihil valet, sed totum libido carnis obtinuit, dicito et de hoc quia devoravit eum terra. Adhuc me movet quod ait: Extendisti dexteram tuam, et devoravit eos terra, quasi ut devorarentur [Col. 0072B] a terra, haec causa fuerit quod extendit Dominus dexteram suam. Si consideres quomodo Dominus, exaltatus in cruce, tota die extendit manus suas ad populum non credentem et contradicentem, et qualiter infidelem populum, qui clamavit, Crucifige, crucifige eum (Matth. XVII) , mors admissi sceleris oppressit, evidenter invenies quomodo extendit dexteram suam, et devoravit eos terra: nec tamen penitus desperandum est. Possibile namque est ut si forte resipiscat qui devoratus est, rursum possit evomi sicut Jonas. Deduxisti justitia tua populum tuum hunc quem liberasti. Consolatus es virtute tua, et in requie sancta tua. Dominus populum suum, quem liberavit per lavacrum regenerationis, deducit in justitia: consolatur etiam eum per consolationem Spiritus [Col. 0072C] sancti in virtute sua et in requie sua. Futurorum namque spes laborantibus requiem parit, sicut et in agone positis dolorem vulnerum mitigat spes coronae.

Audierunt gentes et iratae sunt: dolores comprehenderunt habitantes Philistihim. Tunc festinaverunt duces Edom et principes Moabitarum: apprehendit eos tremor, tabuerunt omnes habitantes Chanaan. Quantum ad historiam pertinet, nullum ex his gentibus interfuisse mirabilibus quae facta sunt, constat. Quomodo ergo videbuntur tremore deterritae vel festinasse, ut dicit, vel iratae esse Philistihim et Moabitae et Edom, et reliquae quas enumerat nationes? Sed si redeamus ad intelligentiam spiritualem, invenies quia Philisthiim, id est caventes poculo, et [Col. 0072D] Edom qui interpretatur terrenus, trepidant, et horum omnium principes cursitant et pavent constricti doloribus cum vident regna sua, quae in inferno sunt, penetrata ab eo qui descendit in inferiora terrae ut eripiat eos qui possidebantur a morte. Hic eos comprehendit timor et tremor, quia senserunt magni tudinem brachii ejus. Hinc etiam tabuerunt omnes habitantes Chanaan, qui mutabiles interpretantur et mobiles, cum vident moveri regna sua, alligari fortem, et vasa ejus diripi. Veniat ergo super eos timor et tremor magnitudinis brachii tui. Quid timent daemones, quid tremunt? Sine dubio crucem Christi, in qua triumphati sunt, in qua exuti sunt principatus eorum et potestates. Timor ergo et tremor cadet [Col. 0073A] super eos, cum signum in nobis crucis viderint fideliter fixum, et magnitudinem brachii illius quod Dominus expandit in cruce, sicut dicit: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem et contradicentem mihi (Rom. X) . Non te ergo aliter timebunt, nec aliter tremor tuus veniet super eos, nisi videant in te crucem Christi, nisi et tu poteris dicere: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini mei Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI) .

Fiant tanquam lapis, donec transeat populus tuus, Domine, donec transeat populus tuus hic quem acquisisti. Fieri tanquam lapidem, non est natura esse lapidem. Non enim fieret nisi quod non erat. Hoc propter illos dicimus qui malae naturae Pharaonem [Col. 0073B] vel Aegyptios dicunt fuisse; et non ex arbitrii libertate in haec esse deductos, sed et propter eos qui creatorem Deum accusant tanquam saevum, quo homines vertantur in lapides. Hi ergo priusquam blasphement, considerent summa liberatione quae scripta sunt. Non enim dixit, Fiant tanquam lapis, et tacuit; sed tempus statuit, et mensuram condemnationis decernit. Ait enim: donec transeat populus tuus. Quo scilicet transitu populi non sint tanquam lapides; in quo mihi videtur prophetiae aliquid latere. Video enim quia prior populus, qui fuit ante nos, factus est tanquam lapis durus et incredulus; verum non eatenus ut in lapidis natura permaneat, sed donec transeat populus hic, populus quem acquisisti. Caecitas enim ex parte contigit in Israel [Col. 0073C] secundum carnem, donec plenitudo gentium subintraret. Cum enim plenitudo gentium subintroierit, tunc etiam omnis Israel, qui per incredulitatis duritiam factus fuerat sicut lapis, salvabitur (Rom. XI) . Et vis videre quomodo salvabitur? Potens est, inquit, Deus de lapidibus suscitare filios Abrahae. Manent ergo lapides nunc, donec transeat populus tuus, Domine, populus tuus hic quem acquisisti. Sed si ipse Dominus creator est omnium, videndum est quomodo hic acquisisse dicatur quae sua esse non dubium est. Dicitur et in alio cantico Deuteronomii: Nonne hic ipse Deus tuus, qui fecit te, et creavit te, et acquisivit te (Deut. XXXII) ? Videtur enim unusquisque illud acquirere quod non fuit suum. Inde denique et haeretici dicunt de Salvatore quia non erant sui quos [Col. 0073D] acquisivit. Dato etenim pretio mercatus est homines, quos Creator fecerat; et certum est, aiunt, unumquemque illud emere quod suum non est. Apostolus enim ait: Pretio empti estis (I Cor. V) . Sed audi quid dicit propheta: Peccatis vestris venundati estis, et pro iniquitatibus vestris dimisi matrem vestram (Isa. L) . Vides ergo quia Dei quidem creaturae omnes sumus, unusquisque vero peccatis suis venundatur, et pro iniquitatibus suis a proprio Creatore discedit. Dei ergo sumus, secundum quod ab eo creati sumus; effecti vero sumus servi diaboli, secundum quod peccatis nostris venundati sumus. Veniens autem Christus redemit nos, cum serviremus illi domino cui nosmetipsos peccando vendidimus. Et ita videtur [Col. 0074A] tanquam suos quidem recepisse quos creaverat, tanquam alienos autem acquisisse qui alienum sibi dominum peccando quaesiverant. Sed fortasse recte quidem dicitur redemisse nos Christus, qui pretium nostri sanguinem suum dedit. Quid tale autem ut nos mercaretur, etiam diabolus dedit? Ergo si videtur ausculta: Homicidium pecunia diaboli est. Ille enim ab initio homicida est. Fecisti homicidium, diaboli pecuniam suscepisti; adulterium, diaboli pecunia est: diaboli enim in eo imago est et superscriptio. Commisisti adulterium, accepisti a diabolo numisma: furtum, falsum testimonium, rapacitas, violentia, haec omnia diaboli census est et diaboli thesaurus. Talis enim pecunia de ejus moneta procedit. Hac igitur pecunia emit ille quos emit, et efficit [Col. 0074B] sibi servos omnes, qui de hujuscemodi censu ejus quantulumcunque susceperint.

Introduces et plantabis eos in monte haereditatis tuae. Non vult nos Deus in Aegypto plantare, nec in dejectis et humilibus locis, sed in monte haereditatis suae vult plantare quos plantat. Propheta dicit: Vineam ex Aegypto transtulisti, expulisti gentes et plantasti eam. Pervium iter fecisti, ante eam plantasti radices ejus, et replevit terram. Operuit montes umbra ejus, et arbusta ejus cedros Dei (Psal. LXXIX) . Advertis jam quomodo plantat Deus et ubi plantat? Non plantat in vallibus, sed in montibus, in excelsis et sublimibus locis. Quos enim educit ex Aegypto, quod de saeculo adducit ad fidem, non vult eos iterum in humilibus collocare, sed conversationem [Col. 0074C] eorum vult esse sublimem. Vult nos in montibus habitare, sed et in ipsis nihilominus montibus non vult nos per terram repere; nec ultra vult vineam suam humi dejectos habere fructus, sed vult palmites ejus sursum duci, in alto collocari, traduces fieri, et traduces non in quibuscunque humilibus arboribus, sed in excelsis et altissimis cedris Dei. Cedros Dei ego prophetas et apostolos puto: quibus nos adjungamur vitis, quam de Aegypto transtulit Deus; et per ramos eorum nostri palmites diffundantur, atque in ipsis innisi, traduces quidem efficiamur, charitatis ad invicem vinculis nexi, fructum sine dubio plurimum afferimus. Nam omnis arbor quae non facit fructum, excidetur et in ignem mittetur (Matth. III) . In praeparata habitatione tua, quam praeparasti, [Col. 0074D] Domine. Vide clementis Domini bonitatem: non vult te inducere ad laborem, non vult ut ipse tibi facias habitaculum, jam te ad praeparatam deducit habitationem. Audi Dominum in Evangelio dicentem: Alii laboraverunt, et vos in laborem eorum introistis (Joan. IV) . Sanctimonium, Domine, quod praeparaverunt manus tuae. Sanctimonium Domini tabernaculum Dei, velut templum quod ab eo sanctificantur accedentes. Hoc non dicit manu hominis factum, sed manu Dei. Quid ergo? propter te Deus et plantat et aedificat: agricola efficitur, structor efficitur, ne tibi aliquid desit. Audi et Paulum dicentem: Dei agricultura, Dei aedificatio estis (I Cor. III) . Quid ergo istud est sanctimonium, quod non [Col. 0075A] manu hominum factum est, sed manibus Dei paratum? Audi Sapientiam dicentem: Qui aedificavit sibi domum (I Cor. III) . Ego autem hoc de incarnatione Domini rectius intelligendum puto. Non enim manu hominum factum est, id est, non opere humano templum carnis aedificatur in virgine; sed sicut supra Daniel, lapis sine manibus excisus, crescit et factus est mons magnus. Istud est sanctimonium carnis assumptae et sine manibus, id est, absque opere hominum de monte humanae naturae, et substantia carnis excisum.

Domine, qui regnas in saeculum, et in saeculum, et adhuc. Quoties in saeculum dicitur, longitudo quidem temporis, sed esse finis aliquis indicatur; et si in aliud saeculum dicatur, aliquis sine dubio longior [Col. 0075B] quidem, tamen ponitur finis. Et quoties saecula saeculorum nominantur, fortasse licet ignotus nobis, tamen a Deo statutus aliquis terminus indicatur. Quod vero addit in hoc loco, et adhuc, nullum sensum termini alicujus aut finis reliquit. Quodcunque enim illud cogitaveris in quo finem putes posse consistere, semper dicit tibi sermo propheticus, et adhuc: velut si loquatur ad te et dicat: Putas in saeculum saeculi Dominum regnaturum? Et adhuc: Putas in saecula saeculorum? Et adhuc: Et quodcunque illud dixeris de regni ejus spatiis, semper tibi dicit Propheta, et adhuc.

Intravit equitatus Pharao cum quadrigis et ascensoribus in mare: et induxit super eos Dominus aquas maris. Filii autem Israel ambulaverunt per siccum [Col. 0075C] in medio mari. Et tu si filius Israel es, potes ambulare per siccum in medio mari. Si fueris in medio nationis pravae et perversae; sicut lumen solis verbum vitae continens ad gloriam, potest fieri ut in medio peccatorum incedentem te, non infundat humor peccati. Potest fieri ut transeuntem te per hunc mundum, nulla libidinis unda respergat; nullus cupiditatis aestus verberet. Qui enim Aegyptius est et sequitur Pharaonem, ille vitiorum fluctibus mergitur. Qui vero sequitur Christum, et sicut ille ambulavit, ita et ipse ambulat, atque ei murus fiunt dextra laevaque. Ipse autem media via incedit per siccum; non declinat ad dexteram neque ad sinistram, usquequo exeat ad libertatem, et hymnum victoriae Domino concinat dicens: Cantabo Domino, gloriose [Col. 0075D] enim honorificatus est.

Tulit autem Moyses Israel de mari Rubro; et egressi sunt in desertum Sur. Ambulaveruntque tribus diebus per solitudinem, et non inveniebant aquam. Et venerunt in Marah; nec poterant bibere aquas de Marah, eo quod essent amarae. Unde et congruum loco nomen imposuit, vocans illud Marah, id est, amaritudinem. Et murmuravit populus contra Moysen dicens: Quid bibemus? At ille clamavit ad Dominum, qui ostendit ei lignum. Quod cum misisset in [Col. 0076A] aquas, in dulcedinem versae sunt (Exod. cap. XLV) . [Ex Isidor.] Egressis populis de mari Rubro, occurrit eremus: in qua tribus diebus ingredientes, non habuerunt aquam, et pervenerunt ad fontem Marah, qui ex amaritudine nomen accepit. Murmurat populus videns aquas, et potare non sustinens. Mittit lignum Moyses in aquas: et factae sunt dulces. Intellige amaras aquas occidentis litterae et legis habere figuram: quibus si immittitur confessio crucis, et passionis Dominicae sacramentum jungatur, tunc efficitur aqua amara suavis; et amaritudo litterae vertitur in dulcedinem intelligentiae spiritualis. Unde et scriptum est: Constituit Dominus populo suo legem et judicia, et tentavit eum (Levit. XX) . Alio quoque sensu quod aquae amarae ligno in [Col. 0076B] se suscepto dulcescunt indicio erat, amaritudinem gentium per lignum crucis Christi in usum dulcedinis quandoque esse vertendam.

Ibi constituit ei praecepta atque judicia, et ibi tentavit eum dicens: Si audieris vocem Domini Dei tui, et quod rectum est coram eo feceris, et obedieris mandatis ejus, custodierisque omnia praecepta illius, cunctum languorem quem posui in Aegypto, non inducam super te. Ego enim Dominus Salvator tuus, et reliqua. (Ex Origene.) Quod videtur dicere quod si quis servet mandata, nullam aegritudinem patiatur, hoc est neque febrim, neque alios dolores corporis ferat. Non puto quod haec sint quae promittantur divina mandata servantibus; alioquin indicio nobis est Job justissimus et totius pietatis observantissimus, [Col. 0076C] qui a capite usque ad pedes repletur ulcere pessimo. Non ergo his dicuntur carere infirmitatibus, qui mandata custodiunt: sed non habebunt illas infirmitates quas Aegyptii habent. Aegyptus namque mundus figuraliter appellatur. Diligere ergo mundum et ea quae in mundo sunt, Aegyptius languor est. Dies observare et menses et tempora, signa requirere, stellarum cursibus adhaerere, Aegyptius languor est. Deservire carnis luxuriae, voluptatibus operam dare, vacare deliciis, Aegyptius languor est. Caret namque infirmitatibus his et languoribus, qui mandata custodit.

Post haec dicit, quia venerunt in Elim: et erant ibi duodecim fontes aquarum et septuaginta arbores palmarum (Exod. cap. XV) . Putas non habet aliquid rationis, quod non ante in Elim ducitur populus, ubi erant duodecim fontes aquarum, in quibus nihil amaritudinis invenerat; imo potius, ubi erat amoenitas plurima ex densitate palmarum. Sed primo ductus ad aquas falsas et amaras, quibus per lignum monstratum a Domino dulcibus effectis, postea venitur ad fontes. Si historiam solam sequamur, non multum nos aedificat scire ad quem locum primo venerunt, ad quem secundo. Si vero rimemur in [Col. 0077A] his mysterium latens, invenimus ordinem fidei. Primo enim ducitur populus ad litteram legis: ab hac donec permanet in amaritudine sua, recedere non potest. Cum vero per lignum vitae dulcis fuerit effecta, et intelligi lex spiritualiter coeperit, tunc de Veteri Testamento transitur ad Novum, et venitur ad duodecim apostolicos fontes. Ibi etiam arbores reperientur septuaginta palmarum. Non enim soli duodecim apostoli fidem Christi praedicaverunt, sed et alii septuaginta missi ad praedicandum verbum Dei referuntur: per quos palmam victoriae Christi mundus agnosceret.

Profectique sunt de Elim: et venit omnis multitudo filiorum Israel in desertum Sin, quod est inter Elim et Sinai, quinto decimo die mensis secundi, postquam [Col. 0077B] egressi sunt de terra Aegypti. Et murmuravit omnis congregatio filiorum Israel contra Moysen et contra Aaron in solitudine. Dixeruntque ad eos filii Israel: Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Aegypti, quando sedebamus super ollas carnium, et comedebamus panes in saturitate. Cur eduxistis nos in desertum istud, ut occideretis omnem multitudinem fame (Exod. cap. XVI) ? [Ex Origene.] Esto propter correptionem legentium, indicetur populi peccatum; quia murmuraverit et ingratus fuerit beneficiis divinis, cum coeleste manna susciperet. Quid etiam dies scribitur, in qua die murmuraverit populus? Secundo inquit mense, decima quinta die mensis. Quod utique non absque ratione scriptum est: Recordare de legibus Paschae quae dicta sunt, [Col. 0077C] et invenies ibi hoc esse tempus, quod statuitur ac secundum Pascha faciendum his qui immundi in anima fuerunt, vel occupati negotiis peregrinis. Qui ergo non fuerunt immundi in anima, vel non longe peregrinabantur, decima quarta die primi mensis pascha fecerunt. Qui autem peregrinabantur et immundi erant, secundum Pascha in hoc tempore faciunt. In hoc tempore quo et manna de coelo descendit. In die quo primum pascha fit, non descendit manna: sed in hoc quo secundum pascha fit. Videamus ergo nunc qui sit in his ordo mysterii. Primum pascha primi populi est: secundum pascha nostrum est. Nos enim fuimus immundi in anima, qui colebamus lignum et lapidem, et ignorantes Deum, his qui natura non erant dii serviebamus. [Col. 0077D] Nos etiam eramus, qui longe peregrinabamur. De quibus dicit Apostolus: Quia fuimus hospites et peregrini, testamentorum Dei spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo. Verumtamen non datur manna de coelo in illa die, qua primum pascha fit, sed in illa qua secundum. Panis enim qui de coelo descendit, non venit ad illos, qui primam solemnitatem celebrabant, sed ad nos qui secundam suscepimus. Nostrum enim pascha immolatus est Christus, qui verus nobis panis de coelo descendit. Sed interim videamus quid est quod in hac die gestum monstratur. Quinta decima die mensis secundi, murmuravit populus et dixit: Quia melius fuerat nos mori in Aegypto, quando edebamus super ollas carnium. [Col. 0078A] O! populus ingratus desiderat Aegyptum, qui Aegyptios vidit exstinctos. Carnes Aegypti requirit, qui Aegyptiorum carnes vidit maris piscibus, et coeli alitibus datas. Murmurat ergo adversum Moysen: imo adversus Deum flebat. Sed hoc primo quidem ignoscitur, et secundo fortassis et tertio. Verum si non desinant, sed persistant, audi quid post haec murmurante populo consequatur. In Numerorum libro refertur, quod et in suis scriptis retexuit Apostolus dicens: Neque murmuraveritis, sicut quidam ex illis murmuraverunt et a serpentibus interierunt (I Cor. X) . Murmurantem populum venenatus in eremo serpentum depascit morsus. Videamus nos qui haec audimus, nos inquam pro quibus scripta sunt: Illis enim ad correptionem facta [Col. 0078B] sunt: scripta sunt autem propter nos, in quos fines saeculorum devenerunt. Sed haec initia habentibus ignoscuntur; in eos qui non desinunt, graviter vindicatur. Mittuntur namque in eos serpentes, id est, immundis spiritibus traduntur, venenatisque daemonibus, qui eos morsibus occultis ac latentibus perimant, atque internis et intra cordis penetralia conclusis cogitationibus absumant: dicit enim Deus, qui audivit murmurationem filiorum Israel: videtis quia non latet Dominum murmuratio nostra; audit omnia, eo quod non statim punit, poenitentiam nostrae conversionis exspectat. Sed quid post haec recitatum est? dixit autem Dominus ad Moysen: Ecce ego pluam vobis panes de coelo: egrediatur populus, et colligat quae sufficiant per singulos dies, ut tentem [Col. 0078C] eum utrum ambulet in lege mea an non. (Ex Augustino.) Tentatio ista probatio est, non in peccatum seductio. Nec ideo probatio, ut Deus noverit: sed ut ipsos ipsis hominibus ostendat, quo humiliores fiant ad petendum adjutorium, et agnoscendam Dei gratiam. Die autem sexta parent quod inferant: et sit duplum, quam colligere solebant per singulos dies. Quaero ergo qua die coeperit manna coelitus dari, et volo comparare Dominicam nostram sabbato Judaeorum. Ex divinis namque Scripturis apparet, quod in die Dominica primo in terris datum est manna. Sicut enim, ut Scriptura dicit, sex diebus continuis collectum est, septima autem die, quae est sabbati, cessatum est, sine dubio initium ejus a die prima quae est Dominica fuit. Quod si ex divinis Scripturis [Col. 0078D] hoc constat quod in die Dominica Deus pluit manna, et in sabbato non pluit, intelligant Judaei jam tum praelatam esse Dominicam nostram Judaico sabbato; jam tunc indicabatur quod in sabbato ipsorum gratia Dei ad eos de coelo nulla descenderit, panis coelestis, qui est sermo Dei, ad eos nullus venerit. Dicit enim et alibi propheta: Diebus multis sedebunt filii Israel sine rege, sine principe, sine propheta, sine hostia, sine sacrificio, sine sacerdote (Ose. III) . In nostra autem Dominica die, semper Dominus pluit manna de coelo. Sed hodie ego dico, quia pluit Dominus manna de coelo. Coelestia namque sunt eloquia ista quae nobis lecta sunt; et a Deo descenderunt verba quae nobis recitata sunt, et ideo nos, [Col. 0079A] qui tale manna suscipimus, semper nobis manna datur de coelo. Illi infelices dolent et suspirant, et se miseros dicunt; quia manna sicut acceperunt patres ipsorum, ipsi non merentur accipere. Illi nunquam manna manducant. Non enim possunt illud manducare, quod est minutum sicut semen coriandri, et candidum sicut pruina. Nihil enim in verbo Dei minutum, nihil subtile, nihil sentiunt spirituale, sed totum pingue, totum crassum. Incrassatum est enim cor populi illius. Sed et interpretatio nominis hoc idem sonat. Manna enim interpretatur, Quid est hoc? Vide, si non ipsa nominis virtus ad discendum te provocat, ut cum audis legem Dei recitari, inquiras semper, et interroges et dicas doctoribus, Quid est hoc? Hoc enim est, quod indicat manna. [Col. 0079B] Tu vero si vis manducare manna, id est, si cupis suscipere verba, scito illud minutum esse, et valde subtile, sicut semen coriandri. Habet enim aliquid in se et oleris, quo nutrire et recreare possit infirmos: quia qui infirmus est, olera manducet (Rom. XIV) . Habet aliquid et rigoris, et ideo ut pruina est. Candoris autem et dulcedinis habet plurimum. Quid enim candidius, quid splendidius eruditione divina? Quid dulcius, quidve suavius eloquiis Domini, quae sunt super mel et favum? Sed quid est quod dicit, ut in die sexta duplum colligitur in repositione, quantum sufficiat etiam sabbato? Hoc secundum nostram intelligentiam, non otiosi nec securi praeterire debemus. Sexta dies est haec, in qua nunc sumus vita. In sex enim diebus Deus fecit hunc mundum. [Col. 0079C] Hac ergo tantum reponere debemus et recondere, quantum sufficiat et in futuro die. Si quid enim hic boni operis acquiras, si quid justitiae, misericordiae et pietatis recondas, hoc tibi in futuro saeculo erit cibus. Aliter supernum igitur manna anima percipit, cum per vocem compunctionis elevata, novam speciem internae refectionis obstupescit; ut divina dulcedine repleta, jure respondeat Quid est hoc: quia dum infima cogitatione suspenditur, eaque supernis conspicit, insolite miratur, et cum hac voce torporis nostri sorditas rumpitur, vetustate vitae protinus usus mutatur: ut anima superno spiritu afflata, et in summis appetat quae contempserat, et contemnat in infimis quae appetebat. Dixeruntque Moyses et Aaron ad omnes filios Israel: Vespere scietis, [Col. 0079D] quod Dominus eduxerit vos de terra Aegypti, et mane videbitis gloriam Domini. Moyses et Aaron dicunt ad populum inter caetera: Propter quod exaudivit Dominus murmurationem vestram qua vos murmuratis adversum nos. Nos autem quid sumus? Non enim adversum nos murmur vestrum est, sed adversum Deum. Non ex hoc tantum se valere voluerunt, quantum Deus, dixerunt enim: Quid sumus nos? ut illi adversus illum se scirent murmurasse, qui illos miserat, et qui per istos operabatur. Dixitque Moyses ad Aaron: Dic universae congregationi filiorum Israel: Accedite coram Domino; audivit enim murmur vestrum. Cumque loqueretur Aaron ad omnem coelum filiorum Israel, respexerunt ad solitudinem, [Col. 0080A] et ecce gloria Domini apparuit in nube. Locutus est autem Dominus ad Moysen dicens: Audivi murmurationes filiorum Israel; loquere ad eos, vespere comedetis carnes, et saturabimini pane: scietisque quod sim Dominus Deus vester. Deus mandat per Moysen populo: Ad vesperam edetis carnes, et mane replebimini panibus (Ex Augustino.) Ecce pro omni alimento panes nominantur. Nam isto nomine et carnes comprehenduntur, quia et ipsae alimenta sunt; nec tamen panes eos modo dicit, qui fiunt ex frumentis. Ipsos enim proprie panes appellare consuevimus. Manna autem panum nomine appellat. Non autem vacat, quod dicit, ad vesperam carnes, et mane panes se daturum. Tale quippe aliquid etiam in Elia significatum est, cum ei alimenta [Col. 0080B] corvus afferret. An forte carnibus ad vesperam et mane panibus ille significatur, qui traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram? Ad vesperam quippe mortuus ex infirmitate et sepultus est: mane autem apparuit discipulis, qui resurrexerat in virtute. Factum est ergo vespere, et ascendit coturnix, et operuit castra. Mane quoque ros jacuit per circuitum castrorum. Cumque operuisset superficiem terrae, apparuit in solitudine minutum, et quasi pilo tusum in similitudinem pruinae super terram. Quod cum vidissent filii Israel, dixerunt ad invicem, Manhu: quod significat quid est hoc? Ignorabant enim quid esset. Quibus ait Moyses; Iste est panis, quem dedit Dominus vobis ad vescendum. Hic est sermo quem praecepit Dominus: [Col. 0080C] colligat ex eo unusquisque, quantum sufficiat ad vescendum, gomor super singula capita. Juxta numerum animarum vestrarum, quae habitant in tabernaculo sic tolletis. Feceruntque ita filii Israel, et collegerunt, alius plus, alius minus, et mensi sunt ad mensuram gomor. Nec qui plus collegerat, habuit amplius: nec qui minus paraverat, reperit minus; sed singuli juxta id quod edere poterant congregaverunt. Dixitque Moyses ad eos: Nullus relinquat ex eo in mane. Qui non audierunt eum; sed dimiserunt quidam ex eis usque mane; et scatere coepit vermibus, atque computruit: et iratus est contra eos Moyses. Colligebant autem mane singuli, quantum sufficere poterat ad vescendum. Cumque incubuisset sol liquefiebat. In die vero sexta collegerunt cibos duplices, id est, [Col. 0080D] duo gomor per singulos homines, et reliqua. (Ex Isidoro.) Quid enim per volucrum escas, nisi praedicatores divinitus missi intelliguntur, qui transcurrunt per verba sonantia, quasi per aerem volatilia pennata; quibus per fidem pascantur hi, qui ad patriam regni coelestis pervenire contendunt? Potest quidem et volucrum esca veteris significare legis eloquia, quae plebem carnalem tanquam carne alebat per verba divinitus missa, quasi per volatilia. Unde et vespere dantur, quia cuncta quae carnaliter illis concessa sunt finem erant habitura. Manifestato autem lumine fidei, datur manna populo, manna utique quod est Christus, qui tanquam panis vivus de coelo descendit. Qui per [Col. 0081A] nubes evangelicas universo orbe pluitur, non jam murmuranti et tentanti Synagogae, sed credenti et in illo spem ponenti Ecclesiae. Hoc est autem manna indeficiens. Hic est panis verus et coelestis cibus angelorum, quod Dei Verbum corruptibiles incorruptibiliter pascit; quod ut manducaret homo, caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) , quo etiam qui vescuntur, spiritualiter vivunt. Nam illi veterem figuram carnaliter accipientes, mortui sunt. Non incongrue et per manna etiam coelestia significantur eloquia; unde et interpretatio nominis sic sonat. Manna etiam sive manhu interpretatur, quid est hoc? Cum enim audimus legem Dei recitari in ecclesia, interrogamus doctores dicentes, Quid est hoc? Item moraliter per manna, quod populo desuper datum [Col. 0081B] est, admiratio supernae dulcedinis designatur. Dulcis enim cibus, qui de supernis accipitur, manhu vocatur; Manhu enim, ut supra dictum est, dicitur, quid est hoc? Et, quid est hoc, dicimus, quando hoc quod cernimus nescientes admiramur. Supernum igitur manna anima percipiet, cum per vocem compunctionis elevata, novam speciem internae refectionis obstupescit, ut divina dulcedine repleta jure respondeat, Quid est hoc? Quae dum ab infima cogitatione suspenditur, ea quae de supernis conspicit insolite miratur; et cum hac voce torporis nostri sorditas rumpitur, vetustae vitae protinus usus mutatur: ut anima superno spiritu afflata, et in summis appetat quae contempserat, et contemnat in infimis quae appetebat. (Ex Isidoro.) Hoc autem manna [Col. 0081C] minutum erat sicut semen coriandri, album et suave. Quid verbo Dei minutius, quidve subtilius, aut quid dulcius et suavius eloquiis Dei, quae sunt super mel et favum? Sed quid est quod sexta die duplum colligi jubetur, quod etiam sufficiat in sabbato? Sexta dies ista est sexta aetas mundi, in qua nunc sumus. In hac ergo duplum colligit, qui propter spem vitae aeternae verbum Dei et audit et facit. In hac duplum recondit, qui et bene vivit et aliis misericordiam praebet. Quod reponebatur propter sabbatum, non corrumpebatur. Bona enim opera facta propter futuram requiem in futuro saeculo permanent. Qui vero infideles erant, et praeter causam sabbati servabant de manna, ebulliebant ex eo vermes et computrescebat. Sic et qui propter praesentem vitam et [Col. 0081D] amorem saeculi thesaurizant, his et ille vermis ebullit qui non morietur. Isti sunt vermes, quos generat avaritia et divitiarum caeca cupiditas. Hi sunt qui habent pecunias, et videntes in necessitate fratres suos, claudunt ab eis viscera sua. Sed et is qui post susceptum Dei verbum peccat, efficitur ei ipsum Dei verbum vermis, qui ejus semper conscientiam fodiat, et arcana pectoris rodat; quanquam et vermis sit Christus, ipso loquente: Ego autem sum vermis et non homo (Psal. XXI) . Sicut enim ipse est aliis in ruinam, aliis in resurrectionem, ita et ipse in manna, fidelibus quidem dulcedo mellis, infidelibus vermis efficitur. Dixitque Moyses ad Aaron: Sume vas unum, et mitte ibi manna, quantum potest [Col. 0082A] capere gomor; et pone coram Domino ad servandum in generationes vestras, sicut praecepit Dominus Moysi. Posuitque illud Aaron in tabernaculo reservandum, et caetera. (Ex Augustino.) Quaeri potest ubi Aaron poneret ante Deum, quando nec ullum simulacrum fuit, nec arca testamenti jam fuerat instituta. An forte ideo de futuro dixit, Repones, ut intelligeretur tunc ante Deum posse reponi, quando futura erat arca? an potius ante Deum dictum est, quod fit ipsa devotione offerendi, in quocunque loco poneretur? ubi enim non Deus? Sed illud quod adjungat, et reposuit Aaron ante testimonium ad servandum, priorem magis sensum aperit. Hoc enim modo Scriptura dixit per prolepsin, quod postea factum est, cum esse coepit tabernaculum testimonii. Filii autem Israel [Col. 0082B] comederunt manna quadraginta annis, donec venirent in terram habitabilem. Hoc cibo alili sunt usquequo tangerent fines terrae Chanaan. Filii autem, inquit, Israel ederunt manna annis quadraginta, quoadusque venirent in terram quae habitatur. Manna ederunt, quoadusque venirent in terram Chanaan. Significavit Scriptura per prolepsin, id est, hoc loco memorando, quod etiam postea factum est non edisse filios Israel in eremo nisi manna. Hoc est enim quod ait, usque ad terram quae inhabitatur, id est, jam non est eremus. Non quia continuo ut venerunt ad terram inhabitabilem, destiterunt vesci manna, sed quia non ante. Trajecto enim Jordane significatur manna cessare, ubi panes terrae manducaverunt. Quod ergo ingressi sunt habitabilem terram, antequam [Col. 0082C] transirent Jordanem, vel tantum manna vesci, vel utroque cibo potuerunt. Hoc quippe intelligi potest, quando cessasse manna non dicitur, nisi trajecto Jordane. Cur autem in illa eremi inopia etiam carnes desideraverunt, quando de Aegypto cum suis multis pecoribus exierunt, magna quaestio est; nisi forte dicatur, cum per eremum pascua tanta non essent, et ex eo minor futura videatur fecunditas pecorum, pepercisse illis pecoribus, ne, omnibus deficientibus, etiam sacrificiis necessaria defuissent: vel si quid aliud dici potest unde quaestio illa solvatur. Congruentius tamen creditur non eos carnes desiderare quas de pecoribus habere poterant, sed eas, quae deerant, ex aquis videlicet. Ipsas quippe in illa eremo non inveniebant, unde illis ortygometra [Col. 0082D] data est, id est, aves, quas coturnices multi Latini interpretati sunt, cum sit aliud genus avium ortygometra, quamvis coturnicibus non usquequaque dissimile. Noverat enim Deus quid desideraverint, et desiderium eorum, quo carnis genere satiaret. Sed quia Scriptura concupivisse illos carnes dixerat, nec expresserat cujusmodi carnes, ideo quaestio facta est. Notandum autem quod secundum aliam editionem hic locus Scripturae ita legitur: Manna ederunt filii Israel, quoadusque venirent in partem Phaenices. Jam dixerat, quousque venirent in terram quae inhabitatur. Sed quia non expresserat proprie quam diceret, repetitione videtur quamdam proprietatem expressisse dicendo, in partem Phaenices. [Col. 0083A] Sed tunc illam terram sic credendum est appellatam. Modo enim non hoc vocatur nomine. Alia quippe est, quae Phaenice appellatur, regio Tyri et Sidonis, qua illos transisse non legitur: quanquam Scriptura fortasse potuerit terram Phoenices appellare, ubi palmarum arbores jam esse coeperant post eremi vastitatem, quoniam palma Graece sic appellatur. Initio enim profectionis suae invenerant locum, ubi septuaginta palmarum arbores fuerant et duodecim fontes. Sed postea eos excepit eremi prolixitas, ubi tale aliquid non fuit, quousque venirent ad loca quae colebantur. Verum ille sensus est probabilior, ut credamus sic appellatam fuisse tunc terram. Multarum enim terrarum et locorum, sicut fluminum et urbium nomina, certis existentibus [Col. 0083B] causis, antiquitate mutata sunt. Sequitur: Gomor autem decima pars est ephi; ephi ergo mensura est trium modiorum, ut in libro Ruth ostenditur; et gomor mensura est Atticorum choenicum trium; unde et in Levitico et in Numerorum libro quotiescunque decima pars ephi in sacrificio exhiberi jubetur, mensura gomor expensa intelligitur.

Igitur profecta omnis multitudo filiorum Israel de deserto Sin per mansiones suas, juxta sermonem Domini, castra metati sunt in Raphidim, ubi non erat aqua ad bibendum populo. Qui jurgatus contra Moysen ait: Da nobis aquam ut bibamus. Quibus respondit [Col. 0083C] Moyses: Quid jurgamini contra me? Cur tentatis Dominum? Sitivit ergo populus ibi prae aquae penuria, et murmuravit contra Moysen dicens: Cur nos exire fecisti de Aegypto, ut occideres et nos et liberos nostros ac jumenta siti (Exod. XVII) ? Raphidim est locus in deserto juxta montem Choreb. Sciendum autem quod omnis eremus usque ad montem Sinai Sin vocetur, et ex tota provincia etiam locus unius mansionis nomen acceperit, sicut et Moab tam urbis quam provinciae nomen est. In hac solitudine quinque mansiones sunt: Suph et eremus, Sin et Daphea et Alus, et Raphidim. Unde breviter in Exodo notatur quod profecta est omnis multitudo filiorum Israel de eremo Sin per mansiones suas, juxta os Domini, et [Col. 0083D] venerunt Raphidim (Exod. XIV) . Ex quo perspicuum est plures mansiones unius regionis vocabulo demonstrari. Clamavit autem Moyses ad Dominum dicens: Quid faciam populo huic? Adhuc paululum, et lapidabunt me. Ait Dominus ad Moysen: Antecede populum, et sume tecum de senioribus Israel, et virgam qua percussisti fluvium, et tolle in manu tua, et vade. Flumen Aaron legitur non Moyses virga percussisse. Nam Moyses eadem virga mare divisit, non flumen. (Ex Augustino.) Quid sibi ergo vult, Accipe virgam in qua percussisti flumen? An forte mare appellavit flumen? Quaerendum exemplum locutionis hujus, si ita est. An quod Aaron fecit Moysi potius tributum est, quia per Moysen Deus jubebat, quae faceret Aaron? Quandoquidem et primis suis verbis [Col. 0084A] Deus hoc illi ait de fratre suo: Erit tibi ad populum: tu illi quae ad Dominum. En ego stabo coram te ibi super petram Horeb, percutiesque petram, et exibit ex ea aqua ut bibat populus. Fecit Moyses ita coram senioribus Israel: et quia tentaverant Dominum dicentes: Estne Dominus in nobis, an non? (Ex Isidoro.) Post manna queritur populus ab ardore sitis, et fons de petra erupit: eadem autem petra, quae percussa aquam commovit, Christi figuram habuit, qua aperta cuncta fluxerunt. Ad quem velut virga lignum passionis accessit, ut emanaret credentibus gratia. Percussa enim, fons manavit; percussus in cruce Christus sitientibus lavacri gratiam et donum Spiritus sancti effudit. Petram enim istam figuram Christi habuisse probat Apostolus, cum dicit: Bibebant, inquit, [Col. 0084B] de spirituali consequente eos petra; petra autem erat Christus (I Cor. X) . Quod autem sitiens populus pro aqua murmurat adversus Moysen, et propterea jubet Deus ut ostendat ei petram de qua bibant, quid hoc significat, nisi quia si quis est qui legens Moysen murmurat adversus eum, et displicet ei lex quae secundum litteram est scripta, ostendit ei Moyses petram, quae est Christus, et adducit eum ad ipsum, ut inde bibat et reliciat sitim suam.

Venit autem Amalec, et pugnabat contra Israel in Raphidim. Dixitque Moyses ad Josue: Elige viros, et egressus pugna contra Amalec. Cras ego stabo in verlice collis, habens virgam Dei in manu mea. Fecit [Col. 0084C] Josue ut locutus ei erat Moyses, et pugnavit contra Amalec. Moyses autem et Aaron et Hur ascenderunt super verticem collis. Cumque levabat Moyses manus, vincebat Israel; sin autem paululum remisisset, superabat Amalec. Manus autem Moysi erant graves. Sumentes igitur lapidem posuerunt subter eum, in quo sedit. Aaron autem et Hur sustentabant manus ejus ex utraque parte, et factum est ut manus ipsius non lassarentur usque ad occasum solis. Fugavitque Josue Amalec et populum ejus in ore gladii. (Ex Augustino.) Et ecce ego stabo super cacumen collis, et virga Dei in manu mea, Moyses dicit ad Josue, cum praeciperet pugnari adversus Amalec. Nunc ergo virga Dei dicitur, quae primum dicta est virga Aaron, postea vero virga Moysi. Sicut dicitur Spiritus Eliae, [Col. 0084D] qui est Spiritus Dei, cujus particeps factus est Elias. Sic illa potest dici et Dei justitia, quae nostra est, sed donata a Deo. De qua loquens Apostolus, Judaeos arguit dicens: Ignorantes Dei justitiam, et suam justitiam volentes constituere (Rom. X) , id est, tanquam a se sibi paratam. Contra quales dicit: Quid enim habes, quod non accepisti? Mystice autem ascendit Moyses in montem: Jesus contra Amalec militat, tenet virgam Moyses, brachiaque sua in modum crucis extendit. Sic hostis, id est diabolus, viam coelestis patriae intercludere volens, signo crucis Dominicae superatur. Dum levaret manus Moyses, vincebat Israel. Rursum, dum inclinaret, superabat Amalec. Elevantibus enim nobis actus nostros ad [Col. 0085A] coelum, rectores tenebrarum subjiciuntur. At contra remissis orantes manibus, hoc est, conversationem terrenam sectantes, hostis victor insequitur. Sedet Moyses super lapidem, de quo narravit Zacharias (Cap. V) , qui septem habebat oculos, et in Samuelis volumine appellatur lapis adjutorii, et utramque manum Aaron et Hur, quasi duo populi aut duo testamenta, sustentant. Aliter: Moyses sedit in lapide, cum lex requievit in Ecclesia. Sed haec eadem lex manus graves habuit, quae peccantes quosque non misericorditer pertulit, sed severa districtione percussit. Aaron vero mons fortitudinis, Hur autem ignis interpretatur. Quem itaque mons iste fortitudinis signat, nisi Redemptorem nostrum? de quo per prophetam dicitur: Erit in novissimis [Col. 0085B] diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium (Isai. II) ? Aut quis per ignem, nisi Spiritus sanctus figuratur, de quo idem Redemptor noster dicit: Ignem veni mittere in terram? Aaron ergo et Hur graves manus Moysi sustinent, atque sustentando leviores reddunt, quia Mediator Dei et hominum cum igne sancti Spiritus veniens, mandata legis gravia, quae dum carnaliter tenerentur, portari non poterant, tolerabiliora nobis per spiritualem intelligentiam ostendit. Quasi enim manus Moysi leves reddidit, quia pondus mandatorum legis ad virtutem confessionis retorsit. Hanc nobis sequentis misericordiae promissionem innuit, cum per prophetam dicitur: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) . Hinc iterum sub Judae [Col. 0085C] specie unicuique peccatrici animae dicitur: Si dereliquerit vir uxorem suam, et illa recedens duxerit virum alium, nunquid revertetur ad eum ultra? Nunquid non polluta et contaminata erit mulier illa? Tu autem fornicata es cum amatoribus multis. Tamen revertere ad me, dicit Dominus (Jerem. III) . Ecce paradigma turpis mulieris dedit. Ostendit quod post turpitudinem recipi non possit; sed hoc ipsum paradigma quod protulit, per misericordiam vincit, cum dicit fornicantem mulierem recipi nequaquam posse, et tamen ipse fornicantem animam, ut recipiat, exspectat. Pensemus pondus tantae pietatis. Dicit quod fieri non potest, et demonstrat quia hoc ipse facere etiam contra morem potest. Ecce vocat et inquinatos denuntiat, etiam hos amplecti quaerit a quibus [Col. 0085D] desertum esse se queritur. Inflexit ergo ad misericordiam duritiam legis, quia quos juste ille damnat, ipse misericorditer liberat: Dixit autem Dominus ad Moysen: Scribe hoc ad monimentum in libro, et trade auribus Josue. Delebo enim memoriam Amalec sub coelo. Aedificavitque Moyses altare, et vocavit nomen ejus, Dominus exaltatio mea. Jubet Dominus bellum coeptum contra Amalec in libro conscribi, et tradi auribus Josue, praedicitque quod deleturus sit memoriam Amalec. Quid hoc significat nisi quod omnipotens Deus per legem, cujus typum Moyses tenet, de Salvatore nostro praenuntiat quod ipse deleturus sit memoriam hostium spiritualium, atque sanctae Ecclesiae laesione compescens demersurus sit eos in [Col. 0086A] profundum abyssi, hostes videlicet illos de quibus Propheta dicit: Periit memoria eorum cum sonitu, et Dominus in aeternum permanet (Psal. IX) ? Et ut ostenderet militibus Christi, nullo tempore pigritiae inertia esse torpendum, sed semper paratos esse ad praelium, paulo post subdidit dicens: Quia manus solius Domini, et bellum Dei erit contra Amalec a generatione in generationem. Manus solius Domini et bellum Dei contra Amalec est, id est, contra malignos spiritus, qui sanguinolenta et corruptibilia opera semper sitiunt. Interpretatur enim Amalec populus bruchus, vel populus lingens sanguinem. Cum Christus in membris suis, hoc est sanctis, viriliter et sine cessatione in praesenti tempore contra spirituales nequitias praeliatur; a generatione videlicet [Col. 0086B] in generationem, id est, usque ad finem mundi, quando perfecte victoria perpetrata sancti cum triumpho ad coeleste regnum comitantes regem suum Christum, intrabunt, regnum et ipsi accepturi perpetuum; tunc et illud veraciter impletur quod Apostolus dicit: Absorpta est mors in victoria. Et alibi scriptum est: Mors, inquit, ultra jam non erit, neque luctus neque clamor, quia prima abierunt (Apoc. XXI) .

Cumque audisset Jethro sacerdos Madian cognatus Moysi omnia, quae fecerat Dominus Moysi et Israel populo suo, eo quod eduxisset Dominus Israel de [Col. 0086C] Aegypto, tulit Sephoram uxorem Moysi, quam remiserat, et duos filios ejus, quorum unus vocabatur Gersam, dicente patre: Advena fui in terra aliena. Alter vero Eliezer, Deus enim ait patris mei adjutor meus, et eruit me de gladio Pharaonis. Venit ergo Jethro cognatus Moysi, et filii ejus et uxor ad Moysen in desertum, ubi erat castra metatus juxta montem Dei. Veneruntque Aaron et omnes senes Israel, ut comederent panem cum eo coram Domino (Exod. XVIII) . [ Ex Augustino. ] Quaeritur, ubi ante Deum, quando nec tabernaculum fuit, nec arca testamenti, quae postea sunt instituta? Neque enim et hic de futuro dictum accipere possumus, sicut dictum est de manna, quod positum est in vase aureo. Ergo ante Deum id accipere debemus factum. Ubi enim non Deus? Altero [Col. 0086D] autem die sedit Moyses, ut judicaret populum; qui assistebat Moysi de mane usque ad vesperam. Quod cum vidisset cognatus ejus, omnia scilicet quae agebat populo, ait: Quid est hoc, quod facis in plebe? Cur solus sedes, et omnis populus praestolatur de mane usque ad vesperam? Cui respondit Moyses: Venit ad me populus quaerens sententiam Dei; cumque acciderit eis aliqua disceptatio, veniunt ad me, ut judicem inter eos et ostendam praecepta Dei et leges ejus. (Ex Augustino.) Quaeri potest quomodo ista Moyses dixerit, cum lex Dei adhuc nulla conscripta esset, nisi quia lex Dei sempiterna est, quam consulunt omnes piae mentes: ut quod in ea invenerint, vel faciant, vel jubeant, vel vetent, secundum quod illa incommutabili veritate [Col. 0087A] praeceperit. Nunquid enim Moyses, quamvis cum illo loqueretur Deus, per singula credendum est quod consulere soleret Deum, si quid esset in disceptationibus tantae multitudinis, quae illum in hoc judicandi negotio a mane usque ad vesperam detinebat? Et tamen nisi suae menti praesidentem Dominum consuleret, legemque ejus sapienter attenderet, quid justissimum judicare inter disceptantes posset, non inveniret. At ille: Non bonam, inquit, rem facis. Stulto labore consumeris et tu et populus iste, qui tecum est. Ultra vires tuas est negotium. Solus illud non poteris sustinere: sed audi verba mea atque consilia, et erit Dominus tecum. In eo quod Jethro consilium dat generi suo Moysi, ne occupatus judiciis populi, et ipse et populus consumeretur consummatione intolerabili, [Col. 0087B] prima quaestio est, cur hoc Deus famulum suum, cum quo ipse tanta et talia loquebatur, ab alienigena passus est admoneri. In quo Scriptura nos admonet, per quemlibet hominem detur consilium veritatis, non debere contemni. Videndum etiam ne forte ibi voluerit Deus ab alienigena admoneri Moysen, ubi et ipsum posset tentare superbia. Sedehat enim judiciaria sublimitate. Nam hunc sensum indicat, cum ipse Jethro eos eligere jussit ad judicandas causas populi, qui odissent superbiam. Deinde quam sit observandum, quod alibi Scriptura dicit: Fili, ne in multis sint actus tui (Eccl. XI) , satis et hic apparet. Deinde verba Jethro dantis consilium Moysi, consideranda sunt. Dicit enim: Nunc itaque audi me, et consilium dabo tibi, et erit Deus [Col. 0087C] tecum. Ubi mihi videtur significare nimis intentum humanis actionibus animum, Deo quodammodo vacuari, quo sit tanto plenior, quanto in superna atque aeterna liberius extenditur. Sequitur: Esto tu populo in his, quae ad Deum pertinent, ut referas, quae dicuntur ad eum, ostendasque populo caeremonias et ritum colendi, viamque per quam ingredi debeant, et opus quod facere. Provide autem de omni plebe viros potentes et timentes Deum, in quibus sit veritas, et qui oderint avaritiam: et constitue ex eis tribunos et centuriones, quinquagenarios et decanos, qui judicent populum omni tempore. Quidquid autem majus fuerit, referant ad te, et ipsi minora tantummodo judicent; leviusque tibi sit partito in alios onere. Si hoc feceris, implebis imperium Domini, et praecepta ejus poteris [Col. 0087D] sustentare; et omnis hic populus revertetur cum pace ad loca sua. Quod vero adjungit et dicit, esto tu populo in his quae ad Deum, et referes verba eorum ad Deum, et testaberis illi praecepta Dei et legem ejus, et demonstrabis illis vias in quibus ambulabunt in eis, et opera quae faciant, cum populo universo haec agenda esse demonstrat. Non enim ait uniuscujusque verba referre ad Deum, sed verba eorum: cum supra dixisset: Esto tu populo in his quae ad Deum sunt. Post haec admonet, ne singulorum negotia quae inter se habent, deserantur: electis videlicet potentibus viris, Deum colentibus, justis, et qui oderint superbiam: quos constitueret super millenos; alios super centenos; alios super [Col. 0088A] quinquagenos: alios super denos. Sic et ab ipso Moyse removit graves et periculosas occupationes; nec istos gravavit, quandoquidem ipsi mille haberent unum super se, et sub illo haberent alios decem; et sub eis alios viginti, et sub his alios centum; ut vix aliquid ad singulos quosque praepositos pervenire, quod judicare necesse haberent, insinuantur. Hic etiam humilitatis exemplum, quod Moyses cum quo Deus loquebatur, non fastidivit neque contempsit alienigenae soceri sui consilium: quanquam et ipse Jethro cum Israelita non fuisset, utrum inter viros Deum verum colentes, religioseque sapientes habendus sit, quemadmodum et Job, cum ex ipso populo non fuisset, merito quaeritur, imo credibilius habetur. Ambigue quippe posita sunt verba: vel utrum [Col. 0088B] sacrificaverit Deo vero in populo ejus, quando vidit generum suum; vel utrum eum adoraverit ipse Moyses, quanquam de adoratione, etiam si expresse positum esset, honor videretur socero redditus eo modo, quo solet hominibus honorificentiae causa exhiberi: a patribus, sicut de Abraham scriptum est, quod adoraverit filios Heth (Gen. XXVII) . Quos autem dicat grammato isagogas post decuriones, non facile sciri potest, quoniam hoc nomen in nullo usu habemus vel officiorum vel magisteriorum; nam quidam doctores interpretati sunt, ut intelligantur magistri litterarum, qui introducunt in litteras, sicut resonat Graecum vocabulum. Hic sane significatur ante legem datam, quod habuerint Hebraei litteras, quae a quo coeperint esse, nescio utrum valeat indagari. [Col. 0088C] Non nullis enim videtur, a primis hominibus eas coepisse et perductas esse ad Noe, atque inde ad parentes Abrahae, et inde ad populum Israel. Sed unde hoc probari possit, ignoro. (Ex Isidoro.) Hoc magnae admirationis est, ut diximus, quod Moyses propheta Deo plenus, qui cum Domino facie ad faciem loquebatur, ab homine gentili consilium accepit, ut faceret omnia quaecumque diceret ille: nisi ut formam humilitatis populorum principibus daret, et futuri sacramenti designaret imaginem. Sciebat enim futurum quandoque quod populum ex gentibus congregatum, ea quae in lege deerant, eo suggerente compleantur; bonumque et spiritualem intellectum, afferret ad legem Dei; et sciebat quia audiret eumdem populum [Col. 0088D] lex, et faceret omnia quaecunque diceret; legisque diminutio suggerente Evangelio compleretur.

Mense tertio egressionis Israel de terra Aegypti, in die hac, venerunt in solitudinem Sinai. Nam profecti de Raphidim, et pervenientes usque in desertum Sinai, castra metati sunt in eodum loco; ibique Israel fixit tentoria e regione montis. Moyses autem ascendit ad Deum vocavitque eum Dominus de monte et ait: Haec dices domui Jacob, et annuntiabis filiis Israel, etc. (Exod. XIX) . (Ex Isidoro.) Accessit itaque post haec [Col. 0089A] populus quadragesima septima die egressionis Israel ex Aegypto ad montem Sina; ibique Moyses ascendit ad Deum, et Dominus ad eum descendit. Si quid est moraliter quod Moyses in montem ascendit et Dominus in montem descendit? Mons quippe, altitudo contemplationis nostrae est, in qua ascendimus; ut ad ea quae ultra infirmitatem nostram sunt, intuenda sublevemur. Sed in hanc Dominus descendit, quia sanctis multis proficientibus parum de se aliquid eorum sensibus aperit.

Vos ipsi vidistis quae fecerim Aegyptiis: quomodo portaverim vos super alas aquilarum, et assumpserim mihi. Alas aquilarum, doctrinas mystice appellat duorum Testamentorum. Bene ergo Scriptura sacra pennis aquilarum assimilatur, quae nos ab infimis [Col. 0089B] suis exhortationibus elevant, et suis consolationibus portant, suisque documentis semper ad ardua opera virtutum, et ad coelestia praemia provocant. Si ergo audieritis vocem meam, et custodieritis pactum meum, eritis mihi in peculium de cunctis populis. Mea est enim terra omnis; et vos eritis mihi regnum et gens sancta. Hoc laudis testimonium quondam antiquo Dei populo per Moysen datum est, quod postea recte gentibus dat apostolus Petrus dicens: Vos autem genus electum, regale sacerdotium: gens sancta, populus acquisitionis (I Petr. II) , quia in Christum videlicet crediderunt qui velut lapis angularis, in eam quam in se Israel habuerat salutem, gentes adunavit. Quas genus electum vocat propter fidem: ut distinguat ab eis qui lapidem vivum reprobando, [Col. 0089C] facti sunt ipsi reprobi. Regale autem sacerdotium, quia illius corpori sunt uniti, qui rex summus et sacerdos est verus, regnum suis tribuens ut rex et ut pontifex, eorum peccatum sui sanguinis hostia mundans. Regale sacerdotium eos nominat, ut et regnum se parare perpetuum et hostias immaculatae conversationis Deo semper offerre meminerint. Gens quoque sancta et populus acquisitionis vocantur, juxta id quod apostolus Paulus prophetae exponens sententiam dicentis: Justus autem meus ex fide vivit (Abac. II) . Quod si subtraxerit se, non placebit animae meae. Nos autem non sumus, inquit, subractionis filii in perditionem: sed fidei, in acquisitionem animae. Et in Actibus Apostolorum. Vos, ait, Spiritus sanctus posuit episcopos regere Ecclesiam Domini, quam acquisivit [Col. 0089D] sanguine suo (Act. XX) . Populus ergo acquisitionis facti sumus in sanguine nostri Redemptoris: quod erat quondam populus Israel redemptus sanguine agni de Aegypto.

Venit Moyses, et convocatis majoribus natu populi, exposuit omnes sermones quos mandaverat Dominus. Responditque universus populus simul: Cuncta quae locutus est Dominus, faciemus. Cumque retulisset Moyses verba populi ad Dominum, ait ei Dominus: Jam nunc veniam ad te in caligine nubis, ut audiat me populus loquentem ad te, et credat tibi in perpetuum. Per caliginem et omne quidquid tenebrosum in decessu Dei erat, littera legis designatur; per montem vero et omne quidquid ibi splendidum fuit, [Col. 0090A] sensus spiritualis demonstratur. Omne leve et lucidum ad fideles pertinet: omnis autem terra et tenebrositas, ad infideles terrendos. Ideo autem lex cum terrore datur, ut populus carnalis Deum timeret, et legem ejus cum reverentia conservaret.

Nuntiavit ergo Moyses verba populi ad Dominum, qui dixit ei: Vade ad populum et sanctifica eos hodie et cras; laventque vestimenta sua, et sint parati in diem tertium. Die enim tertio, descendet Dominus coram omni plebe super montem Sinai. Hac quidem die reperitur dari lex, quae in tabulis lapideis scripta est digito Dei: sicut consequentia docent. Dies autem iste tertius apparet tertii esse mensis ab exitu ex Aegypto. Ex die ergo quo pascha fecerunt, id est, agnum immolaverunt et ederunt, qui [Col. 0090B] fuit quartus decimus primi mensis, usque ad istum quo lex datur, dies quinquaginta numerantur: decem et septem scilicet primi mensis: reliqui ab ipso XIV, deinde omnes XXX secundi mensis, qui fiunt XLVII. Et tertius tertii mensis, qui est a solemnitate occisi agni quinquagesimus. Ac per hoc in ista umbra futuri secundum agni immaculati diem festum, sicut quinquagesimo die lex data est, quae conscripta est digito Dei, ita ipsa veritate Novi Testamenti, a festivitate agni immaculati Christi Jesu, quinquaginta dies numerantur: ut Spiritus sanctus de altissimis datus est. Digitum autem Dei esse Spiritum sanctum supra jam diximus teste Evangelio. Quod autem Dominus praecepit Moysi, ut populum sanctificet hodie et cras, utque ipsi lavent vestimenta sua, et sint parati [Col. 0090C] in diem tertium, mystice significat quod omnis qui ad conspectum Dei pervenire desiderat, sanctificare se debet, id est, sana fide et digna conversatione praeparare; et vestimenta sua lavare, id est, opera sua mundare; in praesenti videlicet et in futuro tempore, quod significat hodiernus et dies crastinus: quatenus ad gloriam resurrectionis et immortalitatis Dominicae pertingere possit. Hoc quoque insinuat dies tertius, quia Christus die tertia a mortuis resurrexit. Constituesque terminos populo per circuitum et dices: Cavete ne ascendatis in montem, nec tangatis fines illius. Omnis qui tetigerit montem, morte morietur. Manus non tanget eum: sed lapidibus opprimetur, aut confodietur jaculis: sive jumentum fuerit, sive homo, non vivet. Quid est quod legem daturus [Col. 0090D] Dominus, in igne fumoque descendit, nisi quia humiles per claritatem suae ostensionis illuminat, et superborum oculos per caliginem erroris obscurat? Prius ergo mens ab appetitu gloriae temporalis, atque ab omni carnalis concupiscentiae delectatione tergenda est; et tunc ad aciem contemplationis erigenda. Unde et cum lex accipitur, populus a monte prohibetur; ut videlicet qui infirmis adhuc mentibus terrena desiderant, considerare sublimia non praesumant. Ubi et recte dicitur: Si bestia tetigerit montem, lapidabitur. Bestia etenim montem tangit, cum mens irrationabilibus desideriis subdita, ad contemplationis alta se erigit. Sed lapidibus percutitur, quia summa non sustinens, ipsis superni ponderis ictibus necatur. Qui [Col. 0091A] ergo culmen apprehendere perfectionis nituntur, contemplationis arcem tenere desiderant, prius se in campo operis per exercitium probent, ut sollicite sciant, si nulla jam mala proximis irrogant; si subirrogata a proximis, aequanimiter portant; si objectis bonis temporalibus, nequaquam eos laetitia solvit; si subtractis, non nimio moerore sauciantur, ac deinde perpendant, si cum ad semetipsos introrsus redeunt, in eo quod spiritualia rimantur, nequaquam secum rerum corporalium umbras trahunt: vel fortasse tractas, manu discretionis abigunt, si incircumscriptum lumen videre cupientes, cunctas circumscriptionis suae imagines deprimunt: et in eo quod super se contingere appetunt, vincunt quod sunt.

[Col. 0091B] Cum coeperit clangere buccina, tunc ascendant in montem. Quid est quod prius prohibet populum ne ascendat in montem, nec tangat fines illius, minaturque transgressoribus mortem, nunc autem jubet ut quando coeperit clangere buccina, tunc ascendant in montem: nisi quod humanam audaciam compescens premit, et ad obediendum divinae jussioni, mentem erigit? Ad sonitum ergo buccinae ascendere oportet in montem, quia ad sacrae praedicationis vocem se erigere debet ad superna, mens auditorum. Nec enim inordinate ad investigationem sacramentorum coelestium animus pertinax se immittere debet, irrationabili motu praesumptionis suae instigatus; sed ad vocationem divinam promptus ac devotus subsequi, quo provocat gratiam largitoris.

[Col. 0091C] Cumque lavassent vestimenta sua, ait ad eos: Estote parati in diem tertium, nec appropinquetis uxoribus vestris. Quid est quod post lavationem vestimentorum prohibet accessum uxorum, nisi ut ostendat nobis, non sufficere ad virtutem contemplationis, mundationem operum per poenitentiae lamentum, sine castitate tam corporum, quam etiam animarum? Oportet ergo ut mundemus actus nostros praeteritos per compunctionem lacrymarum, et puritatem integram servemus praecordiorum, quia aliter non sufficimus ad contemplationem Dei, et ad perceptionem verae sapientiae. Hinc ipsa Veritas ait: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) . Et in Salomone scriptum est: Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et in animam malevolam [Col. 0091D] non introibit sapientia (Sap. I) .

Jam advenerat dies tertius et mane inclaruerat; et coeperunt audiri tonitrua, ac micare fulgura, et nubes densissima operire montem: clangorque buccinae vehementius perstrepebat (Exod. XIX) . (Ex Isidoro.) Quinquagesima die post actum pascha, data est lex Moysi; ita et quinquagesimo die post passionem Domini, quam pascha illud praefigurabat, datus est Spiritus sanctus promissus paracletus descendens super apostolos, [Col. 0092A] et qui cum eis erant. In centesimo vigesimo Mosaicae aetatis numero constitutis et divisis linguis credentium, totus Evangelica praedicatione mundus impletus est. Dicitur illic scripta lex digito Dei, et Dominus dicit de Spiritu sancto: In digito Dei ejicio daemonia (Luc. XI) . Aspicit illuc cunctus populus voces et lampades montemque fumantem, tonitrua et fulgura, clangoremque buccinae perstrepentem. In vocibus namque et tonitruis, clamor praedicationum intelligitur; in lampadibus, claritas miraculorum; in sonitu buccinae, praedicatio fortis sanctorum. Quae omnia in adventu Christi et sancti Spiritus completa sunt, quando omnes discipuli Christi in varietate linguarum, praeceptis et signis intonuerunt. Interpretatur autem Sinai rubus, quod significat [Col. 0092B] Ecclesiam, in qua et Dominus Moysi loquitur. Quod autem legem daturus Dominus, in igne fumoque descendit, hoc significat quia et fideles claritas suae ostensionis illuminat, et infideles oculos per fumum erroris obscurat. Quod vero videtur in caligine, hoc significat quia impii qui terrena sapiunt, caliginem malitiae eum descendentem, id est, in humilitate nascentem, non agnoverunt. Alias in caligine visus, legem dedit, quia veritatem suae legis non secuturis infidelibus, quasi per caliginem dixit, ut videntes non videant.

Timuit populus qui erat in castris. Cumque eduxisset eos Moyses in occursum Dei de loco castrorum, steterunt ad radices montis. Intueri libet quomodo sacra eloquia in exordiis narrationum qualitates exprimunt [Col. 0092C] terminosque causarum. Aliquando namque a positione loci, aliquando a positione corporis, ali quando a qualitate aeris, aliquando a qualitate temporis signant quid de ventura actione subjiciant. A positione locorum divina Scriptura exprimit subsequentium merita finesque causarum: sicut de Israele dicit quia verba Dei in monte audire non potuit, sed praecepta in campestribus accepit; subsequentem nimirum infirmitatem populi indicans, quia ascendere ad summa non valuit, sed semetipsum in infimis, neglecte vivendo, laxavit. A positione corporis futura denuntiat, sicut in Actibus apostolorum Stephanus, Jesum a dextris virtutis Dei stantem (Act. VII) se vidisse manifestat. Stare quippe pugnantis est vel juvantis. Et recte stare cernitur, [Col. 0092D] qui in bello certaminis opitulatur. A qualitate aeris res subsequens demonstratur, sicut evangelista cum praedicante Domino nullos tunc ex Judaea credituros diceret, praemisit dicens: Hiems autem erat (Joan. X) . Scriptum namque est: Abundavit iniquitas, refrigescit charitas multorum (Matth. XIV) . Idcirco ergo hiemis curavit tempus exprimere, ut inesse auditorum cordibus malitiae frigus indicaret. Hinc est quod negaturo Petro praemittitur quia frigus erat, et stans ad prunas calefaciebat se. Jam namque intus a charitatis calore torpuerat, et ad majorem praesentis vitae, quasi ad persecutorum prunas, in firmitate aestuante recalebat. A qualitate quoque temporis, finis exprimitur actionis; sicut non rediturus ad veniam, [Col. 0093A] et ad traditionis perfidiam nocte Judas exisse perhibetur, cum egrediente illo ab evangelista dicatur: Erat enim nox (Joan. XIII) . Hinc enim et iniquo diviti dicitur: Hac nocte repetunt animam tuam abs te (Luc. XII) . Anima quippe quae ad tenebras ducitur, non in die repeti, sed in nocte memoratur. Hinc est quod Salomon, qui sapientiam non perseveraturus accepit, in somnis hanc et nocte accepisse describitur. Hinc est quod angeli ad Abraham meridie veniunt; punituri autem Sodomam, ad eam vespere venisse memorantur.

Totus autem mons Sinai fumabat, eo quod descendisset Dominus super eum in igne: et ascenderet et fumus ex eo quasi de fornace. Eratque omnis mons terribilis, et sonitus buccinae paulatim crescebat in [Col. 0093B] majus et prolixius tendebatur. Quid per montem nisi ipsa nostra contemplatio designatur, in qua nos ascendimus ut ad ea quae ultra infirmitatem nostram sunt videnda sublevemur? Sed in hunc Dominus descendit, quia nobis multum proficientibus, parum de se aliquid nostris sensibus aperit; si tamen dici in illo vel parum vel aliquid potest, qui unus semper et idem intelligi particulariter non potest, et tamen a suis fidelibus participari dicitur, cum in ejus substantia pars nullatenus admittatur. Sed quia hunc exprimere perfecto sermone non possumus, humanitatis nostrae modulo, quasi infantiae imbecillitati praepediti, eum aliquatenus balbutiendo resonamus. Sonitus inquit buccinae paulatim crescebat in majus, et prolixius tendebatur. Sonitus buccinae [Col. 0093C] est sermo praedicatorum, qui secundum auditorum intellectum formari debet, ut cuique personae videtur expedire. Non enim eodem tenore doctrinae imbuenda est ruditas neophytorum, qua instruenda est capacitas eruditorum. Unde et Paulus quibusdam suis auditoribus dixit: Non potui loqui vobis quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus: tanquam parvulis in Christo, lac vobis dedi, non escam, et reliqua (I Cor. III) . Et alibi: Loquimur, inquit, sapientiam inter perfectos, quam nemo principum hujus saeculi cognovit (I Cor. II) .

Descenditque Dominus super montem Sinai, in ipso montis vertice, et vocavit Moysen in cacumen ejus. Ecce Dominus descendere in montis verticem dicitur, et vocare Moysen in cacumen ejus, in quo [Col. 0093D] ostenditur quod ipse Dominus profectum sanctorum suorum semper ad sublimiora et perfectiora provocat, quibus ipse summa perfectio est, quia ejus visio perpetua consummatio est omnium virtutum.

Quo cum ascendisset, dixit ad eum: Descende et contestare populum, ne forte velint transcendere terminos ad videndum Dominum, et pereat ex eis plurima multitudo. Contestatur populum Dominus, ne forte velint transcendere terminos praestitutos ad videndum Dominum, quia magna discretione cuique opus est, ne velit ultra quam debet et quam possit de ipsa divina natura rimari ac tractare conetur. Unde et Scriptura dicit: Qui majestatem scrutatur, opprimitur a gloria (Prov. XXV) . Et alibi ipsa Sapientia [Col. 0094A] dicit: Mel invenisti, comede quod sufficit tibi; ne forte satiatus, evomas illud, et perjures nomen Dei tui (Ibid.) .

Locutusque est Dominus Moysi cunctos sermones hos: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis (Exod. XX) . [Ex Origene.] Omnis qui dicit se contemnere praesens saeculum, quod figuraliter Aegyptus appellatur, et perverbum Dei, ut secundum Scripturas dicam translatus est, et non invenitur quia ad saeculum futurum festinat ac tendit, de hujusmodi anima dicit Deus: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti. Non ergo haec ad illos tamen dicuntur, qui de Aegypto profecti sunt, sed multo magis ad te qui nunc audis ista; si tamen proficiscaris ex Aegypto, [Col. 0094B] et Aegyptiis ultra non servias, dicit haec Deus: Ego sum Dominus Deus tuus qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis. Vide si non negotia saeculi et actus carnis domus est servitutis; sicut rursus e contrario, relinquere saecularia et secundum Deum vivere, domus est libertatis, sicut Dominus in Evangeliis dicit: Si permanseritis in verbo meo, vos agnoscetis veritatem, et Veritas liberabit vos (Joan. VIII) . Ergo Aegyptus domus est servitutis, Judaea vero et Jerusalem domus est libertatis. Audi et Apostolum de his secundum sapientiam quae ei in mysterio data fuerat, pronuntiantem: Quae autem sursum est, inquit, Jerusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum (Gal. IV) . Sicut ergo Aegyptus ista terrena provincia filiis Israel domus dicitur servitutis, [Col. 0094C] ad comparationem Judaeae et Jerusalem quae eis domus efficitur libertatis, ita ad comparationem coelestis Jerusalem, quae, ut ita dicam, mater est libertatis, totus hic mundus, et omnia quae in mundo sunt, domus est servitutis. Et quoniam de paradiso libertatis pro poena peccati ad hujus mundi ventum fuerat servitutem, idcirco primus sermo decalogi, id est prima mandatorum Dei vox, de libertate profertur dicens: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis. Hanc vocem in Aegypto positus audire non poteras, etiamsi tibi injungatur ut Pascha facias, etiamsi accingaris lumbos et sandalia accipias in pedibus, etiamsi virgam teneas in manu, et azyma cum amaritudine comedas. Et quid dico, in Aegypto positus haec audire [Col. 0094D] non poteras? Sed ne inde quidem profectus, in prima statim mansione haec audire potuisti, nec in secunda nec in tertia, nec cum transieris mare Rubrum, etiamsi ad Maram veneris, et fuerit tibi amaritudo in dulcedinem versa; etiamsi in Elim veneris ad duodecim fontes aquarum et septuaginta arbores palmarum; etiamsi Raphidim praeterieris, caeterosque profectus ascenderis, nondum ad ejuscemodi verba idoneus judicaris, sed cum veneris ad montem Sina. Multis ergo ante laboribus peractis, multis aerumnis et tentationibus superatis, vix aliquando mereberis praecepta suscipere libertatis, et audire a Domino: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis. Verum hic [Col. 0095A] sermo nondum sermo mandati est, sed qui sit qui mandat ostendet. Nunc ergo videamus quod sit initium decem mandatorum legis, et si non occurrimus omnia initia, saltem, prout Dominus dederit, explicemus.

Primum ergo mandatum est: Non erunt tibi dii alii praeter me; et post haec sequitur: Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem quae est in coelo desuper, et quae in terra deorsum, nec eorum quae sunt in aquis sub terra. Non adorabis ea neque coles (Exod. XX) . [Ex Origene.] Hinc puto et apostolum Paulum sumpsisse illud quod ad Corinthios scribit dicens: Siquidem sunt qui dicuntur dii, sive [Col. 0095B] in coelo sive in terra (I Cor. VIII) . Et addidit: Sicut et sunt dii multi et domini multi; sed nobis unus Deus Pater, ex quo omnia et nos ab isto; et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum. Tale etenim est quod dicit: Licet sint multi domini qui aliis gentibus dominentur, et dii multi qui ab aliis colantur, sed nobis unus est Deus et unus Dominus. Non facies tibi idolum: neque omnem similitudinem eorum quae sunt in coelo, vel quae in terra, etc. Aliud ergo est facere idolum, aliud similitudinem. Et siquidem Dominus nos ad ea quae dicenda sunt, illuminare dignetur, ego sic arbitror accipiendum quod, verbi causa, si quis in quolibet metallo auri, vel argenti, vel ligni, vel lapidis, faciet speciem quadrupedis alicujus, vel serpentis, vel [Col. 0095C] avis, et statuam illam adorandam, non idolum, sed similitudinem fecit: vel etiam si picturam ad hoc ipsum statuat, nihilominus similitudinem fecisse dicendus est. Idolum vero facit ille qui, secundum Apostolum dicentem quia idolum nihil est, facit quod non est. Quid est autem quod non est? Species quam non vidit oculus, sed ipse sibi animus pingit. Verbi gratia, ut si quis humanis membris caput canis aut arietis formet, vel rursum in uno hominis habitu duas facies fingat, aut humano pectori postremas partes equi et piscis adjungat. Haec et his similia qui facit, non similitudinem, sed idolum facit. Facit enim quod non est, nec habet aliquid simile sui; et idcirco haec sciens Apostolus dicit quia idolum nihil est in mundo. Non enim aliqua ex rebus [Col. 0095D] exstantibus assumitur species, sed quod ipsa sibi otiosa mens et curiosa reperit. Similitudo vero, cum aliquid ex his quae sunt vel in coelo vel in terra vel in aquis, formatur sicut superius diximus. Verumtamen non sicut de his quae in terra sunt vel in mari similitudinibus, in promptu est pronuntiare. Ita etiam de coelestibus, nisi quis dicat de sole et luna et stellis hoc posse sentiri, et horum namque formas exprimere gentilitas solet. Sed quia Moyses eruditus erat in omni sapientia Aegyptiorum, etiam ea quae apud illos erant in occultis et reconditis prohibere cupiebat.

Ego enim sum Dominus Deus tuus, Dominus zelans. Vide benignitatem Dei, quomodo ut nos doceat et [Col. 0096A] perfectos faciat, ipse fragilitatem humanorum non recusat affectuum. Quis enim audiens Deum zelantem, non continuo miretur, et humanae fragilitatis vitium putet? Sed omnia propter nos et agit et patitur Deus: et ut possimus edoceri, notis et usitatis nobis affectibus loquitur. Videamus ergo quid est quod dicit, quia Dominus zelans ego sum. Sed ut contemplari facilius possint divina de humanis, secundum ea quae superius disseruimus, doceamus exemplis. Omnis mulier aut sub viro est et subjecta est legibus viri, aut meretrix, et utitur libertate peccandi. Qui ergo ingreditur ad meretricem, scit se ad eam ingressum esse mulierem, quae prostituta est, et cunctis volentibus patet; et ideo indignari non potest, si cum ea etiam alios videat amatores. [Col. 0096B] Qui vero legitimo utitur matrimonio, non patitur uti uxorem potestate peccandi, sed accenditur zelo ad castitatem matrimonii conservandam, quo possit ex ea fieri legitimus pater. Hoc ergo exemplo intelligamus omnem animam, aut prostitutam esse daemonibus, et habere plurimos amatores, ita ut intret ad eam modo quidem spiritus fornicationis; illo discedente, intret spiritus avaritiae; post hunc veniat superbiae spiritus, inde irae, inde invidiae, post etiam, vanae gloriae; aliique cum eis plurimi. Isti omnes ita cum infideli anima meretricantur, ut alter alteri non invideant: nec zelotypia moveantur ad invicem. Et quid dico quod alter alterum non excludat? Imo et invitant se invicem et sponte convocant: sicut paulo ante jam diximus, quod in Evangelio scriptum [Col. 0096C] est de illo spiritu qui exiit ab homine, et regressus adduxit secum septem alios nequiores se spiritus (Luc. XI) , ut in una anima simul habitarent. Sic ergo nullam zelotypiam amatorum suorum patitur anima quae daemonibus prostituta est. Si vero legitimo conjuncta sit viro, illi viro cujus matrimonio Paulus animas conjungit et sociat, sicut et ipse dicit, Statui enim vos uni viro, virginem castam exhibere Christo (I Cor. XI) . Et de quo in Evangeliis scriptum est, quia rex quidam fecit nuptias filio suo (Matth. XXII) . In hujus ergo viri nuptias cum se anima dederit, et legitimum cum eo sortita fuerit matrimonium, etiamsi fuit aliquando peccatrix, etiamsi meretricata est, tamen si se huic viro tradidit, ultra eam peccare non patitur: non potest ferre ut rursum anima quae [Col. 0096D] se sortita est virum, alludat adulteris; excitatur super eam zelus ejus, defendit conjugii castitatem. Et zelans dicitur Deus, quia animam sibi mancipatam non patitur daemonibus admisceri. Alioquin, si eam viderit temerantem jura conjugii, et occasiones quaerere ad peccatum, tunc, ut scriptum est, dat ei libellum repudii, et dimittit eam dicens: Ubi est libellus repudii matris vestrae, quo dimisi eam (Deut. XIV) ? Quibus etiam addit et dicit: Ecce peccatis vestris venundati estis, et propter iniquitates vestras, dimisi matrem vestram (Jerem. III) .

Visitans iniquitatem patrum in filiis in tertiam et quartam generationem eorum, qui oderunt me; et faciens misericordiam in millia his qui diligunt me [Col. 0097A] et custodiunt praecepta mea, etc. Nunc ergo videamus secundum hanc quam diximus progeniem, quomodo Deus peccata patrum reddat in filios in tertiam et quartam progeniem, et in ipsos non reddat patres. Nihil enim de patribus dixit. Diabolus ergo quia peccandi jam modum excessit, sicut propheta dicit, quemadmodum vestimentum in sanguine concretum, non erit mundum, ita et ipse non erit mundus in hoc saeculo, neque corripitur pro peccato, neque flagellatur. Omnia namque ei servata sunt in futurum. Unde et ipse sciens sibi illud statutum tempus esse poenarum, dicebat ad Salvatorem: Quid venisti ante tempus torquere nos (Matth. VIII) ? Dum ergo stat hic mundus, peccata sua non recipit diabolus, qui est peccantium pater. Redduntur autem in filios, [Col. 0097B] id est in eos quos genuit per peccatum. Etenim homines in carne positi corripiuntur a Domino, verberantur, flagellantur. Non enim vult Dominus mortem peccatoris, sed ut revertatur et vivat. Et propterea benignus et misericors Dominus reddit peccata patrum in filios, ut quomodo patres, id est diabolus et angeli ejus, caeterique principes mundi ac rectores tenebrarum harum (et ipsi enim efficiuntur patres peccati sicut et diabolus), quomodo, inquam, patres isti indigni sunt qui in praesenti saeculo corripiantur, sed in futuro recipiunt quae merentur, filii eorum, id est, quos peccare persuaserint, et qui nihilominus per ipsos asciti fuerint ad consortium societatemque peccati, hi recipiunt quae gesserunt: ut purgatiores ad futurum saeculum pergant, [Col. 0097C] et ultra diabolo socii non efficiantur in poena. Quia ergo misericors est Dominus, et omnes homines vult salvos fieri, propterea dicit: Visitabo in virga facinora eorum, et in flagellis peccata eorum. Misericordiam autem meam non auferam ab eis (Psal. LXXXVIII) . Visitat igitur Dominus animas et requirit, quas ipse pessimus persuasione peccati pater genuerit, et dicit ad unamquamque earum: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui (Psal. XVI) . Visitat ergo tempus peccatum et commonet te: et in flagello et in virga te visitat pro peccato, quod tibi diabolus pater subjecit, ut reddat illud tibi in signum, id est, dum in corpore degis: et sic completur, reddi peccata patrum in sinus filiorum in tertiam et quartam [Col. 0097D] progeniem. Dominus enim zelans est et animam quam sibi despondit in fide, non vult illam permanere in contaminatione peccati, sed vult eam cito purgari, et velociter abjicere omnes immunditias suas, sicuti forte surreptum est. Si vero permanet in peccatis et dicit, Non audiemus vocem Domini, sed facientes faciemus voluntates nostras, et incendemus thura reginae coeli, sicut exprobratur per prophetam, tunc servantur etiam ipsi ad illam Sapientiae sententiam quae dicit: Quoniam quidem vocabam et non audiebatis, sed irridebatis sermones meos, itaque et ego vestram perditionem irridebo (Jerem. XLIV) . Vel illa quae posita est illis in Evangelio, dicente Domino: Discedite a me in ignem aeternum, [Col. 0098A] quem praeparavit Deus diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) . Possumus et alio modo hanc sententiam intelligere, quia dicit Deus, quod visitet iniquitatem patrum in filios in tertiam et quartam generationem, ut in his qui peccata patrum sequuntur, justae sententiae damnatio permaneat. Nam quasi injustitia videretur alium peccare, et alium luere peccata. Sed ex eo quod sequitur, his qui me oderunt, comminationis sive praecepti scandalum solvitur. Non ideo enim puniuntur in tertia et quarta generatione, quia deliquerunt patres eorum, cum patres potius qui fuerunt peccatores puniri debuerunt; sed quia patrum exstiterunt aemulatores, et oderunt Deum, haereditario malo et impietate perierunt, in ramos quoque de radice crescente. Sunt qui hoc quod nunc in Exodo [Col. 0098B] scriptum est, Reddens iniquitates patrum super filios in tertiam et quartam generationem, ita edisserant, ut ad animam humanam sententiam referant: patrem in nobis, leve punctum sensuum et incentiva vitiorum esse dicentes, filium vero si cogitatio peccatum conceperit. Nepotem, si quod cogitaveris atque conceperis, opere perpetraris. Pronepotem autem, hoc est, generationem quartam, si non solum feceris quod malum est et scelestum, sed in tuis sceleribus glorieris, secundum illud quod scriptum est: Impius cum in profundum malorum venerit, contemnit (Prov. XVIII) . Quod autem juxta Ezechielem Dominus dicit: Quid est quod inter vos parabolam vertitis in proverbium istud in terra Israel dicentes, Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum [Col. 0098C] obstupuerunt: Vivo ego, dicit Dominus Deus, si erit vobis ultra parabola haec in proverbium in Israel. Ecce omnes animae meae sunt: ut anima patris, ita et anima filii mea est. Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Exech. XVIII) . Manifestat quod justus judex unicuique secundum propria reddet merita. Sicut enim peccata filiorum non nocent patribus qui non pravum exemplum peccati filiis praebuerunt, ita peccata patrum iniquorum non redundant ad filios, si eorum imitatores in malo non fiunt; sed anima quae peccaverit, ipsa morietur. Non abolitione utique substantiae, sed ex ejus consortii privatione qui dicit, Ego sum vita (Joan. XIV) . Et alibi loquitur: Omnis qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum. Amen, amen dico vobis, qui sermonem [Col. 0098D] meum servaverit, mortem non videbit in aeternum (Joan. V) . Vita enim nostra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III) , quia victuri sumus, quando Christus apparuerit vita nostra in gloria. Et implebitur illud quod scriptum est: Amen, amen dico vobis, qui sermonem meum audit, et credit ei qui me misit, habet vitam aeternam, et in judicium non venit, sed transibit a morte in vita (Joan. VIII) . [Ex Isidoro.] Primum decalogi mandatum ad Deum Patrem pertinet dum dicit:

Dominus Deus tuus, Deus unus est. Utique haec audiens, unum Deum patrem colas, et in multos fictos deos fornicationem tuam non effundas. Secundum praeceptum ad filium pertinet dum dicit:

[Col. 0099A] Non assumes nomen Dei tui in vanum. Id est, ne aestimes creaturam esse Filium Dei, quoniam omnis creatura vanitati subjecta est; sed credas eum aequalem esse Patri, Deum deorum, Verbum apud Deum, per quem omnia facta sunt (Joan. I) . Tertium mandatum de sabbato ad Spiritum pertinet sanctum, cujus dono requies nobis sempiterna promittitur. Nam quia Spiritus sanctus dicitur, propterea et septimum diem sanctificavit Deus. In aliis enim diebus operum, non est nominata sanctificatio, nisi in sabbato, ubi dicitur: requievit Deus (Gen. I) . Proinde igitur hoc mandatum pertinet ad Spiritum sanctum, tam propter nomen sanctificationis, quam etiam propter aeternam requiem ad donum sancti Spiritus pertinentem. Dicitur enim ibi:

[Col. 0099B] Memento ut diem sabbati sanctifices. Sex diebus operaberis, et facies opera tua. Septimus autem dies sabbatum est Domini Dei tui: non facies omne opus. In sex dierum opere sex aetatum operatio continetur. In septimo vero requies, beati illius regni tempus ostenditur, quod carnaliter Judaei celebrantes peccant: et hoc ut non nos ad fidem mendacii fallentes aptemus clamat per prophetam dicens: Neomenias et sabbata vestra odivit anima mea (Isa. I) . Quomodo ergo sanctificata erant sabbata illa quae odivit Deus? Illud ergo sabbatum est sanctificatum, ubi post bona hujus vitae opera requies nobis aeterna promittitur. Ideoque quidquid agimus, si propter futuri saeculi requiem facimus, veraciter sabbatum observamus. Post haec praecepta septenarius succedit [Col. 0099C] numerus mandatorum ad dilectionem pertinens proximi, et incipit ab honore parentum, quod tamen in ordine quartum est:

Honora patrem tuum et matrem tuam. A parentibus enim suis homo aperit oculos, et haec vita ab eorum dilectione sumit exordium. Inde hoc mandatum primum est in septem, sicut Dominus ait in Evangelio: Honora patrem tuum et matrem tuam, quod est mandatum primum (Matth. XV) . Sed quomodo primum quia quartum, nisi quia praedictum est, in septenario numero, qui pertinet ad dilectionem proximi, primum est in altera tabula? Nam ideo duae tabulae legis datae sunt. Jubetur ergo in hoc praecepto filios honorare parentes, neque contumeliosos [Col. 0099D] illis existere, sed officio pietatis debitam reverentiam praestare. Nam qui parentibus honorem deferre non novit, quibus parcere potest qui suos odit? Quintum:

Non maechaberis, id est, ne quisquam praeter matrimonii foedera, aliis feminis misceatur, ad implendam suam libidinem. Nam specialiter adulterium facit, qui praeter suam, ad alteram accedit uxorem. Sextum:

Non occides. Etenim non solum opere perpetrans homicidium facit, sed etiam et qui incurrit in eum esurientem vel nudum, qui mori possit nisi indumentum cibumque porrigendo subveniat, et idem homicida tenebitur. Septimum:

[Col. 0100A] Non furtum facies. Quod est vitium rapacitatis. Octavum:

Non falsum testimonium dices. Quod est crimen mendacii et falsitatis. Nonum:

Non concupisces uxorem proximi tui In hoc praecepto vetat intentionem adulterinae cogitationis. Nam aliud est facere aliquid tale praeter uxorem, aliud appetere alienam uxorem. Ideo duo praecepta sunt, Non maechaberis, et, Non concupisces uxorem proximi tui. Decimum:

Non concupisces rem proximi tui. In quo praecepto damnat ambitionem saeculi, et refrenat concupiscentiam rerum. Itaque horum primum prohibet subreptionem, secundum errorem, tertium interficit saeculi amorem, quartum impietatem, quintum [Col. 0100B] allidit fornicationem, sextum crudelitatem, septimum rapacitatem, octavum perimit falsitatem, nonum adulterii cogitationem, decimum mundi cupiditatem. (Ex Augustino.) Et notandum quia sicut decem plagis percutiuntur Aegyptii, sic decem praeceptis conscribuntur tabulae, quibus regantur populi Dei, et daemones occidantur. Sed ad plagas decem non pertinet, quod primum factum signi causa, ut virga in serpentem converteretur. Aditus enim ipse erat ad Pharaonem, quo commendabatur Moyses educturus ex Aegypto populum Dei. Nondum enim contumaces feriebantur, sed divino signo jam terrebantur. Virga significabat regnum Dei, idemque regnum Dei esse, utique populum Dei. Serpens autem, tempus mortalitatis hujus: mors enim a serpente propinata [Col. 0100C] est. Tanquam ergo cadentes de manu Domini in terram, mortales facti sunt: unde projecta virga ex manu serpens effecta est. Fecerunt et magi Pharaonis similiter. Virgis eorum projectis, serpentes facti sunt: sed prius serpens Moysi, id est, virga Moysi, devoravit omnes serpentes magorum. Tunc demum cauda comprehensa, identidem virga facta est: et regnum remeavit ad manum. Sunt ergo virgae magorum, populi impiorum, victi Christi nomine: cum in ejus corpus transferuntur, tanquam a serpente Moysi devorantur, donec redeat regnum Dei ad manum Dei. Sed in fine mortalis saeculi, quod significat cauda serpentis, magnum signum fiet. Audistis quae debeatis desiderare; audite quid debeatis vitare.

Primum praeceptum in lege de colendo uno Deo: Non erunt tibi, inquit, dii alii praeter me. Prima plaga Aegyptiorum aqua conversa est in sanguinem. Compara primum praeceptum primae plagae: Deum unum ex quo sunt omnia in similitudine intellige aquae, ex quo generantur omnia. Quo autem pertinet sanguis, nisi ad carnem mortalem? Quid est ergo conversio aquae in sanguinem, nisi quia obscuratum est insipiens cor eorum? Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt: et commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis (Rom. I) . Gloria incorruptibilis Dei sicut aqua: similitudo imaginis corruptibilis hominis, [Col. 0101A] sicut sanguis: et hoc quidem fit in corde impiorum, nam Deus incommutabilis manet. Neque enim quia et Apostolus dixit, Commutaverunt, ideo mutatus est Deus. Secundum praeceptum: Non accipies nomen Domini Dei tui in vanum. Qui enim accipit nomen Domini Dei sui in vanum, non mundabitur. Nomen Domini nostri Jesu Christi veritas est. Ipse enim dixit: Ego sum veritas (Joan. XIV) . Veritas ergo mandat, vanitas inquinat. Et quoniam qui loquitur veritatem, de Deo loquitur: qui enim loquitur mendacium, de suo loquitur. Veritatem loqui, est rationabiliter loqui. Vanitatem loqui, est strepere potius quam loqui. Et merito: quia secundum praeceptum est dilectio veritatis, cui contraria est dilectio vanitatis. Loquitur autem veritas, perstrepit [Col. 0101B] vanitas. Huic praecepto secundo, contrariam videte secundam plagam. Quae est illa secunda plaga? Ranarum abundantia. Habes expressam significatam vanitatem, si attendas ranarum loquacitatem. Vide amatores veritatis non accipientes in vanum nomen Domini Dei sui, loqui sapientiam inter perfectos. Etiam et inter perfectos loqui quod ipsi sapere non possunt; non est recedere a veritate, et pergere in vanitatem. Quamvis enim imperfecti non capiant si quid paulo excelsius fuerit disputatum de verbo Dei apud Deum per quod facta sunt omnia, possintque capere quod inter eos loquitur Paulus, tanquam inter parvulos Christi, Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II) , non tamen illa est veritas, et ista vanitas. Vanitas autem esset, si Christum mortem [Col. 0101C] non implevisse, sed finxisse diceremus; si vulnera illa in phantasmate fuisse, si sanguinem non verum, sed simulatum de vulneribus emanasse; si falsas eum cicatrices tanquam post falsa vulnera demonstrasse. Cum vero ista omnia vera dicimus facta, dicemus certa, expressa, impleta credimus et praedicamus. Quamvis de sublimi illius Dei incommutabili veritate non loquamur, non tamen imus in vanitatem. Qui autem illa omnia in Christo falsa et simulata dicunt, ranae sunt clamantes in palude; strepitum vocis habere possunt, doctrinam sapientiae insinuare non possunt. Denique in Ecclesia loquuntur inhaerentes veritati, veritatem per quam facta sunt omnia: veritatem verbum carnem factum et habitare in nobis: veritatem Christum natum de Deo: [Col. 0101D] unum de uno, unigenitum et coaeternum, veritatem accepta forma servi, natum ex virgine Maria, passum, crucifixum, resurgentem, ascendentem, ubique veritatem. Et quam parvulus capere non potest, veritatem et in pane et in lacte. In pane magnorum, in lacte parvulorum. Idem quippe panis ut lac fiat, per carnem trajicitur. Qui autem huic veritati contradicunt, et sua vanitate decepti decipiunt, ranae sunt taedium inferentes auribus, non cibum mentibus. Audi denique homines rationabiliter loquentes. Non sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces eorum (Psal. XVIII) . Sed voces non inanes: quia in omnem terram exiit sonus eorum: et in fines orbis terrae verba eorum. Si autem [Col. 0102A] et ranas vis e contrario intelligere, illum versum psalmi recole: Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum (Psal. XI) . Tertium praeceptum: Memento diem sabbati sanctificare. In tertio isto praecepto insinuatur quaedam vocationis inditio, quae est cordis tranquillitas ac mentis, quam facit conscientia. Ibi sanctificatio, quia ibi Spiritus Dei. Denique videre vocationem, hoc est quietem. Super quem, inquit, requiescet spiritus meus, nisi super humilem et quietum et trementem verba mea (Isa. LXVI) ? Inquieti ergo resiliunt a Spiritu sancto provocatores rixarum, amatores calumniarum, seminatores contentionis, quorum praecordia vanitatis sunt cupidiora quam veritatis. Ideo inquietudine sua non ad se mittunt quietem sabbati spiritalis. Contra istorum [Col. 0102B] inquietudinem dicitur, tanquam ut sabbatum habeant in corde, sanctificationem spiritus Dei: Esto mansuetus ad audiendum verbum, ut intelligas. Quid intellecturus sum? Deum dicentem: Cessa ab inquietudine tua; non sit tumultus quidam in corde tuo per corruptionem, volitantibus phantasmatibus et compungentibus te. Non sit ita. Deum enim intellecturus es dicentem tibi: Vacate et videte, quoniam ego sum Dominus (Psal. XLV) . Tu inquietudinem vacare non vis contentionum tuarum corruptione caecatus, exigis videre quod non potes. Attende enim, et contrariam tertiam plagam huic praecepto tertio. Sciniphes natae sunt in terra Aegypti de limo. Muscae quaedam sunt minutissimae et inquietissimae, inordinate volitantes, in oculos [Col. 0102C] irruentes, non permittentes hominem quiescere. Dum abiguntur et irruunt, dum abjectae, rursus redeunt; sic et omnino vana phantasmata cordis contentiosorum sunt. Tenete praeceptum, cavete plagam. Quartum praeceptum est: Honora patrem tuum et matrem tuam. Huic contraria quarta Aegyptiorum plaga. Cynomia enim quid est? Cynomia est canina musca: Graecum vocabulum est. Caninum est parentes non agnoscere. Nihil tam caninum quam cum illi qui genuerunt, non agnoscuntur. Merito ergo ut catuli canum, caeci nascuntur. Quintum praeceptum est: Non maechaberis. Quinta plaga, est mors in pecoribus Aegyptiorum. Comparemus haec. Da hominem moechari meditantem, conjugio non contentum suo, appetitum quemdam carnis in se domare non [Col. 0102D] vult, qui est nobis pecoribusque communis. Etenim concumbere et generare etiam pecudum est: ratiocinari et intelligere, humanum est. Ideo ratio quae praesidet in mente, motus inferiores carnis, tanquam regnans et dominans, frenare debet, non immoderate et illicite passim vagaque laxare. Ideoque ipsis pecoribus natura datum est, instituente Creatore, ut non moveantur ad feminas et ad concubitum nisi certis temporibus. Neque enim ratione se cohibet alio tempore pecus, sed omnino, ipso motu frigescente, torpescit. Homo autem ideo semper moveri potest, quia et refrenare motum potest. Tibi dominationem rationis creator dedit, tibi praecepta continentiae, tanquam in bestias inferiores, lora concessit. [Col. 0103A] Tenes tu quod pecus non potest. Laboras aliquantum in continendo, non laborat pecus. Sed gaudebis semper in aeternitate, ad quam non pervenit pecus. Si opus fatigat, merces consoletur. Et ipsa enim patientia est interiorem motum frenare, et quod habes commune cum pecore, non tanquam pecus in omni re debes laxare. Quod si contempseris te, et imaginem Dei in qua fecit te neglexeris, victus cupiditate insignitarum rerum, tanquam amisso homine eris pecus, non quasi conversus in naturam pecoris, sed in hominis forma habens similitudinem pecoris; qui non audis dicentem: Nolite esse sicut equus et mulus, non habentes intellectum (Psal. XXXI) . Sed forte eligis tibi esse pecus, et libera vagari libidine, nulla lege appetitum carnis ad continentiam [Col. 0103B] refrenandum. Attende plagam: Si pecus es, non times, sed saltem mori times. Sextum praeceptum, Non occides. Sexta plaga, pustulae in corpore, et vesicae bullientes et scatentes, et incendia vulnerum, et favillae fornacis. Tales sunt animae homicidales. Ardent ira, quia per iram homicidii fraternitas deperit. Ardent homines ira, ardent et gratia. Sed alius est fervor sanitatis, alius fervor ulceris. Ardentes papulae per totum concepta homicidia scatent, et sanum non est; fervet, sed non de spiritu Dei. Nam et qui vult subvenire, fervet: ille praecepto, iste, morbo; ille bonis operibus, iste saniei ulceribus. Si possemus videre animas homicidarum, plus plangeremus quam putrescentia corpora ulceratorum. Sequitur:

[Col. 0103C] Non furaberis. Praeceptum septimum, et plaga septima, grando in fructibus; quod contra praeceptum subducis, de coelo perdis. Nemo enim habet injustum lucrum sine justo damno. Verbi gratia: qui furatur acquirit vestem, sed coelestem judicio amittit fidem. Ubi lucrum, ibi damnum. Visibiliter lucrum, invisibiliter damnum. Lucrum de sua caecitate, damnum de Domini nube. Neque enim aliquid sine providentia, charissimi: aut vere reputatis ea quae patiuntur homines, dormiente Deo pati? Passim videntur fieri haec, nubes colligi, imbres infundi, grandinem jaci, tonitruis terram concuti, coruscatione terreri, passim putantur fieri, et quasi ad divinam providentiam non pertinere, contra tales cogitationes vigilat ille psalmus: Laudate [Col. 0103D] Dominum de terra. Cum laudes dictae essent de coelo, dracones et omnes abyssi, ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis, quae faciunt verbum ejus (Psal. CXLVIII) . Ergo qui suo malo desiderio forinsecus furantur, Dei judicio intrinsecus grandinantur. O! si possent inspicere agrum cordis sui, profecto lugerent, dum ibi non invenirent, quod in os mentis mitterent: et si in furto suo, invenirent quod in aviditatem ventris mitterent, major fames esset hominis interioris: major fames et periculosior plaga, et gravior mors. Multi mortui ambulant, et multi facinorosi de vanis divitiis exsultant. Denique servum Dei Scriptura intus dicit locupletem. Absconditus, inquit, cordis vestri homo, qui est ante Deum [Col. 0104A] dives, non ante homines dives (I Petr. III) . Ubi Deus videt, ibi dives. Quid ergo tibi prodest? ubi homo non videt, furaris: et ubi Deus videt, grandinaris. Octavum praeceptum: Falsum testimonium non dices. Octava plaga, locusta, animal dente noxium. Quid autem vult falsus testis, nisi nocere mordendo, et consumere mentiendo? Denique admonens homines Dei Apostolus ne se falsis criminationibus appetant, Si mordetis, inquit, et comeditis invicem, videte ne ab invicem consumamini (Gal. V) . Nonum praeceptum: Non concupisces uxorem proximi tui. Nona plaga, densae tenebrae. Etenim est quaedam moechia contra quam supra praeceptum datum est, etiam non appetenda castitate uxoris alienae. Moechus est enim, et qui movetur ad uxorem alienam, [Col. 0104B] tantum quia non contentus est sua. Jam vero non solum post suam peccare, sed etiam alienam attentare, vere densae sunt tenebrae. Nihil enim sic dolet in corde patientis, et qui hoc facit alteri, nihil sic vult pati; ad aliena paratior est omnis homo. Hoc autem nescio utrumne est, qui tolerabiliter ferat odiens has tenebras ista facientium, talia concupiscentium, vere excaecantur furore horribili. Furor enim indomitus est conculcare viri uxorem. Decimum praeceptum est: Non concupisces ullam rem proximi tui: non pecus, non possessionem, non subjugium, non aliquid omnino proximi tui concupiscas. Huic mala plaga contraria est decima, mors primogenitorum. In qua plaga cum comparationem quamdam quaero, nihil mihi interim occurrit. Fortassis [Col. 0104C] occurrat melius diligentiusque inquirentibus, nisi quia omnes res quas habet, haeredibus servare reprehenditur. Hic autem clamat, qui rem proximi sui concupiscit, et qui furto aufert, et qui furatur aliquid proximo, non potest nisi rem proximi furari. Sed de furto jam superius praeceptum est, ubi intelligas et rapinam. Non enim de furto praeciperet, et de rapina taceret Scriptura, nisi te intelligere voluisset, quia si poenale est clanculo auferre, multo majoris poenae est violenter eripere. Auferre ergo volens, sive occulte, sive palam, habet praeceptum suum; concupiscere rem proximi, quod notat Deus in corde, etiamsi justam ibi successionem quaeras, non licet. Denique qui volunt res alienas tanquam juste possidere, haeredes se quaerunt fieri a morientibus. [Col. 0104D] Quid enim tam justum videtur quam rem sibi derelictam possidere, et habere jure communi? Quid apud te facit homo? dimissum est mihi, haereditatem consecutus sum, testamentum lego; nihil videtur justius ista voce avaritiae. Tu laudas quasi jure possidentem, Deus damnat injuste concupiscentem. Vide qualis es qui optas te ab aliquo haeredem fieri. Non vis ut habeat haeredes. In haeredibus autem nihil charius primogenito; proinde in primogenitis tuis puniris, qui concupiscendo res alienas, id quod tibi jure non debebatur, quasi juris umbra perquiris. Et facile est quidem fratres corporaliter amittere primogenitos. Moriuntur enim homines, sive ante parentes suos, sive post parentes suos mortui, [Col. 0105A] moriuntur. Illud molestum est, ne per hanc occultam et injustam concupiscentiam primogenita cordis tui perdas. Primogenitus enim in nobis imaginem habet gratiae Dei. Novus natus, prior natus, inter omnes tanquam natos cordis nostri, primogenita fides est. Nemo enim bona operatur nisi fides praecesserit. Omnia opera tua bona, filii tui sunt spirituales. Sed inter hos tibi primogenita est fides. Quisquis rem alienam occulte concupiscis, interius fidem perdis. Eris enim primo sine dubio simulator obsequens, non charitate sed fraude, veluti amans eum a quo te cupis fieri haeredem. Amando eum mori quaeris, et ut in re ejus te videas possessorem, illi invides successorem.

Cunctus autem populus videbat voces et lampades et sonitum buccinae, montemque fumantem (Exod. XX) . Solet quaeri quomodo populus videbat vocem, cum vox non ad visum, sed potius ad auditum pertinere videatur. Sed modo aliquo, veluti dicam: Videatur de omnibus quae a me dicta sunt. Sic videre solet pro generali sensu poni, non solum corporis, verum etiam animi. Unde est illud: Cum vidisset Jacob quia sunt escae in Aegypto (Gen. XLI) ; unde utique absens erat. Quanquam nonnulli, videre vocem, nihil aliud esse arbitrati sunt, quam intelligere: qui visus est mentis. Cum vero hic breviter dicendum esset quod populus videbat vocem et lampades, et vocem [Col. 0105C] tubae et montem fumantem, quaestio major oriretur quomodo audiebat lampades et montem fumantem, quod pertinet ad sensum videndi, nisi quis dicat nec tam breviter fuisse dicendum, ut totum diceretur: audiebat vocem et videbat lampades, et audiebat vocem tubae, et videbat montem fumantem? Duo quippe genera vocis erant de nubibus, sicut tonitrua et tuba: si tamen ipsam dixit vocem, quae de nubibus edebatur, ac per hoc melius in his quae ad sensum audiendi pertinebant, generalis sensus est positus, hoc est videndi; cum breviter totum vellet Scriptura complecti, quam ut in his quae pertinent ad videndi sensum, subintelligeretur auditus: quo more loqui non solemus. Nam vide quid sonet, solemus dicere: audi quid luceat, non solemus.

[Col. 0105D] Et perterriti ac pavore concussi, steterunt procul, dicentes Moysi: Loquere tu nobis, et audiemus: non loquatur [Col. 0106A] nobis Deus, ne forte moriamur. Multum et solide significatur ad Vetus Testamentum timorem potius pertinere, sicut ad Novum dilectionem: quanquam et in Veteri Novum lateat, et in Novo Vetus pateat. Quomodo autem tali populo tribuatur videre vocem Dei, si hoc accipiendum est intelligere, cum sibi loqui Deum timeant ne moriantur, non satis elucet

Et ait Moyses ad populum: Nolite timere. Ut enim probaret vos, venit Deus; et ut terror illius esset in vobis, et non peccaretis. Stetitque populus de longe. Moyses autem accessit ad caliginem in qua erat Deus (Exod. XX) . Sic illi cohibendi fuerant a peccatis, [Col. 0106B] utique timendo ne poenas sensibiles paterentur, quia nondum poterant amare justitiam; et in hoc erat illis tentatio a Domino, qua probantur; ut appareret cujusmodi essent: non ut Deo noti fierent, quem non latebat qualescunque essent; sed ut inter se ac sibimet. Multum tamen istis terroribus Testamenti Veteris, differentia commendatur, quod etiam in Epistola ad Hebraeos aptissime dictum est. Moyses autem intravit in nebulam ubi erat Deus, id est, ubi expressiora fiebant signa quibus cognoscitur Deus. Nam quomodo nebula erat cui coeli coelorum non sufficiunt, nisi quemadmodum nusquam non est, qui in loco nullo est? In sacro eloquio intelligentiae magna discretio est. Saepe enim in quibusdam locis illius et historia servanda est et allegoria: et saepe [Col. 0106C] in quibusdam sola exquirenda est allegoria; aliquando vero sola necesse est ut teneatur historia. Nam in quibusdam locis, sicut diximus, historia simul tenenda est et allegoria: et ut tardiores pascantur per historiam, et velociores ingenio per allegoriam. Unde cum loquente Deo populus lampades et sonitum buccinae et montem fumigantem cerneret, perterritus petiit ut eis per Moysen Dominus loqueretur. Scriptum est: Stetit populus de longe: Moyses accessit ad caliginem in qua erat Deus. Turba quippe populi, allegoriarum caliginem non valet penetrare, quia valde paucorum est, spiritualem intellectum rimari. Quia enim mentes carnalium sola saepe historia pascuntur, loquente Deo, stetit populus de longe. Quia vero spirituales quique allegoriarum nubem penetrant, [Col. 0106D] ut spiritualiter Dei verba cognoscant, Moyses accessit ad caliginem, in qua erat Deus.

In priore quidem libro, quem ab exitu filiorum Israel de Aegypto inchoamus, circa finem de traditione legis in monte Sinai commemoratum est. Sed quia propter fastidium lectoris devitandum, ibidem terminum praedicti libri fieri censuimus, praesentem librum de his quae restant, ex mandatis Domini atque judiciis datis per Moysen populo Israel, texendum esse decrevimus, ut sicut conjunguntur praecepta [Col. 0106D] praeceptis, ita expositionis eorumdem continuentur libri.

Dixit praeterea Dominus ad Moysen: Haec dices filiis Israel: Vos vidistis quod de coelo locutus sum vobis. Non facietis vobis deos argenteos, nec deos aureos facietis vobis. Altare de terra facietis mihi, [Col. 0107A] et offeretis super eo holocausta et pacifica vestra, oves vestras et boves. In omni loco in quo memoria fuerit nominis mei, veniam ad te et benedicam tibi, et caetera. (Exod. XXII.) Quod autem dictum est, Non facietis vobis deos argenteos et deos aureos, repetitur quod in primo praecepto inculcatum est. Et ex diis argenteis et aureis, utique omnia simulacra intelliguntur, ut est illud in Psalmo: Simulacra gentium, argentum et aurum (Psal. CXIII) . Quod autem additur, Altare de terra facietis mihi, ostendit ob hoc tantummodo interdictis simulacris altare esse concessum fieri de terrena materia, ut uni Deo hostiae et sacrificia in eo offerrentur. Mystice autem, altare de terra Deo facere, est incarnationem Mediatoris sperare. Tunc quippe a Deo nostrum [Col. 0107B] munus accipitur, quando in hoc altari nostra humilitas, id est, super Dominicae incarnationis fidem posuerit, quidquid bene operatur. In altari ergo de terra oblationum munus accipimus, si actus nostros Dominicae incarnationis fide solidamus. Deinde adjecit: Quod si altare lapideum feceris mihi, non aedificabis illud de sectis lapidibus. Si enim levaveris super illos cultrum, polluetur. Secti lapides hi sunt qui unitatem scindunt ac dividunt semetipsos a societate fraterna, per odium vel schismata. Tales in corpore suo non recipit Christus, cujus corporis figuram altaris illius constructio obumbrat. Isti vero non secti lapides ex quibus altare construi jubetur, hi sunt qui fidei morumque unitate solidantur. De qualibus dicit Apostolus: Vos estis lapides vivi, [Col. 0107C] coaedificati domus spiritualis (I Petr. II) . His non est injectum ferrum, quia incorrupti sunt, et jacula maligni ignita non receperunt, quique unum altare faciunt unitate fidei, vel concordia charitatis. Non ascendes per gradus ad altare meum, id est, non gradatim unum alio praeferens ad me pervenies; neque priorem atque posteriorem tempore discernes: quia divisum et sequestratum propitium non habebis. Hoc enim Ariani faciunt, qui insecabilem Patris et Filii et Spiritus sancti substantiam dividunt. Haec sunt judicia quae propones. Si emeris servum Hebraeum, sex annis serviet tibi, in septimo egredietur liber gratis. Cum quali veste intraverit, cum tali exeat. Si habens uxorem, et uxor egrediatur simul, et caetera. (Exod. XXI.) Quae de servo Hebraeo [Col. 0107D] praecipiuntur, ut sex annis serviat, et dimittatur liber gratis, ne servi Christiani hoc flagitarent a dominis suis, apostolica auctoritas jubet servos dominis suis esse subditos, ne nomen Dei et doctrina blasphemetur (I Tim. VI) . Illud enim ex hoc satis constat in mysterio praeceptum, quia et pertundi subula ejus autem ad postem praecepit Deus, qui libertatem illam recusaret. Praecipitur enim ut Hebraeus puer si forte in servitutem devenerit, sex annis serviat, septimo vero anno dimittatur. Quod si egredi a servitute noluerit propter uxorem et filios, perforabitur auricula ejus, et erit servus in saeculum. Hoc de praesenti saeculo non dicitur, sed de futuro, quia in sex aetatibus hujus saeculi servientes, [Col. 0108A] septimo die, aeterno sabbato liberamur: si tamen voluerimus esse liberi, dum adhuc in saeculo servimus peccato; si autem noluerimus, perforabitur nobis auricula in testimonium inobedientiae, et cum uxore et filiis nostris quos praetulimus libertati, id est, cum carne et operibus ejus, jugiter peccati servi erimus in aeternum. Sed et aliter hoc intelligi potest. Nempe sciendum est, quia cum activa vel contemplativa vita ex Dei sunt gratia, una nobis in necessitate, altera in voluntate. Quis enim cognoscens Deum, ad ejus regnum ingreditur, nisi prius bene operetur? Sine contemplativa ergo vita intrare non possunt ad coelestem patriam, qui bona quae possunt operari, negligunt. Sine activa autem intrare non possunt, si negligunt bona operari quae possunt. [Col. 0108B] Illa ergo in necessitate, haec in voluntate est. Unde ad Moysen dicitur: Si emeris servum Hebraeum, sex annis serviet tibi. In septimo egredietur liber gratis (Exod. XXI) . Hebraeus enim transiens interpretatur. Et servus Hebraeus emitur, quando unusquisque qui jam ab hoc saeculo mente transit, servitio omnipotentis Dei subditur. Ille etenim Deo vere servire appetit, qui ab hoc saeculo mente transire didicerit. Sic Moyses transivit ut videret visum. Sic David, cum videret impium exaltatum et elevatum sicut cedros Libani, transivit et non erat (Psal. XXXVI) : quia iniquorum potentiam, esse magnum aliquid fortasse credimus, nisi ad permanens saeculum mente transeamus. Servus vero Hebraeus emptus sex annis servire praecipitur, ita ut in septimo liber [Col. 0108C] exeat gratis. Quid enim per senarium numerum, nisi activae vitae perfectio designatur? Quid per septenarium, nisi contemplativa exprimitur? Sex annis servit et septimo egredietur liber, qui per activam quam perfecte exhibuerit, ad contemplativae vitae libertatem transit. Et notandum quod gratis liber egreditur, quia hi qui postquam omnia fecerint, dicunt se inutiles servos, eis procul dubio sicut ipsa activa fuit ex munere, ita erit ex gratia etiam contemplativa. Cum quali veste intraverit, cum tali exeat: quia omnino necesse est ut unusquisque nostrum in hoc quod incipit, perseveret, atque usque ad finem operis in ea qua inchoavit intentione, perduret. Ille quippe bene ad contemplativam transit, qui in activa vita intentionis suae vestem non [Col. 0108D] mutaverit. Et sunt nonnulli, qui priusquam omnipotentis Dei servitio socientur, jam bona operari diligunt. Sunt vero alii qui bona opera postquam ad servitium omnipotentis Dei venerunt, discunt. Qui ergo operationem bonam, et priusquam ad Dei servitium veniret, habere studuit, Hebraeus servus cum uxore emptus est. Et plerumque is qui talis est, potest ad contemplativam vitam transire, et tamen activam non deserere. Unde et illic subditur: Si habens uxorem, et uxor egrediatur simul. Cum eo enim ad libertatem et uxor egreditur, quando is qui ad contemplationem pervenit, etiam foris actionem boni operis qua prodesse possit aliis, non relinquit. Si autem dominus dederit illi uxorem et pepererit filios [Col. 0109A] et filias, mulier et liberi ejus erunt domini sui: ipse vero exiet cum vestitu suo. Servo empto dominus dat uxorem, cum praedicator quisque, eum quem jure omnipotenti Deo mancipaverit, bonae actioni conjungit. Nam et praedicatores domini vocantur: sicut Elisaeo prophetae de praedicatore suo dicitur: Scis quod Dominus tuus tollatur a te (IV Reg. II) ? Uxor vero servi empti tum filios et filias pariet, quando ei bona actio fortes vel teneros fructus generat. Sed mulier quae a domino data est, eidem domino cum filiis remanet. Ipse vero servus exit cum vestitu suo: quia bona actio vel ejusdem bonae actionis fructus, praedicatoris mercede reputatur. Ipse vero, in desiderii sui intentione perdurans, per supernam gratiam ad contemplationem liber egreditur. [Col. 0109B] Quod si dixerit servus: Diligo dominum meum et uxorem et liberos: non egrediar liber (Rom. VIII) . Servus dominum suum diligit, quando praedicatoris verba sollicita mente custodit. Uxorem quoque amans et liberos liber egredi recusat, quando activam vitam ejusque fructus diligens, transire ad contemplativam non vult: quia bona se opera habere in ministerii sui servitute considerans, ad libertatis quietem renuit transire. Sed offerat eum dominus diis, et applicetur ad ostium et postes: et perforet aurem ejus subula, ut sit ei servus in saeculum. Is enim qui in activa disposuit vita perdurare, a Domino diis offertur, quando a praedicatore suo antiquorum Patrum dictis imbuitur qui nobis in via omnipotentis Domini sacerdotes fuerunt; atque ad [Col. 0109C] ostium et postes tabernaculi ducitur, ut de ingressu aeterni tabernaculi aliquid audiat, et tremendi judicii diem subtiliter agnoscat, ne per bona opera quae facit, placere hominibus appetat. Sicque auris ejus subula perforatur, dum mens illius timoris Dei subtilitate percutitur: et verbi acumine transfixa, per omne quod agit, noverit ingressum regni semper attendere, et quasi ab ostio et poste tabernaculi perforatam aurem portare, qui erit servus in saeculum, ut esse post saeculum liber possit. In saeculum enim servus est, qui per activam vitam hominibus servire disposuit, ut post praesens saeculum ad libertatem veram valeat pervenire. De qua per Paulum dicitur: Quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis, in libertatem gloriae filiorum Dei. Tunc [Col. 0109D] enim vera in nobis libertas erit, cum ad gloriam filiorum Dei adoptio nostra pervenerit. Nunc vero non solum activa in servitute est, sed etiam contemplatio qua super nos rapimur, libertatem mentis non obtinet, sed imitatur, quia illa quies intima in aenigmate videtur.

Si quis vendiderit filiam suam in famulam, non egredietur sicut ancillae exire consuerunt. Si displicuerit oculis domini cui tradita fuit, dimittet eam: populo autem alieno vendendi non habebit potestatem, si spreverit eam. Sin autem filio suo desponderit eam, juxta morem filiarum faciet illi. Quod si alteram ei acceperit, providebit puellae nuptias, et vestimenta et pretium pudicitiae non negabit. Si tria ista [Col. 0110A] non fecerit, egredietur gratis absque pecunia, et caetera. Si quis autem, inquit, vendiderit filiam suam in famulam, id est, ut sit famula quam οἶκετίαν Graeci vocant, non abibit ita ut recedunt ancillae: intelligendum est, non sic recedet quomodo recedunt ancillae Hebraeae post sex annos. Eam quippe oportet in feminam Hebraeam legem datam intelligi, quae servata in maribus. Cur ergo ista ita recedet, nisi quia in illo famulatu intelligitur humiliata, quod ei se dominus miscuerit? Hoc quippe in consequentibus utcunque clarescit. Sequitur enim et dicit: Quod si non placuerit domino suo, quia non annominabit eam, id est, non eam fecit uxorem, remunerabit eam, hoc est quod supra dixit, non abibit ita ut recedunt ancillae. Jussa est quippe aliquid accipere [Col. 0110B] pro eo quod humiliata est: quia non ei se ita miscuit, ut faceret uxorem, id est, ut annominaret eam sibi. Quod si filio annominaverit eam, secundum justificationem filiarum faciet ei. Hic jam apparere incipit, quemadmodum supra dixerit, quia non annominavit. Nam quid est aliud, si filio annominaverit eam, nisi filio confixerit eam uxorem, quandoquidem dicit, secundum justificationem filiarum faciet ei: id est, ut sic tradat tanquam filiam, dotem scilicet apponens ei. Deinde adjungit: Quod si aliam accipiat ei, id est, non istam deputavit uxorem filio suo, sed ei aliam accipiet, quae opus sunt, et vestem conversationem ejus non fraudabit ei. Simili lege quae competunt, quomodo mansit uxor filio ejus, quemadmodum ei daret si eam ibi non annominasset, [Col. 0110C] et tamen concumbendo humiliasset. Si autem tria haec non fecerit ei, exibit gratis. Hoc intelligitur, si eam ipse concubitu non humiliaverit, neque filio suo conjunxerit, neque aliam filio suo ductam, istam ejecerit, abibit gratis: id est, sufficiet ei non teneri in servitute. Abibit enim nihil accipiens, ut servus Hebraeus. Non enim licet Domino ejus copulare illam viro non Hebraeo, quam non licet exterae genti tradi. Si autem servo Haebraeo eam copulaverit, hoc utique intelligitur quod cum eo gratis exibit, nequaquam a marito separata. Mystice autem, si quis devotam subjectionem quam bonus animus genuit, cuilibet doctori ad obediendum tradiderit, non est aequum, ut spreta ab illo vel confusa, abjiciatur: sed sive sibi vel probato discipulo jungat ad consortium [Col. 0110D] disciplinae, si hoc elegerit, vel alio doctori eum commendet, in cujus societate proficere possit, et ipse benevola mente eum cum solatio prosequatur, nec vacuum dilectione a se credere permittat. Haeretico autem homini vel schismatico, qui alienus est a Dei populo, non habet potestatem illum tradendi; sed si ipse laborem de eo subire noluerit, liberum recedere patiatur, ut sibi magistrum quem velit eligat. Si quis percusserit aliquem et mortuus fuerit, morte moriatur. Qui autem nolens, sed Deus tradidit in manus ejus, dabo tibi locum in quem fugiat. Quaeritur hic quomodo dictum est, Si autem nolens, sed Deus tradidit in manus ejus: quasi et si nolens occiderit, non posset occidere, nisi Deus traderet in [Col. 0111A] manus ejus. Intelligitur ergo tantummodo Deum fecisse, cum quisque occiditur a nolente, et pro hoc tantummodo Deus id fecit, dictum est: Sed Deus tradidit in manum ejus. Cum vero volens occidit, et ipse occidit, et Deus tradidit in manum ejus. Hoc ergo interest, quod illic tamen Deus fecit: hic autem et Deus et homo propter voluntatem facientis, sed non sicut Deus homo. Deus enim non nisi juste, homo autem poena dignus: non quia illum occidit quem Deus nollet occidi, sed quia per iniquitatem. Non enim ministerium Deo jubenti praebuit, sed suae malignae cupiditati servivit. In uno igitur eodemque facto, et Deus de occulta aequitate laudatur, et homo de propria iniquitate punitur. Non enim quia Deus proprio Filio non pepercit, sed pro omnibus nobis [Col. 0111B] tradidit illum, ideo Judas excusatus est, qui eumdem ad mortem tradidit Christum.

Qui autem non est insidiatus, inquit, sed Deus illum tradidit in manu ejus, constituam tibi locum in quem fugere debeat. Hoc quomodo factum sit, liber qui dicitur Jesu Nave (Josue, XX) , manifestat cum commemorat Josue, Domino jubente, sex civitates refugii decernere homicidis, qui homicidium non sponte fecerint: hoc est Cades in Galilaea montis Neptalim; et Sichem in monte Ephraim; et Cariath Arbe: ipsa est Hebron in monte Juda; et trans Jordanem contra occidentalem plagam Jericho urbem Bosor, quae sita est in campestri solitudine de tribu Ruben; et Ramoth Galaad de tribu Gad; et Gaulon in Basan de tribu Manassae. Hae civitates constitutae [Col. 0111C] sunt cunctis filiis Israel, et advenis qui habitant inter eos, ut fugeret ad eas qui animam nescius percussisset, et non moreretur in manu proximi effusum sanguinem vindicare cupientis, donec staret ante populum expositurus causam suam. Mystice autem, si quis per invidiam aut odium mucrone malitiae aliquem percusserit, et in mortem animae se duxerit, aeternae morti ipse obnoxius erit. Unde ipsa Veritas ait: Si quis scandalizaverit unum de pusillis istis qui in me credunt, expedit ei, ut mola asinaria addatur collo ejus, et demergatur in profundum (Matth. XVIII) . Et Joannes ait: Qui odit fratrem suum, homicida est. Et scitis quia omnis homicida, non habet vitam aeternam in se manentem (I Joan. III) . Hic talis ab altari Domini evelli jubetur, quia [Col. 0111D] indignus Dominicis sacramentis, a participatione sacri altaris merito removetur. Qui autem non voto malitiae, sed per incuriam aut ignorantiam aliquem laeserit, habet urbes refugii, Ecclesiam videlicet catholicam: ubi se angustia poenitentiae coarctans, per omne tempus praesentis vitae, bonis operibus studium impendens maneat; et si spem suam in morte pontificis summi, Redemptoris videlicet sui posuerit, hic sine dubio in aeternum salvabitur. Qui percusserit patrem suum et matrem, morte moriatur. Et paulo post: Qui maledixerit, inquit, patri suo et matri, morte moriatur. Quid est percutere patrem et matrem, et maledicere patri vel matri, nisi impium exstitisse et contrarium legi, [Col. 0112A] quae jubet parentes honorare, et ob hoc maledictum et dignum esse morte? Spiritaliter autem qui maledixerit patri, id est, blasphemiam in Deum qui omnium pater est protulerit, vel contra Ecclesiam matrem unitatis schismata ingesserit, aeterna poena multandus erit. Qui furatus fuerit hominem et vendiderit eum, convictus noxae, morte moriatur. Haereticos hac sententia percutit, qui per dolum hominem Christianum a veritate catholicae fidei seducunt, et malignis spiritibus per errorem obnoxium tradunt, aeterna poena eos damnandos esse ostendit. Si rixati fuerint viri, et percusserit alter proximum suum lapide vel pugno, et ille mortuus non fuerit et jacuerit in lectulo, si surrexerit et ambulaverit fortis super baculum suum, innocens [Col. 0112B] erit qui percussit: ita tamen, ut operas ejus et impensas in medicos restituat, et caetera. Allegorice: Si quis cum proximo suo per furorem contenderit, et vel lapide vel pugno illum percusserit, hoc est duritia mentis vel parcitate cordis, spernendo sive misericorditer non consulendo exasperaverit, et ille infirmatus in tristitia a fervore dilectionis languescit, necesse est ut reus per confessionem operas poenitentiae et impensas promissae emendationis in medicos, hoc est in doctores impendat, qui aegrotantem baculo consolationis suae erigant, et fomentis praedicationum medicantes, in pristinum statum dilectionis reforment. Ita enim ad innocentiam veram pervenire possumus, si male gesta dignis poenitentiae fructibus diluere satagamus. Qui [Col. 0112C] percusserit servum suum vel ancillam virga, et mortui fuerint in manibus ejus, criminis reus erit, et caetera. Sicut disciplina opus est in eruditione subjectorum, ita et discretione maxime opus est, in exhibitione correptionum. Qui enim sibi commissum gregem ultra modum disciplinae constringit, ubi vitam debuit propagare, invenietur ibi mortem ingerere. Unde et per Sapientiam dicitur: Qui fortiter premit ubera, exhibet butyrum; et qui vehementer emungit, elicit sanguinem (Prov. XXX) . Est ergo semper mensura in disciplina tenenda, ut rigor sit in refrigerio, et refrigerium in rigore, ut in disciplinato fides et dilectio vigeat, nec per desperationem vel odium, funditus intereat. Si rixati fuerint viri, et percusserit quis mulierem praegnantem, [Col. 0112D] et abortivum fecerit, sed ipsa vixerit, subjacebit damno, quantum expetierit maritus mulieris, et arbitri judicaverint, et caetera. Hic, ut mihi videtur, talis est sensus: Quod si quis mulierem percusserit post conceptum semen, et pro hoc abortivum quidem fecerit, ipsa tamen vivente, tunc pecunia percussor laesionem recompensare possit, secundum id quod expetitus fuerit, et judices decreverint. Si autem mors illius fuerit subsecuta, tunc jam homicidii reus, puniendus erit ipse percussor. Mystice autem, si quis alicujus animam post conceptum semen verbi, per incuriam vel fraudem laeserit, ita ut vitale germen boni operis sanum proferre non possit, etiam si ipsa adhuc in fide [Col. 0113A] vivens perstiterit, percussor tamen ut damnum illatum per poenitentiam restituat secundum Evangelii magisterium necesse habebit. Si autem ipsa anima per errorem necata, post prolatum abortivum, hoc est opus mortiferum, in infidelitate perseveraverit, sine dubio seductor illius, quasi verus homicida, aeterna morte reus erit. (August.) Notandum autem quod alia editio sic habet: Si litigabunt duo viri, et percusserit mulierem in utero habentem, et exierit infans ejus non deformatus, detrimentum patietur, quantum indixerit vir mulieris: et dabit cum postulatione. Hic de anima quaestio solet agitari, utrum quod formatum non est, ne anima quidem possit intelligi: et ideo non sit homicidium, quia nec exanimatum dici potest, si [Col. 0113B] adhuc animam non habebat. Sequitur enim et dicit: Si autem formatum fuerit, dabit animam pro anima. Ubi quid aliud intelligitur, nisi ut ipse moriatur? Nam hoc et in caeteris ex hac occasione jam praecepit: Oculum pro oculo, dentem pro dente, manum pro manu, pedem pro pede, combustionem pro combustione, vulnus pro vulnere, livorem pro livore: talionis videlicet aequitate (Exod. XXI) . Quae lex ideo constituit, ut demonstraret quae vindicta debeatur. Nisi enim per legem sciretur quid vindictae deberetur, unde sciretur quid venia relaxaret, ut dici posset: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) ? Debitores igitur lege monstrantes, ut quando ignoscitur, appareat quid dimittatur. Neque enim debita [Col. 0113C] dimitteremus, nisi quid nobis deberetur, lege indice disceremus. Ideo ergo informe puerperium lex noluit ad homicidium pertinere, quia nondum dici potest anima viva in eo corpore quod sensu caret, si talis est in carne nondum formata, et ideo nondum sensibus praedita. (Orig.) Duo autem isti viri qui litigant, duo disputantes sunt de dogmatibus vel quaestionibus legis. Quia ergo isti qui in quaestionibus litigant, contra Apostoli sententiam faciunt qua dicit: Noli verbis contendere; ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium (II Tim. II) , idcirco percutiunt mulierem praegnantem, et ejiciunt infantem ejus, vel formatum jam, vel nondum formatum. Mulier praegnans dicitur anima, quae nuper concepit verbum: ut pote catechumeni, [Col. 0113D] qui rudis est adhuc in fide. Haec ergo anima cum per contentionem aliquorum scandalizabitur, ita ut verbum fidei quod tenuiter conceperat, abjiciat et perdat nondum formatum, is qui scandalum fecit, dicitur damnum pati. Dabit autem, inquit, secundum quod indixerit vel imposuerit vir ejus. Ergo vir iste, vel Christus, qui omnium magister est, vel qui pro Christo Ecclesiae praeest, doctor animarum. Ille qui ad subversionem audientium verbis contendit, patiatur damnum pro anima illa quae nondum formatum abjicit infantem, hoc est poenitentiam agat; et rursum conetur ipse qui laesit, ut instruat, reparet, restituat animae ea quae perdidit. Et haec jam faciat cum honore, cum modestia, cum [Col. 0114A] patientia, sicut Apostolus dicit: Cum mansuetudine corripientes eos qui resistunt (II Tim. II) , non cum lite, sicut superius cum scandalum intulit. Quod si formatus jam fuerit infans, dabit animam pro anima. Formatus infans potest videri sermo Dei in corde ejus animae quae gratiam baptismi consecuta est, vel evidentius et clarius, verbum fidei concepit. Haec ergo si anima, contentione doctorum percussa, abjecerit verbum et inventa fuerit esse de illis de quibus dicebat Apostolus: Jam enim quaedam conversae sunt retro post Satanam (I Tim. V) , animam pro anima dabit, vel in die judicii accipiendum est, apud eum judicem, qui potest animam et corpus perdere in gehennam; vel certe potest fortassis etiam illud aptari, ut qui sibi conscius tanti scandali [Col. 0114B] fuerit, ponat animam suam pro anima illius, quem scandalizaverit; et usque ad mortem det operam quomodo redeat, quomodo reparetur, quomodo restituatur ad fidem. Ponat etiam oculum pro oculo. Si oculum laesit animae, id est, intellectum ejus turbavit, auferatur oculus ipsius ab eo qui Ecclesiae praeest; et intellectus ejus, ille turbulentus et ferox, qui scandalum generat, desecetur. Sed et si dentem laesit auditoris, quo suscipiens cibum verbi Dei, vel comminuere, vel molaribus terere solitus erat, et subtilem ex his ad ventrem animae transmittere sensum, si hunc dentem ille vexavit et evellit, ut pro contentione ipsius non possit anima subtiliter et spiritualiter suscipere verbum Dei, auferatur dens ejus, qui non bene Scripturarum [Col. 0114C] comminuit et dividit cibos. Fortassis enim propter hoc et alibi dicitur: Dentes peccatorum contrivisti (Psal. III) . Et alibi nihilominus scribitur: Qui manducat uvam acerbam, obstupescent dentes ejus (Eccli. XXX) . Et alibi: Molas leonum confringet Dominus (Psal. LVII) . Si ergo per membra dicitur laedi anima et percuti, manus quoque pro manu, et pes pro pede deposcitur. Manus est animae virtus, quae tenere aliquid et constringere potest: velut si dicamus actus ejus et fortitudo, et pes quo incedit ad bona vel ad mala. Quia ergo si scandalum patiatur anima, non solum in fide, sed in actibus, qui per manus significantur et pedes, auferuntur illius qui offendiculum praebuit manus, quibus non bene operatur, et pedes quibus non bene [Col. 0114D] incedit. Recipiet etiam combusturam qua combussit, et gehennae animam tradidit: per quae singula hoc ostenditur, ut iste percussor omnibus detruncatis membris, a corpore excidatur Ecclesiae: ut caeteri, inquit, videntes, timorem habeant, et non faciant similiter (I Cor. V) . Si percusserit quispiam oculum servi sui aut ancillae, et luscos eos fecerit, dimittet liberos pro oculo quem eruit. Dentem quoque si excusserit servo vel ancillae suae, similiter dimittet eos liberos. Si quis vero auditorem suum ad intuitum recti intellectus debilem fecerit, aut dentem discretionis per quem subtiliter sententias Scripturarum comminuens, ad pactum animae redigere poterat, per proterviam suam excusserit, bonum est ei ut illi [Col. 0115A] libertatem tribuat alterius discipulatum subeundi: ne forte pro ejus animae interitu, cum sibi injustam obedientiam impendere exigat, ipse pro hoc poenas gehennae luere cogatur. Si bos cornu petierit virum aut mulierem, et mortui fuerint, lapidibus obruetur: et non comedentur carnes ejus; dominus autem bovis innocens erit. Quod si bos cornupeta fuit ab heri et nudiustertius, et contestati sunt dominum ejus, nec reclusit eum, occideritque virum aut mulierem, et bos lapidibus obruetur, et dominum illius occident, et caetera. (August.) Ad justitiam pertinet, ut animal hominibus noxium perimatur; et quod de tauro positum est, a parte totum intelligendum est: quidquid in pecoribus usui humano subditum, infestum est hominibus. Sed si necesse est occidi, nunquid lapidari? [Col. 0115B] Quid interest enim animal quod auferendum est, qua morte auferatur? Deinde quod addidit, carnibus ejus non esse vescendum quo pertinet, nisi omnia ista significent aliud, quod Scriptura maxime solet intueri? Bovis ergo nomine contumax discipulus denotari potest: qui per fastum superbiae laniat, et reliqua pecora gregis Dominici infestat. Talis ergo si inscio magistro aliquem virum aut feminam, hoc est quemlibet fortem aut infirmum, cornu proterviae suae perfoderit, et eis mortem animae intulerit, lapidibus durae sententiae obruatur; et non comedentur carnes ejus, hoc est non imitentur actus ejus. Dominus autem bovis illius ita innocens esse probabitur, si neque consensu, neque consilio fovebat actum illius: quia dicente Domino: Anima quae peccaverit, [Col. 0115C] ipsa morietur: et justitia justi super eum erit: et impietas impii erit super eum (Ezech. XVIII) . Si autem magister et doctor tales discipuli mores sciebat, et a Scripturis sacris saepe contestatus curam infesti pecoris habere negligebat, jam actus illius particeps factus, poenae illius utique merito particeps erit: quia, secundum Apostolum, non solum qui male faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus, digni sunt morte. Quod si pretium ei fuerit impositum, dabit pro anima sua quidquid fuerit postulatus. Eleemosynis utique et dignis poenitentiae fructibus, a perpetua morte se festinet liberare. Filium quoque et filiam si cornu percusserit, simili sententiae subjacebit. In filii vel filiae nomine, quem congruentius possumus accipere, quam bonum auditorem, quia [Col. 0115D] ea quae sunt Dei diligenter discere atque operibus exercere studet, et hoc pro vitae aeternae desiderio? Hunc quoque qui percusserit, homicidae judicio multandus erit. Quod autem sequitur, Si servum ancillamque invaserit, triginta siclos argenti dabit domino: bos vero lapidibus obruetur. Quis vero servus vel ancilla melius intelligi potest, quam ille qui, in domo Ecclesiae existens, praesentia tantum diligit, et ob eorum quaestum laborem totum impendit; qui nondum in filiorum numero meruit ascribi, quia haereditatem coelestis patriae quaerere neglexit? Huic quoque si ille superbus cornupeta, in rebus quas diligit aliquid incommodi intulerit, et eum in hoc contristaverit, provisor ipsius, damnum illatum, justa [Col. 0116A] emendatione secundum legis mandata, per fidem, spem et charitatem emendare debet; nec non et auctorem sceleris, duris disciplinis corripere, qui contra id quod scriptum est: Neminem concutiatis, neminem noceatis, procaciter egit (Joan. I) ; et iterum: Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris. Potest et aliter ista sententia intelligi: ut significatione bovis cornupetae superbum animi motum accipiamus: quem si dominus suus, hoc est spiritus qui recte debuit in homine principari non constringit, et propter viam suam spiritualiter animabus facit interitum, vel corporibus ingerit incommodum, reatus sceleris redundat in auctorem simul et custodem illius, qui eum prohibere debuit, et non fecit. Unde Scriptura dicit: Omni custodia serva cor tuum, [Col. 0116B] quia ex ipso vita seu mors procedit (Prov. IV) . Et item: Cor hominis disponit viam suam (Prov. XVI) . Et item: Cor sapientis erudiet os ejus: et labiis illius addet gratiam (Ibid.) . Et alibi: De fructu, inquit, oris viri replebitur venter ejus, et genimina labiorum ejus saturabunt eum. Si quis aperuerit cisternam, et foderit, et non operuerit eam, cecideritque bos vel asinus in eam, dominus cisternae reddet pretium jumentorum, et caetera (Prov. XVIII) . Quid est aperire cisternam, nisi intellectu valido Scripturae sacrae arcana penetrare? Quid autem per bovem et asinum, id est, mundum, et immundum animal, nisi fidelis quisque vel infidelis accipitur? Qui ergo cisternam fodit et cooperuit, ne illuc bos vel asinus ruat, id est, qui in sacro eloquio jam alta intelligit, sublimes [Col. 0116C] sensus coram non accipientibus per silentium tegat: ne per scandalum mentis aut fidelem parvulum aut infidelem, qui credere potuisset, interimat. Ex morte enim jumentorum debet pretium: quia illud scilicet admisisse convincitur, unde ad agendam poenitentiam, reus tenetur. Quisquis namque ad alta scientiae fluenta perveniens, cum haec apud bruta audientium corda non contegit, poenae reus addicitur, si per verba ejus scandalum sive munda sumens immunda capiatur. Operienda est itaque cisterna, quia coram parvulis mentibus, tegenda est alta scientia, ne unde cor docentium ad summa attolitur, inde infirmitas auditorum ad ima dilabatur. Si bos alienus bovem alterius vulneraverit, et ille mortuus fuerit, vendent bovem vivum, et divident pretium: cadaver autem [Col. 0116D] mortuum inter se dispertient, etc. (August.) Nunquid in solo tauro haec justificatio servanda est, et non de omnium pecorum tali casu? Proinde a parte totum hoc intelligendum est. Sed hoc de carnibus occisi pecoris fieri non potest, quae non vescuntur. Typice autem, si quis sub jugo disciplinae constitutus, socium suum in agri cultura Dominica similiter laborantem, aliquo peccati vulnere lethaliter sauciaverit, unde et ipse in anima moriatur, custos illius vendat bovem vivum, hoc est redigat sub poenitentiam facinorosum: secundum illud Apostoli, tradere hujusmodi hominem Satanae in interitum carnis, ut spiritus ejus salvus sit in die Domini. Et divident pretium custodes utriusque pecoris, hoc est satis [Col. 0117A] sibi faciant in poenitentia delinquentis. Cadaver autem mortuum, inter se similiter dispertiant, cum pro scelere facto, uterque poenitenti condoleat, juxta Pauli vocem: Quis infirmatur, inquit, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror (I Cor. XI) ? Qui autem injuriosum discipulum sciebat, et eum quantum potuit compescere non curavit, commissum scelus in reatum proprium convertit. Si quis furatus fuerit ovem aut bovem, et occiderit vel vendiderit, quinque boves pro uno bove restituet, et quatuor oves pro una ove, etc. (Exod. XXII) . (August.) Quae justificatio est, ut pro vitulo uno quinque reddantur, pro ove autem quatuor, nisi aliquid significare intelligatur? Possumus hanc distantiam inter bovem et ovem facere, ut in bove accipiamus bene [Col. 0117B] laborantem doctorem in agro Dominico: qui terram cordium carnalium vomere evangelico scindit, ut fructus virtutum germinare possit. In ovem, simplicem auditorem, qui tantum sua simplicitate contentus est. Quanto enim major est utilitas in qualibet re, tanto magis damnum in ejus perditione. Et quanto minor commoditas in possessione aliqua, tanto minor est dolor in ipsius amissione: quod significat major numerus in bovis restitutione, et minor in ovis. Qui enim quemlibet doctorem a plebe Dominica per fraudem evellit, multis nocet; et pro hoc necesse est ut omnes sensus corporis sui poenitentiae studio subigat, quoniam secundum legem Domini, pleniter exsolvat. Qui autem auditorem simplicem a statu suo per malitiam subvertit, corpus suum quod [Col. 0117C] quatuor elementis constare manifestum est, ut jejuniis et vigiliis castiget, necesse est, donec perfectam remissionem a Domino recipere mereatur. Item alio modo. Bos quippe subjugale est animal: et populum priorem significat, qui sub lege Moysi constitutus, judicium legis expetebat, Apostolo teste, qui ait: Quicunque enim in lege peccaverunt, per legem judicabuntur (Rom. II) . Ergo bos furatus et occisus sive venditus, quinque bubus recte pensatur, cum homo Judaeus contra legem laesus, secundum legem ulciscitur. Unde et in ipsa lege scriptum est: Qui occiderit hominem, morte moriatur. Et item: Oculum pro oculo, dentem pro dente, manum pro manu, et caetera. Ovis autem, quod simplex est animal, hominem Evangelicum sub gratia Dei [Col. 0117D] constitutum significat: membrum videlicet illius ovis, de quo Propheta ait: Tanquam ovis ad occisionem ductus est, et non aperuit os suum (Isa. LIII) . Cujus imitator existens, servat illud quod in Evangelio scriptum est: Si quis percusserit te in dexteram maxillam, praebe illi et alteram (Matth. V) . Et item: Diligite inimicos vestros, et benefacite his, qui oderunt vos. Sed ne hujus simplicis animalis laesio inulta praeteriri videatur, legislator jubet quod quatuor oves pro una ove reddantur. Igitur ovis perdita quadruplam restitutionem poscit, quia quisquis simplicitatem Christianam per fraudem laeserit, necesse est ut secundum evangelicam doctrinam, digna poenitentia, iterum illam restituere festinet. Si effringens [Col. 0118A] fur domum sive fodiens fuerit inventus, et accepto vulnere mortuus fuerit, percussor non erit reus sanguinis. Quod si orto sole hoc fecerit, homicidium perpetravit; et ipse moriatur, etc. Intelligitur ergo tunc non pertinere ad homicidium si fur nocturnus occiditur. Si autem diurnus, pertinere. Hoc est enim quod ait: Si orietur sol super eum. Poterat quippe discerni, quod ad furandum non ad occidendum, venisset, et ideo non deberet occidi. Hoc et in legibus antiquis saecularibus, quibus tamen ista est antiquior, invenitur impune occidi nocturnum furem quoquo modo: diurnum autem, si se telo defenderit: jam enim plus est quam fur. Mystice autem fures haereticos possumus intelligere. Unde ipsa Veritas ait: Quotquot venerunt ante me, fures sunt et latrones (Joan. X) . Et [Col. 0118B] item: Fur, inquit, non venit, nisi ut furetur, mactet et perdat. Ego autem veni, ut vitam habeant, et abundantius habeant (Eodem) . Ergo fur, id est, haereticus, si effringens vel fodiens, hoc est per contentionem sive dolum, domum Ecclesiae irrumpere tentaverit, et accepto vulnere justae correptionis, in errore concepto perseverans perierit, doctor qui eum ut poenitentiam ageret communione privavit, reatu perdidit, non constringitur. Quod si orto, inquit, sole hoc fecit, homicidium perpetravit. In sole orto, lumen rectae scientiae exprimitur. Si enim haereticus a praedicatore admonitus, erroris sui tenebras relinquens, ad lumen veritatis appropinquare tentaverit, non est aequum, ut anathematis telo perfodiatur; sed charitatis vinculo constrictus, vitae reservetur [Col. 0118C] aeternae, secundum illam Salvatoris sententiam: Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum. Et si poenitentiam egerit, lucreris fratrem tuum, et reliqua (Matth. XVIII) . Sequitur: Si non habuerit quod pro furto reddat, venundabitur, hoc est si cor docibile non habuerit, unde dignos poenitentiae fructus reprehendere possit, excommunicetur, et secundum veritatis sententiam, ut ethnicus et publicanus reputetur. Si inventum fuerit apud eum quod furatus est vivens, sive bos, sive asinus, sive ovis, duplum restituat. Bos sive ovis quae ungulam dividunt et ruminant, munda sunt animalia; asinus autem immundum. Si ergo homo Judaeus, ex lege in Christum credens, aut simplex quilibet Christianus, sive etiam paganus nondum in Christo renatus apud [Col. 0118D] haereticum vivens, id est, rectam intentionem verum quaerendi habens, commanere invenitur, duplo restituatur: scilicet tam animo quam etiam corpore ab haeretico in quo non est veritas separatus, justo possessori Christo, qui est via veritas et vita, in Ecclesia per fidem et confessionem catholicam restituatur: ut ibi totum inveniat quod alibi frustra quaerebat. Hinc etiam hortatur Sapientia dicens: Ego mater pulchrae dilectionis, et timoris, et agnitionis, et sanctae spei. In me gratia omnis viae et veritatis, in me omnis spes vitae et virtutis. Transite ad me, omnes qui concupiscitis me, et a generationibus meis implemini. Qui audit me, non confundetur, et qui operantur in me non peccabunt. Qui elucidant me, vitam aeternam [Col. 0119A] habent (Eccle. XXIV) . Et in Evangelio Dominus ipse dicit: Qui sitit, veniat ad me et bibat: et de ventre ejus fluent aquae vivae. Si laeserit quispiam agrum vel vineam proximi sui, et dimiserit jumentum suum, ut depascatur aliena, quidquid optimum habuerit in agro suo vel vinea, pro damni aestimatione restituat (Joan. VII) . Hac sententia cupiditas humana constringitur, et maxime contra episcopos ac sacerdotes valet, qui alienas parochias invadere quaerunt. Igitur qui dimiserit appetitum carnalem, quem significat irrationabile jumentum, ut plebem ad se non pertinentem avaritiae causa sollicitet, ut ejus obsequia vel redhibitiones, in quaestum proprium convertat, pro damni aestimatione, agrum corporis sui, vel vineam cordis castigare cogatur: [Col. 0119B] ut qui per voluptatem abusus est alienis, per jejunium et eleemosynas discat expendere propria. Si egressus ignis inveniat spinas, et comprehenderit acervos frugum, sive stantes segetes in agris, reddet damnum qui ignem succendit. Nimia cautela Scriptura sacra quidquid agendum est facere nos docet. Nam ignem succendimus, cum correptionem subditis nostris praeparamus, ut spinas vitiorum in eis consumamus. Sed providendum est ne dum vitia persequimur, virtutes laedamus; et eos qui fructus in se bonorum operum proferre coeperant, antequam illos ad maturitatem perducant, per injuriam noceamus. Ergo qui tale damnum in plebe Dei commiserit, necesse est ut dignam poenitentiam pro hoc gerat; et quod prius per inertiam laesit, per studium bonum [Col. 0119C] restaurare conetur.

Si quis commendaverit amico pecuniam aut vas in custodiam, et ab eo qui susceperat furto ablata fuerint, si invenitur fur, duplum reddatur; si latet, dominus domus applicabitur ad deos, et jurabit quod non extenderit manum in rem proximi sui, ad perpetrandam fraudem: tam in bove quam in asino et ove, et vestimento; et quidquid damnum inferre potest, ad deos utriusque causa perveniet, et si illi judicaverint, duplum restituet proximo suo. Amico pecunia aut vas in custodiam commendatur, cum per quemlibet praedicatorem, thesaurus verbi Dei, et vasa Scripturae sacrae simplici auditori ad custodiendum, in recta fide et operibus bonis commendantur. Sed si pecunia commendata, id est, fides recta per quemlibet [Col. 0119D] perversum doctorem et haereticum, confuso intellectu ablata fuerit, ille qui per malitiam doli damnum fecit, in custode pecuniae Dominicae, si apparebit, redigatur sub poenitentiam: ut tam corde quam etiam corpore contribulatus, dignas commissi sceleris poenas luat. Sin autem latet auctor erroris, Dominus domus applicabitur ad deos. Ipse utique, qui ad custodiendam fideliter pecuniam Domini suscepit, in conventum doctorum catholicorum praesentetur, a quibus diligenter discussus est, congrue satisfaciat quod non per fraudem aut nequitiam propriam in aliquo laeserit: sed simpliciter prout intellexerit, catenus servaverit, nec quemlibet qui ad gregem Domini pertinebat, ipsa doctrina maculaverit [Col. 0120A] aut subverterit: a quibus reatum sibi consciverit. Sicque judicio sanctorum sacerdotum proximo suo duplum restituat, cum praedicatori suo fidem et confessionem catholicam pleniter exsolvat; ut qui prius minus intelligens aberraverat, pleniter instructus, veraciter fidelem se per omnia ostendat.

Si quis commendaverit proximo suo asinum, ovem, bovem, omne jumentum ad custodiam, et mortuum fuerit, aut debilitatum vel captum ab hostibus, nullusque hoc viderit, jusjurandum erit in medio, quod non extenderit manum ad rem proximi sui: suscipietque Dominus juramentum, et ille reddere non cogetur. Quod si furto ablatum fuerit, restituet damnum domino. Si comestum a bestia fuerit, deferet ad eum quod occisum est, et non restituet. Hic proximum, Redemptorem [Col. 0120B] nostrum possumus accipere: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo. Iste proximus noster, asinum, ovem, bovem, aut omne jumentum in custodia committit, cum cuilibet praedicatori animalia sua, hoc est homines, alios ingenio valentes, alios simplices et innocentes, alios brutos et hebetes, ad regendum committit. Si ergo his animalibus custos gregis Domini omnem sollicitudinem impendit, et pervigili custodia curam illorum habuit, non ei nocebit, si horum quiddam a malignis spiritibus seductum, aut proprio vitio mortuum fuerit. Sufficiet pastori conscientia pura et fides non ficta, quae per dilectionem [Col. 0120C] operans, pro salute illius devote laborabat. Suscipiet ergo Dominus bonam devotionem illius, et studium bonum redundare faciet illi in vitam aeternam. Unde dicit Apostolus: Deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiae suae, manifestat per nos in omni loco: quia Christi bonus odor sumus Deo, in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt. Aliis quidem odor mortis in mortem; aliis quidem odor vitae in vitam (II Cor. II) , et caetera. Si autem dormitat paterfamilias, et furem venturum non observaverit et per desidiam illius horum quiddam perierit, damnum domino suo restituet: quia per negligentiam suam Dominicum pecus custodire non curavit. Hinc Dominus ad prophetam ait: Si me dicente ad impium, Morte morieris, non fueris locutus, [Col. 0120D] ut se custodiat impius a via sua, ipse impius in iniquitate sua morietur: sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Si autem annuntiante te ad impium, ut a viis suis convertatur, non fuerit conversus a via sua, ipse in iniquitate sua morietur: porro tu liberasti animam tuam (Ezech. XVIII) . Semper quidem cautus esse debet pastor, et pervigil in custodia sua; et si aliquem suorum per bestiam diabolicam laniatam conspexerit, statim pro eo Domino preces fundat, eumque admoneat et curare festinet, ne ejus interitus in suae animae perniciem perveniat.

Qui a proximo suo quidquam horum mutuum postularit, et aut debilitatum aut mortuum fuerit domino non praesente, reddere compelletur. Quod si in praesentiarum [Col. 0121A] fuerit dominus, non restituet; maxime si conductum venerat pro mercede operis sui. A proximo igitur nostro mutuum postulamus, cum pro aeterna remuneratione, curam gregis Dominici suscipimus. Sed si timorem Dei semper ante oculos cordis nostri ponimus, et adventum ejus quasi exigentem pecuniam nobis commissam formidamus, quasi in praesentia ipsius semper sumus. Unde et Jacob ad Laban ait: Nisi Deus patris mei Abraham, et timor Isaac affuisset mihi, forsitan modo nudum me dimisisses (Gen. XXXI) . Et Apostolus dicit: Scientes, timorem Domini hominibus suademus, Deo autem manifesti sumus (II Cor. V) . Et item de Deo inquit: Quasi coram Deo in Christo loquimur. Interitus ergo debilitati aut mortui pecoris pastori non reputatur si ejus curam [Col. 0121B] strenue gessit: et quasi Deo praesente, redditurus rationem studiosissime laboravit. Si autem domino non praesente damni quidquam factum fuerit, reddere compelletur, quia qui negligens est in cura pastorali, et secundum illam sententiam servi nequam, dixerit in corde suo: Moram facit dominus meus venire, et coeperit percutere pueros et ancillas, et edere et bibere et inebriari, veniet dominus servi illius in die qua non sperat, et hora qua nescit, et dividet eum, partemque ejus cum infidelibus ponet, et in carcerem missus, non exibit inde, donec reddat novissimum quadrantem. Si seduxerit quis virginem necdum desponsatam, et dormierit cum ea, dotabit eam, et habebit eam uxorem. Virginem quippe necdum desponsatam seducere, est quamlibet sententiam canonicam [Col. 0121C] necdum ab alio expositam juxta sensum Patrum, ex proprio exponere. Sed dotem dare illi debet, et sic habere uxorem: quia nisi per fidem catholicam eam acquisierit, ejus copula frui non licebit. Sequitur: Si pater virginis eam dare noluerit, reddas pecuniam juxta modum dotis, quam virgines accipere consueverunt. Pater quidem virginis hoc est sententiae, sensus est historicus, de qua nascitur oratio. Si ergo historicus sensus in qualibet sententia invenitur, qui charitatis regnum idonee aedificet, et regnum cupiditatis sufficienter destruat, non videtur necesse allegorica interpretatione illum exponi. Quam tamen lector dote rectae fidei honorare debet, et sic intactam sua expositione relinquere. Maleficos non patiaris vivere. Maleficos appellat illos qui praestigiis [Col. 0121D] magicae artis ac diabolicis figmentis causas agunt, et ab uno Deo, qui verus est auctor omnium bonorum, avertere satagunt: quos ultra valere ad hominum perniciem lex non patitur, sed magis exstinguere jubet. Typice autem maleficos, haereticos possumus accipere, qui non spiritu Dei, sed spiritu maligno instigati, perversas sectas ad hominum deceptionem introducunt; quos lex Domini interimi jubet, id est, a consortio fidelium, qui Deo vita vera vivunt, anathemate penitus sequestrari, donec maleficium, id est, error exstinguatur, qui noxie in eis vivere videbatur, ne eorum communio simplicium fratrum fiat contaminatio. Qui coierit cum jumento, morte moriatur. Contra naturalem usum, brutis animalibus [Col. 0122A] per fornicationis instinctum vetat misceri: necnon et stultorum hominum prohibet consortium, quorum societas in fornicationem pessimam hominem facit incidere, id est, animam per errorem separari a Deo, et jungi per flagitium diabolo. Unde Scriptura dicit: Amicus stultorum efficietur similis (Prov. XIII) .

Qui immolat diis, occidetur: praeterquam Domino soli (Exod. XXII) , id est, qui divinum honorem soli competentem Deo, alicui creaturae impenderit, nece spirituali in anima multatur: in Tartarum utique [Col. 0122B] gehennae ignis, sine ullo remedio propter impietatem, in aeternum puniendus praecipitabitur. Advenam non contristabis, neque affliges eum. Advenae enim et ipsi fuistis in terra Aegypti. Viduae et pupillo non nocebis. Si laeseris eos, vociferabuntur ad me, et ego audiam clamorem eorum, et indignabitur furor meus, percutiamque vos gladio, et erunt uxores vestrae viduae, et filii vestri pupilli. Dilectionem proximi per misericordiae compassionem commendat, ne forte furore iracundiae permoti, aut avaritiae stimulo incitati, naturae jus servare negligant; sed semper illius sententiae veritatis reminiscentes, qua dicit: Omnia quae vultis ut faciant vobis homines, haec eadem et facite illis (Matth. VII) . Et ut alibi scriptum est: Quod sibi quis fieri non vult, alio ne faciat. Unusquisque ergo [Col. 0122C] indigenti proximo suo, in necessitate consulat, nec unquam noceat, sed secundum vires foveat. Alter, in vidua Ecclesia; et in pupillo Christianus populus accipi potest: quam prohibet contristari per persecutionem vel fastum mundanum, ne forte talis insectatio, ad perniciem eorum spiritualem perveniat, qui eos frustra odiis et contumeliis molestant. Si pecuniam mutuam dederis populo meo pauperi qui habitat tecum, non urgebis eum quasi exactor, nec usuris opprimes. Si pignus a proximo tuo acceperis vestimentum, ante solis occasum redde ei. Ipsum enim est solum, quo operitur indumentum carnis ejus: nec habet aliud in quo dormiat. More suo Dominus provocat ad misericordiam, et beneficentiam corda audientium: quod indigentibus proximis ex rerum [Col. 0122D] abundantia opitulantur, dilectionis jam conservent, quae aeternam illis parient in coelis remunerationem. Aliter: Pecuniam mutuam populo pauperi dare, est legis scientiam gentili populo impendere, qui pauper spiritu est. Quem tamen urgere, vel usuris, hoc est, superabundantia aliqua opprimere vetat: quia post perceptionem gratiae, ad caeremonias legis veteris observandas retorqueri non vult; quia finis legis est Christus ad justitiam omni credenti. (Ex Gregorio.) Item tropologice praedicatores Evangelii admonet, ut superfluitatem rerum in praesenti non appetant; sed habentes victum et vestitum, his contenti sint, magisque recordentur illius Dominicae sententiae, qua dicit: Gratis accepistis, gratis date: [Col. 0123A] et erit merces vestra multa in coelo (Matth. X) . Item secundum allegoriam hoc loco quid pignoris nomine, nisi peccati confessio datur intelligi? Frater etenim noster debitor nobis efficitur, cum quilibet in nos proximus deliquisse monstratur. Peccata quippe, debita vocamus. Unde peccatori servo dicitur: Omne debitum dimisi tibi (Matth. XVIII) . Et in Dominica quotidie oratione precamur: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) . A debitore autem nostro pignus accipimus, quando ab eo qui in nobis peccasse cognoscitur, peccati ejus jam confessionem tenemus; per quam relaxare peccatum, quod in nobis perpetrandum est, postulamur. Qui enim peccatum quod commisit fatetur et veniam petit, jam quasi pro debito [Col. 0123B] pignus dedit. Quod nimirum pignus ante solis occasum reddi jubetur: quia priusquam in nobis per dolorem cordis sol justitiae occidat, debemus et confessori veniam reddere, a quo confessionem accepimus culpae: ut qui se deliquisse in nos meminit, a nobis etiam relaxatum sentiat quod deliquit. Diis non detrahes. Quaeritur quos deos, utrum principes qui judicant populum, sicut dictum est Moysi, quod datus fuerat deus Pharaoni, ut per expositionem sit dictum quod sequitur, velut ostendendo quos dixerit deos ubi ait: Et principem populi non maledices, quod Graecus habet: Non dices male. An secundum illud accipiendum est, quod Apostolus ait: Nam etsi sunt qui dicantur dii, sive in coelo sive in terra, sicuti sunt dii multi et domini multi. Addendo autem [Col. 0123C] sicuti sunt deos intelligi voluit: qui digne etiam dicuntur. Ita sane ut latria quae dicitur Graece, et interpretatur Latine servitus: sed ea quae ad religionem pertinere intelligitur, non debeatur nisi uni Deo vero, qui nobis est Deus. Illi autem qui dicuntur dii, etiam si qui sunt, ubi merito dicuntur, prohibiti sunt, non jussi sunt maledici; nec tamen sacrificiis vel ullis latriae obsequiis, honorari. Decimas tuas et primitias non tardabis offerre. Primogenitum filiorum tuorum dabis mihi. De bubus quoque et de ovibus similiter facies, etc. (Ex Isidoro) . Jubetur quoque inter haec Israelitico, decimas frugum cunctarumque primitias rerum offerre Deo. Spiritualiter quippe primitiae frugum vel primogenitorum, principia operum bonorum ostendunt; vel ipsam [Col. 0123D] bonam voluntatem, quae prior est opere, quam pelagiani sibi tribuendo offendunt. Deus autem dum illa sibi a nobis jubet offerri, indicat ad ipsius gratiam pertinere. In decimis itaque Deo offerendis, denarius numerus perfectionem significat, quia usque ad ipsum numerus crescit; ideo sicut in primitiis primitia voluntatum, ita in decimis, consummationes nostrorum operum ad Deum referre praecipimur, a quo et boni operis initium, et perfectionis donatur effectus. Quod autem jubetur primogenita animantium septem diebus cum matre sua manere, et in die octava reddi Domino, mystice signat, in praesenti tempore quod per septenarium numerum designatur, eo quod septem dierum numero discurrit, necessario [Col. 0124A] unumquemque, bonorum operum primogenita, in Ecclesiae unitate debere servare, et in fide catholica quidquid boni possit, elaborare, donec octava dies veniat, id est, resurrectionis tempus, quando ante tribunal judicis Christi praesentatus, bonorum operum remunerationem ab ipso accipiet. Unde dicit Apostolus: Nolite ante tempus judicare quoadusque veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium; et tunc laus erit unicuique a Deo (I Cor. IV) . Et item: Omnes, inquit, stabimus ante tribunal Christi; ut recipiat unusquisque propria corporis prout gessit: sive bonum, sive malum. Viri sancti eritis mihi. Carnem quae a bestiis fuerit praegustata, non comedetis, sed projicietis canibus (Rom. XIV) . Licet fas non sit secundum [Col. 0124B] historiam, carnem pollutam bestiali dente dilaceratam, homini divinae legi subdito, contra legem comedere, sed quasi immundam reputare, tamen allegorico sensu carnem, conversationem humanam, seu animalem doctrinam intelligere possumus. Bestiam vero, haereticum sive diabolum. Carnem vero, hoc est conversationem, quae ab haereticorum opere venenato laniatur, vel diabolica suggestione decipitur, non est licitum homini Christiano imitari; sed quasi immundam projicere canibus, hoc est malignis spiritibus sive paganis aptam, atque consimilem deputare, secundum illam Veritatis vocem, qua jubet eum qui Ecclesiam non audierit, pro ethnico et publicano haberi (Matth. XVIII) . Et Apostolus mandat, peccantem tradi Satanae in interitum carnis, ut spiritus [Col. 0124C] sit salvus in die Domini (I Cor. V) . Item per morticinorum et a bestia captarum carnium prohibitionem, possumus advertere, non communicandum esse mensae daemoniorum his, qui pane coelesti reficiuntur, juxta illud Apostoli: Non potestis, inquit, mensae Domini participari, et mensae daemoniorum (I Cor. X) . In his enim sunt vere morticina, et a bestiis capta: quia enim simul sanctus, simul autem et nutritor substantiae nostrae, intelligibilis praedictus panis est, nec pollutos enim percipere praecipit, vere rursus mundatos prohiberi non vult; utrumque enim plane et Paulus praecipit: Quicunque enim, inquit, comedit panem, et bibit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini (I Cor. XI) . Ecce iste est pollutus et immundus. Hunc enim intelligis omni [Col. 0124D] modo indigne comedentem, a sanctorum prohibitum participatione. Quid autem his addidit: Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat. Qui autem semetipsum probat, si peccati sibi conscius est, et pollutionem animae se habere sentit, poenitet sine dubio: et post poenitentiam de pane comedere et bibere rursus de calice sancto et impolluto potest.

Non suscipies vocem mendacii; nec junges manum tuam, ut pro impio dicas falsum testimonium (Exod. XXIII) . Hinc item scriptum est: Non credas omni verbo. Et alibi: Testis falsus non erit impunitus. Non sequeris turbam ad faciendum malum; nec in judicio, plurimorum acquiescens sententiae ut a vero devies [Col. 0125A] (Prov. XIX) , etc. Haec ideo dicta sunt, ne se inde quisquam defendat, quia cum pluribus fecit, aut ideo putet non esse peccatum. Sequitur: Et pauperis non misereberis in judicio. Nisi addidisset: in judicio, magna esset quaestio. Sed intelligendum esset, etiamsi scriptum non esset. Supra enim dixerat: Non apponeris cum multitudine cum pluribus, ut declines judicium, ac per hoc et pauperis non misereberis, possit intelligi, in judicio. Sed cum additum est, nulla quaestio est hoc esse praeceptum, ne forte cum judicamus, videamus justitiam esse pro divite contra pauperem, et nobis recte facere videamur, si contra justitiam pauperi faveamus causa misericordiae. Bona est ergo misericordia: sed non debet esse contra judicium. Judicium sane illud appellat Scriptura, [Col. 0125B] quod justum est. Ne quis autem propter istam sententiam Deum putaret misericordiam prohibere, quod sequitur, opportunissime sequitur. Si autem obviaveris bovi inimici tui aut subjugali ejus errantibus, reducens reddes ei. Ut scias non te prohibitum facere misericordiam, fac etiam erga inimicos tuos, cum potestas est a judicando libera. Non enim cum reducis errantem bovem inimici tui et reddis, inter aliquos judex resides. Mendacium fugies. Insontem et justum non occides, quia aversor impium. Veritatem et judicium Dominus amat; et ad haec sequenda, populum suum per legem, prophetas atque Evangelium, exhortatur: quia non est personarum acceptor, sed singulis reddit secundum opera sua. Non accipies munera, quae excaecant etiam prudentes, [Col. 0125C] et subvertunt verba justorum. Hinc per Sapientiam dicitur: Avaro nihil est scelestius; nihil est iniquius quam amare pecuniam. Hic enim animam suam venalem habet, quoniam in vita sua projecit intima sua. Peregrino molestus non eris: scitis enim advenarum animas, quia et ipsi peregrini fuistis in terra Aegypti (Eccl. X) . Ex sua conditione unusquisque quomodo aliis misereri conveniat, perpendere debet. Unde et Dominus in Evangelio dicit: Dimittite, et dimittetur vobis; date, et dabitur vobis (Luc. VI) . Mensura qua mensi fueritis, remetietur vobis. Sex annis seminabis terram tuam, et congregabis fruges ejus: anno autem septimo dimittes eum, requiescere facies, ut comedant pauperes populi tui, et quidquid reliqui fuerit, edant bestiae agri. Ita facies in vinea et in oliveto tuo (August.). [Col. 0125D] Quaeri potest, quid colligant pauperes, si septimo anno ita parcit terrae, ut nec seminetur quidem. Non enim ad vineam et olivetum pertinet, quod dictum est, Edent pauperes gentis tuae, quia de terra non seminata nihil possunt sumere, ubi segetes nasci non possunt. De vinea enim et oliveto, postea dicit similiter esse faciendum, ac per hoc illud de arvis intelligitur quae frumentis serviunt; ac sic accipiendum: Sex annis seminabis terram tuam, et colliges fructum ejus: hoc est sex annis seminabis et colliges: septimo vero non colliges; ut intelligatur, Seminabis: etiamsi dictum non est, ut ad sex annos seminare et colligere pertineat, ad septimum vero dimittere quod fuerit seminatum. Nam quid [Col. 0126A] inde habebunt pauperes, quorum residuum etiam feris bestiis dedit: eis videlicet qui illis frugibus vesci possint, sicut sunt apri et cervi, et si quid hujusmodi: quod tamen non diceretur, nisi alicujus significationis gratia. Nam si quid attinet ad prae cepta quae hominibus data sunt, de bubus cura non est Deo. Quod non sic intelligitur, tanquam ipse non pascat ea quae nec seminant, nec metunt, neque congregant in horreum: sed quia ei curae non est, praecepto monere hominem, quomodo bovi suo consulat. Quanto minus ei cura est de feris bestiis praecipere, quomodo illis ab hominibus consulatur, cum eas ipse pascat divitiis naturae usquequaque fructiferae, qui eas etiam per alios sex annos pascit, cum colliguntur quae seminantur? Si quis autem quaesierit, [Col. 0126B] quid secundum allegoriam praesens praeceptum de septimi anni frugibus dimittendis pauperibus populi, et bestiis terrae significet, sciat quia senarius numerus operum perfectionem significat. In septenario quoque, requies animarum exprimitur. Et bene in sex annis seminare terram nostram, et con gregare fruges ejus praecipimur, quia in praesenti vita, quae sex aetatibus constat, terram carnis nostrae exercere, et virtutum semina in eam serere debemus: quatenus augmentum bonorum operum, et mercedis abundantia, inde nobis excrescens, in futuro requiem animarum nostrarum, sine ullo labore jam actionis nos percipere faciat. Quod autem pauperes populi seu bestiae agri comedere jubentur, quae de labore nostro praeterito in septimo anno accrescunt, [Col. 0126C] significat, quod per eleemosynarum et charitatis obsequia, merces nobis in futuro parabitur. Denique eadem vinea et olivetum insinuant, gratiae videlicet et misericordiae opera futura bona praeparantia. Si ergo non tantum amicis nostris indigentibus, verum etiam inimicis qui hostiarum nomine notati sunt, benefici existimus, sine dubio in vita futura, ubi jam non est tempus operandi, de benefactis praemia aeterna consequemur. Unde et Salvator in Evangelio nos admonet dicens: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis: ut cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula (Luc. XVI) . Hinc et doctor gentium ait: Qui parce seminat, parce et metet. Qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus metet vitam aeternam. Quod autem sequitur, [Col. 0126D] Sex diebus operaberis, septimo die cessabis, ut requiescat bos et asinus tuus, et refrigeretur filius ancillae tuae et advena. Ad eumdem intellectum pertinet, ut scilicet in praesenti tempore, bene laborando unusquisque studeat, tam disciplinatus quam hebes, tam servus quam liber, tam dives quam pauper, quatenus aeternae requiei exspers non fiat, quin potius merito rectae fidei ac bonorum operum, gaudii aeterni particeps existat. Omnia quae dixi vobis, custodite: et per nomen externorum deorum non jurabitis, neque audietur ex ore vestro. Hic apparet quantum praecellat umbrae Veteris Legis veritas Evangelii. Ibi ergo jurare per nomen externorum deorum tantummodo prohibentur: per nomen autem Domini jurare [Col. 0127A] non vetantur. Hic quoque interdicitur omnino non jurare, neque per coelum, neque per terram, neque per Jerusalem, neque per aliud aliquid: ut sit sermo noster tantum, Est, est, Non, non. Evangelica autem veritas non recipit juramentum: cum omnis sermo fidelis, pro jurejurando sit. Sicut enim falsum loqui non potest, qui non loquitur; sic perjurare non potest qui non jurat. Ne ergo juramenti usus ad idola colenda provocaret, veteribus quasi parvulis sub lege per nomen externorum deorum jurare, denuntiatur, magisque in Dei nomine si vellent, jurare, permittitur: cui cultum debitum per omnia impendere praecipitur, sicut victimarum carnalium oblatio concessa est iisdem in templo Domini uni Deo offerri, ne idolis exhiberent, cujus usum penitus [Col. 0127B] deserere noluissent.

Tribus vicibus per singulos annos festa celebrabitis (Exod. XXIII) . Tres festivitates praecipuas hoc loco observandas prae aliis festivitatibus, maxime commendat, id est, Paschae, Pentecostes et Scenopegiae. Qui consequenter enumerat: Solemnitatem, inquit, azymorum custodies. Septem diebus comedes azymas sicut praecepi tibi tempore mensis novorum, quando egressus es de Aegypto. Non apparebis in conspectu meo vacuus. Hic mensis apud Hebraeos Nisan appellatur, apud Graecos vero Xanticus, apud Latinos [Col. 0127C] Aprilis dicitur. Qui ideo mensis novorum nominatur, quia novae fruges eodem mense primitus metebantur. (Ex Josepho.) De quo quid Josephus in Antiquitatum libro tertio referat, commemorandum censemus. Secunda, inquit, azymorum die quae est sexta et decima, frugum primitias quas metunt, antequam ex eis vescantur, Deum judicantes justum esse primitiis honorari, quo sint hac ubertate completi, offerunt isto modo: Siccantes spicarum manipulum, et contundentes, et munda ad coquendum hordea facientes, arae Dei assarium offerunt: et unam drachmam ex eo mittentes, reliquum sacerdotum usui derelinquunt: et tunc jam licebit omnibus pro sua metere voluntate. Immolant autem in primitiis frugum, agnum holocaustum Domino. Et [Col. 0127D] solemnitatem mensis primitivorum operis tui, quaecunque severis in agro. (Ex Josepho.) Hinc idem Josephus: Septima vero, inquit, septimana transacta post hoc sacrificium, quarum septem hebdomadarum dies sunt quadraginta et novem, Pentecoste celebratur: quam Hebraei Asartha vocant, quod significat Pentecosten, id est, quinquagesimam; in qua offerunt Deo panes de alphita siccata factos, cum fermento assariorum duorum: et ad mactandum agnas duas. Solemnitatem quoque in exitu anni facias, quando congregaveris omnes fruges tuas de agro. Ostendit quoque his verbis, quod jam ex maturis frugibus haec oblatio offertur, cum tunc adsit tempus messis. Exitum anni appellat tinem aestatis, [Col. 0128A] quando jam fructus totius anni collecti sunt. Et haec eadem festivitas in septimo mense, quem Hebraei Theseri, Macedones ὑπερβερεταῖον vocant, Latini Octobrem; in cujus principio, Judaei solemnitatem agentes, amplius tuba canebant, et plura offerebant sacrificia, quam per singulos menses. In quo dies expiationum erant, et dies Scenopegiae eodem mense, decimo quinto die celebrabantur, solemnitates scilicet tabernaculorum, in quo plurima et diversa offerebantur sacrificia. Haec secundum historiam. Spiritaliter quoque tribus vicibus per annos singulos festa celebramus, cum omni tempore praesentis vitae, in sanctae trinitatis confessione per fidem, spem et charitatem, bonorum operum obsequia spiritualiter, gaudentes Deo conditori nostro exhibemus. [Col. 0128B] Nam Pascha celebramus mense novorum, cum per sanguinem agni immaculati ab Aegyptia servitute liberati, per spirituales aquas de vetere homine in novum transimus: ambulantes non in vetustate litterae, sed in novitate spiritus; quo in terram repromissionis, per Christi gratiam Domini et Redemptoris nostri, pervenire valeamus. Solemnitatem ergo mensis primitivorum celebramus, cum omnium operum nostrorum, voluntatum ac sermonum primitias Domino consecramus. Solemnitatem quoque in exitu anni, quando congregatis frugibus dies Scenopegiae celebrantur, tunc veraciter agimus, quando congregatis virtutum fructibus, usque ad finem vitae, et introitum regni coelestis, pervenire contendimus. In tabernaculis utique septem diebus [Col. 0128C] commorantes: quia per omne tempus vitae praesentis, peregrinos nos in saeculo esse agnoscendo, requiem non hic, sed in futura vita requiramus. Quid tunc digne fit, si hoc sedulo tractantes, implere satagimus. Quod supra dictum est: Non apparebis in conspectu meo vacuus. (Ex Gregorio.) In conspectu Domini vacuus apparet, qui nihil secum de fructu sui laboris portat. Alius namque adipiscendis honoribus exsudat, alius multiplicandis facultatibus aestuat, alius promerendis laudibus anhelat. Sed quia cuncta haec hic quisquis moriens deserit, ante Dominum vacuus apparet, quia secum ante judicem nihil tulit. Hinc ergo per legem salubriter admonemur dicentem: Non apparebis in conspectu Domini vacuus. Qui enim promerendae vitae mercedem, bene agendo non [Col. 0128D] providet, in conspectu Domini vacuus apparet. Hinc de justis per Psalmistam dicitur: Venientes autem venient in exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXV) . Ad examen quippe judicii portantes manipulos veniunt, qui in semetipsis recta opera quibus vitam mereantur, ostendunt. Sequitur: Ter in anno apparebit omne masculinum tuum coram Domino Deo. Quid est quod feminis tacitis, de masculis lex mandat in conspectu Domini praesentandis, nisi quod Creator noster quidquid molle, quidquid fragile, et infirmum in nostra conversatione est reprobans, fortia virtutum opera a nobis exquirit? Si enim in fide Patris et Filii et Spiritus sancti, pro aeternae mercedis adeptu, tempore vitae praesentis [Col. 0129A] bonis operibus studium impendimus, masculinum nostrum sine dubio, ante conspectum Domini digne statuimus.

Non immolabis super fermento sanguinem victimae meae. Fermentum quod in sacrificio Domini offerri contradicitur, ut saepe diximus, malitiae et nequitiae amaritudinem significat. Non immolabis, ait, super fermento sanguinem victimae meae. Ac si diceret: Caveas ne in oblatione qua Dominum placare desideras, aliquid doli aut nequitiae intermisceas: quia sinceritas justitiae Deo maxime placet. Item hac sententia nos admoneri sciamus, quod in sacrificio corporis et sanguinis Domini, munditiam cordis et operis studeamus habere: ne in offerendo vitae libamine, foedi et ingrati coram Domino appareamus. [Col. 0129B] Sequitur: Nec remanebit adeps solemnitatis meae usque mane. Per hanc sententiam nos instruit, ne opus misericordiae vel caeterarum pinguedinem virtutum, in mane resurrectionis futurae faciendum differamus, quia ibi actionis tempus jam nullum erit, sed dies iste retributionis, ut recipiat unusquisque prout gessit tempore carnis suae, quando licuit operari. Primitias frugum terrae tuae deferas in domum Dei tui. Primordia utique omnium operum tuorum, in Ecclesia Domini digne conversans, Creatori tuo gratanter exhibeas: quia haec est domus una, in qua agnus paschalis comedi jubetur: nec non et omnium munerum aptissimus locus est ad offerendum. Non coques haedum in lacte matris suae. Sive juxta aliam editionem: Non coques agnum in lacte matris suae. [Col. 0129C] Quomodo intelligatur ad verborum proprietatem, nescio utrum possit reperiri. Si enim alicujus significationis causa prohibitum acceperimus agnum in lacte coqui, nullus usus est ita coquendi. Si autem in diebus quibus lactatur, quis hoc habuit unquam Judaeorum in observatione, ut agnum coqueret, nisi cum desisteret sugere? Quid est autem in lacte matris suae? quasi posset etiam si hoc intelligeretur, sine hujus praecepti transgressione coqui, si eo nato, mortua matre ejus, ab ove alia lactaretur. Cum alicujus profecto rei significandae causa sint praecepta, nemo ambigit, etiam illa quae possunt cum observantia factitari non sine causa ita sunt praecepta. Significant enim aliquid. Hoc vero quomodo observetur, ad proprietatem verborum aut non est, aut [Col. 0129D] non elucet. Lectum tamen de Christo approbo, quod hac prophetia praedictus est non occidendus a Judaeis infans, quando Herodes quaerens eum ut occideret, non invenit. Ut, coques, quod dictum est, pertineat ad ignem passionis, hoc est tribulationem. Unde dicitur: Vasa figuli probat fornax: et homines justos, tentatio tribulationis (Eccl. XXVII) . Quia ergo non est tunc infans passus, cum quaerente Herode, hujusmodi periculum imminere videretur, praedictum est his verbis: Non coques agnum in lacte matris suae. Illud quoque forsitan non absurdum est, quod alii dicunt id esse praeceptum per prophetiam, ne se boni Israelitae sociarent malis Judaeis, a quibus Christus passus est, tanquam agnus in lacte matris suae, [Col. 0130A] id est eo tempore quo conceptus est. Dicuntur enim feminae ex quo conceperint, lac colligere. Illo autem mense passum esse Christum et Paschae observatio, et dies ecclesiis notissimus nativitatis ejus, ostendit. Qui enim mense nono natus est, octavo Kalendas Januarias, profecto mense primo conceptus est, circa octavam Kalendas Aprilis: quod tempus etiam passionis ejus fuit in lacte matris suae: hoc est in diebus matris suae. Item per tropologiam, Non coques haedum in lacte matris suae. Haedus hic sub peccatoris figura introducitur. Proinde peccans non est coquendus in lacte matris, id est non est purgandus mediocribus tenerrimisque Ecclesiae disciplinis, sed austerioribus praeceptis ejus sunt excoquenda peccata, cujus magna sunt crimina, ut qui per lasciviae blandimenta [Col. 0130B] se perdidit, fortiore disciplina se redimat.

Ecce ego mitto angelum meum qui praecedat te et custodiat in via, et introducat ad locum quem paravi. Observa eum, et audi vocem ejus; nec contemnendum putes, quia non dimittet cum peccaveritis: et est nomen meum in illo (Exod. XXIII) . Hac sententia secundum historiam Josue ducem populi Israelitici denotat: qui ideo angelus nominatur, quia ad legationem Domini peragendam destinatus est. Angelos enim Graece, nuntios vocamus. Et bene Josue nuntius dici potest, quoniam in Israelitis Domini mandata [Col. 0130C] innotuit, et gentibus Dei potentiam ac terrorem intimavit. Cujus voci Dominus jubet populo suo obtemperare. Unde et idem populus ad eum dixisse refertur: Sicut obedivimus, inquiunt Moysi, sic obediemus et tibi. Tantum sit Dominus Deus tecum, sicut fuit cum Moysi. Qui contradixerit ori tuo, et non obedierit cunctis sermonibus tuis quos praeceperis ei, moriatur (Josue I) . Et, inquit, nomen meum in illo. Bifarie nomen Domini erat in Josue, qui et Israelita fuit. Israel enim interpretatur vir videns Deum, sive princeps cum Deo. Et nomen Jesu, id est, salvatoris in se habuit: quem et in officio et nomine praefiguravit. Nam secundum allegoriam, ipse angelus, ipse Dominus et redemptor noster intelligi potest. Nam ipse per prophetam propter dispensationem humanitatis, [Col. 0130D] magni consilii angelus nuncupatur, quia suae et paternae voluntatis est annuntiator. Quem qui non audierit, exterminabitur de populo suo. Nomen enim Dei in illo veraciter est, quia cum sit homo verus Deus agnoscitur. Sequitur: Quod si audieris vocem ejus, et feceris omnia quae loquor, inimicus ero inimicis tuis; et affigam affligentes te; praecedetque te angelus meus, et introducet ad Amorrhaeum, et Ethaeum, et Pherezaeum, Chananaeumque et Evaeum et Jebuzaeum, etc. Historialiter enim populum Israeliticum Josue introduxit in terram repromissionis, ejiciens gentes quas praenominavit a facie eorum, comminuens idola et destruens aras eorum. Spiritualiter autem Redemptor noster, in nobis has septem gentes cum simulacris [Col. 0131A] eorum exterminat, cum septem principalia vitia a nobis ejicit, et omnem dolum inimici, de cordibus nostris procul pellit, quatenus naturae nostrae terram pleniter ac perfecte possideamus. Radix quippe cuncti mali, superbia est, de qua Scriptura attestante dicitur: Initium omnis peccati superbia (Eccl. X) . Primae autem ejus soboles, septem nimirum principalia vitia, de hac virulenta radice proferuntur: scilicet inanis gloria, invidia, ira, tristitia, avaritia, ventris ingluvies, luxuria. Nam quia his septem superbiae vitiis nos captos doluit, idcirco Redemptor noster ad spirituale liberationis praelium, spiritu septiformis gratiae plenus venit. Quod vero istarum perniciosarum gentium regiones salubriter possidere praecipimur, ita intelligitur. Habet unum [Col. 0131B] quodque vitium in corde nostro propriam stationem: quam sibi vindicans in animae nostrae recessu exterminat Israelem, id est contemplationem rerum summarum atque sanctarum, eisque semper adversari non desinit. Non enim possunt virtutes cum vitiis pariter morari. Quae enim participatio justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci cum tenebris? Sed cum Israelis populo, id est a virtutibus contra se dimicantibus, fuerint vitia superata, locum quem sibi in corde nostro concupiscentiae vel fornicationis spiritus retentabat, ibi deinceps castitas obtinebit. Quem furor coeperat, potentia vindicabit. Quem tristitia mortem operans occupaverat, salutaris et plena gaudio tristitia possidebit. Quem acedia vastavit, incipiet excolere fortitudo. Quem superbia conculcabat, [Col. 0131C] humilitas honestabit: et ita singulis vitiis expulsis, eorum loca, id est, effectus, virtutes contrariae possidebunt. Quae filii Israelis, id est, animae Deum videntes, non immerito nuncupantur: qui cum universas cordis expulerint passiones, non tam alienas possessiones pervasisse, quam proprias recuperasse credendi sunt. Etenim quantum docet vetus traditio has easdem terras Chananaeorum, in quas introducuntur filii Israelis, filii Sem quondam fuerant in orbis divisione sortiti: quas deinceps per vim atque potentiam posteritas Cham per invasionis iniquitatem possedit. In quo et Dei judicium rectissimum comprobatur, qui et illos de locis alienis quae male occupaverant expulit; et isti sancti tanquam patrum possessionem, quae prosapiae eorum divisione [Col. 0131D] orbis fuerat deputata, restituit. Quae figura in nobis quoque stare certissima ratione cognoscitur. Nam voluntas Domini possessionem cordis nostri, non vitiis sed virtutibus naturaliter deputavit. Quae post praevaricationem Adae insolescentibus vitiis, id est, populis Chananaeis a propria religione depulsae, cum eis rursum per Dei gratiam diligentia nostra ac labore fuerint restitutae, non tam alienas occupasse terras, quam proprias credendae sunt, recepisse. De his octo vitiis et in Evangelio ita significatur: Non adorabis deos eorum, nec coles eos. Non facias opera eorum, sed destrues eos, et confringes statuas eorum, servietisque Domino Deo vestro, ut benedicam panibus tuis et aquis, et auferam infirmitatem de medio tui. [Col. 0132A] Non erit infecunda nec sterilis in terra tua. Numerum dierum tuorum implebo (August.) . Quoniam istae promissiones possint et spiritualiter intelligi, tamen cum secundum temporalem hominum felicitatem intelliguntur, ad Vetus Testamentum pertinent, ubi quanquam praecepta, exceptis his quae in sacramento aliquid significant, eadem ad mores bonos pertinentia reperiantur, promissiones tamen carnales atque terrenae sunt. Unde in psalmo septuagesimo secundo, pene lapsos et effusos gressus suos homo dicit, cum zelaret in peccatoribus, pacem peccatorum intuens. Ea quippe cernebat abundare impiis, quae ipse secundum Testamentum Vetus exspectabat a Domino Deo, cui hac mercede serviebat. Et cum hinc ei subripere coepisset sensus impius, quod Deum non curare [Col. 0132B] existimaret humana, correctum se dicit, cum auctoritatem sanctorum non est ausus improbare; et coepit cognoscere et ait: Hoc labor est ante me: donec intrem in sanctuarium, et intelligam novissima. Ibi enim praemia dabuntur ad Novum pertinentia Testamentum, quae impii non accipient: et poenae tunc futurae sunt impiorum, quas nullus piorum sensurus est. Attamen benedictionem aliquam in hac praesenti vita sancti accipiunt, dum fecunditatem bonorum operum illis Dominus tribuit, et copiam virtutum, ut in progressu sanctorum actionum legem Domini quae eis data est, ad custodiendum opere consummant, quatenus ad aeternae beatitudinis praemia pervenire mereantur. Unde Propheta dicit: Etenim benedictionem dabit qui legem dedit: ambulabunt [Col. 0132C] de virtute in virtutem: videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) . Ibi quippe numerus dierum eorum implebitur, ubi summa perfectio tribuetur, et stabilitas aeternitatis largitur. Cunctorumque inimicorum tuorum coram te terga vertam: emittens crabrones prius, qui fugabunt Evaeum et Chananaeum, et Ethaeum antequam introeas. Quaeritur de istis bestiis, quid intelligendum sit. Nam et promittit hoc Deus, et liber Sapientiae dicit, ubi impletum ait: Et misit antecessores exercitus sui vespas (Sap. XII) . Non autem legimus factum, neque Moysi temporibus, neque sub Jesu Nave, neque sub judicibus, neque sub regibus. Ac per hoc vespae istae aculei timoris intelligendi sunt, fortasse quibus agitabantur memoratae gentes, ut cederent filiis Israel. Deus enim loquitur: [Col. 0132D] in cujus sermone si figurate aliquid dicatur, quod ad proprietatem non sit impletum, non impedit historiae fidem in qua perspicitur veritas narratoris. Sicut nec evangelistarum narratio secundum proprietatem impeditur, si aliquid a Christo dicitur figurate.

Non ejiciam eos a facie tua anno uno, ne terra in solitudinem redigatur, et crescant contra te bestiae. Paulatim expellam eos de conspectu tuo, donec augearis et possideas terram (Exod. XXIII) . Manifeste Dominus designat ob quam causam gentes, quarum [Col. 0133A] terram Israelitico populo se daturum promisit, simul ejicere noluit: utique ut experiretur et erudiret in eis Israel; ut essent qui peccantes arguerent, et ad timendum Deum improbos compellerent. Mystice autem, electos suos de corruptibilitate carnis, expulsis multis vitiorum turbis, aliquibus Dominus permittit impugnari, quatenus habeant semper in quibus se exerceant, ne forte per inertiam in majorem ruinam peccatorum cadant. Unde et doctori gentium petenti, ut Dominus a se angelum Satanae qui eum colaphizabat auferret, responsum est: Sufficit tibi gratia mea (II Cor. XII) . Nam virtus in infirmitate perficitur. Ponam autem terminos tuos a mari Rubro usque ad mare Palaestinorum; et a deserto usque ad fluvium tradam manibus vestris habitatores terrae; et ejiciam [Col. 0133B] eos de conspectu tuo. Non inibis cum eis foedus, nec cum diis eorum. Non habitent in terra tua, ne forte peccare te faciant in me, si servieris diis eorum: quod tibi certo erit in scandalum. Si servieris diis eorum, erunt tibi offendiculum. Hic Graecus δουλεύσεισ habet non λατρεύσεις . Unde intelligitur, quia et dulia debetur Deo tanquam Domino. Latria vero non nisi Deo, tanquam Deo. Moysi quoque dixit: Ascende ad Dominum tu et Aaron, Nadab et Abiu: et septuaginta senes ex Israel, et adorabitis procul: solusque Moyses ascendet ad Dominum: et illi non appropinquabunt, nec populus ascendet cum eo (Exod. XXIV) . Quid est quod Dominus primum praecipit, ut Moyses et Aaron, Nadab et Abiu, et septuaginta senes ex Israel ascendant ad Dominum, et statim subjungit, quod solus [Col. 0133C] Moyses ascendat ad Dominum, caeteri autem non appropinquent, sed adorent procul, nisi quod moraliter nos instruit, ut unusquisque perpendat discrete vires suas, et vigorem animi, ut ultra quam se praevalere conspicit ad virtutum arcem, vel ad culmen contemplationis se erigere non praesumat; sed quantum divina clementia eum provocat, vel Scriptura sacra edocet, tantum progrediatur? Quod autem quidam ait: In praecipitium pedem ponit, qui mensurarum suarum limitem discrete non attendit: Sequitur: Populus autem non ascendat cum eo. Populum infirmos auditores appellat, seu qui adhuc terrenis cupiditatibus implicantur. Quibus interdicit ascendere cum Moyse, quia ad arcem scientiae divinae legis pertingere non poterunt, quos amor terrenus in [Col. 0133D] inferioribus tenet.

Venit ergo Moyses, et narravit plebi omnia verba Domini atque judicia. Responditque cunctus populus una voce: Omnia verba Domini quae locutus est, faciemus et audiemus (Ex Augustino.) Usque ad hunc locum Scripturae, justificationes intelliguntur quae datae sunt populo ad observandum: incipiunt autem quantum ipsa verba Scripturae indicant, unde hoc nomen justificationum exorsum est, ab illo servo Hebraeo cui auris ad postem pertunditur. In quibus omnibus justificationibus considerandum est, quae inde ad agendam vitam, et morum bonorum conversationem duci possunt. Multa quippe in eis sunt sacramenta significantia potius aliquid, quam vitam nostram instruentia. [Col. 0134A] Justificationes sane Latini interpretes eas esse dixerunt, quae Graeci δικαιώματα appellant. Notandum est quod iterum populus ista respondet: Omnia verba quae locutus est Dominus, faciemus et audiemus, cum videatur ordo postulare ut diceretur, audiemus et faciemus. Sed mirum nisi aliquis sensus hic latet. Nam si audiemus, pro eo positum est, quod est intelligemus, prius oporteret verbis Dei reddere faciendi servitutem, ut ad intelligentiam earum rerum quae ipso praecipiente fiunt merito devotionis qua non contempta sed facta sunt, ipse perducit. Sed videndum est utrum iste populus illi filio similis inveniatur, qui patri jubenti dixit: Ibo in vineam, et non ivit (Matth. XXI) . Gentes enim quae Deum penitus contempserunt, postea per unius obedientiam [Col. 0134B] justificatae, quae non sectabantur justitiam, apprehenderunt injustitiam.

Scripsit autem Moyses universos sermones Domini; et mane consurgens aedificavit altare, ad radices montis, et duodecim titulos per duodecim tribus Israel (Exod. XXIV) . Notandum quod Moyses aedificavit altare sub monte, et duodecim lapides in duodecim tribus Israel. Intelligitur enim ex duodecim lapidibus altare aedificatum, significasse ipsum populum esse altare Dei, sicut est templum Dei. Aliter: Ad radices montis Moyses altare aedificat, et duodecim titulos per duodecim tribus ponit Israel, cum lex divina [Col. 0134C] ante ascensum virtutum aram fidei in cordibus nostris jubet nos statuere, et secundum doctrinam duodecim apostolorum, ritum religionis formare. Misitque juvenes de filiis Israel, et obtulerunt holocausta: immolaveruntque victimas pacificas Domino vitulos. Holocaustum Domino offert qui seipsum Deo dedicat. Et bene juvenes de filiis Israel dicuntur offerre holocausta, quia non nisi fortium est vitae perfectionem appetere. Caeterum qui adhuc infans est, hoc est rudis in fide, vel quem senectus debilitat, id est, quem consuetudo carnalis premit, non est habilis ad holocausta Domino offerenda, sed mandata legis inferiora servet, per quae salvetur. Unde ipsa Veritas in Evangelio sciscitanti de salute sua, primum respondit: Si vis, inquit, ad vitam ingredi, [Col. 0134D] serva mandata. Et paulo post de perfectione taliter docet: Si vis, inquit, perfectus esse, vade et vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo: et veni, sequere me (Matth. XIX) . Victimas ergo pacificas Domino offert vitulos, qui compressis incentivis vitiorum, jucunditatem bonooperum pacifica mente exhibet Deo. (Ex Augustino.) Notandum autem quod secundum aliam editionem ita legitur: Et immolaverunt hostiam salutaris Deo. Non dixit hostiam salutarem, sed hostiam salutaris, quod Graecus habet σωτηρίου Unde in psalmo: Calicem, inquit, salutaris accipiam (Psal. CXV) . Non dixit calicem salutarem. Ubi videndum est, ne forte ille significetur, de quo dixit Simeon: Quoniam viderunt [Col. 0135A] oculi mei, salutare tuum (Luc. II) . Hunc enim et psalmus commendat ubi legitur: Bene nuntiate diem ex die, salutare ejus (Psal. XCV) . Quid est enim aliud si diligentius attendamus, quod ait diem ex die, nisi lumen ex lumine, hoc est Deum ex Deo, qui est unigenitus Filius? Sumens autem Moyses dimidiam partem sanguinis, infudit in crateram, et partem reliquam sanguinis in altare; et accipiens librum testamenti, recitavit in aures populi. Notandum est nunc primum sacrificare Moysen, evidetur Scripturam dicere, ex quo ex Aegypto eductus est populus. Primo enim de Jethro dictum erat socero ejus, quamvis cum aliqua ambiguitate, quod immolaverit Deo. Et advertendum librum testamenti cum sanguine hostiae recitari: in quo libro illas justificationes conscriptas [Col. 0135B] debemus accipere. Nam decalogum legis in tabulis lapideis fuisse conscriptum postea manifestum est. Et dixerunt: Omnia quaecunque locutus est Dominus, faciemus et audiemus. Non aliter respondent ecce jam tertio. Ille vero sumptum sanguinem, respersit in populum et ait: Hic est sanguis foederis, quod pepigit Dominus vobiscum, super cunctis sermonibus his. Hunc locum Paulus apostolus, in Epistola ad Hebraeos, quomodo Dominicae passionis sanguinem significet, manifestissime exponit. Quia omnia pene in sanguine mundantur secundum legem: et sine sanguinis effusione non fit remissio (Hebr. IX) . Nam sanguis ille quo Moyses populum aspergit, ac purificat librum legis et tabernaculum testamenti, et omnia quae in eo erant dicens: Sanguis hic, sanguinis [Col. 0135C] testamenti, mirifice Domini Jesu sanguinem praedicare monstratur, quo omnium credentium corda purgantur, quo fides Ecclesiae signatur, quo omnia, id est corpus omne tabernaculi sanctificatur, dicente Domino discipulis: Hic sanguis meus Novi Testamenti: qui pro multis effundetur (Matth. XXVI) . Adimpletum in veritate id, quod per Moysen fuerat ostensum in imagine.

Ascenderunt Moyses et Aaron, Nadab et Abiu, et septuaginta de senibus Israel, et viderunt Deum Israel. Sub pedibus ejus quasi opus lapidis sapphirini: et quasi coelum cum serenum est. Nec super eos qui procul recesserunt de filiis Israel, misit manum suam. Videruntque Deum, et comederunt ac biberunt. (Ex Augustino.) Constat inter eos qui recte intelligunt, [Col. 0135D] nullo Deum contineri loco, nec aliquo velut situ corporis membra ponere, sicuti est nostri corporis sedere, jacere, stare, et si quid hujusmodi est. Haec enim non sunt nisi corporum; Deus autem spiritus est. Quod ergo se ostendit specie corporali, vel signis corporaliter expressis, non substantia ejus apparet, quae est ipse quod est: sed assumptio formarum visibilium, ejus omnipotentiae subjacet. Et de electis Israel non dissonuit nec unus, et apparuerunt in loco Dei, et manducaverunt et biberunt. Quis dubitet illos quos nominatim expressit, et septuaginta seniores nunc appellatos electos Israel: qui procul dubio personam gerebant eorum, qui electi sunt in populo Dei? Non enim omnium est fides: [Col. 0136A] et novit Dominus qui sunt ejus (Rom. IX) . In magna autem domo sunt alia vasa in honorem, alia in contumeliam. Quoniam quos ante praescivit, et praedestinavit; quos autem praedestinavit, illos et vocavit; quos autem vocavit, illos et justificavit; quos autem justificavit, illos et glorificavit. (Rom. VIII) . Profecto de electis Israel non dissonuit nec unus. Significatur autem quaternarius numerus in Moyse et Aaron, Nadab et Abiu, propter quatuor evangelia, et totius orbis qui in quatuor partes dividitur promissionem. Et septuaginta de senioribus Israel. Numero scilicet septenario decuplato: qui pertinet ad significandum Spiritum sanctum. Sapphiro autem significatur vita coelestis, maxime quia dictum est, sicut aspectus firmamenti. Firmamentum autem coelum appellari [Col. 0136B] quis nesciat? Et forma lateris in eodem sapphiro, quadraturam ipsam vel stabilitatem, vel ejusdem quaternarii numeri sacramentum figurat. Quod autem manducant et bibunt in loco Dei, suavitatem saturitatemque significat in illo regno aeternitatis. Beati enim qui esuriunt et sitiunt justitiam: quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V) . Unde et Dominus dicit venturos multos. Quos utique nisi electos praescitos, praedestinatos, vocatos, justificatos, glorificatos, et recubituros cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno coelorum? Et alio loco ipse hoc promittit fidelibus suis, quod faciat eos recumbere, et transeat, et ministret eis (Luc. XII) . Quid sibi vult quod Jesu Nave non commemoratus in illis quatuor, subito cum Moyse apparet, et cum illo ascendit in montem, [Col. 0136C] ad accipiendas tabulas legis, et subito rursus Jesus absconditur, id est tacetur, et Moyses accepit legem in duabus tabulis, et cum eo iterum apparet? An forte significat Novum Testamentum nomine Jesu, et absconditum esse in lege, et aliquando apparere intelligentibus? Quod vero Jesus jam vocatur, cum in libro Numerorum quando id nomen acceperit Scriptura testatur, quod jam prope esset ut terram promissionis intrarent, per prolepsin, hoc est per praeoccupationem anticipat Scriptura, quod postea factum est. Omnia quippe ista postea quam facta sunt, scripta sunt: ac per hoc quando factum est quod modo commemoratur, nondum vocabatur Jesus; sed quando scriptum est, jam hoc vocabatur. Omnia autem, sicut Apostolus ait, in figura contingebant [Col. 0136D] illis: scripta sunt autem propter nos omnia (I Cor. X) , videlicet non solum facta vel verba, quae sacris litteris continentur, verum etiam locorum et aurarum, et temporum situs: et ipsarum quoque in quibus gesta sive dicta sunt, circumstantia rerum.

Dixit autem Dominus ad Moysen: Ascende ad me in montem, et esto ibi; daboque tibi tabulas lapideas, et legem ac mandata quae scripsi, ut doceas filios Israel (Exod. XXIV) . [Ex Beda.] Daturus ergo legem Moysi Dominus, primo illum in verticem montis evocat, ut in alto secum demoratus liberius audiat, quae [Col. 0137A] ad inferiora rediens populum praecepta doceat. Sic et in Evangelio Dominus, novos gratiae praecones in montem convocans, praeceptis salutaribus instituit, ut ex loci etiam situ patesceret, quia sublimia illis vel mandata vivendi, vel promissa daret remunerandi. Et legis ergo et Evangelii praecepta Dominus in monte dedit, ut sublimitatem per hoc utriusque Testamenti commendaret. Verum quia Scriptura legis uni tunc populo Israel committenda, gratia vero Evangelii ad omnes per orbem nationes apostolis praedicantibus erat perventura, recte ad discendam accipiendamque legem, solus Moyses ascendit in montem: doctrinam vero Evangelii, apostoli simul omnes in monte cum Domino positi, auscultantibus etiam turbis audierunt. Sed et audierunt per gratiam [Col. 0137B] sancti Spiritus, quo haec eadem gratia et veritas Evangelii manifestius Ecclesiae data est, non apostoli solummodo, verum etiam plurima simul caterva fidelium, quando in coenaculo montis Sion constituta suscepit; et hoc in variarum divisione linguarum, ut tali miraculo Ecclesiam cunctarum per orbem gentium, linguis Deum collaudatura signaretur. Daboque tibi tabulas lapideas, et legem ac mandata quae scripsi, ut doceas eos. Huic simile est illud Evangelii quod supra posuimus: Docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis (Matth. ult.) . Non ergo Moyses, non apostoli, non quilibet doctorum alia debet populum Dei docere quam quae ipse Dominus docuit, quaeque consilii sui decreto nobis observanda praescripserit, et in quorum observatione [Col. 0137C] vitam nos habere aeternam voluit. Scripsit autem haec in tabulis lapideis, quia in cordibus electorum fide fortibus, fixa intentione custodienda firmavit: quorum exempla cum nobis ad imitandum proponit, quasi scripta in lapide statuta suae legis ostendit. Nam et Daniel vidit Dominum in figura lapidis excisi de montibus sine manibus contrivisse pompam regni mundialis, ut regnum ipsius solum sine fine permaneat (Dan. II) . Et Petrus fideles admonet dicens: Et vos tanquam lapides vivi, superaedificamini domus spirituales (I Petr. II) . Surrexit Moyses, et Josue minister ejus. Josue minister Moysi, Dominum salvatorem, et nomine designat et actione. Qui minister Moysi recte vocatur quia apparens in carne, Mosaicae legis in se caerimonias suscipere dignatus [Col. 0137D] est, quia non solvere legem venit, sed adimplere. Moysi in omnibus vestigia sequitur: quia in cunctis quae loquitur vel scribit Moyses, ille vel typice, vel manifeste designatus, quasi comes individuus si bene quaeritur, invenitur. Hinc etenim dicit Judaeis: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. De me enim ille scripsit (Joan. V) .

Ascendensque Moyses in montem Dei, senioribus ait: Exspectate hic, donec revertamur ad vos. Habetis Aaron et Hur vobiscum. Si quid natum fuerit quaestionis, referetis ad eos. Aaron mons fortitudinis, Hur interpretatur ignis sive lumen: unde Aaron Salvatorem Dominum, Hur designat Spiritum sanctum. Ascendens ergo Moyses ad Dominum, Aaron [Col. 0138A] et Hur, hoc est montem fortitudinis et lumen ignis, in campestribus ad regimen populi dereliquit. Et nos si doctores nostros ad altitudinem divinae contemplationis sequi non possumus, curemus solliciti, ne aliqua nos tentatio a vicinia montis Dei retrahat; sed juxta modulum nostrum virtutum operibus insistamus, inhaerentes stabili corde sacramentis nostri Redemptoris quibus imbuti sumus, et gratiam spiritus ejus qua signati sumus intemeratam in nobis conservare curantes; et si qua nos adversitatum quaestio pulsaverit, mox adjutorium invocemus ejusdem nostri Redemptoris, qui fideles suos per donum sancti Spiritus protegere a malis omnibus, ac liberare consuevit. Cumque ascendisset Moyses, operuit nubes montem. Sicut mons in quo legem accepit [Col. 0138B] Moyses altitudinem perfectionis quae in eadem lege erat conscribenda, ita nubes qua mons tectus est gratiam divinae insinuat protectionis, qua tanto amplius quisque fruitur, quanto altius ad scrutanda mirabilia de lege Dei revelatis oculis cordis ascendit. Namque nec montem solummodo in quo Moyses ascendit, nubes operuit, sed et populum per deserta gradientem, qui nequaquam ad altiora poterat ascendere, nihilominus nubes coelitus missa obumbravit. Unde scriptum est: Expandit nubem in protectionem eorum (Psal. CXIV) . Quia nimirum Dominus omnes timentes se, pusillos cum majoribus, coelesti benedictione protegit. Et habitavit gloria Domini super Sinai, tegens illum nube sex diebus. Septimo autem die de medio caliginis. Non tantum sublimitas, verum [Col. 0138C] etiam nomen montis in quo data est lex perfectionem ipsius legis figurate denuntiat. Sinai namque interpretatur mensura mea, sive amphora mea. Divinitus ergo procuratum est ut mons in quo lex daretur, amphora mea vocaretur, quasi ipso Domino per hoc vocabulum significante quod lex sua perfectam vivendi regulam, omnibus promulgaret. Bene autem dicitur quod, Moyse ascendente, nubes et gloria Domini sex diebus montem operuit, septimo autem die illum ad altiora montis vocaverit. Sex namque diebus in lege operari, in septimo requiescere jubemur. Ascendensque montem Moyses, sex diebus nube et gloria Domini tegitur: ut insinuetur mystice, quia quicunque mandata Domini operibus justis exsequitur, divina utique protectione dignus [Col. 0138D] existit. Septimo autem die vocat ad altiora Dominus Moysen, quia post operum perfectionem, requiem nobis lex promittit aeternam; ut qui in altitudine rectae actionis Domino assistere curavimus, jam ad ejus visionem atque colloquium ascendere mereamur. Medium namque caliginis unde vocatus esse dicitur, non inesse Deo tenebras ullas significat, sed quia lucem habitat inaccessibilem. Et sicut item didit Apostolus: Quem vidit nullus hominum, sed nec videre potest (I Tim. VI) . Caligo namque illa, obscuritas est arcanorum coelestium, terrenis quidem cordibus inaccessibilis, sed Moysi et caeteris mundo corde beatis, divina reserante gratia, penetrabilis.

Erat autem species gloriae Domini, quasi ignis ardens [Col. 0139A] super verticem montis: in conspectu filiorum Israel. Quasi ignis namque ardens species gloriae Domini apparuit, quia corda electorum, et dono scientiae coelestis illustrat, et ardore suae charitatis inflammat. In nube ergo, caligine et igne gloria Domini visa est. In nube videlicet, quia nos ab aestu tentationum protegit; in caligine vero, quia potentia majestatis, a nulla potest creatura ad integrum comprehendi. Pax enim Dei exsuperat omnem sensum. In igne autem ardente, quia mentes fidelium supernorum bonorum cognitione irradiat, et spe ac dilectione accendit. Et hanc quidem Domini gloriam filii Israel de longe et ab inferioribus aspiciunt, Moyses vero altius ascendendo penetrat: quia nimirum abdita mysteriorum divinorum quique perfecte [Col. 0139B] ac sublimiter vident; aut nos nostrae memores fragilitatis et inertiae, et si haec intrare comprehendendo nequimus, saltem credendo, sperando, diligendo, in proximo manere atque aspectare curemus. Ingressusque Moyses medium nebulae, ascendit montem: et fuit ibi quadraginta diebus, et quadraginta noctibus. Moyses medium nebulae ingressus, ascendit in montem, cum praedicatores divinae legis, in quibus ipse Moyses eximius erat, ad intuenda sublimiter incerta et occulta sapientiae divinae, invitante ac ducente Domino, penetrant. Fuit autem cum Domino Moyses quadraginta diebus et quadraginta noctibus, ut hoc numero temporis disceret, quod illi solummodo decalogum legis, quem cum suo populo acceperat, possent implere, quos evangelicae [Col. 0139C] gratia veritatis, quae quatuor libris erat describenda, juvaret.

Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel, ut tollant mihi primitias. Ab omni homine qui offert ultroneus, accipietis primitias mihi (Exod. XXV) . Et nos primitias bonorum nostrorum Domino offerimus, quando si quid boni agimus, totum hoc divinae gratiae tribuimus, veraciter et intimo ex corde profitentes quod ne initium quidem bonae actionis aut cogitationis aliquid, nisi a Domino possimus habere, mala vero nostra, semper a nobis ipsis diabolo instigante, et coepta et consummata, [Col. 0139D] nec nisi Domino donante, laxanda esse fatemur. Bene autem praecipitur Moyses ab homine qui offert ultroneus accipere primitias: hilarem enim datorem diligit Deus. Et Apostolus: Non ex tristitia nos aut necessitate, sed proposito cordis bona facere jubet (II Cor. IX) . Quod se facere sciens Propheta, gloriatur Domino dicens: Voluntarie sacrificabo tibi (Psal. LIII) . Haec sunt autem quae accipere debetis: Aurum, argentum et aes, hyacinthum ac purpuram; coccumque bis tinctum et byssum, pilos caprarum, et pelles arietum rubricatas, pelles hyacinthinas, et ligna sethim, oleum ad luminaria concinnanda, aromata in unguentum, et thymiama boni odoris, lapides onychinos, et gemmas ad ornandum ephod ac rationale. Facientque [Col. 0140A] mihi sanctuarium, et habitabo in medio eorum. Cuncta haec quae Dominus sibi a priore populo ad faciendum sanctuarium materialiter offerri praecipit, nos quoque qui spirituales filii Israel imitatores Domini videntis populi esse desideramus, spirituali intelligentia debemus offerre. Cui videlicet aurum offerimus, cum claritate verae sapientiae, quae est in fide recta, resplendemus; argentum, cum errore nostro confessio fit in salutem; aes, cum eamdem fidem publica praedicatione divulgare gaudemus; hyacinthum, cum sursum corda levamus; purpuram, cum corpus passioni subjicimus; coccum bis tinctum, cum gemina, id est, Dei et proximi dilectione, flagramus; byssum, cum carnis castitatem sentimus; pilos caprarum, cum habitum poenitentiae ac [Col. 0140B] luctus induimus; pelles arietum rubricatas, cum ipsos Dominici gregis ductores, suo sanguine baptizatos videmus; pelles hyacinthinas, cum nos post mortem spiritualia in coelis corpora habituros esse speramus; ligna sethim, cum expurgatis peccatorum spinetis, munda carne et anima, soli Domino servimus; oleum ad luminaria concinnanda, cum fructibus charitatis et misericordiae refulgemus; aromata in unguentum, et thymiama boni odoris, cum opinionem bonae nostrae actionis, multum ad exemplum bene vivendi, longe lateque diffundimus; lapides onychinos et gemmas ad ornandum ephod ac rationale, cum miracula sanctorum quibus cogitationes Deo devotas, et opera virtutum digna laude praedicamus, atque haec in adjutorium nostrae fidei ubi [Col. 0140C] opus fuerit, assumimus. Quia enim in humeris onera gestare solemus, et recte per ephod, id est, superhumerale, opera justorum, et pii pro Domino labores, insinuantur. Quia vero in pectore cogitationum sedes est, recte in rationali qui est habitus pectoris sacerdotalis, mundae electorum cogitationes exprimuntur. Lapidesque onychini et gemmae ornant ephod ac rationale, cum eximiis summorum Patrum actibus et cogitationibus, etiam miraculorum insignia junguntur.

Facientque mihi, inquit, sanctuarium, et habitabo in medio eorum: juxta omnem similitudinem tabernaculi quod ostendam tibi, et omnium vasorum in cultum [Col. 0140D] ejus. Ostendit Moysi Dominus tabernaculum in monte, et vasa in cultum consecrata; quia eidem secum tanto tempore demoranti manifeste demonstravit, quanta pietate, humilitate, et munditia, virtutes angelicae suo Creatori gaudent obedire, quae sunt perfectum in omnibus tabernaculum ejus; qui nunquam in eis ex quo conditi sunt, manere atque inhabitare cessavit. Tabernaculum ergo quod Moysi in monte monstratum est, superna est illa civitas et patria coelestis, quae illo quidem tempore, ex solis exstitisse creditur angelis sanctis. Post passionem vero, resurrectionem, ascensionem in coelos mediatoris Dei et hominum, et multitudinem praeclaram et copiosam sanctarum recipit animarum. Vasa vero [Col. 0141A] tabernaculi illius, singulae quaeque sunt personae spirituum beatorum, ex quibus omnibus ipsa Jerusalem quae est mater nostrum omnium, in vera pace et unitate consistit. Notandumque diligentius, quod sanctuarium Domino facere filii Israel jubentur, non ex parte simile, sed juxta omnem similitudinem tabernaculi, quod ostendit Moysi, omniumque vasorum in cultum ejus. Quod si forte requiris in quo hoc tabernaculum coeleste, o homo terrigena, spiritualiter imitari valeas, diligendo Deum et proximos, hoc imitare; subveniendo miseris, et si non angelis qui omnes beati sunt, certe hominibus, hoc imitare. Humiles sunt, mites sunt, invicem placati sunt, divinis parent jussis: hoc in quantum vales, imitare. Nihil mali, nihil otiosi, nihil loquuntur injuste, [Col. 0141B] agunt, cogitant, divinis indefessi laudibus, verbo et mente assistunt. Hoc quantum potes, imitare; et sanctuarium Domino juxta exemplum quod Moysi in monte monstratum est, aedificasti. Veniensque Dominus et Salvator noster cum Patre, mansionem apud te facit; quin et post hanc vitam in illud te tabernaculum quod imitaberis, perpetuo beatum introducet. Sequitur:

Sicque facietis illud: Arcam de lignis sethim compingite. Arca quae primo omnium in tabernaculo fieri jubetur, non incongrue ipsam Domini et Salvatoris nostri incarnationem designat: in quo sunt [Col. 0141C] omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Quae videlicet arca bene de lignis sethim compingi jubetur. Ligna quippe sethim levis atque imputribilis feruntur esse naturae, non multum a qualitate albae spinae distantia. Arca ergo de lignis sethim facta est, quia corpus Dominicum ex membris constabat omni vitiorum labe carentibus. Et haec eadem sunt ligna spinis simillima: quia et si non in carne peccati, tamen in similitudine venit carnis peccati, ut Apostolus ait (Rom. V) . Sequitur: Cujus longitudo habebit duos semis cubitos: latitudo cubitum et dimidium: altitudo cubitum similiter ac semissem. Cujus autem quantitatis sit cubitus ille, Josephus in Antiquitatum libro manifeste ostendit dicens: Facta est autem et arca longitudinis quinque palmorum, latitudinis [Col. 0141D] trium. Unde patet manifeste, quia illum designat cubitum, quem duo palmi complent. Mystice autem longitudo arcae, longanimem Domini ac Redemptoris nostri patientiam, qua inter homines conversatus est, insinuat. Latitudo, amplitudinem ipsam charitatis, qua ad nos venire et inter nos habitare voluit. Altitudo, spem futurae sublimitatis, qua vel seipsum post passionem suam glorificandum, vel glorificaturum esse praevidit. Unde et apte longitudo arcae duorum erat cubitorum, propter videlicet doctrinam et opera quibus refulgebat in mundo. Quod vero post duos cubitos, etiam semissem arca in longitudine habebat, potest ad humanae tarditatem fragilitatis referri: quae dicta vel opera Salvatoris sublimia, [Col. 0142A] necdum prout dignum erat, capere valebat. Unde et de quibusdam mysticis ejus actibus aperte dictum est. Haec non cognoverunt discipuli ejus primum, sed quando glorificatus est Jesus (Joan. XII) . Similiter et de dictis illius sublimioribus: Et erat verbum istud absconditum ab eis, et non intelligebant quae dicebantur (Luc. II) . Habebat arca duos cubitos longitudinis, quia Dominus in carne clarus verbo et actibus apparebat. Habebat et dimidium cubiti, quia etiam tarditatem discipulorum, qui necdum perfecti dicta vel acta ipsius capere poterant, longanimiter ferebat. Unius erat cubiti latitudo arcae ob dispensationem ipsius Dominicae charitatis, qua electos suos in Deo adunare curavit. Haec ergo arca unum cubitum habet et dimidium: quia Dominus unica [Col. 0142B] nos pietate sibi ac Patri associandos diligit, et nostrae quoque capacitatem dilectionis, qualiscunque in hac vita esse potest, aeque pia benignitate complectitur, donec ad ejus visionem, ubi eum ex toto corde, tota anima, tota virtute diligamus, intrare mereamur. Altitudo quoque arcae aptissime erat cubiti unius et dimidii: videlicet propter significationem unicae spei, qua vel Dominus ipse cum esset in carne nobiscum futurae resurrectionis et posterioris gloriae praestolabatur eventum, vel nos inter adversa saeculi, propter futurorum praemia bonorum, gaudere semper admonet.

Et deaurabis eam auro, mundissimo intus et foris. Facies insuper coronam auream per circuitum. Arca intus et foris auro mundissimo deauratur, quia assumpta [Col. 0142C] a Filio Dei humana natura, et intus virtute sancti Spiritus plena erat et foris, hominibus aperte Spiritus sancti opera praemonstrabat. Cui nimirum arcae bene corona aurea supra circumdari praecipitur, quia apparens in carne, atque ad redemptionem humani generis veniens Filius Dei, certum exspectabat tempus et horam quando susceptam pro nobis mortem, cum ipso mortis auctore superaret, atque ad Patrem victor in coelos ascenderet. Et quatuor circulos aureos quos pones per quatuor arcae angulos. Duo circuli sint in latere uno, et duo in altero. Quatuor circuli aurei quatuor sunt Evangeliorum libri. Qui merito aurei sunt propter claritatem sapientiae qua fulgent. Merito circulis comparati, quia aeterna est ipsa Dei sapientia quam praedicant, neque incipiens [Col. 0142D] ex tempore, neque esse desinens aeterna divinitas, quam homo Christus accepit. Unde imminente horae suae passionis, precatur Patrem dicens: Et nunc clarifica me, tu Pater, apud temetipsum, claritate quam habui, priusquam mundus esset apud te (Joan. XVII) . Quatuor angulos autem habet arca, quia sacramentum Dominicae incarnationis per omnes mundi plagas in quibus sancta Ecclesia dilatatur, celebrare non desinit: et per eosdem angulos quatuor, quatuor circuli sunt positi, quia in cunctis mundi finibus Evangelium Christi salvandis fidelium cordibus, praedicatur. Duo autem circuli in latere uno et duo sunt in altero: vel quia duo evangelistae discipulatui Salvatoris in carne praedicantis et miracula facientis [Col. 0143A] adhaerebant, duo autem alii post resurrectionem ascensionemque ejus ad coelos, ad fidem ejus venerunt; vel quia in figura quatuor animalium, duo qui per hominem et vitulum designati sunt, passionis et mortis ejus indicia praetulerunt, duo vero illi qui per leonem et aquilam praefigurati sunt, victoriae quae mortem destruxit, insignia demonstrarunt. Nam quasi laevum latus arcae duos habuit circulos, cum evangelistae duo incarnationem Domini ac passionem figurarent. Similiter lateri dextero duo inerant circuli, quia aeque duo evangelistae resurrectionem atque ascensionem ejus, quae ad futurae gloriam vitae pertinent, figuraliter exprimunt. Facies quoque vectes de lignis sethim, et operies auro: inducesque per circulos, qui sunt in lateribus ut portetur [Col. 0143B] in eis: qui semper erunt in circulis: nec unquam extrahentur ab eis. Vectes quibus arca portatur sancti sunt doctores, qui Dominum praedicando, audientium cordibus inferunt. Qui videlicet vectes semper esse jubentur in circulis, qui nimirum necesse est, ut quicunque aliis coelestia sacramenta praedicant, nunquam ipsi mentem a memoria sacrae Scripturae, nunquam manus a divinorum observantia mandatorum, contineant. Bene autem sequitur: Ponesque in arcam testificationem quam dabo tibi. Quia illa solummodo de incarnatione Filii Dei loqui, et credere debemus, quae nobis ipse Dominus per auctores sacrae Scripturae revelare dignatus est. Si vis scire quae sit illa testificatio, quam in arcam ponendam a Domino Moyses accepit, Apostolum audi: Post velamentum [Col. 0143C] autem, inquit, secundum tabernaculum quod dicitur sancta sanctorum, aureum habens thuribulum, et arcam testamenti, circumtectam ex omni parte auro: in qua urna aurea habens manna, et virga Aaron quae fronduerat, et tabulae testamenti (Hebr. IX) . Urna ergo aurea in arca habens manna, anima est sancta in Christo, habens in se omnem plenitudinem divinitatis. Virga Aaron quae excisa fronduerat, potestas est invicta sacerdotii illius, de qua dicit Propheta: Virga aequitatis, virga regni tui (Psal. XLIV) . Quae postquam ad tempus per mortem visa est esse succisa, invalescente mane resurrectionis, vivacius refloruisse inventa est, ac perpetuo inviolabilis atque immarcescibilis permansura esse innotuit. Christus enim resurgens a mortuis, jam non moritur, mors [Col. 0143D] illi ultra non dominabitur. Tabulae testamenti in arca, omnem in Christo et scientiam paternorum secretorum, et potentiam judiciorum designant. In tabulis namque testamenti et fides erat inscripta aeternae divinitatis quae mundum crearet ac regeret, et mandata quibus Deo serviri oporteret, et discretio judicii, qua ipse obedientes se vere condemnaret, et diligentes se misericordia remuneraret. Facies et propitiatorium de auro mundissimo; duos cubitos et dimidium tenebit longitudo ejus, semissem et cubitum latitudo. Quaeri solet quid propitiatorium dicat, quo operienda sit arca. Sed cum de auro fieri jubeat, et tantae longitudinis ac latitudinis, quantae arcam fieri praeceperat, constat procul dubio, quia tabulam fieri [Col. 0144A] voluit auream tantam, quantam arcam tegere sufficeret. Quod videlicet propitiatorium non aliud quam Dominum Salvatorem, sed specialius in eo viscera pietatis designat: de quo dicit Apostolus: Quem proposuit Deus propitiationem per fidem, in sanguine ipsius (I Joan. IV) . Nam et ideo desuper ponitur, quia superexaltat misericordia judicium. Unde et Psalmista: Suavis, inquit, Dominus universis, et miserationes ejus super omnia opera ejus (Psal. CXLIV) .

Duos quoque cherubin aureos et productiles facies ex utraque parte oraculi. Cherub unus sit in latere uno, et alter in altero. Utrumque latus propitiatorii tegant, expandentes alas, et operientes oraculum: respiciantque se mutuo versis vultibus in propitiatorium quo operienda est arca: in qua pones testimonium [Col. 0144B] quod dabo tibi. Cherubin nomen esse angelicarum virtutum Ezechiel propheta manifeste declarat. Quas etiam juxta exemplum, quod hic fieri jubetur, cum aliis sibi apparuisse designat, dicens: Et vox alarum audiebatur usque in atrium exterius, sicut vox Domini loquentis. Et quidem numero singulari cherub, plurali autem cherubim dicitur, et est nomen generis masculini. Sed Graeca consuetudo neutro genere cherubin posuit, m littera in n mutata. Verum noster interpres Haebraeum secutus idioma, masculino genere posuit. Duos cherubim aureos et productiles facies, non duo cherubin aurea et productilia. Quod scriptorum incuria credo in ejus translatione esse corruptum, ut pro cherubim antiquorum more scriberetur cherubin. Interpretatur autem [Col. 0144C] cherubim sive cherubin scientiae multitudo, vel scientiae intellectus: quod videlicet nomen, tanto rectius angelicis potestatibus congruit, quanto perfecte ab omni impulsu impurae cogitationis alieni, visioni sui conditoris adhaerent. Idcirco autem alas, vel in figura cherubin Moyses facere jubetur, vel in ipsa eorum specie vidisse se propheta testatur. Quod etiam licentia solet imitari pictorum, ut in alto sedem habere angeli, et quasi levi volatu ubique discurrere posse signentur, neque ullam habere tarditatem, qui confestim ubicunque voluerint adsint, ac velut propitiatorium contuentes obumbrant, id est honorant velando: quia totum quem habent statum perpetuae felicitatis, ejus gratiae deputant, a quo ut nihil mali vel possent, acceperunt. Duo sunt autem propter significandam [Col. 0144D] societatem angelicae pacis, quia minus quam inter duos haberi charitas non potest. Unde et sese respicere mutuo, et in propitiatorium vultus habere jubentur: quia nimirum in glorificatione divinae visionis sibimet alterutrum consonant. Item per duo cherubim possunt duo testamenta figurari, quorum unum futuram Domini incarnationem, aliud factam clamat. Respiciuntque se mutuo, quia in attestatione veritatis quam praedicant, in nullo ab invicem discrepant. Vertunt vultus in propitiatorium, quia et misericordiam Domini in qua unica mundo spes est valde commendant, atque ideo sunt ex utraque parte oraculi, quia in praecedentia ante incarnationem Dominicam tempora, et sequentia, praedicatione [Col. 0145A] spiritualis scientiae replent. Quibus etiam nomen scientiae multitudinis, vel scientiae multiplicatae convenit, quod videlicet Scriptura sacra spirituali ac divina scientia plena est; eademque scientia ex quo ipsa Scriptura condi coepit, augeri semper ac multiplicari non desinit. Recte cherubim gloriae propitiatorium obumbrare dicuntur, quia testamento crescente per tempus, et multiplicata scientia, propitiationem nobis Domini Salvatoris praedicant, et hanc gratis semper vocibus, quasi expansis ad volatum alis honorare non cessant. Quia enim verba colloquentium quibus volando per aerem ab ore dicentium ad cor perveniunt audientium, merito expansis cherubim alis, velut ad volandum aptatis, possunt designari. Inde praecipiam et loquar ad te, supra [Col. 0145B] propitiatorium scilicet, ac de medio duorum cherubim, quae erunt supra arcam testimonii, cuncta quae mandabo per te filiis Israel. Quia per gratiam propitiationis Dei factum est, ut hominibus post culpam praevaricationis apparere, et eis viam veritatis post errorem demonstrare, dignatus est, de medio cherubin loquitur, quia per angelicam visionem, et non in sua substantia Deus apparuit: et locutus est Moysi attestante Apostolo: Quia lex propter transgressiones posita est, donec veniret semen, cui promiserat, ordinata per angelos in manu mediatoris (Galat. III) . Item de medio duorum cherubin loquitur Dominus, quia per verba utriusque Testamenti, consona nos voce ad fidem veritatis erudit. Vel certe de medio cherubin loquitur, quia per unigenitum [Col. 0145C] suum, qui in medio duorum Testamentorum in carne apparuit, humano generi Deus Pater voluntatem suam manifestare dignatus est. Potest autem in arca etiam sancta Ecclesia figuraliter accipi, quae de lignis imputribilibus, hoc est animabus sanctis aedificatur; et in fide sancti Evangelii per quatuor mundi plagas distenta, coronam vitae a Deo exspectat aeternam, habens in se tabulas testamenti, in meditatione continua legis Dei. Habens et urnam auream cum manna in fide Dominicae incarnationis. Habens et virgam Aaron quae fronduerat, in participatione regni, et sacerdotii Dominici, dicente apostolo Petro: Vos autem genus electum, regale sacerdotium (I Pet. II) . Habens propitiatorium desuper, ut cuncta quae habet bona, largiente divina gratia, sese accepisse meminerit. [Col. 0145D] Habens et cherubin gloriae in propitiatorio, vel angelica videlicet praesidia, qui a Deo semper adjuvetur propitio, vel Testamenta, quibus qualiter vivere et quomodo auxilium recte vivendi a divina propitiatione quaerere debeat, instituatur. Sic autem sunt cherubim super propitiatorium positi, quomodo civitas Christi, id est sancta Ecclesia super montem, id est super ipsum Christum esse constituta dicitur: non quod altior illo possit esse civitas sua, sed quod ejus subsidio sustentata proficiat. Cherubin supra propitiatorium habet arca, quia vel angelica ministeria, vel eloquia divina eo veracius ecclesiam juvant, quo ipsa in fundamento summae veritatis stabilita consistunt.

Facies et mensam de lignis sethim, habentem duos cubitos longitudinis: et in latitudine cubitum unum: et in altitudine cubitum et semissem (Exod. XXV) . Mensa de lignis sethim facta, Scriptura est sacra, de fortibus sanctorum Patrum verbis actibusque compacta. Quae dum nobis quae sint aeternae gaudia beatitudinis, quomodo ad haec perveniatur ostendit, cibum profecto nobis salutis ac vitae suggerit. Haec habet longitudinem cum perseverantiam coeptae religionis, latitudinem cum amplitudinem charitatis, altitudinem cum spem perpetuae remunerationis insinuat. Et bene longitudo duorum [Col. 0146B] est cubitorum: quia actualis nostra conversatio in duabus maxime virtutibus consistit, misericordia videlicet et innocentia, dicente apostolo Jacobo: Religio munda et immaculata apud Deum et Patrem haec est: visitare pupillos ac viduas in tribulatione eorum et immaculatum se custodire ab hoc saeculo (Jacob. I) . Quod vero mensa unum habet cubitum in latitudine, unitatem dilectionis quam tota nobis Testamenti Veteris et Novi series commendat, figurate denuntiat: unaque est charitas, hoc est simplex et pura mentis pietas, qua et Deum et proximos, et ipsos quoque inimicos amare jubemur: quamvis magna distantia ac distinctione rectissima ipsius amoris, Deum primo loco, inimicos diligere debeamus. Ipsis quoque proximis pro differentia meritorum, dispar [Col. 0146C] sit modus impendendus amoris. Porro quod altitudo cubitum ac semissem habebat, aeque ut in latitudine, cubitus unitatem ipsius spei nostrae coelestis insinuat: quia exspectamus Dominum nostrum, quando revertatur de coelis, remuneraturus servos, quos vigilantes accinctis lumbis, et ardentibus bonorum operum lucernis, invenerit. Nam etsi pro diversitate meritorum multae sunt mansiones in domo Patris, unum tamen est regnum coeli, in quo omnes recipiantur electi. Semissis vero qui superest, initium vitae contemplativae quo nonnulli sanctorum etiam in carne adhuc positi frui meruerunt, indicat: quibus non solum sperare coelestia praemia, verum etiam ex parte vivendo, praegustare donatum est: Et inaurabis eam auro purissimo. Mensa tabernaculi inauratur, [Col. 0146D] quia et Scriptura sancta, sapientiae coelesti sensu clara refulget; et ipsi qui eam condidere prophetae, praeclari vita ac sermone fuerunt

Faciesque illi labium aureum per circuitum, et ipsi labio coronam interrasilem, altam quatuor digitis. Labium aureum fit mensae per circuitum, quia doctrina sacri eloquii per mundissima nobis praedicatorum fidelium ora ministratur, neque illorum locutio qui divina nobis arcana tradiderunt, humanae confabulationis sermonibus ullatenus attaminari consentiebat. Quin potius, non tantum nociva, sed et otiosa hominum verba graviter ferre ac redarguere curabant. Vel certe labium fit aureum mensae per circuitum, quia Scriptura sancta omni ex parte suae [Col. 0147A] locutionis cum recte intelligitur, claritatem nobis sapientiae coelestis insonat. Cui videlicet labio corona additur, quia lingua praedicantium suis auditoribus retributionem vitae promittit aeternae. Et bene ipsa corona quatuor digitis alta fieri praecipitur, quia celsitudo nobis coronae perennis, per quatuor sancti Evangelii libros ostenditur, vel quia per custodiam evangelicae fidei et operationis ad coronam nos vitae pervenire oportet. Pulchreque per digitos libri designantur, quia nimirum et tabulae legis digito Dei esse scriptae referuntur, et in Evangelio Dominus distinctionem legis temperaturus, digito scribebat in terra (Joan. VIII) . Bene autem eadem corona interrasilis fieri praecipitur, quia nimirum aeterni retributio regni non indifferenter omnibus datur, sed pro [Col. 0147B] qualitate accipientium distincto divinitus examine singulis quibusque distribuitur. Corona etenim aurea mensae Domini pura et non interrasilis esset, si claritas futurae justorum retributionis aequalis omnibus panderetur: instar videlicet hujus solis mundum, cujus splendorem Deus indifferenter super bonos et malos facit oriri. At quia sicut stella stellae differt in claritate, ita erit et resurrectio mortuorum, corona mensae Domini, variis distincta sculpturis, sed competenter ordinatis, apposita est. Una etenim vita futura, omnibus est promissa justis, sed multiformis in illa pro diversitate meritorum gloria est singulorum. Quod vero descripta prius una corona subjungitur, et super illam altera corona aureola, de illorum potest praemio recte intelligi, qui generalia [Col. 0147C] Scripturae sanctae mandata spontanea vitae perfectionis electione transcendunt, ideoque specialem prae caeteris fidelibus retributionem voluntariae oblationis exspectant. Vel certe corona aurea labio mensae Domini apponitur, cum in verbis sacrae Scripturae discimus egredientes e carne animas ad aeterna in coelis praemia esse recipiendas. Et super illam altera aureola superadditur corona, cum in eadem Scriptura reperitur, quod eis sublimior in fine saeculi gloria in corporum quoque immortalium receptione servetur.

Quatuor quoque circulos aureos praeparabis, et pones eos in quatuor angulis ejusdem mensae per singulos pedes. Haec ut supra de arca exposuimus, etiam hic accipienda sunt. Quatuor namque circuli aurei, [Col. 0147D] quatuor sunt Evangeliorum libri, per quorum fidem contigit ut omnis Scriptura sancta per mundum legeretur, et intelligeretur universum. Quatuor autem pedes habet mensa, quia quadriformi ratione, omnis divinorum eloquiorum series distinguitur. In libris namque omnibus sanctis intueri oportet, quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae factura pronuntientur, quae agenda praecipiantur vel moneantur. Item mensa tabernaculi quatuor habet pedes, quia verba coelestis oraculi, vel historico intellectu, vel allegorico, vel tropologico, id est morali, vel certe anagogico solent accipi. Historia namque est, cum res aliqua quomodo secundum litteram facta sive dicta sit, plano sermone refertur: quomodo [Col. 0148A] populus Israel ex Aegypto salvatus tabernaculum Domino fecisse in deserto narratur. Allegoria est, cum verbis sive rebus mysticis, praesentia Christi et Ecclesiae sacramenta signantur. Verbis videlicet ut Isaias ait: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI) . Quod est aperte dicere: Nascetur virgo Maria de stirpe David: et Christus de stirpe ejus orietur. Rebus autem, ut populus de Aegyptia servitute per sanguinem agni salvatus, Ecclesiam significat, passione Christi a daemoniaca dominatione liberatam. Tropologica id est moralis locutio ad institutionem et correctionem morum, sive apertis seu figuratis prolata sermonibus respicit. Apertis videlicet, ut Joannes admonet dicens: Filioli mei, non diligamus verbo nec lingua, [Col. 0148B] sed opere et veritate (I Joan. III) . Figuratis vero, ut Salomon ait: Omni tempore sint vestimenta tua candida: et oleum de capite tuo non deficiet (Eccle. IX) . Quod est aperte dicere: Omni tempore sint opera tua munda, et charitas de corde tuo non deficiet. Anagoge, id est ad superiora ducens locutio est, quae de praemiis futuris, et ea quae in coelis est vita futura, sive mysticis seu apertis sermonibus disputat. Apertis scilicet, ut, Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) . Mysticis vero, ut: Beati qui lavant stolas suas, ut sit potestas illis in ligno vitae, et per portas intrent in civitatem. Quod est patenter dicere: Beati qui mundant suas cogitationes et actus, ut potestatem habeant videndi Dominum Christum, qui ait: Ego sum via, veritas, et vita [Col. 0148C] (Joan. XIV) . Et per doctrinam atque exempla praecedentium Patrum, intrent in regnum coelorum. Subter coronam erunt circuli aurei, ut mittantur vectes per eos, ut possit mensa portari. Ipsos quoque vectes facies de lignis sethim: et circumdabis auro ad subvehendam mensam. Apte subter coronam erunt circuli, quia libris sancti Evangelii in hac vita utimur, coronam vero vitae supernae futuram in coelis speramus. Per quos videlicet circulos immittuntur vectes ad subvehendam mensam, quia doctores sancti, ut verbis sacri eloquii corda audientium reficiant, ipsi per omnia mentem suam necesse est in evangelica lectione fixam teneant, quatenus ad fidem sensumque illius omnem interpretationis ac doctrinae suae intentionem dirigant. Parabis et acetabula ac phialas, thuribula [Col. 0148D] et cyathos, in quibus offerenda sunt libamina, ex auro purissimo. Varia vasa quae ad offerenda sunt libamina facta, variae sunt distinctiones eloquii divini, pro dispari capacitate audientium. Non enim una eademque omnibus potest convenire doctrina. Aliter namque sapientes, aliter insipientes, aliter divites, aliter pauperes, aliter sani, aliter infirmi, aliter senes, aliter juvenes, aliter viri, aliter feminae, aliter coelibes, aliter conjugati, aliter praelati, aliter subditi docendi sunt. Quae tamen vasa omnia ad mensam tabernaculi, omnia ad offerenda libamina pertinent: quia quaecunque prudens doctor diversa pro diversitate audientium loquitur, universa in regula sacrae Scripturae reperiuntur, atque ad offerenda [Col. 0149A] Domino vota bonorum operum corde excitant auditorum.

Et pones super mensam panes propositionis in conspectu meo semper. Panes propositionis super mensam positi semper, doctores sunt spirituales, qui in lege Domini die ac nocte meditantes cunctis Ecclesiam intrantibus refectionem verbi coelestis offerunt. Qui recte propositionis panes vocantur: quia in propatulo semper esse debet universis fidelibus sermo salutis, neque unquam in Ecclesia deesse oportet piis auditoribus verbum solatii. De his panibus in Levitico plenius quot et quales faciendi, vel quomodo ponendi fuerint, refertur, dicente Domino ad Moysen: Accipies quoque similam, et coques ex ea duodecim panes, qui singuli habeant duas decimas: quorum [Col. 0149B] senos altrinsecus super mensam purissimam coram Domino statues. Et pones super eos thus lucidissimum, ut sit panis in monimentum oblationis Domini. Per singula sabbata mutabuntur coram Domino, suscepti a filiis Israel foedere sempiterno: eruntque Aaron et filiorum ejus, ut comedant eos in loco sancto (Levit. XXIV) . Duodecim ergo panes in mensa tabernaculi, duodecim sunt apostoli, et omnes doctrinae illorum sequaces in Ecclesia: qui quoniam usque ad consummationem saeculi populum Dei alimoniis verbi reficere non desinunt, panes duodecim propositionis nunquam de mensa Domini recedunt. Et bene iidem panes non de qualibet farina, sed de simila fieri jubentur: quia nimirum quicunque aliis verbum vitae ministrant, primo ipsos necesse est [Col. 0149C] virtutum frugibus operam dare, quatenus ea quae praedicando admonent etiam faciendo commendent. Bene etiam iidem panes seni altrinsecus super mensam statui praecipiuntur, propter concordiam scilicet charitatis et societatis. Nam et Dominus binos ad praedicandum discipulos misisse perhibetur: figuraliter insinuans, quia sancti doctores nunquam ab invicem, vel in assertione veritatis, vel in affectu dilectionis discrepant. Et thus lucidissimum super panes ponitur in monimentum oblationis Domini, quando piae sanctorum actioni ac doctrinae oratio pura additur: quo per haec utraque rite sociata, semper memoria sacrae oblationis in conspectu summi arbitri appareat. Bene autem per singula sabbata panes coram Domino mutari mandantur. Panes namque [Col. 0149D] qui per septem dies operandi in mensa Domini fuerant positi, sabbato novis mutantur, cum doctores quique sanctae Ecclesiae, completo tempore sui sancti laboris, aeterna in coelis quiete remunerantur, et alios post se in idem opus laborandi in verbo, sub ejusdem spe retributionis relinquunt. Coquebantur autem panes ante sabbatum, ut Josephus scribit duo, et duo divisim ante sabbatum; et sabbato mane oblati super sacram mensam, ponebantur seni ad alterutros conversi, duabus pateris aureis superpositis thure plenis, qui permanebant ad aliud sabbatum. Et tunc pro illis alii deportabantur, illi vero sacerdotibus exhibebantur. Et thure incenso in igne sacro in quo omnia holocausta fiebant, aliud thus [Col. 0150A] super alios panes adjiciebatur. Imponebantur ergo panes sabbato in mensam Domini, ea utique intentione ponentium, ut transacto sabbato, ibidem per septem dies operandi manerent. His quoque transmissis, altero superveniente sabbato, in refectionem summi sacerdotis et filiorum ejus consummarentur: quia nimirum in primordio nobis Deo devotae conversationis accipienda requies et vita aeterna promittitur, ea tamen conditione, ut per labores et opera bona vitae temporalis ad eam pertinere debeamus.

Facies et candelabrum ductile de auro purissimo [Col. 0150B] (Exod. XXV) . Candelabrum tabernaculi sicut et mensa, universalem praesentis temporis Ecclesiam designat. Ideo namque sunt ante velum intra quod arca testamenti posita est, quia necdum ad visionem in coelis, sui Redemptoris meruit intromitti. Sed mensa, quia his qui esuriunt et sitiunt justitiam, victum quotidie coelestem, ne in tentationibus deficiant, impendit. Candelabrum est, quia iter lucis errantibus ostendit. Mensa pariter et candelabrum est, quia sanctis edocta litteris, et animam esurientem satiare bonis, et sedentibus in tenebris atque umbra mortis, lucernam verbi subministrare, didicit: Hastile ejus, calamos, scyphos, et sphaerulas, et lilia ex illo procedentia. Hastile candelabri ipse qui est caput Ecclesiae, mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus debet [Col. 0150C] intelligi: de cujus corpore quod nos sumus, quasi de calamis ex hastili procedentibus dicit Apostolus: Ex quo totum corpus per connexus et conjunctiones subministratum et constructum, crescit in augmentum Dei (Colos. II) . Calami ergo procedentes de hastili, praedicatores sunt, qui instituti a Domino, dulcem sonum in mundo ediderunt: videlicet canticum novum. Calami sunt omnes Ecclesiae filii, dicente sibi Propheta: Cantate Domino canticum novum: laus ejus ab extremis terrae (Psal. CXLIX) . Quia vero scyphi vino repleri solent, non immerito per eos, mentes audientium designantur, qui ad vocem praedicantium, vino scientiae replentur. Et quoniam eodem vino internae dilectionis inebriata corda fidelium, infatigabili desiderio ad Deum tendunt, recte in candelabro [Col. 0150D] delabro post scyphos sphaerulae fiunt. Sphaera enim ex omni parte volvitur, quia nimirum mentes electorum, nec adversitatibus saeculi ullis retineri, nec prosperitatibus possunt corrumpi; quin in omnibus quae occurrunt, ad Deum per sancta desideria proficiant. Et bene post calamos, scyphos et sphaerulas, in candelabro lilia deformantur, quia post gratiam praedicationis, post inebriationem potus spiritualis, post irrevocabilem sanctae operationis procursum, illa virens patria sequitur, quae animabus sanctis, id est floribus vernat aeternis. Sex calami egredientur de lateribus, tres ex uno latere, et tres ex altero. Constat quidem numerum senarium, in quo factus est mundus, operum perfectionem designare. Sed [Col. 0151A] quoniam ita positus est in descriptione calamorum, ut bis in ternos dividatur, magis de ternario dicendum. Tres namque calami de uno latere hastilis, et tres egrediuntur de altero, quia fuerunt doctores ante adventum Domini in carne, qui fidem sanctae Trinitatis mystica voce designarent, et quantum rudes adhuc capere poterant, praedicarent. Unde est illud Psalmistae: Verbo Domini coeli firmati sunt: et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII) . Sunt modo doctores, qui eamdem fidem sanctae Trinitatis aperte praedicent, ita ut omnes qui ad Christum pertinent, eadem debeant fide consecrari, dicente apostolis Domino: Euntes ergo, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. ult.) . Item tres calami ex [Col. 0151B] uno latere candelabri, et tres prodeunt ex altero, quia et ante et post incarnationem Dominicam terni fuere gradus eorum qui fideliter in Ecclesia domino deservirent: conjugatorum videlicet, continentium et rectorum; quorum distantiam Ezechiel propheta mystice describit, cum veniente plagarum articulo, tres tantum viros, Noe videlicet, Daniel et Job, liberandos esse praedixit. In Noe namque qui arcam in undis rexit, praepositos Ecclesiae; in Daniele qui in aula regia continenter vivere studuit, continentes sive virgines; in Job qui in conjugali vita positus mirandum cunctis exemplar patientiae praebuit, bonorum vitam conjugatorum ostendit. Item eorumdem in Novo Testamento distantiam Dominus sub figura insinuat, eorum qui in lecto, in agro, in mola reperiendi [Col. 0151C] sunt in die judicii: e quibus singulos assumendos, et singulos dicit esse relinquendos (Matth. XXIV.) Nam in lecto quies continentium, in agricultura industria praedicantium, in gyro molae labor exprimitur conjugatorum. Et quia in omnibus his gradibus quidam eligendi, quidam vero sunt reprobandi, recte de singulis dicitur, quia unus de duobus assumetur, et alter relinquetur. Quia vero in parte electorum sublimius est meritum praedicantium, quam eorum qui solummodo continentiae, et non etiam operi doctrinae student, item sublimior continentium quam conjugatorum conversatio, recte supremi calami qui hinc et inde de hastili procedebant, eos qui in utroque Testamento inter virtutes alias, doctrinae studiis sese subdidere, designant. [Col. 0151D] Recte inferiores calami, qui ex utroque hastilis latere prodeunt, vitam continentium Deo devotam. Recte infimi calami, et ipsi ex eodem unius candelabri stipite orti, bonorum vitam conjugum, in utriusque Testamenti tempore, uni eidemque Domino fideliter servientem, typice demonstrant. Diversis ergo locis calami procedunt de hastili: qui tamen omnes suo quique loco et ordine reflexi in altum ad unam perveniunt summitatem, quatenus aequalem supra se positionem lucernarum valeant conservare. Quia nimirum electi et si meritorum sunt gradibus discreti, una sunt fide veritatis imbuti, ad unam in coelis lucem aeternae veritatis perventuri. Et quanto quisque altius in hac vita Christo [Col. 0152A] adhaerere curaverit, tanto vicinior in illa vita, ejus visione fruetur.

Tres scyphi quasi in nucis modum per calamos singulos, sphaerulaeque simul et lilia; et tres similiter scyphi instar nucis in calamo altero, sphaerulaeque et lilia. Hoc erit opus sex calamorum, qui producendi sunt de hastili. Nucem in figura praesentis Ecclesiae poni solere, testatur Salomon, qui ex persona doctorum fidelium loquitur: Descendi, dicens in Cantico canticorum, ad hortum nucum, ut viderem poma convallium (Cant. VI) . Sicut enim nux'dulcem quidem habet fructum interius, sed non hunc ostendere foris, nisi fracta testae duritia potest, sic justorum vita praesens, ita suavitatem gratiae spiritualis intimo corde conservat, ut haec a proximis quanta sit, [Col. 0152B] nullatenus valeat perspici, donec soluto corporis domicilio, libere se animae ipsorum alterutrum, in coelesti luce conspiciant; et quanta singulae gratia sancti Spiritus fulgeant, quantum unaquaeque diligatur ab altera, nulli prorsus remaneat occultum. Fiuntque scyphi in candelabro ad nucis modum, cum quilibet electi vino sapientiae repleri desiderantes, ad exemplum sese informare satagunt praecedentium justorum, quos magna invisibilium bonorum dulcedine ac dilectione plenos esse noverunt. Quod autem per singulos calamos tres fuere scyphi, sphaerulae et lilia, significat ternas temporum differentias, quibus electi, et ante incarnationem Dominicam, et postea Deo devote vixerunt. Fuerunt etenim justi ante legem; fuerunt sub lege; fuerunt temporibus [Col. 0152C] prophetarum: item post ascensionem Dominicam congregata est Ecclesia primitiva de Israel. Congregatur nunc Ecclesia de gentibus: congreganda est in fine mundi, de reliquiis Israel. Habebat ergo calamus primus in uno latere tres scyphos, sphaerulas et lilia, quia in parte doctorum ante incarnationem Domini erant tres ordines eorum qui haustum gratiae coelestis quasi scyphi sitirent, et in via Domini promptissime quasi sphaerulae current, supernae donum retributionis, quasi candorem liliorum odoremque gaudenter exspectarent; id est ante legem, sub lege, sub prophetis. Secundus calamus et ipse habebat tres scyphos, sphaerulas et lilia, quia continentes illius temporis aeque tres ordines sanctorum in praefata distinctione temporum habebant, [Col. 0152D] potum spiritualem desiderantes, viam mandatorum Domini currentes, et coelestia praemia praestolantes. Tertius similiter calamus tres scyphos et sphaerulas, et tria habebat lilia, quia multi erant conjugati ante legem, multi sub lege, multi in diebus prophetarum, qui verbum Domini audire, qui viam ejus currere, qui bonorum praemia operum ab ipso exspectare gauderent. Item ex alio latere hastilis, et primus calamus et secundus et tertius, tres scyphos et sphaerulas, tria quoque lilia habebat, quia in Novo quoque Testamento, et in doctoribus, et in continentibus, et in conjugatis Deo devotis tres fuere ordines tempore distantes, hoc est in primitiva Ecclesia de Israel, in nostra electione de gentibus, [Col. 0153A] in ultima collectione reliquiarum Israel, qui universi suo quique tempore verbo vitae debituri in viam pacis properare, candorem perpetuae lucis videre desiderarent.

In ipso autem candelabro erunt quatuor scyphi in nucis modum, sphaerulaeque per singulos et lilia: sphaerulae sub duobus calamis per tria loca, qui simul sex fiunt, procedentes de hastili uno. Diximus ipsum candelabrum, id est, stipitem candelabri medium, de quo calami procedebant, Dominum Salvatorem designare, de cujus gratia justi quidquid boni habent, acceperunt. Unde ipse in Evangelio cum dixisset discipulis: Ego sum vitis, vos palmites, continuo subjunxit: Sicut palmes non potest ferre fructum a semetipso, nisi manserit in vite, sic nec vos nisi [Col. 0153B] in me manseritis (Joan. XV) . In quo nimirum candelabro quatuor scyphi sunt facti, quia in quatuor libris sancti Evangelii qui de Domino sunt conscripti, gustum vini novi, hoc est doctrinae coelestis invenimus, quod non utres veteres, hoc est mentes terrenis adhuc desideriis inhaerentes, sed tantum innovata per spiritum gratiae corda fidelium, capere queunt. Sunt per singulos scyphos sphaerulae simul et lilia deformata, quia idem Dominus qui poculum nobis sapientiae spiritualis propinavit, cursum quoque piae operationis inoffensum ac promptum, et habendum nobis ostendit, et ut habere possimus, ipse donavit; et ne in vacuum curreremus, claritatem nobis patriae coelestis ad quam intenderemus, promisit, et hujus nobis aditum, sua gratia patefecit. Vel certe quia [Col. 0153C] sub duobus calamis per tria loca, scyphi, sphaerulae et lilia mandantur fieri, possumus haec ita mystice interpretari, quia tribus fidelium gradibus, de quibus saepius diximus, conjugatorum scilicet, continentium et virginum, et doctrinam veritatis aperuit, et cursum boni operis imperavit, et haereditatis semper immarcescibilis atque incorruptae benedictionem promisit atque donavit. Et apte scyphi, sphaerulae et lilia candelabri, non super calamos, sed sub calamis esse jubentur, quia corda praedicantium, imo omnium electorum, ne ad infima delabi possint, donis, mandatis et promissionibus Dominicis sustentantur, atque ad amanda et quaerenda coelestia sublevantur. Apte scyphi, sphaerulae et lilia, sub duobus [Col. 0153D] calamis sunt, quia in utroque Testamento fidelibus, quamvis caeremoniis distantibus, eadem devotio Domino serviendi mandata, eadem est gloria regni coelestis conservata. Quartus autem scyphus, sphaerula et lilium, quae supra calamos omnes juxta summitatem fuere candelabri ipsius, proprie ad Dominum pertinet Salvatorem, qui non solum electis suis virtutum scientiam, operationem et remunerationem tribuit, verum etiam in seipso idem homo Christus figuram ostendit scyphi, cum se plenum Spiritu sancto declaravit. Formam praetendit sphaerulae, cum apparens in mundo, absque ullo circumstrepentium rerum obstaculo, exsultavit ut gigas ad currendam viam. Speciem monstravit lilii, cum resurgens a mortuis atque ascendens ad coelos, clarificatus est ea claritate quam [Col. 0154A] habuit, priusquam mundus esset apud Patrem. Et recte hic scyphus, sphaerula et lilium, calamis altior eminebat, quia nimirum dona quae mediatori Dei et hominum, homini Jesu Christo Deus Pater contulit, omnem humanae capacitatis modum transcendunt. Unicuique enim nostrum data est gratia, secundum mensuram donationis Christi (Eph. IV) . In ipso autem Christo, sicut Apostolus ait, habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II) . Sequitur: Et sphaerulae igitur et calami ex ipso erunt: universa ductilia de auro purissimo. Omne enim opus candelabri, hoc est et stipes medius et calami ex ipso procedentes, cum omni suo ornatu, de auro fiunt; quia et Dominus ipse specialiter immunis a peccato, atque operibus justitiae per omnia praeclarus in mundo apparuit, [Col. 0154B] et eamdem innocentiam atque justitiam, membra ejus in hac interim vita, quantum valent imitantur, in futuro autem veraciter ipsi adhaerendo proficiunt. Et apte idem aurum ductile fuit. Ductile namque feriendo producitur, quia et Redemptor qui ex conceptione et nativitate perfectus est Deus et homo exstitit, passionum dolores pertulit, ac sic ad resurrectionis gloriam pervenit. Et omnes qui volunt pie vivere in illo, persecutionem patiuntur: qui et ipsi quasi metallo feriendo dilatati, per passionis contumelias, et immortalitatis gratiam proficiunt. Facies et lucernas septem, et pones eas super candelabrum ut luceant ex adverso (II Tim. III) . Lucernae septem, septem sunt dona Spiritus sancti, quae et in Domino ac Redemptore nostro cuncta semper manserunt, et [Col. 0154C] in membris ejus, hoc est omnibus electis, pro ejus voluntate distributa sunt. Ponuntur ergo lucernae septem super candelabrum: quia super Redemptorem nostrum primogenitum de radice Jesse, requievit spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae, et pietatis: et implevit eum spiritus timoris Domini (Isai. XI) . Et sicut item ipse per eumdem loquitur prophetam, Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me (Isai LXI) . Quod autem dicitur, ut luceant ex adverso, hoc est quod propheta subsequenter adjecit: Ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritos corde, et praedicarem captivis indulgentiam, et clausis apertionem; ut praedicarem annum placabilem Domini, et diem ultionis Deo nostro (Ibid.) .

[Col. 0154D] Emunctoria quoque, et ubi quae emuncta sunt exstinguantur, fiant de auro purissimo. Sunt enim quaedam in Scripturis divinis ita praecepta, quae perpetuo jure, et in hac vita, et in futura semper observari debeant, ut est illud: Non habebis deos alienos coram me (Exod. XX) , et, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota virtute tua; et diliges proximum tuum sicut teipsum (Deut. VI) . Sunt alia quae toto hujus vitae tempore observanda jubentur, sed in futura vita mercedem suae observationis aeternam percipiunt, ut est illud Evangelii: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut et ipsi recipiant vos in aeterna tabernacula (Luc. XVI) . Hic enim ad tempus eleemosynae faciendae: [Col. 0155A] ibi perpetuo eleemosynarum est fructus recipiendus. Sunt item alia quae tempore Veteris Testamenti diligenter, jubente Domino servata, nunc coruscante per orbem Evangelio, non juxta litteram, sed juxta sensum mysticum, in Ecclesia jubentur observari, ut est custodia sabbati, ut ritus hostiarum, et sanguis agni paschalis, caeteraque hujuscemodi quae suo quidem tempore solerter custodita a populo Dei, quibus ellychnia in lucernis candelabri ardebant, infusa oleo piae devotionis, et incensa igne verbi coelestis. Cum vero ab apostolis atque apostolicis viris praedicatur his et hujusmodi observationibus finem a Domino impositum, cunctaque spiritualiter magis in Ecclesia quam juxta litteram esse servanda, quibus emulgebantur ellychnia candelabri, [Col. 0155B] ut reparata melius lucerent, quia sublimius intellecta per spiritum sanctae Ecclesiae lucem doctrinae salutaris praebebant. Emunctoria ergo et vasa in quibus quae emuncta sunt exstinguuntur, fiunt de auro purissimo, quia et divina sunt verba, quibus cessatio caeremoniarum legalium praedicatur, et Dei gratia sunt illustrata eorum corda, in quibus eadem figurata legis adumbratio finem accipit, ut succedens Evangelii veritas clarius mundo luceret. Item quia finita mortali, et succedente vita immortali, cessabunt maxima ex parte opera vel dona lucis, quibus nunc utimur, ut sequantur aeternae praemia lucis, in praesentia divinae visionis, illa Scripturarum testimonia, quae haec futura esse testantur, emunctoria nimirum sunt aurea: quia ipse futurae claritatis [Col. 0155C] eximia sunt. Vasa quoque in quibus ea quae emuncta sunt exstinguuntur, corpora utique sunt, et corda omnium justorum immortalia. Et ideo rectissime auro assimilata, in quibus exoptatissima haec immutatio fiet, ut post temporalia Dei beneficia, ad aeterna perveniant. Omne pondus candelabri cum universis vasis suis, habebit talentum auri mundissimi. Omne pondus candelabri cum universis vasis suis, omne Christi corpus est, cum ipso capite nostro mediatore Dei et hominum, cum universis electis suis, a summis usque ad infimos, ab his quibus major inter natos mulierum nemo est, usque ad eos de quibus dicit. Videte, ne condemnatis unum de pusillis istis qui in me credunt. Qui nimirum omnes, in diversis licet gradibus, aetatibus, sexibus, conditionibus, [Col. 0155D] ingeniis, temporibus, uni eidemque auctori ac datori perpetuae lucis, suo quique tempore ac loco quibus candelabro aureo fixa radice mentis inhaerent, quo ejusdem participes lucis fieri possint. Quod videlicet candelabrum, recte talentum auri mundissimi habere debere memoratur. Talentum namque pondus plenum ac perfectum est, quia justus Dominus in omnibus viis suis. Et qui suam gratiam in hac vita fidelibus ut bene operentur tribuit, ipse coronam justitiae in illa vita bonis eorum operibus reddit. Cui contra Zacharias propheta, iniquitatem super talentum plumbi sedere describit (Zach. V) : quia et reprobis in eodem justo examine, juxta actus ipsorum restituit; quia tu reddes, inquit, [Col. 0156A] singulis secundum opera ipsorum (Psal. LXI) . Utrumque tamen et plumbum scilicet et aurum, talenti habet mensuram, quia et in damnando impios, et in salvando ac coronando electos, justa est nostri sententia conditoris: Inspice et fac secundum exemplar, quod tibi in monte monstratum est. Hujus mysterium praecepti, facillime ex eis quae superius exposita sunt, patet. Ostensum namque est Moysi in monte exemplar candelabri quod faceret, quia in altitudine intimae contemplationis, didicit aperte multifaria Christi et Ecclesiae sacramenta: quae tamen non aperte populo quem erudiebat, proferre valebat, sed typice potius per figuram et opus candelabri ac vasorum ejus, signabat, donec veniret ipse Dominus ac Redemptor noster in carne, qui interiorem ejusdem [Col. 0156B] figurae sensum, Ecclesiae suae data sancti Spiritus gratia reseraret. Tabernaculum quod fecit Domino Moyses in solitudine, sicut et templum quod fecit Salomon in Jerusalem, statum sanctae universalis Ecclesiae designat, quae partim jam cum Domino regnat in coelis, partim in praesenti adhuc vita decedentibus ac succedentibus sibi membris suis, peregrinatur a Domino. Et quidem in utriusque constructione domus, haec principalis solet esse distantia figurarum, quod tabernaculum praesentis aedificium Ecclesiae, quo quotidie in laboribus exercetur, templum futurae requiem designet, quae quotidiana animarum hinc post labores exeuntium receptione perficitur. Quia nimirum tabernaculum Moyses cum populo Dei in via adhuc positus, qua ad [Col. 0156C] terram repromissionis pergebat, condidit: Salomon autem templum ipsa jam terra repromissionis, et regno in ea potitus, construxit. Moyses tabernaculum in solitudine, Salomon templum in Jerusalem, quae interpretatur visio pacis. Quoniam hic quidem Ecclesia in labore et aerumna vitae labentis, in siti et esurie regni perennis aedificatur: illic tamen in visione ac perceptione verae pacis consummatur. Unde bene in templi constructione dictum est, quod malleus et securis, et omne ferramentum, non sunt audita in eo cum aedificaretur. Praeparatis extra Jerusalem cunctis lapidibus ac lignis, atque in positionem ordinis sui decenter aptatis quae ibi facillime atque indubitanter, suo quaeque loco reddita, aut caemento necterentur aut clavis. Quia videlicet in pace supernae [Col. 0156D] beatitudinis, non est tribulationibus nostra examinanda fides aut vita probanda, sed quae in praesenti saeculo castigata, et coelestibus erat sedibus regulariter aptata, ibi glutine et vinculis mutuae charitatis, ne perpetuo dissolvi queat, in conspectu etiam sui conditoris ac regis, ad invicem copulanda. Item figura utriusque sanctuarii potest generaliter ita distingui, ut opus tabernaculi tempus synagogae, hoc est antiquae Dei plebis, opus vero templi, Ecclesiam, id est, illam electorum multitudinem, quae post incarnationem Dominicam ad fidem venit, significet: quomodo videlicet tabernaculum Moyses cum sola Hebraeorum plebe consummavit, templum vero Salomon collecta proselytorum multitudine [Col. 0157A] perfecit, adjuvante eum rege Tyrio cum artificibus suis qui neque natura Judaei, neque professione fuerunt. Constat enim, quia priori Dei populo doctores, non nisi ex ipsa eorum gente praefuerunt. At vero Ecclesiae rectores primi quidem fuerunt de Hebraeis; verum mox crescente ea ac dilata per orbem, etiam de gentibus structores sunt ejus exorti, adeo ut ipse quoque evangelista Lucas, et Timotheus ac Titus viri apostolici, de vocatione gentium, ad praesulatum ejus pervenerint. Verum si diligentius inspiciamus, utriusque domus aedificationem, et totius Ecclesiae praesentis statum mystice describit, quae ab initio mundanae conditionis, usque ad ultimum qui in fine saeculi nasciturus est electum, semper aedificare non desinit, et futurae quoque gloriam [Col. 0157B] vitae, qua nunc ex parte fruitur, sed post hujus terminum saeculi, in omnibus suis membris, in aeternum fruitura est, mirabili figurarum varietate depingit. Unde nos aliqua de tabernaculo Domino opitulante dicturi, primo ipsum invocantes, humili etiam prece deposcimus, revelare oculos cordis nostri, ut considerare queamus mirabilia de lege ejus, et in pretiosorum decore metallorum ac vestimentorum intelligamus ornatum nobis morum, fide ac devotione fulgentium, esse commendatum. Neque enim nobis aliter sermo ille apostolicus potest convenire, quo ait: Vos enim estis templum Dei vivi sicut dicit Deus: quoniam inhabitabo in illis, et inter eos ambulabo (I Cor. VI) . Et quod Joannes audivit vocem magnam de throno dicentem: Ecce tabernaculum Dei [Col. 0157C] cum hominibus, et habitabit cum eis (Apoc. XXI) . Quem ornatum sive tabernaculi sive templi materialem, religiosi mundique cordis et corporis cultu imitemur. Sed et certius de spirituali sensu disseramus. Primo de ipso materiali textu litterae, paulisper videamus. Erat tabernaculum domus Domino consecratum, habens longitudinis cubitos triginta, latitudinis decem, altitudinis aeque decem, tectum habens aequale per totum, quomodo in Aegypto et Palaestina domus moris est aedificandi. Cujus quidem parietes tres, australis, septentrionalis et occidentalis, de tabulis sunt compacti ligneis, ab utroque latere deauratis. Porro pro orientali parte unus vectis erat, unde introitus fuit, qui per medias tabulas ab angulo usque ad angulum perveniret, id est a summitate [Col. 0157D] ultima hujus parietis, usque ad parietis alterius summitatem, cui cortinae tabernaculi et tectum incubuere, ubi et tectorium erat quinque columnis suspensum. Tegebatur autem domus et desuper, et undique cortinis mira varietate contextis, quod proprie tabernaculum vocabatur. Tegebatur et hoc undique sagis cilicinis, usque ad terram pertingentibus. Sed et operimentum aliud tecto de pellibus arictum rubricatis pictum est, et super hoc rursum aliud operimentum de hyacinthinis pellibus. Erat etiam et velum opere plumarii variatum columnis quatuor appensum, quo sanctuarium et sanctuarii sanctuaria dividebantur. Intra quod posita erat arca testamenti, et contra arcam [Col. 0158A] extra velum altare thymiamatis. Item in medio ipsius sanctuarii, candelabrum in parte australi: mensa vero stabat in septentrionali. Altare holocausti foris ante ingressum sanctuarii, labrum aeneum inter hoc altare et tabernaculum; et circa omnia atrium tabernaculi, longitudinis habens cubitos centum, latitudinis quinquaginta. His ergo dilucidandi gratia breviter praelibatis, videamus ipsa verba historiae, quo per haec altius atque apertius ad sensum allegoriae pervenire queamus. Cum Moysi Dominus secum in monte Sinai quadraginta diebus ac noctibus constituto, legis caeremonias et ritum vivendi traderet, ait inter alia.

Tabernaculum vero ita facies: Decem cortinas de bysso retorta, et hyacintho ac purpura, coccoque bis tincto, variatas opere plumario facies (Exod. XXVI) . Tabernaculum Domini fit ex cortinis diversa colorum specie variegatis, quia sancta universalis Ecclesia, ex multis electorum personis, ex multis per orbem ecclesiis, ex variis virtutum floribus aedificatur. Cujus omnis perfectio in denario numero continetur, quia quaquaversum Ecclesia per mundum in diversis gentibus et tribubus et populis et linguis diffusa est, tota in sola Dei et proximi dilectione quae decalogo legis est comprehensa subsistit. Neque aliter quisquam potest veraciter ad Ecclesiae membra pertingere, nisi [Col. 0158C] integro corde, et eum per quem aedificatur, et eos in quibus aedificatur Ecclesia, hoc est Deum et electos ejus amare didicerit. Varius autem colorum decor quo eaedem sunt cortinae distinctae, variarum est gratia virtutum, quibus sancta Ecclesia mirabili ac prorsus coelesti arte composita in conspectu sui resplendet auctoris. Byssus ergo quae de terra quidem oritur, sed eruta de terra longo exercitio siccandi, tundendi, purgandi, coquendi et nendi, gramineum solet perdere, et candidum in se recipere colorem, corpora designat castitatis nitida decore. Quae cum carnis quidem illecebris nascentia, magno continentiae labore quasi nativum exsudant humorem, atque ad decorem Deo digne puritatis solerti jejuniorum et vigiliarum, orationum et lectionis, patientiae et humilitatis [Col. 0158D] instantia perveniunt. De quibus recte possit illud apostolicum dici: An nescitis quoniam membra vestra templum sunt Spiritus sancti qui in vobis est (I Cor. VI) ? Retorquetur autem haec byssus in cortinas tabernaculi, quoniam non modo lumbos carnis, verum etiam ut Petrus admonet, Lumbos mentis nostrae in sobrietate succingimus (I Petr. I) . Ut videlicet et carnem a lascivis motibus, et cor ab illecebrosis refrenemus cogitationibus. Hic accinctus quoniam aeris et coeli speciem imitatur, eorumdem mentes electorum, omni spe ac desiderio coelestia quaerentes significat. Cujus nobis coloris sacramentum commendans Apostolus ait: Si conresurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in [Col. 0159A] dextera Dei sedens (Col. III) . Purpura quia colorem sanguinis ostendit, et vera quoque purpura conchyliorum sanguine tingitur, devota eorum corda designat, qui dicere cum Apostolo possunt: Ego non solum alligari, sed et mori in Jerusalem paratus sum, propter nomen Domini Jesu (Act. XXI) . Et cum Propheta Domino: Quoniam propter te morte afficimur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis (Psal. XLIII) . Coccus quia ignis habet speciem, merito flagrantissimae sanctorum dilectioni comparatur. Unde et quidam ex eis, quia hanc praesente et comitante secum Domino conceperant, aiebant: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, cum loqueretur in via, et aperiret nobis Scripturas (Luc. ult.) ? Cui contra de reprobis dicitur: Et quoniam abundavit iniquitas, refrigescet [Col. 0159B] charitas multorum (Matth. XXIV) .Haec quasi bis tingitur, cum amore Dei et proximi flammescit: cum illum ex toto corde, tota anima, tota virtute, hunc sicut nos ipsos diligimus. Itaque in his quatuor cortinarum coloribus, quatuor justificationes exprimuntur electorum. In bysso retorta, caro castitate renitens. In hyacintho, mens superna desiderans. In purpura, caro passionibus subjacens. In cocco bis tincta, mens inter passiones Dei et proximi dilectione praefulgens.

Longitudo cortinae unius habebit viginti octo cubitos: latitudo quatuor cubitorum erit. In longitudine cortinarum longanimis Ecclesiae sanctae patientia, in latitudine amplitudo exprimitur charitatis. Quae latitudo apte quatuor erat cubitorum: quia quatuor [Col. 0159C] sunt Evangeliorum libri, in quibus Domini redemptoris nostri exemplis ac verbis qualiter eadem charitas sit tenenda docemur. Et quatuor virtutes, in quarum operatione eadem est charitas exercenda, id est, temperantia, fortitudo, justitia, prudentia: videlicet incorrupta in Deo charitas atque integra custodiatur, quod est temperantiae; nullis frangatur incommodis, quod est fortitudinis; nulli alii serviat, quod est justitiae; vigilet in discernendis rebus, ne fallacia dolusve paulatim subrepat, quod est prudentiae. Longitudo autem cortinarum viginti octo erat cubitorum: qui est numerus quaternarius septies ductus. Septenario autem numero propter diem sabbati, solet requies aeterna sanctorum figurari. Longitudo ergo cortinarum in quater septenos extenditur [Col. 0159D] cubitos, quia per fidem et custodiam doctrinae evangelicae, per quae exercitia spiritualium de quibus diximus virtutum potentia longanimis sanctae Ecclesiae ad requiem tendit aeternam. Est et aliud in duodetricenario numero sacramentum aeque ad septenarium pertinens. Si enim ab uno usque ad septem omnes in medio numeros pleno ordine numerare volueris, viginti et octo complebis. Unum namque et duo, et tria, et quatuor, et quinque, et sex, et septem, fiunt viginti octo. Quia ergo in partibus septenarii numeri vicesimus et octavus invenitur, merito in eo cortinarum longitudo continetur, quoniam fides et patientia sanctorum virtutum varietate distincta, in omnibus quae agit et patitur non humani gloriam [Col. 0160A] favoris, sed supernae beatitudinem quietis exspectat. Hinc est enim quod hujus numeri psalmus, in consummatione tabernaculi attitulatur, quem totum de perfectione sanctae Ecclesiae constat esse cantatum. Maxime ex eo quod in illo dicitur: Adorate Dominum in atrio sancto ejus. Et iterum: Et in templo ejus omnes dicent gloriam (Psal. XXVIII) . Apte etenim vicesimus octavus psalmus de consummatione tabernaculi inscribitur, quia nimirum in hoc est perfectio peregrinantis in hoc saeculo Ecclesiae, ut per fidem et per opera bona, ad requiem tendat saeculi futuri. Bene autem sequitur: Unius mensurae fient universa tentoria. Etsi enim variante pictura, cortinae ad invicem differebant, una tamen omnes erant longitudinis et latitudinis mensura temperatae: quia et si [Col. 0160B] donationes habent electi secundum gratiam quae data est illis differentes, unus tantum Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium. Quinque cortinae sibi jungentur mutuo, et aliae quinque nexu simili cohaerebunt. Verum nos propter hanc sententiam possumus de numero cortinarum bis quinario etiam ita disserere, quod sequaces in utroque Testamento divinae signaverunt. Et priores quinque quidem, quae frontem ac primam tabernaculi partem protegebant sive faciebant, antiqui populi Dei typum gesserunt, qui decreta legis in sacramento circumcisionis et hostiarum, et variam caeremoniarum observantiam, secundum litteram implebat. Sequentes vero quinque cortinae, quae posteriora tabernaculi tegebant, vel etiam suo tegmine faciebant, nos designaverint, [Col. 0160C] qui post adventum Domini in carne nati, libros ac sacramenta legis spiritualiter ipso revelante ac donante, servamus. Attamen eo tempore quo erigebatur tabernaculum, omnes ad invicem cortinae nectebantur, quia cum universa catholicae Ecclesiae pulchritudo ab initio usque ad terminum saeculi perpenditur, profecto quasi una decem cortinarum connexio, tabernaculum Dei condecorat. Ansulas hyacinthinas in lateribus ac summitatibus facies cortinarum, ut possint invicem copulari. Hyacinthum diximus, quoniam aerei coloris est, coelestium bonorum significationi congruere. Ansulis ergo hyacinthinis cortinae invicem copulantur, cum unica spes supernae beatitudinis, omnia per orbem corda electorum, in [Col. 0160D] una eademque devotione conjungit. Quae videlicet ansulae apte dicuntur, quia non solum in lateribus cortinarum, verum etiam in summitatibus, hoc est extremis angulorum terminis, fieri deberent. Neque enim vita tantum et operatio sanctorum communi ad perfectionem itinere rectae intentionis properat, sed ipsum quoque initium bonae conversationis, quod per confessionem fidei et sacramentorum coelestium perceptionem geritur, nequaquam ab invicem diversum, sed pari et indissimili habent omnis veritatis gratia connexum. Terminum quoque vitae temporalis, cuncti unius ejusdemque spei habemus certitudine communem, cum ita oculos in morte claudimus, ut percepto prius viatico mysterii coelestis, citius nos in vera inveniendos vita, atque in hac perpetuo mansuros [Col. 0161A] esse confidamus. Quinquagenas ansulas cortina habebit in utraque parte ita insertas, ut ansa contra ansam veniat, et altera alteri possit aptari. Legimus quinquagesimum annum in lege jubilaeum, hoc est dimittentem sive initiatum jussum esse vocari, in quo omnis populus ab universo labore terrae quiesceret, et omnium debita solvi deberent. Et in Novo Testamento scimus gratiam sancti Spiritus die Pentecostes, hoc est quinquagesima Dominicae resurrectionis, in apostolos supervenisse, atque initia nascentis Ecclesiae suo consecrasse adventu. Unde constat eo numero, vel gratiam Spiritus sancti, vel futurae gaudium beatitudinis ad quam per ejusdem Spiritus donum pervenitur et in cujus perceptione sola veraciter requiescitur atque gaudetur, recte posse figurari. [Col. 0161B] Et apte quinquagenas ansas habebant cortinae, quibus invicem necterentur, quia non nisi dono Spiritus sancti agitur, ut in societate pacis quod est vinculum perfectionis, sibimet invicem copulentur electi. Non alia enim quam futurae spes ac memoria societatis ac pacis esse discretos in hac vita, temporibus sive locis Christi famulos, una facit pietate concordes. Bene etiam dicitur quod ansas cortinae in utraque parte haberent, ut videlicet proximas sibi ex utroque latere cortinas singulae quaeque cortinae, quasi extensis hinc et inde brachiis amplecterentur. Qua nimirum necesse est, ut omnes fideles, et eos videlicet qui nos in Christo praecesserunt, et eos qui secuti sunt, obviis sincerae pietatis ulnis amplectamur; et illos qui nos erudiebant in Christo, et quos [Col. 0161C] ipsi Christo donante erudimus, uno omnes in Christo veneremur affectu. Quia et cortinae singulae ita per adminicula tabularum ad superiora tendebant, ita ut intus in superioribus variato suae picturae flore refulgebant, ut nequaquam eas quae secum pariter vel in altum ferebantur, vel in alto positae fulgebant, cortinas desererent. Quarum instar nos docet, et proficientes nobiscum in Dei servitio fideles, monitis exemplisque juvare, et in quacunque virtute proficere potuimus, similiter ejusdem virtutis consortes, digna virtutibus veneratione tractare. Ansa ergo contra ansam venit, ut altera alteri possit aptari, cum justi ad invicem concordi ac parili virtutum qualitate foederantur: Facies et quinquaginta circulos aureos, quibus cortinarum vela jungenda sunt, ut unum tabernaculum [Col. 0161D] fiat. Hic locus in sequentibus plenius explicatur, cum dicitur: Et quinquaginta fudit circulos aureos, qui mordent cortinarum ansas, ut fieret unum tabernaculum. Quinquagenarius ergo numerus, veram in Spiritu sancto requiem designat. Et quia circulus nec initium videtur habere nec terminum, aurum vero prae sui claritate caeteris est pretiosius metallis, quid in quinquaginta circulis aureis, nisi perpetua claritas, et clara perpetuitas, summae quietis exprimitur? Mordentque cortinarum ansas circuli, ut unum ex omnibus tabernaculum fiat, cum superni gloria regni, puris fidelium mentibus, sese dignanter infundit: ut tali glutine salutiferae inspirationis, uno [Col. 0162A] ex utroque populo, imo ex omnibus electis, Christi Ecclesia perficiatur.

Facies et saga cilicina undecim, ad operiendum tectum tabernaculi. Hic locus in sequentibus ita repetitur: Fecit et saga undecim de pilis caprarum, ad operiendum tectum tabernaculi. Saga ergo quibus operitur tabernaculum, rectores sunt sanctae Ecclesiae, quorum industria ac labore decus ejusdem Ecclesiae protegitur, atque incessabili cura munitur, ne videlicet vita fidesque electorum haeretica seductione corrumpi, ne falsorum catholicorum improbitate foedari, ne tentantium vitiorum sorde attaminari, ne temporalium subsidiorum inopia possit ad tristitiam deduci. Qui quanto se attentius ad sustinendas sive repellendas irruentium tentationum violentias accingunt, [Col. 0162B] tanto ampliorem subditis Domino serviendi libertatem tribuunt; et quasi intus fulgendi copiam cortinis praestant, dum instar sagorum ipsi foris tempestatis afflictionem tolerant. Recte eadem saga et cilicina sive de pilis caprarum, et undecim facta esse referuntur: quia nimirum sancti praedicatores, quo altiores merito, eo humiliores esse debent animo, juxta illud viri sapientis: Quanto magnus es, humilia te in omnibus (Eccli. III) . Undecim quippe qui denarium transeunt, neque ad duodenarium, hoc est apostolicum numerum perveniunt, transgressionem decalogi legis significant. Cilicium quoque habitus est poenitentium, etiam Psalmista teste qui dicit: Ego autem dum mihi molesti essent, induebam me cilicio (Psal. XXXIV) , hoc est habitum poenitentiae et humilitatis, [Col. 0162C] quo furorem persequentium aut levius sufferrem placidus, aut etiam mitigarem, assumpsi. Nam si caprae semper aut pili sive pelles caprarum fetorem peccantium, et non aliquoties humilitatem poenitentium significarent, nequaquam ipsum animal inter munda computaretur, neque in laude sponsae diceretur: Capilli tui sicut grex caprarum (Cant. IV) . Saga ergo quae sanctos praedicatores insinuant, et cilicina sunt et undecim: quia quo studiosius fide corda purificant, eo plura in quibus seipsos reprehendant, inveniunt. Unde humiliter fatentur, quia in multis offendimus omnes. Et si dixerimus, quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I) . Quorum tamen corda quantae sint perfectionis, sequentia verba mystice [Col. 0162D] declarant, quibus dicitur: Longitudo sagi unius habebit triginta cubitos, et latitudo quatuor. Ecce hic longitudinis non undenarium, sed denarium habes numerum, et hunc tertio multiplicatum: quo patenter insinuatur virtus eorum qui decalogum legis in fide sanctae Trinitatis quae per dilectionem operatur, perficiunt; qua videlicet perfectione, in hac duntaxat vita, nulla esse poterit sublimior. Habes et latitudinis quatuor cubitos, quo amplitudinem sincerae charitatis, hoc est ejus quae in Evangelio nobis per Jesum Christum et commendatur et datur, significari praediximus. Operiunt ergo tectum tabernaculi saga undecim, et haec de pilis facta caprarum, sed in longitudine cubitos triginta, in latitudine quatuor habentia: [Col. 0163A] quia summi illi praedicatores, qui vitam fidelium suis exhortationibus et intercessionibus quotidiana sollicitudine, vigiliis, jejuniis, sua nuditate protegunt, sese quidem humiliter ipsi contemplata, supernae puritatis excellentia peccatores profitentur. Qui tamen quantum ad humanae modum perfectionis attinet, mundi inter homines ac sublimes apparent: Aequa erit mensura sagorum omnium, e quibus quinque junges seorsum, et sex sibi mutuo copulabis, ita ut sextum sagum in fronte tecti duplices. Una erit mensura sagorum omnium, quia nimirum una est fides in qua tota salvatur Ecclesia, una eademque vita ad quam festinat aeterna. Unde et hi qui in vinea Domini diverso tempore ad operandum intraverunt, uno omnes denario remunerantur (Matth. XX) . Divisio [Col. 0163B] ergo sagorum in quinque et sex juxta illud intelligi potest, quod supra de cortinis in quinque et quinque divisis exposuimus, quia videlicet doctores utriusque Testamenti designent. Quinque etenim saga antiquis populis Dei magistris, apte comparantur, vel quia Mosaicae tamen legis sacramenta praedicabant, quamvis et evangelicae arcana praedicebant; vel quia in quinque mundi aetatibus hujus vitam ducebant. In sex autem sagis possunt non inconvenienter Novi Testamenti doctores accipi, quia videlicet omnia quae divina Scriptura in sex aetatibus saeculi facta sive dicta refert, in adjutorium atque exemplum suae praedicationis spiritualiter intellecta assumunt; quia passionem Dominicam, per quam mundus sexta sabbati redemptus est, palam suis auditoribus credendam [Col. 0163C] confitendamque pronuntiant, ac per hujus solummodo sacramentum eos salvari posse contestantur. Unde recte praecipitur sextum sagum in fronte tecti duplicari, propter confessionem videlicet et imitationem ejusdem Dominicae passionis. Siquidem juxta litteram, frontem tecti, ingressum tabernaculi dicit, ubi non tabulas ut supra breviter diximus, sed columnas et vectem ab angulo tabularum, usque ad angulum protentum, poni praeceptum est. Ideoque quantum ad formam operis ipsius pertinet, ibi magis opus erat geminato sagorum munimento, ubi solida parietis firmitas aberat. Ad vero mystice, in fronte tecti sextum sagum duplicatur, cum omnes qui sanctam intrant Ecclesiam, ita fide et sacramentis Dominicae passionis initiantur, ut in hujus quoque imitatione [Col. 0163D] sibi semper esse vivendum intelligant: Facies et quinquaginta ansulas in ora sagi unius, ut conjungi cum altero queat; et quinquaginta ansas in ora sagi alterius, ut cum altero copuletur; quinquaginta fibulas aureas, quibus jungantur ansae, ut unum ex omnibus operimentum fiat. Haec ut supra in cortinis exposuimus, etiam hic intelligi possunt: quod videlicet recordatio supernae requiei, quae numero quinquagenario solet exprimi, corda sanctorum vinculo pacis adunet. Aut si novi aliquid audire delectat, saga humilitatem sublimium designant virorum, quia magis suorum meminisse delictorum quam virtutes suas praedicasse cupiunt, amplius de eis quas apprehendere nondum possunt virtutibus compungi, quam [Col. 0164A] de illis quas jam apprehenderant, student gloriari, potest numero ansarum sive fibularum quinquagenario, ipsa compunctionis eorum humilitas designari. Quinquagesimus namque poenitentiae psalmus est, et recte: quia donum poenitentiae non nisi Spiritu sancto largiente conceditur: donum veniae poenitentibus, non nisi eadem sancti Spiritus gratia administrante tribuitur. Et bene quinquagenae ansae vel fibulae saga invicem nectunt, quia nulla magis virtus quam humilitas, fideles in unam charitatis copulam ligat. Nam quanto se quisque amplius infirmum esse perpendit, tanto studiosius auxilium proximi quo confirmetur, inquirit. Et bene fibulae sunt aeneae, quod multum vocale constat esse metallum, quia nimirum magnam apud Deum habet vocem humilis conscientia [Col. 0164B] justorum. Unde et pauper ille Davidicus, cum anxiatus esset et non in auribus hominum vociferaretur, sed in conspectu Domini effunderet orationem suam, Domine, exaudi orationem meam, inquit, et clamor meus ad te veniat (Psal. CI) .

Quod autem superfuerit in sagis quae praeparantur tecto, id est, unum sagum quod amplius est, ex medietate ejus operies posteriora tabernaculi; et cubitus ex una parte pendebit, et alter ex altera, qui plus est in sagorum longitudine, utrumque latus tabernaculi protegens. Haec ut plenius intelligi queant, paulo latius de tota ipsius tabernaculi positione disputare necesse est. Diximus parietes tabernaculi quae ex tabulis et columnis constabant, longitudinem habuisse triginta cubitorum, latitudinem decem, altitudinem [Col. 0164C] similiter decem. Si quis ergo vellet domum in latitudine cingere funiculo, verbi gratia a basi tabulae unius meridiani lateris, usque ad basim tabulae quae esset e regione in latere septentrionali, constat profecto eumdem funiculum triginta cubitorum longitudinis esse debere: hoc est decem cubitos habens ascensionis in meridiano pariete, decem alios aequalitatis sursum inter parietes, decem tertio descensionis in pariete septentrionali. Item si per longitudinem domus extendere funiculum velis, hoc est a basibus columnarum sursum, et per longitudinem totius domus ad occidentalem usque parietem, ac deinde usque ad bases ejus deorsum, habebit funiculus ille quinquaginta cubitos longitudinis: decem videlicet ascensionis juxta columnas, triginta aequalitatis [Col. 0164D] secundum longitudinem domus, decem rursus descensionis juxta occidentalis parietis tabulas. His ergo consideratis, intueri est mensuras cortinarum quibus regenda erat domus, qualiter praefatis possint convenire mensuris. Decem erant cortinae habentes singulae longitudinis viginti octo cubitos, latitudinis quatuor: quae simul junctae et in unum compositae, tabernaculum implebant de latitudine sua, cubitos quadraginta. Suspende igitur cortinas quae habent singulae longitudinis viginti octo cubitos, et pone in domo cujus est mensura in transversum triginta cubitos, et videbis quia cortinae habebunt in aequalitate quae est inter parietes, cubitos denos, in ascensu autem, sive descensu qui est juxta parietes, [Col. 0165A] habebunt cubitos novenos: sicque fit ut summitas cortinarum terram tangere non possit, sed mensura unius cubiti a terra altior absit. Item videbis quod cortinae habent in aequalitate per longitudinem domus cubitos triginta, in ascensu autem sive descensu, qui est in orientali et occidentali latere domus, cubitos quinos. Ideoque eadem lateralis summitas cortinarum nequaquam ad terram usque pertingit, sed quinis cubitis habetur terra altior; unde necesse fit, ut quini illi cubiti cortinarum, qui cessantibus parietibus supersunt, inducantur ad invicem in orientali simul et occidentali latere, sibique mutuo jungantur; ac sic fiat, ut undique domum cortinae excepto uno juxta terram cubito contegant. Haec de cortinis. Porro saga tricenos habebant cubitos [Col. 0165B] longitudinis, quaternos latitudinis. Et quia undecim erant conjunctae adinvicem per latera, quadraginta quatuor cubitos implebant. Pone ergo et has in domo, quia concordat longitudo sagorum cum funiculo quo domum metiebaris in transversum, fitque ut summitas eorum ad terram usque pertingat. Habebunt enim denos cubitos aequalitatis inter parietes, denos aeque ascensionis sive descensionis in utroque latere. Et hoc est quod ait Scriptura, quia cubitus ex una parte penderet, et alter ex altera, qui plus esset in sagorum longitudine, utrumque latus tabernaculi protegens. Tabernaculum namque proprie vocat ipsam cortinarum facturam sive conjunctionem, quas uno utique cubito transiebant saga ab australi latere domus, altero a septentrionali. Ideoque [Col. 0165C] que ad terram perveniebant, quia haec triginta cubitos longitudinis, illae duo minus habebant. Item mensura sagorum per longitudinem domus quadraginta quatuor cubitis tendebatur: triginta videlicet cubitos in aequalitate habens a fronte domus usque ad summitatem tabularum in plaga occidentali, et septem cubitos dependentes a fronte domus, septem similiter dependentes in plaga occidentali. Sicque fuit ut mensura sagorum in occidentali latere duobus cubitis excederet mensuram cortinarum, quia nimirum cortinae desuper venientes sicut supra commemoravimus, quinque cubitos eidem occidentalis parietis tegebant, et tribus relinquebant intactos. Et hoc est quod nunc dicitur: Quod autem superfuerit in sagis quae parantur tecto, id est, unum [Col. 0165D] sagum quod amplius ex medietate ejus operies posteriora tabernaculi. Medietas namque sagi in latitudine sunt duo cubiti, ex qua videlicet medietate cooperiebantur posteriora tabernaculi, id est, cortinarum quae proprie tabernaculum vocabantur, quia duobus cubitis eas, ut diximus, ad inferiora tendens sagum ultimum transibat. Itemque saga desuper venientia septem solummodo cubitos occidentalis parietis cooperiebat; nec tamen tres reliqui qui remanserant usque ad terram nudi tempestatum injuriis patebant, sed adductis ad invicem ab utroque latere sagis septenorum cubitorum, qui deficientibus parietibus supererant, his posteriora domus firmissime ad terram usque contegebantur. Neque autem [Col. 0166A] haec tantum ad invicem pertingere, et instar cortinarum sese in medio parietis contingere poterant; sed quia septenorum erant cubitorum, medium parietis in utrumque partem duobus cubitis excedebant, ac sibi invicem superpositae jungebantur. Quod eodem modo per omnia etiam de orientali parte domus intelligendum esse putamus. Ideoque supra praeceptum est ut sextum sagum in fronte tecti duplicaretur. Haec de re difficillima prout nobis intellexisse visi sumus, strictim explicare curavimus, parati discere in his veriora si quis docere nos voluerit, in quibus tuus omnibus patet allegoriae sensus perlucidus. Saga namque cortinas et desuper et infra, et ex omni latere protegebant; atque ut illae intus libera facie sua venustatis fulgerent, haec ab omni eas injuria tempestatum, [Col. 0166B] pluviarum et caumatum, foris immunes reddebant: quia nimirum perfecti sanctae Ecclesiae praepositi ita vitam fidelium sibi commissorum solerti solent cura circumspicere, ut nec subsidia carnis, nec vitae spiritualis eis auxilia desint. Repellunt enim saga imbres, obsistunt procellis, arcent solis ardores, cuncta foris adversantia fortiter ambiunt, ut decus cortinarum interius intemeratus persistat: cum Augustinus omnia quae fidem turbare poterant, haereticorum venena evacuat; cum Gregorius ea quae mores bonos impugnant tentamenta antiqui hostis explicat; cum Cyprianus infirmos ne in martyrio labantur, piis confortat exhortationibus; cum alii venerabiles episcopi ac doctores quaecunque turbare Ecclesiam poterant, longius tentamenta propellunt, [Col. 0166C] et quae eisdem sint ad salutem proficua solerti indagine prospiciunt: quatenus undique tuta conversatio religiosa fidelium libero corde virtutibus studere, atque in conspectu sui conditoris et opere praefulgida lucere, et ipsius quoque contemplationi possit oculum mentis intendere. Verum quia inter sanctos praedicatores illi sunt maximo digni honore, qui excepto quod officio praedicationis et populorum regimini deserviunt, etiam pro Christo sanguinem fundunt, recte subditur: Facies et operimentum aliud tecto, de pellibus arietum rubricatis. Arietum quippe vocabulo, solent nonnunquam sancti doctores accipi, eo quod sint duces sequentium Domini gregem. Unde pulchre Psalmista: Afferte Domino, inquit, filii Dei, afferte Domino filios arietum (Psal. XXVIII) . [Col. 0166D] Quod est aperte dicere: Afferte Domino, omnes angeli Dei, quibus hujus officii cura delegata est, afferte Domino in coelos spiritus fidelium, qui per imitationem vitae et fidei, filii beatorum apostolorum fieri meruerunt. Operiuntque tabernaculum Domini pelles arietum rubricatae atque ab injuria tempestatum defendunt, cum sancti praedicatores exemplo passionis et patientiae suae, corda infirmorum ne in pressuris tribulationum deficere debeant, muniunt. Et quoniam inter praecipua Christi et Ecclesiae membra eximium sacra virginitas locum tenet, apte post variatum decus cortinarum, post ciliciorum munimina sanctorum, post rubricatas arietum pelles, additur adhuc: Et super hoc rursum aliud operimentum [Col. 0167A] de hyacinthinis pellibus. Hyacinthus namque coelestis est coloris: pellis vero mortui animantis pars et indicium est. Et quid per pelles hyacinthinas, nisi virtus exprimitur illorum qui mortificatis ad purum cunctis concupiscentiae carnalis illecebris, coelestem quodammodo in terris vitam gerunt, atque inter homines positi angelicam magis puritatem imitantur, et hoc quod tempore futurae immortalitatis cunctis promittitur electis qui non nubant neque ducant uxores, sed sint aequales angelis Dei (Luc. XX) , ipsi adhuc mortali carne retenti praevenire satagunt. Unde merito tam magnae virtutis permagnum restat praemium, quia attestante propheta, Haec dicit Dominus eunuchis, qui custodierunt sabbata mea, et elegerunt quae ego volui, et tenuerunt foedus meum: [Col. 0167B] Dabo eis in domo mea, et in muris meis locum; et nomen melius a filiis et filiabus, nomen sempiternum dabo eis quod non auferetur (Isa. LVI) . Merito ergo pelles hyacinthinae supremum in domo Dei locum tenent; colorque coelestis proximam coelo sedem sortitus est, ut chori virginales, et animi et corporis speciali vicinia agnum secuturi, et hymnorum ei laudes designentur esse cantaturi. Bene autem de velis cortinarum ac sagorum dicitur, quod et si in alto posita, ad terram tamen demissa penderent, quamvis cortinae nequaquam ad terram usque pertingere potuerint. Columnae quoque ac tabulae tabernaculi, et si in altum erant erectae, bases tamen in quibus starent habebant in terra positas. At vero de rubricatis atque hyacinthinis pellibus, quod in [Col. 0167C] alto tectum operiant, dicitur. Quod vero ad terram essent deflexae, non additur: quia nimirum caeterae virtutum species commune aliquid cum his qui in terra adhuc detinentur, habere videntur. Certamen vero martyrii, et decus Deo dicatae virginitatis, quasi ab infimis ac terrenis rebus suspensum, et supernis civibus specialiter constat esse conjunctum.

Facies et tabulas stantes tabernaculi, de lignis sethim, quae singulae denos cubitos in longitudine habeant, et in latitudine singulos ac semissem. Ligna sethim de quibus tabernaculum fiebat imputribilis sunt naturae, eximii candoris ac levitatis: et non [Col. 0167D] multum de alba spina, nisi tamen magnitudine, distantia. Unde et Hieronymus nonnunquam in lib. Hebraeorum Nominum, et in aliis opusculis suis, sethim absolute spinas interpretatus est. Verbi gratia, abel sethim, luctus spinarum. Non autem facile hoc genus ligni nisi in desertis Arabiae, ubi tabernaculum aedificabatur, solet inveniri. Unde Graeci vel Latini interpretes, nomen ei aliud praeter Hebraeum ponere nequiverunt: ut pote, cujus apud eos notitia nulla erat, quamvis quidam qualitatem naturae ejus exprimere volentes, ligna imputribilia transtulerunt. Tabulae ergo tabernaculi apostolos eorumque successores, per quorum sermonem Ecclesia per orbem dilatata est, designant. Latitudo enim tabularum, dilatatio [Col. 0168A] est fidei et sacramentorum, quae prius in una Israelitica latebat, sed horum ministerio ad totius orbis plenitudinem pervenit: quamvis recte in latitudine tabularum ipsa quoque dilatatio cordis sanctorum valet intelligi, per quam mundum despicere atque ad appetenda coelestia solent sublimiter accendi, per quam non solum amicos in Deo, sed etiam inimicos gaudent diligere propter Deum. Spinae vero juxta eloquium Salvatoris curae sunt hujus saeculi divitiae et voluptates fallaces; sed et punctiones peccatorum non incongrue spinis assimilantur. Hinc etenim scriptum est, quia spinae nascantur in manibus temulenti (Prov. XXVI) : id est, peccata in operibus stulti. Quia ergo praedicatores sancti et a punctionibus se vitiorum expurgare, et omnibus mundi curis [Col. 0168B] ab delectationibus exuere studuerunt, quatenus libera mente in amore Dei et proximi dilatari, atque ad praedicandum verbum longe lateque possent discurrere, recte dicitur, quia de lignis spinarum tabulae sunt factae tabernaculi. Longitudo tabularum altitudo est, quae decem cubitos habebat: quia sancti doctores per observantiam decalogi legis ad perfectionem tendunt; quia pro perceptione denarii diurni in vinea Christi laborant, id est, illa intentione verbo doctrinae insistunt, ut imaginem in se sui conditoris ac regis, quam Adam peccante perdiderunt, ipso donante restaurent; ut ejus quod peccando amiserant, recte vivendo recipiant. Solet namque in denario regis nomen et imago contineri. Sed et hoc quod denarius ex eo nomen accipit, quia decem [Col. 0168C] nummis compleatur, statui futurae nostrae beatitudinis apte congruit, quae in vera Dei et proximi dilectione perficitur. Deus namque solet ternario saepe numero, propter eam quae ipse est trinitatem, figurari: homo septenario, quia corpus ex quatuor notissimis habetur elementis. Animae vero, hoc est interioris hominis substantia, triplici solet in Scripturis distantia comprehendi. Hinc est enim quod diligere Deum ex toto corde, tota anima, tota virtute nostra praecipimnr (Deut. XVI) . Bene ergo tabulae, quibus erectis ac stantibus tabernaculum omne continetur, decem cubitos habent altitudinis: quia doctores ac rectores sanctae Ecclesiae hac intentione Deo deserviunt, ut ipsum anima et carne immortales ac beati in aeternum videre mereantur. Quod vero ipsae tabulae [Col. 0168D] cubitos ac semissem in latitudine habebant, plenus ille cubitus perfectionem bonae operationis, dimidium cubiti quod superest inchoationem divinae ostendit cognitionis. Deum vero interim fide cognoscimus, sed plenam ejus cognitionem in futuro speramus, dicente ipso Deo ac Domino nostro Jesu Christo: Si manseritis in verbo meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem (Joan. VIII) . Qui rursus ad Patrem: Haec est autem, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum et verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Plenum ergo boni operis cubitum habent in hac vita electi. Sed cubitum beatae retributionis ex parte habent, in quantum gaudia regni perennis, et praesentiam sui conditoris possunt desideriis [Col. 0169A] praegustare coelestibus. Cujus etiam cubiti adimpletione tunc beatificantur, cum fuerit sermo quem omni electorum populo promisit in fine futurum dicens: Eripiam eum et glorificabo eum, longitudine dierum adimplebo eum, et ostendam illi salutare meum (Psal. XC) .

In lateribus tabulae, incastraturae fient, quibus tabula alteri tabulae connectatur; atque in hunc modum, cunctae tabulae parabuntur. Incastraturae in lateribus tabularum virtutem designant humilitatis in mentibus justorum, per quam maxime sibi invicem fraterna charitate junguntur. Dum enim singuli quique eorum corde contrito et humiliato, receptaculum in se proximorum dilectioni praeparant, et diligendis se fratribus merito pietatis ac devotionis exhibent, [Col. 0169B] quasi tabulae omnes tabernaculi inter alterutrum per incastraturae nexum copulantur. Et quidem erecto tabernaculo ac regulariter ante ordinato, compago tabularum figura incastraturae non cernitur; quanta tamen virtute tabulas sibimet coadunaverit, ipsa parietis inconcussi firma stabilitas ostendit: quia nimirum humilitas cordis sanctorum, qua sibi alterutrum foederantur, foris hominibus videri non potest, sed quid intus operetur ex ipso sanctae Ecclesiae pacatissimo statu palam omnibus patet. Quod autem jubet duas in tabulis singulis incastraturas fieri, hoc est in utroque latere illarum, dupliciter accipi per figuram potest: ut et in prosperis simul atque adversis inviolata erga fratres jura charitatis servemus. Quarum viginti erunt in latere meridiano, quod [Col. 0169C] vergit ad austrum: quibus quadraginta bases argenteas fundes, ut binae bases singulis tabulis per duos angulos subjiciantur. Quanta fuerit longitudo tabernaculi specialiter non exprimitur, sed ex eo innuitur quod parietes ejus ex tabulis viginti compacti essent; et hae singulae singulos cubitos ac semissem latitudinis habuisse perhibentur. Viginti namque cubiti et vities semis cubiti, triginta cubitorum summam complebunt: quam fuisse tabernaculi longitudinem etiam Josephus scribit. Et bene hoc numero tabernaculi longitudo comprehenditur: quia tres sunt virtutes in quibus principaliter omnis sanctae Ecclesiae perfectio consistit, videlicet fides, spes et charitas: quae per decem multiplicantur, ut tricenarius numerus impleatur, dum virtutibus mentis opera bona [Col. 0169D] junguntur, quae decalogo legis continentur, ne quis sibi fidem, spem et dilectionem in Deum absque operum executione putet sufficere posse. Quod vero numerus tabularum vicenarius est, et hoc magnae sanctorum perfectionis mysterium continet. Quater enim quini, faciunt viginti: et cum lex Mosaica quinque libris, gratia autem et veritas Novi Testamenti quatuor sancti Evangelii voluminibus comprehensa est, merito sancti doctores, vicenario numero exprimuntur, quia miro veritatis consensu, et revelata atque completa in Evangelio legis arcana manifestant, et praefigurata fuisse in lege Evangelii sacramenta declarant. Bases autem quibus tabulae sustentabantur, verba sunt et libri legis ac prophetarum, [Col. 0170A] quibus apostoli et Evangelistae ea quae scripsere ac praedicavere, vera esse ac divina probabant. Unde est illud in Evangelio saepissime repetitum: Tunc adimpletum est, quod dictum est per prophetam; et, Hoc autem totum factum est, ut adimplerentur scripturae prophetarum. Et apostolus Petrus de Domino testimonium perhibens, adjecit: Et habemus firmiorem propheticum sermonem, cui benefacitis attendentes (II Petr. I) . Bene autem singulis tabulis binae bases supponuntur, ut consensus propheticae attestationis in omnibus quae apostoli dixere monstretur; vel certae binae bases singulis tabulis per duos angulos subjiciuntur, ut, bene suffultis angulis, tota recte et indeclinabiliter possit tabula consistere: quia omnis evangelici et apostolici [Col. 0170B] sermonis, in propheticis litteris, et initium praesignatum invenitur et finis. Bene eaedem bases argenteae sunt factae, propter nitorem videlicet verbi coelestis. Eloquia enim Domini eloquia casta, argentum igne examinatum terrae. In latere quoque secundo tabernaculi, quod vergit ad aquilonem, viginti tabulae erunt quadraginta habentes bases argenteas. Binae bases singulis tabulis supponentur. Latus meridianum tabernaculi quod vergebat ad austrum, antiquam illam Dei plebem designat, quae lucem scientiae legalis jam dudum accipiens, amore sui conditoris fervere solebat. Porro latus secundum, quod vergebat ad aquilonem eam quae tenebris ac frigore infidelitatis usque ad tempus Dominicae incarnationis torpere non destiterat gentium multitudinem figurat: [Col. 0170C] de cujus vocatione pulchre Dominus per prophetam: Dicam, inquit, aquiloni: Da; et austro: Noli prohibere (Isa. XLIII) : Quod est aperte dicere: Dicam populo gentium diutius sine fide algenti: Da de tuis filiis qui ad meae fidem confessionis et amoris conveniant. Dicam et plebi Israeliticae, quae jam meae lumine cognitionis fruebatur: Noli prohibere gentes in sortem electionis recipi. Dicam Cornelio ac domui ejus: Fidem et baptisma Christi suscipite. Dicam Judaeis: Nolite cogere credentes ex gentibus circumcidi, quibus fonte baptismi consecratis fides et confessio veritatis ad salutem sufficit. Unius autem numeri, mensurarum et facturae, tabulas utrumque latus habuit. Quia nimirum una eademque fides, spes, charitas, utrique populo per apostolos [Col. 0170D] praedicatur, ad una uterque promissa regni coelestis vocatur. Ad occidentalem vero plagam tabernaculi facies sex tabulas; et rursum alias duas in angulis; et erigantur post tergum tabernaculi. Josephus scribit de tabernaculo, quod decem cubitos habuerit latitudinis. Scribit etiam quod tabulae ejus mensurae quatuor digitorum fuerint a terra suspensae: ex quo videtur velle intelligi quod tantae altitudinis factae fuerint ipsarum bases tabularum. Qui rursus de hoc quod modo proposuimus capitulo ac de vectibus tabularum ita dicit: Posterioris autem parietis novem cubitos sex tabulae faciebant, quibus conjunctae sunt aliae duae tabulae ex medio cubito sex: quas angulares posuerunt ad instar aliarum [Col. 0171A] tabularum. Singulae vero tabulae annulos habebant aureos, per exteriores frontes eminentes, velut quibusdam radicibus confixos, per ordinem ad invicem per circuitum respicientes, et per eos deaurati vectes immissi, unoquoque habente magnitudinem cubitorum quinque, erantque ad conjunctiones tabularum, intrabatque caput vectis uniuscujusque in alio vectis capite, velut in modum cochleae. Et post tergum parietum in longitudine positorum erat ordo per tabulas omnes vadens, quo per uncinos utriusque parietis latera continebantur, incastrationibus factis et immissis ad invicem; quod propterea sic exquisitum est, ut neque a ventis moveretur, neque alia causa tabernaculum conturbaret, sed immobile secura quiete servaretur. Haec de litterae textu Josephus. [Col. 0171B] Verum juxta allegoriae sensus, occidentalis plaga quae utrumque in se parietem recipiens, aedificium tabernaculi consummat, recte adimpletionem totius universalis sanctae Ecclesiae, quae cum fine hujus mundi perficitur designat. Ad quam usque fides et operatio recta utriusque populi perseveratura, quasi gemini longitudo parietis pertingit; neque enim credibile est, vel ante tempus Dominicae incarnationis unquam defuisse qui ex gentibus crederent, vel nunc, quamvis graviter damnatio ob perfidiam populo Judaeorum, non esse aliquos ex illis, tametsi paucissimos, qui inter Christianos exsultantes, quotidie credendo ad salutem perveniant. Quod si quis negare praesumpserit, dicamus quod negari nullatenus potest, quod videlicet spirituales [Col. 0171C] utriusque testamenti doctores atque interpretes, qui juxta sermonem Domini proferant de thesauro suo nova et vetera (Matth. XIII) , usque ad finem saeculi sint in sancta Ecclesia permansuri. Et apte tabernaculum in occidentali plaga consummatur, in qua diem sol claudere, et cuncta solent astra occidere, propter scilicet obitum uniuscujusque electi, vel generalem totius saeculi terminum. Recte de hac plaga tabernaculi in sequentibus dicitur, quoniam mare respiceret. Significat autem Mare Rubrum in quo demersus cum suo exercitu Pharao, et quo salvatus Israel a Domino ad montem Sinai, ubi tabernaculum faceret, ascendit. Respicit ergo mare plaga occidentalis tabernaculi, cum sancta [Col. 0171D] Ecclesia post operum bonorum perfectionem coronata in Christo libero aspectu intuebitur vitia vel poenas impiorum, quas ipso juvante cavere fecit, Isaia attestante qui ait: Quia sicut coeli novi et terra nova, quae ego stare facio coram me dicit Dominus, sic stabit semen vestrum et nomen vestrum. Et paulo post: Et egredientur et videbunt cadavera virorum, qui praevaricati sunt in me. Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur (Isai. XL) . Bene autem plaga tabernaculi occidentalis vel quae mare respicere dicta est, sex tabulis constabat: vel quia senario numero solet perfectio boni operis exprimi, eo quod Dominus in illo mundi ornatum consummaverit, in illo hominem in primordio creaverit, in illo genus humanum sua passione restauraverit; [Col. 0172A] vel quia sex sunt aetates saeculi hujus, in quibus oportet nos bonis operibus perfici, ut ad aeternam requiem in futuro et resurrectionis gloriam, pervenire possimus. Nam quod rursum aliae duae tabulae exceptis sex primis in angulis jubentur erigi post tergum tabernaculi, quae venientes ab orientali plaga parietes excipiant, et occidentalis plagae parieti conjungantur, ad remunerationem futurae pertinet vitae quae post labores et tempora saeculi hujus secutura est. Quod bifarie dividitur, in sabbatismum scilicet, hoc est requiem animarum sanctarum post absolutionem corporum, et in gloriam resurrectionis incorruptibilium receptionem corporum. Quae utraque portio remunerationis, utrique populo communis, nullo unquam fine terminatur. Bene autem de [Col. 0172B] eisdem tabulis subinfertur: Eruntque conjunctae a deorsum usque sursum: et una omnes compago retinebit. Quia nimirum omnis electorum vita, eademque fide et charitate ad coelestia tendit, in unum eumdemque finem divinae visionis pervenit, in una eademque voce recti dogmatis, omnis sanctorum praedicatorum sermo concordat. Dehisceret namque ab invicem compago tabularum, si quod unus propheta aut apostolus dixisset, hoc alius negaret. Verum quod consors fabricam ecclesiae sermo divinorum eloquiorum erigit, perfecto una omnes tabernaculi tabulas junctura compaginatur: atque ab invicem sejungi non sinit. Duabus quoque tabulis quae in angulis ponendae sunt similis junctura servabitur: et erunt simul tabulae octo: bases earum argenteae sedecim: [Col. 0172C] duabus basibus per unam tabulam supputatis. Angulares tabulae sunt tabulis parietum per omnia conjunctae, quia futurae requiei et immortalitatis gloriam, praesenti nostrae conversationi per fidem, spem et charitatem firmissime connexa est. Imo ideo stabilis et inconcussa praesens nostra conversatio perdurat, quia futurae dona retributionis credit, sperat, diligit. Et hae autem tabulae quae vel perfectionem bonae naturae actionis, vel futurae pro bonis praemia designant actibus, binis singulae basibus sustentantur, quia haec quoque omnia ad confirmationem evangelicae et apostolicae praedicationis, prophetae sancti futura esse, consona voce praedixerunt. Facies et vectes de lignis sethim quinque ad continendas [Col. 0172D] tabulas in uno latere tabernaculi, et quinque alios in altero. Et ejusdem numeri ad occidentalem plagam, qui mittuntur per medias tabulas, a summo usque ad summum. Vectes quinque qui tabulas tabernaculi continent, quinque sunt libri Mosaicae legis, quorum munimine sancta Ecclesia mirabiliter ab omni tentantium scelerum sceleratorumque spirituum impulsione tutatur. Et hoc in utroque latere, quia non solum priorem Dei populum littera legis erudiebat ad fidem et opera bona, sed etiam nos novi tempore testamenti Deo servientes eadem littera spiritualiter intellecta majoris gratia dulcedinis et in praesenti ad fidem operationemque virtutum instituit et in futuro ad spem perpetuae remunerationis accendit. Ejusdem quoque numeri vectes ad occidentalem plagam [Col. 0173A] sunt, quia ipsam quoque completionem boni operis, quando ad praemia futura de carne egredimur, lex nobis bene intellecta praedicat. Unde interroganti ac dicenti, Magister bone, quid boni faciam, ut habeam vitam aeternam? respondit idem magister bonus: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX) , et non illi alia, quam legis mandata subdidit.

Ipsasque tabulas deaurabis, et fundes eis annulos aureos, per quos vectes tabulata contineant. Tabulae tabernaculi deauratae praefulgent, cum omnis vita, omnis sermo sanctorum praedicatorum lucem praemonstrat sapientiae coelestis, nihilque in eis aliud quam virtutum decus aspicitur. Annuli autem aurei per quos vectes tabulata continebant, ipsam vitae [Col. 0173B] coelestis beatitudinem designant, quae propter suae gloriam claritatis recte auro, propter aeternitatem recte circulo comparatur. Unde et Apostolus de illa: Reposita est, inquit, mihi corona justitiae (II Tim. IV) . Quinque autem circulos singulae habebant tabulae, non quia quinquepartita est distinctio patriae coelestis, sed quia eadem perpetua claritas, et clara perpetuitas regni illius in Genesi, eadem in Exodo, eadem in Levitico, eadem in libro Numerorum, eadem in Deuteronomio scripta continetur. Et quinque annuli aurei singulis tabernaculi tabulis erant infixi, quia corda justorum multum dilatata per amorem in omnibus legis Mosaicae libris, non solum correctionem operum, sed et perpetuam supernae retributionis lucem legunt. Et fundes eis, inquit, annulos [Col. 0173C] aureos, per quos vectes tabulata contineant. Vectes per annulos aureos tabulata continent, cum verba sacri eloquii per promissionem regni coelestis statum sanctae Ecclesiae confirmant, ut eo minus perturbationes mundi timeat, quo certius stabilitatem perpetuae remunerationis didicit. Bene autem de eisdem vectibus subditur: Quos operies laminis aureis. Laminis quippe aureis vectes operiuntur, cum verbis divinae legis quae esse juxta litterae sensum fortia videntur, atque ad confirmandam vitam fidelium aptissima, superior intellectus, id est evangelica charitate praefulgidus, inesse monstrabatur. Ut enim exempli gratia unum testimonium ponam, cum legimus historiam sancti Noe, quomodo diluvium quod impios delevit, mirabiliter cum suis in arca [Col. 0173D] servatus evaserit, patet omnibus in eo quod Deus diligens justitiam et odio habens iniquitatem pios noverit de tentatione eripere, impios vero justa districtione punire: ideoque talis lectio, instar vectium imputribilium, tabernaculum Domini continet, quia mentes fidelium verbis infictae veritatis, ab incursu tentationum praemunit. Verum quasi vectes lignei laminis vestiuntur aureis, cum haec eadem lectio per spiritualem intelligentiam sacratioribus plena mysteriis ostenditur, cum arca Ecclesiam catholicam, aqua diluvii baptismum significare dignoscitur, munda et immunda animalia, spirituales et carnales quosque in Ecclesia, ligna arcae levigata et bituminata, doctores gratiae fidei roboratos. Corvus [Col. 0174A] de arca egressus nec reversus eos qui post baptisma ad apostasiam decidunt; ramus olivae per columbam illatus in arcam, eos qui foris quidem, hoc est inter haereticos baptizati sunt; sed quia pinguedinem castitatis habent, per gratiam sancti Spiritus in unita tem catholicam merentur introduci. Columba de arca egressa, neque ultra reversa eos qui carne soluti, ad liberam lucem patriae coelestis pervolant, nequaquam amplius ad labores terrenae peregrinationis redituri. Circumdantur itaque auro vectes lignorum sethim, cum firmissima sacrae Scripturae testimonia per interpretationem mysticam his et hujusmodi sensibus coelestibus ac spiritualibus probabunt esse perlucida. Et eriges tabernaculum juxta exemplum, quod tibi in monte monstratum est. Exemplum tabernaculi [Col. 0174B] Moysi in monte monstratum est, quia commoratus est in secreto cum Domino, vidit sublimem angelicae puritatis et immortalitatis vitam. Ad cujus instar, humanam in terra conversationem, in quantum mortalibus imitari possibile fuit, instituere videbatur. Erigitur autem tabernaculum juxta exemplum quod illi in monte monstratum est, quando electi quique, ad imitationem angelicae puritatis quam ipse in occulto contemplari meruit, opus animumque componunt. Hactenus de pariete templi meridiano, septentrionali et occidentali, prout Dominus dedit, expositum est. In sequentibus autem, etiam orientale latus qualiter sit compositum, monstratur. Sed prius Scriptura de medio pariete, qui sancta sanctorum a priore tabernaculo dividebat, [Col. 0174C] intimandum judicavit. Sequitur:

Facies et velum de hyacintho et purpura, et cocco bis tincto, et bysso retorta opere plumario, et pulchra varietate contextum, quod appendes ante quatuor columnas de lignis sethim (Exod. XXVI) . Verum hoc quod tabernaculum dividebatur medium, ita positum refert Josephus, ut viginti quidem cubiti longitudinis ad priorem domum, decem vero pertinerent ad secundam. Quod per omnia mensuris templi quod [Col. 0174D] postea factum est, a Salomone liquet esse conveniens. Quod cum esset sexaginta cubitorum longitudinis et viginti latitudinis, tertiam longitudinis partem, id est, viginti cubitos ad interiorem domum, hoc est sanctum sanctorum habebat separatam, ita ut longitudo et latitudo ejusdem domus interioris una esset. Sic ergo tabernaculi pars interior, longitudinem et latitudinem similem, hoc est denorum habebat cubitorum. Quid idem velum figuraliter exprimat, Apostolus ad Hebraeos manifeste declarat, ubi et hoc pariter exponit ad sensum allegoricum, quare in priore quidem tabernaculo, semper introirent sacerdotes sacrificiorum officia consummantes, in secundo autem semel in anno [Col. 0175A] solus pontifex, non sine sanguine, quem offerebat pro sui et populi ignorantia (Heb. IX) . Velum hoc coelum interpretatur. Quod autem in priore tabernaculo quotidie per annum introibant cum sacrificiis sacerdotes, super hujus vitae statu edisserat, ubi sancti Domino sine intermissione famulantes, quotidianos suae fragilitatis erratus sine quibus esse in hac vita nullatenus possunt, quotidianis bonorum operum victimis, quotidianis lacrymarum suarum libaminibus, quasi veri sacerdotes Dei et Christi ejus, expiant. Summum vero sacerdotem, qui semel in anno sancta sanctorum cum sanguine victimarum ingrediebatur, ipsum intelligit esse pontificem magnum, cui dictum est: Tu es sacerdos in aeternum, secundum ordinem Melchisedech. Qui semel [Col. 0175B] oblatus pro peccatis nostris, ipse sacerdos et hostia per proprium sanguinem in ipsum coelum intravit, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis. Quod autem idem velum de hyacintho et purpura et cocco bis tincto, et bysso retorta pulchra varietate contextum est, quis non videat etiam juxta litteram pulchritudini coelestis congruere visionis? Si enim decorem flammasque astrorum, si multifariam nubium speciem, si ipsam irim consideras mille trahentem varios adverso sole colores, nonne videris tibi multo plures ac pulchriores, quam velo tabernaculi intextae sunt, inditas coelo colorem notare picturas? Quatuor autem columnae ante quas appensum est hoc velum, coelestium sunt potestates agminum, virtutibus quatuor eximiis praeclarae, de quibus et supra diximus, hoc est fortitudine, temperantia, [Col. 0175C] prudentia, justitia: quae quidem virtutes, aliter in laboribus et aerumnis vitae hujus a nobis, aliter in coelis servantur ab angelis et animabus sanctis. Ibi namque regnantia praesens videtur esse subditum justitiae. Est et hoc immortalis omnino justitiae; nullum bonum Deo praeponere vel aequare, prudentiae; Deo firmissime cohaerere, fortitudinis; in illo defectu noxio delectari, temperantiae. Hic autem quod agit justitia in subveniendo miseris, quod prudentia in praecavendis insidiis, quod fortitudo in perferendis molestiis, quod temperantia in coercendis delectationibus pravis, non ibi erit, ubi nihil erit omnino mali. Bene autem hae columnae de lignis sethim sunt factae, vel quia spiritus angelici [Col. 0175D] incorruptibiles natura et immortales sunt conditi, vel quia absque peccato conditi, intemeratam suae conditionis puritatem semper custodiunt. De quibus apte subditur: Quae ipsae quidem deauratae erunt, et habebunt capita aurea, sed et bases argenteas. Deauratae quippe sunt columnae ante quas appenderetur velum, quia positae intra velum coeli virtutes angelorum, summae claritatis sunt gratia vestitae. Capita habent aurea, quia mentem qua reguntur habent praesentia divinae cognitionis ac visionis illustratam. Habent et bases argenteas, quia omnis eorum natura in hoc quasi fundamento specialiter subsistit, ut laudes hymnorum suo conditori decantent, ut voluntatem ejusdem conditoris nobis adhuc in terra peregrinantibus quasi extra velum positis, suis concivibus [Col. 0176A] narrent. Inseretur autem velum per circulos, intra quod pones arcam testamenti, quo sanctuarium et sanctuarii sanctuaria dividentur. Circuli qui neque initium habere neque finem videntur, nonnunquam in Scriptura sacra pro aeternitate poni solent. Et apte velum quo coelum figuratur, per circulos suspensum esse perhibetur. Vel quia in aeterno erat consilio divinitatis, quando mundus crearetur, in quo primum atque eximium locum habet natura coelestis, vel quia ita factum est firmamentum coeli, ut nunquam ejus factura solvatur. Nam quia Dominus ait, Coelum et terra transibunt (Matth. XXIV) , de coelo est aethereo accipiendum. Intra hoc autem velum posita est arca testamenti, quia mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, qui solus paternorum [Col. 0176B] est conscius arcanorum, post passionem suam resurrectionemque a mortuis, super coelos coelorum ascendens sedet ad dexteram Patris. Hoc velo sanctuarium et sanctuarii sanctuaria dividuntur, quoniam Ecclesia quae ex angelis sanctis et hominibus constans, partim adhuc peregrinatur in infimis, partim aeterna patria regnat in supernis, adhuc cives suos dirimente velo coeli habet ab invicem segregatos. Pones et propitiatorium super arcam testimonii in sancto sanctorum. Apte propitiatorium super arcam positum esse dicitur, quia ipsi mediatori Dei et hominum, specialiter a Deo Patre donatum est ut esset propitiatio pro peccatis nostris. Unde etiam Paulus dicit: Jesus Christus qui mortuus est, imo qui et surrexit, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat [Col. 0176C] pro nobis (Rom. VIII) . Mensam extra velum, et contra mensam candelabrum in latere tabernaculi meridiano. Mensa enim stabit in parte aquilonis. Mensa et candelabrum tabernaculi temporalia Dei beneficia designant, quibus in praesenti reficimur et illuminamur, ut his interim confortati et adjuti, crescente gratia meritorum, ad panem angelorum in coelis manducandum, et ad videndam veram mundi lucem intrare valeamus. Quae sunt ambo extra velum, quoniam in hac solummodo vita vel Scripturis sanctis ac doctoribus, vel caeteris redemptionis nostrae sacramentis opus habemus, in futuro autem saeculo ubi Dominus palam de Patre annuntiabit nobis, id est, palam Patrem ostendet nobis. Diximus [Col. 0176D] autem supra, quia latus tabernaculi meridianum, antiquam Dei plebem significaret, quae prior lucem divinae cognitionis, prior fervorem divinae dilectionis accipit. Pars vero septentrionalis ejusdem tabernaculi, congregatam de gentibus Ecclesiam, quae diutius in tenebris et in umbra mortis remanserat, indicaret. Unde recta distinctione etiam candelabrum quod in parte australi collocatur, potest gratiam quae priori populo data est, insinuare. Mensa vero quae in parte aquilonis stabat, ea quae nobis sunt donata Dei beneficia, designare. Recte candelabrum contra mensam positum esse dicitur, quia nimirum Scriptura legis et prophetarum per omnia ad gratiam Evangelii respicit, huic videlicet testimonium perhibens, et per hanc se sensu spirituali revelandam [Col. 0177A] esse significans. Facies et tentorium in introitu tabernaculi, de hyacintho et purpura coccoque bis tincto, et bysso retorta opere plumario. Expleta narratione de velo, quod sanctuarium et sanctuarii sanctuaria dividebat, redit exponere de orientali latere sanctuarii, quod intermisisse ad tempus videbatur, cum caetera ejus latera, australe videlicet, septentrionale et occidentale, describeret. Tentorium ergo in introitu tabernaculi pulchra colorum varietate contextum, primitivae est decus Ecclesiae, diversis virtutum floribus glorificum. De quibus scribit Lucas: Quia multitudinis credentium erat cor unum et anima una; et non erat separatio in eis ulla; nec quisquam eorum quae possidebat, aliquid suum esse dicebat, etc. (Act. IV) . Inerat namque ei hyacinthus, quia coelestia [Col. 0177B] cogitare, coelestem in terris vitam ducere solebat. Inerat purpura, quia mori parata pro Christo. Inerat coccus bis tinctus, quia Dei et proximi dilectione flagrabat. Inerat byssus retorta, quia continentia carnis et castitate gaudebat. Et quinque columnas deaurabis lignorum sethim, ante quas ducetur tentorium. Columnae quibus tentorium suspendebatur, sancti sunt doctores, de quibus Lucas consequenter adjungit: Et virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi Domini nostri (Ibid.) . Quorum mens quanto robustius ipsa ad superna erigitur, tanto firmius docendo, et alios ad amorem supernorum sufficit attollere. Sicut enim apostoli et apostolici viri, per tabulas recte possunt designari propter latitudinem vel doctrinam, qua [Col. 0177C] euntes in mundum universum praedicant evangelium omni creaturae; vel claritas, quia non solum usque ad amicos, sed usque ad diligendos etiam ipsos extendunt inimicos. Et orationibus ac beneficiis prosequendos eos qui se odio habent, ita etiam propter inexpugnabile cordis robur et intentionem ad coelestia semper erectam, non inconvenienti vocabulo, et factura columnarum, figurantur. Apostolo attestante qui ait: Jacobus, Cephas et Joannes, qui videbantur columnae esse (Galat. II) . Quae nimirum columnae bene quinque sunt factae, propter totidem libros legis, quos necesse est ut sancti doctores suae verbo praedicationis communiant. Et maxime qui primitivam instituere Ecclesiam, quae ex Hebraeorum populo congregata sola Mosaicae [Col. 0177D] legis auctoritate noverat institui, cum necdum evangelica et apostolica per orbem scriptura effulgeret. Bene eaedem columnae de lignis quidem sethim fieri, auro jubentur operiri, ut insinuentur praedicatores sancti, et firmitate cordis intus integri, atque in nullo deficientes, et operum claritate forinsecus esse debere conspicui. Vel certe columnae lignorum sethim deaurantur, cum iidem doctores, fortitudinem suae actionis, divino semper adjutorio protegendam docent, cum in omnibus quae faciunt, gloriam Patris qui in coelis est requirunt, cum in universis quae loquuntur, Christum sonare gaudent dicentes: Non enim nosmetipsos praedicamus, sed Jesum Christum Dominum nostrum (II Cor. IV) . De [Col. 0178A] quibus apte subditur: Quarum capita aurea et bases aeneae. Aurea quippe capita illum designant, de quo dicit Apostolus: Et omnia constant in ipso; et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium et primogenitus ex mortuis (Ephes. V) . Neque incongruum videatur per quinque capita columnarum, unum caput Ecclesiae Christum figurari. Tot enim fuere capita, quot columnae. Quia nimirum idem ipse Dominus Christus, omnium sanctorum caput, in se quidem ipso manens semper aequalis atque indivisibilis, sed singulis quibusque electis, gratiam sui Spiritus pro accipientium capacitate dividens. Unde non solum omnium generaliter Ecclesiae, verum etiam specialiter unicuique membrorum ejus, licet illud propheticum cum fiducia proclamare: [Col. 0178B] Nunc autem exaltavit caput meum super inimicos meos. Cujus nimirum capitis significantiae convenit apte quod eadem capita columnarum, non deaurata ut columnae et tabulae, sed aurea fieri jubentur. Quia sancti quidem omnes, participes sunt facti Spiritus sancti et gratiae coelestis. Ipse autem plenus erat gratiae, et veritatis. Et sicut praecursor suus de illo aiebat: Non enim ad mensuram dat illi Deus Spiritum. Pater enim diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus (Joan. I) . Bases autem aeneae, prophetae sunt, quorum attestatione apostolorum sermo confirmatur. Et bene aeneae: vel propter insuperabilem mentis propheticae fiduciam, vel quia sermo eorum senescente sive transeunte mundo, nulla. nulla unquam vetustate potest consumi. Neque enim venit solvere [Col. 0178C] legem aut prophetas, sed adimplere (Matth. V) . Sane quia de orientali plaga loquimur, videtur opportunum commemorare aliqua de expositione vectis illius singularis, quem ab angulo tabularum ad angulum usque parietis alterius porrectum esse ac totum parietum constantiam, ne vi et impulsu procellarum concuti, atque huc et illuc posset inflecti, continere jam diximus. Scriptum est in sequentibus sacrae historiae, ubi omnia quae Dominus imperarat, Moyses explevisse narrat: Fecit quoque vectem alium, qui per medias tabulas ab angulo usque ad angulum perveniret. Hic ergo vectis a prima tabularum summitate usque ad alterius lateris summitatem, per decem cubitos latitudinis tabernaculi protentus esse credendus est, capite utroque firmiter tabulis impositis, [Col. 0178D] ut per hoc et ea tabernaculi plaga, quae non tabulis sed columnis constabat, non minus fixa quam caeterae vento licet impellente, persisteret. Cujus vectis si etiam sacramentum scire desideras, ipsum absque omni ambiguitate Redemptorem nostrum figurate denuntiat. Qui quasi ab angulo usque ad angulum pervenit, quia plebe Judaica quam prius elegit, sese ad salvandam etiam gentium multitudinem propitiatus extendit. Unde merito sicut in prophetis lapis angularis, ita etiam in lege vectis angularis potest recte nuncupari. Lapis videlicet angularis, propter templum quod de lapidibus vivis Deo construitur: vectis vero angularis, propter tabernaculum quod ei de lignis imputribilibus, hoc [Col. 0179A] est de animabus electorum, corruptionis labe carentibus, aedificatur.

Facies et altare de lignis sethim, quod habebit quinque cubitos in longitudine et tolidem in latitudine, id est quadrum, et tres cubitos in altitudine (Exod. XXVII) . Hoc altare, quod proprie holocausti vocabatur, corda electorum designat, quae ad offerenda Deo sacrificia bonorum operum, in ipsius sunt dono consecrata. Quod apte de lignis sethim fieri praecipitur, quia munda et incorrupta decet esse corda et corpora, in quibus spiritus Dei habitat. Habet quinque cubitos longitudinis, et totidem latitudinis, cum fidelis quisque, omnes sui corporis sensus, in longitudine [Col. 0179B] patientiae, et in latitudine charitatis exercere satagit, ut omni suo visu, auditu, gustu, olfactu et tactu, semper se divino meminerit mancipatum esse servitio, juxta illud Apostoli: Sive manducatis, sive bibitis, sive aliud quid facitis, omnia in gloria Dei facile (I Cor. X) . Habet tres cubitos altitudinis, cum eadem corda electorum, per fidem, spem et charitatem, ad coelestia tendunt. Cornua autem per quatuor angulos ex ipso erunt: et operies illud aere. Quatuor angulos habet altare holocausti, quia per quatuor mundi plagas sancta dilatatur Ecclesia, quae propter unum cor et animam totius credentium multitudinis recte factura unius designatur altaris. Ex quo videlicet altari cornua fiunt quatuor, cum quatuor virtutibus saepe dictis, justorum corda muniuntur. [Col. 0179C] De quibus in laude sapientiae dicitur: Sobrietatem enim et prudentiam docet, et justitiam et virtutem, quibus utilius nihil est in vita hominibus. Haec cornua ex ipso altari producuntur, cum munimenta virtutum, fideles non specie tenus et ad faciem hominum ostentant, sed ex intima sui cordis radice teste generant. Cornua sunt quatuor per quatuor angulos altaris, cum in omnibus mundi terminis, Ecclesia virtutum potentia spirituali, cunctis hostium insidiis inviolabilis persistit, imo ipsa cunctis se impugnantibus fortior efficitur. Quod videlicet altare operietur aere, cum virtus coepta fidelium, perseveranter usque ad finem firma tenetur. Quia enim aeris metallum longo solet tempore incorruptibile durare, recte per hoc virtus valet perseverantiae [Col. 0179D] designari. Si quem vero movet juxta litteram, quomodo ligna altaris tanto igne vicino incombusta permanere potuerint, accipiat beati Hieronymi de hac quaestione responsum. Altaris, inquit, ligna quae de lignis paradisi sunt, non cremantur igne vicino, sed puriora redduntur. Nec mirum hoc sanctuario et interioribus templi, et altari thymiamatis credere, cum etiam amianton ligni genus est, vel ligni habens in se similitudinem, quanto plus arserit, tanto mundius inveniatur.

Faciesque in usus ejus lebetes ad suscipiendos cineres; et forcipes atque fuscinulas, et ignium receptacula, omnia vasa ex aere fabricabis. Vasa altaris diversa, vel diversas fidelium personas, vel certe [Col. 0180A] multifarias ipsorum actiones, sive cogitationes in famulatum sui conditoris dispositas, accipere debemus. Et quidem primo lebetas ad suscipiendos cineres facere praecipitur. Cinis autem hostiarum, quod in magno mysterio debeat accipi, testatur cinis vitulae rufae aspersus, qui etiam Apostolo teste inquinatos sanctificabat ad emundationem carnis. In quo ipse praefiguratum intelligit sacramentum Dominicae passionis tempus, et actionem passionis Christi designat. Quia ergo omnia sacrificia et victimae quae incendebantur in altari, vel passionem Domini, vel devotionem sanctorum ejus flamma charitatis ardentem figurate denuntiant, merito cinis holocaustorum, vel consummationem Dominicae passionis, vel certe perfectionem exprimit virtutis justorum, cum toti [Col. 0180B] in Dei servitium per ignem sancti Spiritus oblati, ipsa jam bona opera finire, et ad percipienda operum praemia in aeternam vitam rapi, meruerint. Quod ut manifestius fiat, videamus quid de cineribus holocausti Moyses dicat. Haec est lex holocausti: Cremabitur in altari tota nocte usque mane. Ignis ex eodem altari erit. Vestieturque sacerdos tunica et feminalibus lineis; tollensque cineres quos vorans ignis exussit, et ponens juxta altare, spoliabitur prioribus vestimentis; indutusque aliis, efferet eos extra castra, et in loco mundissimo usque ad favillam consumi faciet. Ignis autem in altari semper ardebit. Holocaustum ergo cremabitur in altari, cum in corde cujuscunque electi, qui seipsum totum et carne videlicet et corde Deo voverat, opus bonum fervente [Col. 0180C] charitatis igne patratur. Quid tota fit nocte usque mane, cum quis toto vitae hujus tempore, usque dum raptus e corpore, futuri mane saeculi videre meruerit, bonis insistere non cessat operibus. Ignis ex eodem altari erit, quia illa solum charitate quam Ecclesiae suae Dominus per Spiritum sanctum tribuit, ardere debemus. Denique filii Aaron, quia ignem alienum Domino offerre, et non eum qui semel de coelo datus est voluerunt, mox igne coelesti perempti sunt. Quia nimirum quicunque opera coelestia non coelestis intentione mercedis, sed temporalis intuitu favoris aut commodi faciunt, sententia irae coelestis feriuntur. Vestietur sacerdos tunica, et feminalibus lineis. Sacerdos qui offert holocaustum, Dominus est, quia in nobis ipse ignem suae charitatis accendere, [Col. 0180D] ac per hunc hostias bonae nostrae actionis sibimet acceptabiles facere, consuevit. Et haec faciens vestitur lineis indumentis, quia ut nos ad opera virtutum excitet, exempla nobis suae incarnationis, puritatis et mortis proponit: quae per lignum significari posse saepius dictum est. Tollit autem idem sacerdos cineres quos vorans ignis exussit, et ponit juxta altare, cum Dominus finem laboriosis operibus imponit: neque justos de hac vita raptos, ultra pro vita aeterna certare, sed coronam justitiae in vita aeterna jubet accipere. Ponens etenim cineres juxta altare spoliabitur prioribus vestimentis, cum ad memoriam justis quae fecerunt bona reducens, non eis amplius habitum suae passionis imitandum ostendit, [Col. 0181A] sed induitur aliis vestimentis: illis videlicet, de quibus in Evangelio dicit ipse: Amen dico vobis, quod praecinget se, et faciet illos discumbere (Luc. XII) , id est, ad aeternam se remunerationem praeparabit, et illos in aeterna faciet quiete refoveri. Indutus aliis vestimentis, efferet cineres extra castra, cum paratus ad remunerandum laborem electorum suorum Dominus, quidquid boni gesserant, jam in illa facit vita videri hinc ablatum. Nec ab re est loco extra castra posito, vitae perpetis ingressum figurari, cum et Dominus dicat: Per me si quis introierit, salvabitur: et ingredietur et egredietur, et pascua inveniet. Et Psalmista: Dominus custodiat introitum tuum, et exitum tuum (Psalm. CXX) . Introitum videlicet in hanc Ecclesiae vitam; exitum vero in illam ubi pascua [Col. 0181B] inveniuntur aeternae satietatis. Non ergo inepte locum extra castra positum, in illa intelligimus vita: praesertim cum ibi locus mundissimus esse dicatur, quod in hac vita fieri nullatenus posse, perspicuum est. Locus ergo mundissimus extra castra, ipse est animus justorum ex hac vita sublatorum, et in alia vita gundentium: in quo videlicet loco, cinis holocausti usque ad favillam consumitur, cum ita ibi operum bonorum merces redditur, ut labor omnibus ad integrum consummetur. Et quia cessante operum labore bonorum, ipsa charitas per quam operabantur nunquam cessabit, imo flagrantior exardescet, cum ipse quem diligimus in aeternum videbitur, recte subditur: Ignis autem in altari semper ardebit. Et paulo post: Ignis iste perpetuus [Col. 0181C] nunquam deficiet de altari. Consummato ergo usque ad favillam holocausto, ignis nunquam de altari deficiet, quia absumpto perfecte omni genere laborandi, sola charitas perpetuo nunquam exstinguenda flagrabit. Haec de lege holocausti latius diximus, propter lebetas altaris, qui ad suscipiendos cineres hostiarum fieri jubebantur. Lebetes ergo cineres sanctos suscipiunt, cum fideles quique, vel exempla ac sacramenta dominicae passionis ad custodiam sui pia mente retractant, vel certe exitum praecedentium justorum diligenter aspiciunt; qui magnis pro Domino elaborantes agonibus, nunc cursu consummato, de percepto jam bravio sine fine laetantur. Post lebetes autem, forcipes atque fuscinulae, et ignium receptacula fieri sunt jussa. Forcipes ad [Col. 0181D] emendandum altaris ignem fieri debere, credendum est. Unde recte per eos sancti praedicatores designantur, qui ignem in nobis charitatis, quasi in altari Dei accendere, suis exhortationibus solent. Namque hi velut gemino dente forcipis, ad hunc ignem accendendum titiones in altari componunt, quando consonis utriusque testamenti nos paginis instituunt, et eloquia veritatis, in nostro corde, quibus amplius ad aeternorum desideria inflammemur, collocant. Vel certe forcipe, duplici videlicet ferramento, sacerdotes ignem altaris emendant, cum in omnibus, quae docent praedicatores sancti, virtutem nobis geminae charitatis infundere, et hujus gratia nos ardere simul et lucere, praecipiunt. Fuscinulae [Col. 0182A] quae Graece vocantur creagrae ad hoc in ministerio habebantur altaris, ut carnes victimarum per eos de caldariis coctae proferrentur, atque ad esum eorum qui his erant reficiendi afferrentur. Quorum usus aeque sanctorum praedicatorum figurae congruit: quorum ministerii est animas fidelium verbo fidei reficere: et juxta regulam apostolicae discretionis, rudibus adhuc disciplinis, rationabile et sine dolo lac doctrinae simplicis adhibere; perfectioribus autem, solidum cibum doctrinae sublimioris ministrare. Recte fuscinulas facere jubet sacerdotibus Moyses, quibus carnes hostiarum prout oportuerit componant; et alia quidem hominibus, sed mundis edenda offerant; alia vero altaris ignibus consumenda relinquant: quia sunt in verbis Dei nonnulla, quae nostrae [Col. 0182B] humilitati revelare, ad nostrae epulas refectionis concedere dignatus est. Sunt item alia tantae profunditatis, quae sancti Spiritus solummodo scientiae pateant: nostrae vero capacitatis per omnia mensuram transcendant. Porro ignium receptacula ad hoc deputata sunt, ut per haec ignis sanctus ab altari holocausti, ad altare thymiamatis vespere et mane ad incensum ponendum deferretur: quae et ipsa patenter figuram tenent doctorum, qui tanquam ignem de altari holocaustorum ad altare deferunt incensi, cum suos docent auditores de virtute semper in virtutem proficere meritisque crescentibus, paulatim ad altiora et interiora divinae visionis arcana, penetrare. Sed et omnes qui ferventia pietate corda proximorum videntes imitari festinant, quasi [Col. 0182C] receptacula ignium fiunt: quia flammam coelestis sacrificii quam in fraternis conspiciunt in suis quoque accendere mentibus satagunt. Quae nimirum cuncta ex aere vasa fiunt, cum devotio fidelium perseveranter divinis curat obsecundare praeceptis, vel certe cum hoc quod ipsa recte agit, proximis quoque agendum, clara voce sedulae exhortationis insonat. Craticulam quoque in modum retis aeneam: per cujus quatuor angulos, erunt quatuor annuli aenei, quos pones subter arulam altaris: erit namque craticula usque ad altaris medium. Altare quidem totum cavum fieri praeceptum est, ut in sequentibus manifestius edocetur. Sed in medio sui habens craticulam, per totum in modum retis distinctam, in quam victimarum carnes comburendae imponerentur, et subter [Col. 0182D] eam arulam, in qua compositis lignis, arderet ignis semper ad devoranda superposita holocausta paratus. Erat enim contra arulam ostium in pariete altaris orientali, unde vel ligna ad delendum ignem immitti, vel carbones et cineres possent egeri: quod in pictura Cassiodori senatoris, cujus ipse in expositione Psalmorum meminit, expressum vidimus. In qua etiam utrique altari, et holocausti videlicet et incensi, pedes quatuor fecit: quod utrumque eum, sicut et tabernaculi et templi positionem, a doctoribus Judaeorum didicisse putamus. Habet ergo altare Dei in medio sui craticulam ad suscipienda holocausta paratam: quia praeparant electi locum Domino, in intimo sui cordis affectu, ubi devotas ei [Col. 0183A] cogitationes collocent. Habet arulam subter craticulam, in qua ligna et ignem holocaustorum suscipiat, quia eadem ipsa electorum corda receptaculum in se praeparant auditui verborum coelestium, quibus calefacti, imo et inflammati per donum sancti Spiritus, grata Deo reddant vota cogitationum piarum. Ligna namque arulae altaris sacerdos imponit, cum doctor quisque desiderantibus atque inhianter quaerentibus fidelium mentibus, sanctarum testimonia Scripturarum, quibus amplius in fide ac dilectione confirmentur, ingerit. Addit et ignem lignis, cum intellectum verbi atque efficaciam piae operationis, a Deo quaerendum edocet. Ardentque ligna in altari, cum charitas Dei diffunditur in cordibus nostris, per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Atque hoc [Col. 0183B] igni superpositum consumitur holocaustum, cum universa qua bene agere disposuimus, donante gratia sancti Spiritus, per virtutem dilectionis Deo acceptabilia redduntur. Unde bene craticula, quae holocausta gerat, instar retis fieri praecipitur, quo per crebras illius aperturas ignis suppositus ad consummandas omnes hostiarum partes, libere penetret. Sic etenim, sic et omnia necesse est, ut nequaquam obduremus corda nostra, neque obseramus more Pelagianorum adversus gratiam Dei, sed diligenter aperiamus ea, et quasi plurimis simul patefactis januis, seduli deprecemur, ut per omnia quae inchoamus, vel agere desideramus bona, quia per singula victimarum ejus frusta, sua nos misericordia illustrare, et in amorem ipse suum accendere dignetur. [Col. 0183C] Quatuor autem annuli aenei, qui per totidem angulos altaris fieri jubentur, quatuor sunt evangeliorum libri, qui apte annulis assimilantur, quia perpetuam auditoribus suis coronam vitae promittunt. Apte aenei sunt: quia in omnem terram exivit sonus eorum (Psalm. XVIII) . Apte per quatuor angulos altaris positi: ut Ecclesiam fidelium per omnes mundi plagas diffusam, verbo fidei et veritatis confirment. Apte subter arulam altaris infixi: ut animos humilium munimine suae consolationis allevent. Facies et vectes altaris de lignis sethim duos, quos operies laminis aeneis. Vectes quibus altare portabatur doctores sunt, qui Ecclesiam sanctam quasi portare solent, dum fidem ac sacramenta veritatis, vel eis qui nesciebant praedicantes, vel in eis qui jam noverant [Col. 0183D] et acceperant, confirmantes roborant. Qui quoniam non sua praedicant, sed ea quae sunt Jesu Christi, non indoctas fabulas secuti, sed cognitam coelesti oraculo virtutem Domini nostri mundo notam faciunt, apte vectes ut portare queant altare, mittuntur in circulos. Vectibus namque altare Domini per circulos portare est sanctis doctoribus corda fidelium per verba Evangelii, quae nec coelo et terra transeuntibus praeteribunt, exhortando erigere. Duo sunt autem vectes: ut utrique populo, et Judaeo videlicet et gentili, verbum praedicetur: quod ipsum sequentibus quoque verbis astruitur, cum subinfertur: Eruntque ex utroque latere altaris ad portandum. Erunt enim doctores qui Judaeam, erunt qui gentilitatem [Col. 0184A] in unam eamdemque fidei gratiam consono ore et opere advocent. Vel certe ex utroque latere altaris ad portandum erunt vectes, cum mentes fidelium sancti praedicatores, et in prosperis, et in adversis inconcussam tenere virtutum constantiam docent; ne aut haec blandiendo extollant, aut illa terrendo conturbent. Non solidum sed inane et concavum intrinsecus facies illud. Idcirco altare non solidum sed inane et concavum fieri praeceptum est, ut copiosum haberet locum, ubi vel ignem sacrosanctum, et ligna ad ignem vel holocausta quae igni erant consumenda reciperet, in cujus exemplum et tu si vis esse altare Dei, exinani teipsum, et vacua ab omni cogitatione rerum mundanarum: quatenus vitae ligna verborum coelestium et hostiae virtutum, [Col. 0184B] locum possint habere sufficientem; capiasque flammam sancti Spiritus, quae eaedem hostiae Domino consecrentur, et ad finem perfectionis firmam producantur: ubi apte in conclusione subjungitur: Sicut tibi est monstratum in monte. Ita altare cavum et mane fieri jubetur, sicut Moysi in monte monstratum est: quia sicut angeli ac spiritus justorum in coelis, vacui a peccatis, et pleni sunt pietatis ac justitiae, ita et nos in terra pro modulo nostro, declinare a malo, et facere bonum debemus.

Facies et atrium tabernaculi, in cujus plaga australi, erunt tentoria de bysso retorta (Exod. XXVII) . Sicut Sancta sanctorum eam quae in coelis est, sanctae [Col. 0184C] Ecclesiae partem designant, et prius tabernaculum, perfectam fidelium vitam in hoc duntaxat saeculo commorantium typice denuntiat, ita atrium tabernaculi, quod dexterius erat, prima incipientium rudimenta demonstrat. Unde bene tentoria ejusdem atrii de bysso retorta erant facta: quia prima incipientibus curam impendenda est, ut illecebras carnis simul et spiritus refrenent, juxta illud Apostoli, quo de filiis adoptionis loquens, adjecit: Has igitur habentes promissiones charissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus (II Cor. VII) . Retorquetur autem byssus, ne facile possit dissolvi: cum non solum carnis luxuria restringitur, verum etiam tota ejus memoria, ab intimo corde radicitus evellitur. Centum cubitos unum latus tenebit [Col. 0184D] in longitudine: et columnas viginti cum basibus totidem aeneis, quae capita cum coelaturis suis habebunt argentea, et rel. Constat numerum centenarium qui in computo digitorum de laeva transfertur in dexteram, nonnunquam in Scripturis vitae coelestis habere figuram: quae sicut dextera laevae, ita merito vitae praefertur praesenti. Cujus nimirum numeri frequens in divinis litteris mysterium reperitur. Centum ergo cubitos habet latus tabernaculi in longum: quia universi qui ad membra ecclesiae pertinent, necesse est pro aeterna in coelis vita, laborem in se patientiae et continentiae temporalis assumant. Columnae autem quibus haec tentoria suspenduntur in altum, doctores sunt sancti qui suorum corda auditorum, a terrestribus [Col. 0185A] contagiis extracta, ad coelestia desideranda sustollunt, et haec quasi vestem Domini diligenter extendunt, ne quid his inesse duplicitatis valeat, sed simplici ac munda intentione, coram Domino velut tentoria byssina niteant. Quae videlicet columnae aeneae fuere, sed argento vestitae, ut in sequentibus manifestius dicitur. Aeneae quidem, propter perseverantiam virtutis, sive propter sonum ipsius praedicationis. Argento autem vestitae, quia non aliud quam verbum Dei sonant, cujus saepe claritas argento figurari, non aliud vivendo in actibus, quam observantiam divinorum monstrat eloquiorum. Non solum inargentatae erant, sed et capita tota habebant argentea: quod proprie doctorum est, totos se verbis sacrae Scripturae subjicere, hisque animum corpusque [Col. 0185B] meditando, praedicando, operando mancipare. Quid autem in basibus columnarum aeneis aptius, quam initium sapientiae timorem Domini intelligere debemus, de quo et filius Sirach ait: Radix sapientiae est, timere Deum (Eccli. I) . Ubi et pulchre subjunxit: Rami enim illius longaevi, quia nimirum germina virtutum multifaria, quae timore Dei tanquam opus et caelaturae columnarum de basibus prodeunt, nunquam fructu suae mercedis carebunt. Quare autem viginti fuerint columnae in uno latere atrii, supra jam expositum est: ubi ejusdem numeri tabulae in uno latere tabernaculi, sunt fieri praeceptae.

Similiter in latere aquilonis per longum erunt tentoria centum cubitorum; columnae viginti, et bases [Col. 0185C] aeneae ejusdem numeri, et capita earum cum caelaturis suis argentea. Eadem de latere aquilonis repetuntur, quae jam de latere australi erant praemissa: quia utriusque testamenti praecones, consono nos ore ad coelestia erigunt: tametsi caeremonias sacramentorum habuerunt, pro temporum ratione differentes. In altitudine vero atrii quae respicit ad occidentem, erunt tentoria per quinquaginta cubitos, et columnae decem, basesque totidem, etc. Latitudo atrii quae ad occasum respicit solis, ubi terminato labore diurno noctis sopora gratia succedit, merito tempus significat illud, quando cessante post mortem vita actuali, quies electorum et merces aeterna sequitur. Denique illi, qui in vinea summi patrisfamilias operabantur, cum sero esset factum, praemia sui percepere [Col. 0185D] laboris. Recte occidentale latus atrii tentoria habebat per quinquaginta cubitos, et columnas decem. Quinquagenarius namque numerus, consuete insignificationum in lege quinquagesimum, qui libertati, quieti et remissioni totus erat congregatus propter quod et Jubileus vocari praeceptus est. Jobel namque dimittens aut mutatus interpretatur. Denarium quoque numerum, constat eadem superna praemia designare: ubi humana natura in utraque sua substantia immortaliter sublevata, in divinae praesentia visionis laetatur. Deus namque trinitas est; corpus nostrum ex quatuor elementis subsistit. Interior homo noster ternario numero comprehenditur, cum ex toto corde, tota anima, tota virtute, Deum diligere jubemur. [Col. 0186A] In ea quoque atrii latitudine quae respicit ad orientem, quinquaginta cubiti erunt. Ea latitudo atrii quae ad orientem respicit, primordium bonae nostrae conversationis, quae a fide incipit significat, quae propter primam coelestis gratiae perceptionem, recte ad orientem respicere dicitur, juxta illud beati Zachariae. Visitavit nos oriens ex alto. Illuminare his qui in tenebris et umbra mortis sedent (Luc. II) . In qua nimirum plaga, quinquaginta cubiti erunt: quia in ipso mox ingressu conversationis, omnes qui catechizantur, remissionem peccatorum et requiem sperare docentur aeternam; quorum tamen continuo alia specialis distinctio subinfertur, quae ad unum eumdemque, fine bene considerata, refertur. Sequitur: In quibus quindecim cubitorum tentoria, lateri [Col. 0186B] uno deputabuntur, columnaeque tres et bases totidem; et in latere altaris erunt tentoria cubitos obtinentia quindecim, columnae tres, et bases totidem. Quindecim namque quae septenario et octonario numero constant, recte gaudia designant vitae aeternae: quae a sabbatismo incipiens animarum, in resurrectione corporum perficitur. In introitu vero atrii fiet tentorium cubitorum viginti, ex hyacintho et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, opere plumarii. Columnas habebit quatuor cum basibus totidem. In introitu atrii quatuor sunt columnae: quia non nisi per fidem et sacramentum evangelii, quae quatuor libris continentur, unitatem sanctae Ecclesiae, quis ingredi poterit. Unde pulchre in ipsa Ecclesia mos antiquus inolevit, ut his qui catechizandi, et Christianis [Col. 0186C] sunt sacramentis initiandi, quatuor evangeliorum principia recitentur; ac de figuris et ordine eorum, in apertione aurium suarum solerter erudiantur, quo sciant exinde ac meminerint, qui et quot sunt libri, quorum verbis maxime in fide veritatis debeant erudiri. In quo introitu, tentorium quoque fieri cubitorum viginti praecipitur, qui est numerus idem quaternarius quinquies ductus. Quinque autem sunt notissimi corporis nostri sensus, visus videlicet, auditus, gustus, olfactus et tactus. Bene ergo in introitu atrii tentorium viginti cubitorum in quatuor columnis suspenditur, quia omnes qui sanctam Ecclesiam intrant, ad regulam Evangeliorum, fidem suam pariter et actus componere debent; ut continentes ab illecebris carnalibus cunctos [Col. 0186D] sui corporis sensus, divinis subjugent imperiis. Non solum enim hoc tentorium quatuor columnis sublevatur, sed et ipsum in longitudine sua, quinarium numerum per quatuor multiplicatum habet, cum quilibet humiles ac pii auditores ad fidem venientes, non solum Evangelii verbis imbui, verumetiam evangelicam ipsi agere vitam desiderantes, cunctos sui corporis sensus, in obedientiam charitatis expendunt. Recte autem hoc introitu atrii tentorium, non sicut in reliquo atrio de bysso retorta, sed de quatuor fit coloribus nobilissimis, hyacintho scilicet et purpura, coccoque bis tincto, et ipsa bysso retorta opere plumarii: quia pulchra quidem his qui catechizantur Ecclesiae facies exterius fulget, sed [Col. 0187A] multo praeclarior ejus dignitas ac virtus apparebit his qui eam per sacramentum baptismatis ingredi merentur. Qui videlicet colores opere plumarii sunt invicem variati, cum unaquaeque virtus fidelium, vicinarum sibi virtutum societate, et velut quadam consanguinitate, amplius clarescit: quamvis etiam singuli colores praefati singulis electorum possint convenire personis. Quia enim aliquis altius coelestia speculari meretur, hyacinthus est; alter, quia plura propter justitiam patitur, purpura est; hic, quia ferventiore in Deum et proximum dilectione flammescit, coccus bis tinctus est; ille, quia specialiter integritate carnis virginalis albet, hyssus retorta est.

Omnes columnae atrii per circuitum vestitae erunt argenti laminis, capitibus argenteis et basibus aeneis. [Col. 0187B] Diligentius ea quae dixerat inculcat, ut sedulo lectorem admoneat, neminem inter doctores veritatis, columnas videlicet atrii coelestis, posse computari, qui non instar aeris invincibilem inter adversa patientiam habere didicerit, non se coelestium et observantia et annuntiatione verborum, undique velut argenti laminis munire atque exornare curaverit, non se omni subjectione praeceptis divinis quasi argenteo capite supponere studuerit, non in timore Dei velut aenea basi stabilire consueverit.

In longitudine occupabit atrium cubitos centum, in latitudine quinquaginta: altitudo quinque cubitorum erit. Centum cubitos longitudinis habet Ecclesia, quia ulnas suas elevat ad bona opera propter vitam [Col. 0187C] aeternam. Quinquaginta latitudinis, quia requiem sperat sempiternam, in gratia Spiritus sancti, quae quinquagenario numero voluit designari, cum Pentecosten, id est, quinquagesimam Paschalis festivitatis diem, suo adventu consecrare dignatus est. Altitudo quinque cubitorum est juxta numerum sensuum corporis nostri, quia tunc recipiet unusquisque propria corporis sui prout gessit, sive bonum, sive malum.

Cuncta vasa tabernaculi in omnes usus ejus et caeremonias, tam paxillos ejus quam atrii, ex aere facies. Vasa tabernaculi in omnes usus ejus et caeremonias praeparata, homines sunt Ecclesiae in diversis meritis gradibusque Domino deservientes; quae vasa [Col. 0187D] cuncta fieri jubentur aenea, illius nimirum, ut saepe dictum est, figura mysterii, ut quisquis pulsatur adversis, perseveret in finem: ne promissam sibi salutem desidia perdat: sive ut fidem quam didicit, etiam inimicis obluctantibus, palam confiteri non metuat: sed et amicis dona, quae percepit, sedulus insonare meminerit. Aes namque sonorum et naturae diu durabilis est. Paxilli autem quos dicit tabernaculi sive atrii, ad hoc erant facti, ut infixi columnarum summitatibus, foris eminerent, et impositis sibi velorum sive tentoriorum funibus, sic ea levantes a terra, suspenderent: quorum factura et positione, non absurde ipsa doctorum potest lingua designari, quae praedicando audientium corda tangit ac tangendo sublevat. Funibus etenim solet aliquoties [Col. 0188A] Scriptura sacra designari. Unde scriptum est: Funiculus triplex difficile rumpitur (Eccle. IV) , quia nimirum Scriptura quae historico, allegorico, morali consuevit sensu interpretari, nulla haereticorum sive paganorum valet perversitate corrumpi. Ipsa enim tentoria sive vela ut recipere funes possent habere necesse est in superioribus suis ansas sive circulos, quibus iidem funes immitterentur. Et tu si vis tentorium Dei fieri, praepara in corde tuo receptaculum sermonibus ejus, quo possis ad superna suspendi. Imponantur vero paxillis columnarum funes tentoriorum, ut sic expansa atque in altum elata, pulchritudinem tabernaculi compleant. Committant sancti praedicatores fidelium cordibus eloquia divina: eosque per haec ad exemplum sui ab infimis erigi [Col. 0188B] commoneant, expansa funibus ac sublevata vela sive tentoria, decus sui operis mirificum, quod involuta nequiverant, cunctis longe lateque demonstrent.

Praecipe filiis Israel, ut offerant tibi oleum de arboribus olivarum purissimum, piloque contusum, ut ardeat lucerna semper in tabernaculo testimonii extra velum, quod appensum est testimonie; et collocabunt eam Aaron et filii ejus. Disposito ornatu tabernaculi, consequenter etiam lumen lucernae praevidetur, ut decor ejus admirabilis, sicut interdiu lumine solari, ita etiam noctu lucernalibus flammis illustretur; [Col. 0188C] nec unquam in domo Dei aliquis tenebrarum locus, aliqua umbrarum possit hora suppetere. Juxta vero mysticos sensus quid significet lumen lucernae, Dominus in Evangelio declarat qui cum per parabolam dixisset: Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus, qui in domo Dei sunt (Matth. V) , mox aperte subjunxit: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona. Lucerna ergo lucis in domo Dei, opera sunt justorum, quae mentes intuentium suis exemplis illuminant. Verum diligentius intuendum, quod ut lucerna semper in tabernaculo Dei possit ardere, filii quidem Israel oleum offerre, Aaron autem et filii ejus, ipsam lucernam [Col. 0188D] collocare jubentur. Quae est haec distinctio, ut ad nutriendam populus oleum offerat lucem in domo Domini, et sacerdotes lucernam componant, nisi forte hoc figurate imperatur, ut fideles et religiosi auditores, prompta ad obediendum fidei corda afferant: doctores vero, eis ignem verbi coelestis quo et illuminentur ad cognoscendum, et inflammentur ad diligendum Deum, praedicando ministrent? Notandum autem, quod non indifferenter oleum offerre filii Israel, sed cum distinctione, oleum de arboribus olivarum praecipiuntur, et insuper additur, purissimum piloque contusum. Sicut nec ignis alius qui de coelo descendit, vel in lucernis sanctis ardere, vel in altari Dei debet accendi. Sanctus enim spiritus disciplinae effugiet fictum. Offerant ergo [Col. 0189A] filii Israel oleum ad lucernam Dei non qualecunque, sed de lignis olivarum, et hoc purissimum piloque contusum. Offerant boni auditores spiritualibus doctoribus, conscientiam puram et charitatis gratiam fecundam, piloque sedulae probationis ab omni nequitiae commistione permundatam, quae sola videlicet intentione placendi et serviendi Domino, verba ejus audire delectet. Offerat Aaron cum filiis suis, ignem non alienum, sed desuper missum ad accendendam lucernam: sicut etiam ad consumenda holocausta ac redolenda thymiamata. Praedicent verbum doctores non suum, sed Domini, protestantes cum fiducia. Non enim sumus sicut plurimi, adulterantes verbum, sed ex sinceritate, sed ex Deo, sicut coram Deo in Christo loquimur. Hoc [Col. 0189B] igne utantur ad illustranda cognitione fidei corda audientium: hoc, ad perficienda ac Deo consecranda holocausta bonorum operum suorum; hoc, ad incendenda thymiamata orationum sanctarum. Bene autem dicitur: Ut ardeat lucerna semper in tabernaculo testimonii, quia nunquam in sancta Ecclesia lux praedicationis, nunquam debet humilitas auditorum pura, quae hanc libenter excipiat, imo et solerter inquirat, deesse. Bene additur: Extra velum quod oppansum est testimonio. Non enim intra velum coeli opus habemus lucerna scripturarum, ubi arca est Domini, et cherubim gloriae propitiatorium obumbrant, id est, agmina coelestis militiae, gloriam incarnati filii Dei, quem posuit Deus propitiationem pro peccatis nostris, consona voce praedicant. Bene [Col. 0190A] sequitur: Et collocabunt eam Aaron et filii ejus. Quia non omnium est sacramenta fidei praedicare in populo, sed eorum solummodo, qui et castitate fidei, et exsecutione boni operis, ad filios summi sacerdotis, Domini videlicet et Salvatoris nostri, pertinere probantur. Bene autem adhuc subditur. Et usque mane luceat coram Domino. Cum enim transacta nocte saeculi hujus, mane futurum saeculi claruerit, de quo dicit Propheta, Mane astabo tibi et videbo (Psalm. V) , non jam ultra lucerna librorum indigemus, apparente et illustrante nos vera luce mundi, de quo dicit et Propheta: Vobis autem timentibus nomen meum, orietur sol justitiae. Perpetuus erit cultus per successiones eorum a filiis Israel (Mal. IV) . Quomodo enim juxta litteram perpetuus [Col. 0190B] esse poterit cultus officii sacerdotalis, ubi et ipsi in sacerdotium et tabernaculum in quo gerebatur, et populus cui gerebantur, jam dudum esse cessaverunt? Unde constat hoc in sancta Ecclesia verbum esse complendum, ubi succedentibus sibi per ordinem doctoribus simul et auditoribus veritatis, nunquam deerunt spirituales filii Israel, qui in domum Domini dona pietatis offerant, et filii Aaron, id est, veri sacerdotis nostri, qui illis lucem verbi ministrent: donec completo saeculi hujus statu, et ipso quoque tabernaculo Dei toto, id est universa electorum multitudine ad regnum coeleste translata, non erunt ultra, qui ab hominibus erudiantur homines, cum sit Deus omnia in omnibus.

Applica quoque ad te Aaron fratrem tuum cum filiis suis de medio filiorum Israel, ut sacerdotio fungantur mihi Aaron, Nadab et Abiu, et Eleazar et Ithamar (Exod. VIII) . Descripta factura tabernaculi, consequenter sacerdotes qui in eo ministrent ordinantur, [Col. 0189D] quorum quidem ordinatio et habitus, recte Ecclesiae sacerdotibus congruit: ita ut omne, quod illic in ornatu vestium clarum extrinsecus fulgebat, hoc intellectum spiritualiter, in ipsis sacerdotum nostrorum mentibus altum intus emineat; hoc in eorum actibus prae caeteris fidelium meritis, foris gloriosum clarescat. Unde apte praecipitur Moysi, ut applicet ad se Aaron fratrem suum cum filiis de medio filiorum Israel, ad fungendum sacerdotio coram Domino. Necesse est enim, ut quicunque ad majorem in sancta Ecclesia gradum promovendi sunt, majore mentis industria, sese ad legem Dei applicent, id est divinorum observantiae mandatorum, solertiore prae caeteris animo copulentur. Hoc est enim eos qui sacerdotio functuri sunt de medio filiorum Israel, ad Moysen applicari: praesules ac [Col. 0190C] doctores sanctae Ecclesiae, communem vitam electorum, singulari mentis culmine transcendere, et familiari inspectione quid lex generaliter omnibus electis, quid vero paucis perfectioribus specialiter loquatur, attendere: ut altiori excellentia meritorum ad altiora possint praemia pervenire. Nam quod fratrem suum Moyses cum filiis in sacerdotium ordinare praecipitur, quid nobis aliud mystice commendat, [Col. 0190D] nisi quod omnes qui officium doctoris sortiuntur, tanto debent studio et amore meditationi divinae legis adhaerere, ut quasi gemina ei videantur cognatione conjuncti? Neque hoc quod primi filiorum Aaron post ordinationem cum ignem alienum offerrent coram Domino, igne coelesti perierunt, a significatione miserabilis nostri temporis abhorret ubi nonnulli sacerdotum ac doctorum loco potiti quod dictum quoque grave ac lugubre satis est, dum ignem cupiditatis igni supernae dilectionis anteponunt, igne supernae ultionis absumuntur; quorum perpetua damnatio, temporalis est filiorum Aaron morte figurata, quamvis excellentioris figura mysterii, quomodo tabernaculum cum ornatibus ac vasis suis, sanctam designat Ecclesiam, pulcherrima virtutum sive personarum fidelium varietate distinctam. [Col. 0191A] Ita etiam summus ejusdem tabernaculi sacerdos, figuram tenet veri pontificis Jesu Christi, qui semetipsum obtulit oblationem et hostiam Deo pro nobis, in odorem suavitatis; qui et jure potest frater Moysi vocari. Quis enim amplius alteri fraterno est foedere connexus, quam Christus Moysi; legi, gratia, Novum Testamentum Veteri?

Faciesque vestem sanctam fratri tuo in gloriam et decorem, et loqueris cunctis sapientibus corde, quos replevi spiritu prudentiae, ut faciant vestes Aaron, in quibus sanctificatus ministret mihi (Exod. XXVIII) . Vestes sanctae Aaron quas illi Moyses fecit, opera sunt justitiae et sanctitatis, quae Scriptura sacrae legis [Col. 0191B] rectoribus habenda commendat, quorum et in his qui praecessere in Christo exempla quae imitentur, ostendit. Sapientes autem corde, quos ad faciendas easdem vestes, Deus spiritu prudentiae replevit, ipsi sunt prophetae et apostoli, caeterique doctores veritatis, qui nobis apertissime, quomodo vivere sacerdotes, et ministri altaris, qualiter docere debeant, sive exemplo suae actionis, seu verbo exhortationis, ostendunt. Quibus est illud Apostoli ad Titum: Oportet enim episcopum sine crimine esse, ut Dei dispensatorem, non superbum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem, non turpis lucri cupidum, sed hospitalem, benignum, sobrium, justum, sanctum, continentem, amplectentem eum, qui secundum doctrinam est fidelem sermonem (Tit. I) .

Haec autem vestimenta erunt, quae facient: Rationale et superhumerale, tunicam et lineam strictam, cidarim et baltheum. Facient et vestimenta sancta Aaron fratri tuo et filiis ejus, ut sacerdotio fungantur mihi, accipientque aurum et hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum, et byssum (Exod. XXVIII) . Quomodo haec singula facta sint, plenius in sequentibus explicatur. Rationale autem pectoris habitus, superhumerale est humerorum tunica et linea stricta, id est, camisia, totum corpus operiunt. Cidaris caput ornat, baltheum utrumque tunicam simul et superhumerale, artius ad corpus aptat. [Col. 0191D] Quibus sex indumentis, inferius septimum jungitur et octavum: feminalia videlicet linea, ad cooperiendam carnem turpitudinis, et lamina aurea super cidarim, quae titulo nominis Domini, caeteris altior omnibus, eminebat. Linea autem stricta dicitur, quoniam adhaerebat corpori, et ita arcta erat astrictis manicis, ut nulla ei omnino ruga inesset. Descendebat autem usque ad crura: unde et Graece poderis, id est, talaris vocabatur.

His octo generibus vestium pontifex tempore sacrificii solebat indui, e quibus erant quatuor et minoris ordinis sacerdotibus concessa: feminalia videlicet, linea tunica, et baltheus et cidaris. Dicebat enim ut quo majore quis gradu esset insignis, eo pluribus et jam virtutum actibus admirandus fulgeret. Cuncta [Col. 0192A] autem fiunt de auro pretiosisque coloribus, quia nihil vile ac sordidum, in sacerdotis ore vel opere debet apparere; sed cuncta quae agit, universa quae loquitur, omnia quae cogitat, et coram hominibus praeclara, et in conspectu interni arbitri oportet esse gloriosa. Quod dictum est, Et pones in utroque latere superhumeralis, memoriale filiis Israel, nunc quoque pontifex in superhumerali nomina gestat patriarcharum, cum doctor quis sive praesul Ecclesiae, in omnibus quae agit patrum praecedentium facta considerat, atque ad eorum imitationem vitam dirigere, et onus evangelicae perfectionis ferre satagit. Quae videlicet nomina patrum apte in lapidibus pretiosis sculpi jussa sunt. Lapides quippe pretiosi, opera virtutum sunt spiritualium; habetque sacerdos [Col. 0192B] in humeris lapides pretiosos, et in eis nomina patrum inscripta, cum et ipse claritate bonorum operum cunctis admirandus exstiterit, et eamdem claritatem non a se noviter inventam, sed antiqua sibi patrum auctoritate traditam esse, docuerit. Duplici autem ratione haec in humeris portat, ut et ipse praeceptis dominicis humiliter subditus incedat, et auditoribus suis semper coelestia, sive sua, sive patrum exempla quae sequantur, proponat. Apte etiam iidem lapides includi auro atque circumdari jubentur. Auro namque vel intellectus ut supradictum est, vel certe charitas insinuatur, quia sicut aurum metallis, ita charitas virtutibus praestat caeteris. Includuntur vero auro lapides et circumdantur pretiosi, cum operati virtutem adeo puro undique versum [Col. 0192C] intellectu circumspicitur, ut nil in eis vitiorum latere, nil remanere sordidum permittatur, cum ipsae virtutes ita vinculo charitatis continentur, ut nulla rerum mutabilitate, a suo statu decidere, nunquam de habitu sacerdotis, torpente mentis custodia valeant prolabi.

Bene autem sequitur: Portabitque Aaron nomina eorum coram Domino, super utrumque humerum ob recordationem. Sacerdos namque ob recordationem nomina patrum super utrumque portat humerum, cum diligenter omni hora, praecedentium sanctorum vitam perpendens, et in adversis et prosperis virtutum semper ornamento est munitus; quatenus juxta vocem Pauli, per arma justitiae a dextris et sinistris gradiens, cum ad sola quae altiora sunt nititur, in [Col. 0192D] nullo delectationis infimae latere flectatur. Facies et uncinos ex auro, et duas catenulas ex auro purissimo, sibi invicem cohaerentes, quas inseres uncinis. Uncinos quos dicit, in supremis erant angulis superhumeralis fabre affixi. Catenulae autem quas subjungit, non in ipso superhumerali, sed potius in rationali, hoc est in superioribus ejus angulis, per annulos aureos videntur fuisse annexae; ut cum indueretur pontifex, catenulae quae de rationali pendebant, possent cum uncinis superhumeralis annecti, quatenus utraque sibi mutuo firma positione cohaererent; scriptum namque apertius est in posterioribus: Fecerunt in rationali et catenulas sibi invicem cohaerentes, de auro purissimo, et duos uncinos, totidemque annulos aureos. [Col. 0193A] Porro annulos posuerunt in utroque latere rationalis, equibus penderent duae catenae, quos inseruerunt uncinis, qui in superhumeralis angulis eminebant. De quorum figura melius in rationalis expositione tractabitur.

Rationale quoque judicii facies opere polymito, juxta texturam superhumeralis, ex auro hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta. Quadrangulum erit et duplex. Mensuram palmi habebit, tam in longitudine, quam in latitudine (Exod. XXVIII) . Opere polymito, opere multifario dicitur. Sicut autem in superhumerali operum perfectio, ita in rationali judicii, quo pectus sacerdotis tegebatur simul [Col. 0193B] et ornabatur, cordis et cogitationum ejus castitas exprimitur. Et bene post superhumerale, rationale sequitur judicii, ut cum ante homines quis innocens manibus apparuerit, multo magis in conspectu summi judicis mundus corde assistere contendat, omni agens industria, ut quidquid foris erga proximos agat aut judicet, totum ex regula internae rationis probatum, ac suo conditori placitum fulgeat. Item rationale judicii sacerdos in pectore ferre praecipitur, quia debet rector subtili semper examine, bona malaque discernere, et quae vel quibus, quando vel qualiter congruant, studiose cogitare. Duplex autem factum est rationale, ut facilius lapidum pondus sustineret. Sed haec duplicatio rationalis, in legalis pectore sacerdotis, typice nos admonet, ut rationem nostri examinis, [Col. 0193C] et invisibilis intus arbiter probet, et nunquam humana foris existimatio, merito contemnet. Quod autem mensuram palmi habebat per quadrum, conatum infatigabilem ac perpetuum piae intentionis ostendit. Qui enim palmo aliquid metitur, summo utique conamine dispansis digitis manum extendit, ut possit mensuram qui quaerit, plene et absque scrupulo dubietatis tenere. Unde merito sicut per manum operatio, ita per palmum exprimitur ipsa inflexibilis contentio bonae operationis, dum suam quisque dexteram in universa quae valet insignia virtutum, dilatare satagit. Ponesque in eo quatuor ordines lapidum. In primo versu erit lapis sardius et topazius et smaragdus. In secundo carbunculus, sapphirus et jaspis. In tertio ligurius, achates et amethystus. In quarto [Col. 0193D] chrysolithus, onychinus et beryllus. Inclusi auro erunt per ordines suos, habebuntque nomina filiorum Israel duodecim. Laetabuntur singuli lapides nominibus singulorum, per duodecim tribus. Haec gemmarum positio diversarum in rationali, multiplicem variarum virtutum gratiam designat, quae concordi serie.

Faciant autem superhumerale de auro et hyacintho ac purpura coccoque bis tincto et bysso retorta, opere polymito (Exod. XXVIII) . Quoniam in humeris onera portare solemus, quid superhumerale pontificis, nisi labores bonorum operum, quae jugiter coram Domino [Col. 0194A] ferre debet, ostenduntur? Et apte primo de superhumerali faciendo praecipitur, quia quisquis ad sacerdotium magisteriumque populi Dei promovendus est, primum ejus debent opera cognosci, ut dum hoc quod foris omnibus patet, irreprehensibile paruerit, convenienter ex tempore, et integritas cordis ejus, et fidei sinceritas scrutetur. Fit autem idem superhumerale de auro et hyacintho, ac purpura coccoque bis tincto, et bysso retorta. De auro videlicet, ut ante omnia in habitu sacerdotis, intellectus sapientiae principaliter emicet. Hinc autem hyacinthus qui aereo colore resplendet adjungitur, ut per omne quod intelligendo penetrat, non ad favores infimos, sed ad amorem coelestium surgat, ne dum suis incautius laudibus pascitur, ipso veritatis intellectu vacuetur. [Col. 0194B] Auro quoque et hyacintho purpura permiscetur, ut videlicet sacerdotale cor cum summa quae praedicat sperat, in semetipso etiam suggestiones vitiorum reprimat, eisque ex regia potestate contradicat; quatenus nobilitatem semper intimae regenerationis aspiciat et coelestis regni sibi habitum moribus defendat, quamvis ut superius dictum est, in purpureo colore, possit ipsa effusio sanguinis pro Christo vel diversarum tolerantia pressurarum intelligi. Ipsa est enim crux, quam sequentes Dominum, quotidie ferre jubemur. Unde merito talis species inter alias in humero sacerdotis refulget, ut ipsum ad patiendum adversa semper doceat esse paratum. Auro autem hyacintho ac purpurae, bis tinctus coccus adjungitur, ut ante interni judicis oculos, omnia [Col. 0194C] virtutum bona ex charitate decorentur, ut cuncta quae coram hominibus rutilant, haec in conspectu occulti arbitri flamma intimi amoris accendat. Quae scilicet charitas, quia Deum ac proximum diligit, quasi ex duplici tinctura fulgescit. Sed cum mens ad praecepta charitatis contendit, restat procul dubio, ut per abstinentiam caro maceretur, unde bis tincto cocco, torta byssus adjungatur. De terra etenim byssus nitenti specie oritur. Et quid per byssum, nisi candens decore munditiae corporalis castitas designatur? Quae videlicet torta, pulchritudini superhumeralis innectitur, quia tunc castimonia ad perfectum munditiae candorem ducitur, cum per abstinentiam caro fatigatur. Potest de cocco qui ignis specie refulget, et hoc non convenienter dici, qui [Col. 0194D] ideo fortasse bis tinctus fieri praeceptus sit, quia ignis duplicem habere vim soleat, urendi scilicet et lucendi; cujus naturam imitari praesulem, in verbo nimirum doctrinae salutaris oportet, ut et lucem videlicet scientiae desiderantibus aperire, et rubiginem peccatorum in contemptoribus curet increpando comburere. Duas oras junctas habebit in utroque latere summitatum, ut in unum redeant. De hoc in sequentibus ita dicitur: Fecit igitur superhumerale de auro hyacintho et purpura. Et paulo post: Duas oras sibi invicem copulatas, in utroque latere summitatum. Ex quo verisimile videtur, quod applicatae vestes, conjunctae sibi fuerunt orae utriusque partis in utroque latere, a sursum usque deorsum, ita ut dimidium [Col. 0195A] vestis intuendum oculis foris appareret, dimidium vero aliud interius lateret; sed orae utrorumque conjunctae, usque ad extremos angulos ad inferiora descenderent. In quo quid aliud nobis typice intelligendum est, nisi ut cum bona foris opera proximis ostendimus, eadem intus coram Domino integra servemus: ne unquam vel castitatem purae cogitationis minor piae actionis perfectio sequatur, vel profectionem quae videtur operis, imperfectioris mentis intentio ex parte solitariam relinquat. Sed quasi duae orae superhumeralis sibi invicem copulentur: dum omnia quae foris bona monstramus, intus pura et simplici intentione Deo placendi gerimus, et hoc in utroque latere superhumeralis, ut inter adversa et prospera concordi semper actione et cogitatione, conditori [Col. 0195B] nostro serviamus. Ipsaque textura et cuncta operis varietas, erit ex auro, hyacintho et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta. Non in ima parte superhumeralis aurum, in altera hyacinthus, in alia rursum alii atque alii colores fuerunt, sed omnes colores utique per omnia cum auro ipso fuere contexti, quia nimirum in actione sacerdotali, nunquam aliqua magnarum virtutum, vel ad horam debet intermitti; sed semper auro sapientiae lucidus, semper hyacintho spei in superna erectus, semper regni coelestis purpura, adversus vitiorum bella magnanimus, semper cocco bis tincto geminae dilectionis flammans, semper retorta bysso castigatae carnis sacerdos sive doctor fidelium, debet esse nitidus.

Sumesque lapides duos onychinos, et sculpes in eis [Col. 0195C] nomina filiorum Israel. Sex nomina in lapide uno, et sex reliqua in altero, juxta ordinem nativitatis eorum, opere sculptoris, et coelatura gemmarii sculpes eos, nominibus filiorum Israel, inclusos auro atque circumdatos: et pones in utroque latere superhumeralis memoriale filiis Israel. Tres ob causas Aaron nomina patriarcharum inter sacrificia semper in humeris sicut et in pectore portabat, ut videlicet ipse fidem, vitamque patriarcharum meminisset imitari, ut duodecim tribuum quae de his natae sunt, in orationibus et sacrificiis memor existeret, ut idem populus scripta in veste praesulis sui patrum nomina videns curaret sedulo, ne ab illorum meritis desciscens, ad errorum contagia declinaret. Ad hoc enim velut disposita, in sacerdotis debet corde semper apparere. [Col. 0195D] Singuli autem lapides singulis patrum nominibus inscribuntur, dum sanctorum vitam rector inspiciens, in quibus maxime virtutum operibus floruerunt, sedula inquisitione scrutatur, et haec cuncta abditis sui pectoris meditando colligere atque operando proferre satagit. Neque enim sine certi ratione sacramenti, ita utraque vestis lapidibus pretiosis redimita, ac patrum nominum insignita est, ut ipsa nomina in superhumerali quidem duobus lapidibus unius ejusdemque generis, in rationali vero duodecim nominibus diversi generis inscripta sunt; sed quod patres in lapidibus pretiosis, unius atque indissimilis generis sculpti sunt, significat aperte, quod una fides in Deum eadem charitas, communis [Col. 0196A] spes vitae coelestis, omnium corda patrum repleret. Quod vero diversi generis lapidibus iidem scripti sunt, denuntiat figurate, quia multiplex est varietas et gratia bonorum operum, quibus praefata sanctorum fides, spes et charitas confirmata refulget. Quod autem in rationali quatuor ordines fuerunt, et horum singuli quique tres habuere lapides, quid nobis intimatur typice, nisi ut in virtutibus quae distinguuntur quatuor principales, fidem sanctae trinitatis non fictam teneamus? Possumus sane in vario decore lapidum, non solum claritatem multifariam sacerdotalis actus et cogitationis, verumetiam spiritualium accipere charismata virtutum ac miracula sanitatum: de quibus ipse Dominus apostolis: Infirmos, inquit, curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones [Col. 0196B] ejicite (Matth. X) . Et iterum: Signa autem eos qui credunt haec sequentur: In nomine meo daemonia ejicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent, et si mortiferum quid biberint, non eis nocebit. Verum sive hoc sive illud, utrumque designant. Recte etiam duo lapides onychini, in superhumerali, eodem duodenario erant patrum numero sculpti, ut doctrinam fidemque apostolorum utrique populi Judaeorum videlicet et gentium profuturam esse designarent. Juxta quod eidem intellectuali Jerusalem, hoc est, Ecclesiae suae Dominus per prophetam manifeste promissit dicens: Ad dexteram enim et ad laevam penetrabis, et semen tuum gentes haereditabit. Quod autem onyx rubri fertur esse coloris, singulos videlicet habens albis cingentibus zonis quis non videat, quod vel ardorem [Col. 0196C] charitatis, vel lucem designet scientiae comitante zona castitatis? Cujusmodi lapidibus inscripta patrum vocabula gestat sacerdos, cum exsecutus praecedentium justorum charitati, humilitati, doctrinae, caeterisque virtutum operibus, juge studium impendit. Et hoc in utroque humero, ut sive Judaeus quis seu de gentibus adsit, claritatem semper in doctore veritatis et pietatis per quam ipse ad meliora profecerit, aspectet. Facies in rationali catenulas sibi invicem cohaerentes ex auro purissimo, et duos annulos aureos, quos pones in utraque rationalis summitate, catenasque aureas junges annulis, qui sunt in marginibus ejus, et ipsarum catenarum extremae duobus copulabuntur uncinis, in utroque latere superhumeralis quod rationale respicit. Ordo operis quantum [Col. 0196D] nobis videtur, hinc etenim fuit. Duo erant uncini supra in duobus superhumeralis angulis impositi, et duo contra annuli in duobus rationalis annulis sursum; e quibus pendebant duae catenae aureae, quae tempore induendi inserebantur uncinis, qui in superhumeralis angulis eminebant, ut in sequentibus apertius scriptum est: ut superhumerale et rationale, mutuo necterentur, quorum superior connexio hucusque scripta est. Sequitur autem de inferiori quae erat subtus ascellas, Scriptura ita subjiciens: Facies et duos annulos aureos quos pones in summitatibus rationalis, et in oris quae e regione sunt superhumeralis et posteriora ejus aspiciunt. Quod dicit, et in oris quae e regione sunt superhumeralis, [Col. 0197A] non significat in oris superhumeralis, sed in oris illis, quae e regione sunt superhumeralis: hoc est in oris rationalis, quae videlicet ore e regione superhumeralis sunt. Annuli enim illi qui in ultimis et infimis erant angulis rationalis, habebant contra se in utroque latere superhumeralis aeque alios annulos, quibus ipsi vittis ligantibus jungerentur: de quibus subsequenter adjungitur: Nec non alios duos annulos aureos, qui ponendi sunt in utroque latere superhumeralis deorsum, quod respicit contra faciem juncturae inferioris, ut aptari possit cum superhumerali. Contra faciem dicit juncturae inferioris, quia de junctura superiore quae erat super scapulas, ante dixerat. Inter quas videlicet juncturas hoc distabat, quod superior his catenulis, inferior vero erat vittis [Col. 0197B] facta ligantibus. Unde apte subjungitur: Et instringetur rationale annulis suis cum annulis superhumeralis vitta hyacinthina, ut maneat junctura fabrefacta, et ab invicem rationale et superhumerale nequeant separari. Non autem putandum est, utrumque indumentum simul esse terminatum. Nam rationale quod mensuram palmi in altitudine, sicut et in latitudine habuit, non multo amplius quam pectus solum tegere sufficiebat. Superhumerale autem usque ad cingulum pertingebat, sicut in posterioribus manifestissime ostenditur, ubi scriptum est: Haec et ante et retro ita conveniebant sibi, ut superhumerale et rationale mutuo necterentur, stricta ad balteum, et annulis fortius copulata, quos jungebat vitta hyacinthina, ne laxefluerent, et a se invicem [Col. 0197C] moverentur. Haec de ipsa connexione superhumeralis et rationalis, secundum litteram dicta sunt. Quia vero quod saepius dictum est, superhumerale ad operum consummationem bonorum, rationale autem ad significandam cogitationum munditiam pertitinet, connexio quae haec in alterutrum sociat, recte illam mentis industriam figurate denuntiat, quae doctorum fidelium intellectu ac fide cum operatione conjungitur. Manet enim junctura fabre facta, ut a se invicem rationale et superhumerale nequeant separari, quando tanta eruditione toto operum studio praeeminet rector, ut nil ex his quae facienda esse cognoverit infectum relinquat, nil ex illis quae recta facere cernitur per incuriam cordis virtute rectitudinis privet. Defluunt namque indumenta pontificis, et [Col. 0197D] a se invicem moventur, si vel decus operis boni minor cordis custodia sordidat, vel castitatem purae cogitationis, integritas non sequitur perfectae actionis. Sed ne haec ab invicem valeant dissolvi, habeat sacerdos in rationali duas catenulas ex auro purissimo, id est, continuationem castae et non fictae dilectionis, cordi suo firmiter affixam, quae nunquam manus et linguam ipsius ab aequitate puri sensus dissentire permittat. Et bene duas: ut et in his quae ad divinae cultum servitutis, et in eis quae ad fraternae subsidium necessitatis pertinent, rite ornatus incedat. Et quidem ante opus charitatis per catenulas exprimitur aureas, quia sicut catenula ex plurimis auri virgulis una connectitur, ita charitas [Col. 0198A] ex multifaria virtutum operatione perficitur.

Quas profecto virgulas exponens Apostolus ait: Charitas patiens est, benigna est. Charitas non aemulatur; non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati. Omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet. Habeat et annulos aureos, e quibus eaedem catenae pendeant, id est, jugem memoriam perpetuae et nunquam finiendae charitatis in coelesti patria, ex qua solum memoria fieri consuevit, ut continua nobis possint vincula charitatis manere. Habeat duos uncinos superhumeralis angulis eminentes, quibus inserantur catenae, hoc est, in ipso exordio cujusque bonae actionis, habeat firmam [Col. 0198B] Deo placendi intentionem, quae apta sit per omnia suscipiendae et continendae in se dilectionis Dei et proximi, ita ut sive secunda seu adversa quaeque occurrerint, nunquam saluberrima piae devotionis retinacula laxet. Hoc est namque sacerdotem in utroque humero uncinos qui catenulas rationalis excipiant, habere; et in prosperis eum, et in asperis rerum eventibus, fixum Deo placendi studium gerere, et hujus intentione studii, in ipsius simul et proximi amore firmari. Inserunt ergo se uncini superhumeralis catenulis aureis, quae de rationalis summitatibus offerentur, cum ea quae mens rationabiliter de interna luce charitatis degustabat, mox alacritas bene operandi libenter amplexata, suscipit ne forte citius habitus rationalis pulcherrimus, a pectore sacerdotis [Col. 0198C] relabatur, si non eum accelerans boni operis vicinus qui contineat apprehendat. Subrogantur eisdem catenulis in auxilium, et vittae hyacinthinae, quibus uterque sacerdotis habitus ad invicem copuletur, id est, ligaturae desiderii coelestis fortissimae, quae annulis aureis immissae, superhumerale cum rationali constringunt, cum agnita luce patriae perennis, in illam ineffabilem gloriam suspiramus, utque ad hanc intrare mereamur, concordi semper fide et vita, opere et professione, in tabernaculo praesentis Ecclesiae Domino servire studeamus. Quod autem superhumerale strictum erat baltheo, ut in sequentibus ubi pontifex induebatur, apertius indicatur, et superhumerale, inquit, imposuit, quod stringens baltheo, aptavit rationali: quis non videat, quod custos [Col. 0198D] bonorum operum fidelissima virtus est continentia, de qua Dominus in Evangelio: Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes (Luc. XII) . Lumbi videlicet praecincti, per continentiam; lucernae vero ardentes, per operationem virtutum. Portabitque Aaron nomina filiorum Israel in rationali judicii super pectus suum, quando ingreditur sanctuarium, memoriale coram Domino in aeternum. Semper quidem oportet sacerdotem memoriam patrum in pectore suo ferre, sed permaxime tunc, quando ministraturus coram Domino, ad altare ascendit, ut quo sacratius est ministerium, eo solertius toto se semper mundans studio, tota industria mentis exornans et corporis, sanctorum exempla respiciat, horumque sedulus [Col. 0199A] imitator existens, aptum se divinis exhibere curet aspectibus. Item nomina filiorum Israel, Aaron super pectus suum memoriale coram Domino portat in aeternum, quando praesul quisque fidelis, nunquam eorum quibus praelatus est, curam intermittit habere, sed vitam jugiter illorum et exhortando, increpando, consolando ipsos confortare, et non confortandam tutandamque Domino crebris in orationibus commendare, satagit. Pones autem in rationali judicii doctrinam et veritatem, quae erunt in pectore Aaron, quando ingredietur coram Domino. Ideo doctrina et veritas in rationali judicii, sive litteris impressa, seu in eadem veste indutus, meminisset se studiis doctrinae, ita etiam discipulorum septuaginta duo circa pedes numerum assignatum haberet. Constat [Col. 0199B] enim quia sicut duodenarius apostolorum numerus, episcopalis gradum dignitatis inchoavit, sic discipuli septuaginta duo, qui et ipsi ad praedicandum verbum sunt missi a Domino, gradum sacerdotii minoris, qui nunc presbyteratus vocatur, sua electione signarunt. Portabat et septuaginta duo tintinnabula aurea, cum totidem malis punicis, ut ostenderet mystice, quod fides et operatio justitiae universum mundum esset ab errorum tenebris ad veram lucem perductura. Tres namque dies ac noctes, horas habent septuaginta duas, et quia sol justitiae visibilis omnes mundi partes in LXXII horis supra infraque lustrando, tribus vicibus circuit, apte hic numerus tintinnabulorum et majorum diversitate coloris tunicae pontificis indutus est, ad docendum [Col. 0199C] figurate, quod sol justitiae Christus orbem esset illuminaturus universum, eique donum praebiturus, et verae fidei, quae in agnitione et confessione sanctae Trinitatis et bonae operationis.

Facies et laminam de auro purissimo, in qua sculpes opere coelatoris sanctum Domino. Ligabisque eam vitta hyacinthina, et erit super tiaram imminens fronti pontificis (Exod. XXVIII) . Lamina haec aurea in fronte pontificis, in qua sanctum Domino, sive sanctum Domini, ut in sequentibus appellatur, sculptum est, sacratius caeteris erat indumentis illius, et merito quia sicut divina potentia cunctis quae creavit supereminet, [Col. 0199D] ita oportebat ut nomen ejus caeterum pontificis habitum ornatumque transcendens, altius praeemineret, et velut cuncta sanctificans, eximiam in eis sedem teneret. Significat autem ipsam professionis nostrae fiduciam, quam in fronte portamus dicentes singuli cum Apostolo: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI) . Et recte hoc unum in toto pontificis habitu de auro est solo factum, ut munditiam cordis sive corporis, in qua mysteria redemptionis nostrae recondere vel gestare debeamus, ostenderet, vel certe auro inscriptum in fronte sacerdos sanctum Domini gestat, ut insinuet mystice, quod ita passionem Domini et Salvatoris nostri, per quam redempti sumus, venerari [Col. 0200A] et amplecti debemus, ut claritatem in illo divinae majestatis per quam creati sumus, pariter confitendum esse noverimus: ita mortem assumptae ab illo humanitatis confiteri, ut eamdem mox humanitatem, in aeternam de morte gloriam resurrexisse fateamur. Sanctum autem Domini quod in lamina sculpi jubetur, nomen ejus sanctum et venerabile significat, quod apud Hebraeos quatuor litteris vocalibus scribi solet: hoc est, ▩ [Hebrew text] Cujus interpretatio lingua eorum ineffabile sonat: non quia dici non potest, sed quia finiri sensu et intellectu creaturae nullius potest. Et bene quatuor litteris idem nomen Domini in fronte pontificis erat scriptum, propter videlicet significantiam totidem partium Dominicae crucis, quam in fronte portaturi eramus, hoc est, supremam, [Col. 0200B] dextram, laevam, infimam. Ligatur autem lamina quae sanctum Domini continet, vitta hyacinthina, cum tiara pontificis, quando spe coelestium praemiorum quam hyacinthus significat, in fide confortamur, et eo arctius vel sacramenta nostrae redemptionis, vel imaginem ac similitudinem nostri conditoris, et redemptionis intemeratam servare contendimus, quo nullum esse aliud salutis iter cognovimus. Portabitque Aaron iniquitates eorum quae obtulerint et sanctificaverint filii Israel, in cunctis muneribus et donariis suis. Portat namque pontifex iniquitates subditorum, id est, exportat et aufert, cum aut eos docendo ad poenitentiam commissorum provocat, aut pro poenitentibus supplicando, gratiam eis justi judicis conciliat. Facit autem hoc in muneribus [Col. 0200C] et donariis quae ipsi obtulerint Domino et sanctificaverint cum pro fructibus dignis poenitentiae, id est, eleemosynis caeterisque justitiae operibus quae fecerunt, poenitentes a reatu scelerum quae quondam patraverunt absolvit. Erit autem lamina semper in fronte ejus, ut placatus sit eis Dominus. Si enim lamina nomine Domini scripta semper fuerit in fronte Aaron, placabitur filiis Israel Dominus: quia cum doctor ipse fideliter se divino servitio pura mente subdiderit, mox etiam subditi exemplis illius ac monitis accensi, et ipsi recte vivere, gratiamque interni inspectoris promereri satagunt. Stringesque bysso tunicam. Haec est tunica interior, quam supra lineam strictam nuncupat. Quare autem linea stricta sit dicta, vel bysso stringi praecipiatur, jam superius [Col. 0200D] expositum est. Et nunc adjiciendum, quia solent milites habere lineas, quas camisias vocant, sic aptas membris et strictas corporibus, ut expediti sint, vel adversum, vel ad praelium dirigendo jaculo, tenendo clypeo, ense librando, et quocunque necessitas traxerit: qualem et Joab habuisse legitur, quando Amasam interfecit: strictam scilicet ad mensuram habitus sui. Ergo et sacerdotes parati in ministerium Dei utuntur hac tunica, ut habentes pulchritudinem vestimentorum, nudorum celeritate discurrant. Haec autem linea non solum stricta et veris inquirendis, non autem curandis rimandisque saecularibus negotiis, praeceptum sacerdotium fuisse consecratum. Et gestabit judicium filiorum Israel in pectore suo, in [Col. 0201A] conspectu Domini semper. Sacerdos judicium filiorum Israel in pectore suo in conspectu Domini gestabit, cum subditorum causas pro sola interni judicis intentione discutit, ut nihil se ei humilitatis admisceat in eo, quod divina positus vice dispensat.

Facies et tunicam superhumeralis totam hyacinthinam (Exod. XXVIII) . Tunica dicitur superhumeralis cujus pars non minima superhumerali tegebatur, ad distinctionem tunicae quae erat interius linea; quarum pariter meminit superius dicens: Haec autem erunt vestimenta quae facient: rationale et superhumerale, tunicam et lineam strictam. Interior autem [Col. 0201B] erat linea sive byssina, quod lini esse genus nobilissimum constat; exterior vero tunica tota hyacinthina nil omnino coloris alterius admittens, cujus specie uniformi, manifeste vita sacerdotis qualis esse debeat, docetur, hoc est, supernis solum desideriis incessanter intenta, et conversationem juxta Apostolum habens in coelis, ac sui Salvatoris indesideranter exspectans adventum. Quae videlicet tunica sicut et byssina ad pedes usque pertingebat, unde utraque Graece poderis dicta est; ut ostenderetur nil in sacerdotali vita infimum ac sordidum remanere, sed omne quod ageret, quasi aethereo colore speciosissimum, per universa membra ejus, a capite usque ad pedes, gratia virtutum contectam esse debere. Item tunica talari sacerdos tota hyacinthina est vestitus, [Col. 0201C] ut admoneatur opus coeleste non inchoandum tantummodo, verumetiam usque in finem in eo esse perseverandum omnibus, qui salvi esse voluerint. In cujus medio supra, erit capitium, et ora per gyrum ejus texilis, sicut fieri solet in extremis vestium partibus, ut facile rumpantur. Capitium quippe tunicae hyacinthinae firmissimam habet oram, et ex sese textam ne facile rumpatur: cum primordium bonae nostrae actionis, forti radice timoris divini subnixum, contra omnes insidias hostis antiqui probatur esse munitum. Talis namque collum sacerdotis per gyrum vestit et ornat, quando rectori fiduciam loquendi subdit, ac praedicandi coelestia maxima praebet, hoc est, quod ipse non solum in procursu vitae suae recte vixerit, sed ipsum quoque exordium a rectitudine [Col. 0201D] coeperit. Tunica ergo sacerdotis hyacinthina habet oram in capitio textilem, sicut in extremis vestium partibus fieri solet, cum doctor quisque egregius, a tanta perfectione opus virtutum incipit, ad quantam quilibet altius diutissime laborans, vix aliquando pervenit, cum tanto timore famulatus, omni hora juxta sermonem Prophetae, sollicitus ambulat cum Domino Deo suo, quantum alius quis vel moriturus, vel ad judicium Domini sui ultimum ingressurus vix habere sufficit.

Deorsum vero ad pedes ejusdem tunicae per circuitum, quasi mala punica facies ex hyacintho et purpura, et cocco bis tincto, mistis in medio tintinnabulis. Deorsum namque ad pedes tunicae fiunt quasi [Col. 0202A] mala punica et tintinnabula per gyrum, quando ad tantam excellentiam devotae Deo conversationis sacerdos pervenerit, ut nil in illo aliud quam splendor et gratia, flosque ut ita dixerim varius bonorum operum videatur: nil ab illo aliud cum os aperuit, quam suavissimus horum sonus audiatur. Quia enim in malo punico multa interius grana uno foris cortice teguntur, recte per mala punica, multifaria virtutum operatio, uno charitatis munimine undique versum tecta designatur. His vero in medio tintinnabula permiscentur, cum neque opus sacerdotis unquam a sonitu verbi quod loquitur discrepat, neque a rectitudine operis, territus adversis, linguae sonitus dissentit. Ubi pulchre additur: Ita ut tintinnabulum sit aureum et malum punicum: rursumque tintinnabulum [Col. 0202B] aliud aureum, et malum punicum. Aurea quippe tintinnabula hyacinthinae pontificis tunicae inseruntur, et omni ex parte circumdantur, cum omnis sermo ejus claritatem supernae lucis resonat; et idem sonitus velut hyacinthinae tunicae firme infixus, operum quoque ipsius sublimitate, audientium mentibus commendatur. Fiuntque bina mala circum singula tintinnabula, et circum singula mala, bina tintinnabula, cum et omnia quae loquitur, bonis confirmantur actibus, atque in auditorum arctius corde figuntur, et universa quae agit, quam sint rationabilia, discreto sermonis sonitu producuntur. Bene autem sequitur:

Et vestietur ea Aaron in officii ministerio: ut audiatur sonitus quando ingreditur et egreditur sanctuarium in conspectu Domini, et non moriatur (Exod. XXVIII) . Sacerdos namque ingrediens vel egrediens moritur, si de eo sonitus non auditur, quia iram contra se occulti judicis exigit, si sine praedicationis sonitu incedit. Quod si Josephi (Antiq.) verbis intendere voluerimus quibus dicit, mala in tunica pontificis septuaginta duos fuisse, et ejusdem numeri tintinnabula, congruit hoc figuris mysteriorum, ut sicut in humero, a pectore apostolicum ferre numerum jussus est. Verum etiam ponderis est videlicet ad pedes usque descendens, cum continentia non uni cuilibet membro violenter imposita, sed in toto est [Col. 0202D] corpore delectabiliter consummata. Haec etenim linea, manus ac brachia debet stringere sacerdotis, ne quid nisi utile faciat; pectus, ne quid inane cogitet; ventrem, ne delicias ultra modum appetens Deum suum gulosus facere praesumat: subjecta enim ventri membra, ne lasciviendo, totam sacerdotalis habitus pulchritudinem corrumpant. Genua ne ab orationis instantia torpeant. Tibias et pedes, ne ad malum currant. Induatur sacerdos primo linea stricta, ut et corpus ab iniquis operibus et a pravis mentem cogitationibus compescat. Accipiat deinde hyacinthinam, ut post descriptionem continentiae salutaris, aeque corpus et animum, spiritalium virtutum habitu venustet. Et tiaram byssinam facies. Tiara [Col. 0203A] namque quae et cidaris et mitra vocabatur, caput tegebat et ornabat pontificis, ut hoc indumento admoneretur, omnis capitis sensus Deo consecratos habere, ne vel oculi ejus viderent vanitatem, vel aures libentius audiendo, opprobrium acciperent adversus proximum suum, vel os abundaret nequitia, et lingua concinnaret dolum sive etiam cor crapula et ebrietas gravarent, vel olfactus aspersum myrrha, aloe et cinamomo lectum meretricis amplecteretur. Qualiter autem tiara haec fuerit facta, Josephus docet (Lib. III, cap. 11) dicens: Super caput autem gestat pileum in modum parvuli calamaci aut cassidis, quod extenditur supra summitatem capitis, et modice verticis medietatem excedit, et tale est, ut videatur ex lini textura confectum, habens vittas quae convolutae [Col. 0203B] saepius connectuntur, ne facile dilabatur. Qui videlicet Josephus huic pileo super additum esse narrat, aliud majus velamen, quod totam capitis superficiem celaret, apte perfectum, ne laborante sacerdote circa sacrificia corruat. Quod tamen cujus esse coloris, non ostendit. Et haec quidem de minoris sacerdotis; de pontificis vero tiara, hoc modo testatur: Pileum autem similiter operatum habet pontifex, sicut reliqui sacerdotes, et alium consutum ex hyacintho variato. Circumdatur autem ei et aurea corona tribus vicibus facta, supra quam surgit in media fronte, quasi calyculus quidem aureus, similis herbae quae apud nos acharo nuncupatur, quam Graeci hyosciamon dicunt. Et paulo post descripta ejus mirabili varietate, subintulit dicens: Habet autem florem similem [Col. 0203C] plantagini, et per circuitum tota corona his floribus est caelata, ab occipitio usque ad utrumque tempus. In fronte vero hoc quidem non habet: sed lamina est aurea, quae sacris litteris Dei nomen habet inscriptum. Haec quidem de secundo velamine et coronis pontificum aureis, Scriptura sancta tacere videtur. Coronarum vero breviter fecit in sequentibus mentionem dicens: Fecerunt et tunicas opere textili, Aaron et filii ejus, et mitras cum coronulis suis ex bysso. Sed de qua materia factae essent non dixit. Cum enim dicat, et mitras cum coronulis suis ex bysso, poterat intelligi utrasque ex bysso factas esse, si non Josephus coronas esse aureas designaret, qui stante adhuc templo, et legali observantia celebrata, cum esset de genere sacerdotali, facillime [Col. 0203D] potuit modum omnem sacerdotalis indumenti, non tantum legendo, sed videndo cognoscere. Verum sive byssinae, seu fuerint aureae coronulae, cum constet eas factas esse cum mitris, dicamus breviter de figura. Mitras cum coronulis habent sacerdotes ex bysso, qui sic visum, auditum, gustum, olfactum et tactum suum in venustate castimoniae custodiunt, ut pro eadem custodia se coronam vitae quam repromisit Deus diligentibus se, accipere sperent. Et balteum opere plumario. De cujus videlicet factura baltei, manifestius in posterioribus scriptum est. Cingulum vero fecerunt de bysso retorta, hyacintho, purpura, ac vermiculo bis tincto, opere plumario. Hoc cingulum, ut Hieronymus ex Josepho scribit, in [Col. 0204A] similitudinem pellis colubri quam exuit in senectute, sic in rotundo contextum est, ut marsupium longius putes. Textum autem subtemine, cocci, purpurae, hyacinthi, et stamine byssino ob decorem et fortitudinem, atque ita polymita arte distinctum, ut diversos flores et gemmas, non artifici manu contextas, sed additas arbitreris. Habebatque latitudinem IV digitorum, quo cingulo proprie pontifex utebatur; et in eo tunica hyacinthina simul et superhumerale stringebatur. Nam in sequentibus aperte de conjunctione superhumeralis et rationalis est dictum: Haec et ante et retro ita conveniebant sibi, ut superhumerale et rationale mutuo necterentur stricta ad balteum, et annulis fortius copulata, quos ingebat vitta hyacinthina ne laxae fluerent, et a se invicem moverentur. [Col. 0204B] Nulli autem dubium, quin balteus sive cingulum, cui superhumerale astringebatur, tunicam hyacinthinam, quae et superhumeralis tunica vocabatur, cingebat. Cuncta etenim quae hucusque dicta sunt, ad pontificis habitum pertinent, dehinc consequentur filiorum ejus baltei simul et caetera indumenta exponuntur, cum dicitur: Porro filiis Aaron tunicas lineas parabis, et balteos ac tiaras in gloriam et decorem. Neque de balteis eorum, utrum et ipso opere plumarii, an unius coloris fieri debuerint, aliquid decernitur. Dicendum est igitur primo de balteo pontificis, qui de quatuor illis coloribus nobilissimis ac Deo dignis factus est, quia apte talem haberet pontifex, quem singulari virtutum decore semper oportebat accingi, apte pontifex variante flore [Col. 0204C] colorum fulgentium, accinctus incedebat: quia sicut alius quilibet, necesse est industria continentiae praecingatur, ne caro repugnans spiritui internam mentis pacem aliquando conturbet; ita pontifex ac doctor fidelium, edomito jam omni concupiscibili motu animi sive corporis, ipsa virtutum debet gloria circumdari: ut juxta exemplum floris illius, qui egressus est de radice Jesse, id est, Domini salvatoris, sit justitia cingulum lumborum ejus, et fides cinctorium renum ejus. Tunicae autem lineae et baltei ac tiarae, quae filiis Aaron in gloriam et decorem fieri praecepta sunt, quid nobis interni decoris et gloriae commendent, facillime ex his quae superius exposita sunt, intelligi valet. Tunicas namque habent sacerdotes lineas, cum totum corpus suum [Col. 0204D] candore castitatis dedicant. Balteis tunicas cingunt, cum eamdem castimoniam vigilanti mentis custodia circumspiciunt, ne conscientia illius, desidiosiores erga bonorum operum exercitia remaneant; ne per jactantiam castimoniae ipsius etiam castimoniae meritum minuant.

Vestiesque his omnibus Aaron fratrem tuum et filios ejus cum eo, et cunctorum consecrabis manus, sanctificabisque illos, ut sacerdotio fungantur mihi. Omnibus quidem his vestiendus erat Aaron et filii ejus, sed ea distinctione, ut ipse quidem his omnibus uteretur; filii autem ultimis tribus, quae illorum proprie nomini ascripta sunt, cum dicitur: Porro filiis Aaron tunicas lineas parabis, et balteos ac tiaras in gloriam [Col. 0205A] et decorem. Quod vero sequitur: Facies et feminalia linea, ut operiant carnem turpitudinis suae, a renibus usque ad femina, et utentur eis Aaron et filii ejus, quando ingredientur tabernaculum testimonii, vel quando appropinquant ad altare, ut ministrent in sanctuario, ne iniquitatis rei moriantur. Ad utrosque simul et Aaron scilicet et filios ejus, sicut etiam ipsa verba manifeste probant, pertinet, sicque fit, ut Aaron ipse cunctis quae commemorantur octo vestibus induatur: feminalibus videlicet lineis, tunica linea, tunica hyacinthina, superhumerali, rationali, balteo, tiara, petalo aureo. Filii vero ejus quatuor tamen ex his, id est, feminalibus, linea stricta, cingulo et tiara utantur. Verum quia de caeteris supra tractatum est, feminalia haec quae ad operiendam [Col. 0205B] carnem turpitudinis fieri mandantur, illam castimoniae portionem, quae ab appetitu copulae conjugalis cohibet, proprie designat; sine qua nemo vel sacerdotium suscipere, vel ad altaris potest ministerium consecrari, id est, si non aut virgo permanserit, aut contra, uxoreae conjunctionis foedera solverit. Quod videlicet genus virtutis, nulli per legem Dei necessario impositum, sed voluntaria est devotione Domino offerendum, dicente ipso de hoc: Non omnes capiunt verbum istud (Matth. XIX) . Ad quam tamen benigna mox exhortatione eos qui possint invitat, dicens: Qui potest capere capiat. Et paulo post eisdem, qui vel uxorem vel alios cognatos et implicamenta mundi hujus, propter ipsum reliquerit, centuplum promittat in hac vita praemium, et in saeculo futuro, [Col. 0205C] vitam aeternam. Unde certe gratia distinctionis, non Moyses hoc indumento vestire Aaron et filios ejus jubetur, sicut de prioribus dicit: Vestiesque his omnibus Aaron fratrem tuum et filios ejus cum eo, sed, Facies, inquit, feminalia linea, ut operiant carnem. Ipsi, inquit, operiant carnem turpitudinis suae, ut feminalia pontifici, et filiis ejus facies: tu castitatis regulam docebis, tu abstinendum ab uxoreo complexu eis qui sacerdotio functi sunt, intimabis. Nulli tamen violenti hujusmodi continentiae jugum impones. Sed quicunque sacerdotes fieri, ac ministerio servire altaris volunt, ipsi sua sponte uxorum servi esse desistant. Quid ubi perfecerint, et suscepto semel continentiae proposito, ministros se sanctuarii atque altaris fore consentiunt, aderit lex divina, quae velut [Col. 0205D] caeterum illis habitum sacerdotibus congruum imponens, quomodo vivere vel docere debeant, abundant justitiae.

Cumque laveris Patrem cum filiis aqua, indues Aaron vestimentis suis, id est, linea et tunica, et superhumerali, et rationali quod constringes balteo, et pones tiaram in caput ejus, et luminam sanctam super tiaram, et oleum unctionis fundes super caput ejus, atque hoc ritu consecrabitur. Filios quoque illius applicabis, et indues tunicis lineis, cingesque balteo, Aaron scilicet et liberos ejus, et impones eis mitras; eruntque sacerdotes mei religione perpetua (Exod. XXIX) . Nam neque hic de feminalibus a Moyse accipiendis, praecipitur. Unde liquido constat, quod se [Col. 0206A] hoc genere vestimenti ipse prius Aaron et filii ejus induerant, et sic ad manum Moysi lavandi, induendi, ungendi, et consecrandi intrabant. Ubi et hoc notandum, quod consecraturus eos Moyses, primo lavit aqua, et sic habitum illis sacri gradus imponit: quia nimirum necesse est ut qui ad officium altaris promovendus est, majoribus se solito fluentis lacrymarum sive compunctionis, tempore dedicationis abluat, ut quo mundior ad gradum accipiendum accesserit, eo perfectius acceptum consummet. Indutus vero sacris vestibus pontifex, mox oleo unctionis profunditur, ut per gratiam Spiritus sancti consecratio perficiatur, non quod ea quae praemissa sunt indumenta virtutum, absque gratia Dei possimus habere, sed quia majus necesse est auxilium gratiae tribuatur a [Col. 0206B] Domino, ubi quis vel majorem conscenderit gradum, vel plurimorum fuerit regimini praelatus. Notandum interea quod cum in hoc libro Exodi, Aaron octo vestibus induendus asseratur, videtur in Levitico addita et notitia: balteus videlicet quo linea fuerit tunica ante indutam hyacinthinam praecincta. Sic etenim scriptum est: Cumque lavisset eos, vestivit pontificem subucula linea, accingens eum balteo, et induens tunicam hyacinthinam, et desuper humerale imposuit, quod stringens cingulo, aptavit rationali. Sed quomodocunque hoc factum fuerit, patet manifeste ex eis quae explanata sunt, figura vestitus intellectualis. Verum quia de habitu sacerdotali sequentes dicta patrum, breviter ista perstrinximus, notandum putavimus et hoc, quid quatuor illi colores eximii de quibus [Col. 0206C] factus est, totidem elementis congrua comparatione aptatur, byssus sive linum, terrae quod ex ea nascuntur, purpura, aquis, quod ex marinis conchyliis tingatur, hyacinthus et coccus, aeri et igni, ob coloris similitudinem, coccusque fuerit bis tinctus, eo quod ignis gemina sit virtute praeditus: lucendi videlicet et incedendi. Aiuntque Hebraei, quia ideo pontifex omnium figuram elementorum in suo habitu gestaverit, quia non solum pro Israel, sed et pro omni mundo immolans, rogare debuerat: quibus nos non incongrue forte addere valemus, quid in uno quoque hominum, figura omnium elementorum continetur: Ignis in calore, aeris in halitu, aquarum in humore, terrae in ipsa soliditate membrorum. Unde et a physiologis Graece homo , id [Col. 0206D] est minor mundus vocatur. Quid et si aurum quo in eodem habitu, juxta hanc intelligentiam significet quaeris, rationabilem in eo interius hominis virtutem intellige: unde et in eo proprie sanctum Domini scriptum est, quia non nisi per hanc, quisque ad cognitionem sui conditoris ascendit. Hinc etenim dicit Apostolus: In interiore homine habitare Christum per fidem in cordibus nostris (Ephes. III) . Et ideo nobis scriptura pontificem Veteris Testamenti sic vestitum respondit, ut sciat nostri temporis pontifex pro toto se genere humano, maxime autem pro eis qui cognoverunt veritatem, signumque fidei illius in fronte portant, intercedere debere, Apostolo admonente ac dicente: Obsecro igitur primum omnium [Col. 0207A] fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones, pro omnibus hominibus, pro regibus et omnibus, qui in sublimitate sunt (I Tim. II) . Quid si in pontifice quem consecrat Moyses, Dominum salvatorem intelligimus, jure in habitu suo totius mundi figuram simul et hominis, habet. Ipse est enim ut Apostolus ait, Splendor gloriae et figura substantiae Dei prioris, portansque omnia verbo veritatis suae (Hebr. I; Joan. I; Psal. CIX) . Ipse agnus Dei, qui tollit peccata mundi. Ipse sacerdos in aeternum, omni sanctitatis ornatu praeclarus, non quem natus in carne per exercitium laboris accipere meruit, sed quem in utero virginis incarnatus, praeveniente Spiritus sancti gratia totum simul accepit, cujus sacerdotium interpellationem pro nobis pulcherrime [Col. 0207B] commendans Apostolus, ait: Hic autem eo quod maneat in aeternum sempiternum habet sacerdotium, unde et salvare in perpetuum potest, accedens per semetipsum ad Dominum, semper vivens ad interpellandum pro eis (Hebr. VII) . Cujus etiam aeque indumenta et ornamenta virtutum commendans, adjunxit: Talis enim decebat ut nobis esset pontifex, sanctus, innocens, impollutus, segregatus a peccatoribus, et excelsior coelis factus, qui vere habuit laminam in capite suo auream, in qua esset sanctum Domini sculptum, quia venit in nomine Patris, dicens: Ego in Patre, et Pater in me est, et qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV) . Hactenus Aaron et filiorum ejus habitus qualis esse debeat, coelesti designatur oraculo. Sequitur autem hinc etiam modus consecrationis, [Col. 0207C] quo vel ipsos vel tabernaculum cum omni supellectile sua, dedicari oporteat, oblatis videlicet Domino vitulo et duobus arietibus, panibus quoque triticeis non solum azymis sed et oleo conspersis, si velitis, adhibito etiam oleo unctionis.

Quae nimirum cuncta sive operum devotionem bonorum ac munditiam fidei, seu gratiam divinae illustrationis sola consecrari oportet, sacerdotes figurate demonstrant. Quis enim nesciat immolationem ac sanguinem illorum animalium, mortem aspersionemque designare sanguinis Domini nostri, per quam et a peccatis absolvendi, et in bonis operibus sumus confirmandi? Panes quoque azymi quid mysterii salutaris contineant, docet Apostolus dicens: Itaque epulemur, non in fermento veteri, neque [Col. 0207D] in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V) . Conspersa sunt autem, sive lita oleo crustula et lagana, ut admoneremur opera habere, non solum a fermento malitiae et nequitiae castigata, sed et pinguetudinem charitatis divinis dignam conspectibus. Vel certe crustula oleo conspersa ad consecrationem nostram Domino offerimus, cum universa quae fecimus, per internam sancti Spiritus gratiam in cordis nostri devotione pinguescunt. Lagana oleo lita offerimus, cum etiam foris hominibus spiritualia esse quae agimus, indubitanter in exemplum vivendi ostendimus. Quibus nimirum oblationibus consecratio nostra perficitur, dum per opera bona et cogitationes puras, meritum [Col. 0208A] nobis sanctimoniae Domino donante conquirimus. Expletis autem mandatis hujuscemodi consecrationis Aaron et filiorum ejus, redit Scriptura praecipere etiam de factura altaris incensi: in quo idem Aaron quotidianum adolere thymiama deberet.

Facies quoque, inquit, altare ad adolendum thymiama, de lignis sethim habens cubitum longitudinis, et alterum latitudinis, id est, quadrangulum et duos cubitos in altitudine (Exod. XXX) . Si altare holocausti de quo supra dictum est, generaliter vitam designat justorum, qui carnem suam quotidie crucifigere cum vitiis et concupiscentiis, atque in hostiam vivente Deo offerre consuerunt, quid hoc [Col. 0208B] altare ad adolendum thymiama factum, nisi specialem quorumdam perfectiorum vitam significat? Neque frustra in illo carnes animalium incendebantur, et in hoc adolebatur incensum, nisi quia illo figurabantur hi, qui non secundum desideria carnis ambulant, sed quasi haec Domino immolantes, omnes sui corporis sensus per ignem sancti Spiritus, ejus voluntati dedicant, in isto autem illorum typus exprimitur, qui majore mentis perfectione, exstinctis prorsus ac sopitis illecebris omnibus carnis, sola Domino orationum vota offerunt: nil quidem de carne quod se impugnet, nihil de conscientia peccati, unde conturbentur ac paveant, habentes: sed dulcium profusione lacrymarum, optantes venire et parere ante faciem Dei. Unde apte hoc altare intus [Col. 0208C] in vicinia veli et arcae illud arcae tabernaculum foris positum est, quia nimirum illi in conspectu sanctae Ecclesiae cunctis in exemplo virtutum praefulgent: isti altioris ardore desiderii, contemplatione futurae beatitudinis, licet corpore detenti, non minimum propinquant. Apteque illud aere, hoc vestiri auro praecipitur. Aes namque plus aliis metallis sonorum ac diu durabile est: aurum vero quantum sono succumbit, tanto splendore praestat aeramento. Unde recte aeneum altare in quo carnes incendebantur, et sanguis fundebatur victimarum, illorum gestat typum, qui edomitis et velut Deo immolatis voluptatibus carnis, perseveranter viam veritatis quam semel inchoavere, peragunt, et hanc quoque proximis incedendam, crebro sermone praedicationis insonant. [Col. 0208D] Porro aureum altare illis convenienter aptatur, qui ampliore gratia supermae claritatis illustrantur, sed minus aliis quae in secreto de interna suavitate gustent, dicentes aperiunt, munus eructare proloquendo sufficiunt; quanta ipsi intus dulcedine in abdito vultus Dei reficiantur. Apte etiam altare thymiamatis quantum metalli fulgore praecellebat, tanto mensura minus fuit, quia quo sanctiores quoque in Ecclesia, eo sunt pauciores. Apte de eisdem lignis sethim quae albae spinae similia, et esse incorruptibilia diximus, utrumque altare fieri praecipitur, quia nimirum una est fidei non fictae firmitas, quia omnium corda electorum praemuniri atque ad suscipiendum ignem dilectionis, et offerenda [Col. 0209A] Deo virtutum libamina debent praeparari; quia omnibus generaliter pusillis cum majoribus loquitur Apostolus dicens: Mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei (I Cor. VII) . Apte unus ac non dispar erat ignis, qui in hoc altari victimas, in illo thura incendebat, quia nimirum unus est spiritus, qui cunctorum mentes fidelium, variante donationum gratia vivificat. Quod autem incensi altare quadrangulum fuit, unum habens cubitum longitudinis, et alterum latitudinis, duos vero in altitudine, longitudo ad longanimitatem patientiae, ut in expositione altaris holocausti dictum est, latitudo ad amplitudinem dilectionis, altitudo pertinet ad sublimitatem spei, per quam in laborum tolerantia [Col. 0209B] temporalium, et hilaritate dilectionis, sincera mente gaudemus. Unius autem est cubiti, et longitudo et latitudo altaris, quando summi quique et perfecti in Ecclesia viri, nullius alterius rei quam perpetuae retributionis intuitu, mala temporalia aequanimiter ferant, et quaeque valent proximis per charitatem bona impendunt. Recte altare thymiamatis in longitudine et in latitudine sua quadrangulum fieri jubetur, ut insinuetur quod perfectorum animus, foederatis ad invicem virtutibus quantum diligere fratrem, tantum et ferre sufficit; et quantum per patientiam sustinere ejus molestiam potest, tantum praestare ei per dilectionem suae pietatis benevolentiam potest. Duos autem cubitos habet in altitudine, quia duplex est praemium, quod sese in futura vita [Col. 0209C] accepturos sperant electi. Unum videlicet quietis animarum, cum corruptibile hoc et mortale corpus exuentur, et coeleste regnum intraverint; aliud, cum recepto eodem corpore incorrupto atque immortali, perfectius in praesentia sui conditoris exsultabunt, impleta promissione prophetica qua dicitur: In terra sua duplicia possidebunt, laetitia sempiterna erit eis. Cornua ex ipso procedent, vestiesque illud auro purissimo, tam craticulam ejus, quam parietes et cornua. Cornua saepe in Scripturis solent eminentiam designare fidei et virtutum, per quam obviantia nobis antiqui hostis certamina obtundere ac superare debemus, dicentes cum Propheta Domino: In te inimicos nostros cornu ventilabimus (Psal. XLIII) . Qui mox de quo cornu dixisset subdendo declaravit [Col. 0209D] dicens: Et in nomine tuo spernemus insurgentes in nos. Sicut e contra nonnunquam bella vitiorum, quae nos expugnare moliuntur, cornuum nomine solent indicare: quod utrumque breviter complexus, per Prophetam Dominus dicebat: Et omnia cornua peccatorum confringam, et exaltabuntur cornua justi (Psal. LXXIV) . Unde bene in lege cornuti tantum generis animalia munda esse, et populo Dei comestibilia decernuntur. Quae enim ruminant atque ungulam findunt animalia, ea etiam constat esse cornuta, ut ostendatur mystice, quod illi tantum Ecclesiae Dei spirituali conjunctione possunt incorporari, qui fortitudine fidei ad bella vitiorum existere probantur invicti. Procedunt autem cornua [Col. 0210A] ex ipso altari thymiamatis, cum opera virtutum electi non ad faciem hominum specietenus ostendunt, sed in externa mentis radice, fixo atque immobili exercent affectu. Vestitur autem altare auro purissimo, cum perfecti quique vera interna sapientiae luce refulgent; cum in omnibus quae agunt, splendorem charitatis velut quotidiani gloriam habitus praemonstrat; cum memoriam sibi perpetuae claritatis semper inesse cunctis sese viventibus sive audientibus ostendunt; cum se ante omnia regnum Dei et justitiam ejus cogitare et quaerere manifestant. Et bene tam craticula altaris, quam parietes et cornua vestiri auro jubentur. Craticula quippe intus in medio erat altaris, ad suscipienda nimirum thymiamata parata; parietes vero foris parabant [Col. 0210B] cornua, et ipsa foris parentia, speciali fastigio altius eminebant. Deauratur autem craticula, cum in interiore homine nostro per fidem Christi gratia resplendet. Deaurantur parietes, cum eadem gratia Dominicae dilectionis per bona se exterius opera dilatat. Deaurantur et cornua, cum ipsa fiducia fortitudinis justorum, quae adversarios veritatis, sive per patientiam fortiter ferre, seu per patientiam prudenter repellere vel corrigere didicerint, internae lucis in omnibus fulgore coruscat. Et quoniam tales jure dicere possunt. Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi, De reliquo reposita est mihi corona justitiae (II Tim. IV) . Recte subditur: Faciesque ei coronam aureolam per gyrum. Corona etenim aureola per gyrum fit altari thymiamatis, [Col. 0210C] cum sancti pro bonis quae se egisse meminerunt, praemia praestolantur aeterna. Et bene per gyrum altaris corona fit, ut omnia quae fecere, coelesti mercede digna esse doceantur. Et duos annulos aureos subter coronam per singula latera, ut mittantur in eos vectes, et altare portetur, ipsosque vectes facies de lignis sethi, et inaurabis. Possunt quidem in his annulis quibus altare portabatur, juxta quod supra in altari holocausti, arca et mensa expositum est, quatuor Evangeliorum libri non inconvenienter accipi, per quorum fidem ac doctrinam sancti portantur, atque a terrenis cogitationibus sublevati, per eremum hujus vitae, quotidianis bonorum operum profectibus, coelestem feruntur ad patriam. Verum quia ibi manifeste quatuor circuli [Col. 0210D] fieri, duo videlicet, in latere uno, et duo in altero praecipiuntur, hic autem tacito numero quaternario, duo annuli per singula latera fiunt, pro certo ibi apertus Evangelistarum numerus claret; hic vero etiam aliud quiddam mysterii spiritualis, quod ad dilectionem Dei et proximi summe respiciat, inest. Per singula etenim latera annulis aureis circumdatur altare, quia cor electorum hinc et inde Dei ac proximi dilectione confirmatur. Quae bene annulis comparatur, quia evacuata in fine prophetia, destructa scientia, cessantibus linguis, ipsa nunquam cessabit. Duo sunt autem annuli per singula latera, quia utrumque charitatis mandatum gemina virtute distinguitur. [Col. 0211A] Charitas quippe Dei per sinceritatem fidei ac vitae munditiam perficitur.

Ponesque altare contra velum, quod ante arcam pendet testimonii, coram propitiatorio, quo tegitur testimonium, ubi loquar tibi. Arce velum quod ante arcam, ut suo loco expositum est, id est, Dominum Salvatorem pendebat, ipsum coelum designat, cujus adyta Dominus devicta morte penetravit, ut sicut Apostolus ait, appareat nunc vultui Dei pro nobis. Statque altare contra velum quod ante arcam appensum est, cum omnis justorum intentio ad ingressum directa est regni coelestis. Stat coram propitiatorio quo tegitur arca cum visioni sui conditoris puritate mentis appropiat; et clausi quamlibet corpore conversationem habent in coelestibus.

Et adolebit incensum super eo Aaron suave fragrans mane, quando componet lucernas et incendet illud, et quando collocat eas ad vesperum (Cap. XXX) . Constat incensum sive thymiama vim orationis experimere, dicente Psalmo: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL) . Et in Apocalypsi Joannes vidit sanctos habere phialas aureas plenas odoramentorum (Apoc. V) ; quod confestim exponendo subjunxit, quae sunt orationes sanctorum. Et quoniam Aaron, ut supra dictum est, et ipsum specialiter summum sacerdotem, videlicet Dominum Salvatorem, et nostri quoque ordinis [Col. 0211C] sacerdotes designat, adolebit Aaron in hoc altari incensum suave fragrans mane, cum vel Dominus ipse illustrata fidelium corda, novo gratiae suae jubare ad dulcedinem orationis instigat, vel participes sacerdotii illius sedula exhortatione fideles, ad deprecandam faciem sui conditoris excitat. Incendit autem thymiama sacerdos non solum mane, sed et vespere. Mane etenim thymiama incenditur, ut in principio omnis boni quod Deo inspirante facere disponimus, illius auxilium quo perficiamus, invocemus. Ad vesperum vero, ut cum bene coepta complemus, illi a quo accepimus, pro his quae donavit gratiarum vota reddamus. Bene ergo dicitur: Et adolebit incensum super eo Aaron suave fragrans; [Col. 0211D] mane quando componet lucernas, incendet illud; et quando collocat eas ad vesperum. Mane etenim Aaron incensum super altari adolet, cum Dominus corda fidelium in his quae jam intelligere valent arcanis veritatis, ad gratiam compunctionis inflammat. Incendet illud et ad vesperum, quando collocat lucernas, cum etiam ex eis quae necdum capere queunt, quoniam ad haec sancta, quoniam divinae ( Sic in ms. ) esse non ambigitur, ad amorem eos coelestium, ubi omnia secreta patefiunt, informat: fragratque suave thymiama, cum subita compunctione divinitus tacti, lacrymis solum ac precibus vacare dulce habent. Bene autem sequitur: Uret thymiama sempiternum coram Domino in generationes vestras. Quia nimirum necesse est ut animus post orationem et fletus, ad [Col. 0212A] otiosa verba sive facta non divertat, sed in eodem se vigore devotionis quem in oratione suscipit, etiam finita oratione custodiat, juxta exemplum Annae, de qua orante dictum est: Vultusque ejus non sunt amplius in diversa mutati. Non offeretis super eo thymiama compositionis alterius. In sequentibus hujus voluminis, e quibus aromatibus hoc thymiama componi debuerit, nominatim designatur: stacte videlicet, et onyche galbano boni odoris, et thure lucidissimo. Quae cuncta ad significationem aeternorum, quae principaliter a Domino quaerenda sunt, constat pertinere. Non est ergo offerendum super altari aureo thymiama compositionis alterius, quam quod Dominus statuit, quia non aliud a Domino quaerere orantes quam quod ipse jussit, quodque [Col. 0212B] se daturum esse promisit, nec aliud de illo credere quam quod ipse docuit debemus. Non est offerenda super eo victima, nec liba libanda. Haec etenim omnia ad altare exterius pertinent, quae incipientium et in profectu adhuc positorum vitam designat. Tantae namque sublimitatis perfectorum est vita justorum, ut nil in ea carnale quod Domino mactare habeant valeat inveniri. Et quidem libamina vini constat nonnunquam magnam gratiae spiritualis designare virtutem, hoc est, sive poculum doctrinae, seu calicem passionis, sive fervorem praecipuae dilectionis, sive ipsam Spiritus sancti perceptionem, aut aliquid hujusmodi. Verum quotiescunque vinum libaminum eum carnibus offertur hostiarum, eorum profecto juxta tropologicam expositionem [Col. 0212C] designat sanctimoniam, qui adhuc aliquid de carnalibus et concupiscentiis quod puritati spiritus adversetur, et quod igne sancti Spiritus in ara cordis incendi debeat, habent.

Perfecti autem justi qui dicere possunt: Defecit cor meum et caro mea: Deus cordis mei, et pars mea Deus in saecula (Psal. LXXII) , quasi cessantibus victimarum libaminibus, quod ad aeneum altare exterius positum pertinet, sola intus in aureo altari aromata Domino desiderii coelestis offerunt, quia de remissione peccatorum jam securiores effecti, pro dilato solummodo regni perennis introitu lugent, dulcibusque lacrymarum fluentis stratum suum per singulas noctes irrigant. De quo videlicet altari [Col. 0212D] adhuc bene subditur: Et deprecabitur Aaron super cornua ejus semel per annum, in sanguine quod oblatum est pro peccato. Summus namque sacerdos noster semel in anno obtulit sanguinem suum pro peccato totius mundi. In illo videlicet anno, de quo dicitur per Isaiam, quia venerit praedicare annum Domini acceptum, id est, hoc in toto tempore, quo Ecclesiam sibi copulare dignatus est. Semel etiam unicuique credentium, lavacrum sacri fontis in mysterium sui sanguinis ad solvenda peccatorum vincula, donavit. Et pulchra omnimodis figuratum distantia, semel quidem per annum pontifex in sanguine oblationis super cornua altaris deprecari, quotidie autem thymiama suave fragrans, super eo incendere praecipitur; quia Dominus et Salvator [Col. 0213A] noster, qui quotidie fideles suos gratiae internae compunctionis accendens renovat, semel eos hostia sui sanguinis mortem superans redemit. Ipsi fideles qui quotidiana peccata quotidianis abluere precibus, ac lacrymis solent, semel in sacramentum passionis illius, absolutos se a peccatis esse omnibus gaudent. Deprecabitur autem super cornu altaris, quia et ipse non solum inter homines conversatus pro hominibus oravit, verum etiam nunc ad dexteram patris in coelestibus sedens, interpellat pro nobis; in cordibus electorum per fidem inhabitans, dum eos ad deprecandum excitat, recte ipse deprecari narratur. Et placabit super eo in generationibus vestris. Sanctum sanctorum erit Domino. Placat quippe Aaron super altari incensi, quando propter justitiam [Col. 0213B] sanctorum, quam intercessorem et patronum quaerimus, nobis propitiatur Dominus. Denique obsesso ab hostibus Ezechiae, et auxilium ejus invocanti ait. Et civitatem hanc salvabo, et protegam eam propter me, et propter David servum meum (IV Reg. XIX) . Possumus sane haec altaria etiam ita interpretari, ut aeneum quidem in quo carnes comburebantur, et sanguis fundebatur hostiarum, omnem hujus temporis Ecclesiam accipiamus, in qua nullus est absque peccato, etiamsi unius diei fuerit vita ejus super terram. Nullus qui non ex peccato praevaricationis Adae carnaliter natus, necesse habeat in Christo renasci, et spiritus ejus igne mundari. Aureum vero altare ipsum Dominum significat: qui miro atque ineffabili ordine ita carnem [Col. 0213C] veram traxit ex Adam, ut a peccato carnis Adae, veraciter esset immunis. Quoniam altare quidem utrumque ex unius ejusdemque generis lignis factum, sed non utrumque erat auro coopertum. Sed et in hoc altari nil carnale offerebatur, verum etiam aromata tantum adolebantur, quia Dominus preces sive lacrymas effundens, non pro suis erratibus qui nulli erant, sed pro nostra hoc salute faciebat. Sicut enim arca intra velum posita, hominem sedentem Domini ad dexteram majestatis in excelsis significat, ita altare extra velum quidem, sed prope introitum ejus positum, eumdem mediatorem Dei et hominum potest figuraliter exprimere: inter homines quidem humanitus conversantem, sed potentia divinitatis, coelorum interiora penetrantem. Stabat [Col. 0213D] altare incensi in sanctuario ubi et candelabrum et mensa, quia verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Stabat arca intra velum, quia idem Dominus Jesus, post passionem resurrectionemque suam assumptus est in coelum, et sedet a dextris Dei. Super ejus cornua altaris deprecatur Aaron in sanguine quod oblatum est pro peccato, et placat super eo, quando rogantes pro populo Dei, vel pro sua ipsorum ignorantia sacerdotes, per unigenitum Filium ejus esse adjuvandos, et per sacramentum passionis illius salvandos esse confidunt, monente Apostolo ac dicente: Per ipsum ergo offeramus hostiam laudis semper Deo, id est, fructum labiorum confitentium nomini ejus. Quod de omnibus [Col. 0214A] et etiam electis membris videlicet summi sacerdotis, qui in spiritu et veritate orant Patrem convenienter accipi potest. Cui autem melius quam huic altari convenit, quod dicitur Sanctum sanctorum erit Domino, de quo in mundum nascitur, dixit Virgini matri archangelus: Spiritus sanctus superveniet in te (Luc. I) . Et reliqua. Descripta hucusque factura altaris incensi, superest adhuc descriptio labri aenei, in quo lavarent manus suas ac pedes, ingressuri in tabernaculum sacerdotes; sed praetermittitur unum Domini mandatum, quod et nos breviter tangere ac pro modulo nostro exponere convenit. Sequitur:

Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Quando tuleris summam filiorum Israel, juxta numerum dabunt singuli pretium pro animabus suis Domino, et non erit plaga in eis. Hoc autem dabit omnis qui transit ad nomen, dimidium sicli juxta mensuram templi. Siclus viginti obolos habet. Media pars sicli offertur Domino.

Hujus praecepti oblitus est David, quando numeravit populum, ideoque plagam numerando eidem populo conscivit (II Reg. XXIV) . Spirituali autem sensu summa filiorum Israel, summam omnium designat electorum quorum nomina scripta sunt in coelo, singulique dant pro animabus suis pretium Domino, cum ei in bonis operibus exhibent sedulae [Col. 0214C] servitutis obsequium. Alioquin plaga erit in eis, cum fuerint recensiti. Quia nimirum ultio manet perpetua eos, qui fidelium numero non merentur sociari, perfecta fidei opera Domino offerre detrectent, diciturque de talibus: Non dabunt Deo placationem suam, nec pretium redemptionis animae suae (Psal. XLVIII) . Redemptio enim animae viri divitiae suae (Prov. XIII) , ut Salomon ait; sive temporales: scilicet cum eas distribuerit dederitque pauperibus: ut justitia ejus maneat in saeculum saeculi (Psal. III) ; seu spirituales, hoc est, ipsa justitia quam fecit, vel miserendo pauperibus, vel alia bona faciendo. Dabit autem omnis qui transit ad nomen dimidium sicli, hoc est, decem obolos; quod non aliud aptius quam observantia decalogi legis, a nobis valet intelligi. Qui enim [Col. 0214D] hunc recte intelligere novit omnem in eo et fidei atque operis plenitudinem, et futurae promissionem retributionis inesse cognovit. Denique in primis tribus dilectio Dei, in sequentibus septem dilectio est proximi comprehensa Apostolo teste: Plenitudo legis est dilectio (Rom. XIII) . Sed et aliud sacramentum nequaquam praetereundum, eodem numero denario continetur. Nomen enim Jesus apud Hebraeos a littera iod, apud Graecos iota incipit. Quae utraque in sua gente, denarii est nota numeri. Decemque obolos in pretium animae suae Domino offerunt, qui Jesum Christum credentes, signum nominis ejus quod denario numero incipit, in fronte et professione proferunt. Et fortasse hujus gratia sacramenti [Col. 0215A] Dominus in Evangelio testatur: Iota unum de lege praeterire non posse, quia virtus decalogi quae ibi continetur, fidesque nominis ipsius quae ibi mystice significatur, nulla unquam potest infidelium perturbatione corrumpi. Qui habetur in numero a viginti annis et supra, dabit pretium. Numerus vicenarius utriusque testamenti conjunctionem significat: legis videlicet quae quinque libris scripta est, et Evangelii quod quatuor. Quater enim quini faciunt XX. Annis XX ergo habetur quisque in numero populi Dei, quia ille solus est electorum consortio dignus, qui et decreta legis spiritualiter intellecta, per gratiam adjutus Evangelii, pro sua mensura et capacitate perficit; et de ejusdem gratiae promissis, aeterna in coelis praemia exspectat Dives non addet [Col. 0215B] ad medium sicli, et pauper nihil minuet. Quia sive magnus est meritis quisque ac perfectus, seu tener adhuc et in provectu positus virtutum, cunctis eadem lex decalogi quae Deum ac proximum diligat, imponitur. Susceptamque pecuniam quae collata est a filiis Israel, trades in usum tabernaculi testimonii ut sit monumentum eorum coram Domino, et propitietur animabus illorum. Et suscepta a filiis Israel pecunia, in monumentum eorum coram Domino infertur, cum omne quidquid agimus boni, in aeterna apud conditorem ac judicem nostrum memoria custoditur: quatenus ex eis quae illi obtulimus bonorum operum fructibus, propitius nobis fieri dignetur. Servaturque eadem pecunia in usum, cum ex bonis justorum actibus, sequentium in Christo fidelium [Col. 0215C] mores actusque confirmantur; ac tales fieri minores quique contendunt, quales fuisse eos quos cum Domino regnare agnoscunt. Notandum sane quod pecunia memorata non juxta aestimationem vulgi, sed juxta mensuram templi erit danda. Mensura namque templi dispositio est divinae legis, quam in Ecclesia sua Dominus servari praecipit: et cujus tamen observantiae, aeterna in futuro praemia promittit. Caeterum si quis juxta placitum humanae voluntatis Deo servire nititur, iste quia juxta mensuram templi pecuniam suae devotionis non obtulit, reprobata et abjecta oblatione, plaga ultimi judicii animadversus ferietur.

[Col. 0215D] Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Facies et labium aeneum cum basi sua ad lavandum, ponesque illud in tabernaculum testimonii ad altare, et missa aqua, lavabunt in ea Aaron et filii ejus manus suas ac pedes, quando ingressuri sunt tabernaculum testimonii, et quando accessuri ad altare. Potest quidem hoc labio sive labro, ut in sequentibus appellatur, principaliter aqua baptismatis intelligi, cujus lavacro necesse est purgentur omnes qui Ecclesiae januas ingrediuntur. Verum in tabernaculum testimonii et altare holocausti positum est, quia bis quotidie iidem ipsi sacerdotes, hoc est mane et vespere, cum ingrederentur ad altare thymiama Domino oblaturi, in eo lavari praecepti sunt. Aqua autem baptismi, [Col. 0216A] quia non nisi semel lavare valemus, consequentius labrum hoc, oblationem nobis compunctionis et lacrymarum commendat, qua semper opus habemus, maxime autem cum mysteriis coelestibus ministraturi appropiamus, quia altare holocausti, in quo carnes victimarum Domino incendebantur, exstinctionem designat carnalium concupiscentiarum per ignem Spiritus sancti. Altare vero thymiamatis puritatem significat eorum qui sopitis per omnia carnis illecebris, ac certamine vitiorum, pro sola exspectatione ac desiderio coelestis introitus, lacrymas fundunt amoris. Recte post altare holocausti, labrum ponitur in quo abluti sacerdotes, ingrediuntur tabernaculum, ut thymiama Domino incendant. Duobus namque modis lacrymarum et compunctionum [Col. 0216B] status distinguitur, quia primo necesse est ut quisque ad Dominum conversus pro his quae commisit peccatis veniam fusis lacrymis precetur. Qui cum comitantibus dignis poenitentiae fructibus longo tempore profecerit, restat ut securior de accepta pectorum venia effectus, jam desideriis inhiantibus optet venire tempus, quo mereatur inter beatissimos angelorum choros faciem Creatoris videre. Quid qui veraciter agit, nequaquam absque lacrymis vel hujus vitae longitudinem, vel illius tolerat dilationem, dicens de ista: Heu me quia incolatus meus prolongatus est, habitavi cum habitantibus Cedar (Psal. CXIX) , id est, cum his qui in tenebris errorum ac scelerum versantur, quod vocabulum Cedar sonat. Ipse jam perpetuae lucis gaudia suspirans, multum [Col. 0216C] laboriosam duxit vitam, quia quantum coelestem patriam sitio, tantum viciniam pravorum inter quos incola conversor horreo, dicens item de illa: Sitivit anima mea ad Deum vivum, quando veniam et apparebo ante faciem Dei (Psal. XLI) . Quam profecto sitim, quia sine lacrymis ferre nequibat, subsequentia verba declarant: Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte. Ac si aperte diceret: Quo diutius a videnda facie Dei ad quem ardenter sitio differor, eo dulcius pane lacrymarum quas in ejus memoriam fundo reficior. Igitur altare holocausti lacrymas insinuat poenitentium de peccatis quae gesserunt, altare incensi fletus exprimit gaudentium de bonis operibus quae Domino juvante perfecerunt, ac desiderantium praemia, quae se accepturos Domino remunerante [Col. 0216D] confidunt. Qui nimirum fletus tantum praecellit priori, quantum aeramento aurum; quantum Sancta sanctorum (ubi erat arca Domini) priori tabernaculo, in quo candelabrum et mensa Domini stabant, constat fuisse praelata. Propter altare vero holocausti labrum erat positum, in quo lavarentur qui ad altare incensi intrabant, quia nemo repente fit summus, sed proficientibus meritis quisque primo bella debet vitiorum devincere; deinde a conditore suo compunctione lacrymarum supplex impetrare, ut pro ingressu regni dulces fundere fletus possit, qui pro timore poenarum pridem fundebat amaras. Quid autem basis, in qua idem labrum inerat positum, aptius quam ipsum desiderium regni. [Col. 0217A] et vitae coelestis accipiatur? cujus nimirum causa tanta fit, ut perfecti ac summi viri quotidiano se lacrymarum fonte diluant, et quod necdum perfecte vivendo valeant, gaudium internae quietis saltem suspirando degustent. Nam quia hoc lavacro, quod inter tabernaculum et altare positum est, perfectorum lacrymae figurentur, testantur ipsa verba, quibus dicitur: Et missa aqua lavabunt in ea Aaron et filii ejus manus suas ac pedes. Neque enim quisquam de plebe ibi lavari, sed ipse pontifex jussus, et filii ejus, videlicet sacerdotes gradus inferioris, quia sicut magnorum virorum sancta perfectior vita, sic et compunctio solet esse sublimior. Non autem hoc ita dicimus, quasi soli altaris ministri hujusmodi compunctionis vel possint habere vel debeant virtutem, [Col. 0217B] sed memore beati apostoli Petri, qui cunctis fidelibus loquens de angulari lapide, qui est Christus, ait: Et ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini domos spirituales, sacerdotium sanctum, offerre spirituales hostias (I Petr. II) . Et quod Joannes in Apocalypsi. Beatus, inquit, et sanctus qui habet partem in resurrectione prima: in his secunda mors non habet potestatem, sed erunt sacerdotes Dei et Christi (Apoc. XX) . Admonemus omnes fideles mystico sacerdotum nomine censeri, utpote membra Christi, videlicet sacerdotis aeterni. Quibus etiam beatus apostolus Paulus, quid victimarum offerre debeant, ostendit dicens: Obsecro vos fratres per Dei misericordiam, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem (Rom. XII) . Non ergo [Col. 0217C] solum ministris sacri altaris, sed et omnibus perfectis in quocunque gradu positis, hoc lavacrum posuit Moyses, quia lex Dei cunctis generaliter fidelibus gratiam salutiferae compunctionis praedicavit. Quod si in persona Aaron ipsum magnum pontificem Dominum Salvatorem accipere volumus, constat etiam eum hujus aqua labri priusquam ad altare oblaturus intraret, locum: quia priusquam thymiama sui sacrosancti corporis propter salutem nostram in altari crucis incenderet, pro nostro amore etiam lacrymas fudit, quod in resuscitatione Lazari celeberrime innotuit. Bene autem additur, ut offerant in eo thymiama Domino, ne forte moriatur (Joan XI) . Mors etenim timenda est animae spiritualis et aeterna. Si quis ad ministerium altaris [Col. 0217D] electus, thymiama orationum Deo reddere negligit, mors timenda est; si quis ad sacrosancta mysteria absque spirituali ablutione compunctionis intrare, et sancta Domini communibus manibus tractare praesumit. Lavent ergo manus suas ac pedes in aqua labri aenei, et sic ad altare accedant. Abluant lacrymis actus et incessus, ac deinde manus ad tangenda Christi mysteria proferant, pedumque gressus in atria Domini ponant. Quod aeque praeceptum reor his qui eorumdem sacramentorum perceptione mundandi sunt, ut cautiore cura prius actus suos cogitatusque discutiant, eventilent, purgent, ac sic ad participanda fidei sacramenta procedant, ne audire mereantur illud Apostoli: Quicunque enim manducat [Col. 0218A] et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini (I Cor. XI) , id est, nequaquam edulium panis, vini, a communium escarum utilitate, cauta et sollicita mente secernens. Diligentius vero intuendum est, quod in conclusione subjungitur. Legitimum sempiternum erit ipsi et semini ejus per successiones. Haec ad litteram quidem observari cessarunt, sed juxta priscam intelligentiam spiritualiter observari a sanctis nunquam cessabunt: ipsi et semini ejus per successiones, non quidem de Aaron stirpe nascendo, sed credendo in eum, quem Aaron cum ejus avo credidit.

[Col. 0218B] Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Sume tibi aromata primae myrrhae et electae quingentos siclos, et cinnamomi medium, id est, ducentos quinquaginta siclos, calami similiter ducentos quinquaginta, casiae autem quingentos siclos in pondere sanctuarii, olei de olivetis mensuram hin: faciesque unctionis oleum sanctum, unguentum compositum opere unguentarii, et unges ex eo tabernaculum testimonii, et arcam testamenti, mensamque cum vasis suis, candelabrum et utensilia ejus, altaria thymiamatis, et holocausti et universam supellectilem quae ad cultum eorum pertinet. Sanctificabisque omnia, et erunt Sancta sanctorum: qui tetigerit ea sanctificabitur. Aaron et filios ejus unges, sanctificabisque eos ut sacerdotio fungantur mihi. Filiis quoque Israel [Col. 0218C] dices: hoc oleum unctionis sanctum erit mihi in generationes vestras. Caro hominis non ungetur ex eo, et juxta compositionem ejus non facietis aliud, quia sanctificatum est, et sanctum erit vobis. Homo quicunque tale composuerit, et dederit ex eo alieno exterminabitur de populo suo (Exod. XXX) .

Advertendum est et notandum, quemadmodum unguento chrismatis omnia jussit ungi, tabernaculum scilicet et ea quae in illo erant, et deinde erunt Sancta sanctorum: omnia scilicet cum fuerint uncta, erunt Sancta sanctorum. Quid igitur distabit jam inter illa interiora quae velo teguntur, etc., si omnia, cum uncta fuerint, erunt Sancta sanctorum, diligentius requirendum: haec tamen notanda credimus ubi etiam meminerimus, sicut de illo altari [Col. 0218D] sacrificiorum, quod post unctionem appellari voluit sanctum sancti, continuo dictum est, Omnis qui tangit illud sanctificabitur: de omnibus postea, quae de illo unguento uncta, dicta sunt Sancta sanctorum: eadem sententia subsecuta est, ut diceretur, omnis qui tangit ea sanctificabitur. Quid duobus modis intelligi potest, sive tangendo sanctificabitur, sive sanctificabitur ut ei liceat tangere, sive tamen non licebat tangere populo tabernaculum quando offerebat hostias, vel quaecunque ab eis oblata offerebantur Deo. Nam consequenter non solis sacerdotibus, neque solis levitis dicendum admonet, quod ait ad Moysen: Et filiis Israel loquere dicens. Utique filii Israel totus ille populus erat. Jubet autem [Col. 0219A] dici, oleum unctionis sanctum erit hoc vobis in progenies vestras. Super carnem hominis non linietur, et secundum compositionem hanc non facietis vobis in ipsis similiter. Sanctum est, et sanctificatio erit vobis. Quicunque fecerit similiter, et quicunque dabit de eo exterae nationi, interibit de populo suo. Jubet igitur non solis sacerdotibus, sed universo populo Israel, ut non faciat tale unguentum in usus humanos. Hoc est enim quod ait: Super carnem hominis non linietur. Prohibet ergo simile fieri in usus suos, et interitum minatur, si quisquam similiter fecerit, id est, unguentum ad usus suos similiter simile confecerit, vel cuiquam hinc dederint exterae nationi. Ac per hoc quod ait, Sanctificatio erit vobiscum, cum populo Israel universo dici jubet, [Col. 0219B] non video quid intelligam, nisi quod licebat eis, quando veniebant cum suis quisque muneribus tangere tabernaculum, et tangendo sanctificabatur. (Ex Isidor.) Propter illud oleum quo cuncta peruncta sunt, et hinc dictum, Omnis qui tangit sanctificabitur; non tamen sic quemadmodum sacerdotes, qui etiam ut sacerdotio fungerentur ungebantur ex illo. Porro unguentum quo perungitur tabernaculum, chrisma est quo ungitur fidelis populus, in quibus divinitas tanquam in tabernaculo habitat. Potest quidem intelligi hoc unguentum etiam virtutes sanctorum, seu odor justitiae longe lateque diffusus, de quo dicit Apostolus: Deo autem gratias, qui triumphat nos in Christo Jesu, et odorem justitiae manifestat per nos (I Cor. II) .

Dixitque Dominus ad Moysen: Sume tibi aromata stacten et onycha, galbanum boni odoris, et thus lucidissimum. Aequalis ponderis erunt omnia. Faciesque thymiama compositum opere unguentarii, mistum diligenter et purum, et sanctificatione dignissimum. Cumque in tenuissimum pulverem universa contuderis, pones ex eo coram tabernaculo testimonii, in loco in quo apparebo tibi. Sanctum sanctorum erit vobis thymiama. Talem compositionem non facietis in usus vestros, quia sanctum est Domino. Homo quicunque fecerit simile, ut odore illius perfruatur, peribit de populis suis (Exod. XXX) . [Ex Augustino.] Quod praecepit quibus aromatibus fiat thymiama, id est, incensum, [Col. 0219D] et dicit unguentario more coctum opus unguentarii, non ideo putare debemus unguentum fieri, id est, unde aliquid ungatur. Sed ut dictum est, thymiama vel incensum, quod imponatur illi altari incensi, ubi non licebat sacrificari, et erat intus in Sancta sanctorum. (Ex Isidoro.) Incensum autem quod ex quatuor odoratissimis generibus in maximam subtilitatem comminutis, id est, stacte, onyche, galbano et thure componit, haec in forma orationum fidelium constituta esse, beatus Joannes Apocal. ostendit: Et illi quidem, inquit, viginti quatuor seniores prociderunt ante agnum, habentes unusquisque citharas et phialas aureas plenas incensi, quae sunt orationes sanctorum. Quanquam et speciem [Col. 0220A] quatuor elementorum, horum quatuor odorum naturae significare videantur: ut thus quod perlucidum est, aeri comparetur, stacte vero aquis, galbanus et onyx terrae atque igni, ut per haec omnium quae in coelo et infra coetum et in terra et in aquis sunt placitum Deo incensum sit haec creaturae laudis oratio. Thymiama ex aromatibus compositum facimus, cum in altari boni operis virtutum multiplicitate redolemus. Quod mistum et purum fit: quia quantum virtus virtuti jungitur, tantum incensum boni operis sincerius exhibetur; ubi et bene subjungitur: Cumque in tenuissimum pulverem in universa contuderis, pones ex eo coram testimonio tabernaculi. In tenuissimum pulverem aromata universa conterimus, cum bona nostra quae in pilo cordis occulta [Col. 0220B] discussione tundimus, et si veraciter bona sunt, subtiliter retractamus. Aromata ergo in pulvere redigere est virtutes recogitando terere, et usque ad subtilitatem occultae examinationis revocare. Et notandum quod de eodem pulvere dicitur: Pones ex eo coram testimonio tabernaculi, quia tunc nimirum bona nostra veraciter in conspectu judicis placent, cum haec mens subtilius recogitando conterit, et quod de aromatibus pulverem reddit, ne grassum durumque sit quod agitur, ne etiam si hoc arcta retractionis manus non comminuat, odorem de se subtilius non aspergat. [ Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Ecce vocavi ex nomine Beseleel filium Uri, filii Ur de tribu Juda, et implevi eum spiritu Dei, sapientia et intelligentia, scientia in omni tempore, [Col. 0220C] ad excogitandum fabre, quidquid fieri potest ex auro et argento et aere, marmore et gemmis, et diversitate lignorum. Denique ei socium Ooliab filium Achisamech, de tribu Dan, et in corde omnis eruditi posui sapientiam, ut faciant cuncta quae praecepi tibi, etc. (Exod. XXXI.) Quid est quod Beseleel cum juberet adhiberi operibus tabernaculi faciendis, dixit ad eum se replevisse spiritu divino sapientiae et intellectus et scientiae, in omni opere excogitare, et architectonari, etc. Utrum Spiritus sancti muneri etiam ista opera tribuenda sint, quae pertinere ad opificium videntur? an et hoc significative dictum est, ut ea pertineant ad divinum spiritum sapientiae et intellectus et scientiae, quae his rebus significantur. Tamen etiam hic cum spiritu repletus [Col. 0220D] dicatur iste divino sapientiae et scientiae, nondum legitur Spiritus sanctus.

Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis et dices ad eos Israel: Videte sabbatum meum custodiatis, quia signum est inter me et vos in generationibus vestris, ut sciatis quia ego Dominus qui sanctifico vos. Custodite sabbatum. Sanctum est enim vobis. Qui polluerit illud, morte morietur. Qui fecerit in eo opus, peribit anima illius de medio populi sui. Sex diebus facietis opus: in die septimo, sabbatum est requies sancta Domino. Omnis qui fecerit opus in hac die, morietur. Custodiant filii Israel sabbatum, et celebrent [Col. 0221A] illud in generationibus suis. Pactum est sempiternum inter me et filios Israel, signum perpetuum. Sex enim diebus fecit Dominus coelum et terram, et in septimo ab omni opere cessavit (Exod. XXXI) . Notandum enim quod in Septuaginta hic locus ita habetur: Testamentum in aeternum in me et filiis Israel. Quid sibi vult quod cum de sabbato observando praeciperet, ait: Testamentum est aeternum in me et filiis Israel? non ait inter me et filios Israel, an quia sabbatum requiem significat, et requies nobis non est nisi in illo? Nam profecto filios Israel universum populum dicit, id est, semen Abraham, et ejus Israel secundum carnem et secundum spiritum. Nam si Israel non esset dicendus nisi ex genere carnis, non diceret Apostolus: Videte Israel secundum carnem. [Col. 0221B] Ubi profecto significat esse Israel secundum spiritum, qui in abscondito Judaeus est, et circumcisio cordis. Sic ergo melius fortasse distinguitur, testamentum aeternum in me. Et inde alius sensus sit, et filius Israel tanquam signum aeternum, id est, aeternae rei signum: quomodo petra erit Christus, quia petra significabat Christum. Non ergo ita unguentum est testamentum aeternum in me et filiis Israel, tanquam in Deo; et filiis Israel sit hoc testamentum aeternum in me, quia in illo promissa est requies aeterna, et filiis Israel signum est aeternum, quia filii Israel acceperunt observandum signum quo requies significatur aeterna, veris Israelitis, hoc est, filiis promissionis et visuris Deum facie ad faciem sicuti est: Dedit quoque Moysi completis [Col. 0221C] hujuscemodi sermonibus in monte Sinai duas tabulas testimonii lapideas, scriptas digito Dei. (Ex Augustino.) Cum tam multa locutus sit Deus, duae tamen tabulae dantur Moysi lapideae, quae dicuntur tabulae testimonii. Figurae in arca, nimirum omnia caetera quae praecepit Deus ex illis decem praeceptis, quae duabus tabulis conscripta sunt, pendere intelliguntur, si diligenter quaerantur, et bene intelligantur, quomodo haec ipsa rursus decem praecepta, ex duobus illis, dilectione scilicet Dei et proximi, in quibus tota lex pendet et prophetae.

Videns autem populus quod moram faceret descendendi de monte Moyses, congregatus adversus Aaron [Col. 0221D] ait: Surge fac nobis deos qui nos praecedant. Moysi enim huic viro, qui nos eduxit de terra Aegypti, ignoramus quid acciderit. Dixitque ad eos Aaron: Tollite inaures aureas de uxorum filiorumque et filiarum vestrarum auribus, et afferte ad me. Fecit populus quae jusserat, deferens inaures ad Aaron. Quas cum ille accepisset formavit opere fusorio et fecit ex eis vitulum conflatilem; dixeruntque: Hi sunt dii tui Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti. Quod cum vidisset Aaron, aedificavit altare coram eo, et praeconis voce clamavit dicens: Cras solemnitas Domini est, etc. (Exod. XXXII) . Quod jubet Aaron inaures demi ab auribus uxorum atque filiarum, unde illis faceret deos, non absurde intelligitur difficilia praecipere voluisse, ut hoc modo [Col. 0222A] eos ab illa intentione revocaret. Factum tamen illud ipsum difficile, ut esset aurum ad faciendum idolum, propter eos notandum putavi, qui contristantur, si quid tale propter vitam aeternam divinitus fieri, vel aequo animo tolerare jubeantur: Sedit populus manducare et bibere et surrexerunt ludere. Esus potusque ad lusum impulit: lusus ad idololatriam traxit, quia si vanitatis culpa nequaquam caute compescitur, ab iniquitate protinus mens incauta devoratur, Salomone attestante quia qui modica spernit, paulatim decidit. Si enim curare parva negligimus insensibiliter seducti, audacter etiam majora perpetramus: Locutus est autem Dominus ad Moysen dicens: Vade, descende: peccavit populus tuus quem eduxisti de terra Aegypti. Recesserunt cito de via quam ostendisti eis. [Col. 0222B] Feceruntque sibi vitulum conflatilem, et adoraverunt, atque immolantes ei hostias, dixerunt: Isti sunt dii tui Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti. Aedificare etiam lectorem valde juxta historiam potest, si perpendat quomodo bonis rectoribus mista sit, et regendi auctoritas et benignitas consulendi. Disciplina enim vel misericordia multum destituetur, si una sine altera teneatur. Sed circa subditos suos in esse rectoribus debet, et justa consulens misericordia, et pia saeviens disciplina. Intueri namque libet inMoysi pectore misericordiam cum severitate sociatam. Videamus amantem, pie et districte saevientem. Certe cum Israeliticus populus ante Dei oculos pene inveniabilem contraxisset offensam, ita ut ejus rector audiret, Descende, peccavit populus tuus; ac si [Col. 0222C] ei divina vox diceret, quia in tale peccatum lapsus est, jam meus non est. Atque subjungeret: Dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos, faciamque te in gentem magnam. Ille semel et iterum pro populo cui praeerat, obicem se ad impetum Dei irascentis opponens ait: Aut dimitte eis hanc noxam, aut si non facis, dele me de libro tuo quem scripsisti. Pensemus quibus visceribus eumdem populum amavit, pro cujus vita de libro vitae deleri se petiit. Sed tamen iste qui tanto ejus populi amore constringitur, contra ejus culpas pensemus, quanto zelo rectitudinis accendatur. Mox etenim petitione primae culpae veniam ne delerentur obtinuit: ad eumdem populum veniens ait: Ponat vir gladium super femur [Col. 0222D] suum. Ite et redite de porta quisque ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem et amicum et proximum suum. Cecideruntque in die illa quasi viginti tria millia hominum. Ecce qui vitam omnium etiam cum sua morte petiit, paucorum vitam gladio exstinxit. Intus arsit ignibus amoris, foris accensus est zelo severitatis. Tanta fuit pietas, ut se pro illis coram Domino morti offerre non dubitaret; tanta severitas, ut eos quos divinitus ferire timuerat, ipse judicii gladio feriret. Sic amavit eos quibus praefuit, ut pro eis nec sibi parceret; et tamen delinquentes sic persecutus est quos amavit, ut eos etiam Domino parcente prosterneret: utrobique legatus fortis, utrobique mediator mirabilis, causam populi apud Dominum precibus, causam Dei [Col. 0223A] a populo gladiis alienavit; intus amans divinae irae supplicando obstitit, foris saeviens culpam feriendo consumpsit, succurrens citius omnibus ostensa morte paucorum. Et idcirco omnipotens Deus famulum suum citius exaudivit agentem pro populo, quia vidit quod super populum acturus esset ipse pro Deo. In regimine ergo populi utrumque Moyses miscuit, ut nec disciplina deesset misericordiae, nec misericordia disciplinae.

Rursumque ait Dominus ad Moysen: Cerno quod populus iste durae cervicis sit, dimitte me, ut irascatur [Col. 0223B] furor meus contra eos, et deleam eos, faciamque te in gentem magnam; Moyses autem orabat Dominum Deum suum dicens: Cur, Domine, iracitur furor tuus contra populum tuum, quem eduxisti de terra Aegypti, in fortitudine magna, et in manu robusta? Ne, quaeso, dicant Aegyptii: Callide eduxit eos, ut interficeret in montibus, et deleret de terra, etc. (Exod. XXXII) . Omnes sancti qui irae Dei obviant, ab ipso accipiunt, ut contra impetum percussionis ejus opponantur, atque ut ita dixerim, cum ipso se erigunt contra ipsum, eosque vis divina sibi opponit secum, quia in eo quod adversum saevientis iram foris opponit, intus eos gratia irascentis fovet, et famulantes interius levat, quos quasi adversantes exterius tolerat. Portat ergo contra dictionem deprecantium quam [Col. 0223C] aspirat, et velut nolenti imponitur, quod ab ipso ut fiat, imperatur. Moysi etenim dicit: Dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, faciamque te in gentem magnam. Quid est servo dicere, Dimitte me, nisi deprecandi ausum praebere? ac si ei aperte diceretur: Pensa quantum apud me valeas, et cognosce quia obtinere poteris quidquid pro populo exoras. Sed dum haec ita sint, minus legentis animum movet, quid est quod econtra in beati Job historia per eumdem sanctum virum dicitur: Deus cujus resistere irae nemo potest? (Job. IX.) Mirum valde est, quod irae Dei nullus posse resistere dicitur, cum multos indignationi supernae animadversionis obviasse eloquia divina testantur. An non irae Dei idem Moyses restitit, qui pro cadente populo erectus, ipsum supernae [Col. 0223D] percussionis impetum, mortis suae oblatione restrinxit dicens: Dimitte illis hanc noxam: alioquin dele me de libro quem scripsisti? An non irae Dei Aaron restitit, cum inter viventes ac mortuos, thuribulum sumpsit, atque animadversionis ignem incensi fumo temperavit? An non Phinees irae Dei restitit, qui luxuriantes cum alienigenis in ipso coitu trucidans, zelum suum divinae indignationi obtulit, et furorem gladio placavit? An non David irae Dei restitit, qui angelo ferienti se offerens, placationis gratiam et ante tempus propositum exegit? An non Elias irae Dei restitit, qui longo jam tempore terrae aridae, subductas de coelo pluvias verbo revocavit? Quomodo igitur divinae irae nullum posse resistere [Col. 0224A] dicitur, cum multos saepe resistere exemplis existentibus demonstratur? Sed si subtiliter et beati Job eloquia, et illorum facta pensamus, et verum cognoscimus, quia divinae irae non resistitur, et verum, quia multi saepe restiterunt. Namque plerique sanctorum irae Domini sicut uniuscujusque superius ordo narratur edocuit, resistere probantur. Resisti autem irae Dei non potest, cujus ejus indignatio sese ut ita dixerim, medullitus movet. Quae dum se movet, hanc oppositio humana non retinet, nec se utiliter cujuslibet deprecatio objicit, cum semel Deus ab intimis irascendo disponit. Hinc est enim quod Moyses qui reatum totius plebis apud Dominum precibus tersit, dumque se obicem obtulit, divinae iracundiae vim placavit, ad petram Oreb veniens, pro [Col. 0224B] aquae exhibitione diffidens, repromissionis terram ingredi Domino irascente non potuit. Hac de re saepe accedens affligitur, saepe desiderio se excitante turbatur, et dispositae ultionis iracundiam repellere a semetipso non valuit, qui hanc volente Domino et a populo, amovit. Hinc David quia prostrata plebe postmodum angeli gladium prece compescuit, prius plorans et ejulans nudis pedibus filium fugit, et quousque perpetrati facinoris ultionem ad plenum reciperet iram Dei nequaquam valuit pro semetipso temperare. Hinc Elias, etsi ut homo parum aliquid quasi de divina animadversione sentiret, qui verbo coelos aperuit, ante indignationem mulieris territus per desertum fugit et pro semetipso infirmatus est in formidinem, qui furorem Dei placat aliis per interventionem. [Col. 0224C] Irae igitur Dei resisti valet, quando ipse qui iratus est, opitulatur, et resisti omnino non valet, quando se ad ulciscendum excitat, et ipse precem quae ei funditur, non acceptat. Placatus est Dominus ne faceret malum, quod locutus fuerat adversus populum suum. Sive juxta alia exemplaria, Et propitiatus est Dominus de malitia quam dixit facere populo suo. Malitiam hic poenam intelligi voluit, sicuti est aestimata malitia exitus illorum. Secundum hanc dicitur, et bonum et malum a Deo, non secundum malitiam, quae homines mali sunt. Malus enim Deus non est, sed malis ingerit mala quia justum est. Et reversus est Moyses de monte, portans duas tabulas testimonii manu Dei scriptas ex utraque parte, factas opere Dei. Cumque appropinquasset ad castra, vidit [Col. 0224D] vitulum et choros iratusque valde, projecit de manu tabulas et confregit eas ad radicem montis. Iratus quidem Moyses videtur tabulas testimonii digito Dei scriptas, collisisse atque fregisse: magno tamen mysterio figurata est iteratio testamenti, quoniam vetus fuerat abolendum, et constituendum novum. Arripiensque vitulum quem fecerant, combussit et contrivit usque ad pulverem, quem sparsit in aqua et dedit ex eo potum filiis Israel. Sed quid sibi velit iste vitulus, quem fecerunt filii Israel in solitudine, vel quid significet quod Moyses ipsum vitulum igni combussit, minutatimque concidit, et in aquam aspergens potum populo dedit? Si enim tabulas quas digito Dei, hoc est operatione Spiritus sancti scriptas [Col. 0225A] acceperat, ideo fregit, quia indignos eos quibus eas legeret, judicavit. Si denique ab eis ille vitulus penitus aboleretur, incendit et contrivit, et in aqua sparsit atque submersit, ut quid et potum de hoc populo dedit? Quem non excitet factum hoc ad quaerendam et intelligendam propheticam significationem? Occurrat ergo jam intentis mentibus, quia diaboli corpus significatur in vitulo, id est homines in omnibus gentibus quibus ad haec sacrilegia caput, hoc est auctor, diabolus: aureum propterea, quia videntur idololatriae ritus, velut a sapientibus instituti. De quibus ita Apostolus: Quoniam cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus, et obscuratum est insipiens cor eorum: dicentes enim se [Col. 0225B] esse sapientes, stulti facti sunt, et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum et serpentium (Rom. I) . Ex hac quoque sapientia iste vitulus aureus, qualia solebant Aegyptiorum etiam ipsi primates, tanquam docti homines adorare figmenta. Hoc ergo vitulo significatum est omne corpus, id est, omnis societas gentilium idololatriae deditorum: hanc sacrilegam societatem Dominus illo igne comburit, de quo in Evangelio dicit: Ignem veni mittere in terram. Et quoniam non est qui se abscondat a calore ejus, dum in eum credunt gentes, igne virtutis ejus, diabolica in eis forma solvitur. Totum deinde corpus illud comminuitur, id est, ab illa malae conspirationis conflatione discissum, verbo [Col. 0225C] veritatis humiliatur, et comminutum, in aqua mittitur, ut eos Israelitae, id est, Evangelii praedicatores, ex baptismo in sua membra, hoc est in Dominicum corpus transferant. Quorum Israelitarum Petro de ipsis gentibus dictum est: Macta et manduca (Act. X) . Quare etiam non, Occide et bibe? Ita ille vitulus per ignem zeli, et aciem verbi, et aquam baptismi ab eis potius quos absorbere conabatur, absorptus est. Dixitque ad Aaron: quod fecit tibi hic populus, ut induceres super eum peccatum maximum? Cui ille respondit: Ne indignetur Dominus meus. Tu enim nosti populum istum, quod pronus sit ad malum. Dixerunt mihi: Fac nobis deos qui praecedant nos. Huic enim Moysi qui nos eduxit de terra Aegypti, nescimus quid acciderit. Quibus ego dixi: Quis [Col. 0225D] vestrum habet aurum? tulerunt et aederunt mihi, et projeci illud in ignem, egressusque est hic vitulus . Hic compendio locutus est, non dicens, quod ipse formaverit, ut exiret vitulus fusilis, an excusationis causa timendo mentitus est, tanquam ipse in ignem periturum aurum projecerit, atque ipso non id agente, forma vituli exierit. Quod ideo non est credendum hoc eum animo dixisse, quia nec Moysen latere posset, quid esset in viro, cum quo Deus loquebatur, et fratrem de mendacio non redarguit. Videns ergo Moyses populum quod esset nudatus (spoliaverat enim eum Aaron propter ignominiam sordis, et inter hostes nudum constituerat ). Notandum est, quemadmodum illud totum malum quod populus [Col. 0226A] fecit, ipsi Aaron tribuatur, quod eis consenserat ad faciendum quod male petiverant. Magis enim dictum est, spoliavit, vel dissipavit eos Aaron, quoniam cessit eis, quam dissipaverunt se ipsi, qui tantum malum flagitaverunt.

Et stans in porta castrorum ait: Si quis est Domini jungantur mihi. Congregatique sunt ad eum filii Levi, quibus ait: Haec dicit Dominus Deus Israel: Ponat vir gladium super femur suum. Ite et redite de porta usque ad portam per medium castrorum, et occidat [Col. 0226B] unusquisque fratrem et amicum et proximum suum. Feceruntque filii Levi juxta sermonem Moysi, et reliqua. Cum Moyses dicit ad Dominum, Precor peccavit populus iste peccatum magnum, et fecerunt sibi deos aureos. Et nunc si quidem remittis illis peccatum illorum, remitte: sin autem, dele me de libro tuo, quem scripsisti. Securus quidem hoc dixit, ut a consequentibus ratiocinatio concludatur, id est, ut quia Deus Moysen non deleret de libro suo, populo peccatum illud remitteret. Verumtamen advertendum est quantum malum in illo peccato perspexerit Moyses, quod tanta caede crediderit expiandum, qui eos sic diligebat, ut pro eis illa verba Deo funderet. Merito quaeritur, cum superius populum nudasse vel dissipasse dictus sit Aaron, cum [Col. 0226C] in ipsum vindicta nulla processerit, neque cum Moyses interfici jussit omnem, qui Levitis euntibus et ad portam redeuntibus occurrisset armatis, neque cum postea factum est quod Scriptura dicit: Et percussit Dominus populum propter facturam vituli quem fecit Aaron, maxime quia et hic hoc idem repetendo inculcatum est. Non enim dictum est: Et percussit Dominus populum propter facturam vituli, quem fecerunt, sed quem fecit Aaron: et tamen non est percussus Aaron. Quid etiam illud quod de sacerdotio ejus ante peccatum ejus Deus praecipiebat, impletum est. Sed jussit et ipsum et filios ablui, et sic ordinati sunt in sacerdotium. Ita novit ille cui parcat usque ad commutationem in melius et cui parcat ad tempus, quamvis eum praescierit in [Col. 0226D] melius non mutari; et cui non parcat, ut mutetur in melius, et cui non parcat, ita ut nec mutationem ejus exspectet. Et totum hoc ad id redit, quod Apostolus dicit exclamans: Quam inscrutabilia sunt judicia ejus, investigabiles viae ejus! (Rom.XI.) Nunc autem quid etiam propheticae significationis habuerit, requirendum est quod ex eis multos qui sibi absente ipso idolum fabricaverunt, sine ulla cujusque necessitudinis distentione jussit interimi. Facile est ut inteltelligatur hominum illorum interemptione significari vitiorum talium necem, qualibus ad eamdem idololatriam defluxerunt. In talia quippe vitia saevire nos jubet Apostolus cum dicit: Mortificate membra vestra, quae sunt super terram (Col. III) : fornicationem, [Col. 0227A] immunditiam, luxuriam, concupiscentiam malam et avaritiam, quae est idolorum servitus. Si quis, inquit, est Domini, veniat et jungatur mihi. Ponat gladium super femur suum. Ite et redite de porta usque ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem, et amicum, et proximum suum. Gladium super femur ponere, est praedicationis studium voluptatibus carnis anteferre, ut cum sancta qui studet dicere, curet necesse est suggestiones edomare. De porta usque ad portam ire, est a vitio usque ad vitium per quod ad mentem culpa ingreditur increpando discurrere. Per medium vero castrorum transire est tanta aequalitate intra Ecclesiam vivere, ut qui delinquentium culpas redarguit, in nullis se debeat favore declinare. Unde et recte [Col. 0227B] subjungitur: Occidat vir fratrem et amicum et proximum suum, fratrem scilicet, proximum et amicum interfecit, qui cum punienda invenit, ab increpationis gladio, nec eis quos per cognationem diligit, parcet. Si ergo et ille Dei dicitur, qui ad ferienda vitia zelo divini amoris excitatur, profecto esse se Dei deneget, qui quantum sufficit, increpare vitam carnalium recusat. Sed ipse numerus trium millium interfectorum triplicem formam indicat peccatorum. Omne enim peccatum, aut facto, aut verbo, aut cogitatione committitur. Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Vade, ascende de loco isto, tu et populus tuus quem eduxisti de terra Aegypti, in terram quam juravi Abraham, Isaac et Jacob, dicens, Semini tuo dabo eam (Exod. XXXIII) . Vade, [Col. 0227C] ascende hinc, tu et populus tuus quem eduxisti, alioquin dixisset, tu et populus meus, quem eduxisti de terra Aegypti. Sed illi quando idolum poposcerunt, ita locuti sunt: Moyses enim hic homo qui eduxit nos de terra Aegypti, nescimus quid factum sit ei. Liberationem suam in hominem constituendo defecerant. Hoc eis modo replicatur cum dicitur: Tu et populus tuus quem eduxisti de terra Aegypti. Quod illis est criminis, non Moysi. Non enim aliud volebat nisi ut non in illo, sed in Domino spem ponerent, et Domini misericordia se in gratiarum actione crederent ab illa servitute liberatos. Cujus tamen apud Dominum tanquam fidelissimi famuli, tantum erat meritum per illius gratiam, ut ei diceret Deus, Sine me, ut irascar contra eos; quod utrum jubentis sit cum ait: [Col. 0227D] Sine me, an quasi petentis, utrumque videatur, absurdum. Nam et si jubeat Deus, inobedienter famulus non parebat, et Dominum hoc a servo velut pro beneficio petere, non decebat, cum praesertim posset eos etiam illo nolente conterere. Ille itaque ibi sensus in promptu est, quod his verbis significavit Deus plurimum apud se prodesse illi populo, quia sic ab illo viro diligebantur, quem sic Dominus diligebat, ut eo modo admoneremur, ut cum merita nostra nos gravant ne diligamur a Deo, relevari nos apud eum illorum meritis posse quos diligit. Nam cum ab Omnipotente dicitur homini, Sine me, et conteram eos, quid aliud dicitur, quam contererem eos nisi diligerentur abs te. Ita ergo dictum [Col. 0228A] est, Sine me, ac si diceretur, Noli eos diligere, et conteram eos, quia ne id faciam dilectio tua in illos intercedit mihi. Obtemperandum autem esset Domino dicenti: Noli eos diligere, si hoc jubendo dixisset, et non potius admonendo et exprimendo, quid illum ab eo supplicio revocaret. Nec tamen etiam illo intercedente, sine flagello disciplinae populum dereliquit. Nescio quo enim modo ut sic eos diligeret ipse Moyses, Deus illos occultius diligebat, qui manifeste terrebat, ubi dicit Dominus ad Moysen: Vade, ascende hinc, tu et populus tuus quem eduxisti de terra Aegypti, in terram quam juravi Abraham, Isaac et Jacob dicens: Semini vestro dabo eam. Continuo tanquam ad ipsum Moysen adhuc loquebatur occulta conversione, quod Graece [Col. 0228B] apostrophe dicitur. Jam ad ipsum populum loquitur, dicens: Mittam angelum meum ante te, et ejiciet Chananaeum, et Amorrhaeum, et Hethaeum, et Pheresaeum, et Gergesoeum, et Hevaeum, et Jebusaeum; et introducet te in terram fluentem lac et mel. Non enim ascendam tecum, quia populus dura cervice es, ut non deleam te in via. Magna sacramenti et mira profunditas, tanquam majorem misericordiam posset angelus habere quam Dominus, qui populo durae cervicis parceret. Et tamen etiam per angelum suum se quodammodo ab eis absente, qui nusquam esse absens potest, implere se dicit quod patribus eorum juravit. Tanquam et hic ostendens hoc se ideo facere, quia illis patribus justis promisit, non quod isti digni non essent. Quid ergo significat, [Col. 0228C] nisi forte ideo se non esse cum eis qui dura cervice sunt, quia non eum propitium et salubrem, nisi humilitas et pietas capit. Esse autem Deum cum durae cervicis hominibus, nihil est aliud, quam vindicando adesse atque puniendo. Unde cum eo modo malis non adest, parcendo facit, quo pertinet illud quod dicitur: Averte faciem tuam a peccatis meis (Psal. L) : quia si non avertit, evertit. Sicut enim fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei. Audiens autem populus sermonem hunc pessimum, luxit, et nullus ex more indutus est cultu suo. Pessimum sermonem dicit audisse populum, hoc est, crudelissimum atque moestissimum. Quod enim majus alicui potest praestari beneficium, quam Dei gratiam habere praesentem, ac conditorem suum [Col. 0228D] agnoscere sibi esse propitium? Aut quod majus est discrimen, quam auctoris sufferre iram? Nihil habet boni, qui creatoris sui carebit gratia atque praesentia. Dixitque Dominus ad Moysen: Loquere filiis Israel: Populus durae cervicis es, semel ascendam in medio tui, et delebo te. Hoc est, quod ante dixit: In die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum: semel enim dicitur ascendere Dominus in medio perfidorum, ut deleat eos; quia certissime et sine ulla dubietate venturus est judicare vivos ac mortuos: justis dare praemium, perennem gloriam, ac peccatoribus perpetuam poenam. Jam nunc depone ornatum tuum, ut sciam quid faciam tibi. In Septuaginta quoque ita legitur, Deponite stolas gloriarum vestrarum, [Col. 0229A] et cultum, et ostendam quae facturus sum tibi. Scire enim hic pro revelare accipiendum est, sicut alibi ignorare pro non manifestare. Unde illud in Evangelio: De die autem illa et hora, nemo novit, neque angeli coelorum, neque Filius, nisi Pater solus.

Moyses quoque tollens tabernaculum, tetendit extra castra procul, vocavitque nomen ejus, tabernaculum foederis, et omnis populus qui habebat aliquam quaestionem, egrediebatur ad tabernaculum foederis extra castra. Cumque egrediebatur Moyses ad tabernaculum, surgebat universa plebs, et stabat unusquisque in ostio papilionis sui. Aspiciebantque tergum Moysi, donec ingrederetur tentorium. Ingresso autem illo tabernaculum foederis, descendebat columna nubis, et stabat [Col. 0229B] ad ostium. Loquebaturque cum Moyse cernentibus universis, quod columna nubis staret ad ostium tabernaculi, stabantque ipsi, et adorabant per fores tabernaculorum suorum. Hebraeus populus de Aegyptia servitute liberatus, cum loquente Deo columnam nubis cerneret, unusquisque in tabernaculi sui foribus stabat et adorabat. De quibus et dicitur: Cum egrederetur Moyses ad tabernaculum, surgebat universa plebs, et stabat unusquisque in ostio papilionis sui. Quid est enim populum columnam nubis aspicere, et in tabernaculi sui foribus stare et adorare, nisi quod humana mens cum superiora illa atque coelestia, utcunque in aenigmate conspicit, jam claustra habitationis corporeae per sublevatam cogitationem exigit, atque illum humiliter adorat? Cujus et si videre [Col. 0229C] substantiam non valet, jam tamen ejus potentiam per illuminationem spiritus miratur. Et cum Moyses tabernaculum ingreditur, ejus terga populus aspicit, et in papilionum suarum ostiis consistit, quia cum sanctus quisque praedicator alta de Deo loquitur, supernae habitationis jam utrumque tabernaculum ingreditur. Cujus praedicationem infirmi quique et si virtutem plene pensare non possunt, tamen velut terga aspiciunt, quia postrema quae praevalent, per intellectum sequuntur. Sed in ipsis quoque minimis quae capere sufficiunt, jam de suis papilionibus quasi exeunt atque in ostiis stant, quia et habitacula carnis relinquere, et ad illa aeternae vitae gaudia quae audiunt, progredi conantur. Dixit autem Moyses ad Dominum: Praecipis et educam populum istum, et [Col. 0229D] non indicas mihi, quem missurus es mecum, praesertim cum dixeris: Novi te ex nomine, et invenisti gratiam coram me. In aliquibus exemplaribus ita legitur: Scio te prae omnibus, et gratiam habes apud me, quod pene idem est. Quid est aliud dicere, Novi te ex nomine, nisi scio te prae omnibus, id est, specialiter te novi prae omnibus? Et nomen enim, species cujusque notatur. [ Si ergo inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temetipsum manifeste, ut videam te, ut sim inveniens gratiam ante te, ut sciam quia populus tuus est gens haec. ] Quod habet Graecus γνωστὸς, hoc quidam Latini interpretati sunt manifeste, cum Scriptura non dixerit φανερῶς. Potuit ergo fortasse potius dici, Si inveni gratiam in [Col. 0230A] conspectu tuo, ostende mihi temetipsum scient, ut videam te. Quibus verbis satis ostendit Moyses, quod non ita videbat Deum in illa tanta familiaritate conspectus, ut desiderabat videre. Quod ille omnes visiones Dei, quae mortalium praebebantur affectibus, et ex quibus fiebat sonus, quod mortalis attingeretur auditus, sic exhibebantur sicut Deus volebat specie qua volebat, ut non eis ipsa ullo sensu corporis sentiretur divina natura, quae invisibilis ubique tota est, et nullo continetur loco. Et quia in duobus praeceptis, hoc est, dilectionis Dei et proximi, tota lex pendet, ideo Moyses in utroque suum desiderium demonstrabat, dilectionem, scilicet Dei, ubi ait: Si inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temetipsum manifeste, ut videam te, ut sim inveniens [Col. 0230B] gratiam in conspectu tuo. In dilectione autem proximi, ubi ait, Et ut sciam, quia populus tuus est gens haec. Quaeritur quomodo Deus ad Moysen dixerit, Scio te prae omnibus: Nunquid Deus plus aliqua scit et aliqua minus? an secundum, quod dicitur quibusdam in Evangelio, Non novi vos. Secundum hanc enim scientiam qua Deus dicitur scire quae illi placent, nescire quae displicent. Non quia ignorat ea, sed quia non approbat. Sicut ars recte dicitur nescire vitia cum improbet vitia. Prae omnibus Deus Moysen sciebat, quia Deo prae omnibus Moyses placebat. Notandum est quod prius ipse Moyses dixerat Deo, Dixisti mihi, Scio te prae omnibus, quod illi Deus posteaquam hoc ipse dixit, legitur dixisse, ante autem non legitur. Ut intelligamus non [Col. 0230C] omnia esse scripta, quae cum illo Deus locutus est. Sed diligentius requirendum est in prioribus Scripturae partibus an vere ita sit.

Dixitque Dominus: Facies mea praecedet te, et requiem dabo tibi. Et ait Moyses: Si non tu ipse praecedis, non educas nos de loco isto. In quo enim scire poterimus ego et populus tuus, invenisse nos gratiam in conspectu tuo, nisi ambulaveris nobiscum, ut glorificemur ab omnibus populis qui habitant super terram? Dixit autem Dominus ad Moysen: Et verbum istud quod locutus es faciam. Invenisti enim gratiam coram me, et teipsum novi ex nomine, qui ait: Ostende [Col. 0230D] mihi gloriam tuam, respondit: Ego ostendam omne bonum tibi, et vocabo in nomine Domini coram te. Et miserebor cui voluero, et clemens ero, in quem mihi placuerit, rursumque ait: Non poteris videre faciem meam. Non enim videbit me homo et vivet. Et iterum, Ecce, inquit, est locus apud me super petram. Cumque transibit gloria mea, ponam te in foramine petrae, et protegam te dextera mea, donec transeam, tollamque manum meam, et videbis posteriora mea, faciem autem meam videre non poteris (Exod. XXXIII) . Si autem Deus erat, cum quo facie ad faciem loquebatur, cur se petebat videre quem videbat? Sed hac melius petitione colligitur, quod eum sciebat per incircumscriptae naturae suae claritatem cernere, quem [Col. 0231A] jam coeperat per quasdam imagines videre: ut sic superna essentia mentis ejus oculis adesset, quatenus ei ad aeternitatis visionem in illa imago creata temporaliter interesset. Et viderunt ergo patres Testamenti Veteris Dominum, et juxta Joannis vocem, Deum nemo vidit unquam. Et juxta ejusdem vocem Domini, Nemo Deum vidit, et vixit: qui in hac mortali carne consistentibus, et videri potuit per quasdam circumscriptas imagines, et videri non potest per incircumscriptum lumen aeternitatis. Sin vero quibusdam in hac adhuc corruptibili carne, sed inaestimabili virtute crescentibus, quodam contemplationis acumine aeterna Dei claritas videri, hoc quoque ab ejusdem virtutis sententia non abhorret qua dicitur: Non enim videbit me homo, et vivet. Quoniam [Col. 0231B] quisquis sapientiam quae Deus est vidit, huic funditus moritur ne jam ejus amore teneatur. Nullus quippe eam vidit, qui adhuc carnaliter vivit, quia nemo potest amplecti Deum simul et saeculum. Qui enim Deum vidit eo ipso moritur, quo vel intentione cordis, vel affectu operis, ab hujus vitae dilectionibus tota mente separatur. Nemo ergo Deum vidit et vixit. Ac si aperte diceretur: Nullus unquam Deum spiritualiter vidit, et mundo carnaliter vivit. Cum autem dixisset Moyses ad Dominum, Ostende mihi gloriam tuam, respondit ei Dominus: Transibit ante te gloria mea, et vocabor nomine Domini in conspectu tuo, et miserebor cui misericors ero, et misericordiam praestabo cui misericordiam praestitero. Cum paulo ante dixisset: Ipse antecedam te, sive secundum [Col. 0231C] aliam editionem, facies mea praecedet te: et requiem tibi dabo. Quid Moyses sic videtur accepisse: Antecedam te, tanquam non ei populo qui praesens in itinere futurus esset; et ideo ait: Si non tu ipse simul veneris nobiscum, ne me ducas hinc, etc. Deus autem neque ei hoc negavit dicens: Et hoc tibi verbum quod dixisti faciam. Quomodo ergo cum dixisset ei Moyses, Ostende mihi gloriam tuam, rursus tanquam praecessurus, et non cum eis simul futurus, videtur dicere: Ego transibo ante te; sive transibit gloria mea ante te. Nisi quia hoc aliud est. Ille quippe intelligitur loqui et dicere: Transibo ante te, de quo dicit Evangelium. Cum venisset hora, ut transiret Jesus de hoc mundo ad Patrem (Joan. XIII) ; qui transitus etiam pascha interpretari perhibetur. [Col. 0231D] Haec itaque magna omnino prophetia est. Ipse enim ante omnes sanctos transit ad Patrem de hoc saeculo, parare illis mansiones regni coelorum, quas dabit eis in resurrectione mortuorum, quoniam transitus ante omnes primogenitus a mortuis factus est. Gratiam vero suam in eo ipso valde commendat, cum dicit: Et vocabo nomine Domini in conspectu tuo. Tanquam in conspectu populi Israel, cujus Moyses cum haec audiret, typum gerebat. In conspectu enim gentis ipsius ubique dispersae, vocatur Dominus Jesus in omnibus gentibus. Vocabo autem dixit, non vocabor: activum verbum pro passivo ponens, genere locutionis inusitato, in quo nimirum magnus sensus latet. Sic enim fortasse significare [Col. 0232A] voluit seipsum hoc facere, id est, gratia sua fieri, ut vocaretur Dominus in omnibus gentibus. Quod vero addidit, et miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericordiam praestitero, ibi plane expressius ostendit vocationem qua nos vocavit in suum regnum et gloriam non pro meritis nostris, sed pro misericordia sua. Quoniam enim se gentes introducturum pollicebatur dicens: Vocabo in nomine Domini in conspectu tuo, commendavit hoc se misericorditer facere. Sicut Apostolus dicit: Dico enim Christum ministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei ad confirmandas promissiones patrum. Gentes autem super misericordia glorificare Deum (Rom. XV) . Hoc ergo praedictum est: Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui [Col. 0232B] misericordiam praestitero. Quibus verbis prohibuit hominem, velut de propriarum virtutum meritis gloriari; ut qui gloriatur, in Domino glorietur. Non enim ait: Miserebor talibus vel talibus, sed cui misericors fuero; ut neminem praecedentibus bonis operibus suis, misericordiam tantae vocationis meruisse sanctae, demonstret. Etenim Christus pro impiis mortuus est. Sed utrum hoc idem repetere voluerit cum addidit: Misericordiam praestabo cui misericordiam praestitero, vel sicut alii interpretati sunt, cui misericors fuero, an aliquid intersit, nescio. Quod enim Graeca lingua duobus verbis dictum est, ἐλεήσω et οἶκτειρήσω, quod unum atque idem videtur significare non potuit Latinus diversis verbis dicere, sed diversis modis eamdem misericordiam [Col. 0232C] repetivit. Si autem diceretur, Miserebor cui misereor, et misereor cui misertus ero, aut miserebor cui misertus ero, non satis commode dici videretur; et tamen fortius ille ipse, ibi sensus est, quod autem ipsius misericordiae suae firmitatem Deus ista repetitione monstravit, sicut amen, amen, sic fiat, fiat: sic repetitio somni Pharaonis, pluraque similia, aut in utrisque populis, id est, gentibus et Hebraeis, hoc modo Deus pronuntiavit misericordiam se esse facturum, quia Apostolus ita dicit: Sicut enim vos aliquando non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis illorum incredulitate, sic et ipsi nunc non crediderunt in vestra misericordia, ut ipsi misericordiam consequantur (Rom. XI) . Conclusit [Col. 0232D] enim Deus omnes in incredulitate, ut omnium misereatur.

Deinde post hanc suae misericordiae commendationem, respondet ad illud, quod ei dictum fuerat, Ostende mihi gloriam tuam, vel quia supra petiverat dicens: Ostende mihi temetipsum manifeste, ut videam te. Non poteris, inquit, videre faciem meam. Non enim videbit homo faciem meam et vivet. Ostendens huic vitae quae agitur in sensibus mortalibus corruptibilis carnis, Deum sicuti est, apparere non posse, id est, sicut videri in illa vita potest, ubi ut vivatur, huic vitae moriendum est. Item interposito articulo dicente Scriptura. Et ait Dominus, sequitur et loquitur. Ecce locus penes me. Quis enim locus non penes Deum est, qui nusquam est absens? Sed [Col. 0233A] Ecclesiam significat dicendo, Ecce locus penes me tanquam templum suum commendans. Et stabis, inquit, super petram, quia super hanc petram, ait Dominus, aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) . Statim ut transiet gloria mea, stabis super petram. Quia post transitum Christi, id est, post passionem et resurrectionem Christi, stetit populus fidelis super petram. Et ponam te, inquit, in caverna petrae. Et munimen firmissimum significat. Alii autem interpretati sunt, in specula petrae. Sed Graecus habet ὀπὴν : hoc enim foramen vel cavernam interpretamur. Et tegam manu mea super te donec transeam, et auferam manum meam, et tunc videbis posteriora mea, facies autem mea non videbitur tibi. Cum jam dixisset, stabis super petram statim ut transiet gloria mea, ubi intelligitur [Col. 0233B] post transitum suum promisisse super petram stabilitatem, quomodo accipiendum est quod ait, Ponam te in caverna petrae et tegam manu mea super te, donec transeam et auferam manum, et tunc videbis posteriora mea. Quasi jam illo in petra constituto, tegat manu sua super eum, et deinde transeat, cum esse in petra non possit, nisi post ejus transitum. Sed recapitulatio intelligenda est rei praetermissae quali solet uti Scriptura in multis locis. Postea quippe dixit, quod ordine temporis prius est: qui ordo ita se habet. Tegam manu mea super te, donec transeam, et tunc videbis posteriora mea, nam facies mea non videbitur tibi, et stabis super petram statim ut transiet gloria mea, et ponam te in caverna petrae. Hoc enim factum est in eis, quos [Col. 0233C] tunc significabat persona Moysi, id est, Israelitis, qui in Dominum Jesum sicut Actus apostolorum indicant, postea crediderunt, id est, statim ut transiet ejus gloria. Nam postea quam resurrexit a mortuis et ascendit in coelum, misso desuper Spiritu sancto, cum linguis omnium gentium apostoli loquerentur, compuncti sunt corde multi ex eis qui crucifixerant Christum, quem si cognovissent nunquam Dominum gloriae crucifixissent. Coecitas ex parte in Israel facta est (Rom. XI) , sicut dictum fuerat: Tegam manu mea super te donec transeam. Unde Psalmista ait: Quoniam die ac nocte gravata est super me manus tua (Psal. XXXI) . Diem appellans quando Christo divina miracula faciebat, noctem, quando sicut homo moriebatur [Col. 0233D] et illi titubaverunt, qui in die crediderant. Hoc est ergo, Cum transiero, tunc videbis posteriora mea. Cum transiero de hoc mundo ad Patrem, posterius in me credituri sunt, quorum typum geris.

Tunc enim compuncti corde dixerunt: Quid faciemus? (Act. II.) Et jussi sunt ab apostolis agere poenitentiam, et baptizari in nomine Jesu Christi, ut dimitterentur illis peccata eorum. Quod in psalmo illo sequitur, cum dictum esset, die ac nocte gravata est super me manus tua, id est, ut cognoscerem. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent. Sequitur et jungit: Conversus sum in aerumna, dum confringeretur spina, id est, cum essem corde compunctus. Deinde addidit: Peccatum [Col. 0234A] meum cognovi, et facinus meum non operui. Posteaquam viderunt quanto scelere Christum crucifixerunt, et qui receperunt consilium, ut agerent poenitentiam, et in baptismo remissionem acciperent peccatorum. Dixi, inquit, pronuntiabo adversum me delictum meum Domino: et tu remisisti impietatem cordis mei. Hanc autem prophetiam potius fuisse, quam locutus est Dominus ad Moysen, satis res ista indicat, quando quidem de petra vel caverna ejus et de manus ejus superpositione, de visione posteriorum ejus, nihil postea visibili opere subsecutum legitur. Mox enim adjungit, interposito articulo Scriptura, Et dixit Dominus ad Moysen, cum ipse Dominus utique etiam illa quae supradicta sunt, loqueretur, atque inde contexit quid deinceps Dominus [Col. 0234B] dicat.

Excide tibi duas tabulas lapideas, sicut et primas, et scribam super eas verba quae habuerunt tabulae quas fregisti. Esto paratus mane, ut ascendas statim in montem Sinai stabisque mecum super verticem montis. Nullus ascendat tecum, nec videatur quispiam per totum montem. Oves quoque et boves non pascantur e contra (Exod. XXXIV) . Jubet Dominus Moysi, ut sit paratus mane statim ascendere in montem Sinai, quatenus stet cum Domino super verticem montis, spiritualiter innuens his qui populo Dei praesunt, [Col. 0234C] ut praeparent corda sua ad accipiendam divinam sapientiam. Mane ergo paratus est ascendere, qui discussis tenebris vitiorum atque carnalium desideriorum, mentem suam elevat ad intuenda coelestia, quatenus in fide catholica firmiter consistens, divinae contemplationis particeps existat. Oves quoque et boves prohibet, ut e contra non pascantur, quia simplices quique atque terrenis operibus incubantes, ad spiritualium ac divinorum mysteriorum meditationem non sufficiunt. Excidit ergo duas tabulas lapideas quales ante fuerunt, et de nocte consurgens, ascendit in montem Sinai, sicut ei praeceperat Dominus, portans secum tabulas. Cumque descendisset Dominus per nubem stetit Moyses cum eo invocans nomen Domini. [Col. 0234D] Quid est Dominum descendere per nubem, nisi in velamento mysteriorum se investigandum praebere. Unde Propheta dicit: Posuit tenebras latibulum suum (Psal. XVII) . Et in Job: Nubes, ait, latibulum ejus (Job. XXII) . Ut secundum Apostolum, Nunc videamus per speculum in aenigmate (I Cor. XIII) . Tunc autem, id est, tempore universalis judicii, quando fuerimus translati de morte ad vitam, de corruptione ad incorruptionem, revelata facie gloriam Domini contemplabimur. Interim ergo donec illucescat dies, et inclinentur umbrae, juxta exemplum Moysi, simus cum eo, et invocemus nomen Domini: intentius deprecantes, quatenus per gratiam suam et secundum multitudinem misericordiae suae, ad ea quae intelligenda illuminare, ad ea [Col. 0235A] quae agenda sunt, nos adjuvare dignetur. Quo transeunte coram eo, ait: Dominator Domine Deus, misericors et clemens, patiens et multae miserationis ac verus, qui custodis misericordiam in millia, qui aufers iniquitatem et scelera atque peccata, nullusque apud te per se innocens est. Nullus, ait, apud te per se innocens est. Quomodo apud Deum quis per se innocens esse poterit, cum Scriptura dicat: Non est homo super terram qui faciat bonum et non peccet (II Paral. VI) . Et alibi: Astra, inquit, non sunt munda in conspectu ejus, et in angelis suis reperit pravitatem (Job. IV) . Ac inde necessario unusquisque ab illo reposcat mundari, qui solus est sine macula, solusque habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem. Cui psalmus dicit: Amplius lava me ab injustitia [Col. 0235B] mea, et a delicto meo munda me. Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea (Psal. L) . Et in libro Job: Quis potest, inquit, mundum facere de immundo conceptum semine, nonne tu qui solus es? (Job. XIV) , Sequitur, Qui reddis iniquitatem patrum in filiis ac nepotibus in tertiam et quartam progeniem. Cum per prophetam Dominus alibi dicat: Filius non portabit iniquitatem patris, neque pater iniquitatem filii: justitia justi super eum erit, et impietas impii erit super eum, etc. (Ezech. XVIII) , quid est quod nunc per Moysen Domino dicitur, Qui reddis iniquitatem patrum filiis ac nepotibus? Sed in utraque hac sententia dum dissimilis sensus invenitur, auditoris animus ut discretionis viam subtiliter requirat instruitur. Peccatum [Col. 0235C] quippe originale a parentibus trahitur et nisi per gratiam baptismatis solvatur, etiam parentum peccata portamus, qui unum adhuc videlicet cum illis sumus. Redditur ergo iniquitas patrum in filiis, dum pro culpa parentis ex originali peccato anima polluitur prolis. Et rursum, Non redditur parentum iniquitas in filiis, quia cum ab originali culpa per baptismum liberamur, non jam parentum culpas, sed quas ipsi committimus, habemus. Quod tunc intelligi etiam aliter potest, quia quisquis pravi parentis iniquitatem imitatur, etiam ex eis delicto constringitur. Quisquis autem parentis iniquitatem non imitatur, nequaquam delicto illius gravatur. Unde fit ut iniquus filius iniqui patris non solum sua quae addidit, sed etiam patris peccatum persolvat: cum [Col. 0235D] viis patris, quibus iratum Dominum non ignorat, etiam suam adhuc malitiam adjungere non formidat. Et justum est, ut qui sub stricto judice vias parentis iniqui non timet imitari, cogantur in vita praesenti, etiam culpas parentis iniqui persolvere. Unde et illic dictum est: Anima patris mea est, anima filii mea est. Anima quae peccaverit, ipsa morietur. Quia in carne nonnunquam filii, etiam ex patris peccato perimuntur, delicto autem originalis peccati, ex parentum nequitia, anima non tenetur. Quid enim est quod parvuli filii plerumque a daemonibus arripiuntur, nisi quia caro filii ex patris poena multatur? In semetipso enim percutitur pater iniquus et percussionis vim sentire contemnit. Plerumque percutitur in filiis ut acrius [Col. 0236A] uratur, et dolor patris in carnem filiorum redditur, quatenus filiorum poenis, mens patris iniqua puniatur. Cum vero non parvuli, sed jam provectiores filii ex parentum culpa feriuntur, quid aliud aperte datur intelligi, nisi quod illorum etiam poenas luunt, quorum facta secuti sunt? Unde recte dicitur, Usque ad tertiam et quartam progeniem. Qui enim usque ad tertiam et quartam progeniem, eam quam imitantur filii parentum vitam possunt videre, usque ad eos ultio extenditur qui viderunt quia male sequerentur.

Festinusque Moyses curvatus est pronus in terram, et adorans ait: Si inveni gratiam in conspectu tuo, Domine, obsecro ut gradiaris nobiscum (populus enim durae cervicis est), et auferas iniquitates nostras atque [Col. 0236B] peccata, nosque possideas. Respondit Dominus: Ego inibo pactum, videntibus cunctis signa faciam, quae nunquam sunt visa super terram, nec in ullis gentibus, ut cernat populus in cujus es medio, opus Domini terribile, quod facturus sum. Quid est quod Moysi deprecanti pro salute populi sibi commissi, quatenus Dominus gratiam suam illis concederet, eorumque peccata atque delicta auferret. Respondit Dominus, Ego inibo pactum, videntibus cunctis signa faciam, quae non sunt visa super terram, etc. Quae sunt illa signa, quae nunquam sunt visa super terram? An forte signa illa ad Novum Testamentum pertinent, incarnationis videlicet, passionis ac resurrectionis Domini? De quibus signis ad perfidum regem, qui noluit jussus a Domino petere, Isaias propheta ait, [Col. 0236C] Audite ergo domus David: Nunquid parum est vos molestos esse hominibus, quia molesti estis ei Deo meo? Propterea ipse Dominus dabit vobis signum. Ecce virgo concipiet et pariet filium, et vocabis nomen ejus Emmanuel. Butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum, et eligere bonum (Isai. VII) . Tunc ergo vere cum populo Dei initum est pactum, quando per Christi adventum in mundo praedicatum est Evangelium. Observa cuncta quae hodie mandavi tibi. Ego ipse ejiciam ante faciem tuam Amorrhaeum, et Chananaeum, et Hethaeum, Pheresaeum quoque et Hevaeum, et Jebusaeum. Quid est quod dicitur ad Moysen, Observa cuncta quae hodie mandavi tibi. Nunquid de populo dicere voluit, cujus ipse doctor fuit? sed non ipse introduxit populum in eam [Col. 0236D] terram, ubi perhibet poni testamentum sive pactum cum eis, qui in illa habitabant. Cave ne unquam cum habitatoribus terrae illius, jungas amicitias; quae tibi sint in ruinam, sed aras eorum destrue, confringe statuas, lucosque suceide. Noli adorare Deum alienum: Dominus, zelotes nomen ejus, Deus est aemulator. Ne ineas pactum cum hominibus illarum regionum: ne cum fornicati fuerint cum diis suis, et adoraverint simulacra sua, vocet te quispiam ut comedas de immolatis. Nec uxorem de filiabus eorum accipies filiis tuis, ne postquam ipsae fuerint fornicatae, faciant et filios tuos in deos suos. Deos conflatiles non facies tibi. Cum praeciperet Deus loquens ad Moysen, ut data terra in potestate, omnis [Col. 0237A] idololatria everteretur, nec adorarentur dii alieni, ait: Dominus enim Deus zelans nomen, Deus zelator est, id est, ipsum nomen quod Dominus Deus dicitur, zelans est, quia Deus zelator est, quod non humanae perturbationis vitio facit Deus, semper atque omni modo incommutabilis atque tranquillus; sed hoc verbum indicat, non impune plebem suam per alienos Deos fornicaturam. Ductum est enim verbum tropo metaphora a zelo maritali, qui castitatem custodit uxoris, qui nobis prodest, non Deo. Quis enim tale genere fornicationis Deo nocuerit, sed sibi plurimum ut pereat: (Ex Origene.) quia Deus prohibet terrore gravissimo, zelantem se appellans: cui dicitur in psalmo: Perdidisti omnem qui fornicatur abs te. Mihi autem adhaerere Deo bonum est [Col. 0237B] (Psal. LXXII) . Dehinc Scriptura eadem repetit, quae in prioribus commendavit, hoc est, de tribus festivitatibus praecipuis, et de primogenitorum oblatione, et de primitiis frugum, quaeque in anterioribus juxta sensum Patrum exposita sunt, non necessario credimus hic denuo iterari. Et erat ibi Moyses in conspectu Domini quadraginta diebus et quadraginta noctibus, panem non manducavit, et aquam non bibit, etc. Quae et ante dixerat, quando tabulas accepit quas fregit. Hoc etiam modo repetit, non recapitulando quod factum est, sed iterum quod factum est commendans. (Ex Isidoro.) Repetitio quippe legis jam quid significet diximus, hoc est, tabulae imaginem demonstrabant priscae legis, non post longo intervallo populi peccato cessantis. Aliae vero ad instar [Col. 0237C] priorum iteratim incisae, Novi Testamenti habuere figuram: istae non franguntur, ut ostenderentur Novi Testamenti eloquia permansura. Unde et merito X verbis legenda significatur, ut per eumdem numerum figura crucis exprimeretur. Hujus enim forma in decas X littera est. Nam X recto uno apice a summo in imum ducitur, sursum alio non dispari tramite per transversa brachiorum componitur. Unde et ipse ait: Non veni legem solvere, sed adimplere (Matth. V) ; utique per passionem crucis, cujus imago fuit in tabulis. Quod autem ait: Panem non manducavit, et aquam non bibit, intelligitur jejunavit, a parte totum, id est, nomine panis omnem cibum, et nomine aquae omnem potum, significante Scriptura. Quid autem sibi velit, quod Moyses quadraginta [Col. 0237D] diebus jejunaverit, cujus actionis quaedam figura est in hujus numeri consideratione: quadragenario enim numero et Moyses et Elias, et ipse Dominus jejunaverunt; praecipitur enim nobis ex lege et prophetis, et in ipso Evangelio, quod testimonium habet a lege et prophetis. Unde etiam in monte inter utramque personam medius Salvator effulsit, ut ab omnibus mundi illecebris aviditatem nostram tanquam jejunio temperantiae refrenemus, quandiu perfectio decalogi legis per quatuor ejusdem mundi partes, id est, toto orbe praedicatur, ut decem quater ducta, quadragenarium numerum signent. Et scripsi in tabulis verba Testamenti decem; de Moyse dictum est, quod ipse scripserit. Cui etiam Deus paulo ante [Col. 0238A] dixerat: Scribe tibi verba haec. Cum vero primum legem accepit, cujus tabulas abjecit et fregit, nec ipse excidisse dictus est tabulas lapideas, et modo dictum est: Excide tibi duas tabulas lapideas; nec ei dictum est ut scriberet, sicut ei modo dicitur, nec eas ipse scripsisse narratur, sicut modo narrat Scriptura et dicit: Scripsit in tabulis Testamenti decem verba, sed tunc dictum est: Et dedit Moysi statim ut cessavit loqui ad eum in monte Sina, duas tabulas Testimonii, tabulas lapideas scriptas digito Dei. Deinde paulo post: Conversus, inquit, Moyses descendit de monte, et duae tabulae lapideae scriptae utraque parte, hinc atque hinc erant scriptae, et tabulae opus Dei erant. Et scriptura Dei est sculpta in tabulis. Proinde magna oritur quaestio, quomodo illae tabulae, [Col. 0238B] quas erat Moyses Deo utique praesciente facturus, non hominis opus dicantur esse, sed Dei; nec ab homine scriptae, sed scriptura Dei, digito Dei: posteriores vero tabulae tandiu mansurae, et in tabernaculo ac templo Dei futurae, jubente quidem Deo, tamen ab homine excisae sint, ab homine scriptae. An forte in illis prioribus gratia Dei significabatur? Non hominis opus, quo gratia indigni facti sunt revertentes corde in Aegyptum, et facientes idolum, unde illo beneficio privati sunt, et propterea Moyses tabu las fregit. Istis vero tabulis posterioribus significati sunt, qui de suis operibus gloriantur. Unde dicit Apostolus: Ignorantes Dei justitiam, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X) : et ideo tabulae humano opere conscriptae datae [Col. 0238C] sunt, quae cum ipsis manerent, ad eos significandos de suis operibus gloriaturos, non de digito Dei, hoc est de Spiritu Dei.

Certe ergo repetitio legis Novum Testamentum significat: illud autem Vetus significabat. Unde confractum et abolitum est, maxime quoniam cum secundo lex datur, nullo terrore datur, sicut illa in tanto strepitu ignium, nubium et tubarum. Unde tremefactus populus dixit: Non loquatur Deus ad nos, ne moriamur. Unde significatur timor in Veteri Testamento, in Novo dilectio. Quomodo igitur haec solvitur quaestio, quare illae opus Dei, istae opus hominis? et illae conscriptae digito Dei, istae scriptae ab homine? An forte ideo magis illis prioribus vetus significatum est Testamentum, quod Deus sibi praecepit, [Col. 0238D] sed homo non fecit? Lex enim posita est in Veteri Testamento, quae convinceret transgressores, quae subintravit ut abundaret delictum. Non enim implebatur timore, quae non impletur nisi charitate. Et ideo dicitur opus Dei, quia Deus legem constituit. Deus conscripsit nullum opus hominis: qui homo Deo non obtemperavit, et eum potius reum lex fecit. In secundis autem tabulis homo per adjutorium Dei tabulas fecit atque conscripsit, quia Novi Testamenti charitas legem facit. Unde dicit Dominus: Non veni legem solvere, sed adimplere. Dicit autem Apostolus: Plenitudo legis charitas, et fides quae per dilectionem operatur (Rom. XIII) . Factum est itaque homini facile in Novo Testamento, quod in Veteri difficile fuit, [Col. 0239A] habenti fidem, quae per dilectionem operatur, atque illo digito Dei, hoc est, Spiritu Dei intus eam in corde scribente, non foris in lapide. Unde dicit Apostolus: Non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus, quoniam charitas Dei (Rom. V) , qua veraciter impletur praeceptum, diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis.

Haec est ergo prima data lex, ubi significatur Vetus Testamentum, quae est opus tantummodo Dei, et conscriptio digiti Dei, quae Apostolus dicit: Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum. Lex ergo sancta et bona Dei opus est, ubi homo nihil agit, quia non obtemperat, sed reatu potius premitur, lege minante atque damnante. Peccatum enim, inquit, ut appareat peccatum: per bonum [Col. 0239B] mihi operatum est mortem. Beatus autem homo est, cum hoc mandatum sanctum et justum, et bonum est etiam opus ejus, sed per gratiam Dei.

Cumque aescenderet Moyses de Monte Sinai, tenebat duas tabulas testimonii, et ignorabat quod cornuta esset facies sua ex consortio sermonis Dei. Videntes autem Aaron et filii ejus cornutam Moysi faciem, timuerunt prope accedere, vocatique ab eo reversi sunt, tam Aaron quam principes synagogae. Et postquam locutus est, venerunt ad eum etiam omnes filii Israel, [Col. 0239C] quibus praecepit cuncta quae audierat a Domino in monte Sinai. Impletisque sermonibus posuit velamen super faciem suam: qui ingressus est ad Dominum, et loquens cum eo, auferebat donec exiret, et tunc loquebatur ad filios Israel omnia quae sibi fuerant imperata. Qui videbant faciem egredientis Moysi esse cornutam, sed operiebat rursus ille faciem suam, quando loquebatur ad eos (Exod. XXXIV) .

Quod vero descendente denuo Moyse cum tabulis, facies ejus glorificata videtur, sed tamen velamine tegitur, hoc significabat ut ostenderet eamdem legem mystico esse velamine coopertam tectamque infidelibus et occultam. Sermo quippe legis habet scientiae gloriam, sed secretam. Habet et cornua [Col. 0239D] duorum testamentorum, quibus contra dogmata falsitatis incedit armata. Cum autem Moyses legitur, velamen est positum super cor eorum, et manifeste dum legis et prophetarum scripta per nimiam stoliditatem cordis carnaliter accipiunt infideles, illis tota facies Moysi quodam velamine tegitur, ita ut non possint loquentis legis gloriam sustinere. Sed si conversi fuerint ad Deum, auferetur velamen. Occidens littera morietur, vivificans spiritus suscitabitur, Dominus enim spiritus est, et lex spiritualis est. Unde et David orabat in psalmo: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII) .

Igitur congregata omni turba filiorum Israel dixit ad eos: Haec sunt quae jussit Dominus fieri (Exod. XXXV) . Haec, inquit, verba quae dixit Dominus fieri, vel juxta aliam editionem, quae dixit Dominus facere ea, ambigue positum est, utrum facere ea ipse Dominus an illi. Sed utique manifestum est quod illius sint: quippe illa, quae fierent. Sed forte ideo sic positum est, ut ex utroque accipiatur, quia Dominus facit, cum facientes adjuvat secundum illud Apostoli: In timore et tremore vestram ipsorum salutem operamini (Philip. II) . Dominus enim est qui operatur in nobis, et velle, et operari, pro bona voluntate. Sex diebus facietis opus: septimus dies erit vobis sanctus, sabbatum et requies Domini. Posteaquam descendit Moyses de monte, opera commendantur tabernaculi construenda et vestis sacerdotalis. De quibus faciendis antequam aliquid praeciperet, locutus est ad populum de sabbati [Col. 0240B] observatione. Ubi non immerito movet, cum decem verba legis acceperit in tabulis lapideis iterum, quas ipse excidit, ipse conscripsit, quare de solo sabbato posteaquam descendit, populum admonuit? Si enim propterea decem praecepta legis, superfluum fuit ut populus iterum audiret, cur non fuit superfluum, ut de sabbato denuo audiret? Cur et hoc in eisdem praeceptis X legatur? An et hoc simile est velamento, quo faciem obtexit, quia splendorem vultus ejus filii Israel non poterant intueri? Nam ex X praeceptis hoc solum populo praecepit, quod figurate ibi dictum est. Alia quippe IX sancta praecepta etiam, in Novo Testamento observanda, minime dubitamus. Illud autem unum de sabbato usque adeo figurata diei septimi observatione apud Israelitas velatum fuit, et [Col. 0240C] in mysterio praeceptum, et quodam sacramento figurabatur, ut hodie a nobis non observetur. Sed solum quae significabat intueamur. In illa autem requie ubi opera servilia jubentur cessare, magna est altitudo gratiae Dei. Tunc enim fiunt cum requie opera bona, cum fides per dilectionem operatur. Timor autem tormentum habet, et in tormento quae requies? Unde timor non est in charitate. Charitas diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V) . Ideo sabbatum requies sancta Domini, Dei scilicet gratiae tribuenda non nobis velut ex nobis. Alioquin nostra opera sic erunt, ut sint humana, aut peccata: aut cum timore, non cum dilectione. Et ideo servilia sine requie. Plenitudo autem sabbati erit in requie sempiterna. Non enim [Col. 0240D] frustra institutum est et sabbatum sabbatorum superius. Quando prius locutus est Deus de tabernaculo ungendo, dixit eadem unctione sanctificari illa omnia, et fieri Sancta sanctorum. Altare autem holocaustomatum, eadem unctione sanctificatum, dixerat fieri Sanctum sancti. Et hoc interesse videbatur, qui nihil eorum dixisset Sanctum sanctorum, nisi quod tantum velo separabatur a sancto, id est, ubi erat arca testamenti et altare incensi. Nunc autem cum eadem repeteret, dixit de tabernaculo uncto, et his quae in illo essent, quae ea unctione sanctificarentur et fierent sancta. Illud autem altare holocaustomatum, de quo prius dixerat, quod fieret Sanctum sancti, eadem unctione nunc dixit fieri Sanctum [Col. 0241A] sanctorum. Unde datur intelligi tantumdem valere, quod dictum fuerat, Sanctum sancti, quantum valet quod dictum est, Sancti sanctorum. Ac per hoc illa omnia uncta, id est, totum tabernaculum et quaecunque in eo essent, quae prius appellaverat Sancta sanctorum, tantumdem valere quod nunc ait, sancta. Nec unumquodque eorum dicit tantummodo post istam unctionem Sanctum sancti, verum etiam Sanctum sanctorum, sicut altare holocaustomatum, ut jam nihil intersit, quantum ad hanc appellationem attinet, inter illa quae interius intra velum fuerant, id est ubi erat arca testimonii, et caetera foris, nisi quod illa interius ita dicebantur Sancta sanctorum, Sanctum sanctorum, ut etiam ante unctionem sic appellarentur. Caetera vero unctione [Col. 0241B] sanctificata sunt, ut hoc nomen acciperent, quod otio discutiendum est, quid ista significarent. Qui fecerit opus in eo, occidetur. Non succendetis ignem in omnibus habitaculis vestris, per diem sabbati. Opera necessaria peccatorum prohibet facere, nec non et ignem cupiditatis atque furoris, tam in corporibus humanis, quam etiam in conventiculis universis, vetat incendere. Magisque persuadet in sabbato spirituali officio, et contemplationi vacare divinae, quia sicut salubre est omnibus charitatis flamma semper fervere, ita et cunctis noxium est cupiditatis igne inexplebiliter aestuare.

Et ait Moyses ad omnem catervam filiorum Israel: Iste est sermo quem praecepit Dominus dicens: Separate apud vos primitias Domino. Omnis voluntarius et prompto animo offerat eas Domino: aurum et argentum et aes: hyacinthum et purpuram, et coccum bis tinctum, et byssum: pilos caprarum, et pelles arietum rubricatas et hyacinthinas. Ligna sethim, et oleum ad luminaria concinnanda: ut conficiatur unguentum et thymiama suavissimum. Lapides onychinos, et gemmas ad ornatum superhumeralis et rationalis (Exod. XXXIV) . In notitiam tantum Moyses protulit, quae Dominus opera fieri praeceperit, tabernaculum scilicet cum omnibus quae in eo essent, et [Col. 0241D] veste sacerdotali. Commemoravit autem quosdam quibus dixit Spiritum divinitus datum, quod illa efficere possent, et tamen multi intelliguntur sponte ad eadem opera venisse, quibus neque imperatum est, nec eorum nomina commemorata sunt a Domino dicta Moysi. Non ergo illi soli hoc munus divinum habuerunt, qui nominatim commemorantur, sed fortasse praecipue atque excellentius. Laudandus est autem in his omnibus non attractus ad opus serviliter animus, sed liberaliter sponte devotus. Quisquis vestrum est sapiens, veniat et faciat quod Dominus imperavit. Notandum quod illi, qui sapientes appellantur effectores operum sancti, etiam moribus tales erant, ut cum ipsi susciperent omnia, [Col. 0242A] quae populus offerebat existimans necessaria; ex quibus illa omnia complerentur, viderunt plus offerri quam erat necesse, et dixerunt Moysi. Atque ille per praeconem ultra populum offerre, prohibuit. Poterant autem si vellent multa offerre, sed modestia prohibuit, vel regio terruit. Tabernaculum scilicet et tectum ejus atque operimentum et caetera. Offeruntur autem uno studio, et tamen diversa donaria ad constructionem tabernaculi, juxta quod scriptum est: Aurum, argentum, aes, lapides pretiosos. Tunc praeterea byssum, coccum, hyacinthum et purpuram, pelles etiam arietum rubricatas et pelles hyacinthinas, sed et ligna imputribilia, pilos quoque caprarum ad constructionem tabernaculi, sed et quidquid in cultum et ad vestes sanctas necessarium [Col. 0242B] erat, viri cum mulieribus praebuerunt. Armillas et inaures, et annulos et dextralia. Omne vas aureum in donaria Domini separatum est. Si quis habuit hyacinthum, purpuram, coccum bis tinctum, byssum et pilos caprarum. Figuram itaque prioris tabernaculi Ecclesiaeque, superius latius exponendo juxta Patrum multiplicem sensum prosecuti sumus, et nunc breviter ob commemorationem idipsum repetimus. Fides enim Ecclesiae auro comparatur: sermo praedicationis, argento, aes, patientiae. Quod vero quae in ornamento sive tabernaculo necessaria sunt, viri cum mulieribus praebent, hoc significat, quia intra Ecclesiam virtutes fortium, quae per viros exprimuntur, et exigua opera infirmorum quae per mulieres intimantur, omnia locum inveniunt, et ad usus sanctae [Col. 0242C] aedificationis accipiuntur. Collatio vero ipsa non fit necessitate, sed sponte, quia fides spontanea est. Nam per armillas quae lacertos astringunt, praepositorum valide laborantium opera demonstrantur. Per inaures subditorum obedientia exprimitur, per annulos, signaculum secretorum, unde et quaedam minus intelligentibus occultantes quasi sub signaculo recondunt doctores, ne indignis quibuscunque Dei sacramenta credantur: unde et justus laetatur et dicit: In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tib (Psal. CXVIII) . Porro per dextralia, opera bona et dextra commemorantur. Vas aureum in donaria Domini separatum, divinitatis intelligentia accipitur, quae tanto ab inferorum amore disjungitur, quanto ad sola quae aeterna sunt, amanda sublevatur. [Col. 0242D] Porro per hyacinthum spes coelestium, per purpuram cruor ac tolerantia passionum, amore regni perpetui exhibita. Per bis tinctum coccum charitas demonstratur: quae perfectione sui bis tingitur, qui Dei et proximi dilectione decoratur. Per byssum, immaculata carnis incorruptio, et splendidissimus sanctimoniae candor ostenditur. Byssus enim linum est candidum; per pilos autem caprarum, ex quibus ciliciorum asperitas texitur, dura poenitentiae afflictio designatur. Dum igitur alii per armillas et annulos forte magisterium exercent, alii per inaures et dextralia devotam audiendi obedientiam rectamque operationem exhibent, alii per vas aureum praeclaram subtilioremque Dei intelligentiam tenent, alii [Col. 0243A] per hyacinthum, purpuram et coccum, audita coelestia sperare, credere, amare non desinunt, etiam quae adhuc subtiliori intellectu minime cognoscunt, alii per byssum incorruptionem carnis offerunt, alii per caprarum pilos deplorant aspere quae libenter admiserunt; ecce ex tanta diversitate operum, unum conficitur tabernaculum, sicut ex diverso pulvere, una compingitur terrae gleba, infusione sancti Spiritus irrigata. Jam porro ligna Sethim imputribilia omnes sancti intelliguntur, mente et corpore incorrupti, neque cum saeculo pereuntes, semper manentes aeterni. Lapides quoque pretiosi, confessores, apostoli, sacerdotes, omnesque justi. Quos etiam lapides vivos beatus Petrus apostolus dicit: Ut sitis, inquit, lapides vivi, coaedificati in templo Dei (I Petr. II) . Haec igitur omnia offeruntur in tabernaculum Dei, ut nullus desperet salutem. Offert super haec et alius aurum, sensum; alius argentum, eloquium; alius vocem, aes; sicque multa fiunt in tabernaculo Dei: mensa scilicet et candelabrum; altare, columnae, bases, tabulae, craterae, scyphi, thuribula, phialae, mortariola, emunctoria, paxilli, tentoria, quibus diversitatibus tota illa tabernaculi, id est, Ecclesiae pulchritudo distinguitur. Nam tabernaculum Ecclesia est, in qua est mensa, id est, unitas fidei, vel certe Scriptura sacra, qua universi fideles spirituali cibo pascuntur. Candelabrum quoque cum septem lucernis, Christus cum septem ecclesiis. Emunctoria quoque ejus, hoc est geminum testamentum, et columnae, doctores sancti, firmitate fidei [Col. 0243C] solidati; necnon et bases, id est, prophetae suo fundamine structuram gestantes Ecclesiae. Ibi etiam et tabulae, apostoli praedicationis latitudine dilatati; ibi tentoria, praepositi videlicet et praedicatores, qui exterius laborant contra hujus saeculi turbines. Sunt ibi et craterae, id est, distributiones hominum; sunt et paxilli, hoc est, principes et praedicatores Ecclesiae, quibus pendent omnia genera populorum quasi vasorum; scyphi quoque, doctrinae eloquia sive sensus. Necnon et thuribula, virtutes scilicet bonorum operum, vel orationes sanctorum, quibus odor suavitatis ascendit ad Dominum. Phialae quoque, apostoli et doctores pleni vitalibus aquis. Ibi lilia, virginitatis candor; sive mortariola, laborum passionumque tolerantiae, quibus mortificantur [Col. 0243D] membra poenitentium. Et haec quidem species dispensationesque donorum sunt divisae per Spiritum sanctum fidelibus, ut singulis distributionibus perfectum Christi tabernaculum construatur, in quibus habitat Deus in medio eorum. Quod autem subsequitur: Principes vero obtulerunt lapides onychinos et gemmas ad superhumerale et rationale, aromataque et oleum ad luminaria concinnanda, et ad praeparandum unguentum ac thymiama odoris suavissimi componendum, significat apostolos apostolicosque viros, sacerdotes ac doctores fidelium, mirifica virtutum opera sermone atque exemplis, decorem ministerii sacerdotalis decenter praeparare; quatenus per eorum studium atque impensam in sancta Ecclesia [Col. 0244A] fulgeat lumen scientiae, atque exemplum boni operis: sermo luculentus ad instruendos auditores, ac bona fama sanctae conversationis, ad commendandam sanctae religionis gratiam his, qui in domo Dei honeste conversantur, ut eorum exemplo discant illorum subjecti, Domino spontanea cordis, oris atque operis vota persolvere. Unde subjungitur: Omnes viri et mulieres mente devota obtulerunt donaria, ut fierent opera quae jusserat Dominus per manum Moysi. Cuncti filii Israel voluntaria Domino dedicaverunt. Non utique contra Apostolum ex tristitia aut necessitate, sed alacri corde ac pia devotione, quia hilarem datorem diligit Deus.

Dixitque Moyses ad filios Israel: Ecce vocavit Dominus ex nomine Beseleel filium Huri filii Hur de tribu Juda, implevitque eum spiritu Dei, sapientia et intelligentia, et scientia et omni doctrina, ad excogitantum et faciendum opus ex auro, et argento et aere, sculpendisque lapidibus, et opere carpentario. Quidquid fabre adinveniri potest, dedit in corde ejus. Ooliab quoque filium Achisamech de tribu Dan. Ambos erudivit sapientia, ut faciant opera abjetarii, polymitarii, ac plumarii, et caetera (Exod. XXXV) . Per istos tabernaculi typici artifices exprimuntur veri tabernaculi spirituales opifices. Nam et nomina eorum horum officia designant. Beseleel quippe in umbra Dei interpretatur. [Col. 0244C] Hur ignis, Huri lux mea, Judas confessio, Ooliab protectio mea pater, Achisamech fratrem meum roborans, et Dan judicium vel judicans, in Latina lingua resonat. Igitur doctores sancti, qui praedicatione sua spirituale aedificium domus Dei fabricant, bene umbra Dei nuncupari possunt, qui in divina defensione confidunt. Ex quorum persona Psalmista dicit: In umbra alarum tuarum sperabo, donec transeat iniquitas (Psal. XVI) . Ipsi ignis aut lumen rite nominantur, qui zelo spirituali accensi, lumen fidei ac scientiae spiritualis auditoribus suis impendunt, atque confessionis catholicae normam ostendunt. Hi quoque protectionem Dei patris habentes in judicio et justitia, fratres suos quatenus in fide catholica et bonis operibus perseverent, exhortando corroborant. [Col. 0244D] Nec non et illud pie considerandum est, quia non solum ille qui de tribu regali ortus est, quin etiam iste qui de ancilla natus est, ad magisterium operis Dei eligitur. Beseleel quoque ex tribu Juda qui de Lia libera natus est processit, et Ooliab de tribu Dan qui fuit filius Balae ancillae Rachel progenitus est; spiritualiter nobis innuens, quia non solum nobiles, sed etiam ignobiles, quantum ad saeculi dignitatem pertinet, ad regimen Ecclesiae eliguntur, quia juxta Petri vocem, non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente qui timet Deum et operatur justitiam, acceptus est illi. Non enim Deus nobilitatem carnis, sed nobilitatem animi pensat, et solummodo recta fide et bonis operibus apud [Col. 0245A] Deum discernimur ab illis. Praeterea in ipsa electione artificum potest secundum mysterium accipi, quod non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus doctores Ecclesiae suae Dominus esse voluit. Unde in libro Numerorum, ubi filii Israel castra metati sunt circa tabernaculum, Judas ab Oriente castra metatus est, et Dan ab Aquilone. In Oriente ergo Dominus primum ex Judaeis primitivam Ecclesiam constituit, postea de vocatione gentium, hoc est, ex paganis, qui de regno illius qui ad aquilonem solium suum constituere legitur, ad ipsum confugerunt, gratiae suae exspertes esse noluit, sed dignitatem ecclesiasticam percipere, et ad corporis sui unitatem pertinere decrevit.

Igitur mense primo anni secundi, in primo die mensis collocatum est tabernaculum, erexitque illud Moyses, et reliqua (Exod. XL) . Quod autem primo mense anni secundi, primo die mensis erigitur tabernaculum, quid significat, nisi constructionem Ecclesiae per adventum Christi? Primum ergo annum, omne tempus legis ante incarnationem Salvatoris nostri accipe, ut secundus annus ab adventu mediatoris Dei et hominum, usque ad consummationem saeculi intelligatur. Quasi ergo primo mense, prima die mensis tabernaculum erigitur, cum in initio gratiae per Redemptorem nostrum omnis [Col. 0245C] Ecclesiae ornatus construitur, ac decor novae Jerusalem, sponsae videlicet coelestis regis qui de coelo descendit, qualis sit fidelibus animabus tonante Evangelio, demonstratur. Post autem, hoc est in resurrectione vivorum et mortuorum, jam manifestabitur specie, qui nunc latet in aenigmate. Et sicut in primo anno congregatis impensis, ejusdem structurae praeparatus sumptus futuro operi substituendus [Col. 0246A] erat, ita electorum omnium qui fuerunt ab initio mundi, usque ad adventum Domini sermo vel opus, ad structuram sanctae Ecclesiae per ipsum Salvatorem aedificandae conveniens, per scriptores Veteris Testamenti colligitur, ut doctores Evangelii sumptus habeant priscae legis, in attestatione Evangelii ad confirmandam fidem credentium. Sequitur: Postquam cuncta perfecta sunt, operuit nubes tabernaculum testimonii, et gloria Domini implevit illud, nec poterat Moyses ingredi tectum foederis, nube operiente omnia, et majestate Domini coruscante, quia cuncta nubes operuerat. Si quando nubes tabernaculum deserebat, proficiscebantur filii Israel per turmas suas. Si pendebat desuper, manebant in eodem loco. Nubes quippe Domini incubabat per diem tabernaculo, et [Col. 0246B] ignis in nocte, videntibus populis Israel per cunctas mansiones suas. Notanda est res multum mirabilis, quia nube descendente et implente tabernaculum, quae tamen gloria Domini dicitur, non poterat Moyses intrare tabernaculum, qui in monte Sina quando legem primitus accepit, intravit in nubem ubi erat Deus. Procul dubio ergo aliam personam tunc figurabat, aliam nunc. Et tunc eorum qui principes fiunt, intimae veritati Dei, nunc autem Judaeorum quibus gloria Domini quae in tabernaculo est, quod est Christi gratia, tanquam nubes opponitur non eam intelligentibus; et ideo non intrant in tabernaculum testimonii, et hoc credendum est semel factum, mox ut constitutum est tabernaculum, significationis hujus causa vel alicujus alterius. Neque [Col. 0246C] enim semper sic erat nubes super tabernaculum, ut illuc Moyses intrare non posset. Quandoquidem non removebatur, nisi cum eis hoc signum dabatur disjungendi, hoc est castra movendi ex eo loco ubi erant, et accedendi quo nubes ducebat per diem, flamma per noctem. Quae duo vicissim etiam super tabernaculum manebant ubi castra posuissent, nubes per diem, flamma per noctem.

(CAP. I.) Vocavit autem Moysen et locutus est ei Dominus de tabernaculo testimonii dicens: Loquere filiis Israel et dices ad eos: Homo qui obtulerit ex vobis hostiam Domino de pecoribus, id est, de bobus et ovibus, offeret victimas. (Ex Hesychio.) Quod non diligat Deus sacrificia ea quae de sacrificiis Judaeis praeceperit demonstrat Isaias dicens: Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum dicit Dominus: plenus [Col. 0248D] sum, holocausta arietum et adipem pinguium et sanguinem vitulorum et agnorum et hircorum nolui; cum veniretis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris (Isa. I) . Ergo quodammodo hoc quod de sacrificiis praeceperat, abnuit. His similia et Amos dicit: Nunquid victimas et sacrificia obtulistis mihi in deserto quadraginta annis, domus Israel (Amos. V) . Non quia frequenter obtulerant, sed ob hoc quod nimis ei displicebant, ea quasi non oblata reputabat. Eadem et Jeremias propheta ait: [Col. 0249A] Haec dicit Dominus exercituum Deus Israel: Holocaustomata vestra addite victimis vestris, et comedite carnes, quia non sum locutus patribus vestris, et non praecepi eis in die qua eduxi vos de terra Aegypti, de verbo holocaustomatum et victimarum (Jerem. VII) . Sed, inquies, haec de quibus loquimur, ipse mandavit qui et negat. Et cur negat quae mandaverat. Cur? quia intentionem datoris hi qui acceperunt transgressi sunt. Cum enim esset subtilis et valde sublimis lex, et cum propter eos absconsa esset in superficie litterae, quatenus perscrutantes eam discerent, cum prius suos emendassent sensus. Ergo et nunc aliorum intelligibilium quorumdam et rationabilium sacrificiorum imaginem describere Dominus Moysen praecepit: et apertissime haec quae dicitur revocatio, [Col. 0249B] dispensationem quamdam verborum vel rerum ad superiora respicientium innuit. Sed unde ad eum Dominus loquitur, de tabernaculo scilicet testimonii: primum quidem de coelo, quia in ipso habitare Deus affirmatur. Deinde tabernaculum testimonii praesentem scripturam intelligimus, quoniam quasi tabernaculum quoddam erat, cum ea quae dicebantur imagines sive figurae sequentium mysteriorum essent, propter quod tabernaculum testimonii dicebatur. Horum autem sermonum tabernaculum testimonii, futurarum rerum est indubitabilem eis fidem praestans. Quid autem dicit, aut ad quos jussit? Ad filios videlicet Israel de quibus eum qui voluntaria dona offerebat, de bobus vel de ovibus offerre praecepit. Ex utroque animali vel jumento similem designans [Col. 0249C] hominem, qui nihil acuminis, neque ad virtutem neque ad malitiam habet, sed trahitur ab alio. Tales sunt boves et oves. Nimis enim ad manum sunt consueta animalia, et eos qui ea trahunt facile sequentia, et propterea non omnium haec munera sed Judaeorum solummodo esse possunt. Illi enim etiam si virtutis aliquid non operantur sufficit eis inique minime operari. Verum quia intelligibilem quemdam Israel didicimus, eumque intelligibilem circumcisionem venerantem, quemadmodum Paulus ait: Non enim qui in manifesto Judaeus, nec ea quae palam in carne est circumcisio, sed qui in occulto, et circumcisio cordis in spiritu, non littera, cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est (Rom. II) , ei spiritaliter praedictam legis sanctionem coaptemus: Homo, inquit, qui obtulerit [Col. 0249D] ex vobis hostiam de pecoribus, id est, de bobus et ovibus offerens victimas: si holocaustum ejus fuerit oblatio ac de armento, masculum immaculatum offeret ad ostium tabernaculi testimonii ad placandum sibi Dominum, etc. (Ex Origene.) Hoc in loco hominem quem appellavit et primum in omnibus posuit ad offerendum munus Deo, intelligendum esse omne humanum arbitror genus, et ipsum dici hominem qui holocaustum offerat vitulum ex bobus sine macula. Iste autem vitulus sine macula vide si non ille saginatus est vitulus, quem pater pro regresso ac restituto sibi illo qui perierat filio, quique omnem ejus substantiam dilapidaverat, jugulavit, et fecit convivium magnum et laetitiam habuit, ita ut laetarentur [Col. 0250A] angeli in coelo super uno peccatore poenitentiam agente. Homo ergo iste qui perierat et inventus est quoniam nihil habuit propriae substantiae quod offeret, cuncta namque dilapidaverat, vivens luxuriose, invenit istum vitulum, coelitus quidem missum sed ex patriarcharum ordine, et connexis ex Abraham generationum successionibus venientem, et idcirco non dixit vitulum, et siluit, ut videatur vitulus quicunque mandatus, sed vitulum ex bobus, id est, ex patriarcharum generatione venientem, hic est masculus sine macula. Masculus vere est, qui peccatum quod est femineae fragilitatis ignorat. Solus ergo ille masculus, solus sine macula est, qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus. Et qui acceptus contra Dominum offertur ad ostium tabernaculi. [Col. 0250B] Ad ostium tabernaculi non est intra ostium, sed extra ostium. Extra ostium etenim fuit Jesus, qui in sua propria venit et sui eum non receperunt. Non est ergo ingressus tabernaculum illud ad quod venerat, sed ad ostium ejus oblatus est holocaustum, qui extra castra passus est: nam et illi mali coloni venientem filium patrisfamilias ejecerunt foras extra vineam et occiderunt. Hoc est ergo quod offertur ad ostium tabernaculi, acceptus contra Dominum. Et quid tam acceptum quam hostia Christi qui seipsum obtulit Deo: Et tunc imponent manum suam, inquit, super caput hostiae, et jugulabunt vitulum contra Dominum, et offerent filii Aaron sacerdotes sanguinem, et effundent sanguinem ad altare in circuitu quod est ad ostium tabernaculi testimonii. Potest [Col. 0250C] quidem videri ob hoc dictum quod de filiis Aaron erant Anna et Caiphas, et caeteri omnes qui consilium agentes adversum Jesum pronuntiaverunt eum reum mortis, et effuderunt sanguinem ejus circa basem altaris tabernaculi testimonii. Ibi etenim effunditur sanguis ubi erat et altare et basis ejus, sicut et ipse Dominus dixit: Quia non capit perire prophetam extra Hierusalem (Luc. XIII) . Posuit ergo et manum suam super caput vituli, hoc est peccata generis humani imposuit super caput suum: ipse est enim caput corporis Ecclesiae suae. Sed et hoc fortasse non sine causa fit, quia cum superius dixisset: applicabit eum ad ostium tabernaculi testimonii, in posterioribus repetit et iterum dicit, ad altare, quod est ad ostium tabernaculi testimonii; quasi non [Col. 0250D] eumdem locum suum eadem narratione semel designasse sufficeret, nisi quia forte hoc intelligi voluit, quod sanguis Jesu non solum in Jerusalem effusus est ubi erat altare et basis ejus, et tabernaculum testimonii, sed et quod supernum illud altare quod est in coelis, ubi Ecclesia primitivorum est, idem ipse sanguis asperserit, sicut et apostolis dicit: Quia pacificavit per sanguinem crucis suae sive quae in terra sunt sive quae in coelis (Colos. I) . Si vis autem scire quod duplex hostia in ea fuit conveniens terrestribus et apta coelestibus, Apostolus ad Hebraeos scribens dicit, per velamen, id est, carnem suam, et iterum, interius velamen interpretatur coelum quod penetraverit Jesus, et assistat nunc vultui [Col. 0251A] Dei pro nobis: Semper, inquit, vivens ad interpellandum pro his. Si ergo duo intelliguntur velamina, quae velut pontifex ingressus est Jesus, consequenter et sacrificium duplex intelligendum est, per quod et terrestria salvaverit et coelestia. Denique et ea quae sequuntur, plus coelesti sacrificio quam terreno videntur aptanda: Detractaque pelle hostiae artus in frusta concident, et subjicient in altari ignem strue lignorum ante composita, et membra quae caesa sunt desuper ordinantes, caput videlicet et cuncta quae adhaerent jecori, intestinis et pedibus lotis aqua. Adolebitque ea sacerdos super altare in holocaustum et suavem odorem Domino. Quomodo decorietur caro Verbi Dei quod hic vitulus nominatur, et quomodo membratim dividatur a sacerdotibus [Col. 0251B] operae pretium est advertere. Eos puto quod ille sacerdos detrahit corium vituli oblati in holocaustum, et detrahat pellem qua membra ejus conteguntur, qui de verbo Dei abstrahit velamen litterae, et interna ejus, quae sunt spiritalis intelligentiae, membra denudat, et haec membra, verbi interiores scientiae, non in humili aliquo loco ponit, sed in alto et sancto, id est super altare collocat, cum non indignis hominibus et humilem vitam ac terrenam ducentibus pandit divina mysteria, sed illis qui altare Dei sunt, in quibus semper ardet divinus ignis, et semper consumitur caro. Super hos ergo tales, membratim divisus iste holocausti vitulus collocatur. Dividit namque membratim vitulum, qui explanare per ordinem potest, et competenti distinctione [Col. 0251C] disserere qui sit profectus Christi fimbriam contigisse; qui vero pedes ejus lavisse lacrymis, et capillis capitis sui extersisse; quanto autem iis potius caput ejus unxisse misto, sed et in pectore ejus recubuisse, quid habeat eminentiae. Horum ergo singulorum causas disserere, et alia quidem incipientibus; alia vero his qui jam proficiunt in fide Christi; alia autem illis qui jam perfecti sunt scientia: et charitate ejus aptare, hoc est membratim vitulum divisisse, et qui novit ostendere quae fuerint legis principia, qui etiam in prophetis profectus, accesserit; quae vero in Evangeliis plenitudo perfectionis habeatur, vel qui docere potest, quo verbi lacte alendi sint parvuli in Christo, et quo verbi olere refovendi sint qui infirmantur in fide; [Col. 0251D] quis etiam sit cibus solidus et fortis, quo impinguendi sunt athletae Christi; qui haec singula novit spiritali ratione dividere, potest hujusmodi doctor ille sacerdos videri qui imponit super altare holocaustum per membra divisum. Addit et ligna altari quo ignis animetur et ardeat is qui non solum de corporalibus virtutibus Christi, sed etiam de divinitate ejus sermo miscetur; desursum enim est divinitas Christi quo ignis iste festinat. Convenienter ergo omnia haec quae in corpore a Salvatore gesta sunt coelestis ignis assumpsit, et ad divinitatis ejus naturam cuncta restituit. Lignis tamen adhibitis ignis iste succenditur, usque ad lignum enim in carne passio fuit Christi; ubi autem suspensus [Col. 0252A] in ligno est, dispensatio carnis finita est: Resurgens enim a mortuis ascendit ad coelum quod iter ejus natura ignis ostendit, unde et Apostolus dicebat: Quia et si cognovimus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus (II Cor. V) . Holocaustum namque carnis ejus per lignum crucis oblatum, terrena coelestibus et divinis humana sociavit. Intestina sane cum pedibus aqua dilui jubet sermo praecepti, sacramentum baptismi sub figurali praedicatione denuntians. Nam intestina diluit, qui conscientiam purgat; et pedes abluit, qui consummationem suscipit sacramenti, et scit quia qui mundus est non indiget, nisi ut pedes lavet, et quia partem quis habere non potest cum Jesu, nisi laverit pedes ejus (Joan. XIII) . Verum si haec etiam ad [Col. 0252B] moralem locum inclinare velis, habes et tu vitulum quem offerre debeas, vitulus est et quidem valde superbus caro tua; quam si vis munus Domino offerre, ut eam castam pudicamque custodias, adduc eam ad ostium tabernaculi, id est ubi divinorum librorum suscipere possit auditum; masculinum sit munus tuum, feminam nesciat, concupiscentiam respuat, fragilitatem refugiat, nihil dissolutum requirat aut molle. Impone etiam manum tuam super hostiam tuam, ut sit accepta Domino, et jugula illam contra Dominum, hoc est, impone ei continentiae frenum et manum disciplinae ne auferas ab ea, sicut imposuit manum suam carni suae, ille qui dicebat: Macero corpus meum, et servituti subjicio, ne forte cum aliis praedicavero, ipse reprobus efficiar. Et jugula eam [Col. 0252C] contra Dominum, mortificans sine dubio membra tua quae sunt super terram. Sed et filii Aaron sacerdotes offerant sanguinem ejus: Sacerdos in te, et filii ejus, mens quae in te est et sensus ejus, qui merito sacerdos vel filii sacerdotis appellantur, soli enim sunt qui intelligunt Deum, et capaces sint scientiae Dei. Vult ergo sermo divinus ut rationabili sensu carnem tuam in castitate offeras Deo: Secundum quod Apostolus dicit: Hostiam vivam, sanctam, placentem Deo, rationabile obsequium vestrum (Rom. XII) . Et hoc est per sacerdotalem vel filios sacerdotis offerre sanguinem ad altare, cum et corpore et spiritu quis castus efficitur. Sunt enim et alii qui offerunt quidem holocaustum carnem suam, sed non per ministerium sacerdotis: Non enim scienter [Col. 0252D] nec secundum legem quae in ore sacerdotis est offerunt, sed sunt quidem casti corpore, animo autem inveniuntur incesti. Aut enim gloriae humanae concupiscentia maculantur, aut cupiditate avaritiae polluuntur, aut invidia ac livoris infelicitate sordescunt, vel furentis odii et irae immanitate vexantur. Quicunque ergo tales sunt, licet corpore casti sint, tamen non offerunt holocausta sua per manus et ministerium sacerdotis: non est enim in eis concilium, et prudentia quae sacerdotio fungitur apud Deum, sed sunt ex illis quinque virginibus stultis quae virgines quidem fuerunt, et castitatem corporis servaverunt, oleum autem charitatis et pacis et reliquarum virtutum in lampadibus suis condere [Col. 0253A] nescierunt, et idcirco exclusae sunt a thalamo sponsi (Matth. XXV) . Quoniam sola carnis continentia ad altare Domini non potest pervenire, si reliquis virtutibus et sacerdotalibus ministeriis deseratur. Quod si de pecoribus oblatio est, de ovibus sive de capris holocaustum, anniculum et absque macula offeret, immolabitque ad latus altaris quod respicit ad aquilonem coram Domino, sanguinem vero illius fundent super altare filii Aaron per circuitum, dividentque membra et caput et omnia quae adhaerent jecori, et imponent super ligna quibus subjiciendus est ignis. Intestina vero et pedes lavabunt aqua et oblata omni adolebit sacerdos super altare in holocaustum et odorem suavissimum Domino.

(Ex Hesychio.) Eadem nunc etiam dicit quae superius [Col. 0253B] commemoravit, licet paucis immutatis. Illud autem intelligere oportet eum qui subtiliter verba legis investigat, quoad non solum de bobus, sed et de ovibus praecepit Israelitam holocausta offerre. In bovis enim nomine operator legis accipitur, simplex et sine malitia, ovi comparatur, dicente Jeremia: Ego quasi agnus mansuetus qui portatur ad victimam et non cognovi (Jerem. XI) . Capra significat peccatorem. Sicut ergo licet non solum de ovibus, sed et de capris offerri, et oblatio de pecoribus dicitur, sic et eum qui ex peccatoribus est, possibile est simplicitati operam dare.

Secunda hostia de ovibus agnus oblatus, id est Christus propter innocentiam figuratur. Hic est agnus qui apud Isaiam in sacrificium adducitur, et a [Col. 0253C] Joanne omnibus demonstratur: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. Bene ergo in sacrificio agnus offertur, ut innocentiae et passionis Christi figura demonstraretur. Bene et haedus, quia per ejus mortem auctor peccati diabolus agnoscitur jugulatus, et quasi ovem factum, conversationem suam in holocaustum offerre Deo. Quod enim nihil impedit ad adipiscendam justificationem peccatorem quempiam fuisse, quamvis hoc Judaei non putarent, audi qualia per Ezechielis prophetiam dixit; cum enim in multis invectus fuisset contra injustum et dixisset, morte moriatur, sanguis ejus super ipsum erit, haec etiam subdidit: Quod si genuerit filium qui videns omnia peccata patris quae facit, non fecerit simile eis, super montes non comederit, et oculos suos non [Col. 0253D] levaverit ad idola domus Israel, et uxorem proximi sui non violaverit, et alia his similia, in quibus finem hunc addidit: hic non morietur in iniquitate patris sui, sed vita vivet, et dicitis, quare non portavit filius iniquitatem patris sui (Ezech. XVIII) . Sic Judaei necesse esse filium quasi haereditario jure in patris peccato succedere arbitrabantur. Sed quamobrem oves et capras ad latus altaris quod respicit ad aquilonem coram Domino praecipit occidi, cum non ita de bobus praecepisset, sed coram Domino sanxisset immolari? Videntur enim verba ipsa contrarietatem quamdam habere atque differentiam: quia cum sit sacrificium holocaustomatis, utraque differentia distribuit loca. Non est ergo ignorandum quod [Col. 0254A] quantum ad superficiem litterae eumdem in utrisque locum legislator significavit; holocaustomatum enim altaro ante tabernaculum constitutum ex latere erat januae, ut non sanctorum ministrantibus obstrueretur introitus, sicut in Exodo de eodem dicitur: Et imposuit velum januae tabernaculi testimonii, et aram holocaustomatum posuit circa ostium tabernaculi testimonii. Quaecunque ergo ad sacrificium offerebantur, ex latere altaris ab aquilone stabant, et sic coram Domino sacrificium celebrabatur, id est, in conspectu sanctorum; faciem enim Domini appellat Sancta sanctorum, quia in ipsis Dei habitat gloria. Unde nec frequenter in ipsis intrare sacerdotem, nisi semel in anno jubebat. Altare holocausti Christus intelligitur, in cujus commemoratione [Col. 0254B] quidquid Deo offerendum est offerri oportet. Ovium autem sacrificium simplicitas est studentium, non absolute ovium oblatio ut boum, in directum illius intelligibilis altaris, sed ex latere offertur: in directum est enim qui mandata perficit, ex latere autem qui a malis abstinet. Quare? Quia sicut in aulam, verbi gratia, regiam, melius est quidem per ostium rectum ingredi, cum autem hoc non est facile, bonum sit etiam per illud quod est ex latere introire, sic melius est Deo quidem per mandatorum offerri perfectionem, bonum est tamen et si per malorum se quis offerat abstinentiam, Deo quippe modo quolibet offerre bonum est. Ad latus autem altaris ad aquilonem necessario addidit. Nebulosa enim pene semper haec pars est: obtinentur [Col. 0254C] siquidem nebula, id est ignorantia, hi qui ex toto se innocentiae tradunt; propterea et holocaustum dicitur, etiam sine operatione justitiae. Per sanguinem ergo animam hic intelligi dubitandum non est, cum ipse legislator paulo post dicat: Sanguinem non comedetis in cunctis habitationibus vestris, quia anima carnis in sanguine est. Oportet ergo nos non parcere animae nostrae, sed ponere eam pro Christo. Per caput, mens intelligitur. In jecore desiderium exprimitur, intestina latentes cogitationes significant, pedes autem actiones. Vult ergo nos simul cum actionibus et cogitationes diluere aqua, sive baptismi, sive fletus, quod et de cogitationibus in judicio Domini rei tenemur; verum et divisiones et caput et jecur super ligna quibus ignis [Col. 0254D] subjectus est in altare imponere offerentem jubet, ut omnem nostrum hominem Scripturis spiritualibus quae de intelligibili altare corporis Domini dictae sunt coaptemus, secundum ejus viventes seu conversantes imitationem: Adolebitque ea sacerdos super altare in holocaustum et suavem odorem Domino. (Ex Hesychio.) Ergo quando sacrificium nostrum holocaustum fit, tunc Domino odor suavitatis invenitur, et quando omnia super intelligibile altare obtulerimus, imitatores Christi secundum possibilitatem efficimur ad ipsius imitationem, nostram vitam seu conversationem coaptantes, hoc enim esse altare superius ostendimus. Sin autem de avibus holocausti oblatio fuerit Domino, de turturibus et pulis [Col. 0255A] columbae, offeret ea sacerdos ad altare, et retorto ad collum capite ac rupto, vulneris loco decurrere faciet sanguinem super crepidinem altaris, vesiculam vero gutturis et plumas projiciet prope altare ad orientalem plagam in loco in quo cineres effundi solent, confringetque ascellas ejus, et non secabit nec ferro dividet ea, et adolebit super altare lignis igne suppositis, holocaustum est, et oblatio suavissimi odoris Domino. ( Ex Hesychio. ) Tertium sacrificium dicitur offerre turturem, et columbam turturem carnem Christi esse manifestum est, Salomone dicente: Speciosae genae tuae sicut turtur (Cant. I) . Columbam Spiritus sancti figuram habere Joannes Baptista declarat dicens: Super quem videris Spiritum descendentem sicut columbam, hic est qui baptizat (Joan. I) . Ac per [Col. 0255B] hoc turturem et columbam, id est Christi carnem spiritui sociatam per mysterium passionis sacrificium Deo in odorem suavitatis, ita tria sacrificia offeret homo, id est, Christus Jesus. Aliter: Praedictae siquidem oblationi differentia volatilium non est connumerata, ut videlicet perfectior et major multorumque transgrediens possibilitatem. Volatilia enim homines sunt contemplationi vacantes, terrenis omnino se non miscentes negotiis, quod et si forte necessitas exegerit, mox revolant ad sublimia, illo Evangelii juvante testimonio quo Dominus ait: Considerate volatilia coeli, quia non seminant neque metunt, et Pater vester coelestis pascit illa (Matth. V) . Contemplationi ergo vacans, et in superiorum consideratione perfectus homo (hoc enim quae praedicta [Col. 0255C] sunt docuerunt), si conversationem sive vitam suam oblationem offeret, de turturibus aut de columbis offerat munus suum, id est, in scientia et mansuetudine spiritali: haec enim opus habet, ut non excedat legis consideratio in vanis occupata, turtur siquidem quia cognitionem habet, ita ut ejus exemplo Judaeorum exprobraretur populus, Jeremias probat; ait enim: Turtur et hirundo et ciconia custodierunt tempus adventus sui, populus autem meus non cognovit judicium Domini (Jerem. VIII) . Columba autem munda et simplex annuntiatrixque praesentiae sancti Spiritus est, tales oportet esse eos qui circa contemplandas Scripturas habent studium; unde Ezechias ait: Meditabor ut columba. Hanc oblationem unus sacerdos offeret, non multi; non est quippe [Col. 0255D] contemplativa vita plurimorum, id est, ut ex tota se mente offerant Deo, nihilque humanum ulterius cogitent, sed continue contemplentur coelestia, et ea quae sursum sunt sapiant, ubi Christus est, sicut ait Apostolus in dextera Dei sedens (Coloss. III) , videlicet Patris, unde alii ad tabernaculum testimonii oblationem offerunt. Haec autem ad altare offertur, cujus vim in praecedentibus didicisti, id est, quia Dominicum significet corpus, sed videamus quae his subjiciantur: Et retorto ad collum capite ac rupto vulneris loco, abrumpens videlicet a pelle, quae superlatet [superjacet] collo, non illam separans a corpore, ut nec dissiparet illud, nec ea rursus astringatur, quod significatur abrupto vulneris loco; et ideo [Col. 0256A] etiam nunc non ut occidatur avis, sed ut abrumpatur vel refrangatur [refrigatur], legislator jussit, ostendens quomodo per partes et leniter verum caput, id est mentem, dividat a pelle, id est, a carne, unde nec effundit sanguinem, sed decurrere faciet, vel, secundum Septuaginta, esculat [excolat]; ut per partes et perfecte despiciat praesentium meditationem vel vitam, ut pote qui totam suam animam obtulerit Deo: hoc enim significat, et sanguis esculatus [excolatus] circa basim altaris, quod est Christus, Christi autem basis est Evangelium, in quo maxime oportere nos praesentem vitam despicere, ut pote totam animam nostram Deo offerentes didicimus. Vesiculam autem gutturis et plumas projici jussit ex utroque scilicet inflatione atque superfluorum [Col. 0256B] inquisitione eum carere mundarique volens; maxime enim his passionibus hi qui uberiori pollent scientia succumbunt, attestante Paulo qui dicit: Scientia inflat, non ergo permittit inflari, et ideo auferri praecepit vesicam, sed nec majora nobis quaerere vel altiora. Altiora te, inquiens, ne quaesieris, et sublimiora te ne scrutatus fueris, unde et plumas ab hostia separavit, et projici propter altare ad plagam orientalem, in loco in quo cineres effundi solent. Ad orientem quidem, quia inquisitio sublimium rerum videtur esse; extra altare autem, quia non necessariam sed superfluam atque noxiam scrutationem possidet; in locum autem jubet cinerum, propter naturam, de qua Abraham dicit: Ego autem sum pulvis et cinis (Gen. XVIII) . Ergo per locum [Col. 0256C] cinerum praedictam inflationem redarguit legislator, ut pote quae digna sit cinere. Quod autem cinere dignum est, deorsum in terra manet, et in coelum ascendere non potest. Deinde ait: Confringetque ascellas ejus et non secabit nec ferro dividet, necessarie praecipiens utrumque confringere, siquidem, quia oportet membra conterere atque affligere eum qui Deo sacrificium fieri cupit: Non secabit autem nec ferro dividet, nec faciet avem sicut bovem aut ovem per divisiones. Contemplationi enim inhaerens homo, nihilque habens terrenum, sed qui totus jamdudum coelestis est, adversans animae non habet corpus. Integrum quippe ejus corpus et anima, sed et spiritus secundum quod dixit Paulus, sine querela in adventu Domini custoditur (I Thess. III) , et propterea superflua in eis membrorum divisio est. Integrum enim super intelligibile altare, et super ligna quibus subjicitur ignis, offertur. Neque enim aliter sacrificium acceptabile efficitur, nisi meditatione spiritualis legis, et tunc holocaustum et oblatio suavissimi odoris Domino reperitur, qui semper odoratur sacrificium nostrum, et uniuscujusque nostrum vitam sive conversationem secundum legem quae ab eo lata est offeratur.

(CAP. II.) Anima cum obtulerit oblationem sacrificii Domino, simila erit ejus oblatio fundetque super eam oleum, et ponet thus, ac deferet ad filios Aaron sacerdotis, [Col. 0257A] quorum unus tollet pugillum plenum similae et olei ac totum thus, et ponet memoriale super altare, in odorem suavissimum Domino. Quod autem reliquum fuerit de sacrificio, erit Aaron et filiorum ejus, Sanctum sanctorum de oblationibus Domini. Quartum autem, anima offerens sacrificium de simila Ecclesiae catholicae figuram pronuntiat, quae ex convenientibus membris quasi simila ex multis credentium granis collecta est, et Legis et Evangeliorum mola inter litteram et spiritum separata, per aquam etiam baptismatis adunata, chrismatis oleo peruncta, sancti Spiritus igne solidata, per humilitatem spiritus, Deo hostia placens effecta. Quia animam totum hominem appellat, manifestum est ex hoc quod ait, simila erit ejus oblatio. Anima autem ipsa [Col. 0257B] per se quomodo deferret oblationem, quam necesse habeat deprecans, et ad hoc utique necessarium haberet ministerium corporis, nihil novitatis hic affert sermo. Nam et alibi animam saepe Moyses totum hominem appellavit, veluti cum eorum qui in Aegypto descenderunt numerum digerens ait: Cunctae animae quae ingressae sunt cum Jacob in Aegyptum, et egressi sunt de femoribus illius, absque uxoribus filiorum, septuaginta duo (Exod. XII) . Sed et Lucas cum Pauli navigium Romam euntis describeret, ait: Eramus autem omnes animae in navi ducentae septuaginta sex (Act. XXVII) .

Intuendum est autem ne forsitan animam in hoc loco gentilem dixisset hominem; quia enim superius filiis Israel ea quae sunt in sanguine sacrificia dicens: [Col. 0257C] Loquere, ait, filiis Israel: Homo qui obtulerit ex vobis hostiam Domino de pecoribus, id est, de bobus et ovibus, offeret victimas (Levit. I) ; hic illud, quod extra sanguinem est, sacrificium similae praecipiens, necessarie non dixit, homo ex vobis, sed, anima cum obtulerit oblationem, animam, gentilem nominans, quia animales erant prius, et qui non potuissent intelligere ea quae sunt spiritus, verumtamen vocatur ad oblationem, miserante eum justo Deo atque per condescensionem salvante: cum pro peccatis sacrificia disponit eum qui nec ovem habet, nec capram, turtures vel pullos columbarum offerre praecepit; qui autem nec hoc habet, similam eum sancit offerre. Non enim jam ex operibus, ut pote pauper [Col. 0257D] virtutibus, sed sola Dei cognitione salvatur. Licet autem Dei cognitio salutis gentium principium sit, superfundere tamen similae oleum et thus superponere opus habemus, ut gratiam Dei eleemosynis orationique commisceamus. Haec enim possunt de coelo Dei sententiam [scientiam] profligare. His autem testis est Cornelius, ad quem descendens de coelo angelus dixit: Corneli, orationes tuae et eleemosynae ascenderunt ad Deum (Act. X) . Quomodo autem in thure accipiatur oratio, quaerens ejus vim perscrutansque cognoscis; uti quippe eo contra interiores passiones medici solent, oculorumque aegritudines curare; et si quis incendens, fumum ejus suscipiat, restringit accedentes oculis ex infirmitate lacrymas. Hoc eodem modo oratio quoque plurima [Col. 0258A] operatur; haec quippe maxime animae passiones sanat, haec etiam intelligibilium oculorum curat vulnera, absolvens ab ignorantia, atque ex ea quae vere est aegritudo, id est ex peccato, lacrymas accedentes salvat. Post haec pugillo tollere jubet similam, id est, fide scientiam Dei comprehendere, per pugillum enim hic fidem significat, aperteque ostendit illam esse scientiam sive cognitionem Dei Domino acceptam, quam fides comprehendere potest, et quem admodum qui pugillo plus vult comprehendere, nihil proficit, totum quippe decurrit et cadit, atque inutiliter laborat, sic mensura Dei scientiae fides est: Credere enim oportet, sic Paulus ait, qui accedit ad Deum (Hebr. XI) . Et ut dicamus breviter: Omne quod non est ex fide, peccatum est, sicut isdem ad [Col. 0258B] Romanos scripsit, intende autem quia cum oleo jubet similam accipi, apertissime eleemosynam nos facere volens: Date, inquit Dominus, eleemosynam, et ecce omnia munda erunt vobis. Jubet autem omne thus in pugillo sumi; omne, quare? quia semper oportet orare, sine intermissione gratias agere, sicut Paulus ait. Sed quis est qui in pugillo tollit, secundum Septuaginta non dicit, ut absolute offerentem significaret. Secundum Hebraicam autem veritatem, sacerdos, id est, unus filiorum Aaron, tollit pugillum plenum similae et olei et totum thus, ac ponet memoriale super altare, in odorem suavissimum Domino. Esse autem hunc sacerdotem Jesum didicisti, cujus officio nos hostia grata erimus Deo, qui nos perducit ad contemplationem Dei. (Ex Hesychio.) [Col. 0258C] Ipse enim sacrificii memoriale in coelesti offeret altari. Memoriale autem cognitionis Dei perfecta scientia est, cujus semper memores erimus, quando ejus capaces fuerimus, quae nunquam destruitur, quae eam quae nunc est, non ut contrariam destruit, sed partem eam minimam esse per suam plenitudinem monstrat, secundum quod dictum est: Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus; cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Et quomodo evacuabitur, clare manifestat subdens: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, tunc cognoscam, sicut et cognitus sum. Hoc sacrificium odorem suavissimum necessarie Domino legislator appellavit. Odor enim in Deo est cognitio [Col. 0258D] sive scientia ejus, et ne hoc dubites habet hoc quoque Paulum veracissimum testem: Deo enim, inquit, gratias, qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco. Ecce interim cognovisti odorem notitia, sed et bonum odorem in subsequentibus audi, quia Christi bonus odor sumus in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt (II Cor. II) . Deinde dicit legislator: Quod autem reliquum fuerit de sacrificio, erit Aaron et filiorum ejus, Sanctum sanctorum de oblationibus Domini. Reliquum ait de illa perfecta et in coelis abscondita atque reposita in Christo scientia sive notitia: In ipso enim sunt thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. II) ; Sanctum sanctorum est de oblationibus Domini; [Col. 0259A] partilis est enim scientia quae reliqua est, omnes tamen alias superans et perducens ad perfectionem. Aaron ergo et filiorum ejus erit, Aaron autem arca vel montanus interpretatur, id est alta de Deo intelligens, quia et arca, ut pote habens in se legem Dei et eloquia, offerre praedictum sacrificium potest.

Cum autem obtuleris sacrificium coctum in clibano de simila, panes scilicet absque fermento conspersos oleo et lagana, azyma oleo lita. (Ex Hesychio.) Sacrificium ergo coctum, Christi appellat incarnationem. Ad hoc enim incarnatus est, ut immolaretur, propter quod enim Agnum Dei qui tollit peccata mundi, Joannes Baptista appellavit (Joan. I) . Recte ergo sacrificium in hoc loco ut denuntiaret nativitatem ejus, dicitur coctum in clibano, Dei genitricis [Col. 0259B] videlicet utero: illa enim clibanus necessarie nominatur. Quia et panes ignemque desuper clibanus suscipit, sicut et Dei genitrix desuper vitae panem, Deum videlicet Verbum in suo utero ignemque suscepit praesentiae Spiritus sancti: Spiritus enim, inquit, sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Si ergo munus offeres incarnationis Unigeniti quae in ventre Virginis facta est, non aliter acceptum est Deo, nisi coctum de simila, id est, ex Dei scientia vel notitia fiat; unde enim non aliunde de hac re locutionem, nisi ab apostolis et a prophetis sumpsimus. Verba ergo apostolorum panes accipe, prophetarum vero lagana; quantum enim panes a laganis ad nutriendum sunt aptiores, tantum verba apostolorum verbis prophetarum. [Col. 0259C] Utrique autem azymi, quia ex alia doctrina fermentum non habent, verbi gratia, sapientiae saecularis, quod haereticis convenit accidere; hi quippe cum exteriora interioribus conjungere nituntur, et haec magis illis subjicere et fermentare quae fermentari nullatenus possunt, ab azymis sermonibus exciderunt. Sed ecce apostolorum panes in oleo, et prophetarum lagana in oleo fiunt. Concorditer enim et ab illis et ab istis scriptum est, quia nos miserans Christus advenit, sed apostoli planius, quia isti jam completum esse quod illi narraverunt futurum.

Si oblatio tua fuerit de sartagine, similae conspersae oleo et absque fermento, divides eam minutatim, et fundes super eam oleum.

Sacrificium de sartagine dispensationem passionis [Col. 0259D] appellat Unigeniti, crucem assimilari sartagini propterea judicans, quia sartago in tantum est fortis, ut superposita igni, ipsa quidem non consumatur, nec aliquam corruptionem sustineat, aut imminutionem, superpositos autem cibos mox ut ignem tetigerint, vel si duriores fuerint, non longo intervallo aptos usui reddit: sic et Christi crux, fortis quidem tantum fuit ut omnem creaturam subjiceret crucifixo, carnem autem ejus, quae ad comedendum inepta erat ante passionem (quis enim comedere capiebat carnem Dei?), aptam cibo post passionem fecit. Si enim non fuisset crucifixus, sacrificium corporis ejus minime comederemus: comedimus autem nunc cibum sumentes ejus memoriam passionis. Hanc sartaginem [Col. 0260A] apud Ezechielem Dominus significans ait: et tu sume tibi sartaginem ferream, et pones eam murum ferreum inter te et civitatem (Ezech. IV) , ferream quidem eam propter praedictam appellavit fortitudinem. Inter te autem et civitatem ait, id est Hierusalem, quod maxime ipsi in cruce Domini offendentes, et illatis passionibus, ab ejus sunt scientia separati. Mysterium ergo passionum in oleo conspergitur, quia miserans nos pro nobis sustinuit mortem. Quod et sine fermento esse, id est mundum ab exteriori vult esse doctrina, ait autem: Divides ea minutatim, ut in passione ejus quae per partes processerunt sermonem dividamus, veluti alapis, colaphis, sputis, confixioneque lateris. Et fundes supra eam oleum; sed quemadmodum ille [Col. 0260B] misericordiam in nobis habens, pro nobis semetipsum tradidit passioni, sic oportet et nos proximis misereri, passionem Dominicam ad hujus accipientes pietatis exemplum.

(IBID.) Sin autem de craticula fuerit sacrificium, aeque simila oleo conspergetur, quam offeres Domino tradens manibus sacerdotis, qui cum obtulerit eam, tollet memoriale de sacrificio, et adolebit super altare in odorem suavitatis Domino. Quidquid autem reliquum est, erit Aaron et filiorum ejus, Sanctum sanctorum de oblationibus Domini. Similia disputare et de resurrectione disceptantem vult, cujus mysterium craticulam non frustra appellavit; sed per craticulam mortem [Col. 0260C] significavit. Sicut autem in sartagine Dominicam crucem supra accepimus, ita in craticula mortem, sed et sepulturam accipiamus. Quae enim inter craticulam et sartaginem differentia sit, nulli penitus ignotum est, quod sartago super ignem nunc exardescentem et succensam, craticula autem in carbonibus ardentibus et olim accensis ponitur. Sic et mors Domini non fuit initium aliquod passionis, sed passionum quae pridem in eo operatae sunt, fuit subsistentia. Et hujus ergo munus ex simila, id est ex Dei cognitione sive scientiae quae de morte Dominica est perficitur: oportet enim Christum et in morte Deum dici, et nihilominus immortalem praedicare eum qui propter mortalem carnem mortuus est, in oleo tamen vivus fiet; oportet quippe de Dominica morte [Col. 0260D] et resurrectione disputantem, misericordiae quoque Dei addere ratiocinationi oleum, miserans siquidem genus humanum, et mortem sustinuit, et resurrectionem a mortuis dispensavit. Tradet in manibus sacerdotis, ipsi videlicet Christo, qui postquam appropinquavit altari qui in coelis est, appropinquavit autem carne per ascensionem. Nunquam enim separatur a divinitate: Tollet memoriale de sacrificio, abundantiam scientiae sive cognitionis, sicut supra jam docuimus. Quod super altare adolebit, apud se custodiens illud in saeculum futurum. Quidquid autem reliquum est, id est quantum scire nos et perscrutari praecepit; hoc Aaron erit et filiorum ejus; id est et his qui sublimia et de Deo cogitare et sentire [Col. 0261A] possunt tradidit, quos filios Aaron esse praediximus; Sanctum sanctorum de oblationibus Domini, magis idipsum confirmans hoc legislator scripsit; sancta quippe est omnis bona scientia, sed Sancta sanctorum, quae de Dei scientia sicut oportet disputare potest. Item quoque moraliter nos vitulum offerimus Deo, cum carnis superbiam vincimus; agnum, cum irrationabiles motus corrigimus; haedum, cum lasciviam superamus; columbam, cum simplicitatem mentis custodimus, turturem, dum castitatem servamus: hoc enim genus avium dicitur unum et castum servare conjugium. Similam et panes azymos offerimus, cum sine malitia et nequitia hanc vitam praesentem agimus. Offert, verbi gratia, similam, qui in agricultura, aut navigando, aut in aliquibus [Col. 0261B] communis vitae usibus, positam offert conversationem, oleo tamen conspersam, quod omnis anima eget oleo divinae misericordiae, nec praesentem vitam evadere quispiam potest, nisi ei oleum coelestis miserationis adfuerit. Nec non et illud intimandum quod juxta mortalitatem per clibanum tentationum pondus exprimitur: per sartaginem constantia animi et robur mentis; per craticulam, multiplex impugnatio non incongrue significatur. (Ex Origene.) Sed fortasse quis dicit de auditoribus Ecclesiae: Melius forte agebatur cum antiquis quam nobiscum, ubi oblatis diverso ritu sacrificiis, peccantibus venia praestabatur, apud nos uno tantummodo est venia peccatorum, quae per lavacri gratiam in initiis datur, nulla post haec peccati misericordia nec venia [Col. 0261C] ulla conceditur. Decet quidem districtionis esse disciplinae Christianum pro quo Christus mortuus est; pro illis oves, hirci, boves jugulabantur et aves, simila conspergebatur; pro te Dei Filius jugulatus est, et iterum te peccare delectat! Et tamen ne tibi haec non tam erigant animos pro virtute quam pro desperatione dejiciant, audisti quanta sint in lege sacrificia pro peccatis, audi nunc quantae sunt remissiones peccatorum in Evangeliis. Et est prima qua baptizamur in remissionem peccatorum. Secunda remissio est in passione martyrum. Tertia est, quae per eleemosynas datur. Dicit enim Salvator: Verumtamen date quae habetis, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI) . Quarta nobis fit remissio peccatorum per hoc quod et nos remittimus peccata [Col. 0261D] fratribus nostris. Sic enim dicit ipse Dominus et Salvator: Quia si remiseritis fratribus vestris ex corde peccata ipsorum, et vobis remittet Pater vester peccata vestra. Quod si non remiseritis fratribus vestris ex corde, nec vobis remittet Pater vester (Matth. VI) . Et sicut in oratione nos dicere docuit: remitte nobis debita nostra, sicut et nos remittimus debitoribus nostris. Quinta peccatorum remissio est, cum converterit quis peccatorem ab errore viae suae; ita enim dicit Scriptura divina: Quia qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvat animam ejus a morte, et cooperit multitudinem peccatorum. Sexta quoque fit remissio per abundantiam charitatis, sicut et ipse dicit: Amen dico tibi, remittuntur [Col. 0262A] ei peccata multa, quoniam dilexit multum (Luc. VII) . Et apostolus dicit: Quoniam charitas cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV) . Est adhuc et septima, licet dura et laboriosa, per poenitentiam remissio peccatorum, cum lavat peccator in lacrymis stratum suum, et fiunt ei lacrymae suae panis die ac nocte (Psal. XIV) , dum non erubescit sacerdoti Domini indicare peccatum, et quaerere medicinam, secundum eum qui ait: Dixi, pronuntiabo adversum me injustitiam meam, et tu remisiti impietatem cordis mei (Psal. XXXI) . In quo impletur et illud quod Jacobus apostolus dicit: Si quis autem infirmatur, vocet presbyteros Ecclesiae, et imponant ei manus, ungentes eum oleo in nomine Domini: et oratio fidei salvabit infirmum, et si in peccatis fuerit, remittentur ei (Jac. V) . Et tu ergo cum venis ad gratiam baptismi, vitulum obtulisti, quia in morte Christi baptizaris; cum vero ad martyrium duceris, hircum obtulisti, quia auctorem peccati diabolum jugulasti. Cum autem eleemosynam feceris, et erga indigentem affectum misericordiae sollicita pietate dependeris, altare sacrum haedis pinguibus onerasti: nam si ex corde remiseris peccatum fratri tuo, et iracundiae tumore deposito, mitem intra te et simplicem recollegeris animam, immolasse te arietem, vel agnum in sacrificium obtulisse confide. Porro autem si divinis lectionibus instructus meditando sicut columba, et in lege Domini vigilando die ac nocte ab errore suo converteris peccatorem et a via nequitiae ad simplicitatem eum columbae revocaveris, atque adhaerendo [Col. 0262C] sanctis, feceris eum societatem turturis imitari, par turturum aut duos pullos columbarum Domino obtulisti. Quod si illa, quae spe et fide major est, charitas abundaverit in corde tuo, ita ut diligas proximum tuum non solum sicut teipsum; sed sicut ostendit ille qui dicebat: Majorem hac charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) , panes similaceos in charitatis oleo subactos, sine ullo fermento malitiae et nequitiae in azymis sinceritatis et veritatis te obtulisse cognosce. Sin autem in amaritudine fletus tui fueris luctu, lacrymis et lamentatione confectus, carnem tuam maceraveris, et jejuniis ac multa abstinentia aridam feceris, et dixeris: Quia sicut in frixorio confrixa sunt ossa mea (Psal. CI) , tunc sacrificium similam [Col. 0262D] a sartagine vel a craticula obtuleris: Et hoc modo inveniris tu verius et perfectius secundum Evangelium offerre sacrificia, quae secundum legem jam offerre non potest Israel.

(IBID.) Omnis oblatio quae offertur Domino, absque fermento fiet, nec quidquam fermenti ac mellis adolebitur in sacrificium Domino. Primitias tantum eorum offeretis et munera; super altare vero non ponentur in odorem suavitatis. (Ex Hesychio.) Nihil communionis vult habere doctrinam Dei cum exteriori scientia; quod enim fermentum alienam doctrinam appellat, [Col. 0263A] aperte ipse Dominus docuit dicens discipulis suis: Attendite a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum (Marc. VIII) . Mel vero paganorum doctrina intelligi, propter suavitatem verborum et dulcedinem eloquii, Salomon in Proverbiis docet, dicens: Non respicias ad mulierem meretricem, favus enim distillans labia meretricis, et nitidius oleo guttur ejus, novissima autem illius amara quasi absinthium (Prov. V) . Novissima autem quae? Quando videlicet inter veram sapientiam et fictam falsoque utentem nomine discernere coeperis; nam licet Ecclesiae in Canticis canticorum dicat: Mel et lac sub lingua tua (Cant. IV) , non contradicit praesentibus, sed et valde consentit, neque in lingua tua dixit, sed sub lingua, ut ostenderet quod paganorum sapientia et [Col. 0263B] Judaeorum littera linguae Ecclesiae, id est doctrinae, subjecta est: ergo horum non vult integram Deo doctrinam offerri; inde dicit: Non adolebitur in sacrificium quod est in holocaustum, primitias tantum eorum offeretis. Praecepit enim ex parte illius sapientiae primitias offerri, non autem plene ea uti; sed quemadmodum cum Paulus apud Athenienses concionaretur, dicens: Sicut quidam vester poeta dixit, hujus et genus sumus (Act. XVII) , qui inveniens verbum exterius ad occasionem Dei scientiae aptum, non quidem respuit nec tamen addidit, neque enim inde ultra testimonia multiplicavit. Quare? Quod placuit Deo per stultitiam praedicationis, sicut ipse Paulus ait, salvos facere credentes. Ut fides nostra non sit in sapientia hominum, sed in [Col. 0263C] virtute Dei, propter quod ait legislator, super altare vero non ponentur in odorem suavitatis, et cum liceret dici non ponuntur, non ponentur dixit, ostendens quod et si nos tentaverimus de exterioribus divinitatis adipisci notitiam, ad altare Dei hoc tale sacrificium non ascendit, nec odor fit suavitatis Domino, sed inferioribus deputatur tale sacrificium, et ut pote quod de terra habet subsistentiam, ad terram deprimitur. Quidquid obtuleris sacrificii, sale condies: nec auferes sal foederis Domini Dei tui de sacrificio tuo, in omni oblatione offeres sal. Quod sal pro apostolica sapientia dixit, plane hoc nobis Dominus ostendit, dicens apostolis: Vos estis sal terrae: si autem sal evanuerit ad nihilum valebit ultra, nisi ut mittatur foras, et conculcetur ab hominibus [Col. 0263D] (Matth. V) . Propterea autem sal apostolicam sapientiam appellavit, quia sicut omnis cibus ad nutriendum aptus omnimodo sale conditur, ita et omnis sermo utilis ad juvandum apostolicae omnimodo necessarium habet sapientiae condimentum, propterea non esse minus sal a sacrificiis, sed in omni munere praecepit sal offerri: ut quodcunque docueris, quodcunque correxeris, in quacunque virtute conversatus fueris, apostolicam aemulationem atque imitationem opereris, memorque sis Pauli dicentis: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi (Philip. III) . Et rursus: Jam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum, et domestici Dei superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso [Col. 0264A] summo angulari lapide Christo Jesu (Ephes. II) . Quia autem non simpliciter sal dixit, sed illud intelligibile legislator innuit: Non auferes, inquit, sal foederis Dei tui. Quod si foedus sive testamentum rationale est, utique et sal rationale est. Ergo testamenti evangelici, et salis apostolici praecommonere nos vult legislator. (Ex Hesychio.) Item quod mel in Dei sacrificio non offertur, indicat apud Deum nihil voluptuosum, nihil suave hujus mundi placere, nihilque quod non habeat mordacis aliquid veritatis: unde et pascha cum amaritudinibus manducatur: E contrario admisceri in omnibus sacrificiis sal jubetur, scilicet ut omnia quae ad Christi honorem offerimus sal rationis ac discretionis semper accipiant. Quod vero in sacrificium oleum offerebatur, significat [Col. 0264B] ut quidquid ad cultum Christi et devotionem sanctorum impendimus, totum cum hilaritate faciamus: Nihil, ut ait Apostolus, ex tristitia, aut ex necessitate, hilarem enim datorem diligit Deus (I Cor. IX) .

(IBID.) Si autem obtuleris munus primitiarum frugum tuarum Domino, de spicis adhuc virentibus, torres eas igni, et confringes in morem farris, et sic offeres primitias tuas Domino, fundens supra oleum et thus imponens, quia oblatio Domini est, de qua adolebit sacerdos in memoria muneris, partem farris fracti et olei ac totum thus. (Ex Hesiod. [sic]) Non solos praecepit Dei notitiam sive scientiam eos offerre [Col. 0264C] qui in eadem scientia multum tempus permanserunt, sed et inchoantes illam, qualis fuit Paulus; mox enim ut vocatus est praedicavit, propter quod sic quae nunc dicuntur intelligamus. Primitivus Deo est is qui noviter coepit credere, et qui ei nullum pridem divinae scientiae obtulit fructum. Si ergo ei sacrificium verbi Dei offerimus, scientiam ejus noviter inchoantes, et virentia quidem ut noviter quid discentes et noviter percipientes obtulerimus, quoniam necdum subtiliter ejus proferre mysteria capiamus, ut farinam offeramus aut similam necessarium est, ut virentia et torrida atque confracta, vel, sicut Septuaginta dicunt, ut recentia fricta matura fracta offeramus. Quemadmodum enim humectos fructus, et qui necdum possunt moli ut fiant [Col. 0264D] farina aut simila, quando voluerimus aptos esui reddere, igne eos confringentes, paleas eorum in eo quod eos frigimus separamus, sic quicunque necdum scientiam solidam habemus, nec subtilem excelsamque theologiam, necdum enim illam discernere idonei sumus, spiritualium Scripturarum perfectam scientiam non habentes: opus habemus eam in igne spiritus frigere, id est, illius operationem et subministrationem nobis commodari, ut ab ea litterae paleas separemus, ex illo enim sufficientem atque celerrimam Dei scientiam possidebimus. Propter quod eam intelligibilis sacerdos suscipit, oportet autem nos superfundere oleum, et superimponere thus; per eleemosynam quippe et orationem [Col. 0265A] scientia divina in nobis perficitur. De sacerdote autem ac de memoriali super altare posito supra jam diximus, nec necesse est illud iterari. (CAP. III.) Quod si hostia pacificorum fuerit ejus oblatio, et de bobus voluerit offerre, marem sive feminam immaculatam offeret coram Domino. Ponetque manum super caput victimae suae, quae immolabitur in introitu tabernaculi, fundentque filii Aaron sacerdotes sanguinem per circuitum altare, et offerent de hostia pacificorum in oblationem Domini, adipem qui operit vitalia, et quidquid pinguedinis intrinsecus est. Duos renes cum adipe quo teguntur ilia, et reticulum jecoris cum renunculis: adolebuntque ea super altare in holocaustum, lignis igne supposito, in oblationem suavissimi odoris Domino. (Ex Hesychio.) Quoniam [Col. 0265B] conversationes Deus hominibus differentes per legem sanxit; et in modum scandalorum [scalarum] virtutes ordinavit; ut alio quidem liceret omnes assequi, alio autem quasdam, ut sursum tamen quisque sublevaretur a terra, hoc quippe et differentia sacrificiorum significabat. Nam hic quidem de nobis holocaustum offeret, totum semetipsum Deo offerre volens, sicut et Paulus dicebat: Christo confixus sum cruci (Gal. II) . Alter, sacrificium pacificorum sive salutare, qui desiderat salutem, et non potest nimis sublimiter conversari; nam et si non valet virginitatem quispiam consequi, in casto autem conjugio conversetur, viam [veniam] percipit a Domino qui dixit: Nom omnes capiunt verbum, quando de virginitate apostolis exponebat; sed tamen inter eos [Col. 0265C] qui salvantur necessarie ordinatur, hoc ipsum tamen et de contemptu rerum, et de justitia et de cibo cum gratiarum actione; quod magnus est qui magna, et parvus, non tamen minimus, qui saltem mediocria consequi potest. Ut probaretur ergo quia duae conversationum species sunt ad justificationem hominum, duas sacrificiorum spontaneorum definitiones posuit. Ait enim in libro Exodi: Altare de terra facietis mihi, et immolabitis super holocaustomata et pacifica vestra, oves vestras et boves in omni loco in quo nominatum fuerit nomen meum: veniam ad te et benedicam tibi (Exod. XX, XXV) . Et praecepit quidem pacificorum holocaustum, subinfert autem pacifica, velut secundi ordinis et virtutis. Quicunque ergo solum sibi hoc putat sufficere si salvetur, [Col. 0265D] siquidem de bobus offeret. Esse autem bovem diximus eos qui circa agenda ea quae legis sunt vacant, sive masculum sive feminam. Immaculatum tamen munus offerat, et quidem eum qui holocaustum offeret non praecepit offerri feminam, nequaquam feminam privans ab hujusmodi conversatione, sed ostendens quod perfecta sapere proprie virorum est. Quod et si mulier haec sapiat, vir haec, ut pote fortis, appellabitur, de qua Salomon dixit: Mulierem fortem quis inveniet (Prov. XXXI) , demonstrans quod fortitudo, id est perfectio, difficile in mulieribus invenitur. Pacificorum autem sacrificium virorum et mulierum est; oportet enim et mulieres ita vivere sicut aptum est ad salutem. Sed quamobrem [Col. 0266A] manus imponere super caput victimae praecipiuntur, et immolare in introitu tabernaculi, sanguinemque fundere in circuitu altaris, in sacrificiis holocaustomatum sufficienter discussimus. Quod autem Deo offerre de suo sacrificio necesse habeant si salvari volunt, hoc quaeri et considerari necessarium est. Offerunt enim de hostia pacificorum in oblationem Domini, adipem qui operit vitalia et quidquid pinguedinis intrinsecus est, vel, sicut Septuaginta, adipem qui operit ventrem, et omnem adipem qui in ventre est, per ventrem cor significans. Ideo autem secundo ejus in supradicta editione memoriam fecit, quia duas habent operationes, sicut dicunt medici. Etenim per unam partem trahit alimenta, quod ventrem superiorem; per aliam [Col. 0266B] purgationes discernit, quod ventrem inferiorem vocant; renes vero quo vitalium seminum sunt ministeria: habent autem communionem cum ventre et femoribus; atque hujus rei gratia, adipem primum qui supra ventrem est, et duos renes, et rursus adipem qui super eos est, id est, super femora, ut pote quae vicina sunt renibus, jubet offerri, quia inter medium femoris et ventris renes siti sunt. In jecore autem, id est in hepate, delectationem sive concupiscentiam constitutam esse dixit: unde idem, secundum Septuaginta, hepatis pinnam cum renibus auferri dictum est, ut pote hepate in renibus vim operationis suae ministrante. Sed quid per haec significat? vel quid sancit iis qui salvari volentibus etiam nunc in parabolis os aperuit? Quod oportet [Col. 0266C] hostiam, id est primitias et holocaustomata, Deo ab his qui salvari volunt, intelligibilem adipem, videlicet desiderium, quod Graeci epitymiam dicunt, offerri: qui prius quidem operit superiorem ventrem, deinde inferiorem, ut et in cogitando et in implendo desiderium Deo offeramus: Oportet enim proponi prius, et postea compleri. Ergo venter animae cor est, in quo prius proponimus quasdam actiones, postea autem conamur implere. Proponere ergo appetere quodammodo est, festinare autem proficere digestio forsitan quaedam proprie dicatur, quorum utrorumque desiderium, quod adipem clamavit, necesse habemus Deo offerre, ut nihil pravum proponamus neque expleamus. Bene autem super ventrem superiorem, qui est appetitus, [Col. 0266D] adipem qui operit ventrem ait, quia maxima pars desiderii circa appetitum et circa propositum est. Inferiori autem ventri duos renes conjunxit; diximus enim quod communionem renes ad cor habent, unde David ait: Ure renes meos et cor meum (Psal. XXV) . Audi etenim Dominum per Jeremiam prophetam dicentem: Ego Dominus scrutans corda et probans renes (Jer. XVII) . Nullo modo autem membra haec prophetia conjunxisset, nisi omnimodo quippiam eis commune fuisset. Motum enim irascendi in corde, in renibus autem memoriam ejus jacere medici dicunt. Unde innocentiae sibi testimonium perhibens David: Judica me, Domine, quoniam ego in innocentia mea ingressus sum (Psal. XXV) , ait; et renes uri atque cor postulavit, ut pote cui utraque poterant testimonium perhibere. In renibus istis etiam seminis causa est, unde et communionem cum femoribus habere, qui ipsi coitalibus actionibus vim praebent, putantur. Vult ergo et nuptiarum desiderium offerri Deo, ut prolis causa, non fornicationis, proveniat, et honorabile sit conjugium et thorus immaculatus. Sed et hoc quod in nobis est irascibile Deo debet offerri, sic enim non ad operationem peccati, sed ad destructionem peccati irasci poterimus, et David in nobis implebitur Scriptura: Irascimini et nolite peccare (Psal. IV) . Quia enim est ira placens Deo, quando non ad nocendum, sed ad corrigendum proficit, probat aperte quod primum de Moyse in Exodo scribitur, ait enim: [Col. 0267B] Cumque appropinquasset ad castra, vidit vitulum et choros, iratusque valde projecit de manu tabulas, et confregit eas ad radicem montis, etc. (Exod. XXXII) . Quod autem in hepate concupiscentiae requiescere putantur, propterea pinnam, id est, summitatem, auferri cum renibus praecepit, et offerri ad altare: ut ab omni mala delectatione mundemur, scientes quia primitiva cogitationum nostrarum Deo necesse habemus offerre, sanctificantes per delibationem et massam. Verumtamen ita se quis debet disponere, ut omne desiderium et propositum cujuslibet actionis et consummationem Deo offerat, sed a mala ira et a tali delectatione mundari debet. Propterea enim motum irae et delectationum primitias, ipsumque totum conjugium, per pinnam hepatis et [Col. 0267C] renum offeret, recteque potest suam conversationem ad supernum altare offerre, et super holocausta, et super ligna quae sunt super ignem. Secundum enim mandata spiritus conversatur, et hostia Deo suavissimi odoris efficitur. Placet quippe ei perficere fructum, non solum centesimum, sed et sexagesimum et tricesimum. Si vero de ovibus fuerit ejus oblatio et pacificorum hostia, sive masculum sive feminam obtulerit, immaculata erunt. Si agnum obtulerit coram Domino, ponet manum super caput victimae suae, quae immolabitur in vestibulo tabernaculi testimonii, fundentque filii Aaron sanguinem ejus per altaris circuitum, et offerent de pacificorum hostia sacrificium Domino, adipem et caudam totam cum renibus et pinguedinem quae operit ventrem: atque [Col. 0267D] universa vitalia et utrumque renunculum cum adipe qui est juxta ilia, reticulumque jecoris cum renunculis, et adolebit ea sacerdos super altare in pabulum ignis et oblationis Domini. Si capra fuerit ejus oblatio, et obtulerit eam Domino, ponat manum suam super caput ejus, immolabitque eam in introitu tabernaculi testimonii, et fundent filii Aaron sanguinem ejus per altaris circuitum, tollentque ex ea in pastum ignis Dominici adipem qui operit ventrem, et qui tegit universa vitalia, duos renunculos cum reticulo quod est super eos juxta ilia [Al., circa vitalia], et arvinam jecoris cum renunculis adolebitque ea sacerdos super altare in alimoniam ignis et suavissimi odoris. Omnis adeps Domini erit jure perpetuo in generationibus [Col. 0268A] et cunctis habitaculis vestris, nec adipem nec sanguinem omnino comedetis. (Ex Hesychio.) Quem bovem offerre, et quem rursus ovem, quem vero capram, legislator praecepit, olim in his quae de holocaustis dicta sunt exposuimus: ergo bovem legalium mandatorum operatorem ostendimus. Oves autem simplices esse diximus, capras etiam simplices quidem versatos in peccatis, sed tamen postea conversos; sed ibi ovibus etiam caprarum sacrificium miscuit, ait enim: Quod si de pecoribus oblatio est, de ovibus sive de capris holocaustum, anniculum absque macula offerret; LXX autem sic edunt: Si ab ovibus munus ejus ab agnis et haedis in holocaustum, masculum immaculatum offeret illum. Quia oves genus quodammodo esse agnorum et haedorum complexi, Vetus [Col. 0268B] Testamentum aestimavit, invenies non hic tantum, sed et apud Amos, capras appellatas oves. Ait enim (Cap. VII) : non sum propheta nec filius prophetae, sed e populis [ Ms., epolus] ego sum vellicans sicamina, et sustulit me Dominus ex gregibus ovium; cum proprie e populis [epolus], quae capras vescuntur [qui capras pascunt] appellentur, manifestum est quia et capras inter oves posuit. Quia ergo quaedam ex ipsis agnos, quaedam capras lex dicit: quorum quidem agni simplices tantum et qui nihil peccaverunt significantur; caprae autem simplices quidem, sed qui peccaverunt et conversi sunt, horum sacrificium unum quodammodo esse in holocaustomatibus recte traditum est. Eum enim qui perfecta vult sapere, etsi peccator fuit, ex quo vitam [Col. 0268C] perfectam elegerit, sic oportet conversari sicut ille qui ante non peccavit. In sacrificio autem pacificorum cum eadem custodisset, tam in sacrificio ovium quam caprarum et boum, unum hoc plus in ovibus custodivit; quod non solum adipem reticulumque jecoris, vel secundum Septuaginta, pinnam hepatis, sed renes et caudam, vel idem secundum Septuaginta lumbum immaculatum cum renibus jussit offerri, quia enim ut simplex multa quae operari debuit omisit: debet suam virtutem offerre Deo, ut non virtute sua in malum, ut simplex, sed magis utatur in bonum et manifestum faciat, quia nihil ex his quae scire potest et exsequi omisit. Recte cauti redduntur simplices, ut pote qui ex simplicitate [Col. 0268D] facile poterant ad voluntatem trahi, ut non solum renes et adipem qui super ipsos est, sed et lumbum qui est in renibus offerant Deo. Quod autem adjicit in eadem translatione sine macula, integrum hoc intellige; quod explanans Symmachus pro immaculato integrum posuit. Aquila autem perfectum. Nam et propterea cum renibus addidit, integrum illud perfectumque secundum quod diximus offerri volens, ne aliud ejus Deo, aliud autem adversario simplex offeratur, sufficit enim huic ad veniam ea quae virtutis sunt non agere. Nam cum mala operatur, veniam non habebit; unde simplices ut columbas jubet esse Dominus, quia columbae nimiam quodammodo simplicitatem habent, verumtamen ab omni malitia non desunt. Qui autem de bobus sacrificium offert, [Col. 0269A] ut pote operator legalium mandatorum, non habet necessitatem lumbum offerre, quia hoc in correctione bonarum sortitus est actionum; is autem qui de capris immolat, etsi simplicis est generis, verumtamen quia ex peccatoribus conversus intellectus est, non potest lumbum immaculatum offerre: olim quippe eum peccato maculavit. Manifestum est ergo quod hic quidem, ut pote qui non fuerat in peccatis, immaculatum lumbum offerre potest, qui vero fuit, hic jam non offeret lumbum in sacrificiis, siquidem quae sunt de capris ascribitur, de quibus lumbum offerri non sancivit. Et hoc erat propter quod in sacrificio pacificorum ab agnis capras distinxit. Communia autem sunt alia, de quibus loqui necessarium non habemus, in oblatione enim boum sufficienter [Col. 0269B] tractatum est. Illud autem oportet cognosci quomodo ubi ait: Adolebit ea sacerdos super altare in alimoniam ignis et suavissimi odoris, cum Septuaginta edidissent: Offeret illud sacerdos ad altare exta, odor suavitatis, caeteri interpretes in sacrificio quidem holocaustomatum, pro extis, holocaustomata; alii autem oblationem ediderunt: in hoc autem pacificorum sacrificio, hic quidem panem, alii autem frumentum demonstrantes sine dubio, quia et si non perfectae philosophiae sit oblatio, hoc enim est holocaustomatum sacrificium, verumtamen sufficiens est etiam haec pascere in his quae sunt ad salutem et fortitudinem dare operanti, hoc enim nutrimentum panem praebere David propheta dicit cum ait: Panis, enim, confirmat cor hominis. Omnis [Col. 0269C] adeps Domini erit jure perpetuo in generationibus et cunctis habitaculis vestris, nec adipem nec sanguinem omnino comedetis (Psal. CIII) . Adipem ejus qui in nobis est desiderii, seu concupiscentiae; sanguinem vero animae figuram gerere diximus; quia ergo adipem in aeternum praecepit offerri, manifestum est quia consecrari Deo nostrum desiderium sive concupiscentiam vult. In aeternum autem, hoc est, ne ad Deum illud et ad mundum dividamus, propter quod et addidit, In generationibus, id est, per singulas aetates. In generationes autem permutationes aetatum intelliguntur. Quod ostendit Jeremias, cum populo Judaico in Babylonia scribere in septem generationibus septuaginta annorum dicens numerum. In cunctis autem habitaculis, id est, in omni conversatione, [Col. 0269D] sive socialem hanc agamus, sive solitariam assequamur vitam. Unde David dicebat: Qui habitare facit unanimes in domo (Psal. CXII) . Adipem atque sanguinem praecepit omnino non comedi: adipem ad hoc, quia desiderium sive concupiscentiam nos habere propriam, id est carnalem, non vult, propter quod Jacobus dicebat: Unusquisque autem tentatur, a concupiscentia sua abstractus et illectus (Jac. I) ; sanguinem autem, ut nec ad suam mortem, neque ad proximi currat: Bestiarum quippe hoc est crudelium proprium; ideo dixit: Non edetis omnem sanguinem. Non solum nos proximis parcere, sed et nobismetipsis praecipiens, nam et ad Noe aperte alia rursus praecepit: Carnem cum sanguine non [Col. 0270A] comedetis, sanguinem enim animarum vestrarum requiram. Significans quia per abstinentiam sanguinis, ab homicidiis abstinere vult hominem. Pro Deo autem non immolari vetuit, nec despicere animam, sed omnino praecepit, unde et sanguinem circa basim fundi altaris jussit.

(CAP. IV.) Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel: anima cum peccaverit per ignorantiam, et de universis mandatis Domini, quae praecepit ut non fierent, quippiam fecerit, si sacerdos qui est unctus peccaverit, delinquere faciens populum, offeret pro peccato suo vitulum immaculatum Domino. Et adducet illum ad ostium tabernaculi testimonii [Col. 0270B] coram Domino, ponetque manum suam super caput ejus, et immolabit eum Domino. Hauriet quoque de sanguine vituli, inferens illud in tabernaculum testimonii. Cumque intinxerit digitum in sanguine, asperget de eo septies coram Domino contra velum sanctuarii. Ponetque de eodem sanguine super cornua altaris thimiamatis gratissimi Domino, quod est in tabernaculo testimonii. Omnem autem reliquum sanguinem fundet in basim altaris holocausti in introitu tabernaculi. Et adipem vituli offeret pro peccato, tam eum qui operit vitalia, quam omnia quae intrinsecus sunt, duos renunculos et reticulum in quod est super eos juxta ilia, et adipem jecoris, cum renunculis, sicut aufertur de vitulo hostiae pacificorum. Et adolebit ea super altare holocausti. Pellem vero et [Col. 0270C] omnes carnes cum capite, et pedibus et intestinis et fimo, et reliquo corpore efferet extra castra in locum mundum ubi cineres effundi solent. Incendetque ea super lignorum struem, quae in loco effusorum cinerum cremabuntur. Nihil eorum quae necessaria fuerunt legislator omisit; designans quippe conversationum differentias, et ostendens nobis vias in oblatione sacrificiorum, quibus nos oporteat conversari, post hoc necessarie exponit Christi sacrificium, per quod nobis peccatorum remissio et redemptio concessa est. Ante alia ergo hoc nunc primum intende, quia peccata dixit esse animae, quidam enim corpus quasi causale peccati accusant, sed non ita est. Nam si sana sit anima, nihil illi nocebit carnis luxuries. Quam si secundum quem oportet modum regat anima, [Col. 0270D] recedit et cessat. Si autem dicis, atqui nolentem eam peccare dixit, verumtamen non coacta a carne, sed ignorantia boni, quam ex negligentia et mutatione deteriorum patitur, per quam etiam suavia ea quae sunt noxia aestimat. Sed et hoc vide quomodo in multis sacerdotem permiscet. Ait enim: Anima cum peccaverit de universis mandatis Domini quae praecepit ut non fierent, quippiam fecerit. Si sacerdos qui est unctus peccaverit, siquidem sacerdos qui unctus est peccavit, similem dicit aliis sacerdotem pro peccatis offerentem, quia et Christus nobis se similem praebuit, de ipso quippe ait Paulus: Propter quod debuit per omnia fratribus similis esse, ut misericors fieret (Heb. II) . Et fidelis sacerdos in his quae [Col. 0271A] ad Deum sunt ad reconcilianda peccata populi, plurima nimis hujus legis in Christo exponens. Sed jam sunt et quaerenda sequentia: nam ecce legislator peccatum ipsius sacerdotis peccatum populi appellavit, quia negligens sensibilis sacerdos, aut peccans ipse aut non vindicans in peccatoribus, illicit eos qui rudes sunt ad similia. Intelligibilis autem nec ipse peccatum fecit, nec nos vel parum neglexit; qui cum lege nobis naturali etiam scriptam dedit, et non sine testimonio, sicut ait Paulus, semetipsum reliquit. Verumtamen quia haec figura coaptanda est in Christo, secundum quod possibile est, ut per omnia imaginis consumitur color, hoc quod dictum est secundum quod dignum est Christo intelligibili sacerdoti debemus accipere. Si enim Dei longanimitate [Col. 0271B] non volentis peccatorem perdere abusus fuerit quis, videtur illi Deus licentiam dare peccandi, propter quod Isaias ait: Quare errare nos fecisti, Domine, de viis tuis, indurasti cor nostrum ne timeremus te? (Isa. LXIII.) Habacuc etiam similia quodammodo queritur, Quare non respicis super inique agentes, et taces, devorante impio justiorem se, et facies homines quasi pisces maris, et quasi reptile non habens principem? (Habac. I.) Aperte ergo videtur legislator illum sacerdotem significare cui dictum est: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech, eum qui a Patre unctus est, ad quem David dicebat: Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi, virga recta est virga regni tui, dilexisti justitiam et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus Deus tuus (Psal. XLIV) . Hic [Col. 0271C] ergo pro peccatis nostris convenienter sacrificium obtulit, de quo Paulus Hebraeis scribit: Sic et Christus semel oblatus ad multorum exhaurienda peccata, secundo sine peccato apparebit exspectantibus se in salutem (Hebr. IX) . Offeret tamen se pro peccato suo, LXX autem addunt, quod peccavit. Peccatum autem ejus, sicut qui semel illud in se suscepit, nostrum peccatum dicitur; unde et Paulus dicebat: Obsecramus pro Christo reconciliari Deo, et qui nesciebat peccatum, peccatum pro nobis fecit (II Cor. V) . Vitulum autem immaculatum Domino, videlicet Patri, offeret carnem suam; immaculatum vero, quia peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II) . Vitulus autem est quia in cruce intelligibiles nostros inimicos ventilavit. Quod autem LXX [Col. 0271D] vitulum de bobus legunt, ideo intelligemus dictum de bobus, quia secundum carnem ex patribus fuit qui de Legis exstiterant justitia gloriosi. Ubi autem offeret vitulum, id est, carnem suam? Ad ostium tabernaculi testimonii coram Domino, ad ostium quidem ut sacrificium Christi secundum doctrinas et traditiones apostolorum factum fuisse intelligamus, has enim esse ostia tabernaculi testimonii superius ostendimus, ut pote ad coelum introitum praebentia, quod tabernaculum est testimonii, habitare enim hic in tabernaculo testimonii docetur atque probatur. Habet enim Isaias apertissimam testimonii probationem dicens: Qui extendit velut nihilum coelos, et expandit eos sicut tabernaculum [Col. 0272A] ad inhabitandum (Isa. XL) . Coram Domino autem, quia inspiciente Patre consummabatur crucis mysterium, in tantum ut etiam aspicienti utique Patri diceret Dominus: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII) . Ponere autem eum manum super caput vituli, et jugulare vitulum praecepit. Nemo enim illum obtulit, sed nec immolare poterat, nisi semetipsum ipse ad patiendum tradidisset, propter quod non solum dicebat: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam (Joan. X) , sed et praeveniens, semetipsum in coena apostolorum immolavit. Quia enim de sanguine in tabernaculo testimonii intulit, docet Paulus ad Hebraeos dicens: Christus existens pontifex futurorum bonorum per amplius et perfectius [Col. 0272B] tabernaculum non manufactum, id est, non hujus creationis, nec per sanguinem taurorum et vitulorum, sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa (Heb. IX) . Et rursus: Neque enim in manufacta sancta ingressus est Christus formam verorum, sed in ipsum coelum ad ostendendum se vultui Dei pro nobis. Hic ergo tabernaculum testimonii coelum, quippe quia in ipso habitare Deum prophetae testificati sunt intelligamus: Qui habitat in coelis, inquit, irridebit eos (Psal. II) , et, Nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo (Joan. III) , Unigenitus de semetipso dixit hominibus. Ibi sanguinem introduxit, quia cicatrices portans passionum, a mortuis resurrexit, unde et suum corpus palpandum Thomae praebuit, atque ita [Col. 0272C] in coelos ascendit. Probant autem sequentia: Cumque intinxerit digitum in sanguine, asperget de eo septies coram Domino contra velum sanctuarii. Multis nominibus carnem Domini appellat, quia et multas operationes implevit, unde et ipse Dominus modo quidem semetipsum sacrificium, modo pastorem (Luc. XI) . Deinde rursus vitem, et panem vitae, granum tritici (Joan. XV, VI, XII) , opportune dispensatoriis verbis varians suas appellationes nominavit. Et nunc ergo velum ejus carnem appellavit; dubitare enim hoc non possumus, Paulo ad explanationem hujus mysterii dicente: Habentes fratres confidentiam in introitum sanctorum in sanguine Christi, quam initiavit nobis viam novam, et viventem per velamen, id est, carnem suam, et sacerdotem magnum [Col. 0272D] in domum Dei introeamus cum puro corde in satisfactione fidei (Hebr. X) , propterea et sanctuarii velum appellatum est, figuram quippe carnis Sancti sanctorum gerebat. Quia ergo digitus Dei virtus ejus dicitur, convenienter digitum in sanguinem intingit, ut ostendatur quia passiones carnis Dominicae virtute divinitatis actae sunt. Nam quomodo poterant talia tunc fieri, id est, solis recessus, terraemotus, scissio petrarum, et similia? Hic ergo virtute divinitatis passionem suscipiens, aspersit quidem suam carnem; aspersit autem septies, quia pro remissione hoc peccatorum, et pro subministrando nobis sancto Spiritu fecit, utrumque enim praedictus designare consuevit numerus. Quia autem sanguinem oportet [Col. 0273A] nos in passione ejus accipere, probant Pilati et Judaeorum turbae; dum enim traderetur cruci, ipse quidem clamabat: Mundus sum a sanguine justi hujus (Matth. XXVII) . Illi autem: Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Ibid.) . Hujus aspersionis et Petrus in catholica epistola meminit, apostolum se nominans secundum praescientiam Dei Patris in sanctificatione spiritus, in obedientiam et aspersionem sanguinis Jesu Christi (Petr. I) . Ponetque de eodem sanguine super cornua altaris thymiamatis gratissimi Domino, quod est in tabernaculo testimonii. Hic altare sedem Dei, hoc est cherubim, significat; quod enim sunt altare Isaias per visionem seraphim manifestavit, ait enim: Et volavit ad me unus de seraphim, et in manu ejus calculus quem forcipe tulerat [Col. 0273B] de altari (Isa. VI) . Thymiama autem sicut LXX dicunt compositiones, compositionem omnium sicut in thymiamate virtutum dicit: quia sunt intelligibile thymiama, ubi quippe decet virtutes, nisi in sede Dei esse compositas: in quibus et si in terra conversatio est, de coelo tamen descendunt, unde et Paulus de his qui in virtutibus conversabantur dixit: Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III) . Jacobus vero ait: Quae autem desursum est sapientia, primum quidem benigna est (Jac. III) . Sapientiam dicens unam de generalibus esse virtutibus. Post hanc enim fortitudo, et justitia, et charitas, multo magis et caeterae cum hac ordinantur, quae dum sunt quatuor, ut arbitror, excellenter cornua praedicti altaris, quia genera sunt aliarum virtutum [Col. 0273C] convenienter, nominantur. Ait autem et Isaias: Misericordiae Domini memorabor reminiscens virtutum ejus. Has Dominus ungit proprio sanguine, virtutem eis praestans majorem perfectioremque, ut contra adversariorum vires praevalere possint. Omnem reliquum sanguinem vituli fundi circa basim altaris holocausti, quod est in tabernaculo testimonii praecepit. Altare holocaustomatis rursus Christi corpus intelligamus. Sicut enim ipse sacerdos et sacrificium est, sic et altare est; si autem in multis nominibus unum est quod significatur, diximus quippe eum oportere intelligi etiam velum, nihil est quod ex hoc possit obsistere; dum enim multae sint in ipso operationes, convenienter etiam multa sunt [Col. 0273D] nomina. Quia autem intelligibile altare corpus Domini, et beatus Paulus intelligit ipso dicente cognosce; ait enim: Habemus altare de quo edere non habent potestatem hi qui tabernaculo deserviunt, corpus videlicet Christi, de illo enim Judaeis comedere fas non est. Hoc altare necessarie in introitu tabernaculi testimonii, id est in introitu coelorum est, quia per ipsum ingressum habemus in coelis. Sed jam reliqua sacrificii hujus discutiamus; quaecunque enim in sacrificio pacificorum seu salutari praecepit, eadem fieri etiam in hoc praecepit: duos renunculos jubet offerri, et reticulum quod est super eos et adipem jecoris, quod LXX edunt, et pinnam hepatis. Et adoleri ea super altare holocaustomatum, in duobus sacrificium dividens, quatenus omnibus [Col. 0274A] liceat Christi sacrificium imitari, id est, tam his qui inferioris sunt conversationis, eis quippe convenire pacificorum diximus sacrificium, quam altiora sapientibus, quibus imitari sufficit, quae sequuntur: Pellem vero et omnes carnes cum capite et pedibus et intestinis, et fimo et reliquo corpore efferet extra castra. Quod praecepit ut non Christum dividas, sicut quidam dividunt dicentes: Is qui de Maria est, passus est, qui autem de Deo Patre est, passus non est. Nobis enim unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, qui [ Ms., quia], secundum quod Paulus dixit. Cum ut homo pateretur miracula, tamen in passionibus operabatur ut Deus (Hebr. II) . Caro enim in Domino omnis ejus humanitas, quia Verbum caro factum est, dicitur, propter quod et carnem [Col. 0274B] ejus cum capite et pedibus vel cum capite et extremis, videlicet pedibus. Sic enim caeteri interpretum ediderunt, jussit incendi ut per praedicta verba, eum qui pro nobis passus est esse a principio, et in novissimis intelligeremus, de quo ait Paulus, quia in ipso creata sunt omnia quae in coelis, et quae in terra, visibilia et invisibilia. Sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates. Omnia per ipsum, et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnia, et omnia in ipso constant. Et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium primogenitus a mortuis, ut sit ipse in omnibus primatum tenens (Colos. I) . Insuper cum intestinis et fimo, vel, sicut Septuaginta, cum ventre et stercore, ait, ut quia mentis intelligibilis venter figuram gerit, sicut in sacrificiis [Col. 0274C] aliorum holocaustorum ostendimus, ex eo mentem habuisse nostram eum qui pro nobis passus est, minime ignoramus, quod quidam haereticorum negant. Fimus autem peccata generis humani significat, quae crucifixus in se suscepit, haec enim fimus Domini verisimiliter dicuntur, fimus quippe cum sit immundus, gerentem non polluit. Neque naturae nostrae est quamvis sit in nobis, sicut et peccata nostra quae portavit Dominus, et aliena fuerunt ab eo, et eum nullatenus polluerunt, permansit enim sine peccato. Totum ergo vitulum, id est, totum Christum, extra castra in loco mundissimo ubi effundi cineres solent ejici legislator jubet, apertissime sacrificii Christi locum significare studens, extra castra enim passus est, quod testatur Paulus, dicens: Ideo et Jesus ut [Col. 0274D] sanctificaret plebem extra portam passus est (Hebr. XIII) . Quis autem mundus est cineris locus? Golgotha videlicet, et in tantum mundus, ut mundum totum ipse mundaret; cineris autem recte locus dictus est, quia in ipsa exstincta sunt peccata generis humani, unde et mundus locus appellatur. Incendentque ea super struem lignorum. Ligna autem in igne, sacras Scripturas diximus; quaecunque autem in Domino tempore passionis gesta sunt, ad implenda ea quae prophetae dixerunt sunt gesta, quod manifestat Dominus, quando a Judaeis comprehensus est, dicens: Tanquam ad latronem existis cum gladiis et fustibus comprehendere me: quotidie in templo sedebam docens, et non me tenuistis, hoc autem factum [Col. 0275A] est ut complerentur Scripturae prophetarum (Luc. XXII) . Et rursus: Jesus autem videns quod omnia consummata essent, ut impleretur Scriptura, dixit, Sitio (Joan. XIX) . Sed cum per singula figura Dominicae passionis appareat, tamen planius legislator videtur hoc in sequentibus figurare mysterium. (CAP. IV.) Quod si omnis turba Israel ignoraverit, et per imperitiam fecerit quod contra mandatum Domini est, et postea intellexerit peccatum suum, offeret vitulum pro peccato, adducetque eum ad ostium tabernaculi, et ponent seniores populi manus super caput ejus coram Domino, immolatoque vitulo in conspectu Domini, inferet sacerdos qui unctus est de sanguine ejus in tabernaculum testimonii, tincto digito aspergens septies contra velum, ponetque de eodem sanguine in [Col. 0275B] cornibus altaris, quod est coram Domino in tabernaculo testimonii. Reliquum autem sanguinem fundet juxta basim altaris holocaustorum, quod est in ostio tabernaculi testimonii, omnemque ejus adipem tollet, et adolebit super altare, sic faciet et de hoc vitulo quomodo fecit et prius. Et rogante pro eis sacerdote, propitius erit Dominus. Ipsum autem vitulum efferet extra castra, atque comburet, sicut et priorem vitulum, quia pro peccato est multitudinis. Nihil in his legislator commutavit quod esse possit extra praedictum sacrificium, quod est principis sacerdotum. Idem enim a turba Israel et a sacerdote offerri praecepit, vitulum enim et hic et illic dixit. Similiter etiam sanguinem in tabernaculo testimonii offerri jubet, vitulum autem extra castra incendi. Atque [Col. 0275C] apertissime in his quae dicta sunt ostenditur quia eadem erant plebis sacerdotisque peccata, nam quam ob causam idem sacrificium pro eis offerret. Quod autem de sacrificio immutatum est, hoc magis ad firmitatem pertinet, quod unum sit sacrificium, nam in sacerdote non dixit, si cognoverit peccatum suum. Nec enim ignoraturus erat Dominus peccatum, quod ut susciperet incarnatus est. De turba autem, id est, de synagoga, sive de plebe, attende quid ait: Quod si omnis turba Israel ignoraverit, et per imperitiam fecerit quod contra mandatum Domini est, et postea intellexerit peccatum suum. Ergo ab initio quidem suum peccatum ignoraverunt, sed postea cognoverunt; et hoc ostendunt ipsa verba Domini, ait enim: Nisi venissem et locutus eis fuissem, peccatum non [Col. 0275D] haberent, ut ignorantes utique, nunc autem excusationem non habent de peccato suo (Joan. XV) , ut pote per ejus doctrinam discentes quod nesciebant prius; quando ergo suum peccatum cognoverunt, tunc ad sacrificium Unigeniti se verterunt. Deinde in sacrificio sacerdotis ipsum diximus imposuisse manum super caput vituli, hic autem seniores hoc facere dicit. Utrumque enim revera in Christi sacrificio agebatur, id est, quia et imminebant ad consummandum illud seniores populi et scribae, et Caiphas princeps sacerdotum, dicebantque: Expedit vobis ut unus homo moriatur pro populo, et non tota gens pereat (Joan. XVI) . Et quia nullo modo expleri potuisset, si non semetipsum ad passionem Dominus [Col. 0276A] tradidisset, in tantum uti praediceret Petro: Mitte gladium tuum in vaginam, calicem quem dedit mihi Pater, non vis ut bibam illum? (Matth. XXVI.) Festinabat enim dispensare nostrorum peccatorum remissionem, quod necessarie in his quae sunt de vituli synagogae sacrificio est consideratum. Ait enim: Sic faciet de hoc vitulo quomodo fecit et prius. Et rogante pro eis sacerdote, propitius erit Dominus. Christus enim factus est nobis propitiatio in sanguine suo, sicut a beato Paulo Romanis scriptum est, per quem in tantum peccata remissa sunt, quatenus ipsi quoque remissionem mererentur qui in eo peccaverunt. De ipsis quippe dixerat: Pater, ignosce illis, nesciunt enim quid faciunt (Luc. XXIII) . Sed quid ad finem sacrificii legislator dixit? Sufficit enim nobis [Col. 0276B] legis ipsius conclusio ad manifestanda praesentia. Ipsum autem vitulum efferet extra castra atque comburet, sicut et priorem vitulum, quia pro peccato est multitudinis. Vides quomodo nihil mutari in secundo sacrificio extra hoc quod primo est praecipitur? Et quamobrem? Quia pro peccato est, inquit, multitudinis. Ergo hoc manifestum est et indubitabile quia idem peccatum plebis et sacerdotis intellexerit. Et propterea idem in utroque sacrificium ordinavit; nec ipsis quidem verbis dividens quod non faceret, nisi figurae fuissent ea quae tunc agebant. (IBID.) Si peccaverit princeps, et fecerit unum e pluribus per ignorantiam, quod Domini lege prohibetur, et postea intellexerit peccatum suum, offeret hostiam Domino, hircum de capris immaculatum, ponetque manum suam [Col. 0276C] super caput ejus. Cumque immolaverit eum in loco ubi solet mactari holocaustum coram Domino, quia pro peccato est, tinget sacerdos digitum in sanguine hostiae pro peccato, tangens cornua altaris holocausti, et reliquum fundens ad basim ejus. Adipem vero adolebit supra, sicut in victimis pacificorum fieri solet, rogabitque pro eo et pro peccato ejus, ac dimittetur ei. Quod si peccaverit anima per ignorantiam de populo terrae, ut faciat quidquam ex his quae Domini lege prohibentur, atque delinquat, et cognoverit peccatum suum, offeret capram immaculatam, ponetque manum super caput hostiae quae pro peccato est, et immolabit eam in loco holocausti. Tolletque sacerdos de sanguine in digito suo, et tangens cornua altaris, reliquum fundet ad basim ejus. Omnem autem auferens adipem [Col. 0276D] sicuti auferri solet de victimis pacificorum, adolebit super altare, in odorem suavitatis Domino, rogabitque pro eo et dimittetur ei. Quemadmodum in spontaneis sacrificiis differentias in conversationibus et conditionibus vitae offerentium ordinavit, ita rursum pro peccatis sacrificia aequalia esse peccatis jubet, quorum magnitudo non solum ex actione peccati, sed ex persona peccantium ponitur Et nimis recte, quia et Dominus apostolis dixit: Servus cognoscens voluntatem domini sui, et non se praeparans nec faciens secundum voluntatem ejus, vapulabit multis; qui autem non cognovit, et non fecit digna plagis, vapulabit paucis (Luc. XII) ; sed quid subjunxit? Cui datum est multum, multum quaeritur ab eo; et cui creditum est [Col. 0277A] multum, multum exigitur ab eo (Luc. XII) . Hunc intellige esse qui a legislatore dictus est princeps; hic ergo si peccaverit, hircum offert, si quis autem de populo, dicit autem idiotam, sive popularem, non eum qui sorte distinctus est ad meditandam legem. Nam et hic utique princeps nominaretur, qui pro minori peccato capram offerre praecipitur, quemadmodum ille hircum, hic feminam, ille marem. Quemadmodum ergo oblatio caprae sacrificium pro peccato signat, sic hircus et capra cum sit feminini generis, hircus masculini, sacrificii interpretatur vim. Non enim frustra hoc legislator intendit, sed quia hircus et capra: hoc autem Septuaginta in Graeco sic edunt, ut χίμαρον et χίμαιραν dicant offerri debere, quod Latini ex eadem editione interpretati sunt: [Col. 0277B] haedum ex capris masculum, et capram de haedis femellam. Chimarrus autem et chimarra fetus caprarum sunt, chimerrini vel χιμερίνοι, id est, qui circa tempus hiemis nascuntur: nam bis per annum capris parientibus, quidam fetus tempore hiemis, quidam autem aestatis generantur. Cum ergo ita se habeant, per hiemem tristitiam poenitentiae docet; in tristitia quippe hic et fletu filios generat, sed tamen filii ejus non sunt a sacrificio probati. Unde existimo haedos, id est, χιμάρους, offerre poenitentes, ut pote fluctuantes, praecepit, et ut qui diversitatibus undarum a peccatis se erigentibus, repugnantes misericorditer omnino salvabuntur. Si enim permaneant in poenitentia, et non desperent, velut in tempestate relinquentes navis animae gubernacula [Col. 0277C] liberabuntur; sin autem desperaverint, quemadmodum quidam gubernatores vel nautae pavidi, statim pereunt. Nam et Dominus dixit: Orate ne fiat fuga vestra hieme vel sabbato (Matth. XXIV) , hiemem tempus poenitentiae dicens, sabbatum vero otium animae atque virtutum cessationem intelligens; ad otium siquidem atque a malis vacationem datum est sabbatum, sed Judaeorum gens hoc e diverso usa est. Grave autem est in tempore quo necessaria est poenitentia, et multo gravius quo vacat ab omnibus operibus, quemquam tentari, vel persecutionem pati, unde etiam sicut majorem eum qui sabbato persecutionem patitur, novissimum numeravit. Quia ergo et hirci et caprae sive haedi virtutem et differentiae sacrificiorum modum didicimus, jam videamus quae [Col. 0277D] in utroque aguntur sacrificio. Communia enim sunt, quoniam poenitentiae finis, et generalis effectus peccatorum remissio est, quam aperte legislator posuit, dicens: Quod si peccaverit anima per ignorantiam de populo terrae, ut faciat quidquam ex iis quae Domini lege prohibentur. Non dicit quid, quia in quolibet praevaricatus quis fuerit, in totam legem delinquit, sicut beatus Jacobus ait: Quicunque totam legem servaverit, offendat autem in uno, omnium reus constituetur (Jac. II) . Quando ipse qui peccavit peccatum suum cognoverit, neque enim aliter poenitentiam agere potest nisi cognoscat peccatum suum, tunc enim princeps hircum sive chimarrum; is autem qui de turba est effert capram sive chimarran, immaculata [Col. 0278A] autem utraque: immaculatam siquidem oportet esse poenitentiam. Quae autem ejus est macula? Videlicet si peccato compatiatur, vel amicus sit poenitens pro quo agit poenitentiam. Oportet enim eum perfecte a peccato eodem atque studiosissimo recedere proposito. Deinde imponet manum suam super caput hostiae; ipse per semetipsum peccatum manifestans, et suam offerens confessionem. Ipse autem (secundum Septuaginta) non occidit, sed alii, habet enim necessarium et aliorum auxilium ad orationem, ut suscipiatur ejus poenitentia, unde nec omnimodo sacerdotes occidere praecepit. Ait enim: Occident eum in loco in quo occiduntur holocaustomata. Qui autem occidant non addidit, licet enim in sacrificio poenitentiae alterius uti adjutoriis. Quod testatur Jacobus [Col. 0278B] dicens: Orate pro alterutro ut salvemini (Jacob. V) . Sed magis justorum utamur adjutorio, ipse enim subdidit: Multum enim valet oratio justi assidua (Ibid.) . Ubi autem occident? Idem secundum LXX, In conspectu Domini. Pro peccato quippe in conspectu Domini confiteri necessarium habemus, propter quod dixit David: Peccatum meum cognitum tibi feci, et injustitias meas non operui. Dixi, Pronuntiabo adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti iniquitatem cordis mei (Psal. XXXI) . Propterea hic legislator intulit: et tollet et ponet sacerdos sanguinem peccati digito super cornua altaris holocaustomatis, sanguinem autem peccati appellavit, qui pro peccato offertur. Hujus primitias sacerdos Christus super cornua altaris holocaustomatis [Col. 0278C] offeret, videlicet per crucem suam; si enim altare holocaustomatis Domini corpus est, hujus procul dubio cornua crux erit, de qua Habacuc dixit: Cornua sunt in manibus ejus (Habac. III) . Offeret super suam crucem primitias necessario sui sanguinis qui pro peccato offertur, quia opus crucis et effectus perfecta peccatorum nostrorum remissio est. Quod autem dicit: Reliquum sanguinem fundet ad basim ejus, omnem poenitentiam evangelicae tribuit praedicationi, quam esse basim altaris diximus. Recte autem poenitentiam omnem apostolicae praedicationi tribuit, quia omnis ejus intentio haec est, ut omnis homo poenitens se corrigendo salvetur, propter quod et primam illam vocem Dominus providet in Evangelio doctoralem: Poenitentiam agite, appropinquabit [Col. 0278D] enim regnum coelorum (Matth. IV) . Omnem autem auferens adipem sicut auferri solet de victimis pacificorum, ut poenitentis omne desiderium sursum respiciat, id est coelum intendat, tunc enim poterit poenitentiam offerenti in pacificorum sacrificio reputari: Sed quis sit finis horum quae dicta sunt, addidit: Rogabitque pro eo sacerdos et dimittetur ei. Neque enim idonei sumus peccata nobismetipsis dimittere, Christus autem nobis propitiationem perficit. Si autem de pecoribus obtulerit victimam pro peccato, ovem scilicet immaculatam, ponet manum super caput ejus, et immolabit eam in loco ubi solent holocaustorum caedi hostiae, sumetque sacerdos de sanguine ejus digito suo, et tangens cornua [Col. 0279A] altaris holocausti, reliquum fundet ad basim ejus. Omnem quoque auferens adipem, sicut auferri solet adeps arietis qui immolatur pro pacificis, et cremabit super altare in incensum Domini. Rogabitque pro eo, et pro peccato ejus, et dimittetur illi. Semetipsum nunc quoque sequens legislator oblationi caprae, sive chimarrae quam diximus ab his qui sunt de populo, et qui non occupantur in meditatione legis, offerri ovem quoque conjunxit: quoniam in populo et idiotis possibile est esse aliquos etiam simplices quibus conveniat ovis sacrificium, quod tam in holocaustomatis quam sacrificiis hostiae pacificorum demonstratum. Aperte ergo legislator approbare cupiens quod non solum princeps, id est scientia sublimior, nec tantum popularis, sed si quis [Col. 0279B] est in popularibus simplex, si forte peccaverit, quod et hic ad redemptionem peccatorum debeat poenitentiam, ovis sacrificium introduxit: ideo autem non arietem, sed ovem, id est feminam, et non masculum praecepit offerri, quia popularibus feminarum sacrificium deputavit; eos hic qui legem accipiunt evidenter contestans, ut quicunque principatum sortitus est, et est aliis sublimior scientia, non solum exhibeat simplicitatem cum oporteat eum etiam prudentem esse sicut serpentem, quemadmodum Dominus ait; qui vero non est talis, id est, qui non abundat scientia, et propterea in populo deget, hic quamvis sit simplex, si contingat ut peccet, nec ipso peccato ignoscetur nisi per oblationem poenitentiae peccatum diluerit. Cum ergo haec ita se habeant, non [Col. 0279C] egent caetera expositione. Cum enim sacrificium pro peccato sit, simul hic de capra et ove praecepit, unde necesse non est, cum tendamus ad sequentia, diu in praesentibus immorari.

(CAP. V.) Si peccaverit anima, et audierit vocem jurantis, testisque fuerit quod aut ipse vidit aut conscius est, nisi indicaverit, portabit iniquitatem suam. (Ex D. Augustino.) Hoc enim videtur dicere peccare hominem, quo audiente jurat aliquis falsum, et scit eum falsum jurare et tacet, tunc autem scit, si ei rei de qua juratur testis fuerit aut vidit, aut conscius fuit, id est aliquo modo cognovit, aut oculis suis conspexit, aut ipse qui jurat, illi indicavit. Ita enim potuit esse conscius, sed inter timorem hujus peccati et timorem proditionis hominum non parva existit plerumque tentatio; possumus enim paratum [Col. 0279D] ad perjurium admonendo vel prohibendo a tam gravi peccato revocare; sed si non audierit, et coram nobis de re quam nobis falsum juraverit utrum prodendus sit, si proditus etiam in periculum mortis incurrat, difficillima quaestio est, sed quod non expressit, cui hoc indicandum esset, utrum illi cui adjuratur, an sacerdoti, vel cuipiam qui non solum eum persequi non potest irrogando supplicium, sed etiam orare pro illo potest, videtur mihi quod se homo solvat, etiam a peccati vinculo, si indicet talibus qui magis possunt prodesse quam obesse perjuro, sive [Col. 0280A] ad corrigendum, sive ad Deum pro illo placandum, si et ipse confessionis adhibeat medicinam. Post hoc autem peccati genus quod de perjurio alicujus non indicato commemoravit, nullum pro eo sacrificium jussit offerri, sed deinde subjunxit.

(IBIDEM.) Anima quae tetigerit aliquid immundum, sive quod occisum a bestia est, aut per se mortuum, vel quodlibet aliud reptile, et oblita fuerit immunditiae suae, rea est, et delinquit. Et si tetigerit quippiam de immunditia hominis, juxta omnem impuritatem qua pollui solet, oblitaque cognoverit postea, subjacebit delicto. Neque hic sacrificium pro illo genere peccati [Col. 0280B] quid offeratur commemoravit, sed adhuc adjecit et ait: Anima quae juraverit et protulerit labiis suis, ut vel male quid faceret vel bene, et idipsum juramento et sermone firmaverit, oblitaque postea intellexerit delictum suum, agat poenitentiam pro peccato, et offerat agnam de gregibus sive capram, orabitque pro eo sacerdos, et pro peccato ejus. (Ex Augustino.) Quid est ergo quod pro tacito cujusquam perjurio, et pro eo quod tangitur morticinum, vel aliquid immundum, nullum sacrificium commemoravit; pro eo vero peccato ubi falsum quisque nesciens jurat, dixit offerri agnam vel capram, an pro omnibus supradictis hoc sacrificium oportet intelligi? Voluit enim prius omnia enumerare, et sic inferre quo sacrificio possit expiari. Si autem non potuerit offerre [Col. 0280C] pecus, offerat duos turtures vel duos pullos columbarum Domino: unum pro peccato, et alterum in holocaustum: dabitque eos sacerdoti, qui primum offerens pro peccato, retorquebit caput ejus ad pennulas, ita ut collo haereat, et non penitus abrumpatur, et asperget de sanguine ejus parietem altaris; quidquid autem reliquum fuerit, faciet distillare ad fundamenta ejus, quia pro peccato est: alterum vero adolebit holocaustum ut fieri solet. Rogabitque pro eo sacerdos, et pro peccato ejus, et dimittetur ei. Quod si non quiverit manus ejus offerre duos turtures, vel duos pullos collumbae, offeret pro peccato similam, partem ephi decimam. Non mittet in eam oleum, nec thuris aliquid imponet, quia pro peccato est, tradetque eam sacerdoti, qui plenum ex toto pugillum hauriens, cremabit super altare, in monimentum ejus qui obtulit, rogans pro illo et expians. Reliquam vero partem ipse habebit in munere. (Ex Hesychio.) Num eadem legislator [Col. 0280D] repetit, cum in praeteritis dixisset: Quod si peccaverit de populo terrae per ignorantiam, ut faciat quippiam ex his quae Domini lege prohibentur atque delinquat? generaliter de omni peccato praecipiens, et jubens quae debent offerri. Quando enim dixit: Quod si peccaverit de populo terrae per ignorantiam, ut faciat quippiam ex his quae Domini lege prohibentur, atque delinquat, sensibilem Israelem ostendit, qui cognoscens Dei mandata, non debuit quippiam legis transgredi; transgressus autem implere debuit ea quae ad poenitentiam pertinent. In praesenti autem [Col. 0281A] dicens: Si peccaverit anima, nequaquam addidit, de populo terrae, et rectissime, dicit enim peccata a quibus necesse sit, secundum quod ait Jacobus, etiam hos qui sunt ex gentibus abstinere, id est, idolothitis, et suffocatis, et sanguine et fornicatione (Act. XV, XXI) . In his enim invenies sequentia connumerata. Deinde superius quod est peccatum uniuscujusque per semetipsum delinquentis, et quod per se quis gessit designatur; hic autem eum qui alienis peccatis communicavit, demonstrat, hoc enim tactus immundi, et morticini, et a bestia capti innuit, non per aenigmata, sed aperte exponens quod quidam despiciunt, id est, alterius in errorem mittentis, non arguere errorem, sed consensum praebere. Nunc ergo ostendit quia et in hoc oblationem, eam videlicet [Col. 0281B] quae ad poenitentiae absolutionem pertinet necessariam habeamus. Si peccaverit anima, et audierit vocem jurantis, testisque fuerit quod aut ipse vidit, aut conscius sit, id est, si aliquo furtum aut dolum faciente, et jusjurandum pro eis dante, videns aliquis furtum vel dolum quem fecit, vel aliter conscius quod falso juret, non prodiderit, portabit iniquitatem. Et recte: nam cui licuit arguere peccatum, et texit, adjutor ejus procul dubio factus est; qui vero auxiliatus est, in semetipsum peccatum traxit. Non solum autem praedicti peccati immunditiam evitandam putavit, sed et si quis tetigerit omnem rem immundam, aut morticinam, aut a bestiis captam, non corporis, sed rei immundas actiones ostendere cupiens, nec illas immunditias quas Judaeorum gens [Col. 0281C] existimat. Quae sint autem actiones quarum communicatio sicut immundarum evitanda est, Salvator apostolos docuit dicens: Adhuc et vos sine intellectu estis? Nescitis quia omne quod ingreditur in os, in ventrem vadit, et in secessum emittitur? Quae autem egrediuntur de ore, de corde exeunt, et haec coinquinant hominem: etenim de corde exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, falsa testimonia, furta, blasphemiae, haec sunt quae coinquinant hominem (Matth. XV) . Propter quod et immundae res, ut pote polluentes eos a quibus tanguntur, id est, eos qui eis communicant a legislatore intellectae sunt morticinae; his similis est in polluendo, homo qui per peccatum mortuus est. De qualibus Dominus dicebat: Dimitte mortuos sepelire mortuos suos. A bestiis [Col. 0281D] autem captus est, qui, operante in eo diabolo, tractus est ad aliquam actionem malam, quemadmodum Judas ad tradendum Dominum. De quo Joannes evangelista ait: Et facta coena, mittente diabolo in corde ejus ut traderet eum Judas Simonis Iscariotis (Joan. XIII) . Quod autem in LXX translatione non dixit simpliciter, a bestia captum, sed addidit immundum, qui est a bestia captus, putas non est omnimodo et immundus? et dicimus nequaquam: neque enim omnis qui a bestia capitur, jam omnimodo ab ea et occiditur, forsitan enim et postquam capitur, liberatur, sicut Petrus: Incidit enim in diaboli laqueum, tempore negationis, sed resipiscens, evasit. Et dicit cum David: Anima mea sicut passer erepta est de laqueo [Col. 0282A] venantium (Psal. CXXIII) . Hic ergo immundus non est, sed quaedam differentiae, idem secundum LXX, morticinorum positae sunt, de quibus quaedam dixit esse pecora, quaedam vero abominationes. Morticinum autem pecus est homo, qui per insipientiam peccans, et pecudum contra legem vitam vivens; abominationes autem immundae, veluti canes et simiae et quaecunque talia sunt de animalibus appellantur, quae etiam ab infidelibus colebantur, vel quodlibet reptile, id est, quod super ventrem suum trahitur. Ergo per haec, tam idololatras apertissime significat quam in alio malo viventes, id est, in dolis et in rapinis, seu in aliis cupiditatibus; his omnibus si quis tactu communicaverit, et oblitus fuerit, vel, sicut LXX dicunt, latuerit illum, quoniam oblivio [Col. 0282B] animae, et obscuritas mentis, sive actio mala, inquinatio est, in horum tactu, id est, vel in eo quod quis haec operantibus conniventiam praebet, vel in eo quod placent talia, modis omnibus polluitur, sed et si tetigerit quippiam de immunditia hominis, juxta omnem impuritatem qua pollui solet de omni immunditia ejus, quamcunque tangens pollutus fuerit. Dicit autem secundum litteram eos qui seminis fluxum patiuntur, et menstruatas, et quosdam alios, de quibus subtilius ipse legislator paulo post dixit, in quibus horum expositionem servavimus, hoc solummodo nunc pro commemoratione ponentes, quod non omnis immunditia hominis polluit tangentem. Ideoque enim dixit: juxta omnem impuritatem qua pollui solet. Anima quae juraverit et protulerit labiis [Col. 0282C] suis, id est, aperte promittens, ut vel male quid facere vellet, vel bene. In quibus peccatum est, quando is qui bene promisit, facere mentitur; aut qui mala minatus est, veritatem dicit, quod et Herodes perpessus est, qui pro eo quod juravit Herodiadi, Joannem Baptistam capite detruncavit (Matth. XIV) ; oblitaque postea intellexerit delictum suum. Omnia haec videlicet quae dicta sunt, unusquisque cum senserit et cognoverit, confiteatur peccatum quod fecit, et offerat agnam de gregibus sive capram, quia de aliquo qui de populo est, videlicet de vulgo, loquitur hoc loco, inter quos possibile est, simplicem quempiam inveniri, agnam de gregibus, ut pote aptam simplici, quemadmodum superius diximus. Orabitque pro eo sacerdos et pro peccato ejus. Consuetis [Col. 0282D] utitur verbis, in memoriam nostram revocans ea quae superius in deprecatione pro peccatis praecepit peragi; quae iterum dicere, ut pote semel dicta, necessarium non habemus. Solummodo autem hoc adjiciamus, ut si quid horum peccaverit princeps, hircum de capris offerat, oblationem sibi dignam et poenitentiam; nec ipsum peccare oportuerat, nec alterius communicare peccatis, non enim ad virtutem, sed ad iniquitatem aemulantes se, invenitur producere sive provocare subjectos, propter quod illud, quasi quod nec evenire deberet, indiscussum reliquit. Sed et hoc notandum est quia delictum aliquando quidem specialem iniquitatem quae contra solum praesumitur Deum, qualis est quae in sanctis, [Col. 0283A] atque in jusjurandum committitur; aliquando autem omne peccatum quod ad scientiam pervenit, legislator appellat, et propterea ab eo ubique cognitio peccati, sive anteponatur, sive subinferatur, modis omnibus delictum dicitur, ut ostendat quia omne peccatum, postquam cognoscitur, in ipsum delinquitur Deum. Et ideo appellatur delictum, id est, πλημμέλεια . Non enim sine causa legislator hoc sermone frequenter utitur; nam et quemadmodum differentes conversationes hominum in exordiis libri per holocaustomata et sacrificia salutaria designans legislator, non frustra proposuit, sed vias multas et januas aperire cupiens, sic et modo non unam speciem, sed multas de oblationibus pro peccato sancivit, ut pluriores modos poenitentiae proponeret; [Col. 0283B] quia nec omnes homines omnes modos implere possunt, nec omnis modus poenitentiae in omni peccato convenit; quando enim poenitentia saccum, et jejunium, et lacrymas et orationem continuam, et vigilias exigit, aliaque similia, quomodo, verbi gratia, senectute, aut aliter corpore infirmus, talem agere poenitentiam praevalebit? Num ergo hic propter infirmitatem aut senilem aetatem repellitur a poenitentia? Nullo modo, habet enim alium modum ad impetrandam remissionem peccatorum. Sed quis hic sit, sequentia demonstrant. Ait enim: Si ergo hic non potuerit offerre pecus, offeret pro peccato suo quod peccavit duos turtures aut duos pullos columbarum Domino. Quamobrem necessarium nimis est reminisci nos quia contemplativam vitam, et in meditatione [Col. 0283C] conversantem, et mundam atque simplicem significari per pullos columbarum et turturum superius diximus. Ergo qui non potest vacare in continua afflictione et aerumna, ut panem suum cum cinere comedat, et potum suum cum fletu temperet (Psal. CI) , aliaque his similia poenitens agat, verbi gratia, infirmitate aut alia quacunque necessitate prohibitus, hic alio modo agere potest poenitentiam, veluti offerens semetipsum ad contemplandum Deum, et ad perscrutationem legis ejus, totamque mentem suam consecrans coelesti conversationi a terrenis rebus plenissime se cohibens; per hoc enim ei et peccatorum remissio et justificatio procuratur. Unde eorum quae offeruntur unum quidem pro peccato, id est, ad emundationem peccati. Alterum vero in holocaustum, [Col. 0283D] quasi in crucifigentem semetipsum, conversationem vel vitam, et plenissime Deo tradente immolatur. Offeret autem haec sacerdoti, Christo utique; tunc enim acceptabile est utrumque quando secundum intentionem Dominicam, atque eo mediante offeruntur; qui primum offerens pro peccato, ideo primum pro peccato offeret, quia nemo potest holocaustum fieri, nisi prius fuerit a peccato liber effectus. Sed quis hujus modus est libertatis? Retorquebitque sacerdos caput ejus ad pinnulas ita ut collo haereat et non penitus abrumpatur. Per collum quod LXX spondulum interpretati sunt, totum corpus intelligitur, quia colli firmitas, sanitas et substantia totius corporis est. [Col. 0284A] Quia ergo solet caput pro mente accipi in divina Scriptura pro eo quod mens principatum tenet in homine, unde et David Domino dicebat: Tu contribulasti capita draconum super aquas (Psal. LXXIII) , mentem videlicet, dum aqua baptismatis remissionem praebente, mens diaboli conteritur, retorquebitque caput ejus ad pinnulas; vult nos non servire neque compati corpori, sed abrumpi vel retorqueri, ut non ex aequo repugnet legi mentis lex peccati, quae consuetudine peccandi in membris habitat corporis, neque captivum ducat hominem, sicut Paulus ait (Rom. VII) . Quia autem non debemus ex toto corpus aversari, nec creaturam illud diaboli aestimare, sicut quidam putant, sed subdere illud menti, propterea non praecepit caput a collo separari, unius quippe [Col. 0284B] ejusdem sunt utraque creatura. Sed sequentia videamus: Et asperget de sanguine illius parietem altaris; quidquid autem reliquum fuerit, faciet distillare ad fundamenta ejus, quia pro peccato est. Paries altaris corpus Christi intelligitur, de quo ipse Christus dicebat: Solvite templum hoc et in tribus diebus aedificabo illud (Joan. II) , fundamentum autem ejus, sive, ut LXX interpretati sunt, basim, basis ejus Evangelium est; ergo secundum intentionem sacrificii Christi et evangelicae doctrinae jubet etiam hoc pro peccatis sacrificium offerri, propter quod addidit, quia pro peccato est. Nihil quippe sic a peccatis eripere, quemadmodum Christi imitatio et obedientia evangelicae praedicationis, potest. Cui quis obediens, alterum adolebit holocaustum, ut fieri solet, id est, [Col. 0284C] quemadmodum oportet holocaustum fieri; quod LXX plane secundum hoc edunt, id est, faciet autem quomodo debet. Oportet quippe eum qui patrem, et matrem, et fratres, et omnia saecularia renuit, holocaustum fieri, si modo vult esse acceptabile et intelligibile holocaustum. Haec si faciat, is [qui] non potest praedictis modis poenitentiam agere, id est vigiliis, et sacco, et aliis similibus afflictionibus, rogabitque pro eo sacerdos intelligibilis, et pro peccato ejus et dimittetur ei. Admirabilis valde ergo Deus est hujus lator legis, qui veniam ut pote clemens imbecillitati generis humani tribuit, et modum reperit per quem non minora consequi infirmantes possint. Potest de prolato juramento, et per oblivionem omisso, et de oblatione per hoc agnae sive caprae de gregibus [Col. 0284D] sive oblatione turturum vel columbarum, aliter juxta moralem intellectum sentiri. (Ex Gregorio.) Juramentum proferre est voto nos divinae servitutis alligare, et cum bona opera promittimus, bene nos facere spondemus. Cum vero abstinentiam cruciatumque carnis nostrae vovemus, male ad praesens nos nobis parcere juramus; sed quia nullus in hac vita ita perfectus est ut quamlibet Deo devotus sit, inter ipsa quantulumcunque pia vota non peccet, pro peccato agnam offerre sive capram praecipit. Quid enim per agnam, nisi activae vitae innocentia? Quid per capram, quae in summis saepe extremisque pendens rupibus pascitur, nisi contemplativa vita signatur? Qui ergo se conspicit promissa ac proposita non [Col. 0285A] implere, ad sacrificium Dei sese studiosius debet, vel in innocentia boni operis, vel in sublimi pastu contemplationis ascendere. Et bene agnam de gregibus, capram vero offerre de gregibus non jubetur, quia activa vita multorum est, contemplativa paucorum. Et cum haec agimus quae multos agere et egisse conspicimus, quasi agnam de gregibus damus; sed cum offerentis virtus ad agnam capramque non sufficit, in remedio poenitentiae adjungitur ut duo columbarum pulli vel duae turtures offerantur. Scimus quia columbarum pulli pro cantu gemitus habent; quid ergo per duos columbarum pullos, vel duos turtures, nisi duplex poenitentiae nostrae gemitus designatur? ut cum ad offerenda bona opera non assurgimus, nosmetipsos dupliciter defleamus, quia et recta non fecimus, et prava operati [Col. 0285B] sumus; unde et unus turtur pro peccato, alter vero offerri in holocaustum jubetur, holocaustum namque totum incensum dicitur. Unum ergo turturem pro peccato offerimus, cum pro culpa gemitum damus; de altero vero holocaustum facimus, cum pro eo quod bona negleximus, nosmetipsos funditus succendentes igne doloris ardemus. Nec silentio est praetereundum, in hac oblatione turturis vel columbae quae pro peccato jubetur offerri, atque ut post mortem hostiae corpori caput inhaereat, quia Mediatoris nostri persona allegorice in ea potest intelligi. (Ex Gregorio.) Redemptoris enim nostri mors ad conjunctionem sui corporis, id est Ecclesiae, valuit, non ad separationem. Mediator etenim Dei et hominum, id est caput omnium nostrum, et verae mundationis [Col. 0285C] hostia, unde pro nobis mortem pertulit, inde nobis verius inhaesit. Post sectionem ergo caput turturis suo corpori inhaeret, quia Christum ab Ecclesia nec mors interveniens dividit. Persecutores igitur peregerunt hoc quod perniciose moliti sunt; intulerunt mortem, ut ab eo abscinderent fidelium devotionem; sed inde fides crevit, unde hanc se exstinguere infidelium crudelitas credidit; cumque se aestimant ejus miracula persequendo abscindere, hanc nimirum compulsi sunt nesciendo dilatare. Quis namque caput nostrum est, nisi Redemptor generis humani? de quo scriptum est: Ipsum dedit caput supra omnem Ecclesiam (Eph. I) , quae est corpus ipsius, quem cum Judaei persequerentur, nomen ejus delere de terra conati sunt, cumque eum crucifixum [Col. 0285D] et sepultum viderunt, eum se ab amore omnium divisisse crediderunt. Sed caput turturis et incisum est, et tamen a suo corpore abscissum non est, quia ex eo quod pro nobis mortem pertulit, omnes nos sibi verius in ipsam suam mortem conjunxit. (Ex Hesychio.) Quia autem non omne facile est ad poenitendum tempus, imo aliquando et difficile, id est, quando abusi sumus ipsa poenitentia, virtutemque ejus quodammodo abolevimus, quod evenit si quis forte peccans, et poenitere se simulans, ad hoc rursus redeat, quod et Petrus reprehendens ait: Evenit eis res veri proverbii: Canis reversus ad suum vomitum; et sus lota in volutabro coeni (II Petr. II) . Sed et Paulus: Ne quis, ait, fornicator aut profanus, [Col. 0286A] ut Esau, qui propter unam escam vendidit primitiva sua: scitote enim quia et postea volens haereditare benedictionem, reprobatus est; non enim invenit poenitentiae locum, quanquam cum lacrymis exquisisset eam (Hebr. XII) . Ergo quia talibus non facilis praebetur poenitentiae aditus, ecce nunc legislator innuit, ait enim: Quod si non quiverit manus ejus offerre duos turtures, vel duos pullos columbae. Qui vero haec non potest, omnimodo nec haedum nec ovem potest; quare autem non potest? sed ut LXX dicunt, non invenit, quia divitiis poenitentiae male usus, non eas quemadmodum oportebat expendit. Quid ergo faciet ut non desperatio ei causa perditionis fiat? Offeret pro peccato suo similam, partem ephi decimam, non mittet in ea oleum, nec thuris aliquid ponet, quia pro [Col. 0286B] peccato est. Haec ergo species ei poenitentiae concessa est, quam dixit: anxiari autem et timere debet, ne forte non suscipiatur ejus, ut pote frequenter injuriata, poenitentia, propterea nec oleum superfundit, utpote dubitans an misericordia et compassione dignus sit; sed nec thuris aliquid imponit, ut pote qui nescit utrum boni odoris sit ejus oratio quam frequenter praevaricatus est. Unde Joel propheta ad plebem Judaeorum dicebat: Convertimini ad Dominum Deum vestrum, quia benignus et misericors est, patiens et multum misericors, et praestabilis super malitia. Quis scit si convertatur et ignoscat, et relinquat post se benedictionem, sacrificium et libamem Domino Deo nostro? (Joel. II.) Et quomodo dubitatur de misericorde et patiente, et multae miserationis, [Col. 0286C] si convertatur et poeniteat, et si sacrificium et liba men pro peccatis accipiat? Nisi quia populo maligno et diligenti peccata loquitur? Qui cum saepe egerit, nunquam perstitit in pura poenitentia. Ergo nec desperationem illis facere vult, nec rursus eos poenitentes valde praesumere, atque ideo verbis est dubiis usus. Et quamobrem non oportebat praesumptionem eis facile dari? Ne data praesumptio ad alia rursus peccata eos negligentiores efficeret, velut relaxatis prioribus. Infirmos quippe quosdam et inconstantes in virtutibus legislator innuit. Tradet autem eam sacerdoti. Ille autem ut pote pius Christus quippe est, qui etiam nunc per significationem intelligitur sacerdotis, qui plenum ex toto pugillum hauriens cremabit super altare, in monimentum ejus [Col. 0286D] qui obtulit, species oblationis acceptabilis est, ephi similae. Ephi autem mensura est trium mensurarum, id est, tres modios capiens. Ergo Christus est qui sacrificium offert, et ipse est sacrificium quod offertur: ephi enim, cum sit mensura trium modiorum, evidenter Trinitatem innuit, quae una quidem mensura est, quia una in ea est deitas; tres autem habet mensuras, id est, tres personas perfectas et tot subsistentias, ut manifestum sit non nos peccare ejus partem, carnem Domini dicentes, propter inseparabilem cum ea in incarnati Verbi unitionem. Quare autem trinitatis pars est? Quia indivisibilis ejus est gloria et virtus, ita ut Paulus de Christo diceret: In ipso habitat omnis plenitudo divinitatis [Col. 0287A] corporaliter (Colos. II) . Sed et Joannes: Qui negat, inquit, Filium, nec Patrem habet; qui confitetur Jesum et Patrem habet (I Joan. II) . Ergo ephi quidem hic incarnatus Deus Verbum, ut pote habens in se Trinitatis plenitudinem. Decima autem ejus est caro, primum quidem ut ostenderetur sublimitas divinitatis ejus quantum ad humanitatem. Propter quod et pars dicitur. Deinde pro eo quod integro homine incarnatus est Deus Verbum et qui legem impleret. Utrumque enim decima significat, quia et perfectus est denarius numerus. Decem autem mandata legis sunt, unde et decimae decimam praecipuam sacerdoti, Christo videlicet, lex deputavit, ut pote massae nostrae primitias habenti. Quicunque ergo poenitentiam saepe praevaricans violavit, rursusque vult agere [Col. 0287B] poenitentiam, in spe Christi agat, qui inquisitus a Petro: Si peccaverit in me frater meus, quoties dimitto ei, usque septies? dixit: Non dico tibi usque septies, sed usque septuagies septies. Hic ergo sermo spem poenitentiae eis quibus impossibilis videtur, praebet. Propter quod hauriens de oblatione implet pugillum, in monimentum ejus qui obtulit, et cremat super altare, id est, memor sui verbi quod pro his salvandis qui ad se veniebant apostolis dixit: Non peribunt in aeternum, et nemo eas rapiet de manu mea (Joan. XIX, X) , venientem ad se salvat eum qui saepe deliquit in poenitentiam. Quid, pro eo offerens pugillum in monimentum? id est, verbum secundum quod promisit eos qui semel sub manu ejus facti fuerint non perire. Hoc ergo monimentum offeret super altare corpus [Col. 0287C] suum, quod omne peccatum suscepit, etiam illud quod videbatur impossibile posse salvari; propter quod addidit, quia pro peccato est, ostendens quia ad Christum solum pertinet omnium peccata suscipere. Ergo ii qui poenitentiam saepe peccando praevaricati sunt, postremo autem poenituerunt, ex eo quidem quod frequenter praevaricati sunt, spem poenitentiae non habent, Christus tamen etiam sic orare, id est, suscipere poenitentiam, propter suum patitur verbum, misericors est enim et fidelis sacerdos ad Deum qui exoret pro peccatis populi, sed etiam qui finis sit hujus sanctionis cognoscamus, sequitur enim: Reliquam vero partem ipse habebit in munere, quod LXX ediderunt: Quod autem reliquum fuerit, sit [Col. 0287D] sacerdotis, quemadmodum sacrificium similae. Et quia theologiam, supra, similam significare diximus, haec autem oblatio non tantum theologiae quantum poenitentiae est, unde ibidem quod reliquum fuit Aaron et filiis ejus deputavit, quos filios intelligimus eos esse qui sublimia et divina intelligere possunt, ipsi quippe pascuntur de scientiae reliquiis, cujus totum atque summam in coelis Christus habet. Considerandum itaque est quod in duo praesens sacrificium dividitur, id est, in remissionem peccatorum poenitentiam agenti, et in theologiam, Christo: solius enim Dei est ignoscere etiam ea quorum impossibilis videtur remissio, quia scriptum est: Quod impossibile est apud homines, possibile est apud Deum (Matth. XIX; Luc. XVIII) . In Christo enim credere [Col. 0288A] debet omnis anima fidelis esse scientiae plenitudinem, et potestatem dimittendi peccata. Et ideo ei omne sacrificium, quasi vero sacerdoti, oportet offerri.

(CAP. V.) Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Anima si praevaricans caerimonias per errorem in his quae Domino sunt sanctificata, peccaverit, offeret pro delicto suo arietem immaculatum de gregibus, qui emi potest duobus siclis, juxta pondus sanctuarii; ipsumque quod intulit damni restituet, et quintam partem ponens supra, tradens sacerdoti, qui rogabit pro eo, offerens arietem, et dimittetur ei. Bonum quidem est [Col. 0288B] ab omni peccato abstinere, maxime tamen ab eo quod contra sancta committitur, quia Deus per illum injuriatur. Quantum autem hoc et quam terribile sit, praesens, quam legislator exposuit, demonstrat oblatio. Cernis quippe quia dum tot praecepisset sacrificia celebrari, nusquam de arietis sacrificio in principio libri hujus, Domini ad Moysen loquentis, nisi tantum in hoc loco mentionem fecit, volens necessitatem et utilitatem sacrificii hujus ostendere. Cernis etiam quod non hircum, neque capram, aut ovem, aut par columbarum, sed arietem praecepit offerri, ex oblatione docens, quale sit hoc peccatum: in figura enim Salvatoris aries accipitur. Non solum autem immaculatum eum esse praecepit, sed et qui pretii sit, sive emi possit duobus siclis, vel secundum [Col. 0288C] LXX, argenti quinquaginta siclis, siclo sancto. Nemo quippe sibi conquirere Domini sacrificium, nisi per Spiritum sanctum potest. Si enim nemo potest dicere Dominus Jesus Christus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII) , multo magis nec sacrificium ejus assequi qui potest sine operatione Spiritus. Unde non simpliciter dictum est, quinquaginta siclorum, ostendit quippe hic numerus sancti Spiritus adventum, ex eo quod die Pentecoste, id est, Quinquagesima, ad apostolos venit; sed et pondere sanctuarii, sive secundum LXX, siclo sancto, ut per hoc quod dixit, sancto, ostenderet sancti Spiritus virtutem, et operationem. Siclo autem quare? Quia siclus viginti obolorum est, hic autem vicenarius numerus non [Col. 0288D] est peccatis obnoxius; unde hi qui de Aegypto exierunt cum viginti annorum essent, peccati populi poenam non susceperunt; mundus quippe ab omni peccato est spiritalis homo. Non solum autem arietem offerri, sed et quintam partem addere praecepit: si quis forte sancto vasi vel cibo aut unguento tali abusus est, hoc appellavit commissum peccatum in sancta. Hic ergo ipsum reddet, et insuper quinta, id est, quintam ejus partem tradidit sacerdoti. Hoc autem significat ut quoniam quinque sensus habemus, si per unum sensum peccaverimus, veluti, si oculum ad adulterium in tempore et loco sancto occupaverimus, aut lingua in detrahendo, vel aures ad malam locutionem, aut odoratum ad praeceptionem odoramentorum meretricorum: aut manum [Col. 0289A] ad tactum profanum et injustum; primum quidem ab illo peccato omnino abstineamus, et poenitentiam de eo per arietem offeramus, id est, Christum rogemus ut peccati in se commissi ipse fiat ereptio; deinde quintam, id est, unum praedictorum sensuum, per quod peccatum commissum est, offeramus sacerdoti, Christo videlicet, ut nequaquam ultra ad actionem pravam ullum occupemus sensum, sed consecremus illum Deo, sic enim pro peccato nostro deprecabitur. Quomodo autem peccati aries per sacerdotem offeratur, in alia parte libri conscriptum est, ubi sacrificium pro peccato aequale esse sacrificio quod pro delicto fit praedicavit. Hoc autem nunc adjiciendum est quod delictum legislator duobus modis uti seu ponere solens, et delictum appellare, [Col. 0289B] nunc quidem peccatum quod ad scientiam pervenit, et nequaquam jam ignotum est peccati; nunc autem quod in Deo ipso commissum est, veluti jurejurando, aut etiam in sanctis, non sine causa hoc appellat delictum; sed ut tu cognoscas similiter in Deum extendi peccatum quod in scientia et quod in jurejurando, et quod in sanctis committitur.

(IBID.) Anima si peccaverit per ignorantiam, feceritque unum ex his quae Domini lege prohibentur, et peccati rea, intellexerit iniquitatem suam, offeret arietem immaculatum de gregibus sacerdoti, juxta [Col. 0289C] mensuram aestimationemque peccati: qui orabit pro illo quod nesciens fecerit, et dimittetur ei, quia per errorem deliquit in Domino. Habet praesens locus quaestionem non modicam, consideratione dignam, quia pro peccatis pro quibus capram pridem offerri aut ovem praecepit; ait enim: Quod si peccaverit de populo terrae per ignorantiam, ut faciat quidquam ex his quae Domini lege prohibentur atque delinquat, et cognoverit peccatum suum, offeret capram immaculatam; nunc tanquam oblitus ea quae praeceperat: Si anima (ait) peccaverit per ignorantiam, feceritque unum ex his quae Domini lege prohibentur, et peccati rea, intellexerit iniquitatem suam, offeret arietem immaculatum de gregibus sacerdoti. Et multum videtur differre inter hoc sacrificium et illud quod dudum [Col. 0289D] praecepit. Sed neque oblitus est anteriora, nec contraria eis praecepit: quia enim nomine animae gentilem diximus significari, hic autem forsitan ignorans mandata legis transgredi poterat, propter quod dixit, et per ignorantiam. Recte intelligibilis aries, Christus videlicet, hujus peccatum in sacrificio pro eo oblatus diluit; ergo si quis extra fidem Christi constitutus est, Judaeus forte aut paganus, licet poenitere se de peccatis suis per conversationem et vitam demonstret, remissionem non merebitur, quia arietem offerre, id est, Christi sacrificium, non potest. Quamobrem generaliter de omnibus quodammodo sancire cupiens, non dixit: Si anima de populo, sed si anima, simpliciter peccaverit, et fecerit [Col. 0290A] unum ex his quae Domini lege prohibentur. Ergo et de indocto et de habente scientiam, nec non de omni peccato recte hoc quod dictum est, accipitur; quia autem arietem pro delicto jubet offerri, apertissimum est quia delictum hic legislator intellectum peccatum posuit, propter quod dicens, per ignorantiam, subdidit: et peccati rea intellexerit iniquitatem suam; qui autem intellexerit peccatum, hic illud in se relidit, et sordidatur ab eo sive oneratur, quandiu per praedictum sacrificium oratio pro eo fiat.

(CAP. VI.) Locutus est Dominus ad Moysen dicens: [Col. 0290B] Anima quae peccaverit, et contempto Deo, negaverit depositum proximo suo quod fidei ejus creditum fuerit, vel vi aliquid extorserit, aut calumniam fecerit, sive rem perditam invenerit, et inficians insuper juraverit, et quodlibet aliud ex pluribus fecerit, in quibus peccare solent homines, convicta delicti, reddet omnia quae per fraudem voluit obtinere integra, et quintam insuper partem domino cui damnum intulerat. Pro peccato autem suo offeret arietem immaculatum de grege, et dabit eum sacerdoti juxta aestimationem mensuramque delicti: qui rogabit pro eo coram Domino, et dimittetur illi. Cernis quod in eodem ordine et peccatum quod in sancta, et id quod, jurejurando committitur, spiritus Dei tradit. Patet autem ex eo quod in utroque, id est, arietis sacrificium, [Col. 0290C] offerri praecepit: quamobrem enim paulo ante in omni peccato arietem, jussit offerri, non a nobis conjicientes, sed intentionem legislatoris sequentes diximus. Cur autem peccatum quod jurejurando est, et quod in sanctis, conjunctum putavit? Quia omnimodo utrumque ad Deum pertinet, et qui jusjurandum transgreditur, non solum proximo nocet, sed et ipsi Deo, quem mediatorem fecit, injuriam facit. Non enim parvi reatus est in conspectu Dei contra conscientiam suam quemlibet per fraudem depositum proximo suo abnegare, aut vi aliquid ab eo extorquere aut calumniari, aut rem perditam cum invenerit proximo suo inficiando perjurare. (Ex Origene.) Multi enim sine peccato putant esse, si alienum quod invenerint teneant: Deus mihi, inquit, [Col. 0290D] dedit, cui habeo reddere: discant ergo peccatum hoc esse, simile rapinae, si quis inventa non reddat. Haec secundum historiam. Caeterum, secundum allegoriam, altior sensus huic loco inserendus est. Ego puto quod et ipsam animam nostram et corpus depositum accepimus a Deo, et vis videre majus aliud depositum quod accepisti a Deo, ipsi animae tuae Deus imaginem suam et similitudinem commendavit. Istud ergo depositum tam integre tibi restituendum est, quam a te constat esse susceptum: si enim sis misericors, sicut Pater tuus in coelis misericors est (Luc. VI) , imago Dei in te est, et integrum depositum servas, si perfectus es sicut et Pater tuus coelestis perfectus est, imaginis Dei in te [Col. 0291A] depositum manet. Similiter et caetera omnia ipsius, si justus, si sanctus, si mundus corde, et omnia quae in Deo praesto sunt per naturam, si tibi per imitationem subsistant, depositum apud te divinae imaginis salvum est. Si vero e contrario agas, et pro misericorde crudelis, pro pio impius, pro benigno violentus, pro quieto turbulentus, pro liberali raptor existas, abjecta imagine Dei, diaboli in te imaginem suscepisti, et bonum depositum, commendatum tibi divinitus, abnegasti. Aut non hoc erat quod sub mysterio Apostolus electo discipulo mandabat Timotheo dicens: O Timothee, bonum depositum custodi (I Tim. VI) ? Ego etiam illud addo quod et Christum Dominum depositum suscepimus, et sanctum Spiritum depositum habemus: Videndum ergo nobis est [Col. 0291B] ne hoc sancto deposito non sancte utamur, et cum nos in consensum sui peccata sollicitant, juremus nos non suscepisse depositum, quod utique si habeamus in nobis peccata, consentire non possumus: sed et ipse sensus rationabilis qui in me est, commendatus mihi est ut eo utar ad intelligentiam divinorum. Ingenium item, memoria, judicium, ratio, et omnes qui intra me sunt motus, commendati mihi videntur a Deo, ut eis utar in his quae praecepit lex divina; si vero ad malas artes, solers et perspicax vertatur ingenium, et rebus Dei abutamur in his quae non vult Deus, hoc est abjurare depositum, et beneficia vertere in perfidiam. Post hoc de rapina dicitur. Raptores sunt mali, sunt et boni: boni quidem illi de quibus dicit Salvator, qui regnum diripiunt (Matth. XI) ; sunt autem et mali raptores, de quibus dicit propheta: Et rapina pauperum in domibus vestris est (Isa. III) . Apostolus vero abrupte pronuntiat dicens: Nolite errare, quia neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque rapaces, regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) . Est tamen aliquid et secundum spiritalem intelligentiam culpabiliter rapere, sicut illi laudabiliter rapiunt regna coelorum, ut verbi causa dicamus, si homo nondum purgatus a vitiis, nondum segregatus a profanis et sordidis actibus, velit se coetui sanctorum latenter ingerere, et sermonem quo perfecta et mystica tractantur audire, hujusmodi homo secretorum et perfectorum scientiam non bene rapuit. Meminisse enim oportet praecepti Salvatoris, quod [Col. 0291D] dicit: Quia nemo mittit vinum novum in utres veteres; alioquin utres rumpentur, et vinum peribit (Matth. IX) ; ostendens quod animae nondum renovatae, sed in vetustate malitiae perduranti, non oporteat novorum mysteriorum, quae per Christum mundus agnovit, secreta committi. Addit deinceps legislator: Aut si quid nocuit proximo, vel si invenit perditionem. Lex litterae hoc videtur mandare ut si quis invenit quod alius perdidit, et requisitum fuerit, reddat, nec perjuret pro eo; est et haec utilis audientibus aedificatio. Item secundum allegoriam: [Col. 0292A] rem perditam, seu perditionem, ut in LXX habetur, non incongrue possumus intelligere testimonia, quae prave interpretata ab haereticis invenimus: multum enim haeretici perquirunt in Scripturis divinis ut inveniant perditionem, unde astruant suum errorem: sed si forte aliquis horum audiens in Ecclesia Dei verba catholice tractari, resipiscat et intelligat quia quod invenerat, perditio est, reddit quod invenit, hoc est, non sibi vindicet errorem alienum, sed auctori suo illum dimittat. Abstineamus ergo nos totis viribus a fallacia, quoniam Deus per fallaciam injuriatur, qui veritas est. Caveamus et avaritiam, quae in fraude zelatae pecuniae vel per vim raptae designatur, quia Scriptura teste: Avaritia est idolorum servitus (Gal. V) . Atque radix omnium malorum est cupiditas [Col. 0292B] (II Tim. VI) . Reddet, inquit, omnia quae per fraudem voluit obtinere integra, et quintam insuper partem domino cui damnum intulerat (Ex Hesychio). Quoniam enim cum eo qui praejudicium passus est in rapina vel in deposito, et contra ipsum quoque Deum injuste agi per fallaciam vel perjurium dicimus, recte horum quintam Deo dari jubet ad quem tendit injuria: quinta autem lingua est. Esse enim quintam etiam hanc diximus, cum sit una de quinque sensibus. Haec ergo offertur Deo, ut deinceps non peccet, quia per ipsam unumquodque praedictorum committitur. Notandum autem quod in Septuaginta non quintam partem, sed quintas superaugeri debere, scriptum reperitur. Sunt qui ita exponunt, ut non pro quinque verbi gratia nummis subtractis, uno addito, [Col. 0292C] id est, pro quinque sex nummi reddantur; sed, qui furatus sit quinque nummos, ipsos quidem restituere et alios quinque uno superaddito reddere cogatur. Videamus ergo juxta allegoriam, quomodo isti bis quinque uno superaddito reddantur ( Ex Origene ). Quinquenarius numerus frequenter, imo pene semper, pro quinque sensibus accipitur. Scire ergo debemus hoc modo istos quinque sanctis posse restitui, ut si forte praesumpsimus abuti eis in saecularibus actibus, et impendimus usum eorum in his quae non secundum Deum gessimus, restituamus; nunc ipsos quinque sanctis actibus religiosisque ministeriis et alios eis quinque addamus, qui sunt interioris hominis sensus, per quos vel mundi corde effecti, Deum videmus, vel aures habemus ad [Col. 0292D] audienda ea quae docet Jesus, vel odorem capimus illum, quem dicit Apostolus, quia Christi bonus odor sumus (II Cor. V) ; vel etiam gustum sumimus illum, de quo dicit Propheta: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) , vel tactum illum, quem dicit Joannes: Quia oculis nostris perspeximus et manus nostrae palpaverunt de verbo vitae (I Joan. I) . His autem omnibus unum superaddimus, ut ad unum Deum haec cuncta referamus. Quid vero de arietis sacrificio agendum sit, supra expositum est.

(IBID.) Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Praecipe Aaron et filiis ejus: Haec est lex holocausti: Cremabitur in altari tota nocte usque ad mane; ignis ex eodem altari erit. Vestietur sacerdos tunica et feminalibus lineis, tolletque cineres quos vorans ignis exussit, et ponens juxta altare, spoliabitur prioribus vestimentis, indutusque aliis, efferet eos extra castra, et in loco mundissimo, usque ad favillam consumi faciet, et caetera. (Ex Hesychio.) Hic de jugi sacrificio lex loquitur, quod quotidie in libro Exodi offerre praecepit sacerdotes. Ait enim sic: Hoc est quod facies: In altari agnos anniculos duos per singulos dies jugiter (Exod. XXIX) . Et paulo post: Oblatione perpetua [Col. 0293B] in generationes vestras (Ibid.) . Dicit autem: Facies holocaustum unum agnum mane, et alium facies vespere. Per haec ergo intelligimus quia in eorum quidem qui sunt de plebe voluntate datum est, si volunt, offerre holocaustum, propter quod sacrificium illud munus eorum, ut pote spontanea oblatio nominatur. Neque enim ab omni homine perfectissima exigitur sapientia; sacerdos tamen omnimodo debet perfecte sapere. Perpetuum enim sacrificium, id est, continuum holocaustum, secundo in die, mane et vespere, offerre praecipitur, ut a perfecta sapientia incipiens, in eadem finiat, et totam suam vitam componat ad perfectionem. Ignis in altari semper ardebit, quem nutriet sacerdos; oportet quippe eum qui holocaustum, id est, perfectae sapientiae operationem, debet [Col. 0293C] semper accendere ignem sancti Spiritus et non sinere exstingui: exstinguitur autem et eorum quibus donatus est, negligentia. Propter quod et Paulus ait: Spiritum nolite exstinguere (I Thess. V) ; velut in nostra potestate sit positum exstinguere illum sive accendere. Tota autem nocte incendi ignem jussit, non quod in die non incenderetur, nam quomodo secundo fieret diebus singulis holocaustum; sed quia manifestus erat ignis diurnus, nocturnum addidit, quia ergo nox caligo est vitae hujus, id est, ea quae multos obtinet, ignorantia. De qua Paulus dicebat: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII) . Nos praecipit, qui holocaustum Dei facti sumus, etiam in nocte accendere ignem, ut cum alii legem transgrediantur et terreni sint, nos simus spiritales. Subdidit [Col. 0293D] autem: Vestietur sacerdos tunica et feminalibus lineis. Sacerdos hic qui holocaustum offert, unusquisque perfecte sapiens intelligitur, quia sacerdotium perfectionis exemplum est, propter quod et regale sacerdotium populus fidelis (I Petr. II) appellatur, ut pote legem perfectam Evangelii suscipiens. Qui ergo vult offerre holocaustum tunica, id est justitia, et feminalibus, id est castitate, induatur. De lino autem et tunicam et feminalia vult esse non ex lana, quia linea vestis habilis molliusque adhaerens est corpori. Aspera autem ea quae ex lana est. Ex quo docet quia [Col. 0294A] habiles multumque cohaerentes sunt animae justitia et castitas; simulque hoc docet, quod quemadmodum facile cuique est ad habendum, sic virtutes volentibus eas consequi faciles sunt et quae cito conquiri possunt. His autem indutum jubet auferre cineres holocausti quos ignis consumpsit de altari. Quid per haec docens, nisi ut quemadmodum hostia aufertur, id est, sacrificium quod peractum est holocaustomatis, ut aliud iterum simile offeratur, ita et nos faciamus. Virtutes quippe quas cooperante Spiritu gerimus, singillatim debemus ponere, ut alias rursus operemur, et non tantum praecedentibus contenti simus, sed et alias adjungamus. Quemadmodum is qui currit, relinquens transcursa, ad reliqua currenda contendit, quia videlicet aliter ad bravium non poterit [Col. 0294B] pervenire. Propter quod cum auferri de altari praecepisset consummatum igne holocaustum, poni illud juxta altare praecepit. Esse autem Christum holocaustomatis altare diximus. Auferimus ergo ei olim opere consummatas virtutes, quando habemus tempus operandi, quasi non nobis imputet praecedentes negligentibus, si non super eas alias construamus. Servat enim nobis Christus justus judex quaecunque bona egerimus, si non haec per iniquas actiones praevaricati fuerimus. (Ex Origene.) Observandum tamen est quod aliis indumentis sacerdos utitur dum est in sacrificiorum ministerio, et aliis cum procedit ad populum. Hoc faciebat et Paulus scientissimus pontificum et peritissimus sacerdotum, qui cum esset in coetu perfectorum, tanquam inter Sancta [Col. 0294C] sanctorum positus, et stola et perfectione indutus dicebat: Sapientiam loquimur inter perfectos, sapientiam autem non hujus mundi, neque principum hujus mundi qui destruuntur, sed loquimur Dei sapientiam in mysterio absconditam, quam nemo principum hujus saeculi cognovit; si enim cognovissent, nunquam Deum majestatis crucifixissent (I Cor. II) . Sed post haec tanquam ad populum exiens, mutat stolam, et alia induitur longe inferiore quam illa. Et quid dicit? Nihil aliud, inquit, me judicavi scire inter vos, nisi Jesum Christum et hunc crucifixum (Ibid.) [ Ex Hesychio. ] Extra castra autem in locum mundissimum jubet efferri, id est, praemittere ad futurum judicium. Illud enim extra castra est praesentis saeculi, et locus est mundus, qui ab omni corruptione [Col. 0294D] mundum est futuri saeculi judicium. Sed quid est quod addidit: Ignis autem in altari semper ardebit, quem nutriet sacerdos, subjiciens ligna mane per singulos dies? Quemadmodum ergo materia ignis sunt ligna, mane autem ea jubet componi, sic nobis sunt materia subministrationis spiritus, divinae legis testimonia, et sacrorum eloquiorum meditatio, quae supra esse ligna diximus. Ergo haec mane in lumine componere debemus, id est, in vigilantia et sobrietate animae. Non solum enim nobis in die sed et in nocte, id est, non solum in tempore sobrietatis, sed [Col. 0295A] et intelligibili nocte, de qua Paulus dicebat: Non ergo dormiamus sicut et caeteri, non habentes spem, sed vigilemus et sobrii simus: Qui enim dormiunt, nocte dormiunt, et qui ebrii sunt, nocte ebrii sunt (I Thess. V) , ignis sufficiat subministrationis spiritus, in quo ordinari oportet intelligibilem hostiam et adipem pa cificorum; ignis, ait, est iste perpetuus qui nunquam deficiet de altari. Spiritus enim est Deus, et qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare (Joan IV) ; unde et intelligibile altare, quod est Christi corpus, inexstinguibilem habet ignem subministrationis spiritus (Ex Gregorio.) Item, secundum tropologiam: Altare Dei est cor nostrum, in quo jubetur ignis semper ardere, quia necesse est ex illo ad Dominum charitatis flammam indesinenter accendere. [Col. 0295B] Cui per singulos dies sacerdos ligna subjiciat ne exstinguatur: omnis enim Christi praedicator membrum utique summi sacerdotis effectus est, sicut cunctis fidelibus Petrus apostolus dixit: Vos autem genus electum, regale sacerdotium (I Petr. II) ; et sicut Joannes apostolus dixit: Fecisti nos Deo nostro regnum et sacerdotium (Apoc. V) . Sacerdos ergo in altare ignem nutriens quotidie ligna subjiciat, id est, fidelis quisque ne in eo charitatis flamma deficiat, in corde suo tam exempla praecedentium, quam sacrae Scripturae testimonia congerere non desistat; nam quasi quaedam fomenta igni dare est, in exercitatione charitatis, vel exempla Patrum, vel praecepta Dominica ministrare. Quia enim interna novitas nostra ipsa quotidie hujus vitae conversatione veterascit, ignis [Col. 0295C] iste adhibitis lignis nutriendus est, ut cum per usum se vetustatis nostra novitas extenuat, per Patrum testimonia et exempla reviviscat. Et bene illic praecipitur ut mane ligna per dies singulos congerantur. Haec quippe non fiunt nisi cum nox caecitatis exstinguitur; vel certe, quia mane prima pars diei est, postpositis cogitationibus vitae praesentis, hoc priore loco quisquis fidelium cogitet ut quod in se jamque quasi defecit, quibus valet nisibus, studium charitatis inflammet. Ignis enim iste in altare Domini, id est, in corde nostro, citius exstinguitur, nisi solerter adhibitis exemplis Patrum et Dominicis testimoniis reparetur. Bene autem illic subjungitur: Et imposito holocausto desuper adolebit adipes pacificorum. Nam quisquis in se hunc ignem charitatis accendit, semetipsum [Col. 0295D] utique holocaustum desuper imponet, quia omne vitium quod in se male vivebat exurit. Cum enim cogitationum suarum interna considerat, et vitam reprobam per immutationis gladium mactat, in ara se sui cordis imposuit, et igne charitatis incendit; de qua hostiae pacificorum adipes redolent, quia interna novae vitae impinguatio, pacem inter nos et Deum faciens, odorem de nobis suavissimum reddit. Quia vero eadem charitas in cordibus electorum inexstinguibilis manet, apte illic subditur: Ignis enim iste perpetuus, qui nunquam deficiet de altari. Nunquam profecto de altari ignis iste deficiet, quia etiam post hanc vitam eorum mentibus fervor charitatis accrescit. Aeterna quippe contemplatione agitur ut [Col. 0296A] omnipotens Deus quo magis visus fuerit, eo amplius diligatur.

(IBID.) Haec est lex sacrificii et libamentorum, quae offerent filii Aaron coram Domino et coram altari. Tollet sacerdos pugillum similae, quae conspersa est oleo, et totum thus, quod super similam positum est. Adolebitque illud in altari in monimentum odoris suavissimi Domino; reliquam autem partem similae comedet Aaron cum filiis suis absque fermento, et comedet in loco sanctuarii tabernaculi. Ideo autem non fermentabitur, quia pars ejus in Domini offertur incensum. Sanctum sanctorum erit, sicut pro peccato atque delicto. Mares tantum stirpis Aaron comedent illud, legitimum sempiternum in generationibus vestris, de sacrificiis Domini. Omnis qui tetigerit illa, sanctificabitur. [Col. 0296B] (Ex Hesychio.) Legislator videtur reiterans quae semel esposuit, ut multiplici repetitione mandati legentes ad memoriam revocaret. Quatenus autem per repetitionem legis necessariorem redderet lectionem, interponit aliquid amplius, cujus gratia necessarium hoc mandatum et inexcusabile nimis existeret. Sicut ergo in praecedentibus de holocaustis sacrificia iteravit, permiscens eis assiduitatem ipsius, ut est illud: Ignis qui in altari est semper ardeat, nunquamque deficiat; sic et nunc, cum sacrificium similae deduxisset ad medium, per quam significari theologiam in hujus libri exordio demonstravimus, addidit quod oportet eam in loco tantum sancto et a masculis, non autem ubique aut etiam ab omnibus, comedi. De qua vide qualia etiam nunc praecepit: Haec est lex [Col. 0296C] sacrificii et libamentorum, quae offerent filii Aaron coram Domino et coram altari. Hoc ergo de quo nunc sermo est: filii Aaron, id est, sublimes in sapientia homines, soli offerre debent coram Domino, id est, secundum quod Dei voluntas est, non superfluo in divino disputantes, sed quaecunque nobis Christus revelabit. Hoc enim intellige quod ait, coram altari. Quia altare esse humanitas Unigeniti demonstrata est, ergo in his theologiam constituamus, quae nobis incarnatus tradidit Dominus, ut Patrem in eo et ipsum in Patre cogitemus, et de Spiritu sancto sciamus, quia et ipsius est Filii, et a Patre procedit. Tollet sacerdos pugillum similae quae conspersa est oleo, et totum thus quod super similam positum est, adolebitque illud in altari in monimentum odoris suavissimi [Col. 0296D] Domino. Cum eleemosyna et oratione, haec enim figurantur per oleum et thus, quibus necessarie theologia conquiritur; utriusque si quidem adjutorium, ut non excidant ex veritate qui de Deo loquuntur, necessarium habent hujus in monimentum. Intelligibilis sacerdos Christus pugillum tollit, quia summa scientia apud eum permanet, quod in monimentum quidem est quia in perpetuum erit permansura memoria. Neque enim, quemadmodum ea quae nunc est nostra scientia, provectu destruitur; quia quando venerit quod perfectum est, sicut ait Paulus, destruetur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Itaque summam cognitionis et perfectae scientiae esse apud Christum legislator innuit. Quid autem his subdat, intende, [Col. 0297A] Reliquam autem partem similae comedet Aaron cum filiis suis; ut non ex toto a theologia cessemus, pro eo quod summa scientia in futurum conservatur; quae autem nobis ab eo relicta est, id est, tradita, hanc comedere nos jubet scientiam et operari. Sed intuendum ubi hanc et quomodo oporteat operari. Sequitur: Absque fermento, et comedet in loco sanctuarii tabernaculi. Non coquitur cum fermento, id est, secundum Judaicam doctrinam neque secundum gentile fermentum, quia non vult nos verbum loqui, sed ut munda sit ab omni permistione et absque omni fermento. Comedi autem illam in atrio tabernaculi testimonii praecepit, id est, operari in Ecclesia. Tabernaculum enim testimonii coelum est, in quo quod habitet Deus, Scriptura testatur. Atrium [Col. 0297B] autem tabernaculi testimonii, id est coeli, Ecclesia est, non solum sicut introitus et vestibulum coelorum, sed etiam quemadmodum domus Dei. Ibi ergo, id est in ea, oportet omnimodo de divinitate loqui, sive theologiam exercere. In ecclesiis enim ait: Benedicite Dominum (Psal. LXVII) . Si quis autem in domo Ecclesiam habet: Ait quippe Paulus: Salutate Nympham et domesticam ejus Ecclesiam (Coloss. IV) . Habet autem quis domesticam Ecclesiam, quando semetipsum sanctificaverit Deo, et a saecularibus cessaverit negotiis, hic etiam domi de Deo loqui sive theologiam exercere potest. Tales sunt, quibus pars de sacrificiis Domini, id est, loqui de Deo vel theologia de donis et oblationibus datur, de quo subdidit: Sanctum sanctorum erit, quia sancti sanctorum [Col. 0297C] contemplationem possident; subdidit autem, sicut pro peccato atque delicto; simile illud volens ostendere pro peccato et pro delicto sacrificium. Sermo enim de Deo maxime ad ereptionem et emundationem animae habetur, quando oleo et thuri, eleemosynae videlicet et orationi, sacrificium verbi Dei, id est, theologiae conjungitur. Mares, inquit, tantum stirpis Aaron comedent illud, legitimum sempiternum est in generationibus vestris de sacrificiis Domini. Non ergo omnium est de Deo disputare, sed talium qui, nihil femineum, nihil fluxum in cogitationibus habent, quod legitimum aeternum in generationibus eorum, id est, in perpetuum custodiri praecepit, ut in omni tempore intendamus, nullatenus de Deo disputare praesumere, quandiu per [Col. 0297D] quasdam declinationes diffluentes vel saeculares alias phantasias a masculorum excidimus dignitate. Quod autem novissime de sacrificiis dictum est, Omnis qui tetigerit illa, sanctificabitur, hoc secundum litteram Judaicam non potest stare. Quomodo omnis qui tetigerit de sacrificio sanctorum sanctificatur, si homicida tetigerit, si profanus, si adulter, incestus; non enim excepit aliquem, sed dixit: Omnis qui tetigerit ea, sanctificabitur, quaerendus est ergo intellectus mysticus: quia sacrificium pro quo haec omnia sacrificia in typo et figura processerant, unum et perfectum immolatum, est Christus; hujus sacrificii carnem si quis tetigerit, hoc est, si credulo corde totam spem salutis suae in ejus passione et resurrectione [Col. 0298A] posuerit, continuo sanctificatur si immundus est, sanatur si in plaga est. (Ex Hesychio.) Omnis quippe Dei commemoratio sanctificationem praestat, quod testatur Paulus dicens: Quia omnis creatura Dei bona et nihil rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur, sanctificatur autem per verbum Dei et orationem (I Tim. IV) . Sed cum dicit, tangentem sanctificari, plane ostendit quia in disputando de Deo, id est, in theologia, sufficit nobis etiam tantum tangere, quemadmodum ignem qui vult calefieri; nam si interius mittat manum pro eo quod potuit calefieri, comburitur, sic et qui profundius vel altius de Deo disputare praesumit, pro eo quod gloriosius quid vult offendere, in blasphemiam cadit, dum comprehendere altitudinem divinorum [Col. 0298B] dogmatum non possit.

(IBID.) Et locutus est Dominus ud Moysen dicens: Haec est oblatio Aaron et filiorum ejus quam offerre debent Domino in die unctionis suae. Decimam partem ephi offerent similae in sacrificio sempiterno: medium ejus mane et medium vespere; quae in sartagine oleo conspersa frigetur. Offeret autem eam calidam in odorem suavissimum Domino, sacerdos qui patri jure successerit, et tota cremabitur in altari. Omne enim sacrificium sacerdotum igne consumetur, nec quisquam comedet ex eo. Omne sacrificium quod ad sacerdotis refertur personam, Unigenti sacrificii figuram gerit, sicut per praesentem demonstratur legem. [Col. 0298C] Ait enim: Et locutus est Dominus ad Moysen dicens: Haec est oblatio Aaron et filiorum ejus quam offerre debent Domino in die unctionis suae. Multorum quidem sacerdotum hoc donum est: ait quippe Aaron et filiorum ejus, sed uno uncto offertur, quia omnis sacerdotii imago et firmitas sive subsistentia Christi sacrificium est, ipso enim solo oblato per totum est. Et quando actum est: In die unctionis ejus, id est, tempore quo incarnatus est: unctio enim in Unigeniti persona incarnatio dicitur, de qua ait Petrus: Jesum Nazarenum quomodo eum unxit Deus Spiritu sancto et virtute (Luc. XXIV) ; haec vero quomodo aut quando facta sint, Gabriel Mariae dixit: Spiritus sanctus, inquit, superveniet in te, et virtus Altisssimi obumbrabit tibi (Luc. I) : quam ergo oblationem [Col. 0298D] cum sacerdos unctus fuerit, post incarnationem videlicet verbi, legislator offerri praecepit? decimam partem ephi offerent similae in sacrificio sempiterno, medium ejus mane, et medium ejus vespere, quae in sartagine oleo conspersa frigetur. Sed decimam quidem ephi similae, esse Unigeniti humanitatem, in superioribus ostensum est, cum et ephi utpote mensuram tres modios capientem. Trinitatem esse recte diximus. Si autem ephi, Domini caro esse, ut et divinitatis supereminentia demonstretur, Dominicaeque carnis cum ea inseparabilitas, hoc nihilominus in sacrificium perpetuum est, quia sicut ait Paulus: Una enim oblatione consummavit in sempiternum sanctificatos, unde et salvare in perpetuum [Col. 0299A] potest, accedens per semetipsum ad Deum: medium autem ejus mane et medium vespere (Hebr. X) . Mane passio incipiens: ex quo enim in atrio Caiphae alapis caedebant alligantes, usque ad vesperum protelata est: tenebris enim eam interpolantibus, et a sexta hora usque ad nonam factis, necessarie sacrificium in mane, et sacrificium vespere, dividi dicitur: Haec autem in sartaginem oleo conspersa frigetur; sartaginem Domini crucem ut pote fortem, et nihil ab igne humanorum peccatorum laesam, accipi oportet, quae etiam superimpositam Dominica carnem esibilem hominibus reddidit; nisi enim super imposita fuisset cruci, nos corpus Christi nequaquam mystice percepissemus. Haec in oleo conspergitur, quia nobis compassus est, impassibilis passionem [Col. 0299B] sustinuit carnis: omne autem hoc sacrificium est suavissimi odoris Domino, humano quippe generi salutem praestitit, hac autem Deo ut pote creatura [creatori] naturae nihil est suavius. Ad majorem autem explanationem quod Unigeniti sacrificium significet, intende quid subdidit: Sacerdos qui patri jure successit, quod Septuaginta ita ediderunt: Sacerdos unctus pro eo ex filiis ejus faciet, et caetera. Quia, quid [quidem] est Christus et Jesus, Paulus probat dicens: Nobis unus Dominus Jesus Christus per quem omnia (I Cor. VIII) . Quia enim per Aaron est non in loco ipsius, sed pro eo, translato in se videlicet sacerdotio, manifestum est ex eo quod ipse sacerdotium suscipiens, illius sacerdotii ministerium cessare fecit. Sed et quod ediderunt ex filiis [Col. 0299C] ejus: Esse ex ejus filiis juste creditur, ut pote qui ex Jacob femoribus descendebat: beatissimae genitricis Domini ex eadem tribu linea descendente. Quod ad conclusionem legis hujus sequitur, intendendum est: Et tota cremabitur in altari. Omne enim sacrificium sacerdotum igne consumetur, nec quisquam comedet ex eo. Quid ergo per haec contestamur? nisi ut non dicatur de Domino, quod is qui ex muliere natus est, passus est; qui autem descendit de coelo, passus non est: Nobis enim unus Dominus Jesus Christus per quem omnia (Ibid.) , quem hi qui crucifixerunt non cognoverunt cujus esset dignatis atque virtutis. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent. Ipsius ergo est Verbi incarnati passio, quae provenit in carne, quamobrem [Col. 0299D] tota cremabitur in altari. Ipsius ergo est qui semetipsum totum exinanivit, et formam servi accepit, et habitu est inventus ut homo, humiliavitque semetipsum, obediens factus usque ad mortem, mortem autem crucis (Phil. II) . Septuaginta dixerunt: Holocaustum fiet integrum: erit, Aquila edidit. Non ergo comedet ex eo quisquam, id est, non dividetur, quia dentium est dividere et partiri cibos, cum aliter mandi non possint. Christi autem sacrificium indivisibile demonstratum est, et propterea comedi non potest. Potest et hoc sacrificium per alium typum figurari: vide si non ut ego suspicor sacrificium sacerdotis haec ipsa sit lex, quae per Moysen promulgatur: Cujus dimidium mane jubetur offerri, [Col. 0300A] dimidium vero ad vesperam. (Ex Origine.) Quam legem in duas partes dividi praecepit, in litteram videlicet et spiritum. Et dimidiam quidem partem, quae est littera, offerri jubet mane, primo scilicet legis tempore, quo illis quibus tunc secundum litteram data est, novam lucem et novum protulit diem. Dimidium vero ejus offerri jussit in vespera, in vespera enim nobis datus est Salvatoris adventus, in quo pars illa dimidia, hoc est sensus vel spiritus legis, secundum quod lex spiritalis est offeratur. Oleo conspersa tenera; oleum ad misericordiam revocatur, quae debet in sacerdotibus abundare: tenera, ad subtilem et puram intelligentiam pertinet. Quod autem a sartagine dicitur, puto quod descriptum et multa continentia aridum et torridum [Col. 0300B] velit esse sacerdotem, in quo nihil remissum haberi ad luxuriam, nihil fluitans ad libidinem possit. Quod autem sacrificium ipsum ex fragmentis nominavit in odorem suavitatis, puto quod fragmenta sacerdotum velit intelligi, cum legis per eos littera frangitur, et cibus ex ea latens intrinsecus spiritalis educitur, ut audientes turbae reficiantur, sicut et Dominus fecisse refertur in Evangeliis: Ubi benedixit panes et dedit discipulis, et discipuli confringentes apposuerunt turbis, et cum satiati fuissent omnes, superfuerunt, inquit, fragmentorum cophini duodecim (Joan. VI) . Istud est ergo sacrificium ex fragmentis, cum minutatim quae sunt legis sancta discutimus, ut spiritalem ex his cibum purumque capiamus; et haec est, inquit, lex aeterna: Joannes quidem apostolus in [Col. 0300C] Apocalypsi dicit esse Evangelium aeternum, invenimus et hic scriptum esse legem aeternam, sed isti qui legem secundum litteram sequi volunt, velim mihi nunc dicerent quomodo lex hujus sacrificii esse possit aeterna? Cum utique destructo templo, subverso altari, et omnibus quae dicebantur sancta profanatis, ritus iste sacrificiorum non potuerit permanere, quomodo ergo aeternum dicent, quod olim cessasse et finitum esse jam constat? Restat ut secundum eam partem lex haec aeterna dicatur, qua nos dicimus legem esse spiritalem, et per eam spiritalia offerri posse sacrificia, quae neque irrumpi unquam, neque cessare possunt. Non enim in loco sunt qui subvertitur, aut in tempore quod mutatur, sed in fide credentis et in corde sacrificantis. Sane [Col. 0300D] quod ait: Non detur de sacrificio sacerdotis, sed holocaustum erit, certum est ad Domini et Salvatoris nostri personam referri: de illius enim sacrificio non edetur, sed holocaustum erit. Hoc in loco sacrificium, verbum ipsum accipiendum est et doctrina, de qua nullus edet, hoc est nullus disputat, nullus retractat, sed holocaustum est: quidquid enim dixit, quidquid statuit, aeterna consecratione perdurat. Nullum omnipotenti Deo tale est sacrificium, quale zelus animarum. Hinc enim Psalmista ait: Zelus domus tuae comedit me (Psal. LXVIII) . [ Ex Gregorio. ] Quantum vero frixura cordis, quae per spiritalem zelum agitur, omnipotentem Dominum placat, aperte ostenditur, cum offerre per legem simila [Col. 0301A] in sacrificium jubetur, de qua scriptum est: In sartagine oleo conspersa frigitur, et offeret eam calidam in odorem suavissimum Domino sacerdos qui patri jure successerit, et tota cremabitur in altare. Tunc enim simila in sartagine frigitur, cum munda mens justi per zelum sancti ardoris crematur, quae conspergi oleo praecipitur. Quia Graece oleos misericordia dicitur, non immerito per oleum misericordia designatur, quae in conspectu omnipotentis Domini ardet et lucet. Conspergatur ergo oleo mens quae in sartagine frigitur, quia sancti zeli districtio necesse est ut misericordiae virtute et ardeat et clarescat: amat enim eumdem ipsum quem insequi videtur; unde et calida in odorem suavissimum Domino offerri praecipitur, quia si amorem zelus non [Col. 0301B] habet, ea quae in sartagine offertur calorem simila amisit. Et notandum quis ea offerre praecipitur, videlicet sacerdos qui patri jure successerit. Ille enim sacerdos patri jure succedit, qui esse se omnipotentis Domini filium moribus demonstrat, atque a nobilitate intima operum suorum ignobilitate non discrepat. Quae in altare tota cremari praecipitur, ut videlicet holocaustum fiat: holocaustum enim totum incensum dicitur, unde et in translatione altera hoc in loco, haec eadem simila quae in sartagine frigitur, holocaustum fieri jubetur. Hoc autem inter holocaustum et sacrificium distat, quia omne quidem holocaustum sacrificium est, non vero omne sacrificium holocaustum: sunt enim multa bona quae aguntur sacrificia, sed holocausta non sunt, quia totam mentem [Col. 0301C] in amorem spiritalem minime incendunt. Qui enim sic operantur ea quae Dei sunt, ut tamen et quae sunt saeculi non relinquant, nimirum sacrificium et non holocaustum offerunt; qui vero cuncta quae mundi sunt deserunt, et tota mente igne divini amoris accenduntur, ii nimirum omnipotenti Domino sacrificium et holocaustum fiunt. Simila itaque in sartagine est munda mens justi, in zeli spiritalis afflictione, quae per sollicitudinem animarum frigitur, et non solum sacrificium, sed etiam holocaustum Domino esse deputatur.

(IBID.) Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere Aaron et filiis ejus: Ista est lex hostiae pro peccato, in loco ubi offertur holocaustum, immolabitur [Col. 0301D] coram Domino, Sanctum sanctorum est; sacerdos qui offeret, comedet ea in loco sancto, in atrio tabernaculi, quidquid tetigerit carnes ejus sanctificabitur. Si de sanguine illius vestis fuerit aspersa, lavabitur in loco sancto, vas autem fictile in quo cocta est confringetur. Quod si vas aeneum, defricabitur, et lavabitur aqua, omnis masculus de genere sacerdotali vescetur de carnibus ejus, quia Sanctum sanctorum est. Hostia enim quae ceditur pro peccato, cujus sanguis effertur in tabernaculum testimonii, ad expiandum, in sanctuario non comedetur, sed comburetur igni. (Ex Hesychio.) Quae est autem haec lex? In loco ubi offertur holocaustum immolabitur coram Domino, Sanctum sanctorum est, propterea Aaron et filiis ejus [Col. 0302A] praedicta mandantur, quia offerre pro peccato sacrificium, id est, poenitentiam sublimium et summorum est, atque a terra sublevatorum, quod non praestat nisi a malo recessio. Ergo ubi holocausta immolantur, ibi et quae pro peccato sunt occiduntur, quia qui offeret poenitentiam, jam imitatur eum qui totum semetipsum obtulit Deo, et omnimodo recessit a saeculo, unde et holocaustum ejus appellatur. Conversatio et utriusque oblatio in conspectu est Domini: placita enim est Deo, quando secundum ejus intentionem offertur, sicut autem placita Deo Sanctum sanctorum recte appellata est. Si enim non esset sanctorum Sanctum poenitentiae sacrificium, nunquam poenitentem introduxisset in Sancta sanctorum eum, qui per peccatum inde prius expulsus [Col. 0302B] est. Sacerdos qui offeret, comedet eam, qui offeret ait. Hic autem Christus est, qui nostra peccata suscepit, recteque nostram offeret poenitentiam; et quomodo eam manducet, a loco cognosce in quo comedet. In loco sancto in atrio tabernaculi, vel sicut Septuaginta ediderunt: in atrio tabernaculi testimonii. Atrium autem tabernaculi testimonii Ecclesia est, ipsa quippe ante coelum, atrium tabernaculi testimonii est ubi Christus poenitentium salutem operatur, quia salus ejus etiam cibus appelatur: Meus enim cibus est, inquit, ut faciam voluntatem Patris mei (Joan. IV) , voluntas autem ejus est ut peccator convertatur et salvetur. Insuper ait: Quidquid tetigerit carnes ejus sanctificabitur. Carnis autem poenitentiae intelligimus jejunium, vigilias, cilicinum [Col. 0302C] vestimentum, cum lacrymis orationem, eleemosynam, ex his enim consistit poenitentia, quae qui tangit recte sanctificabitur. Et si de sanguine illius vestis fuerit aspersa, lavabitur in loco sancto; sanguis poenitentiae proprie baptismus est, quia sicut vita omnis carnis sanguis est, sic et poenitentiae, domum baptismi est: omnis enim qui agit poenitentiam, si non perceperit baptismum, inutilis ei est, et sine aliquo lucro poenitentia, mortuaque et exanimis, quia veterem peccati hominem non aliter quispiam nisi ablutione regenerationis disponit. Quod si dicas: Et quomodo qui olim baptizati sunt homines poenitentiam agent? Cognosce quia virtus praecedentis baptismatis operatur et in ea quae postea acta fuerit poenitentia. Haec ergo est intentio legislatoris, [Col. 0302D] quod quemadmodum qui comedet carnes praedicti sacrificii, quamvis oblatio alterius sit, sanctificatur, per hoc autem ostenditur, quod et is qui non eget poenitentia, si quid egerit horum, poenitentiam agens sanctificatur: similiter vel si multum parvus quispiam baptizatus fuerit, qui necdum forte peccavit, mundatur, et quid ei est opus mundatio? Ad hoc ei opus est, quia nemo est mundus a sorde, nam licet unius diei vita ejus sit super terram, sordem tamen quam ex Adam successione et generatione traxit retinet. Et ideo eum qui sanguine poenitentiae aspersus est, non dixit, sicut immundum lavari, ait enim: Si de sanguine illius vestis fuerit aspersa, id est, caro; ipsa est enim [Col. 0303A] vestis interioris hominis, quae si aspersa fuerit, ibi lavabitur in loco sancto; in domo mystica spiritus. Ergo si quis foris lotus fuerit, sicut sunt, verbi gratia, paganorum aspersiones, non lavatur, quia non in loco sancto aspersionem, neque ablutionem suscepit. Vas autem fictile in quo cocta est confringetur; quod si vas aeneum, defricabitur, et lavabitur aqua. Quod est autem vas fictile et ubi jacens, Paulus ostendit cum dicit: In magna autem domo non solum sunt vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia; et quaedam quidem in honore, quaedam autem in contumelia. In contumeliam videlicet ea quae sunt fictilia: magnam autem domum ut pote quae domus Dei est, Ecclesiam intellexi, in qua aurea vasa et argentea justi fictilia peccatores sunt. Dixit quippe [Col. 0303B] et Isaias de Jerusalem: Veniet contritio ejus et comminuetur sicut conteritur lagena figuli contritione pervalida, et non invenietur de fragmentis ejus testa in qua portetur igniculus de incendio, aut hauriatur parum aquae de fovea (Isa. III) . Ergo quia vasa in quibus carnes sacrificii coquuntur in templo sunt, esse autem in templo Dei quaedam infirma vasa, ex praedictis verbis apostolicis ostendimus. Quicunque est in templo vas fictile, id est, infirmus quispiam et sordidus, et qui in peccando consuetudinem fecit, ut ex hoc sicut amator peccatorum, vas contumeliae nominetur cocto sacrificio per quod peccatorum dispensatur remissio, propterea confringitur sive conteritur, quia cum esset infirmus, bona male percepit, videns enim peccata dimitti, putat semper licere [Col. 0303C] peccari, et ex eo quod juvatur altera laesio et contritio, infirmitatis invenitur alterius. Quicunque autem fortis est ut aes, et aeruginem peccati non habens, hic coctione poenitentiae non conteretur, neque confringetur, sed defricatur sive extergitur, id est, diluitur; et quomodo diluitur? aqua lotus. Videns enim alium poenitentem, movetur ad compunctionem et mundatur, aqua lacrymarum lotus. Omnis masculus de genere sacerdotali vescetur carnibus ejus, quia Sanctum sanctorum est. Sacerdotem quidem offerentem integrum sacrificium et comedentem, intelligas Christum. Ipse autem nostram offeret poenitentiam, ipse et comedit, quia cibum salutem peccatorum habet. Carnes autem sacrificii quae pertinent ad poenitentiam, omnis masculus de sacertodibus [Col. 0303D] comedet, omnem fortitudinem convenienter exhibens, cui recte dicitur, Viriliter age et confortare et sustine Dominum (Psal. XXVI) ; et haec quidem ita se habeant. Sed intuendum est quem subinferat terminum: Hostia enim quae caeditur pro seccato, cujus sanguis infertur in tabernaculo testimonii ad expiandum, in sanctuario non comedetur, sed comburetur igni; et cujus sanguis pro peccato in tabernaculo testimonii ad expiandum seu deprecandum offertur: vituli scilicet congregationis, sive synagogae, et idem vituli pro peccato pontificis; hoc enim plenissime superius dixit, quia ergo illa sacrificia multis probationibus ad Christum ostendimus pertinere, recte ea comedi non praecepit, sed igne [Col. 0304A] comburi, neque enim per ea per quae sibi unusquisque remissionem peccatorum profligat: per jejunium verbi gratia, aut vigilias, vel aliam similem conversationem, per haec Christus peragit remissionem, sed auctoritate et virtute propriae divinitatis: Christi enim passiones, per quas nobis remissio procuratur, non hominis cujusquam puri, sed Dei sunt incarnati. Propter quod non est esibilis hominibus, sed igne consumitur; quia solius Dei est remissionem omni praebere suo plasmati, quem per ignem significat: Deus enim noster ignis consumens est (Hebr. XII) . [Ex Origene.] Hostiarum quaedam quidem sunt Dei solius, ita ut nullus hominum participet ex ipsis, quaedam sunt Aaron sacerdotis et filiorum ejus, quaedam ipsius et filiorum et filiarum [Col. 0304B] ejus, ita ut etiam uxori sacerdotis edere liceat ex his; quaedam sunt sacerdotum et filiorum ac filiarum earum; sed de quibus edere liceat etiam filios Israel, et in illis quidem hostiis de quibus licet edere filios Israel, sine dubio habent participium etiam sacerdotes et filii sacerdotum, non tamen ex omni hostia, quam edet sacerdos, etiam filios Israel edere licebit. Prima ergo est hostia holocaustoma: neque enim oportebat aliam primo hostiam nominari, nisi eam quae omnipotenti Deo offerebatur; secunda hostia est, quae ad edendum sacerdotibus mancipatur; tertia, de qua etiam filios Israel contingere vel edere, ipsos scilicet qui offerunt, fas est; sed filios Israel, non omnes, nisi illos tantum qui mundi sunt: soli enim qui mundi sunt de sacrificiis [Col. 0304C] edere jubentur. Verum istas omnes hostias tu qui in occulto Judaeus es, nolo in animalibus requiras visibilibus, nec in mutis pecoribus inveniri putes, quos offerri debeat Deo; istas hostias intra teipsum require, et invenies eas intra animam tuam. Intellige habere intra temetipsum greges boum, illos qui benedicuntur in Abraham; intellige habere te et greges ovium, et greges caprarum, in quibus benedicti et multiplicati sunt patriarchae; intellige esse intra te etiam aves coeli, nec mireris quod haec intra te esse dicimus; intellige te alium mundum esse in parvo, et esse intra te solem, esse lunam, esse etiam stellas: hoc enim si ita non esset, nunquam dixisset Dominus ad Abraham: Aspice ad coelum et vide [Col. 0304D] stellas si dinumerari possunt a multitudine: sic erit semen tuum (Gen. XV) . Nec mireris, inquam, si dicitur ad Abraham, quia sic erit semen tuum, sicut sunt stellae coeli: de illis scilicet qui ex fide ejus geniti rationabiliter vivant, ac divinas leges et praecepta custodiant. Audi amplius aliquid Salvatorem ad discipulos dicentem: Vos estis lux mundi (Matth. V) : dubitas ne esse intra te solem et lunam, ad quem dicitur: Quia lux sis mundi. Vis adhuc amplius aliquid de teipso audire! ne forte parva de te et humilia cogitans tanquam vilem, negligas vitam tuam. Habet hic mundus gubernatorem suum, habet qui eum regat et habitet in ipso, omnipotentem Deum, sicut ipse per Prophetam dicit: Nonne coelum et terram ego repleo? dicit Dominus (Jer. XXIII) ; [Col. 0305A] audi ergo ipse Dominus omnipotens quid etiam de te hoc est, quid de hominibus dicat: Habitabo, inquit, in eis et in ipsis ambulabo (Ezech. XLIII) . Plus aliquid adhuc addidit erga personam tuam: Et ero, inquit, eis in patrem, et ipsi erunt mihi in filios et filias, dicit Dominus. Vide quam multa misericordia et benignitas Dei est. Et ubi holocaustum jugulatur illud quod soli Deo offertur, ibi etiam hostia quae pro peccato est immolari jubeatur; quo scilicet intelligat se qui peccavit et poenitet, conversus ad Deum, et contribulati spiritus hostiam jugulat in loco jam sancto stare et sociari his quae pertinent ad Deum. Ibi ergo immolatur hostia pro peccato ubi et holocaustum, in conspectu, inquit, Domini. Est fortassis in conspectu Domini offerre sacrificium, [Col. 0305B] et offerre non in conspectu Domini. Quis ergo est qui offert in conspectu Domini? Ille opinor qui non exiit a conspectu Domini, sicut Cain, et effectus est timens et tremens. Si quis ergo est qui habet fiduciam astare in conspectu Domini, et non fugit a facie ejus, nec aspectum ejus peccati conscientia declinat, iste in conspectu Dei offert sacrificium. Hanc ergo hostiam quae offertur pro peccatis, dicit esse Sancta sanctorum. Majus aliquid audere vult sermo, si tamen et vester sequatur auditus, quae est hostia quae pro peccatis offertur, et est Sancta sanctorum, nisi unigenitus filius Dei Dominus meus Jesus Christus? Ipse solus est hostia pro peccatis, et ipse est hostia Sancta sanctorum. Sed quod addidit? Sacerdos, inquit, qui offert illud, edet illud. Hic ergo [Col. 0305C] est sacerdos qui peccata populi comedit et consumit, de quo dictum est: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) . Salvator ergo et Dominus meus peccata populi edit. Quomodo edit peccata populi? Audi quid scriptum est: Deus, inquit, noster ignis consumens est. Quid consumit Deus ignis: nunquid tam inepti erimus ut putemus quod Dei ignis ligna consumat, aut stipulam, aut fenum? sed consumit Deus ignis humana peccata, illa absumit, illa devorat, illa purgat, secundum quod et alibi dicit: Et purgabo te igni ad purum (Isa. I) . Hoc est manducare peccatum ejus, qui offert sacrificium pro peccato: ipse enim peccata nostra suscepit, et in semetipso ea tanquam ignis comedit et absumit. Dicit ergo lex: Sacerdos qui [Col. 0305D] obtulerit, edet illud in loco sancto, in atrio tabernaculi testimonii; consequens enim est ut secundum imaginem ejus qui sacerdotium Ecclesiae dedit, etiam ministri et sacerdotes Ecclesiae peccata populi accipiant, et ipsi imitantes magistrum, remissionem peccatorum populo tribuant. Debent ergo et ipsi Ecclesiae sacerdotes ita perfecti esse, et in officiis sacerdotalibus eruditi, ut peccata populi in loco sancto, in atriis tabernaculi testimonii, ipsi non peccando consumant. Quid autem est in loco sancto manducare peccatum? Locus erat sanctus in quem venerat Moyses, secundum quod dictum est ad eum: Locus enim in quo stas, terra sancta est (Exod. I) . Similiter ergo et in Ecclesia Dei locus [Col. 0306A] sanctus est fides perfecta et charitas de corde puro et conscientia bona (I Tim. I) : Qui in his stat in Ecclesia, in loco se sancto stare cognoscat. Edit ergo sacerdos carnes sacrificii in atrio tabernaculi testimonii, cum intelligere potuerit quae sit ratio in his, quaeve mysteria, quae describuntur de atriis tabernaculi testimonii: ad haec enim atria secreta et recondita nullus accedit, nulli haec nisi sacerdotibus patent, si tamen pateant, si scientia sua et intellectu mystico potuerint eorum secreta penetrare. Scio autem esse et alia quaedam in Ecclesia dogmata secretiora, quae adire nec ipsis sacerdotibus liceat; illa dico ubi arca reconditur, ubi urna mannae et tabulae testamenti. Illic ne ipsis quidem sacerdotibus datur accessus: sed uni tamen pontifici et [Col. 0306B] huic semel in anno, certis quibusdam et mysticis purificationibus conceditur istud intrare secretum; sunt et alia Ecclesiae dogmata, ad quae possunt pervenire etiam Levitae, sed inferiora sunt ab his quae sacerdotibus adire concessum est. Scio et alia esse ad quae possunt accedere etiam filii Israel, hoc est, laici, non tamen alienigenae, nisi si ascripti jam fuerint in Ecclesia Domini: Aegyptius enim tertia generatione intrabit in Ecclesia Domini (Deut. XXXII) . Credo fidem Patris et Filii et Spiritus sancti in quem credit omnis qui sociatur Ecclesiae Dei, tertiam generationem mystice dictam. Verumtamen sciendum est quod ex hostiis quae offeruntur, licet concedantur sacerdotibus ad edendum, non tamen omnia conceduntur, sed pars ex ipsis aliqua Deo offertur, [Col. 0306C] et altaris ignibus traditur, ut sciamus etiam quod et si conceditur nobis aliqua ex divinis Scripturis apprehendere et cognoscere, sunt tamen aliqua quae Deo reservanda sunt, quae cum intelligentiam nostram superent, sensusque eorum supra nos sit, ne forte aliter a nobis quam se habet veritas proferantur, melius igni ista servamus; et ideo etiam in hoc loco, quae quidem concessa sunt hominibus ad edendum, prout potuimus, intra tabernaculum Domini consumpsimus. Si qua vero supersunt, et vel nos in audiendo, vel nos superant in dicendo, servemus igni altaris, tanquam eam partem quae pro peccato super altare Domini jubetur offerri.

(CAP. VII.) Haec quoque est lex hostiae pro delicto Sanctum sanctorum est, idcirco ubi immolatur holocaustum, mactabitur et victima pro delicto, sanguis ejus per gyrum fundetur altaris; offerent ex ea caudam et adipem qui operit vitalia, duos renunculos, et pinguedinem quae juxta ilia est, reticulumque jecoris cum renunculis, et adolebit ea sacerdos super altare. Incensum est Domini pro delicto. Omnis masculus de sacerdotali genere in loco sancto vescetur his carnibus, quia Sanctum sanctorum est. Et sicut pro peccato offertur hostia, ita et pro delicto utriusque hostiae una lex erit, ad sacerdotem qui eam obtulerit, pertinebit. Delictum aliquando quidem recognitum peccatum vocat, aliquando autem illud quod in [Col. 0307A] ipsum committitur Deum. Sicut illud quod in sanctis perpetratur quemadmodum superius ostendimus. (Ex Origene.) Scio tamen et illam differentiam, quae nonnullis sapientium visa est, quod delictum quidem sit cum non facimus ea quae facere debemus, peccatum vero sit, cum committimus ea quae committere non debemus. Sed haec quoniam non semper in Scripturis divinis sub ista distinctione invenimus, idcirco generaliter affirmare non possumus. (Ex Hesychio.) Quaecunque autem ad Deum referuntur, difficilem habent veniam, ita ut Heli filiis diceret: Si homo peccaverit in homines, orabit pro eo; si vero in Deum peccaverit, quis pro eo orabit (I Reg. II) ? Necessarie ergo arietem figuram gerentem Domini, de quo dictum est: Ecce agnus Dei, [Col. 0307B] ecce qui tollit peccata mundi, sumi in sacrificio diximus, in quo solo est, peccata quae in eum commissa sunt relaxare. Oportet autem quaeri quare non omnis aries in holocaustum fit, sicut et vitulus qui pro populo et pro sacerdote oblatus est; ipse enim figuram gerere sacrificii unigeniti, est probatus; sed ibi quidem quia generalis dispensata est remissio, et omnis humani generis peracta est venia, necessario omne Christi sacrificium offertur. Quaecunque ergo eum possunt salvare, haec in sacrificium Christi suscipi legislator jussit. Quae sunt autem haec Paulus ait: Pacem sequimini cum omnibus dicens, et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum (Hebr. XIII) : quod et nunc legislator significavit per ante factam oblationem interiorum. Cogitationes enim [Col. 0307C] sunt intelligibilia interiora, quibus pacem habentibus, pacem cum omnibus habebimus. Oblatione autem renum et pinnulae et epatis, et femorum, sanctificationem significat, quae nobis ordinata est ad salutem. (Ex Gregorio.) Quid in cauda, nisi finis est corporis? et ille bene immolat, qui sacrificium boni operis usque ad finem debitae perducit actionis. Cauda ergo hostiae in altare offerri praecipitur, ut videlicet omne bonum cum incipimus etiam perseverante fine compleamus. (Ex Hesychio.) Nota autem quia quaecunque in sacrificio pacificorum, ea et in hoc sacrificio praecepit fieri: adipem jubet offerri. Desiderat enim Christus et eum, qui gravia habet peccata salvare; cum adipe secundum Septuaginta et lumbum offert. Neque enim solummodo hoc vult, [Col. 0307D] sed et potest: lumbus autem ut pote forte membrum, significat virtutem. Duos renunculos et pinguedinem quae juxta ilia est, vult quippe maxime poenitentis mundari interiorem hominem, vult etiam habere eum et castitatem, propter quod non solum renum, sed et iliorum vel femorum pinguedinem seu adipem offerri jussit, quia haec commistionis ministeria et seminum putantur. Cum his etiam reticulum jecoris, vel, sicut Septuaginta, pinnulam hepatis cum renunculis auferri praecepit, et offerri cum aliis in altari hostiam Domino; vult enim eum qui poenitentiam agit, concupiscentiam propriam non habere, sed omnem eam offerre Deo, quia enim concupiscentias sive desideria in hepate moveri dicunt et nutriri, [Col. 0308A] quarum primitiae per pinnulam oblatae in sanctificatione peragi omnesque corrigi faciunt. Haec dicens addidit, Pro delicto est, ostendens quod non frustra sacrificium hoc differre ab aliis sacrificiis, quae sunt pro peccatis dixit, sed quia pro delicto est, id est, in Deum tendit peccatum ejus. Omnis masculus de sacerdotali genere in loco sancto vescetur his carnalibus, quia Sanctum sanctorum est. Sicut pro peccato offertur hostia, ita et pro delicto; utriusque hostiae una lex erit, etc. (Ex Origene.) Igitur eodem modo atque eadem traditione de sacrificio quod pro delicto offertur accipiendum est, quod et supra exposuimus de eo quod pro peccato est. Similiter enim jubetur adipes arietis hi qui circa renes sunt, et ii qui interiora operiunt, imponi super altare, ut et tu [Col. 0308B] qui haec audis scias omne quod est intra te crassius, et operit interiora tua, debere te offerri igni altaris, ut purgentur omnia interiora tua, et dicas et tu, sicut et David dicebat: Benedic, anima mea, Dominum, et omnia interiora mea nomen sanctum ejus (Psal. CII) . Nisi enim ablata fuerit crassitudo illa quae tegit interiora tua, non possunt subtilem et spiritalem capere sensum, nec possunt intellectum capere sapientiae, et ideo Dominum laudare non possunt. Quod si ablatum fuerit omne quod pingue est de renibus et de omnibus interioribus viscerum, tunc vere purgatus omni vitio libidinis jugulasti hostiam pro delicto, et obtulisti sacrificium Domino in odorem suavitatis, Sacerdotis, inquit, qui offert illud, et repropitiavit pro delicto ipsius erit. Discant sacerdotes [Col. 0308C] Domini qui Ecclesiis praesunt, quia pars eis data est cum iis quorum delicta repropitiaverint. Quid autem est repropitiare delictum: si assumpseris peccatorem, et monendo, hortando, docendo, instruendo adduxeris eum ad poenitentiam, ab errore correxeris, a vitiis emendaveris, et effeceris eum talem ut ei converso propitius fiat Deus, pro delicto repropitiasse diceris; si ergo talis fueris sacerdos, et talis fuerit doctrina tua et sermo tuus, pars tibi datur eorum quos correxeris, ut illorum meritum tua merces sit, et illorum salus tua gloria. Aut non et Apostolus haec ostendit ubi dicit: Quia quod superaedificaverit quis mercedem accipiet (II Cor. III) . Intelligant igitur sacerdotes Domini ubi est eis data portio, et in hoc vacent atque his operam [Col. 0308D] dent, non se inanibus et superfluis actibus implicent, sed sciant se in nullo alio partem habituros apud Deum, nisi in eo quod offerunt pro peccatis, id est, quod a via peccati converterint peccatorem.

Sacerdos qui offeret holocausti victimam habebit pellem ejus; et omne sacrificium similae quod coquitur in clibano, et quidquid in craticula vel in sartagine praeparatur, ejus erit sacerdotis a quo offertur; sive oleo conspersa, sive arida fuerit, cunctis filiis Aaron aequa mensura per singulos dividetur. Legimus in libro Job, quod laudante Domino ipsum Job, Satan responderit: Pellem pro pelle et cuncta quae habet homo dabit pro anima sua (Job. II) . [Ex Hesychio.] Ergo pellis, divitiarum circumstantia, quasi [Col. 0309A] exterius circumdans est hominem, quam offerre intelligibili sacerdoti hi qui volunt holocaustum fieri debent, propter quod hi qui doctrinae apostolicae crediderunt, vendentes substantias suas ad pedes apostolorum ponebant (Act. IV) . Quia ergo pellem pro pelle dixit, necessarie divitiarum circumstantiam quam perdidit Job pro patientia quae ei relicta est intelligimus; pellem autem, quia multa ex ea utilia fiunt, patientiam profitemur, quae multa acquirentibus se providet bona; quia autem intelligibile hic describit holocaustuum, ipse textus ostendit. Ait enim: Sacerdos qui offeret holocausti victimam, non boum, aut ovium, aut aliorum similium, sed hominis; ubi enim non ab his qui offerunt, sed ab his quae offeruntur, sacrificia considerantur, necessarie [Col. 0309B] animalium mentionem facit: hic autem quia apertius voluit introducere personam Domini, sacerdotem posuit holocaustum hominis offerentem; intelligibilia enim nostra holocausta solus Christus offeret, ad cujus imitationem eorum hostiae et conversationes studentur.

Non solum autem in ejus doctrinis, sed et in respectu ejus patientiam in passionibus habemus, Paulo dicente: Recogitate autem eum qui talem sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem, ut ne fatigemini animis vestris deficientes (Hebr. XII) . Post haec dixit: Omne sacrificium quod coquitur in clibano, et quidquid in craticula vel in sartagine praeparatur, ejus erit sacerdotis a quo offeretur; reminiscendum est quia sacrificia haec theologiae [Col. 0309C] esse unigeniti dispensationis diximus, et illud quidem quod est de clibano, diximus significare Virginis partum. Quod vero de sartagine est, crucis passionem; illud etiam quod de craticula est, a morte resurrectionem, rationem in omnibus reddentes, et probationes quas oportebat adjicientes. Quia ergo haec theologiae incarnationis proxima sunt, necessarie sacerdotis offerentis eam, Christi videlicet nati et passi et resurgentis est. Sed nimirum novum tibi videtur quod infertur: Sive oleo conspersa, sive arida fuerint, cunctis filiis Aaron aequa mensura per singulos dividetur. Conspersum siquidem in oleo sacrificium de simila dicit, quod nec in clibano, nec in sartagine vel in craticula mittitur: ergo et ipsam esse theologiam diximus, sed non de [Col. 0309D] Dominica incarnatione, ut non ergo omnem theologiam circumscribamus in Unigeniti humanitate; oportet enim nos et de Patris et de Spiritus sancti, sed etiam ipsius Filii, quae ex Patre est substantia disputare, propterea non in semetipso portare, hoc sacrificium repetivit, sed filiis Aaron illud ad theologiam per meditationem proficientibus Scripturarum deputavit, unicuique aequaliter dispartiens, ut non dissimilia, sed omnes similia de Deo sentirent; et hoc manifestum quia haereticis de tali percipere sacrificio non praecepit, quia non eadem de Deo sapiunt, sed et nimis differentia. Non conspersum autem de simila iterum dicit, quando decima ephi absque oleo et thure pro peccato offertur, a non valentibus [Col. 0310A] hircum aut ovem aut par turturum aut pullos columbarum offerre in sacrificium.

Hoc autem etsi sacrificium Salvatoris significat, tamen quia non theologiae gratia, sed causa utilitatis offerentis praecepta est, et hanc filiis Aaron deputavit. (Ex Origene.) Sacrificium jubetur salutaris in oleo fieri, sicut supra jam diximus: sacrificium vero pro peccato non fit in oleo. Dicit enim, non superponit ei oleum, quoniam pro peccato est. Quod ergo pro peccato est, nec oleum laetitiae ei, nec thus suavitatis imponitur: peccantibus enim dicit Apostolus: Et lugeam eos qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam (II Cor. XII) . Nec odor in eo suavitatis est, quia ex persona peccatoris dicitur: Computruerunt et corruptae sunt cicatrices meae [Col. 0310B] (Psal. XXXVII) . Cor ergo est hominis clibanus, istud autem cor, si vitia succenderint, vel diabolus inflammaverit, non coquet, sed exuret; si vero ille id succenderit qui dixit: Ignem veni mittere in terram, panes Scripturarum divinarum et sermonum Dei, quos in corde suscipio, non exuro ad perditionem, sed coquo ad sacrificium. Et fortassis illa coqui dicuntur in clibano, quae interiora sunt et recondita, nec proferri facile ad vulgus possunt. Sunt enim multa in Scripturis divinis hujusmodi: sicut apud Ezechielem, cum vel de cherubin, vel de Deo et de illa magnifica visione describitur. Haec si in clibano non coquantur, comedi ita ut sunt cruda non possunt, neque enim credendum est quod sit animal quoddam in forma leonis positum quo vehatur Deus [Col. 0310C] vel aliud in forma vituli, aut aquilae. Haec ergo et si qua hujusmodi sunt, non sunt cruda proferenda, sed in cordis clibano sunt coquenda. Tria itaque sunt haec in quibus dicit sacrificia debere praeparari: in clibano, in sartagine, in craticula; et puto quod clibanus secundum sui formam, profundiora et ea quae sunt inenarrabilia, significet in Scripturis divinis; sartago vero ea quae si frequenter ac saepe versentur, intelligi et explicari possunt; craticula autem, ea quae palam sunt et absque aliqua obtectione cernuntur; triplicem namque in Scripturis divinis intelligentiae inveniri saepe diximus modum, historicum scilicet, moralem, mysticum, unde et corpus inesse ei et animam ac spiritum intelleximus, cujus intelligentiae triplicem formam, sacrificiorum [Col. 0310D] triplex hic apparatus ostendit. Sed et alibi invenimus, id est, in iis ipsis, quae de sacrificiis memorantur dici canistrum sanctum perfectionis, in quo tres panes haberi mandantur.

Vides consonare sibi sacramentorum omnium formas; canistrum perfectionis, in quo tres panes poni jubentur, quid aliud debemus accipere, nisi Scripturas divinas, cibos auditoribus tripliciter apponentes? Vis tibi et de evangeliis similis mysterii proferamus exempla? Recolamus Domini voces ubi dicit: Quia medio noctis venit quidam ad amicum suum, pulsans ostium ejus, et ait: Amice, commoda mihi tres panes, quoniam amicus mihi supervenit de via, et non habeo quod apponam ei (Luc. XI) ; in quibus [Col. 0311A] ut breviter perstringamus, nox est tempus hujus vitae, et tres panes sunt, unus qui in clibano, alius qui in sartagine, tertius qui in craticula coquitur. Post haec: et omne, inquit, sacrificium factum in oleo sive non factum, omnibus filiis Aaron erit singulis aequaliter, quod sacrificium est factum in oleo, vel quod est non factum in oleo.

(IBID.) Haec est lex hostiae pacificorum quae offertur Domino: si pro gratiarum actione fuerit oblatio, offerent panes absque fermento conspersos oleo, et lagana azyma uncta oleo, coctamque similam et collyridas olei admistione conspersas; panes quoque fermentatos cum [Col. 0311B] hostia gratiarum, quae immolatur pro pacificis: ex quibus unus pro primitiis offeretur Domino, et erit sacerdotis qui fundet hostiae sanguinem: cujus carnes eadem comedentur die, nec remanebit ex eis quidquam usque mane. (Ex Origene.) Sacrificium hoc, quod salutare appellatur, in duas dividit partes; et unam quidem laudationis nominat, alteram voti; utrumque tamen sacrificium salutare nominatur.

(Ex Hesychio.) Vides rationalem et activam esse vitam ex iis quae nobis ad pacifica sive ad salutem transeuntibus dedit, potestatem tribuens quam ex utrisque voluerimus eligere, quia enim rationale quoddam est sacrificium, gratiarum actionis, sive secundum Septuaginta laudationis. Audi David, postquam prohibuit sacrificia quae secundum legem [Col. 0311C] erant, dicentem: Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua. (Ex Origene.) Ille ergo obtulit sacrificium laudis, pro cujus actibus, pro cujus doctrina, pro cujus verbo et moribus et disciplina laudatur et benedicitur Deus, sicut e contrario sunt illi, de quibus dicitur: Quia per vos nomen meum blasphematur inter gentes (Rom. II) . Audi et Paulum ad Hebraeos scribentem per se: dicit autem: Sic offeramus hostiam laudis semper Deo fructum labiorum confitentium nomini ejus (Hebr. XIII) . Quomodo autem jubet illud offerri? Offeret panes absque fermento conspersos oleo, et lagana azyma uncta oleo, coctamque similam et collyridas, olei admistione conspersas; quod Septuaginta ita edunt: Et similam conspersam oleo in collyridis panum azymorum offeret [Col. 0311D] munera sua super altare laudationis salutaris. Panes sine fermento, sive azymos conspersos in oleo, apostolicos libros, lagana uncta oleo, propheticos intellige: quia illi quidem nimis opulenter, isti autem etsi ut ipsi opulenter, non tamen tantum annuntiant misericordiam Dei, dum misericordiae propter inobedientiam Judaeorum permiscent minas, unde et non conspersa oleo lagana, sed tantum uncta esse dicuntur: coctam autem similam et collyridas olei commistione conspersa, vel sicut Septuaginta dicunt, Et similam conspersam oleo collyridis panum azymorum. Similam in oleo conspersam cum eleemosyna theologiam intelligimus, unde et simila propter subtilitatem dicitur. Verumtamen in collyridis [Col. 0312A] panibus sine fermento, munera sacrificii pacificorum seu salutaris praecepit fieri in apostolicis videlicet Scripturis: apostolicam autem doctrinam sequi maxime oportet eum qui salvari desiderat; panes quoque fermentatos cum hostia gratiarum quae immolatur pacificis, ex quibus unus pro primitiis offeretur Deo, et erit sacerdotis qui fundet hostiae sanguinem. Septuaginta autem dicunt: Et offeret de omnibus muneribus suis, laudationem Deo, sacerdoti profundenti sanguinem salutaris illi erit. Quid per haec ostendentes, quia quantumcunque homo egerit et vixerit, cucurrerit et comprehenderit sive assecutus fuerit, sive adjutorio Domini salutem adipisci sive assequi non potest. Propter quod et Paulus dicebat: Non volentis neque currentis, sed miserentis est [Col. 0312B] Dei: ipsi autem sacerdoti profundenti sanguinem salutaris (Rom. IX) , id est, Christi ministranti et perficienti sacrificium per suum adjutorium primitias jussit offerri. Attende autem qualiter etiam praesentem legis sanctionem conclusit: Cujus carnes eadem comedentur die, nec remanebit ex eis quidquam usque mane, vel, sicut Septuaginta, et carnes sacrificii laudis salutaris ipsi erunt: videlicet offerentis, et in quacunque die donabit comedetur, non relinquent ex eo usque mane. Hic mane, saeculum futurum appellat, ut pote qui totus est lucis, et nocti praesentis saeculi succedit. Non vult ergo de carnibus sacrificii salutaris in mane relinqui, per quas nos oportet salvari. Scientes quia non restat in illo saeculo operatio. (Ex Origene.) Saepe jam diximus quod carnes [Col. 0312C] in Scripturis solidum indicant cibum, perfectamque doctrinam; secundum Scripturas enim scio esse animae cibum quemdam lactis, et alium cibum animae olerum et aliam carnis, sicut ipse Apostolus de quibusdam dicit, Quia lacte vos potavi, non esca, nondum enim poteratis, sed nec adhuc potestis, adhuc enim estis carnales (I Corint. III) . Et iterum alibi dicit: Alius quidem credit manducare omnia, qui autem infirmus est, olera manducet (Rom. XIV) . Et rursum alibi: Perfectorum autem est cibus solidus, etc. (Hebr. V) . Hic ergo carnes sacrificii salutaris quod offertur pro laudatione, ipsius jubetur esse sacerdotis. Ex simila vero tripliciter oblata, ut supra diximus: unum tantum quod placuerit sacerdoti deputatur, caetera offerentis sunt laici, ita tamen ut sub [Col. 0312D] die comedantur, nec remaneat ex his aliquid in mane. Carnes ergo in quibus solidus cibus est et perfecta scientia, sacerdotibus deputantur, quia debent in omnibus esse perfecti, in doctrina, in virtutibus, in moribus; si enim hoc in se non habuerint, de sacrificiorum carnibus non edent. Caro quae ex sacrificiis sacerdotibus deputatur, verbum Dei est quod in Ecclesia docent. Per hoc ergo, figuris mysticis commonentur, ut cum proferre ad populum sermonem coeperint, non hesterna proferant, non vetera quae sunt secundum litteram proloquantur; sed per gratiam Dei nova semper proferant, et spiritalia semper inveniant; si enim ea quae didiceris a Judaeis hesternae die haec hodie in Ecclesia proferas, [Col. 0313A] hoc est, hesternam carnem sacrificii edere. Unum vero illud quo separatur, tanquam praecipuum ex tribus quae ex simila praecepta sunt, in hoc illam partem scientiae arbitror designari de qua superius diximus, quae perfectam indicat profundamque doctrinam. Sed requiras fortasse, cum superius fermentum penitus de sacrificiis abjecerit, quomodo nunc super panes fermentatos sacrificium mandat imponi? Verum diligentius intuere quia non ad sacrificium sed ad ministerium sacrificii fermentatus panis assumitur: quid ergo hoc sit, age videamus. Dominus in Evangeliis humanam doctrinam Pharisaeorum qui tradebant traditiones, praecepta hominum, fermentum appellat, cum dicit discipulis: Observate a fermento Pharisaeorum (Matth. XVI; Luc. XII) : similiter ergo humana doctrina est, verbi causa, grammatica ars, vel rhetorica, vel etiam dialectica; ex qua doctrina, ad sacrificium quidem, hoc est, in his quae de Deo sentienda sunt, nihil suscipiendum est, sermo vero lucidus et eloquentiae splendor ac disputandi ratio ad ministerium verbi Dei decenter jubetur admitti, aut non super hoc fermentum habebat verbi Dei sacrificium positum ille qui dicebat: Corrumpunt mores bonos colloquia mala (I Corint. XV) . Et: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri (Tit. I) , et alia his similia ex fermento sumpta Graecorum?

(IBID.) Si voto vel sponte quisquam obtulerit hostiam, [Col. 0313C] eadem similiter edetur die, sed et si quid in crastinum remanserit, vesci licitum est; quidquid autem tertius invenerit dies, ignis absumet, et si quis de carnibus victimae pacificorum die tertio comederit, irrita fiet oblatio, nec proderit offerenti; quin potius quaecunque anima tali se edulio contaminaverit, praevaricationis rea erit. (Ex Hesychio.) Omne quidem sacrificium pacificorum seu salutare, spontaneum est, unde illud inter dona superiore parte libri hujus legislator ascripsit, sed gratiarum actionis sive laudis sacrificium quanquam species oblationis ejus quae nunc dicta est sit; tamen quia rationale quoddam est, propterea in lege voluntarium non habet additum, qui cum sine dubio rationales simus, debitum quodammodo praecipuum Creatori [Col. 0313D] rationale sacrificium debeamus; propterea in eo voluntarium lex reticuit non illud excipiens a voluntariis. Cras enim aliquando pro praesenti vita, aliquando pro futura accipitur; sed in isto loco pro praesenti vita accipitur, sicut et illud quod Jacobus in Epistola sua dicit: Ecce nunc, qui dicitis, Hodie et crastino ambulabimus in illam civitatem et negotiabimus, et lucrum faciemus (Jacob. IV) . Sed et praesens quidem saeculum hodie dicitur: quomodo David dicit: Hodie si vocem ejus audieritis, etc. (Psal. XCIV) . [Ex Hesychio.] Dicitur autem et cras, non tamen omnino ἀνὰ διαστολὴν hodierni, sed quia praesentis saeculi non eadem sunt temporum spatia, sicut in Proverbiis ostendit: Ne dicas amico tuo, Vade et [Col. 0314A] cras veni (Proverb. III) . Neque enim saeculum describit futurum, sed subsequens praesentis vitae tempus, propter quod dixit: Neque enim scies quid pariet superventura dies, id est, ne forte in ea moriaris, aut ab aliqua impediaris causa. Quidquid tertius invenerit dies ignis absumet. Per diem tertium futurum indicans saeculum. In ipso quippe generalis est resurrectio mortuorum, quam designat tertii diei facta resurrectio Domini, quae mane provenit, propter quod et mane saeculum diximus significare futurum. Tunc ergo quod reliquum est de sacrificio pacificorum, seu salutari, igne consumetur; quodcunque enim reliquerimus ad nostram salutem pertinens, inoperatum est, inoperatum et hoc quod male operatum est, et ligna aut fenum atque stipula factum, [Col. 0314B] hoc igne consumetur, nos autem detrimentum patiemur; sed quid his addidit? Si quis de carnibus victimae pacificorum die tertio comederit, irrita fiet oblatio, nec proderit offerenti; quin potius, quaecunque anima tali se edulio contaminaverit, praevaricationis rea erit. Nec haec frustra praesenti sanctioni addidit, sed quia quidem post finem hujus vitae et mortuorum resurrectionem, aliam talem vitam qualis nunc est describere praesumpserunt, mille annorum quoddam saeculum introducentes: in quo, ut aiunt, Jerusalem sensibilis aedificabitur, templumque ejus et quae in ea quondam fuerunt Sancta sanctorum restaurabuntur, et sacrificia offeruntur. Hanc ergo praesumptionem de animo nostro removere cupiens: Si quis de carnibus, ait, pacificorum die tertio comederit, [Col. 0314C] id est, si quis sibi in cogitatione proponat, quia post resurrectionem mortuorum reliquias hujus vitae acturus est, et modo quodam comedat, praedicta in mente utens pro cibo fantasia, et sperans comedere se eo tempore quo comedere impossibile est, id est, operari: hujus oblatio non suscipitur nec reputabitur ei; qui enim falsa de futuro saeculo aestimat, sibimetipsi damnum facit, abominabilemque et pollutam oblationem suam constituit. Non solum autem hoc, sed et peccatum sibimet contrahit, propter quod dixit: Quin potius quaecunque anima tali se edulio contaminaverit, praevaricationis rea erit; ostendens quia et in damno bonorum vivit, et peccato se subjicit, quicunque non bona de retributione aestimat Christi. (Ex Origene.) Aliter in biduo quibus licet vesci [Col. 0314D] carnes sacrificii, puto duo Testamenta posse intelligi, in quibus liceat omne verbum quod ad Deum pertinet, hoc enim est sacrificium requiri et discuti, atque ex ipsis omnem rerum scientiam capi, si quid autem superfuerit quod non divina Scriptura decernat, nullam aliam scripturam tertiam debere auctoritate scientiae suscipi, quae hic dies tertia nominatur, sed igni tradamus quod superest, id est, Deo reservemus; neque enim in praesenti vita Deus scire nos omnia voluit, maxime cum id et Apostolus dicat: Quia ex parte scimus et ex parte prophetamus; cum venerit autem quod perfectum est, destruentur illa quae ex parte sunt (I Corin. XIII) . Iste est ergo ignis cui quae in tertium diem superfuerint servare [Col. 0315A] debemus, et ut non temeritate praesumpta assumamus nobis cunctorum scientiam, ut merito nobis dicatur ab eodem Apostolo: Nescientes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant.

(IBID.) Caro quae aliquid tetigerit immundum non comedetur, sed comburetur igni; qui fuerit mundus vescetur ea. Anima polluta quae ederit de carnibus hostiae pacificorum quae oblata est Domino, peribit de populis suis; et qui tetigerit immunditiam hominis vel jumenti, sive omnis rei quae polluere potest, et comederit de hujusmodi carnibus, interibit de populis suis. (Ex Origene.) Triplices immunditiae causas hic [Col. 0315B] legislator exposuit: unam, ne carnes sacrificiorum aliqua immunditia contingantur; aliam ne is qui edit carnes sacrificii immundus sit, et immunditia ejus in ipso sit; tertiam, quod si carnes mundae sint et ipse qui edit mundus sit, tamen ne contigerit aliquid immundum, vel a pecoribus, vel ab avibus, vel ex omnibus quae immunda pronuntiata sunt. Et haec quidem voluntas est legis de ritu sacrificiorum corporalium sancientis; secundum nostrae vero expositionis ordinem ubi carnes sanctae, verba intelliguntur esse divina, hujusmodi habenda est observatio, quia saepe accidit immundas carnes contingi ab aliquo immundo, ut verbi causa dixerim: Si quis de Deo Patre ac de Unigenito ejus et Spiritu sancto, digno deitatis mysterio, purum faciat sincerumque sermonem, similiter [Col. 0315C] et de omnibus creaturis rationabilibus, tanquam a Deo factis ad hoc ut caperent et intelligerent eum, non autem consequenti mysterio asserat etiam carnis resurrectionem: primus quidem ejus sermo, quoniam perfecte et sancte disseruit, solidus cibus est, carnes sanctae sunt; hoc vero quod his addit resurrectionem carnis negando, quia alienum a fide est, superioribus junctum perfectis et fidelibus verbis, sanctas carnes contaminavit et polluit. Ideo ergo praecipit legislator ne manducentur hujuscemodi carnes quibus immunditia infidelitatis alicujus adjungitur. Proptera et Apostolus dicit: Etenim diem festum celebremus non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V) . Secundum immunditiae genus est, [Col. 0315D] ne ipse qui carnes edit immundus sit, et immunditia ejus in ipso sit, quod hoc modo intelligi potest verbi gratia, si sit aliquis naturae florentis et ardentis ingenii, non continuo aptus videbitur ad suscipienda verbi Dei mysteria; sed quaeritur etiam hoc, ut prius a profanis actibus et immundis operibus separetur, et ita demum eruditionis capax fiat, si prius capax fuerit sanctitatis. Tertia est immunditiae species qua is qui mundus est aliquid contingit immundum, et non tam suo peccato quam aliena contagione polluitur, ut puta si quis societur amicitiis et consortio hominis lividi, vel iracundi, vel adulteri, et ipse quidem propriis actibus non inferatur sceleribus ejus; videat tamen eum et intelligat quomodo fratrem suum odit [Col. 0316A] et homicida est, vel quomodo insidiatur alienae mulieri, et adulter est, vel quomodo in caeteris quibusque sacrilegus est, nec deprehensis his discedat ab ejus consortio; iste est qui contingit immundum, vel animal, vel avem, vel morticinum, et aliena immunditia ipse pollutus est. Aliter: (Ex Hesychio.) Carnes significant virtutes ex quibus sacrificium salutare constat, verbi gratia, castitatem, eleemosynam, justitiam, haec ergo si tetigerit immundum quippiam, cum forte per superbiam justitia et castitas ad vanam gloriam, et eleemosyna ex injustitia fit: igne incendentur judicii futuri. Quod demonstrat Isaias dicens: Qui immolat bovem, quasi qui interficiat virum; qui mactat pecus, quasi qui excerebrat canem, et reliqua (Isaiae. LXVI) . Praesentis autem mandati recta conclusio [Col. 0316B] est, Qui fuerit mundus, vescetur ea; anima polluta quae ederit de carnibus hostiae pacificorum quae oblata est Domino, peribit de populis suis. Aperte hic ironiam destruit et hypocrisim; hae enim sunt animae immunditiae, ita ut horum homo interior lupus appellaretur, cum dicit Dominus: Attendite ab eis qui veniunt ad vos in vestitu ovium, intus autem sunt lupi rapaces (Matth. VII) . Hi de carnibus hostiae pacificorum sive salutaris, quae oblatae sunt Domino comedentes, quia virtutes quae a Deo possidentur non virtutis intentione, sed fraudulenter operantur, pereunt de populo suo, ut non jam oves sed lupi nominentur. Jumenta autem immunda sunt, hoc est, hi qui immundis et terrenis actionibus occupantur, ad terram intendentes, quemadmodum jumenta. Unde et fornicatores [Col. 0316C] equi emissarii appellantur: Sive omnis rei quae polluere potest. Quicunque somnia et divinationes et purgationes, vel dies et tempora custodiunt, multo magis autem magi et venefici abominabiles sunt apud Dominum. Omnis qui facit haec, forsitan enim communicat quis malis eorum consiliis aut actionibus, et hic ut pote prohibitam immunditiam tangens, non potest ea quae ad hostiam salutarem vel pacificorum pertinent comedere, sive operari: cum enim nisus fuerit ea quae ad salutem pertinent agere et communicaverit operantibus mala, et quae ad perditionem pertinent, perit de populo suo, id est, de his qui salvantur.

(IBID.) Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere filiis Israel: Adipem bovis et ovis et caprae non comedetis; adipem cadaveris morticini, et ejus animalis quod a bestia captum est, habebitis in usus varios: si quis adipem qui offerri debet in incensum Domini comederit, peribit de populo suo. (Ex Hesychio.) Adipem boum et ovium et caprarum comedi non praecepit, quorumque carnes mundas et esibiles dixit eorum comedi adipem vetuit, nec ejus qui operatur mandatum, quemadmodum est bos, nec simplicis, qui est ovis, nec eorum qui pro peccatis poenitentiam agunt. Per capram quippe significantur ea quae pro peccatis sunt sacrificia, cum capram praeceperit [Col. 0317A] in his aut hircum immolari; nec horum ergo concedit, ut desiderium comedamus: ad Deum enim illud referri et Deo offerri jubet, quatenus non sit secundum intentionem humanam, sed Deo soli uniuscujusque rei quam quis ex praedictis assequitur desiderium offeratur; similiter peccatorum desiderium, quod per morticina et a bestiis capta significatur: per morticina quidem, ut pote qui elegerunt per quasdam impudicitias et per superbiam peccati mortem; quod probat Paulus de viduis dicens: Quae enim in deliciis est vidua, vivens mortua est.

Per ea autem quae a bestiis capta sunt intelliguntur hi qui dum negligunt cautelam suam et custodiam, captivati sunt ab intelligibilibus bestiis comprehensi: [Col. 0317B] Quod ut non patiamur, rursus Petrus ait: Sobrii estote, vigilate, adversarius enim vester diabolus sicut leo rugiens circuit quaerens quem devoret (I Petr. V) : quorum non concedit adipem comedi, noxium enim est nobis horum desideriis uti, sed nec Deo ea jubet offerri; Desiderium enim peccatorum peribit. Sed quid praecepit? Habebitis in usus varios. Transferre ergo illud ad virtutem debemus, ut aut ad castitatem, aut ad eleemosynam, aut ad justitiam, aut ad quamcunque speciem bonae operationis, horum desiderium convertamus, resolventes illud et in alium modum derivantes. Hoc enim est, Habebitis in usus varios, quia et adeps, si ad aliquam utilitatem cujuslibet conficiendi operis necessarius est, subtiliatur atque resolvitur. Si quis adipem qui offerri [Col. 0317C] debet in incensum Domini comederit, peribit de populo suo. Recte perit, videlicet cogens aut alio modo suadens ei, qui semetipsum obtulit Deo, non ad supernum oculum desiderium habere, sed ad placendum sibi: Sanguinem quoque omnis animalis non consumetis in cibo, tam de avibus quam de pecoribus: omnis anima quae ederit sanguinem, peribit de populis suis (Psal. CXI) . Quod sanguinem animam vult intelligi sufficienter superius demonstratum est. Vult ergo virtutem nos assequi alternae dilectionis, et neque justorum quorum hoc loco propter altiorem volatum conversationem significavit; neque peccatorum quibus pecorum appellatio, pro eo quod ad inferiora intendunt, convenit, comedere sanguinem, id est, nihil ad eorum operari mortem. (Ex Origene.) [Col. 0317D] Potest ergo fieri et in hoc loco, ut quod mandatur ne quis adipes edat ex his quae Domino offeruntur, hoc sit quod Dominus dicit: Ne quis scandalizet unum ex his minimis qui credunt in me (Matth. XVIII) . Quod autem sanguis nullius animalis edi jubetur, illud fortasse sit quod de Israelitis dicit Apostolus: Dicis ergo: Si fracti sunt rami, ut ego insererer, bene propter incredulitatem fracti sunt: tu autem fide stas. Noli altum sapere, sed time (Rom. XI) . Et iterum: Noli gloriari adversus ramos, quod scilicet casui eorum nullus insultet, ne forte sicut idem Apostolus dicit: Et tu excidaris, et illi si non permanserint in incredulitate, inserantur. Sanguis autem puto quod populus ille competenter intelligatur. Non enim ex [Col. 0318A] fide neque ex spiritu Abraham, sed tantum ex sanguine ejus descendunt.

(IBID.) Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel: Qui offeret victimam pacificorum Domino, offerat simul et sacrificium, id est, et libamenta ejus. Tenebit manibus adipem hostiae et pectusculum; cumque ambo oblata Domino consecraverit, tradet sacerdoti, qui adolebit adipem super altare, pectusculum autem erit Aaron et filiorum ejus: armus quoque dexter de pacificorum hostiis cedet in primitiis sacerdotis, qui obtulerit sanguinem et adipem filiorum Aaron, ipse habebit et armum dextrum, [Col. 0318B] in portione sua. Pectusculum autem elationis et armum separationis tuli a filiis Israel de hostiis eorum pacificis, et dedi Aaron sacerdoti ac filiis ejus lege perpetua, ab omni populo Israel. Qui offeret victimam pacificorum Domno, offeret simul et sacrificium. (Ex Hesychio.) id est, libamenta ejus. Septuaginta autem: Offerens sacrificium salutare Domino, offeret munus suum Domino de sacrificio salutari ejus. Et quam hoc interpretationem habeat, manifestat plane quod sequitur: Tenebit manibus adipem hostiae. Vel sicut Septuaginta: Manus ejus offerent exta Domino, id est, ipsum quempiam oportet ea, quae ad pacifica vel salutem pertinent operari: ut pote qui alterius studio amici forte aut cognati salvari non potest.

[Col. 0318C] Quemadmodum enim iniquitas iniqui super eum erit, sic et justitia justi super eum erit (Ezech. XVIII) : Quomodo autem oportet hostiam celebrari? Tenebit manibus adipem hostiae et pectusculum; vel secundum Septuaginta: Offeret adipem, qui est super pectusculum et pinnam jecoris, et offeret ea ut imponatur in conspectu Domini. Pectusculum hic appellat fidem, et confidentiam, quia haec fortitudini conjuncta sunt: fortitudo autem animalis perfectos designare solet; pectusculum autem fidem designans et confidentiam, quam offerri Domino vult ab eo, qui salvari desiderat, Quia sine fide impossibile est nos placere Deo (Hebr. XI) . Quid autem his addit? Tradet sacerdoti qui adolebit adipem super altare. Recte: diximus enim quia omne nostrum desiderium holocaustum [Col. 0318D] fieri vult; pectusculum autem erit Aaron et filiorum ejus, armus quoque dexter, actiones bonae sunt, ergo et fidem et actiones offerri oportet eum qui salvari vult. Sed quia pectusculum filiis Aaron deputavit, qui sublimes vita sunt, armum autem dextrum sacerdoti qui imaginem Christi tenet, propter quod solus sacerdos hoc sacrificium perficere potest. Offerri aperte legislator ostendit, quia credere quidem et proponere bona (ex inspiratione Dei) nostrum est, sive incipere ea: operibus autem perficere et ad finem perducere ea quae coepta sunt, hoc divinae est gratiae, propter quod dixit Paulus: Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX) .

[Col. 0319A] Solius enim est dirigere actiones, propter quod et brachium ipse Dei nominatur: ait enim Isaias, Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est (Isaiae LIII) ? nam quia ipse est verum brachium, recte nostrum armum, seu, ut Septuaginta dicunt, brachium accepit. Deinde intentionem nostram dilatans legislator subdidit: Qui obtulerit sanguinem et adipem filiorum Aaron, ipse habebit armum dextrum in portione sua. Christus est enim, intelligibilem sanguinem pacificorum et adipem videlicet animas et desideria salutarium offerens, qui est quidem de filiis Aaron, non propter cognationem, sed propter propriam dignitatem, sacerdos singularis et in hominibus praecipuus, in ejus portionem armus dexter seu brachium dextrum, id est, [Col. 0319B] omnis bona actio et operis effectus transit. (Ex Origene.) Sacrificium quod dicitur salutare nemo effert Domino nisi qui sanus est, et salutis suae conscius, gratias Domino refert. Nemo ergo qui aeger est animo et languidus in operibus, offerre potest sacrificium salutare. Vis videre quod nemo aeger et languidus, potest illud offerre sacrificium? Leprosus ille, quem Dominus in Evangelio curasse describitur, non poterat offerre hostiam, donec leprae aegritudine tenebatur; cum autem accessit ad Jesum et mandatus est, tunc jubetur a Domino offerre munera ad altare, Quod praecepit, inquit, Moyses in testimonium illis. Vidisti qui sit qui offerre debeat hostiam salutaris? Audi nunc quomodo debeat offerre: Manus, inquit, ejus offerunt hostiam Domino. Nunquid non [Col. 0319C] evidenter clamat legislator, quia non homo est qui offert hostiam, sed manus ejus, id est, opera ejus: opera namque sunt quae commendant hostiam Deo. Si enim attracta sit manus tua ad dandum, et expansa ad accipiendum, intra te est adhuc lepra tua, et offerre non potes hostiam salutaris. In hoc loco ubi nos habemus, manus ejus offerent hostiam Domino: in Graecis habetur pro hostia holocarpomata, quod intelligitur omnem fructum, per quod ostendit non posse Domino offerre omnem fructum eum qui infructuosus est (Galat. V) : qui non affert fructum justitiae, fructum misericordiae, vel etiam fructus spiritus, quos enumerat Apostolus: charitatem, gaudium, pacem, patientiam, et unanimitatem, et caetera his similia.

[Col. 0319D] Quod autem dicit, adipes qui super pectusculum sunt; pectusculum tuum intellige esse cor tuum de quo tibi auferendae sunt omnes malae cogitationes, inde enim procedunt, et altaris igni tradendae sunt, ut possit cor tuum mundum effectum Deum videre. Sed et pinnam jecoris praecipit offerendam; diximus et ante, jecoris partem, loca iracundiae vel cupiditatis exponi. Offert ergo pinnam jecoris, qui ex se omne vitium irae et furoris excidit.

Adipes igitur qui sunt super pectusculum imponuntur altari; ipsum vero pectusculum Aaron et filiis ejus, sed et brachium dextrum separari praecipit, et esse eis muneris loco ex sacrificio salutari. Quid ergo est sacerdotis pectus aut quale? ego tale puto esse quod [Col. 0320A] plenum sit sapientia, plenum omni divina intelligentia; imo quod plenum sit Deo. Quale est et brachium sacerdotis, quod ei offerunt filii Israel pro salute sua qua salvantur? Formae sunt ista singula quae scribuntur in lege eorum, quae in Ecclesia geri debent; alioquin nec fuisset necessarium legi haec in Ecclesia, nisi ex his aedificatio aliqua audientibus praeberetur. Si ergo sacerdos Ecclesiae per verba et doctrinam et multam sollicitudinem suam et laborem vigiliarum, convertere potuerit peccatorem et docere eum ut meliorem vitam sequatur; ad timorem Dei redeat, cogitet spem futuram, a malis actibus desinat, et convertatur ad bonos: si, inquam, tale opus fecerit, consequens est eum qui in ipsius labore salvatur, Deo gratias agere et offerre hostiam salutaris, [Col. 0320B] pro eo quod salutem consecutus sit. Sed et quod addidit pectusculum dici appositionis et brachium demptionis, non mihi sine causa dictum videt. Et ideo velim requirere quid est, quod apponendum est pectusculo ut fiat pectusculum appositionis? Posteaquam ablatum fuerit a corde tuo omne quod crassum est, et emundatum fuerit ab omni operimento quod igni tradendum est, restat ut apponatur ei gratia Spiritus sancti, et tunc fiet pectusculum appositionis, sed et brachium separationis sive demptionis; quomodo erit et brachium separationis. Si scias et intelligas discernere quae sint opera lucis, et quae sint opera tenebrarum, et separare actus tuos de tenebris, ut sint opera tua in lumine, brachium tuum efficitur brachium separationis; vel cum separaveris [Col. 0320C] te ab omni fratre inquiete ambulante, vel certe secundum Prophetam, separant se, et exeunt de medio peccatorum qui portant vasa Domini (Isai. LI) .

(IBID.) Haec est unctio Aaron et filiorum ejus in caeremoniis Domini, die qua obtulit eos Moyses ut sacerdotio fungerentur, et quae praecepit dari ejus Dominus a filiis Israel religione perpetua in generationibus suis. (Ex Hesychio.) Ea quae dicta sunt videntur quodammodo ad unctionem sacerdotum pertinere, sed non in praesenti de hac disserere legislator proposuerat: quam enim cum unctione sacerdotum societatem habent ea quae praedicta sunt sacrificia? [Col. 0320D] Sed solummodo eorum quae superius ab eo dicta sunt, vel ostendere dignitatem, et quem provectum praestent his qui ea custodiunt. Quod enim ait: Haec est unctio Aaron et filiorum ejus in caeremoniis Domini, ad superiora hoc reddidit: (id est, pectusculum impositionis et brachium separationis; ipsa esset unctio Aaron et filiorum ejus, ne putaremus illa pro carnibus dicta, sed ut doceret etiam ipsa sub sacramento unctionis inserta) ut tu cognosceres quia custodiens quaecunque lex superius dixit ad sacerdotis proficiat dignitatem, et studendo ea, valeas regale sacerdotium, gens sancta dici, aliter autem nequaquam. Haec est enim unctio in caeremoniis Domini, videlicet ex communicationibus quae [Col. 0321A] in praedictis sunt descriptae sacrificiis praestatur. Propter quod addidit: In die qua obtulit eos Moyses ut sacerdotio fungerentur mihi, et quae praecepit dari eis Dominus a filiis Israel. Ergo in his nobis unctionem dedit, et in istis nos vocavit Deus: Die qua obtulit eos. Quando autem hoc? Qua die unxit eos ut sacerdotio fungerentur, id est, qua die illos ex filiis Israel unxit, per unctionem videlicet quae nunc dicta sunt. Qui enim sublimius vivunt seu conversantur, recte omni excellentiores sunt populo, unde et nimis opportune legislator subdidit: Religione perpetua in generationibus vestris, quatenus tu scires quia inconcussa haec apud Deum religio est, ut neque dignitate, neque sapientia, neque cognatione justorum, neque alia simili ex re populo vel plurimis [Col. 0321B] excellere possit quis, nisi ea assecutus fuerit quae in superioribus sunt praecepta. Sic enim quispiam et sacerdos fit secundum cognationem Christi veri sacerdotis, qui immaculatam et perfectam demonstravit vitam. Sed quia unctionem ea quae superius plane dicta sunt intellexit, quae subsequuntur approbant: Ista est lex holocausti et sacrificii pro peccato atque delicto, et pro consecratione et pacificorum victimis quas constituit Dominus Moysi in monte Sinai, quando mandavit filiis Israel, ut offerrent oblationes suas Domino in deserto Sinai (Ibid.) . Vides differentes conversationes quae conjungunt Deo, sive perfectum honorem sapientiae, qui per holocaustum significatur, sive per mediocrem justitiam quae idonea est, et quae ad salutem pertinent operari. [Col. 0321C] Sacrificia enim haec pacificorum sive per holocausta agantur, sive per oblationem, recte esse utilia, ut pote dignitatem sacerdotalem praestantia lex intellexit, et propterea in die qua unctionis legem Moysi in monte Sina mandavit etiam ea quae sunt de sacrificiis subdidit, simulque ea omnia breviter enumeravit et commemoravit. Sed ubi haec constituta dixit? In deserto Sinai: Sinai autem rubus vel temptatio interpretatur. Similis est autem rubo temptatio, asperum quippe virgultum est, et quod difficile manu comprehenditur. Significatur autem per hunc, quia quemadmodum eorum qui in agone contendunt, corona in sudore et labore est: sic et corona bonae vitae in temptationibus et tribulationibus consummatur: finem autem temptationum [Col. 0321D] et tribulationum Jacobus nobis sufficienter exposuit: Beatus vir qui sustinet temptationem, quia cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae quam repromisit Deus diligentibus se (Jacob. I) .

(Levit. VIII.) Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Tolle Aaron cum filiis suis vestes eorum et unctionis oleum; vitulum pro peccato, duos arietes, canistrum cum azymis, et congregabis omnem coetum ad ostium tabernaculi testimonii. Quid autem haec quae nunc dicta sunt significent, hoc tibi praecedens sermo tradet, quia unctio Christi et his qui ejus sunt communis et non communis est. Communis quidem, quia ejusdem unctionis sunt et ipsi participes, quamobrem et nos participatione Christi, [Col. 0322A] Christiani dicimur. Non communis autem, quia inaestimabili quadam sublimitate excellit Deus hominibus et gratia in qua ei communicamus; ungitur ipse siquidem substantialiter, nos vero operatione ejus et gratia: propterea unguntur quidem simul cum Aaron filii ejus, sed non talia in eis, qualia et in Aaron in unctione aguntur, sicut manifestant sequentia: sed etiam in hoc mens in praesenti figenda est, quod non frustra haec in Christum accipiamus, sciens enim Ecclesiam dicere haec legislator mysteria, convocari omnem coetum sive Synagogam praecepit, id est, quod Graeci Ecclesiastae dicunt, ad januam tabernaculi testimonii. Quae synagoga non potest aliter ad hanc legem communionem habere, nisi ad Ecclesiam conveniat, apud quam harum figurarum [Col. 0322B] veritas conservatur.

Fecit Moyses ut Dominus imperaverat, congregataque omni turba ante fores ait: Iste est sermo quem misit Dominus fieri: Statimque obtulit Aaron et filios ejus, cumque lavisset eos, vestivit pontificem subucula linea, accingens eum balteo, et induens tunica hyacinthina, et desuper humerale imposuit, quod astringens cingulo coaptavit rationali: in quo erat doctrina et veritas. Cydarim quoque texit caput, et super eam contra frontem posuit laminam auream consecratam in sanctificationem, sicut praeceperat ei Dominus. Quae mystice in Ecclesia aguntur, ante multas generationes Spiritus Dei praecepit, sed et cum secundum Septuaginta superius dixisset: Convoca ad januas tabernaculi testimonii, hic ait: Convocavit [Col. 0322C] congregationem non ad januas, sed ad januam tabernaculi testimonii: admonens aures nostras evidenter, quod apostolorum doctrinae, quas esse januas tabernaculi testimonii praecedens sermo exposuit, et Christi doctrina sunt ipsius linguae infusae, et ex his ex quibus ipse docuit. Congregataque omni turba ante fores ait: Hic est sermo quem jussit Dominus fieri. Quis sermo ille? De quo scilicet David dicebat: Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa (Psal. LXVII) ; sed et Petrus planius ait: Hoc est verbum quod annuntiatum est vobis (I Petr. I) . Evangelicus siquidem praesens sermo est, quia et Evangelica sunt ab eo annuntiata mysteria, quibus et gratia inest baptismatis, sed quid est etiam quod nunc exponit Deum praecipere? Statimque [Col. 0322D] obtulit Aaron et filios ejus, cumque lavisset eos, quando is qui vere est sacerdos Christus offertur Patri: Oblationis enim ejus etiam Daniel meminit, cum dicit: Et ecce ut filius hominis cum nubibus coeli, et usque ad Vetustum dierum pervenit. Et oblatus est in conspectu ejus. Nostri utique causa, et nobiscum, et propter nos offertur: propterea et nunc eum cum filiis suis dicit oblatum, cum his videlicet qui sublimiora sapiunt et qui imitantur eum, quantum fas est hominibus, sicut Paulus, qui ait: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi (Phil. III) , sed oblatio ipsa per baptismum celebratur, propter quod ait: Cumque lavisset eos. Certum est autem quod Christus ad sacrificandas aquas baptismatis [Col. 0323A] nostri in Jordane fluvio baptizatus. Sed haec quidem communia sunt Aaron cum filiis ejus, Christo videlicet nobiscum; sequentia vero nequaquam excedunt quippe nos atque sublimiora nobis sunt, solique primo ac vero sacerdoti competentia. Vestivitque pontificem subucula linea accingens eum balteo, et induens tunica; quod Septuaginta transtulerunt, Et induit eum tunicam et praecinxit zonam, et vestivit illum ypoditim. Hic manifeste Unigeniti sequitur [exsequitur] incarnationem; qui quia totum nostrum incarnatus est hominem, tunica indui et ypoditim dicitur: duplex est enim nostra conditio, et unius quidem in nobis est de pulvere, alter coelestis, sed tamen unius uterque. Ait enim Moyses: Formavit Deus hominem de limo [Col. 0323B] terrae (Gen. II) , hic est ergo terrenus: et insufflavit in faciem ejus spiritum vitae (Ibid.) , apertissime hic coelestis est. Christus autem induitur quidem terrenum, id est illum qui de terra est, veterem hominem, quem etiam simul affixit cruci. Ait quippe Paulus quia vetus homo noster simul crucifixus est ut destruatur corpus peccati (Rom. VI) . Indutus est autem et coelestem, quem ipse insufflavit. Sed quia nihil egit terrenum hic, nec corruptioni proximum, procul dubio coelestis dicitur. Hoc Paulus exponens dicit: Primus homo de terra terrenus, secundus de coelo coelestis (I Cor. XV) . Quod duobus modis accipi oportet: primus enim homo noster, id est corpus, ex terra formatum est, propter quod terrenus dictus est; anima vero de coelo, Dei est enim insufflatio. [Col. 0323C] Rursus: primus homo inobediens Adam ex terra terrenus, quia operibus pulveris semetipsum deputavit; secundus homo novus, est Christus, qui de coelo est: non solum quia de coelo descendit, sed quia et dignitatem coelestis servavit, dum nec terrenum aliquid operatus est, nec corruptioni proximum. Ergo tunicam hic terrenum appellavit: de lino enim, quod est ex terra, tunica facta est; ait enim: Et fecit eis tunicas lineas; ypoditim autem coelestem, quia ypoditis ponderis est, simul autem et hyacinthinus est; hic autem color coeli est. Utrumque nostrum Christus suscepit hominem, et manifestum et occultum, et terrenum et coelestem, id est corpus perfectum et animam perfectam, et in omnibus integram: utrumque enim ut pote utriusque [Col. 0323D] creator salvavit. Illud etiam intende: Et desuper humerale imposuit, quod astringens cingulo, aptavit rationali. Septuaginta autem ediderunt: Et posuit super illum epomidem, et cinxit illum secundum aditum epomidis, et constrinxit illum ad eam superhumerale. Suave Christi jugum est, id est, evangelica vita, quam ut pote ipse demonstrans, recte super humeros portabat, de qua ait: Tollite jugum meum super vos, et discite quia mitis sum et humilis corde: jugum enim meum leve est, et onus meum suave (Matth. XI) . Quid est autem cingulum quo tunicam et ypoditim cinxit? Ipsum opus disce. Dicit enim in tabernaculi constructione: Et facies cudarim byssinum et zonam opus varium. Quia enim [Col. 0324A] cydaris indumentum capitis est. Opus autem cinguli sive zonae confortare quodammodo et constringere est eum qui cingitur; hoc ostendere legislator proposuit, quia Christus simul creaturam omnem recapitulans sive restaurans, simul etiam confortans nostram massam, cujus primitias sumpsit incarnationis dispensare mysterium; quia per ipsam et nos fortes facti sumus. Quis autem sit dispensationis modus Joannes ait: Verbum caro factum est (Joan. I) ; ideoque cydarim et zonam ait Moyses byssinam esse opus variatum. Byssus enim de terra cum sit, carnem demonstrat, quae ex terra nostra est; opus plumarii, Deum Verbum, qui artifex et variator totius est creaturae; ipse sibi carnem a nobis sumptam operatus est, varians in ea mysteria [Col. 0324B] quodammodo et creationis miracula. Post hoc subdidit, secundum Septuaginta: Et posuit super eum rationale. Et quomodo quaedam autographa habent, super eum. Sed utraque ad idem respiciunt: Quod astringens cingulo aptavit rationali, in quo erat doctrina et veritas. Septuaginta autem ediderunt: Et imposuit super logium ostensionem et veritatem. Hoc autem alibi sacerdotalem exponens, stolam rationalem judicii appellavit. Secundum rationale enim Christi, id est doctrinam et praedicationem judicii futuri regitur. Ostensionem ergo, id est, manifestationem et cum ea veritatem habet, ut pote manifestante eo hominibus ignotam mysteriorum veritatem. Quatuor autem versuum ei rationali, id est, ex quatuor generalibus virtutibus, et [Col. 0324C] ex duodecim lapidibus partilibus quodammodo et specialibus fieri praecepit. Quae sunt autem haec? Utique de quibus scribebat Paulus: Oportet enim episcopum irreprehensibilem esse, sicut Dei dispensatorem (Tit. I) . Sed quomodo irreprehensibilis, id est, ab accusatione mundus, et a querela omni liber sit, his quae postea sequuntur ostendit: Non superbum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem, non turpis lucri cupidum, sed hospitalem, benignum, castum, justum, sanctum, continentem, amplectentem eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem (Ibid.) . Haec enim unicuique quidem convenit assequi, maxime tamen sacerdoti, siquidem figuram gerit Christi, qui praedictos duodecim lapides super pectus proprium portavit. Cydari [Col. 0324D] quoque texit caput, sive, secundum Septuaginta, Et posuit, inquit, super caput ejus mitram. Sed quia et mitrae sive cydari operationem non ignoramus, et Christi caput esse Patrem didicimus, audiamus quod sequitur: Et super eam contra frontem posuit laminam auream consecratam in sanctificatione, sicut praeceperat ei Dominus. Sublevare nos legislator volens mitram sive cydarim super caput propter Patrem memoravit. Per laminam et sculpturam, seu formationem sanctificationis, incarnati Dei Verbi, qui et sacerdos noster factus est, dignitatem in principio quam simul cum Patre habet manifestum est quia exposuit; propter quod illam et super cydarim seu mitram et contra faciem mitrae [Col. 0325A] sive cydaris imponit. Dicit autem: Ligabisque eam vitta hyacinthina, sive, secundum Septuaginta, Et superimpones super hyacintho retorto. Hyacinthum retortum humanitatem Christi intelligens, pro eo quod inseparabiliter conjunta est divinitati. Et erit super thiaram imminens fronte pontificis. Vel sicut Septuaginta, et erit super mitram contra faciem mitrae. Erit super mitram, quia Pater in Filio, et Filius in Patre: Et ante faciem mitrae. Qui enim videt Filium hic videre et Patrem dicitur. (Ex Origene.) Ergo omnis nunc sanctio evidenter in Unigeniti explanata est mysterium. Aliter, lavet te igitur Moyses, ipse te lavet, et ipse te induat, lex ergo est quae te lavat, ipsa sordes tuas diluit, ipsa, si audias eam, peccatorum tuorum maculas absterget. [Col. 0325B] Ipse est Moyses, hoc est lex, quae sacerdotes consecrat, nec potest sacerdos esse, quem non lex constituerit sacerdotem. Si et tu lotus fueris per Moysen et fueris ita mundus quomodo quem Moyses laverit, tantus ille ac talis possis etiam pervenire ad haec indumenta quae profert Moyses, et stolas istas quibus induit Aaron fratrem suum et filios ejus. Sed non solum indumentis opus est ad sacerdotales infulas, verum et cingulis: Fecit enim, inquit, Deus, tunicas pelliceas, et induit Adam et mulierem ejus (Genes. II) . Ille ergo tunicae de pellibus erant, ex animalibus sumptae. Talibus enim oportebat indui peccatorem. Pelliciis, inquit, tunicis, quae essent mortalitatis indicia quam pro peccato acceperat, et fragilitatis ejus quae ex carnis corruptione veniebat [Col. 0325C] indicium. Si vero jam lotus fueris ab his et purificatus per legem Dei, induet te Moyses indumento incorruptionis, ita ut nusquam appareat turpitudo tua, et ut absorbeatur mortale hoc a vita. Videamus ergo quali ordine pontifex constituitur. Convocavit, inquit, Moyses synagogam, et dicit ad eos: Hoc est verbum quod praecepit Dominus. Licet ergo Dominus de constituendo pontifice praecepisset, et Dominus elegisset, tamen convocatur et synagoga. Requiritur enim in ordinando sacerdote, et praesentia populi, ut sciant omnes et certi sint quia qui praestantior est ex omni populo, qui doctior, qui sanctior, qui omni virtute eminentior, ille deligitur ad sacerdotium. Lavit ergo eum, et induit; quali indumento? Tunica, inquit, et praecinxit eum zona. [Col. 0325D] Et iterum: Vestivit eum tunicam talarem, vel ut alibi legimus, interiorem. Duabus video tunicis per Moysen indutum pontificem. Sed quid faciemus, quod Jesus sacerdotes suos, id est apostolos nostros prohibuit uti duabus tunicis? et dixeramus quod Moyses et Jesus, id est lex et Evangelia sibi invicem consonarent? Posset fortasse dicere alius, Quia quod praecepit Jesus duas tunicas non habendas, non est contrarium legi, sed perfectius lege; sicut et cum lex homicidium vetat, Jesus autem etiam iracundiam resecat; et cum lex prohibet adulterium, Jesus etiam concupiscentiam cordis abscindat: ego tamen non intra hujus intelligentiae angustiam, pontificalia sacramenta concludo, amplius mihi aliquid ex ista [Col. 0326A] forma videtur ostendi. Sciebat ergo pontifex ille quem tunc ordinabat Moyses, quia esset circumcisio, incircumcisus pontifex esse non poterat. Habebat ergo iste duas tunicas: unam ministerii carnalis, et aliam intelligentiae spiritalis. Sciebat quia et sacrificia spiritalia offerri debent Deo, offerebat tamen nihilominus et carnalia: non enim poterat esse pontifex eorum qui tunc erant, nisi hostias immolaret. Ita ergo convenienter ille pontifex duabus indutus tunicis dicitur; apostoli vero qui dicturi erant: quia si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. V) ; et qui dicturi erant, quia nemo vos judicet in cibo aut in potu, aut in parte diei festi, aut neomenia, aut sabbatorum, quae sunt umbra futurorum (Coloss. II) . Isti ergo, ut hujusmodi secundum litteram, [Col. 0326B] legis observantiam penitus repudiarent, nec occuparent discipulos Judaicis fabulis, et imponerent eis jugum quod neque ipsi neque patres eorum portare potuerunt, merito duas tunicas habere prohibentur, sed sufficit eis una, et haec interior, nam istam quae foris est, et quae desuper apparet, legis tunicam nolunt, unam namque Jesus et ipsam interiorem, habere permittit. Imponit tamen Moyses pontifici humeralem, qui est humerorum quidam ex circumductione vestis ornatus: humeri autem operum tenent ac laboris indicia. Vult ergo pontificem esse etiam in operibus ornatum, nec sufficit sola scientia: Quia qui fecerit et docuerit, hic magnus vocabitur in regno coelorum. Et cinxit, inquit, eum secundum facturam humeralis. Jam et superius dixerat [Col. 0326C] quia cinxit eum zona super tunicam, et modo iterum cingitur secundum facturam humeralis. Quod est istud duplex cingulum, quo constrictum vult esse ex omni parte pontificem? Constrictus sit in verbo, constrictus in opere, expeditus ad omnia, nihil remissum, nihil habeat dissolutum, accinctus sit animi virtutibus, constrictus sit a corporalibus vitiis, nullum animae lapsum, nullum corporis timeat: utroque cingulo semper utatur ut sit sanctus corpore et spiritu. Et post haec, inquit, imposuit super eum logium (quod est rationale, et imposuit super logium), manifestationem et veritatem, et imposuit mitram super caput ejus. Sed videamus quid logium, quod est rationale, significet; non enim sufficit pontifici habere sapientiam, et scire omnium rationem, nisi possit etiam populo manifestare [Col. 0326D] quae novit. Ideo ergo imponitur rationali et manifestatio ut possit respondere omni poscenti se rationem de fide et veritate. Ponitur autem super illud et veritas; ut non illa astruat quae proprio excogitare quivit ingenio, sed quae veritas habet. Sed nondum finivit, et alius adhuc addendus ornatus est. Necesse est ut accipiat etiam coronam, propterea accipit primo cydarim, quod est vel operimentum quoddam capitis, vel ornamentum, et post haec superponitur ei mitra ante faciem, id est, a fronte pontificis, lamina aurea sanctificata, in qua sculptum dicitur vocabulum Dei. Verum iste capitis ornatus, ubi nomen Dei impositum dicitur, post illa omnia quibus inferiora corporis membra fuerant exornata, [Col. 0327A] superponitur: in quo mihi indicare videtur quod super omnia quae vel de mundo, vel de caeteris creaturis sentiri aut intelligi possunt, eminentior tanquam auctoris omnium scientia Dei sit, et quia ipse caput est omnium ideo et ornatus iste super omnia capiti superponitur: nihil enim post haec addicitur pontificis capiti. Tulit et oleum unctionis quo linivit tabernaculum cum omni supellectile sua. Cumque sanctificans aspersisset altare septem vicibus, unxit illud et omnia vasa ejus labrum quoque cum basi sua sanctificavit oleo. (Ex Hesychio.) Ipse erat Filius Dei qui ungebat eos, ipse qui ungebatur, ungens verbo divinitatis, secundum quam ei omnia communia cum Patre et Spiritu sunt, a quo ungi dicitur. Nam David Patrem ungentem dixit cum ait: Propterea [Col. 0327B] unxit te Deus Deus tuus (Psal. XLIV) . Isaias autem unctionem Filii ad Spiritum retulit dicens: Spiritus Domini super me, eo quod unxit me (Isa. LXI) . Quae autem Pater et Spiritus haec eadem et Filius facit: ergo ratione divinitatis ipse est semetipsum ungens, et ipse est qui ungitur dispensationis humanitate. Similiter offert et offertur: unde et Daniel oblatum illum quidem videt (Dan. VII) , non vidit autem qui eum obtulit, quia ipse erat qui semetipsum offerebat. Ergo ut salvetur figurarum veritas, ungit quidem et offert Moyses, imaginem et ipse Christi gerens. Aspergit ergo Moyses altare, corpus Dominicum videlicet, septies, quia Domini unctio tota est Spiritus plenitudo, qui in septem operationibus designatur, quemadmodum Isaias dixit.

[Col. 0327C] Ungit autem et omnia vasa ejus: tam apostolos quam eos qui eis in tantum similiter vivunt, ut domus Christi et vasa recte nominentur. Fundens super caput Aaron unxit eum, et consecravit sive sanctificavit. Et si Christi caput, secundum Pauli verbum, divinitas intelligitur, non frustra tamen nec extra ordinem in hoc mysterio sacerdotis ungi nunc caput legislator scripsit, ut cognoscamus quoniam quemadmodum caput a pedibus dividi non potest, sic neque Christi divinitas post unitionem ab humanitate dividitur; sed sive ungi dicatur, sive generari, sive pati, sive surgere, sive assumi dicitur, hoc incarnatum Verbum non dividentes, et dicentes hominem quidem unctum, Deum autem non unctum, sed Deum eumdem simul et hominem. Hoc enim et David sine [Col. 0327D] aliqua dubietate approbat cum dicit: Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi, virga recta est, virga regni tui, dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus, Deus tuus (Psal. XLIV) . Cernis Deum dici qui unctus est? Quia omnia carnis suae manifestum est quod sibimetipsi qui incarnatus est vindicat. Quae enim et ejus erat unctio, nisi omnino ipsa incarnatio? Secundum hunc modum, caput intelligibilis sacerdotis ungebatur et ipse sanctificabatur.

Filios quoque ejus oblatos vestivit tunicis lineis, et cinxit balteo, imposuitque mitras, ut jusserat Dominus. Tunicae filiis Aaron similes Aaron, et zonae seu baltei similes, et cydarae sive mitrae imponuntur. Ipsum enim induunt, ipso coguntur, ipsum portant [Col. 0328A] in capite, unde et Paulus dicit: State praecincti lumbos vestros in veritate (Ephes. VI) , veritas autem Christus, et induti loricam justitiae, ipse autem etiam hoc qui factus est nobis a Deo sapientia et justitia; sed et galea nos salutis Paulus indui praecepit, Christus enim salutare est. Sicut Simeon testificatus est: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum, in pace, quia viderunt oculi mei salutare tuum (Luc. II) . Quicunque enim Christum induunt, per eum et Patrem induunt. (Ex Origene.) Et ideo in his quae lex divina describit, veluti in speculo inspicere se debet unusquisque sacerdotum, et gradus meriti sui inde colligere, si se videat in his omnibus quae supra exposuimus positum pontificalibus ornamentis, si conscius sibi sit quod vel in scientia, vel [Col. 0328B] in actibus, vel in doctrina, tantus ac talis sit, sciat se summum sacerdotium, non solum nomine sed et meritis obtinere, alioquin inferiorem sibi gradum positum noverit, etiam si primi nomen acceperit. Non nos sane debet praeterire etiam hoc quod potest ab studioso lectore proferri, in quo et ego saepe mecum ipse haesitavi. In Exodo enim legens ubi de sacerdotalibus mandatur indumentis, invenio octo esse species quae pontifici praeparantur. Hic vero septem tantummodo numerantur. Requiro ergo quid sit quod omissum est. Octava species ibi ponitur campestre, sive, ut alibi legimus, femoralia linea, de quo hic inter caetera siluit indumenta. Quid ergo dicemus? Oblivionem dabimus in verbis Spiritus sancti ut cum caetera omnia secundo enarraverit, una [Col. 0328C] eum species superius dicta latuerit? Non audeo haec de sacris sentire sermonibus. Sed videamus ne forte quoniam in superioribus diximus, hoc genus indumenti judicium castitatis videri, quo vel femora operiri, vel constringi renes videntur ac lumbi, ne forte, inquam, non semper in illis qui tunc erant sacerdotibus has partes dicat esse constrictas. Aliquando enim et de posteritate generis et successu sobolis indulgetur. Sed ego in sacerdotibus Ecclesiae hujusmodi intelligentiam non introduxerim, alio namque rem video currere sacramento. Possunt enim et in Ecclesia sacerdotes et doctores filios generare, sicut et ille qui dicebat: Filioli mei quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis (Gal. IV) . Et iterum alibi dicit: Tamen etsi multa millia paedagogorum [Col. 0328D] habeatis in Christo, sed non multos praesentes. Nam in Christo Jesu per Evangelium ego vos genui (I Cor. IV) . Isti ergo doctores Ecclesiae in hujusmodi generationibus procreandis, et aliquando constrictis femoralibus utuntur, et abstinent a generando, cum tales invenerint auditores in quibus sciant se fructum habere non posse. Denique et in Actibus apostolorum refertur de quibusdam quod non potuimus, inquit, in Asia verbum Dei loqui (Act. VI) , hoc est, imposita habuisse femoralia et continuisse se ne filios generarent, quia scilicet tales erant auditores in quibus et semen periret, et non possit haberi successio: sic ergo Ecclesiae sacerdotes, cum incapaces aures viderint aut cum simulatos inspexerint et hypocritas [Col. 0329A] auditores, imponant campestre, utantur femoralibus, ne pereat semen verbi Dei; quia et Dominus eadem mandat, et dicit: Nolite mittere sanctum canibus, neque margaritas vestras ante porcos (Matth. VII) , ne forte conculcent eas pedibus, et conversi rumpant vos.

(IBID.) Obtulit et vitulum pro peccato; cumque super caput ejus posuissent Aaron et filii ejus manus suas, immolavit eum, hauriens sanguinem, et tincto digito tetigit cornua altaris per gyrum; quo expiato et sanctificato, fudit reliquum sanguinem ad fundamenta ejus. Adipem quoque qui erat super vitalia, reticulumque jecoris, duosque renunculos cum arvinulis suis adolevit super altare, vitulum cum pelle, et carne et fimo cremans extra castra, sicut praeceperat [Col. 0329B] Dominus. (Ex Hesychio.) Quae praedictae sanctionis sit virtus, et quomodo unumquodque ejus capitulum in Unigeniti sacrificium accipiatur, praecedens continet sermo; haec autem nunc dicimus quae sola de sanctione immutata sunt. Ibi enim Aaron imponere manus vitulo, hic autem et filios ejus; non frustra hoc custodiens, sed etiam unctos scripsit: quando autem et non ungimur et offerimur baptismati, socii Dominicae efficimur passionis, cujus gerit imaginem baptisma; quod etiam docent haec Pauli verba: Quicunque enim in Christo baptizati sumus, in morte ipsius baptizati sumus: consepulti sumus ergo ei per baptismum in morte ejus; necessario filii Aaron sacrificio manus, cum sint ei communicantes, imponunt.

[Col. 0329C] Obtulit et arietem in holocaustum, super cujus caput cum imposuissent Aaron et filii ejus manus suas, immolavit eum, et fudit sanguinem ejus per altaris circuitum: ipsumque arietem per frusta concidens, caput ejus, et artus, et adipem adolevit igni, lotis prius intestinis et pedibus, totumque simul arietem incendit super altare, eo quod esset holocaustum suavissimi odoris Domino, sicut praeceperat Dominus. (Ex eodem.) Propterea lex sacerdotem, in multis imaginem ferentem Domini, nunc vitulum pro peccatis immolare, et extra tabernaculum incendere praecepit: sic enim et Domini sacrificium ad ablutionem naturae nostrae peccatorum factum est. Nunc autem iterum ei sacrificium aliud in holocausto arietis praecepit fieri; crucifixus enim mundus et renuntians [Col. 0329D] mundo conversatio, quae est holocaustum, Christum habet primitias, doctoremque et exemplum; propter quod dixit, Qui non accipit crucem et sequitur me, non est me dignus (Matth. X) , id est, qui sic non renuntiat mundo sicut a me ei traditum est, hoc est enim eum sequi, non est me dignus. Sed cujus rei gratia dividitur holocaustum, pedes autem ejus et intestina, sive secundum Septuaginta venter, lavantur? interpretatio holocaustomatis quae in initio libri facta est sufficienter explevit. Quod autem immutat de sacrificio, hoc necessario dicitur, quia ibi quidem partes fieri oblationem [oblationum] dixit, corpus per hoc significans et animam debere offerri. In nobis autem hae divisiones, ut pote quae sibi invicem [Col. 0330A] sunt contrariae, secundum quod Paulus ait, nominantur; in Christo autem non sunt divisiones, hominem quippe mundum a peccato sumens incarnatus est, qui non est divisus in operibus carnis, quibus adversatur spiritus, propter quod nec divisionum in eo sacrificio lex memoriam fecit. Pro eo autem quod vitulum quidem in peccato, arietem autem in holocaustum sacerdos offeret, hoc absolute lex significat, ut quia conversatio perfecta per holocaustomatis oblationem cognoscitur, aries necessario in sacrificium offeratur. Hic quippe ducatum praebere ovibus euntibus in pascua, et aggressum ingressumque a caulis et in caulas solet: sicut et Christus dux perfectae conversationis est; a quo videlicet sumpsit exordium, atque ideo intrare per se et exire ovibus praecipiebat.

[Col. 0330B] (IBID.) Obtulit et arietem secundum in consecratione sacerdotum, posueruntque super caput ejus Aaron et filii ejus manus suas. Quem cum immolasset Moyses, sumens de sanguine, tetigit extremum auriculae dextrae Aaron et pollicem manus ejus dextrae, similiter et pedis dextri. Obtulit et filios Aaron: cumque de sanguine arietis immolati tetigisset extremum auriculae singulorum, dextrae, et pollices manus ac pedis dextri, reliquum fudit super altare per circuitum: adipem vero et caudam omnemque pinguedinem quae operit intestina reticulumque jecoris, et duos renes cum adipibus suis, et armo dextro separavit. Tollens autem de canistro azymorum quod erat coram Domino panem absque fermento et collyridam conspersam oleo, [Col. 0330C] leganumque posuit super adipes, et armum dextrum, tradens simul omnia Aaron ac filiis ejus. Qui postquam laverunt ea coram Domino, rursum suscepta de manibus eorum adolevit super altare holocausti, eo quod consecrationis esset oblatio, in odorem suavitatis sacrificii Domini. Tulit et pectusculum, elevans illud coram Domino, de ariete consecrationis in partem suam, sicut praecepit ei Dominus. (Ex eodem.) Aperte haec sanctio eorum, quae circa nos aguntur, mysteriorum exponit traditionem, et pascha mysticum quod Christus cum discipulis suis comedit, significat: quod docent ea quae per partes in sacrificio peragi praecipiuntur. Cur autem aries secundus hic nunc aries nominatur? quia videlicet prius figuratam ovem cum apostolis coenans Dominus, postea [Col. 0330D] suum obtulit sacrificium, et secundo sicut ovem ipse semetipsum occidit, quod demonstrant sequentia. Posueruntque Aaron et filii ejus manus suas super caput ejus. Quem cum immolasset Moyses, etc. Necessario simul cum Aaron et filii ejus super caput arietis manus imponunt, quia communem coenam festivitatis paschalis cum suis Christus discipulis celebravit; sed Moyses sacrificium hoc celebrat, quia magis ab aliis ipse Christi figuram gerit. Tunc autem maxime sacrificium suum Christus celebravit, unde et illud incipit. Vide enim sequentia:

Quem cum immolasset Moyses, sumens de sanguine tetigit extremum auriculae dextrae Aaron, et pollicem manus ejus dextrae, similiter et pedis dextri. Obtulit [Col. 0331A] et filios Aaron: cumque de sanguine arietis immolati tetigisset extremum auriculae singulorum dextrae, et pollices manus ac pedis dextri, reliquum fudit super altare per circuitum. Quis sit sacrificii hujus effectus, unctio aurium et manuum pedumque demonstrat: pro obedientia quippe nostra, actioneque bona atque conversatione [Actio bona atque conversatio] celebratur, unde et aures nostrae unguntur; ut in obedientia Adam carentes, Unigeniti obedientiam consequamur. Postque haec, extrema manuum unguntur et pedum, quia non solum manus, sed et pedes pro actione accipiuntur. Quod probatur ex eo quod David dicit: Pes meus stetit in via recta (Psal. XXV) ; et rursus: Statuit supra petram pedes meos (Psal. XXXIX) . Quia autem actiones quasdam bonas, [Col. 0331B] quasdam autem malas habemus, et figuram malorum sinistra gerit, recte dextra ungitur, confortantur enim ea quae unguntur, et destruuntur atque disperduntur ea quae non unguntur. Quod aperte demonstrat disperdens Aegyptum angelus, quia ubi unctio immolati inveniebatur, non percutiebat: sed tamen primus, sacerdos sanguine, et post eum filii ejus secundum legem ungebantur, quia et ipse Dominus primus, in coena mystica, intelligibilem accepit sanguinem, atque deinde calicem apostolis dedit. Sed ecce legislator hic, post unctionem Aaron et filiorum subdidit de sanguine; reliquum fudit super altare per circuitum, quod et Christum fecisse inveniemus: bibens enim ipse et apostolis bibere dans, tunc intelligibilem sanguinem super altare, videlicet suum [Col. 0331C] corpus, effudit. Corpus autem Christi Ecclesia est et omnis plebs ejus, quod specialiter dicentem Marcum invenimus: Et sumens, gratias agens dedit eis, et biberunt ex eo omnes. Et dixit eis, Hic est sanguis meus Novi Testamenti qui pro multis effusus est (Marc. XIV) . His conveniunt ea quae sequuntur: Adipem autem et caudam, omnemque pinguedinem quae sperit intestina, reticulumque jecoris, et duos renes cum adipibus suis, et armo dextro separavit; pro cauda Septuaginta lumbum, et pro intestinis ventriculum, et pro reticulo jecoris, pinnam hepatis ediderunt. Cujus autem haec figuram gerant, in salutari sacrificio, seu pacificorum, per singula discussum est. Non frustra autem ea, nunc in ariete consummationis commemorat, sed quia Christi mysticum [Col. 0331D] pascha et eorum perceptio ad salutem hominum provenit, quibus doctorem superaedificare sequentia nostri mysterii praeparat virtus. Tollens autem de canistro azymorum quod erat coram Domino, panem absque fermento et collyridam conspersam oleo, laganumque. Pro canistro azymorum, Septuaginta canistrum consummationis ediderunt. Per canistrum autem consummationis linguam Domini intelligimus, sola quippe praecipuam perfectamque doctrinam introduxit, propter quod dicebat: Non veni solvere legem, sed implere (Matth. V) , utpote ipse implens quae minus erant in lege. Bene autem eam et canistrum, propter contextum dictorum vocavit, et in multa in parabolis dixerit, ita ut Judaei non [Col. 0332A] omnia intelligerent, quanquam ferculum quemadmodum et mensa totius doctrinae erat. Quia ergo rationale erat mysterium, et ea quae efficiuntur, ex ratione subsistunt, recte de canistro consummationis, id est, de lingua sua, panem mysticum proponit. Quomodo autem eum proponit panem absque fermento et collyridam conspersam oleo, id est, apostolicam doctrinam, legalemque et propheticam. Lex enim et prophetae et apostoli ejus memoriam faciunt, lex quidem dicens: Hic est panis quem dedit vobis Dominus comedere (Exod. XVI) ; prophetae autem: Panis ei dabitur, et aquae ejus fideles sunt, regem in decore suo videbunt (Isa. XXXIII) . Apostoli autem uberius exponunt Christi mysterium, unde nec laganum nec collyridam. Panes [Col. 0332B] autem doctrinae ut pote magis nutrientes dicuntur. Quos enim hic secundum Septuaginta de oleo panes appellaverunt, hos secundum hos ipsos: Septuaginta collyridam in scenopegia canistrum consummationis exponens quod accipiebatur in unctione sacerdotis, legislator appellavit, per collyridam significans legis eloquium. Quantum autem collyridae deteriores sint panibus ad nutrimentum, nulli est dubium unde apostolorum sermones, prophetarum et legis praeponuntur sermonibus, quia majorem praeceperunt gratiam, ita ut Paulus diceret: Posuit Deus in Ecclesia primum apostolos, deinde prophetas (Ephes. IV) . Deinde ipsi post evangelicam traditionem, introducunt Christi mysteria. Introducunt autem legis prophetarumque utentes testimoniis, [Col. 0332C] propter quod eis collyridae et lagana simul subjecta sunt et conjuncta. Sed quid his adjiciat intendamus.

Posuit super adipem et armum dextrum, tradens simul omnia Aaron ac filii ejus. Illud lex contestatur, quia omne desiderium omnemque actionem bonam offerri mysterio sit necesse, si tamen vis illud secundum Dei intentionem legisque suscipere. Sed et praedictum sequens ordinem ait: Tradens simul omnia Aaron filiisque ejus. Prius siquidem Christus sua mysteria inchoavit, et tunc ea nobis qui facti sumus filii ejus per lavacrum regenerationis tradidit. Et levaverunt ea coram Domino. Ipsum enim mysterium quod nobis tradidit, hoc cum sua carne in coelos levavit; dicens autem: Levavit ea coram [Col. 0332D] Domino, modum quo obtulerit eis qui post futuri erant exposuit.

Rursumque suscepta de manibus eorum adolevit super altare holocausti, eo quod consecrationis esset oblatio, in odorem suavitatis sacrificii Domini. Altare holocausti Christi corpus dicit. Sed et odor suavissimus: de Christo enim aperte in Canticis Canticorum dicitur: Unguentum effusum est nomen tuum, propterea adolescentulae dilexerunt te (Cant. I) . Sacrificio Domini, id est, sacrificii et holocaustomatis, sicut mandavit Dominus; ipse enim mandavit: Quotiescunque hoc bibitis, mortem Domini in vobismetipsis annuntiate (I Cor. XI) . Tulit et pectusculum, elevans illud coram Domino, de ariete consecrationis, seu secundum [Col. 0333A] Septuaginta, consummationis in partem suam, sicut praeceperat ei Dominus. Sicut in sacrificio pacificorum seu salutari, pectusculum sic et hic offertur, utique intelligibili Moysi, id est Christo pectusculum arietis consecrationis seu consummationis separatur, quia per pectusculum fides et confidentia figuratur, sicut pridem diximus. Cum autem ipsius sit sacrificium, necesse est ut et fides ipsi quae in eo est deputatur? Assumensque unguentum et sanguinem qui erat in altari, aspersit super Aaron et vestimenta ejus, et super filios ejus ac vestes eorum. Cumque sanctificasset eos in vestitu suo, quod Unigeniti sanguis et unctio Spiritus unius sint operationis atque virtutis, et minus recte oleum unctionis et sanguinem altaris, id est, Dominici corporis legislator [Col. 0333B] unxerit, audi Joannem dicentem: Tria sunt quae testimonium praebent, et tres unum sunt, spiritus, aqua, et sanguis (I Joan. V) . Unum enim effectum sanctificationis habent. Multum autem recte vestem Aaron ab stolis filiorum Aaron lex separavit; nam etsi ad imitationem Domini vestem qui ab eo adoptati sumus habemus, verumtamen quantum pontificis differat vestis per anteriora didicimus. Si autem sanctificari intelligibilem Aaron aspersione sanguinis et olei cognovimus, non admiremur quod dictum est. Ipse enim Christus ad sanctificationem nostram aspersionem proprii sanguinis, videlicet passionem suam pro nobis obtulit, unde filios Aaron et tunicas seu stolas cum Aaron dixerit sanctificari, quia quaecunque in nobis contingunt, ad eum, ut caput [Col. 0333C] put scilicet totius corporis, necessario reducunt. Ad probationem autem eorum quae dicta sunt, Domini sumamus verba: Cum enim crucifigendus pro nobis esset, haec sub orationis forma ad instruendam obedientiam Apostolorum dixit: Sicut me misit Pater in mundum, et ego misi eos in mundum: et pro eis ego sanctifico meipsum: ut sint et ipsi sanctificati in veritate. Ergo aperte sanctificationem sacrificium quod pro nobis obtulit, ex quo et nobis sanctificatio proficit appellavit.

(CAP. VIII.) Cumque sanctificasset eos in vestitu suo, praecepit eis dicens: Coquite carnes ante fores tabernaculi, [Col. 0333D] et ibi comedite eas. Panes quoque consecrationis edite qui positi sunt in canistro, sicut praecepit mihi Dominus dicens: Aaron et filii ejus comedent eos: quidquid autem reliquum fuerit de carne et de panibus, ignis consumet. De ostio quoque tabernaculi non exibitis septem diebus, usque ad diem quo complebitur tempus consecrationis vestrae. Septem enim diebus finitur consecratio, sicut et in praesentiarum factum est, ut ritus sacrificii compleretur, die ac nocte manebitis in tabernaculo, observantes custodias Domini, ne moriamini. Sic enim mihi praeceptum est. Feceruntque Aaron et filii ejus cuncta quae praecepit Dominus per manum Moysi. (Ex Augustino.) ) Quid est quod dicit Moyses ad Aaron et filios ejus cum sanctificantur [Col. 0334A] ad ineundum sacerdotium, Ad ostium tabernaculi testimonii sedebitis septem dies, die ac nocte, ne moriamini? Nunquidnam credibile est situ corporis uno loco sedere praeceptos, per dies septem, die ac nocte, unde se omnino non commoverent? Nec tamen hic tanquam allegorice aliquid significatum quod non fieret intelligere cogendi sumus accipere, sed potius agnoscere locutionem Scripturarum, ubi sessionem pro habitatione et commoratione. Non enim quia dictum est de Semei, quod sederit in Hierusalem annos tres (III Reg. II) , ideo putandum est per totum illud tempus in sella sedisse et non surrexisse. Hinc et sedes dicuntur ubi habent commemorationem quorum sedes sunt, habitatio quippe hoc nomen accepit. (Ex Hesychio.) Praecipua [Col. 0334B] nunc legislator providit discrevitque mysteria, et figuraliter per ea quae nunc contemplatus est, tradidit intra Ecclesiam ea perfici, et nullatenus profanorum visibus et auribus publicari, nec cuilibet volenti profanandi ea esse facultatem. Unde quia tabernaculum testimonii Deo coelum esse, atrium autem tabernaculi hujus Ecclesiam, quia ipsa est ante coeli introitum collocata, ipse Hierusalem quippe coelestis tenet imaginem, sicut olim praediximus: intus in ea carnes sacrificii coqui praecepit. Ait enim: Praecepit eis dicens: Coquite ante fores tabernaculi, et ibi comedite eas. Quomodo ergo in his non admiranda sit sapientia Spiritus? Nullam quippe dubietatem hujusmodi intellectui dereliquit, propterea carnes cum panibus comedi praecipiens, ut nos intelligeremus [Col. 0334C] illud ab eo mysterium dici: quod simul panis et caro est, sicut corpus Christi, panis vivi qui de coelo descendit, et hoc ideo ut illic absolute mystica coena deberet celebrari. Aaron autem et filii ejus illud recte comedunt. Nisi enim Christus rogatus ore sacerdotum ipse venerit, et coenam sanctificaverit, et initiaverit ea quae aguntur, nullatenus sacrificium Dominicum fiunt. Sed hoc quod reliquum est de carnibus et panibus, in igne incendi praecepit. Quod nunc videmus etiam sensibiliter in Ecclesia fieri, ignique tradi quaecunque remanere contigerit inconsumpta, non omnino ea quae una die vel duabus aut multis servata sunt. Sicut enim apparet, non hoc legislator praecepit, sed quod reliquum est incendi jubet; dies autem non commemoravit, [Col. 0334D] ut quaecunque cujuscunque rei causa emergente remanserint inconsumpta, sive tempus in causa sit, sive quid aliud fuerit, iguis opus et consumptio fiat. Ergo ex hoc quod agitur sensibiliter significatio cujusdam intelligibilis rei eis qui intendunt provenit, ut quando ad comestionem sacrificii deficimus, et comedere illud integre non possumus, mente forsan lassiscente sive deficiente, utrum ea quae videntur corpus oporteat intelligi Domini, in quo oculis nec angeli possunt prospicere, non relinqui, sed etiam tradi ea igni oportet spiritus, ut ea comedat quae nobis sunt ex infirmitate invisibilia.

Quomodo autem comedat? cum cogitaverimus virtuti Spiritus esse possibilia ea quae nobis impossibilia [Col. 0335A] videntur. Unde et subsequenter disputare legislator videtur: Dicit enim sic: De ostio quoque tabernaculi non exibitis septem diebus. Septem cur? quia quinquagesima dies septenario numero in semetipso multiplicato et uno ei adjecto perficitur: unde et Hebdomadarum eam festivitatem, apud Moysen dici, manifestant sequentia.

His similia et Lucas tradidit. Ait enim de Domino et discipulis: Quibus et praesentavit semetipsum post mortem suam in multis argumentis per dies quadraginta apparens eis et loquens de regno Dei, et convescens praecepit eis ab Hierosolymis ne discederent, sed exspectarent promissionem Patris (Act. I) . Cernis quomodo consecrabat, sive perficiebat eos? Apparens eis et docens de regno Dei, et convescens, dicens [Col. 0335B] autem ab Hierosolymis non discedere, non praecepit januam tabernaculi progredi vel egredi, id est, non permittit praedicare usque dum promissionem Spiritus, quae facta est, quinquagesima die acciperent. Completis autem diebus, Petrus mox praedicationem incepit, quando et additae sunt animae circiter tria millia (Act. II) . Sic et ipsi per singula mandatum hoc custodierunt, et maxime in eis complentur quae in subsequentibus dicuntur: Observantes custodias Domini, ut non moriamini; sic enim mihi praecepit Dominus. Feceruntque Aaron et filii ejus cuncta quae locutus est Dominus per manum Moysi. Si quaeritur cur Aaron filiis suis conjungat, invenietur causa omnino necessaria et ad rei considerationem opportuna. Non enim exire de janua tabernaculi testimonii, id est, [Col. 0335C] non interim attrectari evangelicam praedicationem his quae sunt praedicta. Apparuit ergo cum apostolis, et Christus suam januam non egrediebatur, ipse siquidem erat qui et praedicandus erat, et qui in apostolis loquebatur, propterea cum filiis et ipse Aaron consecrari seu consummari dicebatur. Quis sit autem consecrans sive consummans, legislator nequaquam subdidit. Ait enim: Septem diebus finitur consecratio, sive, secundum Septuaginta, consummavit manus vestras, sicut et fecit. Manifestum est autem quod ipse erat qui filios consecrabat, sive perficiebat, qui et perfici in eis sive consecrari ut pote in membris propriis dicebatur.

(CAP. IX.) Facto autem octavo die, vocavit Moyses Aaron et filios ejus, ac majores natu Israel, dixitque ad Aaron: Tolle vitulum pro peccato, et arietem in holocaustum, utrumque immaculatos, et offeres illos coram Domino, et ad filios Israel loqueris: Tollite hircum pro peccato, et vitulum atque agnum anniculum et sine macula, in holocaustum, bovem et arietem pro pacificis; et immolate eos coram Domino, in sacrificio singulorum, similam oleo conspersam offerentes, hodie enim Dominus apparebit vobis. (Ex Hesychio.) Diem enim octavam Pentecosten appellat, quia Pentecoste dies incidit in hac qua Salvator resurrexit, quae esse octava creditur, quia figuram [Col. 0336A] gerit primitiarum futuri, sed et consummationis praesentis saeculi, qui in septem revolvitur diebus.

Oportebat enim ut in qua die surrexit Christus, in eadem et Spiritus adveniret. Tunc ergo vocari Aaron et filios ejus et majores natu Israel ait: Ecclesiam quodammodo per eorum qui dicti sunt aedificans vocationem. Tunc quippe prius convocatum est Ecclesiae spectaculum, in qua intelligibilis Aaron, id est, Christus sacerdos esse creditur; filii autem ejus qui sublimis sunt conversationis, et ideo sacerdotii ministri et cooperatores sunt; majores autem natu Israel, presbyterorum ordo est: ex his quippe corpus Ecclesiae componitur; sed Aaron quidem accepit sibi vitulum pro peccato et arietem in holocaustum, utrumque immaculatum, et obtulit coram [Col. 0336B] Domino. Tunc enim Christus sacrificium suum innotescere coepit, ex quo Spiritus adveniens Parthos et Medos et Elamitas, et omnium gentium primitias ad apostolorum coenaculi superiora colligit (Act. II) . Accepit autem et ordo majorum natu Israel, quem presbyterorum esse diximus, ut pote ipse sortem et figuram doctorum gerens et ad docendos nos utilis est, vitamque perficere in Ecclesia convenientium potest. Quae autem sunt haec quae accepit? Hircum pro peccato, pro poenitentia videlicet sacrificium, et vitulum et agnum anniculum in holocaustum, immaculatos: perfectam videlicet et consummatam vitam, sive conversationem, quae per hostias, id est, per holocausta significatur; et bovem et arietem pro pacificis. Sed et ad sacrificium [Col. 0336C] salutare mediocrem conversationem, quae tamen potest salvare eos qui offerunt, sicut supra diximus; coram Domino autem omnia praecepit fieri: oportet quippe omne virtutis opus ut pote vidente Deo peragi, et non corrumpi neque vitiari, cum permiscemus ei voluntatem nostram; sacrificium similae conspersae oleo, theologiam, cum eleemosyna. Hoc enim praedicta sacrificia subtiliter nobis olim discussa innotuerunt. Quid autem hic nunc subdidit? Quia hodie Dominus apparebit vobis. Hoc conclusio et probatio est, quia de Pentecoste praedicta omnia dicebantur; in ea enim in eis apparuit Dominus, Spiritus videlicet de quo Paulus dicebat: Dominus autem spiritus est. Quomodo autem apparuit in eis dixit Lucas: Visae sunt eis dispartitae linguae sicut ignis et [Col. 0336D] sederunt super singulos eorum (Act. II) .

Tulerunt ergo cuncta quae jusserat Moyses, ad ostium tabernaculi, ubi cum omnis staret multitudo. Aperte hic Ecclesiam exposuit, ad ostium tabernaculi; vel, sicut Septuaginta, ante tabernaculum testimonii, videlicet coeli, si enim Ecclesia frequentia est angelorum primitivorum qui scripti sunt in coelis, ante tabernaculum testimonii, id est, ante faciem coeli. Sic enim et Aquila ante faciem interpretatus est: omnis quippe contrita anima et omnis peccator, omnis misericordiam necessariam habens, omnis ab errore se convertens, in hac Ecclesia congregatur; non solum eos qui de plateis et vicis sunt, sed et eos qui de viis et de sepibus vocari praecipiens, [Col. 0337A] ut regalem coenam ingredientes implerent (Matth. XXII) . Ait Moyses: Iste est sermo quem praecepit Dominus, facite et apparebit vobis gloria ejus. Gloriam esse Domini spiritum manifeste ostendit quod Paulus ad Corinthios scripsit: Nos omnes revelata facie gloriam Domini speculantes in eamdem imaginem transformamur, de gloria in gloriam, sicut a Domini Spiritu (I Cor. III) . Ut ergo gloria Domini videretur, id est, ut adventus celebraretur Spiritus. Iste est sermo , inquit, quem praecepit Dominus: sermo videlicet mysticus, de quo Dominus praeceperat: Hoc facite in meam commemorationem. Sermonem autem legislator ex consuetudine illud vocat, quia plus sermone subsistit hujus dispensatio mysterii, maxime Dominico verbo ea quae apparent in aliud [Col. 0337B] aliquid majus et intelligibile transferente. Unde cum manna imaginem panis vitae qui descendit de coelo praesentaret: Hic est panis, ait, quem dedit vobis Dominus ad comedendum; hic est sermo quem constituit Dominus (Exod. XVI) . Quid ergo ex his quae dicta sunt legislator significat, nisi quia sine dubio agentibus eis sanctum mysterium et Dominicam coenam celebrantibus, advenit Spiritus. Quod et si non planius expositum habemus, multa quippe studio brevitatis Scriptura divina praetermisit, quae fas est ex aliis colligere. Erat enim dies qui appellatur Dominicus, in quo oportebat modis omnibus agere apostolos mystica et sacra. Nam et nos illorum sequentes traditionem, Dominicam diem divinis conventibus sequestramus. Invenimus autem et Christum similiter [Col. 0337C] post resurrectionem a mortuis per mysticae coenae et panis fractionem manifestatum. Quod aperte quidem Lucas, tamen etiam Joannes evangelista tradit.

Dixit ad Aaron: Accede ad altare et immola pro peccato tuo, offeres holocaustum, et deprecare pro te et pro populo: Cumque mactaveris hostiam populi, ora pro eo, sicut praecepit Dominus. Ubi nostra translatio planius habet, pro te et pro populo, pro te ipso et pro domo tua Septuaginta ediderunt. Qui autem sint domus intelligibilis sacerdotis, Paulo dicente, cognosce. Ait enim: Christus autem ut filius in domo sua, quae domus nos sumus, si fiduciam et gloriam spei usque ad finem firmum retineamus (Hebr. III) . Ergo hi qui profecerunt et perfectiores sunt, [Col. 0337D] domus ejus juste appellantur: pro quibus deprecatur et pro omni populo, ut pote qui nostra factus est propitiatio, sed et semetipso. Cur hoc, cum propitiatione non egeat, magis autem ipse praestet propitiationem, sed ut nostrum peccatum suscipiens, etiam pro semetipso deprecatur? Evidenter autem hoc hominis est et Dei, id est sicut hominis propitiationem suscipientis, et sicut Dei sibimet praestantis. Alter enim homo sibimetipsi propitiationem praestare non potest. (Ex Augustino.) Notandum est sane cum pro populo offeruntur sacrificia, et pro peccato sacrificia jussa esse offerri, et holocaustum, et sacrificia salutaris; pro sacerdote autem oblatum fuisse pro peccato et holocaustum et consummationis, non [Col. 0338A] autem salutaris: sed consummationis tunc oblatum est, quando sacerdotes sanctificati sunt, ut sacerdotio fungerentur, et haec obtulit Moyses pro Aaron et filiis ejus. Postea vero Aaron ipse, jam sanctificatus et sacerdotio fungens, offerre pro se jussus est vitulum pro peccato et arietem in holocaustum: non autem jussus est pro se offerre consummationis, quia tunc ideo oblatum est ut consummaretur sanctificatione, et sacerdotio fungi posset quo jam fungebatur.

Statimque Aaron accedens ad altare immolavit vitulum pro peccato suo; cujus sanguinem obtulerunt ei filii sui, in quo tingens digitum tetigit cornua altaris, et fudit residuum ad basem ejus, adipemque ac renunculos et reticulum jecoris, quae sunt pro peccato, adolevit [Col. 0338B] super altare, sicut praeceperat Dominus Moysi. Carnes vero et pellem ejus extra castra combussit igni; immolavit et holocausti victimam, obtuleruntque ei filii sui sanguinem ejus, quem fudit super altaris circuitum. Ipsam etiam hostiam in frusta concisam cum capite et membris singulis, obtulerunt. Quae omnia super altare cremavit igni, lotis prius aqua intestinis et pedibus (Levi. IX) . (Ex Hesychio.) Et cujus rei gratia haec etiam in hoc loco sacrificia peraguntur, superius diximus, non ergo necesse est iterum eorum virtutem per singula dicere quae in hoc sacrificio peraguntur, cum olim ea per ordinem discusserimus, et cujus comparationem gerant nihil intermittentes ostenderimus; et quemadmodum in Domini sacrificio, quod cum unum sit, non tantum nobis [Col. 0338C] peccatorum praestans remissionem, sed et vitam perfectam in philosophia et consummatam efficiens, necessario et in vitulum qui pro peccato est et in arietem hunc qui in holocaustum immolatur oportet reputari, unde et in persona sacerdotis utrumque perspicimus oblatum. Jam ergo et ad subsequentia veniamus.

Et pro peccato populi offerens, mactavit hircum, expiatoque altari, fecit holocaustum, addens in sacrificio libamenti quae pariter offerantur. Et adolens ea super altare absque caeremoniis holocausti matutini, immolavit et bovem atque arietem hostias pacificas populi; obtuleruntque ei filii sui sanguinem, quem fudit super altare in circuitu; adipem autem bovis et caudam arietis, renunculosque cum adipibus suis, et [Col. 0338D] reticulum jecoris posuerunt super pectora. Cumque cremati essent adipes super altare, pectora eorum et armos dextros separavit Aaron, elevans coram Domino, sicut praeceperat ei Moyses (Ibid.) . (Ex Hesichio.) Cujus figuram ea quae dicta sunt habeant, et quemadmodum pro peccato hircus poenitentiae sacrificium significet, holocausta autem crucifixam conversationem, theologiam vero simila, salutare autem seu pacificorum sacrificium, vitam quae nos salvare potest, etiam mediocriter sapientes, sacrificiorum discussio praecedens unctionem sacerdotis, ostendit: ergo qui hujus sanctionis nescit explanationem illic cum subtilitate perquirens, etiam haec per singula sciet. Illud autem nunc necessarie addimus, [Col. 0339A] quia sancti Spiritus in Pentecosten provenisse descensionem cum in unum congregati essent apostoli, omniaque secundum legem Ecclesiae agerent, significari consideravit legislator, recte praecedere sacerdotis sacrificia, ac deinde subinferri populi praecepit. Oportet enim Ecclesiae doctrinam a sacrificio Unigeniti inchoare, ut introducantur docentes quid nobis passio Dominica profecerit, aut contulerit, atque ita subinferatur sermo poenitentiae, quem omnes utique homines necessarium habemus, unde et Dominus unam doctrinam praedicat, id est, poenitentiam, totumque perfectius subinferri conversationes atque theologiam illis permiscendas. Subdit autem et quae [ Al., quod] corrigentes sive uncti salvari possimus quamvis non sublimiter conversemur. [Col. 0339B] In his enim oportet Ecclesiam congregare et manifestationem Dei gloriae suscipere. Haec sine dubio diebus Pentecostes maxime agebant discipuli Domini, propter quod in unum tunc collecti erant, quod manifestat Lucas dicens: Et dum complerentur dies Pentecostes, erant omnes simul unanimiter (Act. II) . Quid autem erant collecti agere, nisi ea modis omnibus quae dicta sunt? Nam et si palam non praedicabant et propterea intus erant in superioribus sedentes, necdum verbum disseminantes, sive palam loquentes, quia de ostio tabernaculi testimonii non erant jussi egredi, usquedum de excelso induerentur Spiritus virtutem, verumtamen in semetipsos quia haec agebant manifestum est, et quaecunque decent Ecclesiam meditari non cessabant, ut ipsum [Col. 0339C] videlicet in semetipsis habentes Christum, qui est Ecclesiae caput: unde et Mathiam ad apostolatum cum concionatus fuisset Petrus, et proposuisset divinae Scripturae expositionem atque testimonia, sorte separaverunt. Sive autem concionari, id est, populum exhortari, sive prophetas interpretari, et cleros sociare, ecclesiasticae dispensationis et ordinis fuit; ergo manifestum est, quia quemadmodum in Ecclesia collecti in illis diebus erant, quod et legislator modis omnibus significari considerans, consequenter et ea quae subsequuntur addidit: Et tendens manum contra populum benedixit ei: sicque completis hostiis pro peccato et holocaustis et pacificis, descendit (Levit. IX) .

(Ex Augustino) . Ubi autem ista fecit, nisi super [Col. 0339D] altare, id est, ad altare stans, eique deserviens? Inde ergo descendit ubi stabat: nimirum illius solutio quaestionis adjuvari hoc testimonio videtur, ubi quaesieramus in Exodo, quomodo serviri potuerit ad altare, quod erat altum cubitis tribus; gradum quippe illic intelligere prohibebamur, quia id Deus vetuerat, ne super altare pudenda virilia ministrantis revelarentur, quod utique fieret si pars altaris gradus esset, id est, si compactus adhaereret, denique ibi hoc vetuit ubi de altari structili loquebatur. Unum enim esset altare cum gradu, cujus pars esset gradus, et ideo vetitum est. Hic vero ubi altaris tanta fuerit altitudo, ut nisi sacerdos super aliquid staret apte ministrare non posset, intelligendum [Col. 0340A] est quidquid illud erat quod ad horam ministrationis ponebatur, et auferebatur, non fuisse altaris partem, et ideo non fuisse contra praeceptum quo gradum habere prohibitum est; hoc autem qualecunque fuerit, tacuit Scriptura, et ideo quaestio facta est. Sed nunc cum dicit Scriptura sacerdotem, cum fecisset sacrificia, descendisse, hoc est, cum immolata imposuisset altari, utique manifestat alicubi eum stetisse unde descenderet, et quia ibi steterat, ideo trium cubitorum altari ministrando deservire potuisse. (Ex Hesychio) . Intende quia omnem nobis evidenter figuram Ecclesiae vult exponere. Nam postquam dixit, Descendit postquam fecit pro peccato, et holocaustis et pacificis, ostendit quia completionem sacrificiorum, intellexit expositionem [Col. 0340B] eorum, et propterea dixit, descendit: per descensionem doctoralem sedem designans, de qua post expositionem sacerdotes quibus figura intelligibilis Aaron credita est, descendunt, et per orationem manus ad coelum levant. Elevationem enim manuum, orationem etiam Paulus intellexit. Dicit autem sic: Volo viros orare in omni loco, levantes puras manus (I Tim. II) . Tendens sive levans ergo manus, benedixit illos: quia per elevationem manuum, per orationem videlicet, sacerdotes populo benedicunt. Sed unde benedictionem praestant, ostendunt sequentia. Ingressi autem Moyses et Aaron tabernaculum testimonii, et deinceps egressi, benedixerunt populo. Quamobrem prius in tabernaculo testimonii ingrediuntur, et postea benedictionem praestant, nisi [Col. 0340C] ut non ignoremus quia de intelligibili tabernaculo, videlicet de coelo benedictionem proferunt sacerdotes, dicentes sicut et Paulus: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo (Ephes. I) . Hoc enim nobis et ipse tradens Dominus, quinque panes, et rursus septem benedicens, ad coelum respiciebat. Cur autem non solus Aaron, sed et Moyses synagogam seu populum benedicunt? nisi ut discamus quia non propria virtute sacerdotes benedictionem, sed quia figuram ferunt Christi, possunt propter eum qui in ipsis est praestare benedictionis plenitudinem; unde et Moyses utpote cui imago est Domini credita, ad benedicendum recte comprehenditur, sed et illud per ea quae dicta [Col. 0340D] sunt, lex significat, quia non solum is qui sacerdotium sortitus est, sed et omnis justus Christum habens in semetipso et figuram Domini sui, per bonam conversationem, quemadmodum Moyses existens, idoneus est ad donandum benedictionem.

(IBID.) Apparuit gloria Domini omni multitudini, et ecce ignis, egressus a Domino, devoravit holocaustum et adipem qui erat super altare. (Ex Augustino.) Quaeri potest utrum nutu et voluntate Domini factum sit, an ab eo loco ignis exierit ubi erat arca testimonii. Non enim in loco aliquo ita est Dominus, [Col. 0341A] quasi alibi non sit, Quod cum vidissent turbae laudaverunt Dominum, ruentes in facies suas. (Ex Hesychio.) Putas ne aliquam interpretationem praesentia verba legislatoris opus habent? Ipsis namque verbis concordant his quae sunt de adventu Spiritus in apostolicis Actibus scripta. Apparuit enim, inquit, gloria Domini omni multitudini. Quomodo, dicat forsitan quispiam? Utique talis, qualem Ezechiel super cherubin visam descripsit, aut qualem Michaeas, vel Isaias: quorum unus quidem seraphin in circuitu, alter coelestem exercitum vidit. Sed nequaquam. Fuit una quidem quae omnibus et ubique spiritalibus apparuit gloria, sed differentes visiones ut pote incomprehensibilis praebebat videntibus. Praesens tamen similis illi erat, quia intelligibilis [Col. 0341B] egressus est ignis a Domino die Pentecostes, propter quod ait: Apparuit gloria Domini, et egressus est ignis a Domino. Ergo in specie ignis apparuit, quemadmodum et Lucas exponit: Et factus est de coelo sonus spiritus vehementis, et implevit totam domum in qua erant sedentes, et visae sunt illis divisae linguae sicut ignis (Act. II) . Populi etiam omnis legislator memoriam facit. Quod et Lucas hoc modo exponit: Et erant in Hierusalem habitantes Judaei viri religiosi de omnibus gentibus quae sub coelo sunt. Facta autem hac voce, convenit multitudo et mente confusa est. Quia enim non solum convenit, sed expavit; et ipse hoc demonstrat dicens: Obstupescebant enim et admirabantur; sed et super faciem ceciderunt, et si non hoc sensibiliter, tamen [Col. 0341C] intelligibiliter pertulerunt. Non enim intelligebant quod factum erat. Alter autem ad alterum dicebat: Musto pleni sunt hi: quod proprium erat in terram faciem mentis prosternentium. Quid autem egressus ignis fecit? Devoravit omnia quae erant super altare holocaustomata, et adipes quae ex pacificis, et pro peccato oblata, altari superposita erant. Tradit ergo nobis sermo, quia necesse sit praedicta sacrificia et eorum expositiones superponere intelligibili altari corporis Christi, ut ad illud festinet nostra imitatio, et tunc nutrimenta intelligibilis ignis, id est, spiritus fiunt, de quo dictum est: Dominus Deus noster ignis consumens est (Deut. IV) . Unde et nunc pro devorare Symmachus consumere edidit.

(CAP. X.) Arreptisque Nadab et Abiu filii Aaron thuribulis, posuerunt ignem et incensum desuper offerentes coram Domino, ignem alienum quod eis praeceptum non erat. (Ex Augustino.) Postquam exeunte igne a Domino incensi mortui sunt filii Aaron, qui ausi sunt in batillis suis adhibito igne alieno incensum imponere Domino, quod ideo non licebat, quia ex illo igne qui divinitus in altare venerat, deinceps custodito omnia erant accendenda quae in tabernaculo accendi oportebat. Mortuis ergo illis ait Moyses: Hoc est quod dixit Dominus dicens: In eis qui mihi appropinquant sanctificabor, et in omni [Col. 0342A] synagoga glorificabor eos: appropinquare Domino volens intelligi, qui in tabernaculo sacerdotio fungebantur. Sanctificari autem in eis etiam vindicando sicut factum est, utrum ut hinc sciretur quam minus aliis parcat, si illis non parcit. Quo sensu dictum est: Si justus vix salvus erit, peccator et impius ubi parebunt? (I Petr. IV.) An potius secundum illud: Cui plus donatur, plus ab eo exigitur (Luc. XV) ? Et illud: Servus qui non cognovit voluntatem domini sui, et facit digna, plagis vapulavit paucis; servus autem qui cognovit voluntatem domini sui, et facit digna, plagis vapulavit multis (Luc. XII) . Ex Hesychio.) Hic eos qui aliena docent, qui in ipsum Spiritum Dei blasphemant, quia inspiratam ab eo Scripturam, de qua ait Paulus: Omnis Scriptura a [Col. 0342B] Deo inspirata utilis est (II Tim. III) , aliter interpretantur, necessarie ab intelligibili igne puniri exposuit, qui filii Aaron ut doctorum habentes habitum et spiritalia dicere fingentes dicuntur: unde et linguae eorum ignis appellatae sunt. Audivimus quippe quia in specie ignearum linguarum Spiritus advenit: thymiama autem thuribulis vel ignibus linguarum superimponunt legalia et Prophetarum dogmata, de quibus Ecclesia Christo in Canticis Canticorum dicebat: Odor unguentorum super omnia aromata (Cant. IV) ; sed ignem alienum offerunt. Neque enim secundum intentionem aut virtutem Spiritus interpretantur. His egreditur ignis a Domino, non absolute qualis prius, per illum enim sacrificia incendit Dominus, et gloria Domini dictus est. Hic [Col. 0342C] autem ignis poenalis est. Utrumque enim Ecclesia habet; hunc quidem ad illuminationem justorum et oblatorum perfectionem, illum autem ad poenam impiorum, quem his qui blasphemant sacerdotes inducunt ex subministratione Spiritus qui in eis requiescit eum succendentes. Propter quod et Paulus Hymenaeum et Alexandrum ut alia scilicet docentes punit: hi coram Domino moriuntur vidente ipso, et in hac eos morte condemnante, ne imitatione sui aliis causam praebeant mortis. In quo et nimis admiratur legislator cur ex eo quod debuerant vita frui, id est, coram Domino, sustinent mortem, quam male interpretantes divinas Scripturas patiuntur in ea re, ex qua eos oportebat benedictionem promereri, maledictioni se subjicientes. Vide tamen [Col. 0342D] qualia subdidit: Dixitque Moyses ad Aaron: Hoc est quod locutus est Dominus: Sanctificabor in his qui appropinquant mihi, et in conspectu omnis populi glorificabor. Quod audiens tacuit Aaron; sive ut Septuaginta vertunt: Et compunctus est Aaron. Et ubi omnino haec Deum dixisse invenimus, quando videlicet Moysi dicebat: Descendens contestare populum, ne forte appropinquent ad Deum et cadat ex eis multitudo: et sacerdotes qui appropinquant Domino Deo sanctificentur, ne forte recedat ab eis Dominus. Haec ergo etsi verbis ab his quae dicta sunt differunt, tamen intentionem ipsam immutabiliter habent. Praecepit enim populum non approximare Deo et cognoscere, non quomodo invidens eis visionem, sed ut [Col. 0343A] imperfectis et minus tantae contemplationis capacibus parcens. Sacerdotes autem appropinquantes sanctificari jubet, ut digni ad videndum et contemplandum fierent Deum, quia veram scientiam a Deo nemo potest sine sanctificatione conquirere. Propter quod Paulus: Pacem, inquit, sequimini cum omnibus et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum. Conspectum ejus, scientiam ejus dicens, id est, ejus contemplationem; unde sacerdotes sanctificari praecipiens, vide quomodo minatur in subsequentibus: Ne forte recedat ab eis Dominus, id est, ne fugiat ab eis ea quae Dei est scientia. Perditio enim eis scientiae discessio fit. Sed nunc ea quae sicut ex persona Dei per Moysen dicta sunt verba aggrediamur: Et sanctificabor in his qui appropinquant mihi. [Col. 0343B] Sanctificationem suam vocat, profanorum sive malorum emundationem quae corpus nostrum habet. Corporis autem emundatio, sordium abjectio est. Hoc ergo ut bonus et pius in his qui approximant ei, secundum multitudinem videlicet scientiae, vel secundum aliquod divinum ministerium operatur, ut per ipsos terreat, et in conspectu totius populi glorificetur, id est, laudetur et manifestetur. Utrumque enim glorificationis verbum manifestat, et quae ex hoc laus Dei et manifestatio sit, David dicit: Quia justus Dominus, justitiam dilexit, aequitatem vidit vultus ejus (Psalm. X) . In his tacuit Aaron; sive ut Septuaginta, compunctus est Aaron: Ecclesia videlicet, quia corpus intelligibilis Aaron, Ecclesia est; unde ipse dixit, Saule, Saule, quid me persequeris? [Col. 0343C] (Act. IX.) Item discipulis de suscipientibus eos, dixit: Qui vos suscipit, me suscipit. Vocavit autem Moyses Misael et Elsaphan filios Oziel patrui Aaron, et ait ad eos: Ite, tollite fratres vestros de conspectu sanctuarii, et asportate extra castra; statimque pergentes, tulerunt eos sicut jacebant vestitos lineis tunicis, et ejecerunt foras, ut sibi fuerat imperatum. Ab his qui eos ejecerunt, eos qui sublati sive ejecti sunt intellige. Qui autem fuerunt qui sustulerunt? Misael et Elsaphan, sive Misaddai, Helisaphan, quorum unus attrectatio Dei, id est, misaddai, helisaphan autem Dei mei specula interpretatur. Quicunque ergo scit attrectare Deum, insuper autem et speculari, et Christi quidem carnem contrectari, speculari autem per oculos mentis divinitatem, [Col. 0343D] sicut Thomas manu contrectans carnem, et fide speculans divinitatem, dicebat: Dominus meus, et Deus meus (Joan. XX) , hic ignem alienae doctrinae auferre et ejicere illum cum tunicis a facie sanctorum potest. Quia personae sanctorum sunt sacerdotes. Tunicae autem sacerdotum conversatio et vita, quae in sacerdotii induuntur habitu; ergo cum sacerdotio quod ei sorte obvenit, a portione sacerdotali expelluntur, non solum autem a sacerdotum, sed et populi, unde addidit, extra tabernaculum. Tabernaculum enim Dei Ecclesiae populus est; filii autem patrui Aaron sive fratris Aaron, hi qui haec facere possunt rationabiliter nominantur. Si enim pater intelligibilis Aaron David est, et per eum idem omne [Col. 0344A] corpus prophetarum creditur. Prophetiae quippe eum manifestum faciunt, atque quodammodo ignorantibus pariunt, frater autem germanus et ut ita dicatur. Igitur prophetiae, Evangelium est. Omnia enim quae in Evangeliis acta sunt, a prophetis praedicta sunt. Filii fratris patris Aaron bene et nimis apte hi qui evangelicam conversationem didicerunt dicuntur, et hos qui alia docent arguere et repelle re ut pote perfectam habentes scientiam, necessario sunt dispositi. De qua Joannes dicebat: Omnis qui praecedit et non manet in doctrina Christi, Deum non habet; qui manet in doctrina, hic et Filium et Patrem habet: Si quis venit ad vos et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, nec ei dixeritis Ave (II Joan. V) . Ergo proprium est eorum [Col. 0344B] qui edocti sunt evangelicam doctrinam eos qui adulterina et aliena praedicant, a facie sanctorum et tabernaculi expellere atque projicere.

(IBID.) Locutus est Moyses ad Aaron, et ad Eleazar atque ad Ithamar filios ejus: Capita vestra nolite nudare, et vestimenta nolite scindere, ne forte moriamini, et super omnem coetum oriatur indignatio; fratres vestri et omnis domus filiorum Israel plangant incendium quod Dominus suscitavit. Vos autem non egredimini fores tabernaculi, alioquin peribitis: oleum quippe sanctae unctionis est super vos. Qui fecerunt omnia juxta praeceptum Moysi. (Ex Augustino.) Quid [Col. 0344C] est quod Aaron et reliquos filios ejus mortem duorum illorum lugere prohibens dicit: Caput vestrum cydara non denudabitis. Ubi certe ostendit cydaras tegmina capitum fuisse, nisi quod illud faciebant lugentes, quae consuetudini ornatus essent contraria. Sicut enim in nostra consuetudine, qua caput apertum magis habetur, operitur in luctu, sic quia illi operimento capitis ornabantur, nudandum erat lugentibus. Quod ideo prohibet ne lugerent eos in quorum poena sanctificatus est Dominus, id est, commendatus est timor ejus. Nec ideo quia lugendi non erant, nam permittit alios lugere illos, sed quia illi lugere tunc non debebant, cum dies sanctificationis eorum agerentur. Nondum completis septem quibus eos praecepit de tabernaculo non abscedere, quanquam [Col. 0344D] possit videri, quia illo oleo fuerant sanctificati hoc dictum est, quod nunquam quemquam lugere deberent. Ita enim dicit: Fratres autem vestri omnis domus Israel plorabunt incendium quo incensi sunt a Domino, et ab ostio tabernaculi testimonii non exibitis, ne moriamini: oleum enim unctionis quod est a Domino super vos est. (Ex Hesychio.) Non ignoramus quin cydara significent sacerdotium, scilicet quia omnis viri caput Christus Deus, caput autem Christi Deus, necessarie cydaris significatio quodammodo est simul unigeniti humanitatis et divinitatis. Hoc enim et per cydaris compositionem superius demonstravimus. Ergo quae oporteat custodire sacerdotes et doctores praecepit, id est, ut nec divinitatem [Col. 0345A] Christi nec humanitatem negent, nec contradicant, quia Deus ex Deo et verbum est ex Patre, hoc est enim cydarim non auferre a capite, videlicet non nudare intelligibili cydare sed nec dispensationem renuant aut blasphement. Qui enim Christi dispensationem blasphemat, sacerdotalem rumpit stolam, quia omnes quidem homines qui in Christum crediderunt, multo magis autem sacerdotes, sunt qui Christum induerunt, siquidem quicunque in Christo baptizati sumus, Christum induimus (Gal. III) . Haec agentes sacerdotes nec morientur nec congregationi superindicunt iram. Praepositorum enim vitia offendiculum sunt subjectis. Et multo magis doctorum discipulis eorum irae Dei fiunt occasio, propter quod et omnem domum Israel, omnem videlicet Ecclesiam [Col. 0345B] plangere incendium quo incensi sunt a Deo vult, quia damnum Ecclesiae unius membri et cujuslibet casus est, quanto magis doctorum et sacerdotum perditio. His ita se habentibus illud quaeri oportet, quomodo cum per praecedentem sanctionem septem solos dies non egredi de tabernaculo testimonii praecepisset, his completis (haec enim in octava die aguntur), rursus eis Moyses praecepit de ostio tabernaculi non egredi; non ergo contraria sibi sancit, sed manifestum est quod alium hic eis egressum ostii tabernaculi testimonii praecepit custodire, nam addidit, ut non moriamini; atqui haec non scripsit in superioribus; ergo additamento comminationis aliud quidpiam se sanxisse significavit. Quia enim ut igne alienae doctrinae offerentes quidem sacerdotes perierunt, [Col. 0345C] aliis non exire januam scientiae, videlicet Christi traditionis ejus per ea quae dicta sunt praecepit, id est non transgredi eam quam ipse mandavit praedicationem, sed sequi Dominicum praeceptum per omnia; sic enim unusquisque non morietur. Hoc sacerdotibus praecepit quibus ut magistris et praedicatoribus verbi ministerium ex dono Spiritus creditum est, de quo nunc legislator ait: Oleum quippe sanctae unctionis est super vos. Hujus autem unctionis virtutem Joannes nobis Evangelista demonstrat dicens: Et vos unctionem quam accepistis ab eo maneat in vobis, et non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed sicut unctio ejus docet vos de omnibus, et verum est, et non est mendacium (Joan. II) . Haec Moyses per Spiritum praecepit, et Ecclesia custodit. Ergo [Col. 0345D] consequenter legislator subdidit: Qui fecerunt juxta praeceptum Moysi.

(IBID.) Dixit quoque Dominus ad Aaron: Vinum et omne quod inebriare potest non bibetis, tu et filii tui, quando intratis in tabernaculum testimonii, ne moriamini: Quia praeceptum est sempiternum in generationes vestras, et ut habeatis scientiam discernendi inter sanctum et profanum, et inter pollutum et mundum, doceatisque filios Israel omnia legitima mea, quae locutus est Dominus ad eos per manum Moysi. (Ex Hesychio.) Hanc usque nunc legem in Ecclesiis invenis custodiri. Neque enim omni modo a vino [Col. 0346A] abstinere praecepit, sed quando ad tabernaculum testimonii, aut ad altare ascendimus, id est, quando quodcunque ministerium doctrinae coelestis contingimus; ministerii enim altare figura est, tabernaculum autem testimonii significat coelestium rerum contrectationes. Unde et Timotheo Paulus scribebat: Vino modico utere propter stomachum tuum et frequentes tuas infirmitates. Qui autem modico utitur, hic tempore ministerii videlicet et doctrinae ab omni vinolentia et ebrietate se abstinet. Similiter autem et sacerdotes hi qui student legem custodiunt, propter quod non solum Aaron, sed et filiis ejus, sublimiora videlicet adeptis, mandatum hoc tradit. Similia autem his et Paulus ad Ephesios scripsit: Nolite inebriari vino, in quo est luxuria, sed magis impleamini [Col. 0346B] spiritu (Ephes. V) ; hebetem quippe ebrietas mentem reddit, et sobrietatem ejus in deterius vertit, ut non intelligantur quae aguntur. Quae testificatur Isaias sic dicens: Vae qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandum, et potandum usque ad vesperam ut vino aestuetis. Cythara et lyra: et tympanum, et tibia et vinum in conviviis vestris, et opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis (Isa. V) . Qui autem opera Domini non vident, quomodo dividere inter sancta et profana, aut munda et immunda, vel quomodo exhortari et illuminare populum de Scripturis possunt? Unde hoc mandatum sublimius ostendere cupiens, ipsum hoc ait locutum fuisse Dominum. Sed intende, quemadmodum locutum esse Dominum Moysi, non per linguam, sed [Col. 0346C] per manum dicit. Aut omnino dignitatem legis ostendere voluit, qui exposuit quidem eam Deus, scripsit autem Moyses, excepit vero eam, Deo quae disposita sunt jubente.

(IBID.) Locutusque est Moyses ad Aaron et ad Eleazar atque Ithamar, filios ejus qui residui erant. Tollite sacrificium quod remansit de oblatione Domini, et comedite illud absque fermento juxta altare, quia sanctum sanctorum est. Comedetis autem in loco sancto quod datum est tibi et filiis tuis de oblationibus Domini, sicut praeceptum est. Pectusculum quoque quod oblatum est et armum qui separatus est, [Col. 0346D] edetis in loco mundissimo, tu et filii tui, ac filiae tuae tecum. Tibi enim ac liberis tuis reposita sunt de hostiis salutaribus filiorum Israel, eo quod armum et pectus et adipes qui cremantur in altari elevati sint coram Domino, et pertinent ad te et ad filios tuos lege perpetua sicut praecepit Dominus. (Ex Hesychio.) Quia pectusculum confidentiam offerentium et fidem significat, et brachium promissae ab eis conversationis actionem et correctionem, satis a nobis in his quae de sacrificio pacificorum seu salutari per partes discussa sunt, demonstratum est; sed quamobrem Aaron et filiis ejus ea quae dicta sunt deputavit, illic et eorum enim distractione legislator exposuit. Sacrificium enim quod remansit de oblatione sive ab [Col. 0347A] holocaustis Domini, hoc dixit, quod superest de simila. Aperte ergo Aquila edidit dicens: Donum quod reliquum est de frumento. Hujus interpretatio est etiam hoc quod legislator subdidit. Ait enim: Et comedite absque fermento juxta altare. Ubique doctrinam theologiae hanc significat, sacrificium similae sine fermento esse quantum ad exteriorem doctrinam volens; similiter etiam ostendens quod partitialis quaedam apud nos est theologia: in coelis quippe ejus est plenitudo, propter quod hoc quod remansit, id est, hoc quod superest comedi praecepit, ut ostendat summam apud eum esse atque servari. Oportet autem eam comedi juxta altare, id est, Christi corpus. Ex eo enim nobis theologia omnis ministratur, sed quod remansit de simila Aaron erit [Col. 0347B] et filiorum ejus. Quae vero de sacrificiis pacificorum sive salutaribus sunt, Aaron et filiorum ejus; sive secundum Septuaginta, et domui ejus, omnes videlicet populi. Theologiam quippe studere non omnium est, sed sublimium et appropinquantium Domino, atque eorum qui sequuntur Christum. Consequi autem ea quae ad pacifica seu salutem pertinent, totius plebis sunt. Inter haec hircum qui oblatus fuerat pro peccato cum quaereret Moyses, exustum reperit, iratusque contra Eleazar et Ithamar filios. Aaron qui remanserant ait: Cur non comedistis hostiam pro peccato in loco sancto quae sancta sanctorum est, et data vobis, ut portetis iniquitatem multitudinis, et oretis pro ea in conspectu Domini, praesertim cum de sanguine illius non sit illatum intra sancta, et comedere [Col. 0347C] eam debueratis in sanctuario, sicut praeceptum est mihi? (Ex Hesychio.) Quia omne peccatum per poenitentiam deletur, et quia hi praedictum peccatum alterius doctrinae et blasphemiae commiserunt, salvati non sunt, causam legislator hujus quae eis sine misericordia venit mortis exponit. Hinc introducit Moysen pro peccato hircum, poenitentiae videlicet oblationem, quia quaerens exquisivit, sicut Septuaginta edunt: quod est, valde quaesivit, iratusque ait his qui relicti erant filiis Aaron quod non comederint hoc quod pro peccato erat in loco sancto, id est, pro eo quod poenitentiam in Ecclesiam commissi peccati peragi, ut sacerdotes non fecerint: ipsis enim comedere quae pro peccato sunt et orare oratione quae est pro poenitentia congregationis, et acquirere praeceptum [Col. 0347D] est. Quare? Quia Christus eos in proprium locum Ecclesiis constituit. Ipse autem suae oblationis sanguinem, quae pro nostro sanguine oblata est in sanctum, intus videlicet in coelestem habitationem, conspectui Patris sui obtulit, et in loco sancto, quem dicimus Ecclesiam, comedi hoc sacrificium ad remissionem et propitiationem peccatorum praecepit, propter quod ait Moyses: Quemadmodum praeceptum est mihi, id est, quemadmodum praecepi et mandavi: Christi enim gerere personam etiam Moysem diximus. Inquirit autem non ignorans; nam quomodo in praecedentibus causam addidit: cum dixisset enim, hircum pro peccato quaerens exquisivit Moyses, illico subdidit, et hic incensus erat, sive exustum [Col. 0348A] reperit, ostendens, ut quia alterius doctrinae peccatum, blasphemia est in sanctum Spiritum. Propter quod Stephanus doctores Judaeorum ut praevaricantes legem et inobedientes, sub durae cervicis et duri cordis appellat. Ut autem male interpretantibus legem et prophetas dicebat: Vos semper sancto Spiritui restitistis (Act. VI) , necessario eis ab intelligibili igne videlicet Spiritus pro poenitentia oblatio ablata est; et propterea pro peccato hircus exustus dicitur, quia scientes et voluntarie peccantes, etsi se dicunt poenitere, non poenitent pure. Blasphemio enim cor eorum obcaecatum est: propter quod et Paulus dicebat: Voluntarie enim peccantibus nobis post susceptam cognitionem veritatis, jam non pro peccato relinquitur hostia (Hebr. X) . Nam sicut vera poenitentia [Col. 0348B] a clementissimo judice veniam promereri potest, ita simulatio poenitentiae non placat, sed irritat Deum, quia Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum: de quo praedictus Apostolus ait: Existimas hoc, o homo, quia tu effugies judicium Dei? An divitias bonitatis ejus et patientiae, et longanimitatis contemnis, ignorans quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducet; secundum duritiam autem tuam et impaenitens cor, thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus (Rom. II) . Hoc enim sancti Patres irremissibile peccatum et blasphemiam in Spiritum sanctum esse dixerunt, quando quis in erroribus et sceleribus usque ad finem vitae perseveraverit, nec vult dum tempus habet converti ad Domini misericordiam [Col. 0348C] deprecandam, de salute sua magis desperans quam de Redemptoris omnium potentia confidens, cujus finis perpetuus erit interitus. Respondit Aaron: Oblata est hodie victima pro peccato in holocausto coram Domino; mihi autem accidit quod vides, quomodo potui comedere eam? aut quomodo placere Domino in caeremoniis mente lugubri? Quod cum audisset Moyses, recepit satisfactionem. (Ex Hesychio.) Hodie quod tempus oporteat intelligi, aperte nobis Paulus tradidit, cum dixisset enim David: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra sicut in exacerbatione (Psal. XCIV) . Et interpretans ipse quia de praesenti quidem tempore usurpative, proprie vero de tempore quod post adventum Domini est, oportebat intelligi quod dictum est, vide quid subdidit: [Col. 0348D] Quoniam ergo superest quosdam introire in eam, et hi quibus prioribus annunciatum est, non introierunt propter incredulitatem: iterum terminat diem quamdam hodie, in David dicendo post tantum temporis sicut supra dictum est dicens: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra. Si enim eis Jesus requiem praestitisset, nunquam de alio loqueretur post hanc diem; ergo his quae praedicata sunt ostenditur, quia aperte tempus post adventum Salvatoris significat, in quo intelligibilis sabbati hominibus requies praedicta est. Hoc ergo Aaron ex persona dicere Ecclesiae, ut figuram gerens, non solum Christi sed Ecclesiae videtur, ut quia hodie obtulerunt quae pro peccato suo sunt, et [Col. 0349A] holocausta sua, id est, quia post adventum Salvatoris deputati sunt ministrare et offerre pro poenitentia, et philosophicam vitam exponere, alia docentes deprehensi sunt et talia in eis Ecclesiae acciderunt, ut sacerdotum et magistrorum lugeret et ex blasphemia accedentem mortem, recte comedere hodie pro peccato non potuit, nec orationem adepta est poenitentia, quia Domino videlicet Christo displicebat. Tractemus ergo ipsum locum. Immolatus erat hircus pro peccato, et oblatus in holocaustum. Quaesivit eum postea Moyses et combustus erat. Et iratus est Moyses ad filios Aaron Eleazar et Ithamar, qui superfuerant, dicens: Quare non manducastis quod pro peccato oblatum est in loco sancto? Quoniam quidem sancta sanctorum sunt, hoc vobis manducare [Col. 0349B] oportuit, ut auferatis peccatum synagogae, et intus manducandum esse, sicut mihi praeceptum est. Ait: Cum ergo iratum eum vidisset Aaron, placide respondit ei: Si hodie obtulerint pro peccato suo holocausta sua contra Dominum, et acciderunt mihi talia, manducabo quod pro peccato hodie obtulerunt, nunquid placebit Domino? Et audivit Moyses, et placuit illi. Quid ista significent consideremus. Nihil peccare solius est Dei, emendare sapientis est et corrigere erratum, et poenitentiam gerere peccati: id tamen est difficile in hac vita hominum. Quid enim tam rarum quam ut invenias virum qui seipsum coarguat et factum condemnet suum? Rara itaque confessio de peccato, rara poenitentia, rara in hominibus verbi ejus assertio. Repugnat enim [Col. 0349C] natura, repugnat verecundia: natura, quia omnes sub peccato, et qui carnem gerit culpae obnoxius est, ergo repugnat natura carnis et illecebra saeculi; innocentiae integritatique repugnat etiam verecundia, quia erubescit unusquisque propriam culpam fateri, dum praesentia magis quam futura cogitat. Studebat autem Moyses peccati vacuam reperire animam, ut exuvias erroris deponeret, et nuda culpae sine ullo sui pudore discederet; sed non invenit, quia cito impetus irrationabilis praevenit, et flamma quaedam celerrimi motus animam depascitur, atque exurit ejus innocentiam. Praeponderant enim futuris praesentia, et violenta moderatis, et plura paucioribus, et jucunda seriis, et asperis mollia, et tristibus laeta, et illecebrosa rigidioribus, et praepropera [Col. 0349D] tardioribus. Velox enim est iniquitas quae ad nocendum occasiones suggerit. Quia veloces pedes ejus ad effundendum sanguinem. Lenta autem virtus omnis et diuturna cunctatrix antejudicat, et adorienda incipit: ita mens boni speculatrix consiliorum suorum est, priusque examinat quid decorum atque honestum. Iniquitas vero opere cogitationi antevertit. Pigra igitur et verecunda est poenitentia, quia premitur et revocatur praesentium pudore. Solis enim intendit futuris, quorum spes sera, tardior fructus, et ideo petitio ipsa tardior. Inter haec spei et virtutis molimina, praecurrit impudentia, et specie praesentium poenitentia excluditur, et tanquam exuritur affectus ejus, et hujusmodi aboletur invitus; [Col. 0350A] quaerit eam lex et non invenit. Ambusta est enim fervore et fumo iniquitatis, et indignatio quaedam legis movetur. Dicit Moyses devorandam fuisse poenitentiam in Sanctis sanctorum. Sacerdotes quasi segniores increpat. Respondit Aaron providum debere esse judicium sacerdotale, nec facile malae sanae conscientiae committendum id muneris, ne fiat error deterior priore. Vase enim fetido, vel oleum vel vinum facile corrumpitur ac deterioratur. Quomodo autem poterat, ubi ignis alienus erat, peccatum exuri, et hoc sub conspectu Domini, cui et occulta sunt cognita? Nunquid potest placere Domino si quis cum adhuc versetur in iniquitatibus, et injustitiam corde inclusam teneat, dicat se agere poenitentiam? Simile est ac si quis aeger sanum se simulet, [Col. 0350B] magis aegrotabit, quia nihil ei prodesse potest simulatio sanitatis, cum verbo adumbretur, non ullo fulciatur subsidio virtutis. Ignis itaque alienus est libido, ignis alienus est omne injustae incendium cupiditatis, ignis est omnis ardor avaritiae. Hoc igni nemo mundatur, sed exuritur.

Nam ubi iste ignis alienus est, si quis in conspectu se offerat Domini, ignis eum coelestis absumit, sicut Abiu et Nadab, quos exussit ignis coelestis, pariter cum his quae pro peccato sacris fuerant oblata altaribus: Qui ergo vult mundare peccatum suum, ignem a se removeat alienum, illi soli igni se offerat, qui culpam non hominem exurit. Qui sit iste ignis, audi dicentem: Quia Jesus baptizat in Spiritu sancto et igne (Joan. I) . Hic est ignis qui siccavit [Col. 0350C] emorousae per duodecim annos sanguinem profluentem; hic est qui peccatum Zachaei abstulit dicentis: quod dimidium bonorum suorum daret pauperibus, et si cui quidquam abstulit, redderet quadruplum (Luc. XIX) . Hic est ignis qui abstersit culpam latronis. Ignis enim consumens est, qui dixit ei, Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) . Illos itaque sanavit in quibus simplicem et puram reperit confessionem, nihil malignum, nihil fraudulentum. Denique Judas ad remedium pervenire non potuit cum diceret: Peccavi, quod tradiderim sanguinem justum (Matth. XXVII) , quia alienum ignem volvebat in pectore suo, qui eum inflammavit ad laqueum. Indignus enim remedio fuit, quia non intimo mentis conversus ingemuit et sedulo gessit poenitentiam. Tantae enim [Col. 0350D] pietatis est Dominus Jesus, ut et ipsi donaret veniam, si Christi exspectasset misericordiam. Hanc ergo culpam sacerdotes non auferunt, neque peccatum ejus qui in dolo se offert et adhuc in studio delinquendi est. Non enim possunt epulari in eo, quod plenum fraudis et serpentis interius cicatricis est. Cibus enim sacerdotis est in peccatorum remissione. Unde ait Princeps sacerdotum: Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei, qui in coelis est. Quae est voluntas Dei, nisi ea: Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris. In illo ergo subdolo cibus nullus est; denique nec ipse epulandi suavitatem capere potest, in quo non sincera et pura conscientia est. Amaritudo enim fraudis epulandi suavitatem [Col. 0351A] obducit, nec permittit mala conscientia ut reficiat et pascat obnoxium animum poenitentia. Ideo ergo talis affectus, talis petitio, talis poenitentia non est usui aut voluptati sacerdotibus, meritoque hircus ille qui pro peccato oblatus est in holocaustum, [Col. 0352A] quia non fuit sincera hostia, exustus est, quia in ejus sacrificio ignis alienus repertus est. Non est itaque complacitum et acceptum sacrificium Deo, non est acceptum, nisi quod fuerit in divitiis sinceritatis et veritatis probatum.

(LEVIT. XI.) Locutus est Dominus ad Moysen et Aaron [Col. 0351B] dicens: Dicite filiis Israel: Haec sunt animalia quae comedere debetis de cunctis animantibus terrae: Omne quod habet divisam ungulam et ruminat in pecoribus comedetis: quidquid autem ruminat quidem, et habet ungulam sed non dividit eam, sicut camelus et caetera, non comedetis illud et inter immunda reputabitis. Cyrogrillus qui ruminat, ungulamque non dividit, immundus est. Lepus quoque, nam et ipse ruminat, sed ungulam non dividit. Et sus, qui cum ungulam dividat, non ruminat. Horum carnibus non vescemini, non cadavera contingetis, quia immunda sunt vobis. (Ex Hesychio.) Haec de quibus nunc sermo est et ipsa divina eloquia maximam videntur habere contrarietatem. Qui enim ad Noe dixit: Omne quod movetur et vivit, erit vobis in cibum, et [Col. 0351C] quasi olera virentia tradidi vobis omnia, quomodo nunc quaedam comedi de his quae prius concessa sunt prohibuit? quomodo etiam quando faciebat bestias terrae secundum genus suum, et pecora, et reptilia, dictum est: Et vidit Deus quod essent bona (Gen. I) ; et rursus, viditque Deus cuncta quae fecit et ecce bona valde. Nullatenus autem bonum maxime et valde hoc quod immundum est esse potest, nunc autem tanquam oblitus quam de eis protulerat sententiam, quaedam quidem animalium munda, quaedam dixit immunda. Ergo quaedam erunt bona, quaedam non bona. Sed non est ita, nam et si ad modicum castigare Judaeorum gastrimargiam volebat, tamen vera legis consideratio manifesta est et spiritalis praeceptorum expositio, qualesque oportet [Col. 0351D] esse legi studium dantes docendi intentionem legislator habet. Si enim non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Matth. IV) , sicut panis nutrimentum corporis, sic et lex Dei nutrimentum est animae, ut pote rationalis rationali virtus et substantia. Et sicut in superioribus ex his quae immolantur, figurat eos qui offerunt, per ovem significans simplicem, per vitulum mandatorum operatorem, per haedum vero poenitentem; sic etiam nunc significat per animalia eos qui eis vescuntur; ait enim sic:

Locutus est Dominus ad Moysen et Aaron dicens: Dicite filiis Israel: Haec sunt animalia quae comedere debetis de cunctis animantibus terrae. Communis est lex: mandatum hoc ad omnes pertinet, totiusque [Col. 0352A] populi est justificatio; loqui enim filiis Israel, omni videlicet populo, praecepit. Quid autem praecepit loqui? Haec sunt animalia quae comedere debetis de cunctis animantibus terrae. Nequaquam autem de [Col. 0352B] animantibus terrae diceret, nisi intentionem haberet ab animalibus coelestibus distinguendi. Ibi enim leonis esse vultum, et vituli, et aquilae, sicut et hominis, dum Ezechiel (Cap. I) animalia cherubin tradit, edocuit; ergo in coelestibus animalibus custodia aut alia circumspectione non egemus ut cognoscamus quae sint munda, omnia enim similiter munda et sancta sunt, sicut sancto Deo, et ea quae in circuitu ejus sunt significat astantia. Terrae vero animalia non omnia sunt munda, non propter naturam, sed propter nostrum excessum, et quia per iniquitatem naturam depravavimus. Sed quemadmodum munditiam eorum cognoscamus vel immunditiam, ex his quae sequuntur intuendum est: Omne quod habet divisam ungulam et ruminat in pecoribus, comedetis. [Col. 0352C] Animalium maxima virtus in unguibus esse creditur, quae etiam cognationem habent cum dentibus, unguium siquidem est ea discerpere quae apta esui per dentes fiunt. (Ex Hesychio.) Primum enim sciendum est, quidquid a Deo institutum est mundum esse, et in ipsa institutionis auctoritate purgatum. Quid ergo est? in animalibus igitur mores pinguntur humani, et actus, et voluntates, ex quibus ipsi fiunt mundi vel immundi. Haec itaque munda esse dicit: Omne, inquit, quod habet divisam ungulam et ruminat in pecoribus, comedetis. Quod cum diceret, non pecora sed mores hominum discernebat. Denique hi homines mundi sunt qui ruminant, qui in ore semper portant quasi cibum praecepta divina, hi et ungulam findunt, quia duo Testamenta, [Col. 0352D] Legis et Evangeliorum, credentes, se firmo gressu innocentiae justitiaeque statuunt. Item Judaei ruminant quidem verba Legis, sed ungulam non findunt, hoc est, quod nec duo Testamenta recipiunt, nec in Patrem et Filium fidei suae gressum statuunt, propterea immundi habentur. Haeretici quoque, licet ungulam findant, in Patrem et Filium credentes, et duo Testamenta recipientes, sed quia doctrinam veritatis in ore non ruminant, nihilominus et ipsi immundi sunt. Quidquid, ait, ruminat et habet ungulam, sed non dividit eam, sicut camelus, etc., non comedetis illud, sed inter immunda reputabitis. Camelus est Judaeus tumens per superbiam, quales Scribae sunt et Pharisaei, ad quos dicebat Dominus: Liquantes culicem, camelum autem glutientes (Matth. XXIII) . Ergo Scribae et Pharisaei ruminantes comedunt, quia in legis litterae gloriantur meditatione, et in cultu sabbati, purificationisque et sacrificiorum, aliorumque similium; ungulam autem non dividunt, ea quae ab eis comeduntur, neque discernunt ab spiritu litteram, et propterea eorum scientia immunda est. Tales sunt et qui leporem comedunt, et qui chirogrillum; ruminant enim et ipsa, sed ungulam non dividunt. In populari autem multitudine Judaeorum utrumque accipitur, debilia quippe esse animalia haec dicuntur, testante David et Salomone utrorumque animalium debilitates. Salomon quidem cum ait: Lepusculus plebs invalida posuit in petra cubile sibi (Prov. XXX) ; David vero: Petra refugium erinaciis sive chirogrillis (Psal. CIII) ; quorum [Col. 0353B] unum est velox et timidum cum infirmitate, id est, lepus; aliud autem debile quidem, sed rapax et bestiale atque mortiferum dicunt, id est, chirogrillus: quod omni quidem plebeio, maxime autem Judaeorum inest populo. De quibus dixit David: Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem (Psal. XIII) . Quantum autem timidi et infirmi filii Judaeorum sint, vox divina ostendit cum dicit: Vae cordibus trepidis et manibus remissis. Quanta autem injustitia et feritas apud eos erat, audi Isaiam dicentem: Quomodo facta est meretrix civitas fidelis, plena judicii? Justitia habitavit in ea, nunc autem homicidae (Isa. I) . Post hos suem dicit esse immundum, quia dividit ungulam et non ruminat. Qui ergo sint qui aemulentur ac propterea illum comedere dicuntur. [Col. 0353C] Petrum expositorem et magistrum suscipe: eum quippe qui habet scientiam divinorum, sed non illa bene utitur, actionibusque incongruis eam polluit, vitaeque immundae semetipsum tradidit, suem etiam ipse appellavit dicens: Melius fuisset eis non cognoscere viam justitiae, quam, cognita ea, retro reverti a tradito sibi sancto mandato: contigit enim illis res veri proverbii: Canis reversus ad suum vomitum, et sus lota in volutabro coeni (II Petr. II) . Sed quod his quae dicta sunt addidit: Horum carnibus non vescemini, nec cadavera contingetis, quia immunda sunt vobis; hoc est, nec cameli, nec leporis, nec chirogrilli, nec suis, quae inter immunda judicavit.

Nam camelus Scribarum et Pharisaeorum, ut [Col. 0353D] diximus, personam gestat, qui per superbiam stultitiae vitio notabiles sunt, quae contraria est sapientiae: stultorum quippe est proprium superbire. Lepus, ut timidus, fortitudini contrarius est; chirogrillus, ut rapax, justitiae: sus, ut vita sordida vivens et immunda, castitati contraria est. (Ex Hesychio.) Horum nec carnes comedamus, id est, nec quam videntur habere virtutem sequamur; in hypocrisi enim illam et non in veritate sectantur, multo magis autem morticina eorum tangenda non sunt, nec malis eorum communicandum est actionibus. Ipsa enim hujusmodi procul dubio morticina sunt viri. Haec sunt quae gignuntur in aquis, et vesci licitum est: omne quod habet pinnulas et squamas, [Col. 0354A] tam in mari quam in fluminibus, et stagnis, comedetis; quidquid autem pinnulas et squamas non habet eorum quae in aquis moventur et vivunt, abominabile vobis et exsecrandum erit, carnes eorum non comedetis, et morticina vitabitis, cuncta quae non habent pinnulas et squamas in aquis, polluta erunt. Ex eo quod non aperte divina Scriptura genera piscium exposuit a quibus abstineri vult, superfluum est haec in praesenti quaerere, nusquam enim piscium in ea inveniemus vocabula. Semetipsam ergo in hoc etiam imitatur loco (RABAN.) . Verumtamen illud nunc notari oportet quia quemadmodum in spontaneis sacrificiis, quae et dona legislator appellavit, aliquando quidem operatores legis, aliquando autem simplices, aliquando vero contemplatores, [Col. 0354B] per oblationum significavit modos, aliquando eos qui salvantur ex gentibus, quibus et sacrificia de simila ut simplicibus deputavit; quod ostendit ex eo quod dicit: Si anima obtulerit donum Domino, non addens, Si anima de populo terrae, quemadmodum in aliorum sacrificiorum enuntiationibus solet: sicut ergo in illis, sic et hic per ciborum abstinentiam quales debent esse qui legem meditantur ostendere cupiens, per ruminare siquidem et ungulam dividere Judaeum significavit, qui debet legis implere mandata, et ab spiritu litteram dividere et legem spiritaliter intelligere. Per haec autem quae nunc dicta sunt ostendit de gentibus se loqui, unde et existimo non expressis nominibus piscium memoriam factam, quia nec nomina suorum scribi super terram cupit [Col. 0354C] Ecclesia. Unde et de illa David ait: Scribantur haec in generatione altera (Psal. CI) ), videlicet futura in coelis, ibi enim filiorum ejus scripta sunt nomina. Haec sunt quae gignuntur in aquis, et vesci licitum est. Intelliguntur per haec hi qui ex gentibus salvati sunt, ut pote regenerationem habentes in aqua baptismatis. De quibus et Isaias dicebat: Ecce gentes quasi stellae situlae (Isai. XL) , sive, ut Septuaginta, sicut aquae multae, gentes multae. Unde et eis conveniunt quae sequuntur: Omne quod habet pinnulas et squamas, tam in mari quam in fluminibus et stagnis, comedetis. Eadem etiam his qui ex gentibus sunt de meditatione legis aliis praecepit verbis: vult enim eos habere in meditatione legis pinnulas, vitamque sublimem atque coelestem, sed expositionem legis huic similem, [Col. 0354D] propter quod non pinnulam habere, sed pinnulas eos vult. Quia autem ignorantia divinae Scripturae gentes obtinuerat, non enim susceperant legem neque prophetas, nec alia in eis erat scientia divina subtilior, ne ergo hoc morbo permanenti et perpetuo laborarent, squamas eos habere vult, quae facile auferrentur. Quia autem squamae temporalem et qua facile careatur ignorantiam significant, demonstrant ea quae de Paulo scripta sunt in apostolorum Actibus (cap. IX) ; cum enim zelo Judaico Ecclesiam persequeretur, ignoraretque eum quem persequebatur, facile caruit zelo propter ignorantiam; postquam cognovit quem persequeretur, vocatus a Christo, et postquam ei ab Anania evangelizatum est, squamae [Col. 0355A] ceciderunt ab oculis ejus, et mox vidit. Ergo in modum squamarum superjacebant instantes ei temporales ignorantiae. Unde nimis consequenter legislator subdidit: Quidquid autem pinnulas aut squamas non habet eorum quae in aquis moventur et vivunt, abominabile vobis et exsecrandum erit. Sicut enim quaedam piscium genera testam pro pelle habentia, quorum squama auferri non potest, tales sunt qui nec squamas ignorantiae verbo Dei deponere, nec cultrum spiritus suscipere patiuntur; hi etsi in mari inveniantur baptismatis, etsi in fluminibus poenitentiae, abominabiles sunt in omnibus quae moventur et vivunt in aquis. Et cum vitam sortiti sint in baptismate, vocationem tamen regenerationemque corruperunt, dum pinnulas et squamas non habent, sublimem [Col. 0355B] videlicet vitam cognitionemque divinorum, quae coelestis est, sed cor caecum in ignorantia detinent, et propterea in his qui squamas habent non annumerantur. Intende autem quanta subtilitate sermonum, ut videlicet maxima per eos mysteria et admirabilia significans, legislator utatur. Pinnulis enim squamas conjunxit; quia quemadmodum piscibus quibus sunt squamae, his sunt omnimodo et pinnulae, sic quibus ignorantia temporalis est, et quae propterea cito careri possit, his et cognitio sublimis et vita coelestis addicitur. Horum ergo qui non sunt tales, nec carnes comedere, sed nec morticina tangere, nec aliquam communionem omnino cum eis habere oportet. Quod testatur Paulus dicens: Si is qui frater nominatur, est fornicator aut avarus, aut idolis serviens, [Col. 0355C] aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum hujusmodi nec cibum sumere (I Cor. V) . Adulter aut avarus, aut ebriosus, aut detractor, non habet pinnulas, vitam videlicet habens sordidam et immundam; idolorum autem cultor in his qui squamas habent non computatur, duram quippe et in morem testae, atque insanabilem habere videtur divinorum ignorantiam; alias nequaquam postquam Deo conjunctus est ultra servisset idolis. (Ex Gregorio.) Praeterea notandum est quod pisces qui pinnulas et squamas habent, dare saltus etiam super aquas solent. Quid ergo pinnatis piscibus nisi electae animae figurantur, quia profecto solae in coelestis Ecclesiae corpus transeunt; quae modo virtutum pinnulis fultae, saltus dare per coeleste desiderium sciunt, ut supernam [Col. 0355D] contemplationem appetant, quamvis in seipsis iterum ex mortali carne relabantur. Soli ergo in electorum corpore quasi cibus electus transeunt, qui in eo quod in imis deserviunt, aliquando superna conscendere mentis saltibus sciunt, ne semper in profundis curarum lateant, et nulla eos amoris summi quasi liberi aeris aura contingat. Qui ergo rebus temporalibus occupantur, tunc bene exteriora disponunt, cum sollicite ad interiora refugiunt, cum nequaquam foras perturbationum strepitus diligunt, sed apud semetipsos intus in tranquillitatis sinu requiescunt.

Haec sunt quae de avibus comedere non debetis, et vitanda sunt vobis: Aquilam, et gryphem, et haliaetum, [Col. 0356A] et milvum ac vulturem juxta genus suum, et omne corvini generis in similitudinem suam: struthionem et noctuam, et larum et accipitrem juxta genus suum: bubonem, et mergulum, et ibin, cygnum et onocrotalum et porphyrionem, herodionem et charadrium juxta genus suum, upupam quoque et vespertilionem. (Ex Hesychio.) Nec eorum qui ad contemplationem vacant vitam, in hoc legislator indiscussam reliquit; sed quemadmodum in oblatione sacrificiorum proprium eis legis capitulum deputavit, ita et in inquisitione ciborum fines eis proprios dedit, quos producens et terribiliores faciens, non sicut de pecoribus et de piscibus, etiam de his sancit. Ibi enim ait: Haec sunt animalia quae comedere debetis, de cunctis animantibus terrae; et rursus: Haec sunt [Col. 0356B] quae gignuntur in aquis, et vesci licitum est; hic autem: Haec sunt, inquit, quae de avibus comedere non debetis, et vitanda sunt vobis. Vere abominatione dignum est et valde inter illicita atque nimis evitanda connumerandum, contemplationi vacantem quempiam, sponte tales habere maculas quales per denumeratas aves legislator significat; ait enim aquilam, et gryphem, et haliae etum, et milvum ac vulturem juxta genus suum. Rapaces et cibum alienum male sectantes, quaestibusque injustis gaudentes, per praedicta significat; quia enim quidam inveniuntur in ecclesiis inter eos qui putantur contemplationi operam dare, qui non quemadmodum debent ad hoc vacant, sed frustra inflantur, audi Paulum dicentem: Si quis alta docet et non acquiescit sanis sermonibus Domini [Col. 0356C] nostri Jesu Christi, et ei quae secundum pietatem est doctrinae, superbus est, nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum, ex quibus exoriuntur invidiae, contentiones, blasphemiae, suspiciones malae, conflictationes hominum mente corruptorum, et qui a veritate privati sunt, existimantium quaestum esse pietatem (I Tim. VI) . Hos ergo significant ea, quae nunc denumerata sunt, animalia victum ex rapina conquirentia: quaedam autem ex his alias aves invadunt, et ex venationibus earum nutriuntur; alia vero in domos ingredientia diripiunt quae repererint, ne quidem gerentium se obsoniis parcentia; quibus sunt similes quidam qui penetrant domos, et captivas ducunt mulierculas onerates peccatis (II Tim. III) ; [Col. 0356D] quas Paulus arguit. Vultur rixis et bellis gaudet, propter cadavera praeliorum, in tantum ut etiam sequatur exercitum. Non ergo oportet aliorum casibus pasci atque nutriri eum qui contemplationi dat operam. Corvini ergo generis animalia sunt affectionis expertia, quod manifestum est ex eo quod emissus a Noe ex prima cum corvus avolatione transgressus est, cui similis Judas circa suum magistrum fuit et Dominum. Struthio avis quidem est, sed volare non potest, totamque vitam suam circa terram occupat, quales sunt quidam Deo militantes et saeculi negotiis se implicantes. Noctuam vero, pro qua Septuaginta glaucum dixerunt, hanc asserunt in nocte acuti esse visus, sole autem apparente minus utilitate oculorum frui; tales sunt qui Legis gloriantur contemplatione [Col. 0357A] et scientia, lucem evangelicae conversationis capere non valentes. Larus animal est in utroque vivens, id est aqua et terra; qui sicut avis quidem volat, ut aquatile autem natat: cui non male comparantur hi qui simul circumcisionem venerantur et baptisma, ad quos Paulus dicit: Si circumcidimini, Christus vobis nihil prodest (Galat. V) . Accipiter inter rapaces aves est; habet autem quiddam aliud, propter quod a legislatore positus est; mansuescit quippe et cooperatur ad rapacitatem; quem imitantur hi qui mansueti quidem videntur esse et sensu tranquilli, sunt autem cum potentibus et avaris atque rapacibus. Nycticorax animal est quod in nocte tantummodo rapit atque operatur, sicut sunt gentes intelligibiles noctis operibus, quae sunt: fornicatio, immunditia, [Col. 0357B] impudicitia, idolorum cultus, et his similia (Ibid.) . Ibis et porphyrion, et quem Septuaginta nominant pelicanus, et cygnus, et herodius, et charadrius, longi esse colli, trahereque cibum ex altitudine terrae atque aquarum dicuntur: quae animalia imitari, nec de inferioribus evellere cibum, sed de coelestibus. Ille siquidem contemplationi vacat, qui ad superiora mente contendit, et non solum intelligibilem, sed et sensibilem cibum a Deo exspectat: unde ait Dominus: Nolite solliciti esse animae vestrae quid manducetis, neque corpori quid induamini. Scit enim Pater vester coelestis quia omnibus his necesse habetis (Matth. VI) . Upupa lugubre animal amansque luctuum est: saeculi autem tristitia mortem operatur, propter quod oportet eum qui diligit Deum semper [Col. 0357C] gaudere, sine intermissione orare, in omnibus gratias agere, quia gaudium fructus est spiritus. Vespertiliones circa terram volant, ita ut pennis pro pedibus utantur quando ambulant, quod indignum est in eis qui contemplationi dant operam; quorum enim est volatus circa terram, horum etiam contemplatio procul dubio in terrenis occupatur. Non ergo incredulus sis nec dubites, quod etiam haec quae nunc dinumerata sunt animalia ad ostensionem figuramque eorum a quibus abstinere debent contemplationi vacantes posuit legislator. Sed, inquies, Quomodo horum animalium non cibus sed imitatio prohibetur; cur pelicano et nycticoraci David propheta semetipsum comparaverit, dicens: Similis factus sum pelicano in solitudine, factus sum sicut nycticorax in [Col. 0357D] domicilio (Psal. CI) ; per aquilam autem Moyses ipsum significet Deum dicentem ad Israel, Quomodo portaverim vos super alas aquilarum (Exod. XIX) ? nam et prophetae leonem Christum appellant; leonem autem e diverso Petrus esse diabolum dicit: nec tamen secundum hoc leo Christus secundum quod diabolus dicitur, absit a nobis, absit ista impietas; sed quia simul regium, nec non rapax atque immite est animal, cumque dignitatem laudabilem, vituperabilem tamen operationem gerat, quod quidem laudabile habet, hoc in Christi regno accipitur, quod autem vituperabile in diabolo, id est, rapacitas, immansuetudo. Quod et in aquila considerantes, sine aliqua dubietate reperimus: propter altitudinem [Col. 0358A] enim volatus ejus, figuram ejus in Deum Moyses sumpsit; quia vero rapax, a cibo ejus abstinendum dixit. Propheta autem David, lugens hominem in peccato constitutum, nycticoraci hunc sicut in nocte viventem comparavit; per pelicanum autem, ut pote per animal amans solitudinem, figuravit eum qui forsan amicis desolatus est aut cognatis, aliorumque similium societate destitutus. (Ex Augustino.) Sed ut haec cuncta breviter replicentur de exemplo animalium, vitam damnat informem et criminibus tortuosam.

(Ex Hesychio.) Cum autem in cibum suem prohibet, reprehendit utique coenosam, et luteam, et gaudentem vitiorum sordibus vitam; ut cum leporem accusat, deformatos utique in feminis viros damnat. [Col. 0358B] Quis autem mustellam cibum faciat? sed furtum reprehendit; quis lacertam? sed odit vitae incertam varietatem; quis postremo stellionem vesci possit? ut haec lex magnopere prohiberet, sed maculas mentium exsecratur; quis accipitrem, aut milvum, aut aquilam? sed odit raptores, violento scelere viventes; quis vulturem? sed exsecratur praedam de aliena morte quaerentes. Sic et cum corvum prohibet, voluntates nigras; passerem quoque dum interdicit, intemperantiam coarguit; quando noctuam, odit lucifugas varietates; quando casandrium [charandrium], genus aulam nimis diligens, linguae intemperantiam; quando cygnum prohibet, cervicis altae superbiam denotat; quando vespertilionem, quaerentes tenebras noctis, similiter et errores.

[Col. 0358C] Omne de volucribus quod graditur super quatuor pedes, abominabile erit vobis. Quidquid autem ambulat quidem super quatuor pedes, sed habet longiora retro crura, per quae salit super terram, comedere debetis: ut est bruchus in genere suo, attacus atque ophiomachus, ac locusta, singula juxta genus suum. Ab omni mundos ecce peccato atque actione sordida eos qui contemplativam vitam pollicentur oportet; propterea quicunque quidem volatilibus similes sunt supernorum, videlicet assequi contemplationem promittentes quae ducit ad coelos; sed reptilibus comparantur, quia pascuntur terram, et concupiscentiis operam dant, etiamsi in quatuor ambulant pedes, id est, etsi evangelicam simulant praedicationem, quae dicit: Non veni vocare justos, sed peccatores in [Col. 0358D] poenitentiam (Matth. IX) ; et: Non habent necesse sani medicum, sed qui male habent (Ibid.) ; a quo latro salvatus est, et adultera justificata. Et qui plus debebant, plus diligere ignoscentem dicuntur: sed tamen quia non secundum veritatem socialem amplectuntur vitam, abutuntur autem compassione praedicationis pro suis voluptatibus, immundi sunt atque abominabiles, ut pote qui in tali conversatione et in tanta scientia turpem quamdam ingrediuntur et immundam vitam. Quibus autem sunt crura excelsiora pedum, ut per ea exsilient a terra, inter munda propterea ponuntur, quia cum sint in carne, non secundum carnem militant, sed a sordidis exsiliunt actionibus, et saecularibus hominibus, ut doceant [Col. 0359A] eos atque instruant, permiscentur; ita ut et cum adulteris aliquando et cum publicanis habitent, et tamen immundis eorum non commisceantur actionibus: resiliunt enim ab eis et avolant, et cum societatem peccati ipsorum refugiant, peccatoribus tamen, ut eos a peccatorum sordibus liberent atque revocent, plerumque cohabitant; sicut Dominus: Qui peccatum non fecit, nec in ore ejus dolus fuit (I Petr. II) , cum peccatoribus comedebat et bibebat, doctrina eos institutioneque justificans, et ad sui provocans aemulationem, nihil eorum ipse imitans, nec ab eis inquinatus; propter quod dixerunt Cantica canticorum: Ecce iste venit saliens in montibus, transiliens super colles (Cant. II) .

Oportet ergo nos habere crura sublimiora pedibus, [Col. 0359B] non qualia Judaeorum pedes habent, qui in utrisque vestigiis suis, in lege videlicet et prophetis, claudicant, sed qualia habent ea quae dicuntur cherubin. De quibus dictum est: Et crura eorum crura recta, et pinnati pedes eorum (Ezech. I) . Recte et indeclinabiliter in evangelicis pedibus, de quibus dictum est: Calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis (Ephes. VI) ; hic quamvis super terram ambulet, quamvis cum peccatoribus, dispensationis cujusdam gratia juvaminisque, conversetur, illud implens apostolicum: Si quis vos vocat infidelium ad coenam, et vultis ire, omne quod vobis appositum fuerit comedite, nihil interrogantes propter conscientiam (I Cor. X) , tamen volatile permanet et mundus est, sciens a terra emicare atque exsilire, et non adhaerere [Col. 0359C] saecularibus actionibus. Bene autem talium animalium etiam vocabula protulit legislator, bruchum et locustum, attacum atque ophiomacum nominans. Cujus autem operationis sint sive virtutis, Nahum propheta satis explanat, ait enim: Bruchus expansus est et avolavit; custodes tui quasi locustae locustarum, quae considunt in sepibus in die frigoris (Nahum, III) : vel sicut Septuaginta: Emicavit sicut attelaus commixtus tibi, sicut locusta quae transcendit maceriam in die frigoris. Ex quibus cernis quia et si peccatoribus commisceamur, et si in die gelu sive pruinae, id est, abundantiae peccati: Cum enim, inquit, abundaverit peccatum, refrigescet charitas multorum, transiliamus maceriam, spinosam videlicet peccatorum coacervationem, non similes effecti [Col. 0359D] eis, sed subjicientes eos nobis, ut fiant doctrinae obedientes, aperte salvamus et salvabimur. Unde ait Paulus: Factus sum Judaeis sicut Judaeus; his qui sub lege sunt, quasi sub lege essem, cum ipse sub lege non essem; his qui sine lege sunt, quasi sine lege essem, cum ipse sine lege Dei non essem, sed sub legem esse Christi: omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem (I Cor. IX) . Sed tamen in morem bruchi impetum facere et evolare necesse habemus, ut sicut locusta sive attacus esse qui pro hujusmodi attacum dicunt, exsilire possimus et emicare: sic enim apte conveniet, quod in eodem propheta sequitur: Sol ortus et elevatus est, et non est inventus locus ejus: quoniam orto justitiae sole qui illuminat abscondita, [Col. 0360A] emicant atque exsiliunt hi qui cum peccatoribus conversantur ad solatium justitiae, et non jam locus illorum ille esse cognoscitur, cujus habitum pridem demonstrabant, cum quodammodo venerarentur quos et erat necesse salvari. Ophiomaci autem ab appellatione manifestatur et virtus, quem imitari bonum est, et intelligibilibus repugnare serpentibus: reminiscentes quod non sit nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) : hi sunt quippe intelligibiles serpentes et venenati dracones.

Quidquid ex volucribus quatuor tantum habet pedes exsecrabile erit vobis, et quicunque morticina eorum [Col. 0360B] tetigerit polluitur, et immundus erit usque ad vesperum; et si necesse fuerit, ut portet quidpiam horum mortuum, lavabit vestimenta sua, et immundus erit usque ad solis occasum. Omne animal quod habet quidem ungulam, sed non dividit eam, nec ruminat, immundum erit, et quidquid tetigerit, illud contaminabitur. (Ex Hesychio.) Quod reptilia volatilium quae in quatuor ambulant pedes, eos qui abutuntur evangelicam vitam, et vitam sectantur sordidam et immundam significent. Dividere autem ungulam, sicut hic Septuaginta dicunt, sed non ruminare, id est legem quemadmodum oportet meditari, et litteram dividere ab spiritu, sed non ea quae in ea scripta sunt operari, neque ita conversari in praecedentibus ostendimus; unde necessarie eorum morticina, id [Col. 0360C] est, actiones in quibus peccati morte intereunt, fugere praecepit, et nullo modo participari talibus, nec contingere ea; non solum autem tangentes, sed et portantes aut accipientes quidpiam ex eis polluimur. Portat autem peccata, qui dicit malum bonum, et amarum dulce, et tenebras lucem: quod Isaiae prophetae reprehenditur voce, quia per hoc exercens alium ad iniquitatem, et invitans ad malum, a quo prohibere debuerat, super semetipsum quodammodo suscipit jugum (Isa. V) . Non autem oportet quempiam peccatum alterius in semetipsum transferre. Ob hoc enim et David ait: Et ab alienis parce servo tuo (Psal. XVIII) . Si enim alienorum participes efficiamur peccatorum, immundi usque ad vesperam permanemus, id est, usque dum agamus [Col. 0360D] poenitentiam, hanc enim vesperam David ait: Ad vesperam demorabitur fletus, et ad matutinum laetitia. Propterea lavari quoque vestimenta legislator praecepit, aperte demonstrans quod immundi simus usque dum actiones nostras lacrymis diluamus.

(IBID.) Quod ambulat super manus ex cunctis animantibus quae incedunt quadrupedia, immundum erit; qui tetigerit morticina eorum pollutus usque ad vesperam; et qui portaverit hujuscemodi cadavera, lavabit vestimenta sua, et immundus erit usque ad vesperum: quia omnia haec immunda sunt vobis. (Ex Hesychio.) Nullum lex peccatum praeterit tacite, sed quaecunque actiones per evangelicum Testamentum prohibitae sunt, texit has prius aenigmatibus ut utriusque sanctionis consonantiam discens, confitearis Deum qui in eis locutus est, timensque recedas ab omnibus quae prohibuerunt. In quatuor ergo incedit qui ad evangelicam conversationem migrat; ambulat autem in manibus, qui quaestus eam causa lucrique turpis adipiscitur, manus cito imponens, ut ex ea quidpiam capiat commodi, hic omnibus recte connumeratur atque comparatur bestiis. Sive enim adulterum dicas, sive avarum, sive homicidam, sive detractorem, sive blasphemum, in his omnibus est, ut pote omnium peccatis communicans per injustam manus impositionem. Hujus morticina sunt [Col. 0361B] hi quibus manus imposuit. In ipsis enim patitur peccati mortem. Qui ergo tangit ea et qui levaverit ex eis, recte polluitur; qui quidem tangit ea, id est, qui conversatur dicit, quia nullatenus competentem dignitatem arripuerunt, quam cauponantes, olim omnimodo per hanc justificati sunt, sed post haec in antiquis iniquitatibus permanent. Sed et qui portaverit ex eis, veluti portans falsum testimonium, perhibendo, et dicendo dignum qui indignus est, immundus erit usque ad vesperam, quam superius diximus poenitentiam: lavans autem vestimenta mundabitur.

Hoc quoque inter polluta reputabitur de his quae moventur in terra: Mustela et mus, et crocodilus, singula juxta genus suum; migale et cameleon, et stellio [Col. 0361C] ac lacerta, et talpa, omnia haec immunda sunt; qui tetigerit morticina eorum, immundus erit usque ad vesperam. (Ex eodem.) Nec nunc Dei creaturam legislator accusans immunda haberi haec praecepit animalia; nam quomodo ea alio divinae Scripturae loco reperies esse laudata. Salomon quippe in Proverbiis dicit: Quatuor sunt minima terrae et haec sunt sapientiora sapientibus (Prov. XXX) . Inter quae leporem, sive, secundum Septuaginta, erinacium, et stellionem computavit: quorum unum superius cum camelo et lepore ut immundum lex accusavit; stellionis autem nunc mentionem fecit. Non ergo natura eorum immunda est, sed nec omnis actio; nam quomodo poterant ista laudari? Sed quaedam circa ipsa sunt actiones aptae irrationabilibus animalibus, [Col. 0361D] et quae nullum judicium exigunt, quae nec nobis aptae sunt, nec propriae nostrae sunt, atque propterea quando a nobis continguntur, immundos nos faciunt. Per terram vero repere non est hominum, quibus concessum est ut recti incedant coelumque respiciant: quia super terram repere est sordida opera terrenaque gerere, quae per differentiam animalium, quae nunc denumerata sunt legislator significavit. Mustela enim animal est dolosum et valde furti vacans. Mus propter ventris ingluviem multa quotidie pericula sustinet. Crocodilus duri corii et malitiosus est, lutoque pascitur. Migale animal est compositum, non natura sed vitae conditione ad deridendum aptum, id est, ut dolos faciat, ea rapiat, ventremque [Col. 0362A] repleat: propter quod compositum nomen accepit ex utroque animali, ex quo haec habet vitia. Cameleon in malo miserescit, et prae infirmitate mansuetum esse se fingit, cum sit immansuetum animal. Stellio, id est, ascalobotis, nimis quidem parvulus vel miserrimus, venenosus tamen est. Lacerta in sepulcris habitat. Talpa caecum est animal, quod de terra generatur; dicunt enim eam de terra simul et pluvia creari corrupto luto, cum prius pluviam suscipit. Haec ergo immunda sunt, de omnibus quae repunt super terram; non quia alia non sunt immunda, sed quia haec maxime sunt, propter quod pollutionem majorem habent, sive malitiam. Omnis qui tetigerit morticina eorum, immundus erit usque ad vesperam. Bene ergo probat intentionem legislatoris [Col. 0362B] ipsa littera. Si enim immunda natura essent, ea quae nunc dicta sunt animalia, oportebat immundum esse, et qui ea viventia tangeret. Nunc autem qui tetigerit morticina eorum, ipse solus immundus est. Morticina eorum sunt praedictae actiones, id est, dolus, furtum, duplicitas sive ironia, et circa alia occupatio, nec non circa terrena festinatio, ex qua mentis caecantur oculi. Quia ergo in his animae contingit mors, morticina recte nominantur; et qui ea tangit, id est, qui in eis polluitur, sicut et Paulus ait: Bonum est homini mulierem non tangere (I Corinth. VII) , procul dubio immundus est. Nihil enim sic hominem polluit, ut peccatum, usque dum vespera veniente, de qua David dicebat: Ad vesperum demorabitur fletus (Psal. XXIX) . Ait autem [Col. 0362C] de poenitentia, intelligibili purificatione ut diluamus.

Et super quod ceciderit quidquam de morticinis eorum polluetur, tam vas ligneum et vestimentum, quam pellis et cilicia, et in quocunque fit opus, tingentur agua, et polluta erunt usque ad vesperam, et sic postea mundabuntur. Vas autem fictile, in quo horum quidquam intro ceciderit polluetur, et idcirco frangendum est. (Ex eodem.) Admirabili divisione etiam nunc utitur legislator: quia enim aliquando ex negligentia, aliquando peccamus ex opere malorumque studio, sicut illi de quibus Salomon in Proverbiis dicebat: Cui vae? Cujus patri vae? Cui irae? Cui rixae? Cui sine causa vulnera? Cui suffusio oculorum? Nonne his qui student vino, et vacant calicibus epotandis (Prov. XXIII) ? [Col. 0362D] Rece hos inter eos qui tangunt morticina posuit, qui venientem animae negligentiam et ob stuporem defectumque virtutum delinquunt: quemadmodum David surgens meridie de stratu suo, et ambulans in solario, et Uriae uxorem lavantem se videns, captus a muliere est, quae nimis erat pulcherrima; quia adulterium simul, homicidiumque commisit (II Reg. XI) . In hos cadere morticina dicuntur; neque enim ipsi ad peccatum festinaverunt, sed inciderunt in eis, et quodammodo super se cadens peccatum suscipiunt; quia autem omnino susceperunt et non restiterunt, propterea recte immundi sunt. Tam vas ligneum et vestimentum, quam pellis et cilicia; id est, sive vitam levem quamdam et mediocrem habeat. Talia [Col. 0363A] enim sunt vasa lignea, aut tangendum [ Al., ad tegendum] sufficientem sicut est vestimentum, sive patientem, quam pellis significat, sive eam, quae est patientium; hanc enim cilicium sive saccus significat. Omnino autem vas est in quo opus possit agi virtutis; sic enim intelligis, in quocunque fit opus, polluta erunt usque ad vesperam, id est, usque tempus poenitentiae.

Tingetur autem aqua lavacri vel lacrymarum et mundabitur: Vas autem fictile, qui totus terrenus est, id est, luto saeculi conspersus. In hunc si inciderit morticinum, peccatum quod ad mortem est, interiusque eum penetret, domineturque ei: sicut David dicebat: Et induit se maledictionem sicut vestimentum, et intravit sicut aqua in interiora ejus [Col. 0363B] (Psal. CVIII) , qui non solum ingredi maledictionem, sed et dominari in eo in quo ingressa est dicit, necessario illud conteri praecepit. Neque enim ejus immunditia sicut aliorum facile purgari potest, labore quippe multo et contritione, et quodammodo reformatione contritae et humiliatae mentis eget, sicut ait David, si mundari vult. Unde et beatus Paulus eum qui cum uxore Patris fornicatus est in tantum contrivit, ut Satanae eum traderet in interitu carnis, quatenus in tali contritione salvaret spiritum (I Corinth. V) .

Omnis cibus quem comeditis si fusa fuerit super eum aqua, immundus erit; et omne liquens quod bibitur de universo vase immundum erit. (Ex eodem.) Cibum esse et potum in omni vase, bonas actiones intelligimus; [Col. 0363C] propterea enim dixit, Cibus quem comedetis, et liquens quod bibitur, quia malarum actionum et cibus et potus prohibetur, id est, earum communicatio. Si ergo in aliqua bonarum actionum quae in omni vase sunt, id est, in omni homine, sive principe, sive plebeio, sive sapiente, sive imperito, unum quodlibet eorum quae dicta sunt inciderit morticinorum, necessario immundus erit. Nam et si non ab initio mala quadam intentione actionem bonam coeperit, sicut hi faciunt qui propter negotiationem vel lucrum pietatem fingunt, postea autem inciderit actioni ejus superbia, dolus aut hypocrisis, vel simile quidpiam quod morticinum ut pote mortem quodammodo participanti inferens dicitur, erit et hic immundus. Bonam siquidem [Col. 0363D] actionem mala subingrediens intentio polluit.

Quia autem addidit legi quae est de cibo, Si fusa fuerit super eum aqua, ostendit eas quae sunt post baptisma actiones, quae sint; et sermo ei de fideli et baptizato est; de infideli autem actione nullam mentionem facit. Quod probat beatus Paulus, dicens: Scripsi vobis in Epistola: Non commisceri fornicariis. Non utique fornicariis hujus mundi, aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus: alioquin debueratis de hoc mundo exisse. Nunc autem scripsi vobis: Si is qui frater nominatur, est fornicator, aut immundus, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut [Col. 0364A] rapax, cum hujusmodi nec cibum sumere: quid enim mihi de his qui foris sunt judicare (I Corinth. V) . Intantum nullus ei sermo est de actione sive conversatione eorum qui foris sunt.

(IBID.) Et quidquid de morticinis istiusmodi ceciderit super illud, immundum erit; sive clibani, sive chytropodes destruentur: et immundi erunt. Fontes vero et cisternae et omnis aquarum congregatio munda erit. Qui morticina eorum tetigerit, polluetur. (Ex Hesychio.) Si autem clibani et chytropodes nocentur, quomodo non magis aquarum collectiones in quibus contingit [Col. 0364B] animalia haec incidentia computrescere? Sed putas: Quid clibani vel chytropodes significent? Magistros videlicet in quibus cibi sacrae doctrinae coquuntur, operationis Spiritus igne supposito. Non est autem mirum clibanos eos per metaphoram et chytropodas appellari, quia in multis scimus divinam Scripturam talibus usam nominibus. Nam David Moab, id est gentem, lebetem appellavit. Ait enim: Moab olla spei meae (Psal. LIX) , propter baptismatis aquas quae in eis calefiunt. Sed et Ezechiel lebetem Jerusalem appellat, sed plenum carnibus, sive, ut Septuaginta, veneno, viros in ea male docentes, et viventes significans.

Secundum hanc ergo rationem clibani et chytropodes quibus coquantur cibi videlicet populi doctrinae [Col. 0364C] dici possunt. His ergo si inciderit morticinum, id est, si peccanti [ Al., peccati] mortificantis actio supervenerit, immundi fiunt et destruuntur, quia qui docent non furari furantur, et qui praedicant non moechari moechantur. Doctrina autem siquidem bona est, non est immunda, nec divina propter hoc abominantur eloquia, quod ex eis quidam forsan immundi praedicatores effecti sunt; et propterea fontes, videlicet opulentas doctrinas, et cisternas sive lacus, linguas loquentes mediocria et doctrinam mutuatam habentes, sed et collectiones aquarum, eos qui undique hujusmodi verborum affluentiam congregant, esse munda.

Bene autem lex subdidit, Qui morticina eorum tetigerit polluetur, ubi Septuaginta edunt, Qui vero [Col. 0364D] tetigerit omnem immunditiam animae morticinorum ipsorum immundus erit. Et animam addiderunt, ne forte putares de repentibus sensibilibus aut bestiis dici: nam eorum qui tangit morticina, non animae sed corporis immunditiam tangit.

Ergo de doctoribus intelligendum est, qui immundi facti sunt immunda quadam et mala actione. Horum enim doctrinis quando fuerint secundum legem Dei intendere, operibus autem eorum nullo modo communicare, nec tractare ea, vel omnino contingere debemus, reminiscentes verborum Domini, quae ad confirmationem praesentium dixit ad populum sive discipulos: Super cathedram Moysi sederunt scribae et Pharisaei; omnia quaecunque dicunt [Col. 0365A] vobis facite, et custodite: secundum autem opera eorum nolite facere (Matth. XXIII) .

Si ceciderit super sementem non polluit eam: sin autem quispiam aqua sementem perfuderit, et postea a morticinis tacta fuerit, illico polluetur. (Ex eodem.) Nihil indiscussum relinquit legislator, sed omnia in subsequenti discutit, perfectionem legis spiritalem probare desiderans, etsi imperfecta eis videbatur, quando solam intuebantur litteram.

Differentiam igitur hic infidelium, qui necdum baptizati sunt exponit, et semen utrosque appellat, ut pote qui susceperunt regni praedicationem, de quibus Dominus parabolam seminis proponens dicebat: Bonum semen, filii sunt regni (Matth. XIII) ; sed sementem, quae necdum seminata est, unde Septuaginta [Col. 0365B] ediderunt: semen sativum, quod seminabit, id est, quod necdum seminatum est, seminandum autem est; eos qui necdum baptizati sunt, baptizandi autem sunt, recte appellavit. Super hos si quid praedictorum morticinorum cadat, quia necdum cautelam mysteriorum acceperunt, nec integram Dei cognitionem conquisiverunt, quae illos possit removeri a supervenientibus ex negligentia peccatis, mundi esse dicuntur, propter praedictam causam venia digni: super quos vero fusa fuerit aqua, videlicet baptismatis, hi necessario immundi fiunt, si unum ex his quae morticina sunt super eos inciderit. Oportuerat quippe tanti participatione doni, ad eorum pertinere custodiam. Terret igitur Dei Spiritus eos qui olim perceperunt baptisma, ut non ex negligentia peccantes [Col. 0365C] immundi fiant.

Si mortuum fuerit animal quod licet vobis comedere, qui cadaver ejus tetigerit, immundus erit usque ad vesperam; et qui comederit ex eo quidpiam atque portaverit, lavabit vestimenta sua, et immundus erit usque ad vesperam. (Ex eodem.) Quemadmodum peccatores permanentes in peccatis abominandi sunt, ita justis omni studio concurrendum est, scientibus nobis quod ex eis sanctificamur. Si autem mortui fuerint gravi peccati morte, non debemus tangere illorum vitam, nec eorum conversationis esse participes, scientes quod si quis tetigerit, immundus erit usquequo etiam ipse poeniteat. Sed et qui comederit de morticinis eorum, id est, qui eos defenderit quasi advocatus peccatorum ipsorum vel auxiliator, et propterea illorum [Col. 0365D] in se peccata suscipiens, necesse habet lavare vestimenta sua, videlicet actiones, quia et ipse usque ad vesperam, id est, usqe poeniteat, immundus erit.

(IBID.) Omne quod reptat super terram abominabile erit, nec assumetur in cibum. Quidquid super pectus quadrupes graditur, et multos habet pedes, sive super humum trahitur, non comedetis, quia abominabile est: nolite contaminare animas vestras, nec tangatis quidquam eorum, ne immundi sitis. (Ex Hesychio.) Jam et haec superius legislator exposuit, nunc autem ideo repetit, ut frequenti meditatione ad custodiendam [Col. 0366A] legem moveat auditorem. Quamobrem et a nobis recapitulanda sunt, quia et quiddam novum addidit praesenti sanctioni, necessariam eis adjiciens actionem meditationis. Quae reptant ergo super terram, hi sunt qui terrena sapiunt, et qui lutulentis pascuntur actionibus. Super pectus sive super ventrem similiter gradiuntur, gastrimargiae operam dantes. In quatuor gradiuntur super terram, qui praedicationem evangelicorum librorum, pro eo quod salus in eis peccatorum praedicatur, abutuntur in luxuriosam vitam, non intelligentes quia peccatores non ut maneant peccatores, sed ut cessent a peccatis provocat praedicatio; sed eis qui in quatuor ambulant, addidit, et multos habet pedes, ostendens quod licet si non solum ex evangelicis libris, sed ex aliis Scripturis, atque ex [Col. 0366B] varia sicut ipsis videtur doctrina hoc confirmare cupiunt, erunt et sic immundi. Et, ut breviter dicatur, Omne quod reptat super terram, id est, qui terrena sapiunt, declinare nos oportet et refugere, scientes quia eorum communicatio polluit, et similiter immundus est agens, agentique concurrens.

Ego enim sum Dominus Deus vester: sancti estote quoniam et ego sanctus sum; ne polluatis animas vestras in omni reptile quod movetur super terram. Ego Dominus, qui eduxi vos de terra Aegypti, ut essem vobis Deus: sancti eritis, quia ego sanctus sum. (Ex eodem.) Omnino prohibet esse nos socios eorum qui terrena sapiunt, nec si potentes quidam sint, nec si justitiam aut sapientiam fingant, nisi forte sacerdotio vel aliqua qualibet amiciantur dignitate. Unde [Col. 0366C] breviter omnium repentium, quae super terram moventur, mentionem fecit, non simpliciter hoc quod est repere respuens, sed super terram repere. Nam humiliari quidem bonum est; ut autem ad terrenam declinetur sapientiam, non est bonum; nec utilis est animabus talis humilitas, a qua liberare volens, Ego sum, inquit, Dominus Deus vester: id est, ad cujus imaginem facti estis, ut coelestia sapiatis. Unde ait: Ne polluatis animas vestras, Primum quidem quia donatum est animae esse ad imaginem Dei, et maximam in ea esse sanctificationem vult, ut pote quae principatum super omne animal tenet.

Deinde ostendit pollutionem quam odio habet non esse de mortuis corporibus aut cibis, immundis corporibus, sicut quidam putant factis, sed eam quae [Col. 0366D] animabus ex actionibus malis evenit. Dicens autem non oportere in cunctis reptilibus quae moventur super terram animas nostras pollui, omnino competenter addidit: Ego Dominus, qui eduxi vos de terra Aegypti, ut essem vobis in Deum, per Aegyptum, Aegypti demonstrans mala et omnia opera tenebrarum: Aegyptus enim contenebratio interpretatur, quibus si quis vere carere voluerit, et eum qui vere est Deus habere suum Deum, non solum idololatriam cavere debet, sed si vere ei adhaerere desiderat, quia ille sanctus est, ipse quoque sanctimoniam studeat, sine qua nemo videbit Deum.

Ista est lex animantium et volucrum et omnis animae viventis, quae movetur in aqua et reptat in terra, ut [Col. 0367A] differentias noveritis mundi et immundi, et sciatis quid comedere aut quid respuere debeatis. (Ex eodem.) Ergo non cibi nos mundos reddunt, nec polluunt, sed nos eos, siquidem nos vivificamus ea quae comeduntur. Et quemadmodum omnis cibus bonus et nihil rejiciendum est, quod cum gratiarum actione percipitur; sanctificatur enim per verbum Dei, sicut ait Paulus, et orationem (I Timoth. IV) , sic ea quae comeduntur, ea videlicet quae nutriunt animam, id est, bonas actiones, nos vivificamus, si bene eis utamur; sin autem male, non vivificamus, sed mortificamus: qui enim ex iniquitate facit eleemosynam, mortificat ejus virtutem sive potentiam; et qui a cibis abstinent, per linguam vero fratribus detrahunt, de quibus David dicit: Qui devorant plebem meam sicut escam [Col. 0367B] panis (Psal. XIII) , mortificant hi abstinentiam.

(CAP. XII.) Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel et dices ad eos: Mulier si suscepto semine pepererit masculum, immunda erit septem diebus, juxta dies separationis menstruae, et die octavo circumcidetur infantulus; ipsa vero triginta tribus diebus manebit in sanguine purificationis suae, omne sanctum non tanget, et nec ingredietur sanctuarium, donec impleantur dies purgationis ejus: sin autem feminam pepererit, immunda erit duabus hebdomadibus, juxta ritum fluxus menstrui, et sexaginta et sex diebus manebit in sanguine purificationis suae. (Ex Hesychio.) Per litteram igitur, semen suscipiens [Col. 0367C] est mulier, quae viri concepit ex semine. Hanc septem diebus esse immundam dicit. Et hoc quamobrem? Videlicet quia sator immundus est, ut pote haeres Adam, qui per transgressionem immundus factus est, atque ita Evae mixtus, omne genus humanum fecit immundum. Aperte autem hoc in sacra Scriptura legitur, quod postquam exiit de paradiso, mulierem suam Adam cognovit, atque ita deduci coepit humanum genus. Septem autem dies ideo mulierem esse praecepit immundam, quia Adam, per cujus semen suscepit immunditiam cum genere, vitam quoque nostram polluit; vel septem dierum numerus significat, per quem tempora revolvuntur, propter quod etiam ejus requies, septima dies est, id est, intelligibile speratur sabbatum. Quomodo autem nostram [Col. 0367D] polluit vitam? Inducens ei maledictionem et transferens ad miseriam eam quam sortiti fueramus ab initio beatitudinem. Quod manifestum est ex his quae Deus ad Adam dicit: Maledicta terra in operibus tuis, spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III) . Propterea et nunc legislator, secundum dies separationis menstruae, vel, sicut Septuaginta, secundum dies purgationis menstruae, immunda erit. Quid autem hoc sit, alii interpretes planius ediderunt: Symmachus quidem dicens: Secundum dies separationis afflictionis; Aquila, separationis miseriae; Theodotion, separationis doloris ejus.

Miseria autem et afflictio et dolor tunc esse coepit, postquam separatus a paradiso Adam, nostram sortitus [Col. 0368A] est vitam, qui in sudore vultus comedere panem condemnati sumus. Huic sensui planiorem et indubitabilem addidit probationem, cum dicit: Et die octavo circumcidetur infantulus. Dies enim octavus quoniam septimae diei, qui imago est praesentis vitae, succedit, figuram gerit futuri saeculi, in quo carnem praeputii circumcidimus, omnia opera carnis deponentes. Tunc quippe non solum non peccaturi, sed nec comesturi, aut bibituri, aut nupturi sumus: erimus autem procul dubio, sicut ait Dominus, ex corruptibilibus, incorruptibiles, sicut angeli, et mundi modis omnibus ex immundis efficimur. Seminatur igitur, ait Paulus, in corruptione, surget in incorruptionem; seminatur corpus animale, surget corpus spiritale (I Cor. XV) .

[Col. 0368B] Ergo hic est modus propter quem infantem octavo die jubet circumcidi; incircumcisum autem perire de populo suo ostendit, quia ante circumcisionem abominabilem habet carnem et immundam, propter causas videlicet quas superius diximus: mundatur autem per circumsionem, quae imaginem gerit resurrectionis mortuorum.

Illud autem nimis quaerendum est, quamobrem puerum circumcidi lex praecipiens, ipsius quidem immunditiam facet, matrem autem immundam esse dicit, usque ad diem in quo infans circumciditur: octava quippe praecepit die circumcidi; septem autem diebus ait matrem esse immundam. Aut forte, quia inobedientiae causa Eva seducta exstitit, transgressio [Col. 0368C] autem suae inobedientiae immunditiam nobis sordemque contraxit; ideo hoc, quod est amplius, legislator in muliere convertit. Sed et quaerendum est cur hujus rei gratia in sanguine purificationis suae manere mulierem praecepit, non sanguine sordido, sed in sanguine mundo, id est, purificationis ejus, sicut in his quae sequuntur ostenditur: Haec omne sanctum non tanget, et in sanctuario non ingredietur, usque dum impleantur dies purificationis ejus. Si ergo in sanguine mundo triginta tres dies, sed et omne sanctum non tangit, et in sanctuario non ingredietur, unde hujusmodi causam, nisi ex dierum perscrutatione reperiemus? Triginta quippe et tres dies ideo tradidit, ut adjecti septem, cuncti quadraginta fiant. (Ex Augustino.) Quid est quod ait de muliere quae [Col. 0368D] peperit, omne sanctum non tanget, et in sanctuarium non introibit. Quod sanctuarium vult intelligi, cum legatur in tabernaculum non nisi sacerdotes solere ingredi, et usque ad velum interius secundos, ultra velum autem ipsum, ubi erat arca, non nisi unum summum sacerdotem? An et ante tabernaculum, ubi erat altare sacrificiorum, sanctuarium dici potuit? Nam saepe appellatur locus sanctus, etiam ipsum atrium, cum dicitur: In loco sancto edent ea. Illuc fortassis solebant intrare mulieres quando offerebant dona sua, quae imponerentur altari.

(Ex Hesychio.) Aliud ergo per hoc legislator significat. Quia ergo in diebus quadraginta masculus dicitur infans formari, duo haec per ea quae dicta sunt [Col. 0369A] probantur, id est, quia ipsa quidem substantia generis humani munda est, sicut a Deo creata.

Omnia enim quae fecit Deus, bona valde, et multo magis homo; propter quod ait, in sanguine mundo, sive purificationis mulierem sedere. Quia autem per successionem Adae transgredientis laesus est, necessarieque semen suscepit, et concepit, omne sanctum non tangit, et in sanctuario non ingredietur, usque dum compleantur dies purificationis ejus, id est, usque dum compleantur dies quadraginta, in quibus puer formatur: ipsa quippe imago Dei, mundatio est naturae nostrae, quamvis fuerit sordidata. Ergo nequaquam ingredi in sanctuarium, nec omne sanctum tangere praecepti fueramus, nisi imago Dei semel nostro donata generi, sanctorum nobis praestitisset [Col. 0369B] ingressum, propter quam salvandam, ipse quoque incarnatus est Dominus, suam imaginem salvare volens; sed in quadraginta diebus ad coelum eam sustulit, secundum quod eam hominem plasmans in vulva donat; et tunc ad verum sanctuarium natura nostra ingreditur.

Aperte autem haec probantur per ea quae de genere femineo sanciuntur. Quia enim octogesima die formari in utero feminae dicuntur, tantumdem numerum ad impletionem dierum purificationis earum quae semen suscipiunt praecepit, ait enim sic: Si feminam pepererit, immunda erit duabus hebdomadibus, juxta ritum fluxus menstrui. Et cum oporteret quatuordecim dicere, non sic dicit, sed duabus hebdomadibus, juxta ritum fluxus menstrui; propter quod [Col. 0369C] ad illum nos transmittit sensum, id est, ut in septem quidem diebus esse humanam vitam, fluxus autem menstruus afflictionem ejus et dolorem et miseriam intelligamus.

Dixit autem duabus hebdomadibus. Recte, quia duplo genus muliebre mulctatum est. Habet enim et cum Adam maledictionem: in sudore vultus sui manducans panem suum; habet etiam ipsam terram, spinas et tribulos germinantem, quae cum ex terra orta sit in terra revertitur; habet etiam poenam specialem: In tristitia paries filios, et ad virum tuum conversio tua, et ipse tui dominabitur. Et propterea, Duobus, inquit, hebdomadibus immunda erit, juxta ritum fluxus menstrui: sexaginta autem et sex diebus in sanguine mundo, id est, purificationis, sedebit, [Col. 0369D] sancta non tangens, usque dum compleantur dies octuaginta. Quatuor enim et decem super sexaginta sex addita, octuaginta faciunt, in quibus femina in utero formatur. Ergo sine aliqua dubitatione legislator ostendit, quia immundum facto maledicto nostrum genus nequaquam intraret in sanctis, nisi per imaginem Dei, quam semel sortitum est, et propterea suscipientes semen mulieres diebus formationis pariendorum parvulorum de sanctis vetantur. Quod si dicis: Quamobrem non magis in utero habentes diebus formationis de sanctis matres prohibentur? Frustra hoc interrogas. Incertum est enim ei quae gravida utrum marem seu feminam paritura est, et unde manifestum esse poterat quot diebus oportebat eam [Col. 0370A] de sanctis prohibere; ergo manifestata est causa, pro qua haec legislator in illis disposuit: Cumque expleti fuerint dies purgationis ejus, pro filio sive pro filia, deferet agnum anniculum in holocaustum, et pullum columbae, sive turturem pro peccato, ad ostium tabernaculi testimonii, et tradet sacerdoti, qui offeret illa coram Domino, et rogabit pro ea, et sic mundabitur a profluvio sanguinis sui: ista est lex parientis masculum aut feminam. Quod si non invenerit manus ejus, nec poterit offerre agnum, sumet duos turtures, aut duos pullos columbae, unum in holocaustum, et alterum pro peccato, orabitque pro ea sacerdos, et sic mundabitur. (Ex Hesychio.) Totam hic intentionem suam legislator aperuit, quia pollutionem non motus naturales faciunt, sed peccatum, de quo David dicebat: [Col. 0370B] Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea (Psal. L) ; non suae matris peccatum aliquod accusans, sed matrem naturam appellat, immunditiam peccati Adam et Evae in omne genus nostrum descendisse significans: et propterea quando completi fuerint dies purificationis secundum praedictum modum, sacrificium pro peccato jubet offerri. Qui et agnum anniculum in holocaustum tunc immolari praecepit, evidenter illud ostendit et approbat consideranti quia Dei imago perfectionem generi nostro tribuit, nam formationem quidem dies ostendunt, mundationis perfectionem autem sacrificium holocausti. Sed hic propter hoc interim legislatoris sapientiam obstupesce, quia evenire poterat ut studentes legem dicerent: Quali [Col. 0370C] deprecatione pariens infantem opus habebat, quae ipsa non peccavit; non enim ex fornicatione, sed de nuptiis generavit? Interpretari necessitatem hujus deprecationis volens, addidit: Et mundabit eam a profluvio sanguinis sui; profluvium sanguinis inobedientiam dicens; unde immunditia et poena ejus in totum genus humanum fluxit, quam et nos deponamus, sacrificia pro nobis, quae dicta sunt, offerentes: Duos turtures aut duos pullos columbarum, Legis meditationem, contemplationemque, et scientiam sive cognitionem. Horum enim habere figuram praedicta animalia demonstratum est; quia autem negligentia legis immunditiam hominibus introduxit, meditatio et scientia, per quam manifeste correctio provenit, mundare liberareque nos ab illata pridem poena poterit [Col. 0370D] in Christo Jesu Domino nostro. Ergo Dominus nostrae per omnia memor salutis non solum homo fieri cum Deus esset, sed etiam cum dives esset, pauper fieri dignatus est pro nobis, ut nos sua paupertate simul et humanitate, divitiarum et divinitatis suae donaret esse participes. Sed libet paulisper intueri cur hae maxime volucres in hostiam Domini juberentur offerri; nam et Abraham patriarcha tanto ante legem tempore, has in holocaustum Domini legitur obtulisse, et in plerisque legis caeremoniis, qui mundandus esset, per has jubebatur mundari. Columba ergo simplicitatem, turtur indicat castitatem: quia et columba simplicitatis, et castitatis turtur amator est, ita ut si conjugem casu perdiderit, [Col. 0371A] non alium ultra quaerere curet. Unde et in laudibus Ecclesiae loquitur Dominus: Pulchrae sunt genae tuae sicut turturis; et iterum: Ecce tu pulchra es, amica mea, ecce tu pulchra es, oculi tui columbarum (Cant. I) ; genas quippe ut turturis habet anima quae ab omni impudicitiae peste castam se custodit et immunem; oculos habet columbarum, quae, nulli nocere desiderans, etiam inimicos simplici amore contuetur. Sed et utraque avis memorata, quia gemitum pro cantu edere solet, sanctorum in hoc saeculo tristitiam designat, de qua Dominus memoratur dicens: Amen amen dico vobis, quia plorabitis et flebitis vos, mundus autem gaudebit; vos autem contristabimini, sed tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI) ; et rursus: Beati lugentes, quoniam ipsi [Col. 0371B] consolabuntur (Matth. V) . Merito ergo turtur et columba Domino offeruntur in hostiam, quia nimirum simplex et pudica fidelium conversatio gratum est illi sacrificium justitiae; quia qui laborat in gemitu suo, qui lacrymis suis stratum suum singulas per noctes abluit, acceptissimam prorsus Deo victimam mactat. Cum vero utraque avis ita propter consuetudinem gemendi praesentes sanctorum luctus et desideria superna designet, hoc tamen differunt quod [Col. 0372A] turtur solivagus, columba autem gregatim gemero consuevit; et ob id ista secretas orationum lacrymas, illa publicos Ecclesiae conventus insinuat. Bene autem puer Jesus primo circumciditur, ac sic interpositis diebus Hierosolymam cum hostia defertur, quia et ipse jam juvenis prius omnem carnis corruptionem moriendo ac resurgendo calcavit; ac deinde interpositis diebus cum ipsa carne jam immortali, quam pro nostra salute hostiam Deo fecerat, ad gaudia supernae civitatis ascendit. Et unusquisque nostrum prius aqua baptismi a peccatis omnibus, quasi vera circumcisione purgatur, ac sic proficiente gratia novae lucis, ad altare sanctum salutari hostia Domini corporis et sanguinis consecrandus ingreditur, nam et ipsa singulariter simplex [Col. 0372B] et casta nostri Salvatoris humanitas, quae oblata est Patri pro nobis, non incongrue per immolationem columbae, sive turturis, potest figuraliter exprimi. Sed et omnis in fine mundi Ecclesia primo communi resurrectione cunctam terrenae labem mortalitatis et corruptionis exuet, ac deinceps in regnum coelestis Hierusalem bonorum victimis operum Domino commendata transfertur.

(LEVIT. XIII.) Locutus est Dominus ad Moysen et Aaron dicens: Homo in cujus carne et cute ortus fuerit diversus color sive pustula, aut quasi lucens quippiam, id est, plaga leprae, adducetur ad Aaron sacerdotem vel ad unum quemlibet filiorum ejus. Qui cum viderit lepram in cute, et pilos in album mutatos colorem, ipsamque speciem leprae humiliorem cute et carne reliqua, plaga leprae est. Ad arbitrium ejus separabitur. Sin autem lucens fuerit candor in cute, nec humilior carne reliqua, et pili coloris pristini, recludet eum sacerdos septem diebus et considerabit die septimo: et siquidem lepra ultra non creverit, nec [Col. 0371D] transierit in cute priores terminos, rursus includet eum septem diebus aliis, et die septimo contemplabitur: si obscurior fuerit lepra et non creverit in cute, mundabit eum, quia scabies est: lavabitque homo vestimenta sua, et mundus erit. Quod si postquam a sacerdote visus est, redditus munditiae, iterum lepra creverit, adducetur ad eum, et immunditiae condemnabitur. Plaga leprae si fuerit in homine, adducetur ad sacerdotem, et videbit eum. Cumque color albus in cute fuerit, et capillorum mutarit aspectum, ipsa quoque caro viva apparuerit, lepra vetustissima judicabitur atque inolita cuti. Contaminabit itaque eum sacerdos et non recludet, quia perspicue immunditia est. Sin autem effloruerit discurrens lepra in cute, et operuerit omnem cutem a capite usque ad pedes, [Col. 0372C] quidquid sub aspectu oculorum cadit, considerabit eum sacerdos et teneri lepra mundissima judicabit, eo quod omnis in candorem versa sit, et idcirco homo mundus erit. Quando vero caro vivens in eo apparuerit, tunc sacerdotis judicio polluetur, et inter immundos reputabitur; caro enim viva si lepra aspergatur, immunda est. Quod si rursum versa fuerit in alborem, et totum hominem operuerit, considerabit eum sacerdos, et immundum esse decernet. (Ex Hesychio.) Ostendit sermo ex parte quidem leprosum, Judaeum populum, ut pote in parte transgressorem legis, propter quod eum sacerdos ut immundum expellit; toto autem corpore leprosum, gentilem, qui totam transgreditur legem, verumtamen mundum eum sacerdos judicat, ut qui videlicet legis [Col. 0372D] jugo subjectus non fuit. Oportet autem, ut tamen arbitror, prius litterae decurrere expositionem, sic enim spiritalem intellectum ultro semetipsum ingerentem reperiemus, deficiente circa causas et usque ad finem sensum suum exerere non valente littera, sicut in praesenti cognoscimus. Sed primum quis est qui legem ferat, et ad quem proferat attendamus: Locutus est Dominus ad Moysen et Aaron. Quando loquitur Deus, duplex est fidelis auditus, sicut David propheta ait: Semel locutus est Deus, duo haec audivi (Psal. LXI) , litteram videlicet et spiritum. Ergo spiritus, ut sublimiori, Moysi; littera autem, ut subjecto, Aaron loquitur: quia enim sublimis erat Moyses, et propterea dignus spiritu, subditus autem Aaron et aptus auditui populi egentis [Col. 0373A] littera, ipso Deo dicente de Aaron ad Moysen, disce, Ipse loquetur ad populum et ipse erit os tuum: tu autem ei eris in his quae ad Deum pertinent (Exod. IV) . Ergo quod erat legis excelsius, hoc ad Moysen dicebatur, ipse quippe habebat ea quae ad Deum pertinent, id est, ea quae sunt spiritus; quod autem erat subjectum et humilius, hoc ad Aaron, ipse enim erat Moysi os ad populum, legem secundum litteram accipientem, quam et primam nos exponere promisimus. Leprae ergo species aut nimis aut moderate obscura est, et modo quodam obumbrata, et interim occulta sub pelle, necdum videlicet effervescente passione; quamobrem et nimia indiget deliberatione. Alia autem species ejus est, quae nimis clara est et valde perspicua, ita ut simplex sit ejus [Col. 0373B] et aperta cognitio. Ex his primam speciem LXX, secundum quos pene totus hic sensus secundum litteram exponitur, cicatricem significationis recte appellaverunt, id est, cicatricem passionem significantem. In duas autem partes hanc, id est, in nimis dubitabilem et in minus dubitandam, diviserunt, ex quibus unam telaugi, aliam autem appellaverunt augasma: telaugi quidem, quae licet de longe videatur; augasma autem aut nimis obscurum est, parvamque habet passionis insinuationem, et hanc dubitabilem, ut proximi disceptatione egeat, quatenus et lucore passionis hi qui judicant, sicut hi qui lapides inspiciunt pretiosos, egeant. In hac frequenter jubet sacerdotem considerare, et non credere obvenientibus sive occurrentibus primae probationis [Col. 0373C] aspectibus. Sed et si consideratio cicatricis necdum appareat humilior pelle, neque in loco pilus commutatus a passione albus factus fuerit, septem tamen dies separabitur ad aliam considerationem; et rursus alios septem dies; forsitan enim effervescente per tempus passione, manifestior morbus efficitur; permanente autem obscura cicatrice, et nulla facta in pelle permutatione, significationem dixit, non autem lepram manifestam. Cum qua significationem non subdidit custodiens eam, his qui secundum spiritum accipiunt legem, et qui quod minus est vel magis latet revelare atque addere possunt contemplativis interpretationibus spiritus, verumtamen non malum esse nimis significationem manifestaverunt. Nam quomodo mundaturus erat sacerdos, id [Col. 0373D] est, habentem mundum denuntiaturus, qui nequaquam hujus egeret si ex toto fuisset liber, propter quod eam obscuram appellavit; nec rursus inter munda post judicium, si malae fuisset cujusdam passionis facta significatio. Si autem etiam sic habens incidens significatio in pellicula, id est, si effusa fuerit, et plusquam prius, latior in pellicula processerit, et non immutatus fuerit pilus, hoc enim hic non reprehendit, polluit eum sacerdos, lepram esse passionem judicans, ipsius quidem cognitione dubitabili, ut pote obscura existente cicatrice; alba autem existente et similem mittentem pilum pelli, polluit hunc sacerdos et immundum ejici praecipit, etiamsi fuerit pars cicatricis sana, et carnem habens viventem, [Col. 0374A] id est, sub passione leprae non constitutam; cujus autem rei causa? quia lepra, inquit, inveterata est. Admirandum autem est hoc, nimiamque imperitiam vel magis reprehensionem legali ingerens litterae. Unde enim debuit sanabilis arbitrari passio, id est, ex vivo corpore vivaque carne, illic illam magis desperat, lepramque inveteratam dicit esse, id est, non sanabilem, sed diuturnam, et quasi passionis senescentem loco. De hac re rursus hoc quod sequitur invenies obscurius: quia eum qui toto leprosus est corpore, et a pedibus usque ad caput opertus morbo, munda teneri lepra, hoc de eo judicante sacerdote, vult; sin autem in eo visum fuerit aliquando corpus vivens, revocat sacerdos judicium suum et polluit eum: si remutatus fuerit in album, et tota [Col. 0374B] pellis ad passionem leprae translata fuerit, mundat eum sacerdos, cui judicare praeceptum est. Si autem et haec recte dictae sint, quamvis hoc nemo dicat, quam tamen satisfactionem ad aliam hanc reprehensionem reperiemus, quia leprosus non voluntariae passionis, sed quam invitus sustinet, poenas solvit, et qui debeat a lege mereri misericordiam, punitur; cumque dignus esset auxilio, propter infirmitatem hoc caret, subjiciturque noxae, qui si potuisset resistere, nunquam ei praevaluisset infirmitas; quique reprehendit naturam, cujus esset arbitratus accedente molestia: et non intentionis aut voluntatis suae: quid enim ageret ut in hoc non incideret morbo? Sed ait quispiam: Peccati vindictam vel poenam esse hanc passionem, et primam [Col. 0374C] quidem Mariam, deinde Oziam proponit, quorum illa quidem fratri detraxit: ille autem, dum esset rex, incensum inferre praesumpsit in sanctis, solis quippe hoc sacerdotibus licebat. Atque ideo non differente Deo poenam eorum, leprosi effecti sunt. Ergo oportebat ut hoc aperte lex diceret ad excusandum legislatorem contra eos qui eum putant injuste de leprosis sancire. Et non solum hoc de leprosis, sed et de his qui vulneratos habent oculos seu auditus, aut reliquos sensus, aliisque infirmis et paraliticis existimabitur: quod manifestum est ex eo quod discipuli caecum a nativitate videntes, Dominum interrogantes eum, dicebant: Rabbi, quis peccavit, hic, aut parentes ejus, ut caecus nasceretur (Joan. IX) ? Tu autem mihi non relidas Christi responsionem [Col. 0374D] scienti quidem, sed quomodo multi habeant de passionibus quae nobis eveniunt quaerenti; sed et ipse Dominus: Dimittuntur tibi peccata (Matth. XIX) , volens erigere paraliticum dixit. Sicut ergo Deo odibiles etiam hos de tabernaculo expelli oportebat, et injustitia levis putaretur, si alii simul injustitiam paterentur. Si autem dicis quia omnimodo in his passionibus peccata puniuntur, nam et eum qui fluxum seminis patitur, a tabernaculo prohibet, et eam quae fluxum patitur sanguinis: vera quidem dicis, sed non hoc tam satisfactio est, quam rursus alia scriptoris accusatio, qui necessitates naturae condemnat, quas defensare debuerat aut non factorem in naturalibus accusationibus injuriaret. [Col. 0375A] Quamobrem necessaria nobis est contemplatio legis, et utilis spiritalis interpretatio, mentisque oculum oportet oculo carnis praeponere, ut hoc quidem ad intelligentiam eorum quae sanciuntur, illo vero utamur ad legendum. Locutus est Dominus ad Moysen et Aaron dicens: Homo in cujus carne et cute ortus fuerit diversus color, sive pustula, aut quasi lucens quippiam, id est, plaga leprae, adducetur ad Aaron sacerdotem, vel ad unum quemlibet filiorum ejus: qui cum viderit lepram in cute, et pilos in album mutatos colorem, ipsamque speciem leprae humiliorem in cute, et carne reliqua, plaga leprae est, et ad arbitrium ejus separabitur. (Ex Hesychio.) Simpliciter seu generaliter hominem divina Scriptura appellat eum, qui Dei imaginem et nostrae conservet naturae [Col. 0375B] dignitatem. Propter quod audi sapientem: Magnum est homo, pretiosum vir misericors, in Proverbiis dicentem, hominem vero aliquem peccatorem, quasi male formatum nomisma describit, pellis autem seu cutis nomine, nunc uniuscujusque caro, nunc autem ejus designatur cognatio, propter quod in libro Job ex persona diaboli despicientis ea quae viro illi fortissimo evenerunt, tunc quando cum alia substantia filios filiasque ejus, domum super eos sepulturae vice congerens, disperdidit, dicitur: Pellem pro pelle, et cuncta quae habet homo dabit pro anima sua (Job II) , id est, pellem quidem cognationis per filios perdidit, sed tamen sufficit ei quod pellis carnis ei salva est, minimeque corrumpitur propter quod subdidit, alioquin mitte manum tuam et tange [Col. 0375C] os ejus et carnem, et tunc videbis quod in faciem benedicat tibi. Quod autem nostra editio habet: Homo in cujus carne et cute ortus fuerit diversus color, sive pustula, aut quasi lucens quippiam, id est, plaga leprae, Septuaginta transtulerunt: Homo si cui factum fuerit in pellicula corporis ejus cicatrix significationis apparens; cicatrix autem significationis peccatum significat, ex his quae apparent manifestans quod occultum est et latens animae vitium. Lepram autem intelligimus legis transgressionem, quia quemadmodum leprosus dum totus sit sanus, ex parte aliqua leprosus factus, nihil juvatur ex salute minime facti leprosi corporis, sed removetur a tabernaculo ut immundus, sic et qui legis praecepta ex aliqua transgreditur parte, nihil ex custodia mandati [Col. 0375D] juvatur alterius: Qui enim totam legem custodit, peccat autem in uno, factus est omnium reus (Jacob. II) . Hic ad Aaron sacerdotem adducetur, aut ad unum quemlibet filiorum ejus, filii autem sacerdotis sunt cognati ejus, secundum spiritum, a quo et sacerdotii habent dignitatem; sunt autem hi in quibus perfecta est plenaque philosophia, ut et discernere possint sublimia et animae dijudicare motus absconditos. Sed quomodo judicant? vident lepram in cute, et pilum ejus si in album mutatus fuerit, ad ipsam speciem leprae humiliorem cute et carne reliqua: per pilos autem significat cogitationes quibus ornatur anima, mensque contegitur, cum easdem ipsa pariat cogitationes sibi: nam et caput capillos generat [Col. 0376A] et ornatur ex eis ac tegitur, propterea et capilli capitis nostri numerati (Matth. X) dicuntur, cogitationes videlicet mentis. Caput enim ipsa quia principale est animae dicitur. Cur autem numerati sunt? procul dubio dicturus est quia per eas utique judex judicaturus est hominem, id est, accusantibus eis vel excusantibus, sicut ait Paulus, in tempore quo nostra judicabuntur occulta (Rom. II) . Propterea intelligimus in Nazaraei capite ferrum non ingredi, dum aliis sine culpa inferatur, quia quibus sunt superflui capilli, non solum nihil nocet sed et lucrum est tonderi; quibus autem non sunt superflui, damnum est propter naturalis decoris spoliationem capillorum depositio: sic quibuscunque superfluae cogitationes importunae sunt, bene ab eis commutatione consiliorum [Col. 0376B] vel obvenientium omnino phantasiarum more tonsurae carent. In Nazaraeo autem non sunt, totus enim sanctus est, propter quod ferrum in capite ejus non ascendit, cum bono utatur consilio et capillos cogitationum necessarios et non superfluos habeat, ex quibus non incidit cum non tractet deteriora neque commutet. Si ergo pilum in albo hic de quo nunc est sermo commutaverit, cogitationem convertens in impudentem conditionem manifestamque peccati, ipsaque species leprae humilior fuerit carne et cute reliqua, hanc enim considerat, et si viderit apparuisse nimiam infirmitatem atque defecisse naturalem virtutem, quod est species leprae humilior cute aut carne reliqua, separat et immundum eum recte sacerdos judicat utpote languentem quidem ex [Col. 0376C] intentione sua et voluntate.

Si autem lucens fuerit candor in cute nec humilior carne reliqua, et pilus coloris pristini, recludit eum sacerdos septem diebus, et videbi tet considerabit die septima; et siquidem lepra ultra non creverit nec transierit in cute priores terminos, rursus includet eum septem diebus aliis, et die septimo contemplabitur; si obscurior fuerit lepra et non creverit in cute, mundabit eum, quia scabies est; lavabitque homo vestimenta sua et mundus erit. Quod si postquam a sacerdote visus est redditus munditiae, iterum lepra creverit, adducetur ad eum, et immunditiae condemnabitur. (Ex Hesychio.) Licet manifestum sit, quod in suspicionem venerit peccatum, mens tamen quae deliquit, quae procul dubio per aspectum significatur, secundum traditionem [Col. 0376D] Septuaginta, humilior carne reliqua non fuerit, id est, semetipsa neque ad habitudinem quam sortita est infirmior, nec per eveniens peccatum immutaverit cor, dilectrixque peccatorum fuerit effecta: hoc est enim nec candorem humiliorem videri carne reliqua, et pilos esse coloris pristini, sed obscuriorem aspectum, sicut Septuaginta edunt, habeat, quem esse mentem diximus; adhuc quippe propter semel commissum delictum obscura ac dubia est, tamen hunc removeri non praecepit, sed ut peccantem quidem septem dies et alios totidem removet a tabernaculo sacerdos, probationis simul emendationisque gratia. Munditiae vero restituit post hoc, si inspiciens bis obscuriorem invenerit maculam [Col. 0377A] nec crescentem in cute: si enim crevisset peccatum augmentatum transisset in carne reliqua, diffusumque carni immundum eum qui in deterius proficit ostenderet; quia autem non crevit, sed permansit, similiter aspectus sive species obscurior. Quid enim iniquitate obscurius est? De qua caligant oculi ut neque Deum, neque hoc quod expedit perspicue intendere permittamur; vel si aspectum obscuriorem dubiam quibusdam incertamque dixeris peccati suspicionem, id est, utrum sit an non, necessariam habet et haec sacerdotem utpote qui novit quomodo munditiae restituat. Ille autem simpliciorem eam denuntiat brevemque, aqua diluens vestimenta, baptismatis videlicet sive poenitentiae. Est enim efficax aqua poenitentiae lacryma, quam nemo peccat, [Col. 0377B] gratiae reliquias appellando baptismatis. Quod ergo ita se habet: Septuaginta passionis significationem propterea ediderunt, quia quae sunt occulta ex parte prodidit et latere omnimodo non permisit, sed instituit sacerdotem medici vicem in hoc habentem, quod medicamentum debeat adhibere siquidem et adhibuit. Tu autem cognoscens quia significationem appellet tale peccatum, non abscondas malum a vero sacerdote, licet dubium tectumque sit aliis, sed ostende ac prode; diebus enim quibusdam te separans sacerdos a sanctorum tabernaculo, rursus suscipiet, rursus quo oportet modo vestimenta prius carnis, sicut ait legislator, diluentem, sed vide et veniam percipiens custodi ne polluas, postquam semel laverit tunicam carnis, nam si etiam post haec significatio [Col. 0377C] passionis inciderit in pellicula, vel secundum nostram editionem, creverit et rursus a meliori parte ad peccatum reciderit commutatusque fuerit, videbit sacerdos et illico vergentem ad deteriora reperiens, immunditiae condemnabit, subsequuntur Septuaginta et dicunt quia lepra est: aperte enim hujus qui talis est, anima ad profanas declinans voluptates leprosa fit. Propterea et Paulus, qui in Corintho fornicatus est (I Cor. V) , quia significatio passio fuit, manifesta enim erat nec occultabatur, a sanctorum removit tabernaculo, et tradi Satanae in interitum carnis praecepit: qui cum inspexisset secundo passionem et vidisset quia non crevit, sed et eum qui passus fuerat per lacrymas poenitentiae vestem carnis abluisse, e vestigio suscipi jussit. Quod [Col. 0377D] autem septem diebus a tabernaculo non semel sed bis sacerdos susceptum separat, quaerere et scire studiosos oportet, secundo siquidem hoc fieri in lege propter hoc praeceptum est ut ostenderet non negligenter sed studiose eum debere inspici, et duplici probatione transacta, districtum in eo fieri judicium. Manifestum quippe erat sacerdoti peccatum, sed cum animum passioni consentientem suspicabatur, non tamen manifeste sciebat, necessario illum iterum inspiciebat: est quippe invisibilis et ad inspectionem difficilis. Hinc Dominus non semel Petri animum post negationem, sed secundo ac tertio quemadmodum se haberet interrogat (Joan. XXI) , non ut ignorans, hoc enim in responsionibus suis [Col. 0378A] ipse Petrus manifeste probat, quas aperte ipse ad scientem, nihilque ignorantem refert, sed quia dispositionem perscrutabatur animi, dicebat quippe: Simon Joanna, amas me? docere nos voluit quomodo perscrutaremur et quomodo judicaremus per frequentem videlicet inquisitionem: septem autem dies non frustra posuit, sed ut necessarium praesenti intentioni numerum honoravit; in ipso quippe omne vinculum omnisque obligatio ex lege cessabat. Septenarius ergo numerus totius habere praesentis vitae creditur plenitudinem, quae in se septem diebus rotae volvitur modo, quo completo recte omne peccatum, omneque vinculum saeculi cessat, atque omne servitium: quamobrem septima in divinis Scripturis requies nominatur, quemadmodum et [Col. 0378B] Paulus de Moyse ait: Dixit enim in quodam loco de die septima sic, Et cessavit Deus ab omnibus operibus suis; et paulo post subdidit: Qui autem intravit in requiem ejus, et ipse requievit ab operibus suis, sicut et a suis Deus (Heb. IV) : sed et Ecclesiastes ait: Da partem septem, nec non et octo (Eccle. XI) , providentiam haberi praesentis saeculi praecipiens et futuri. Plaga leprae si fuerit in homine, adducetur ad sacerdotem et videbit eum; cumque color albus in cute fuerit, et capillorum mutaverit aspectum, ipsa quoque caro viva apparebit, lepra vetustissima judicabitur, atque inolita cuti: contaminabit itaque eum sacerdos et non recludet, quia perspicue immunditia est. (Ex Hesychio.) De quibus enim superius plane atque sufficienter exposuit, de his haec rursus [Col. 0378C] videtur legislator adjicere, sed non ita est: nam et si verbis est proximum, multum tamen diversam atque differentem habet intentionem; hic siquidem non de quolibet simpliciter peccato, sed de manifesta transgressione legalis dicit litterae, propter quod plagam leprae passionem ipsam appellavit. Non ignoramus autem quia lepram dixerimus legis esse praevaricationem, quia nocet etiam cum partitialis sit, sicut lepra, licet parvam partem comprehendat corporis. Quam autem legem existimant propriam, non eam quae est de invidia et adulterio, rapacitate et avaritia, et de honorandis parentibus, nam similis lex erat et gentibus; sed eam quae de sacrificiis et purificationibus sanciebat, non tangas, non gustes, non contrectes eam quae circumcidi carnem jubebat. [Col. 0378D] Haec enim erant ejus propria, cum gentibus communionem non habentia. Si ergo plaga hujus leprae in homine orta fuerit, et videns eum sacerdos, album colorem in cute perspexerit, praevaricationem manifestam, apertamque litterae, illeque voluntate atque ex judicio egerit, hoc enim esse capillorum aspectum in album mutari, id est, aperte animum in aliqua praevaricatione transferri, superius diximus; habet autem ipsa species vivam carnem, ut qui videlicet et si in aliquo transgreditur, in aliis tamen legem defendit, quam frustra sanam carnem appellaret, nisi et beatus Paulus sic illam appellasse videretur; ait enim: Justitiis carnis usque ad tempus correctionis impositis (Hebr. IX) ; lepra vetustissima [Col. 0379A] judicabitur, consenescit enim peccato et non corrumpitur, quia pugnam in se continuam et rixam habet, dum in aliquibus legem despicit, in aliquibus defendit, propter quod eum contaminat sacerdos et non recludit, vel, sicut Septuaginta, et separat, quia perspicue immunditia est. Quomodo enim non abominabilis et immundus est, qui legem inhonorat, quam ipse sibi necessariam esse ex parte custodiendo confirmat? Sin autem effloruerit discurrens lepra in cute et operuerit omnem cutem, a capite usque ad pedes, quidquid sub aspectu oculorum cadit, considerabit eum sacerdos, et teneri lepra mundissima judicabit, eo quod omnis in candorem versa sit, et idcirco homo mundus erit. Quando vero caro vivens in eo apparuerit, tunc sacerdotis judicio polluetur, et [Col. 0379B] inter immundos reputabitur, caro enim viva, si lepra aspergatur, immunda est. Quod si rursus versa fuerit in alborem et totum hominem operuerit, considerabit eum sacerdos, et immundum esse decernet. (Ex Hesychio.) Lepram in cute didicimus legalis esse litterae praevaricationem: bene autem dixit, in cute, quia sabbati, circumcisionis vel purificationum, quae per legem sanciuntur, transgressio non affert animae laesionem, coercet quippe legis littera exteriorem hominem. Si ergo eadem lepra tegat omnem cutem a capite usque ad pedes, et quidquid sub aspectu oculorum sacerdotis cadit, mundum eum decernit: si enim quispiam a tota legis litterae recedat custodia, et neque circumcisionem, neque ciborum differentiam, neque sabbatorum custodiam, [Col. 0379C] nec pollutionum aut sacrificiorum aut aliquorum aliorum talium exerceat opera, sed ab omnibus legalibus elementis recedat, atque a capite usque ad pedes, a primo videlicet usque ad ultimum horum mandatorum, ad meliora cucurrerit atque perfectiora, feceritque hoc in conspectu sacerdotis, id est, Christi, ut ipse videns transgressionem imperfectorum, suscipiat, teneri eum lepra mundissima judicabit, eo quod omnis in candorem versa sit, ad claritatem videlicet, hic semetipsum Evangelicae conversationis transtulit, sicut populus ex gentibus, ad quos dictum est, Luceat lux vestra coram hominibus (Matth. V) : Et rursus. Sicut in die honeste ambulemus (Rom. XIII) , propter quod filii lucis non noctis, neque tenebrarum nominantur. Quod si caro viva [Col. 0379D] in ea apparuerit, id est Judaicum mandatum, quia viventia non propter accipientes, sed propter dantem illa putantur eloquia, magis autem et propter accipientes, si secundum illum modum quem data sunt custodiantur, necesse est ut qui nec haec operatur, neque illa a quibus recessit polluatur; sed utriusque probationem proferamus, viventia quidem, quia dicantur legalia Judaeorum mandata, audiamus Stephanum de Moyse Judaeis dicentem: Hic est qui fuit in Ecclesia in eremo cum angelo qui loquebatur ei in monte Sina cum patribus nostris, qui suscepit verba viventia dare nobis. Ecce verba viventia appellavit justificationes legis. Quid autem subdidit: Cui noluerunt obedientes esse patres nostri, [Col. 0380A] et quidem obedierunt quantum ad faciem apparentis litterae. Sed non obedire dixit, non obedire menti, nec intentioni, sed in solis litteris legem dantis, ex multitudine quae putatur immunditiae secundum legem mundus efficitur; ita et plebs de gentibus, in multitudine et perfectione legalis litterae praevaricationis munda per ipsam legem efficitur, quae non litteram sed spiritalem mandati quaerit intelligentiam. Caro et cutis in qua ulcus natum est et sanatum, et in loco ulceris cicatrix apparuerit alba sive subrufa, adducetur homo ad sacerdotem, qui cum viderit locum leprae humiliorem carne reliqua, et pilos versos in candorem, contaminabit eum: plaga enim leprae orta est in ulcere. Quod si pilus coloris est pristini, et cicatrix subobscura, et vicina caro non est humilior, [Col. 0380B] recludet eum septem diebus, et siquidem creverit adjudicabit eum leprae.

(IBID.) Sin autem steterit in loco suo, ulceris est cicatrix, et homo mundus erit. (Ex Hesychio.) Beata est continua legis meditatio atque conversatio, habereque semper in manibus thesaurum, ex quo cognitionis Dei procedunt divitiae. Quamobrem nos quoque cum omni studio ea quae nunc sunt in littera latentia perquiramus. Ulcus natum et sanatum per poenitentiam curatum peccatum est, quid enim sic vulnerat animam et complet maculis, quomodo peccatum? unde et David dicebat: Computruerunt [Col. 0380C] et deterioraverunt cicatrices meae a facie insipientiae meae (Psal. XXXVII) . Quid autem rursus curat animae vulnus? quo oportet modo peracta poenitentia. Locus hujus vulneris est actio et consilium, circa quod peccatum gestum est, veluti David locus ulceris fuit desiderium corporis, propter hanc enim et in Bersabeae adulterium, et in Uriam homicidii crimen admisit: sed quamobrem cum dixisset ulcus album, hoc ipsum tamen dixit album seu rufum fieri? quia album quidem dixit quod fit ex vulnere legalis transgressionis, alba legem vocans, non enim erat calefacta sole justitiae et propterea rubra non erat; ergo rubrum quod ex Evangelica venit praevaricatione evidentius appellatur, utrumque tamen in Christum est, in quo ab Ecclesia in Canticis [Col. 0380D] canticorum dicitur, fatruelis meus albus et rubicundus (Cant. V) ; ipsius enim est lex, ipsius Evangelium. Sed quae est, inquis, legis transgressio ad ipsum pertinens, utique Christum ejusque mysterium? id est, idolothiti omnis, sanguinis, et suffocati esus, nam haec et si legalia sunt praecepta, Ecclesiam tamen ea custodire apostoli praeceperunt, quod ostendit Jacobus dicens: Visum est sancto Spiritui et nobis, nihil amplius superimponere vobis oneris, exceptis his, abstinere ab idolothitis, et sanguine et suffocato, et fornicatione (Act. XV) . Evangelica est autem, quae non secundum legem erat: Quicunque dixerit fratri suo Fatue reus erit judicio: et qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam [Col. 0381A] maechatus est eam in corde suo (Matth. V) . Si ergo sanato albo, et poenitentia curato peccato, in loco ulceris, in regione videlicet peccati, ulcus album aut rubeum videatur, secta quaedam praedicti peccati Evangelici sive legalis apud peccantem reperta fuerit, necessario ad judicium hoc sacerdotis venit, qui si viderit locum leprae humiliorem carne reliqua, id est, humiliorem factam a semetipsa mentem manifesteque animum mutatum ad malitiam, hoc enim est pilos in candorem verti, contaminabit eum sacerdos, semel enim in habitudine peccati factus est, et animae mala depastio per ulcus incubuit, unde lepram et vulnus et florentem eam passionem legislator appellavit. Quod si pilus coloris est pristini et cicatrix subobscura, id est, poenitentis [Col. 0381B] visus, et sic diebus septem recludi praecepit, pro eo quod omnino in tali suspicione venerit, tempus definire suspicioni voluit; et siquidem creverit et mala gloriatio multiplicata fuerit, adjudicabit eam leprae. Dicit autem lepram animae immunditiam, quae crevit sive effloruit, posterioribus actionibus multiplicata; sin autem non est multiplicata, sed steterit in loco suo, nihil enim amplius in hoc peccasse invenitur nisi solum hoc peccatum quod omnes cognoverunt, de quo et egit poenitentiam, mundum illum sacerdos judicat. Cicatrix enim vulneris quia passus, non autem quia adhuc patiatur ostendit.

[Col. 0381C] (IBID.) Caro et cutis quam ignis exusserit, et sanata, albam sive rufam habuerit cicatricem, considerabit eam sacerdos, et ecce versa est in alborem, et locus ejus reliqua cute humilior contaminabit eum, quia plaga leprae in cicatrice orta est. Quod si pilorum color non fuerit immutatus, nec humilior plaga carne reliqua, et ipsa leprae species fuerit subobscura, recludit eum septem diebus et die septimo contemplabitur; si creverit in cute lepra contaminabit eum, si autem in loco suo candor steterit, non satis clarus, plaga combustionis est, et idcirco mundabitur, quia cicatrix est combusturae. (Ex Hesychio.) Quibusdam legislator de eisdem videtur loqui, sed non ita est, nam secundum aliquid eadem dicit, secundum autem aliquid differt, cum passionem quippe proponat [Col. 0381D] alteram, eamdem tamen passionis subinfert dijudicationem. Superius autem de aliquo ulcere obveniente locutus est, quod ex aegritudine corporis generatur et proficit, haec enim solet Scriptura sacra ulcera appellare; quae vero sunt de ferro aut lapidibus, aut alia aliqua percussione, plagas vocat et vulnera, propter quod de Lazaro inquit, quia canes venientes lingebant ulcera ejus (Luc. XVI) : mundae quippe carnis fame morboque corruptae erant illa vulnera. De eo autem qui descendit ab Hierusalem in Jericho, et in latrones incidit, plagas, inquit, imponentes ei recesserunt (Luc. X) ; deinde post pauca, plagas istas sicut vulnera alligare Samaritanum praescribit: manifestam ergo differentiam [Col. 0382A] ulceris et vulneris aut plagae, ipse per Scripturas Spiritus divinus ostendit. Quid ergo vere ulcus est neglectae carnis nostrae nisi corporis voluptas et ebrietas et gastrimargia? Haec enim luxuriante corpore et in semetipso exsiliente proveniunt. Ignis autem major invidia, ignis latens et consumens paulatim habentem se. Propter quod et Isaias dixit: Zelus apprehendit populum ineruditum, et nunc ignis adversarios consumit (Isa. XXVI) . Zelum imperitorum dixit invidiam, zelantur enim non ut imitentur virtutes, sed ut illas impediant, operantemque perimant. Si ergo combustio alicui homini videlicet peccatori ex invidia contigerit, et sanatus fuerit poenitentia, scrutatur cicatricem, ne forte post poenitentiam in passionem recidat, et si [Col. 0382B] reversum invenerit, contaminabit eum, immundum recte judicans.

Terra enim saepe venientem super se bibens imbrem, et proferens herbam opportunam illis a quibus colitur, benedictionem accipiet a Deo, proferens vero spinas ac tribulos reproba est et maledictioni proxima, cujus finis in combustionem, sicut Paulus ait (Hebr. VI) . Si autem non inventa fuerit redisse ad iniquitatem suam invidia, nec ex operatione posteriori diffusum priori peccato latius ulcus habuerit, mundum illum sacerdos judicat, utpote qui semel per poenitentiam est mundatus: discernit autem et pilum intendens, si mutavit in album, et si humilior est a cute locus, quae omnia plenissime in superioribus interpretati sumus; ideo enim his brevitas [Col. 0382C] adhibenda est, ut ad futura curramus. Sequitur: Vir sive mulier in cujus capite vel barba germinaverit lepra, videbit eum sacerdos, et si quidem humilior fuerit locus carne reliqua, et capillus flavus, solitoque subtilior, contaminabit eos, quia lepra capitis ac barbae est. Sin autem viderit et locum maculae aequalem vicinae carni, et capillum nigrum, recludet eos septem diebus, et die septima intuebitur; si non creverit macula et capillus sui coloris est, et locus plagae carni reliquae aequalis, radetur homo absque maculae loco, et includetur septem diebus aliis; si die septimo visa fuerit stetisse plaga in loco suo, nec humilior carne reliqua, mundabit eum, lotisque vestimentis mundus erit (Ex Hesychio.) Non de quibuslibet hic, sed necessariis hoc mandatum lex dedit, nec enim de [Col. 0382D] solis actionibus ei, sed et de futuris divinis dogmatibus pertinebat. Quando ergo errare cuiquam in divinitate contigit, maculam leprae in barba et in capite habet. Hunc sacerdos inspiciat, et si viderit humiliorem locum carne reliqua, et miseriorem praesumptionem ex blasphemia factam; quomodo autem hoc fit? id est, si pilus flavus, solitoque subtilior fuerit, id est, et si non nimis, ad modicum tamen animum ad blasphemiam intendit; hoc enim subtilem esse pilum et neque efflorere sed flavescere ostendit; contaminabit eos sacerdos. Quare? quia lepra capitis ac barbae est, vel, sicut Septuaginta edunt, vulnus est, vulneratus enim a diabolo et collisus ad tantam pervenit impietatem. Quia enim [Col. 0383A] saepe contingit quempiam, et contra voluntatem suam loqui impia. Si viderit locum maculae aequalem vicinae carni, et capillum nigrum, ut non exuberet hoc quod ex diabolica operatione animae est vulnus inflictum, id est, impietas dogmatum, recludet eos septem diebus sacerdos, non pro poena tantum, quantum districtae probationis causa: tempus enim in omnibus quidem, districtius tamen in his quorum lingua circa Divinitatem vacat. Intuendum est deinde quomodo post reclusionem judicat: admiranda est districtio quam contra eos qui impie in dogmatibus agunt servat. Si non creverit macula, videlicet impietas, et capillus sui coloris est, id est, nec capillus flavus in ea est, cum non possit cogitatio propter negationem cognosci, [Col. 0383B] utrum sponte aut invitus impie egerit, tunc jubet radi hominem absque loco maculae; aperte ergo alia radi praecepit verba et castigari, si forsan ex eis comprehendi possit utrum per subreptionem, sicut evenire frequenter solet, an malevole de Deo impia sit locutus. Vulnus autem antiquum non praecepit radi, quia verbum in quo delinquitur, quando semel qui peccavit negaverit, dijudicari jam non oportet. Quis enim reum judicet peccati eum, qui quod confessus est lingua, voluntate se protulisse negat? Quando autem de eo sic judicans non comprehenderit crevisse maculam, nec dilatatam in eo viderit impietatem, quoniam blasphemans omnino polluit stolam baptismatis, recte cum praecepit per poenitentiam lavare vestimenta, et tunc mundus [Col. 0383C] erit, quia omnis impietas per mundam poenitentiam mundatur. Verumtamen hic si praedicto mundatus modo, impia rursus locutus fuerit, non inspiciet sacerdos de pilo flavo, non quaeritur, inquit, quo animo impia locutus sit, sed quia in ea de quibus poenituit recidit, immundum eum recte esse judicat, si non capillus niger fuerit, id est, si non lugens apparuerit impietatem; lugens vero non solum habitu, sed et animo et cogitationibus, nigrum namque manere lugentium est proprium. Quoniam autem interiorem hominem oportet lugere pro peccatis quem cogitationes contingunt [contegunt], recte ejus poenitentiam per pilum nigrum significavit; sed sufficienter de his quae in Deo committuntur impietatibus, tam ex voluntate quam ex ignorantia locutus, [Col. 0383D] ad alia vulnera moderatiora sermonem vertit.

Vir et mulier, in cujus cute candor apparuerit, intuebitur eos sacerdos: si deprehenderit subobscurum alborem lucere in cute, sciat non esse lepram, sed maculam coloris candidi, et hominem mundum. (Ex Hesychio.) Cum maxima districtione superius in divinis dogmatibus, et eorum praevaricationibus usus fuisset, nunc quia de illis loqui supplevit, recte suae austeritatem deposuit districtionis. Et de his quae sunt secundum legem Judaicam dogmatibus loquitur, et quae in ea sunt culpas, subobscurum alborem et lucentem esse dixit. Quemadmodum ergo cicatricem albam esse diximus transgressionem [Col. 0384A] legalis litterae, sic et ejus ignorantiam subobscurum alborem et lucentem intelligamus dici; ignorantiam autem non omnium quae dicit, nec eorum quae communia cum lege naturali, vel evangelicis praeceptis sunt possidet. Neque enim ignorare, Non occidas, non moechaberis, non furtum facies, cuilibet ignoscitur, sed quorumdam partitialium, parvorumque mandatorum ignorantia, veluti quando oportet mundari menstruatam, quando offerri pro pariente masculum, quando etiam pro ea quae feminam peperit; propter quod eam subobscurum alborem, utpote parvas cicatrices partitialium praeceptorum ignorantiam habentem appellavit. Qui ergo talis est, necesse non habet mundari, neque enim ad justificationem Judaeorum, sed ut aggravaretur [Col. 0384B] eorum jugum tradita sunt. Propter quod et Deus per Prophetam dicebat: Dedi eis praecepta non bona, et judicia in quibus non vivent (Ezech. XX) .

(IBID.) Vir de cujus capite capilli fluunt calvus ac mundus est, et si a fronte ceciderint pili, recalvaster et mundus est: si autem in calvitio, sive in recalvitio albus vel rufus color fuerit exortus, et hoc sacerdos viderit, inquinabit eum haud dubie leprae, quae orta est in calvitio. Reminiscendum est quia capillos pro cogitationibus intelleximus. (Ex Hesychio.) Ornare quippe caput, ac tegere constituti sunt, sicut cogitationes mentem, non autem inordinatas cogitationes deducamus ad medium, quia et capillorum incompositio [Col. 0384C] foeditatem pro ornatu praebet, insuper quemadmodum capillorum quidam decidunt, alii autem renascuntur nulloque tempore nasci cessant, sic et his quae sunt in nobis cogitationibus decidentibus, aliae renascuntur. Ergo hic calvum appellat simplicem hominem, non eum qui omnino insipiens est aut irrationalis: quis enim est homo qui non capillos, licet paucos, in capite habeat? Hunc ergo describit qui cogitationes paucas per simplicitatem gerit, eumque mundum recte esse praecepit: quemadmodum enim mundum aestimat eum qui ex toto simplex est, sic et illum qui ex parte est. Maxime autem hunc qui ex simplicitate est, nam hoc intelligendum est in capillis fluentibus, hoc est rarescentibus, in fronte, quem et calvastrum [Col. 0384D] appellavit. Hic autem priore deterior est, nam melius quidem est virtutes abscondere, si tamen aliquis gloriam earum prodat, tolerabilis passio est et vicina veniae, propter quod erit mundus: quia enim secundum faciem divina Scriptura prodi virtutes et coram hominibus, per eas dicit ornari: Attende Paulum dicentem: Ea quae secundum faciem sunt videte: si quis videtur sibi Christi se esse, hoc cogitet iterum apud semetipsum, quia sicut ipse Christi est, ita et nos (II Cor. X) . Hoc autem, si nullum peccatum ex simplicitate simplicis committatur, si autem facta fuerit in calvaria ejus aut in recalvitio macula alba aut rufa, lepra est. Quare? quia nemo sic est simplex ut nesciat quia non debeat [Col. 0385A] manum in ignem mittere, neque in praecipitii altitudine semetipsum dare, neque abuti gladio in locis vitalibus; si autem haec scit quomodo non amplius norit quod occidere malum sit, quod detrahere pessimum, quod idolothita comedere impium, atque mulierem alienam concupiscere sit iniquum? Si ergo eum sacerdos maculam habentem albam aut rufam in calvitio, aut in recalvitio ejus, id est, in ea quae est ex toto vel ex parte simplicitate, evangelicam vel legalem eum normam peccantem praevaricatum fuisse reperit, condemnabit, sive contaminabit eum. Quare? quia haud dubie lepra orta est in calvitio, vel, sicut Septuaginta, quia in capite ejus macula ejus ait, id est, quia in validis et necessariis peccavit, in quibus nemo peccans veniam [Col. 0385B] meretur. Naturalis enim lex ad quam necessaria legis tendunt, et multo magis evangelica praecepta, nec ab animabus quidem sunt aliena simplicibus. Sequitur: Quicunque ergo maculatus fuerit lepra et separatus ad arbitrium sacerdotis, habebit vestimenta dissuta, caput nudum, os veste contectum, contaminatum, ac sordidum se clamabit omni tempore quo leprosus est, et immundus solus habitabit extra castra. (Ex Hesychio.) Ea quae ad faciem est interpretatio litterae omnino multis videtur esse ridicula, quid enim prodest vestimenta dissuere, aut caput habere nudatum, os contectum? Nec ille enim qui corpore leprosus odorem spirat putoris, ut recte os suum hujus rei operiat gratia, sed quia leprosum legislator intellexit eum qui secundum [Col. 0385C] praedicta peccata immundus est, necessario ejus dissolvi vestimenta praecepit, ut per hoc cognosci possit quia dissolutas habeat virtutes, atque vires animae, quae eam ab aestu atque gelu peccati poterant custodire. Habere autem eum et caput nudatum praecepit, ut pote salutis galeam non habentem quam Paulus inter intelligibilia arma sumi praecepit: os etiam non frustra operiri praecepit (Ephes. VI) . Sed quia cum mali odoris peccatum sit et omnem pravam emittat exhalationem, multo magis tamen eam quae per linguam est possidet, simul etiam et a doctorali dignitate hunc qui talis est prohibet, quomodo enim culpae casum coerceat, qui est ipse culpabilis; quomodo qui furatur, praecipiat non furari? qui moechatur, jubeat non moechari? Unde et David dicebat: [Col. 0385D] Peccatori autem dixit Deus, Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum: tu vero odisti disciplinam, et projecisti sermones meos post te (Psal. XLIX) . Et quidem semper, hoc est, et omni tempore quo leprosus est, id est, omnibus diebus quibus in eo fuerit macula. Quid ergo per haec significat? quia etsi semel peccaverit, etiamsi non addiderit ad peccandum, immundus tamen usque dum poeniteat dicitur, quia sine poenitentia lepra peccati poenitus non mundatur, ideoque macula intelligibilis leprae in ipso manet. Praeterea verus leprosus, id est, peccator solus ac separatus [Col. 0386A] habitat, tam ut confundatur quam ut nullus societatis ejus contagio noceatur. Unde Dominus Petro de eo quod peccaverat, et Ecclesiae ut converteretur atque emendaretur detractabat obedire, sit tibi, inquit, sicut ethnicus et publicanus (Matth. XVIII) . Habitabit extra castra: legis quippe mandata evangelicis nimis sunt secundum spiritum consonantia. Unde Joannes separans ab intelligibili tabernaculo intelligibilem leprosum in catholica Epistola scribit: Quicunque venit ad vos, et hanc doctrinam non affert, non recipiatis eum in domum, et ave ei ne dixeritis (II Joan. 10) . Et ut haec omnia facilius memoria comprehendi possint, breviter ea recapitulanda esse censemus, quibusdam tantum locis, juxta quod in aliis sanctorum praedicatorum dictis [Col. 0386B] reperiebamus, sensu mutatis, ad idem tamen sacramentum per omnia respicientibus. Lepra doctrina est falsa. Proinde leprosi non absurde intelliguntur haeretici, qui unitatem verae fidei non habentes, varias doctrinas profitentur erroris, veraque falsis admiscent, sicut et lepra veris falsisque locis humana corpora variando commaculat. Hujus scilicet leprae invenimus legislatorem sex species in homine posuisse: prima capitis et barbae, secunda calvitii et recalvitionis, tertia carnis et cutis, quarta cutis corporis, et cicatricis albae cum rubore, quinta ulceris et cicatricis, sexta ustionis. In capite lepram portat, qui in divinitate Patris, vel in ipso capite, quod est Christus, peccat: Caput enim viri Christus est (I Cor. XI) . Hanc lepram Judaei habent, et Valentiniani, [Col. 0386C] Marcionistae, Fabiani, Manichaei, Ariani, Sabelliani, Macedoniani, Anthropomorphitae, Priscilliani, Donatistae, Nestoriani, Eutychiani, quique omnes in calvaria lepram gerunt, qui de apostolis et sanctis Christi perverse aliquid sentiunt, atque eos falsum quodlibet praedicasse confingunt: sicut enim barba ornamentum est viri, ita Christi apostoli et doctores, ornamentum est corporis Christi. In corpore lepram habent, qui Ecclesiae detrahunt, sicut Carpocratiani, qui negant carnis resurrectionem; sicut Novatiani, qui nuptias damnant, et peccantibus poenitentiam negant; sicut Eraclitae, qui inter alios errores, regnum coelorum parvulos habere non credunt; sicut Ariani ⁜ a qui vetant pro defunctis offerre sacrificium. In carne et cute gerunt lepram, qui carnalia vel exteriora [Col. 0386D] suadere conantur, ut Corintiniani, qui resurrectionem futuram in carnis voluptate existimant, vel sicut Ariani qui dicunt in fide manentibus, quamvis carnaliter vivant, non posse computari peccata. In cicatrice sanati ulceris lepram portat, qui post cognitionem et medicinam Dei et manifestationem fidei quam in Christo suscepit, rursum in ipsa cicatrice ostendit aliquod indicium erroris prioris aut perfidiam dogmatis veteris. In carne viva gestat lepram, qui de anima, quae vita est carnis, aliquod falsum existimat, sicut Luciferiani, qui dicunt animam de carnis substantia propagatam; sicut Arabici, [Col. 0387A] qui animam simul cum corpore mori putant. In cicatrice ustionis lepram habent Manichaei haeretici, qui inani abstinentiae cruciatu corpora sua exurunt, et per infidelitatem, non munditiam inde, sed lepram gignunt. De talibus enim praedicabat Apostolus: Discedunt, inquit, quidam a fide attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium, et cauteriatam habentium suam conscientiam, prohibentium nubere, abstinere a cibis quos Deus creavit ad percipiendum (I Tim. IV) . Sed adhuc adjecit colores leprarum, id est, pallidam, rubentem, albam, lividam, nigram, florescentem. Itaque dum pallidam lepram dicit, imbecillam et fragilem fidem animae denotat. Isque perdito colore integrae sanitatis, erroris infirmitate languescit; cum [Col. 0387B] autem rubicundam lepram ostendit, homicidii cruore mentem infectam denotat et inurit: cum vero albam, illos haereticos qui se mundos appellant, sive reliquos qui de falso merito gloriantur, sicut Pelagius et Novatus. Cum autem nigram vel lividam lepram commemorat, invidiae et livoris notas exsecratur. Cum vero nigram insinuat, sacrificiorum fumo et busto idololatriae denigratam conscientiam detestatur. Cum autem florescentem toto corpore et cooperientem omnem pelliculam corporis a capite usque ad pedes dicit, avaritiae crimen ostendit, quia nunc floridum et jucundum putatur hominem felicem esse in hoc mundo, et divitem videri in saeculo, haec enim pestis avaritiae omne genus hominum quasi totum corpus crebro erroris istius contagio [Col. 0387C] commaculat. Cum autem lepram quae habet ruborem cum pallore permixtum, eum hominem denotat, qui cum sit imbecillis animo et mendax, facile in furore prorumpit, et levitate morum cito perierat; pallor enim mentientem linguam significat, rubor iracundiam manifestat. Est itaque lepra peccati quae sacrificiorum oblationibus emundatur, id est, corde contrito et humiliato: Sacrificium enim Deo spiritus contribulatus est (Psal. L) . Est et idololatriae quae aqua diluitur baptismi. Est et haereticorum, quae septem dierum purgatione extra castra habeatur, id est, per septiformis Spiritus agnitionem purificetur. Est quae visu sacerdotis aufertur per doctrinam. Genus autem leprae quod mundari omnino non potest, eorum est, qui in Spiritu sancto peccant, nec dicunt [Col. 0387D] poenitentes posse consequi veniam; de his ait Veritas: Qui peccaverit in Spiritu sancto, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro. Quod vero jubetur leprosis ut exeant de castris, et sedeant foris donec mundetur lepra eorum, intelligitur haereticos projici debere ab Ecclesia, donec proprio errore purgentur et sic revertantur ad Dominum. Ejusmodi vero dissutis tunicis, capite deoperto, et ore obvoluto sedere jubetur, leprae munditiam exspectans: dissutis tunicis, id est, omnibus secretis manifestatis; capite deoperto, ut a cunctis ejus facinus videatur; ore clauso, ne ulterius impia doceat vel loquatur.

(IBID.) Vestis lanea aut linea quae lepram habuerit in stamine atque subtegmine, aut certe pellis, vel quidquid ex pelle confectum est; si alba aut rufa macula fuerit infecta, leprae reputabitur, ostendeturque sacerdoti, qui consideratam recludet septem diebus, et die septimo rursum aspiciens, si crevisse deprehenderit, lepra perseverans est: pollutum judicabit vestimentum, et omne in quo fuerit inventa, et idcirco comburetur flammis. Quod si eam viderit non crevisse, praecipiet, et lavabunt id in quo lepra est, recludensque illud septem diebus aliis, et cum viderit faciem quidem pristinam non reversam, nec tamen crevisse lepram, immundum judicabit, et igne comburet, eo quod infusa [Col. 0388B] sit in superficie vestimenti, vel per totum lepra. Sin autem obscurior fuerit locus leprae, postquam vestis estilota, abrumpet eum, et a solido dividet. Quod si ultra apparuerit in his locis quae prius immaculata erant, lepra volatilis et vaga debet igne comburi. Si cessaverit, lavabit ea quae pura sunt secundo, et munda erunt. Ista est lex leprae vestimenti lanei et linei, staminis, atque subtegminis, omnisque suppellectilis pelliceae quomodo mundari debeant vel contaminari. (Ex Hesychio.) Indecorum quidam forsitan ac nimis abjectum legislatorem aestimant, quia de stamine atque subtegmine, quae trama vulgo nuncupatur, loquitur, relinquens quaecunque animas audientium legem possunt ad meliora componere. Quid enim, inquiunt, sordidatum stamen, quid subtegmen sive trama leprosa [Col. 0388C] facta, quid pellicium vas maculam habens nostrae oberit vitae? Unde non nos oportet ad solam intendere litteram, sed ad fructum spiritus, qui quemadmodum sub folio, ita sub littera legalis vineae custoditur: tantam enim curam nostri legislator gerit, ut non solum de illa cautos faciat lepra quae ex his, quae jam dicta sunt, peccatis evenit, sed et de hac quae frequenter circa virtutes evenire, dum male eis aliquis utitur, solet. Alia igitur vestimenta animae, alia vestimenta sunt corporis, quae nec sordidata nec exspoliata contristant. Quomodo enim pertinent ad haec quod Joseph Aegyptiis vestimentis spoliandus erat, vel quomodo pilis cameli Baptista Joannes indueretur? Sed ea quae sunt animae oportet esse clariora. De quibus Salomon dicebat: Omni tempore [Col. 0388D] sint vestimenta tua candida (Eccli. IX) . David etiam: Omnis gloria ejus filiae regis ab intus, in fimbriis aureis circumdata varietate (Psal. XLIV) . Gloriam intus animae decorem asserens in fimbriis aureis, quae videlicet sint virtutes. Sed horum vestimentorum quaedam sunt lanea, quaedam sunt linea: lanea pretiosa et magna multumque animam calefacientia; linea vero vilia parumque calefacientia. Lanea vestis animae est virginitas, linea castitas conjugalis; lanea, a quaestu vel a possidendo continentia, linea habitarum largitas rerum; lanea, eremi philosophia, linea, in civitate honestas sive modestia; laneum, usque ad mortem pro veritate certare; lineum, falsa non loqui. Unde et Salomon Ecclesiam duplicibus [Col. 0389A] vestitam per significationem asserens dicebat: Quaesivit lanam et linum, et operata est consilio manuum suarum (Prov. XXXI) . Et rursus: Stragulatam vestem fecit sibi, byssus et purpura indumentum ejus. Sed quia staminis atque subtegminis, ex quibus contexuntur vestes, legislator mentionem facit, ipsorum nunc subtilitatem explicemus: non enim solummodo virtutes, sed ea ex quibus constant perscrutari desiderat. Duo ergo haec veram nobis procurant virtutem: intentio nostra et divinus nutus sive gratia; et subtegmen quidem innuit nostram intentionem, stamen autem Dei nutum. Et recte: quia stamen est in vestimento firmius, quomodo et Dei nutus vel gratia indisruptibilis in nobis atque incommutabilis perstat, sustinens subtegmen nostrae intentionis, ut [Col. 0389B] perficiatur bonae actionis vestimentum. Pelles ex quibus confici quid potest, tentationes pro pietate seu fide, et pro virtute tribulationes dicit pelles. Quare? Quia quemadmodum mortua pellis est de qua fieri potest vas, verumtamen de ea uter forsitan, aut cadus, aut stratum, aut pellis tabernaculi, aut aliquid aliud fit utile; sic et tribulationes et tentationes mortificant in saeculo hominem. Humiliant enim eum et valde in nihil redactum ostendunt, vas tamen ex eis bonum et utile fit patientia atque probatio, quae omnimodo a Domino corona subsequitur. Quia enim pelles tribulationes et tentationes appellari non sit incongruum, audi Job dicentem de suis tribulationibus et tentationibus: Pelli meae, consumptis carnibus, adhaesit os meum: et derelicta sunt tantummodo [Col. 0389C] labia circa dentes meos. Miseremini mei, miseremini mei, saltem vos amici mei, quia manus Domini tetigit me (Job. XIX) . Prohibet ergo [superbiam] nec in virtute perfecta, quod est vestimentum, vel si magna est, vel si mediocris. Hanc enim laneorum et lineorum differentiam diximus, maculam inveniri albam aut rufam, vel, sicut Septuaginta, viridantem aut flammiscentem. Dicit autem viridantem superbiam, flammantem cynodoxiam: haec enim fuit angelorum praevaricatio, quia ubique Christus virtutes a vana gloria liberas esse praecepit, et neque jejunare, neque misereri ad placendum hominibus jubet; perdere quippe mercedem suam eos qui ita faciunt affirmavit. Qui enim ab hominibus laudari volunt, quomodo jam laudari a Domino [Col. 0389D] exspectabunt? Viridans autem superbia intelligitur, quia ad modicum floret, velut virentia, ita ut diceret David: Vidi impium superelevatum et superexaltatum super cedros Libani: et transivi et ecce non erat (Psal. XXXVI) . Et rursus de eisdem: Sicut fenum ita decident, et sicut olera herbarum cito cadent (Ibid.) . Ergo aperte probatum est quia superbiam seu vanam gloriam prohibet adhaerere virtuti. Sed nec in stamine, sive in subtegmine vult lepram quae dicta est evenire, id est, ut nec ipsi cum superbia vel vana gloria virtutes intendamus, nec a Deo talem gratiam nobis concurrere deprecemur, sed nec tentationes cum aliquo ex his nos legislator sustinere desiderat, qui si tale quippiam forsitan [Col. 0390A] ut hominibus evenire contigerit, inspicere ea a sacerdote vult, et neque virtutem neque intentionem virtutis, nec tentationum patientiam repellere, mox et denuntiare immunda, et suspicione superbiae vel vanae gloriae praecepit; nec rursus sicut munda suspicere, sed separare eos septem diebus et tempore discernere passionem. Et siquidem creverit, immunda sunt praedicta omnia in quibus istud evenerit, quia lepra perseverans est, propter quod et flammis jubet illam comburi: ergo flammam gehennae significat, et futuri temporis memoriam facit, neque enim dixit, in igne concrematur, sed, in igne concremabitur. Si autem post reclusionem eam viderit non crevisse, praecipiet, et lavabunt id in quo lepra est, id est, diluere ea illum per poenitentiam praecepit. Deinde [Col. 0390B] post dilutionem recludere illud septem dies rursus jubet, et sic cognoscere utrum inveniat maculam superbiae, vel vanae gloriae permanentem: quamvis non creverit, tamen incommutata ob hoc est, quia ad poenitentiam non migrat, immundum est, et igne comburetur: corroborata est enim passio, et propterea virtutem homo nec corrigere malum vult, nec intendere, si enim obscurius fuerit locus leprae, id est, incerta lepra et dubia, postquam vestis est lota per poenitentiam, abscidere passionem a vestimento virtutis, caeterorumque quae praedicta sunt praecepit. Quomodo autem superbiam abrumpit? Valde videlicet se humilians, similiter et vanam gloriam omnibus a se removens modis, id est, ut nec honoribus, ex quibus superbiae passio nutritur, nec [Col. 0390C] laudibus, quibus vana crescit gloria, delectetur vel gaudeat; sicque conversetur, ut ne quidem in suspicione unius horum incidat, et tunc mundus esse poterit. Sin autem ultra apparuerit in his locis quae prius maculata fuerant, id est, in vestimento vel in subtegmine, vel in stamine, vel in pelle, id est, in virtute, aut ipsis tentationibus adhuc eamdem sustineat passionem, pro qua ablutus est vel poenituit, atque in ea permanet, immundus hujuscemodi reputatur, et ignis eum gehennae suscipit, quia lepra volatica et vaga est, quia hoc quod semel maculae dilutum fuerat, id est, postquam semel a suspicione mundatus est, rursus lavari vult, ut tunc mundus nominetur. Unde apertissime illud tibi intelligere legislator innuit, quando de eodem peccato frequentibus [Col. 0390D] vult lacrymis poeniteri, frequens enim commemoratio, nec ipsum vulnus permittit praevalere nec aliud.

(MAURUS.) Item alio modo: Lepra in veste linea significare potest perversitatem morum in mente amare. Unde et per quemdam colorem justitiae plus quam oportet saeviunt in peccantibus, ad desperationem plus quam ad sanitatem provocantes, contra Apostolum qui ait, Onera vestra invicem portate (Galat. VI) . Lepra autem in veste linea illos significat qui pro adulatione delinquentes corrigere nolunt, sed male facientibus consentiunt: aut certe qui molliter vivunt, et viriliter agere non student. Lepra autem in stamine potest significare animae vitia, quia sicut stamen opus textrinum sustentat, ita et anima [Col. 0391A] corpus stare et vigere facit. Lepra autem in subtegmine peccata sunt quae per corpus committuntur: in corpore etenim anima subsistit, veluti stamen in subtegmine. Pellis vero vita est exterior, et conversatio hominum carnalis; unde post peccatum Adam et uxori illius tunicas pelliceas Dominus fecisse dicitur. Lepra autem in pelle, malum exemplum est in conversatione hujus vitae per quod indocti in errorem inducuntur. (Ex Hesychio.) Quia ergo et de evenientibus in virtutes maculis legislator purificationes praecepit, jam per quae leprosum mundet agnosce. Hoc enim intendens invenies quia legislatori de lepra illa curae fuit quae ex delictis in animabus nostris infligitur.

(CAP. XIV.) Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Hic est ritus leprosi quando mundandus est: Adducetur ad sacerdotem, qui egressus e castris, cum invenerit lepram esse mundatam, praecipiet ei qui purificatur ut offerat pro se duos passeres vivos, quos vesci licitum est, et lignum cedrinum, vermiculumque et hyssopum. Et unum e passeribus immolari jubebit in vase fictili super aquas viventes: alium autem vivum cum ligno cedrino, et cocco, et hyssopo tinget in sanguine passeris immolati, quo asperget illum qui mundandus est, septies, ut jure purgetur, et dimittet passerem vivum, ut in agrum avolet. Cumque laverit homo vestimenta sua, radet omnes pilos corporis, et lavabitur [Col. 0391C] aqua, purificatusque ingredietur castra, ita duntaxat ut maneat extra tabernaculum suum septem diebus. Et die septima radat capillos capitis, barbamque et supercilia, ac totius corporis pilos, et lotis rursum vestibus et corpore, etc. (Ex Hesychio.) Quia non nos oportet arbitrari negligenter quippiam legislatorem dicere, illud te oportet notare prae omnibus, quia nunc quando de mundationibus sancit, solo Moysi, non etiam Aaron, sicut superius, alloquitur; quia Moyses praecipue imaginem Christi secundum multos qui dicti sunt gerit modos, soli autem Christo communis leprae competit emundatio, propter quod nec de lepra unius modi quae fit in vulnere, verbi gratia, aut inustione, aut aliter loquitur; sed ait: Hic est ritus leprosi. Per hoc [Col. 0391D] omnem speciem leprae complecti volens, quia et Christus omne genus peccatorum mundavit; ergo et nimis simillima est mysterio ejus praesens materia, quod ex eo discimus, quia leprosum non ire ad sacerdotem, sed ad eum ire sacerdotem praecepit, sicque adduci eum qui mundandus est, quemadmodum et Christus ad nos venit, et eos qui ab eo mundari atque ablui necessarium habebant, et extra castra ad intuendam eum qui mundandus erat egredi sacerdotem praecepit, sicut nos Christus extra castra per passionem crucis, dispensationisque quae tunc peracta est visitavit. Non prius autem hoc egit quam videret, quia macula leprae ab eo sanaretur, id est, antequam nos caruisse vidisset errore. Quando [Col. 0392A] ergo in eum non solum ex plebe Judaica crediderunt, sed et pagani ascendentes eum videre cupiebant, nuntiantibus hoc discipulis dixit: Venit hora ut glorificetur Filius hominis (Joan. XII) , quando vidit quod praeparatum esset humanum genus ad liberationem salutemque per crucem, hoc enim et gloriam suam appellavit, tunc quid suscepit? Videlicet duos passeres vivos, quos vesci licitum est. Habuit enim haec Christus, divinitatem scilicet et humanitatem, quia munda Christi etiam humanitas et vivens est. Munda quidem, ut pote quae proprium peccatum non habuit; viva autem, ut quae genita non est ex viri immunditia; et ideo non fuit maledictioni mortis obnoxia. Sumet, inquit, et lignum cedrinum, id est, crucem: cedro autem ideo significatur, [Col. 0392B] quia cedrus in lignis fortis est. Nam et area de lignis cedrinis facta fuisse asseritur, quia lignorum imputribilium in constructione ejus Moyses mentionem fecit. Sumet et vermiculum, quod Septuaginta edunt coccinum tortum, videlicet passionem: dicitur enim propter tincturam sanguinem coccinum; unde chlamydem coccineam cum duceretur ad passionem, eum milites induerunt. Tortum autem esse quare dixerunt? Propter passibilitatem impassibilitatemque connexam, propter quod in eum passio secundum quemdam est modum; hyssopum autem boni odoris gratia spiritus cooperatrix emundationis nostrae est. Unde David: Asperges me, inquit, hyssopo et mundabor (Psal. L) .

De passeribus ergo quos diximus esse Christum, [Col. 0392C] hunc praecepit immolari vel occidi, id est, id quod erat passibile et quod poterat occidi, et occidi: in vase fictili super aquas viventes, in nobis enim, id est, pro nobis. Siquidem sumus vas fictile de luto videlicet facti, unigenitus secundum carnem occiditur super aquas vivas, id est, baptismatis: mors ejus quippe nostrum figurat baptisma, quod ostendit Paulus dicens: Quicunque in Christo baptizati sumus, in morte ejus baptizati sumus (Rom. VI) . In hoc enim vivens passer, et lignum cedrinum, et coccinum tortum, et hyssopus tingitur: omnia enim haec comprehenduntur in virtute baptismatis, quod diximus Dominicae esse passionis figuram significationemque, sed vivens passer quem in Unigeniti necessario divinitatem accipimus, in sanguine etiam [Col. 0392D] hic occisi passeris, et aqua tingitur, id est, in gratia baptismatis, quia non in hominis passione, sed Dei et hominis baptizamur. Deinde post haec, vivens passer in agrum ut avolet dimittitur; ergo impassibilis divinitas et inseparabilis erat a carne, quae passa est, unde et separabilis in sanguine baptizamur, ut impassibilis viva in agrum avolet. Ad altitudinem videlicet contemplationis emittitur, quo illum dimittente, nostro videlicet intellectu, sub hujus enim contemplatione tenetur, solummodo sponte detenta cum a nullo alio detineri possit. Insuper is qui mundatus est vestimenta lavat, videlicet actiones et si quas virtutes habuit, quia et has peccato polluit.

Lavat autem poenitentia et radit pilum, id est, [Col. 0393A] omnem cogitationem deponit, quia omnes eas habebat immundas; et lavatus aqua poenitentiae aut baptismatis, tunc necessarie mundabitur, nam et si mundum eum superius nominavit, ait enim: Cum visus fuerit esse mundatus, efferet duos passeres, sed eum qui aptus erat ad mundationem dicebat. Nam quomodo is qui jam mundus est adhuc necesse habet mundari? Tunc et in castra ingredietur ut conventui nostro intersit, atque intelligibilium contractuum socius, et alterius commistionis quae cum fidelibus habetur, acquiratur fructus, a qua quia prohibeantur hi qui necdum mundati sunt peccatores, audi Apostolum dicentem: Si is qui frater nominatur, aut adulter est, aut avarus, aut detractor, aut ebriosus, aut rapax, cum hujusmodi nec cibum [Col. 0393B] sumere (I Cor. V) . Verumtamen septem dies extra tabernaculum suum manet, adhuc sanctorum communione propter subtiliorem custodiam, et paulatim ad meliora provectum separatus. Tabernaculum enim uniuscujusque nostrum mysteriorum adeptio est, tabernaculum a gelu tegens nos et ab aestu, tabernaculum in quo coenat cum Deo, sicut cum patre filii, aut cum sponso sponsa, vel si aliquid aliud dicitur quod magis ad proximitatem cognationis pertinet: Et die septima rades capillos capitis, barbamque et supercilia, ac totius corporis pilos. Sed hic non solum caput, sed et barbam, et supercilia, et omnem simpliciter pilum qui in omni corpore est, ac per hoc et occultarum partium radi praecepit. Nullam ergo ei cogitationem veterem remanere vult: [Col. 0393C] non solum illas quae ornatum homini utpote rationali, et multa de diversis disceptanti praebent, illas enim per caput, propter ornatum et multitudinem significat; sed nec has quae hominem contemplativum constituunt, de sublimibus et divinioribus rebus cogitantem, hoc enim superciliis designatur, quae in altioribus sunt sita et circa contemplativorum manentia sensuum organa, sed nec illas quae discretionale continentes, per barbam recte significantur: quia barbam maxime inter virile genus et muliebre dividat. Haec autem, non quomodo carere eum cogitatione cupiens praecepit, sed novum totum, et quasi modo genitum fieri volens, et exspoliare veterem hominem, ut capiat novum: quomodo enim ei qui antiquum rasit pilum, alius novus et recens nascitur, [Col. 0393D] sic et huic veteribus carenti cogitationibus, aliae novae ad meliora pullulant. Lavare etiam rursus vestimenta sua, id est, actiones mundas efficere, et lavabit iterum corpus aqua, secundo utique illud lavant, nobis autem non est secundum baptisma: Unus enim Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV) . Et quomodo secundo lavabitur, nisi absolute per lacrymas? Hoc enim non semel nec bis, sed tertio et frequenter licet peragi, quia et David dicebat: Facta sunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte. Sequitur:

Assumet duos agnos immaculatos, et ovem anniculam absque macula, et tres decimas similae in sacrificio, quae conspersa sit oleo, et seorsim olei sextarium; [Col. 0394A] cumque sacerdos purificans hominem statuerit eum, et haec omnia coram Domino in ostio tabernaculi testimonii, tollet agnum et offeret illum pro delicto, oleique sextarium. Et oblatis ante Dominum omnibus, immolabit agnum, ubi immolari solet hostia pro peccato, et holocaustum, id est, in loco sancto. Sicut enim pro peccato, ita et pro delicto ad sacerdotem pertinet hostia, Sancta sanctorum est, assumensque sacerdos de sanguine hostiae quae immolata est pro delicto, ponet super extremum auriculae dextrae ejus qui mundatur, et super pollices manus dextrae et pedis; et de olei sextario mittet in manum suam sinistram, tingetque digitum dextrum in eo, et asperget septies contra Dominum. Quod autem reliquum est olei, in laeva manu fundet super extremum auriculae dextrae [Col. 0394B] ejus qui mundatur, et super pollices manus ac pedis dextri; et super sanguinem qui fusus est pro delicto, et super caput ejus; rogabitque pro eo coram Domino, et faciet sacrificium pro peccato, tunc immolabit holocaustum, et ponet illud in altari cum libamentis suis, et homo rite mundabitur. (Ex Hesychio.) Postquam enim prima die qua egreditur sacerdos extra castra, immolari ad emundationem leprosi praecepit, ecce rursus nunc octava die alia pro eo sacrificia fieri jubentur. Octava enim dies eamdem quam prima vim gerit, quia omne praesens tempus in hebdomadibus conciditur post quas octava est, aequam ut diximus virtutem primae gerens, vel omnino ipsam renovans. Est autem haec in qua Salvator surrexit; in qua in castra ingrediemur. Post dies enim septem, [Col. 0394C] eum qui mundatus est leprosus, die videlicet octava in castris ingredi praecepit, sed castra qualia? Utique illa quae Jacob patriarcha vidit, quando angelis sibi occurrentibus locum castra Dei appellavit. Ad haec mundatus leprosus utpote olim justificatus tempore resurrectionis venit, in cujus figuram, octavam diem, sicut diximus, legislator accepit. Quae autem in eadem octava die agi praecepta sunt, imaginem ejus qui secundum nos est mysterii gerunt. Praecepit siquidem duos agnos immaculatos anniculos sumi, et ovem anniculam immaculatam unam: quorum quidem unum pro peccato, alium autem in holocaustum praecepit immolari, omnia autem haec figuram gerunt sacrificii Salvatoris. Ipse enim propter peccata nostra, et delicta in hostiam, ipse in holocaustum [Col. 0394D] fuit. Ex utroque autem genere propterea sacrificium offerri praecepit, ut ostenderet quia Christus pro nobis occisus, simul masculum feminamque salvavit: non frustra autem anniculum in utroque praecepit, sed perfectum per hoc sacrificium figuravit: perfecta enim in praedictis animalibus sunt annicula animalia, ita ut ad filios generandos sint idonea, sed quia eum qui mundatur, super sacrificium Unigeniti, etiam fidem totius Trinitatis signari oportet, tres decimas similae, id est, Trinitatem Patris, et Filii, et Spiritus sancti, habentem in unaquaque persona perfectionem: perfectus quippe est denarius numerus, propter quod et Dominus dicebat: Simile est regnum coelorum mulieri quae [Col. 0395A] accipiens fermentum abscondit in farinae sata tria, usque dum perfermentaretur totum (Math. XIII) . Sumi autem haec conspersa oleo in sacrificium jubet, sacrificium autem dicit Unigeniti, quod in oleo conspersum est, quia ob compassionem nostram gestum est. Sed quomodo dicimus in eo tres offerri similae decimas? Aut quia etsi Unigeniti passione, tamen totius Trinitatis, hoc quod ex illo sacrificio actum est mysterium fuit. In nomine enim Patris, atque ipsius unigeniti Filii, et sancti Spiritus, etiam baptisma agitur, in quo in morte Christi baptizamur, et totum ipsum mysterium in eo sanctificatur. Praecepit autem et sextarium olei sumi, quia fide intelligitur et agitur unumquodque eorum quae praedicta sunt, quae juste sextarius nominatur, quia [Col. 0395B] quemadmodum sextarius mensura est, vel si cotytam, secundum Septuaginta dicamus, idem ⁜ a mensura uniuscujusque minus et plus non capit. Sequitur: Quod enim plus est effunditur. Minus autem propterea non suscipit, quia hoc quod minuitur nequaquam jam sextarius vel cotyla poterit appellari, sic et fides ad mensionis nostrae mensuram datur, quae non cepit amplius aut minus quam unicuique a Deo est dispertita cognitio. Quod ergo minus est, aut amplius, ad infidelitatem tendit. His ergo acceptis, ad ostium tabernaculi testimonii, ad ingrestum videlicet scientiae Dei qui mundatus est adducitur: Sacerdos autem sumens agnum unum pro delicto immolat. Atqui si de corporali passione esset haec sanctio, sicut quibusdam videtur, quid erat [Col. 0395C] necesse agnum pro peccato immolari? Sed quia adumbrat propter infirmitatem Judaeorum mysteria, atque spiritalem intellectum abscondit in littera, sic etiam dat quasdam occasiones contemplationis, per litteram et verba quae significent intellectum spiritus. Unde et nunc cum agnum unum pro peccato praecepisset immolari, qualem non dicit, quia ipse est procul dubio, quem pro delicto illius immolari jussit, cujus aures a lepra detinebantur. Propter quid ergo sic facit? nisi forte ut auditum muniat, et cautum reddat, quia ipse a dracone seductus peccatum introduxit: per manum autem actiones significat, per pedem vero omnes nostros motus et vias comprehendere et praevenire voluit, his enim custoditis, per sanguinem intelligibilis agni, et fidem quae [Col. 0395D] in eum est, quae nobis per misericordiam et compassionem ejus donata est, intelligibilis lepra nequaquam poterit hominem penetrare, quanquam et oleum sextarii seu cotylae quam esse fidem diximus, in manu mittere sacerdotem vult, ut sacerdotis fides, per quam et nos producimur in operibus ostendatur, nec enim aliter vim suam exerit, nisi manu assumpta fuerit, id est actione confirmata, et signata operibus. Mittit autem oleum in sinistra manu, et intingit digitum dextrum in oleo, sicut Paulus ait: Per arma justitiae a dextris et sinistris conversatus, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam (II Cor. VI) , et quae his similia sunt. Tunc [Col. 0396A] aspergit septies contra Dominum, praesumit enim talis sacerdos apud Deum, quando mundare eos qui necessitatem patiuntur, et dimittere eis peccata potuerit, propter quod septies aspergit, quia numerus iste remissionis peccatorum esse demonstratus est. Sed postquam fudit super extrema dextrarum auricularum, et super pellices manus ac pedis dextri, secundum quod supra diximus, reliquum olei in capite fundit ejus qui vocatus est ut mundaretur. Per caput sanctificationem omni praestans corpori, christumque Domini eum qui mundatus est per hanc unctionem efficiens. Tunc, inquit, pro peccato sacrificium offertur, qualiter autem hoc fiat, non dicit, ex his enim quae de delictis dicta sunt, possunt etiam ea quae pro peccato sunt conjici, vicina [Col. 0396B] enim sunt et communia, utpote in communi materia. Post hoc immolat holocaustum, et ponit illud in altari; ergo prius nos Christi sacrificium a delictis et peccatis mundat, et tunc nostrum conficitur holocaustum. Quando enim intelligibili emundatione spiritus, totum nostrum corpus et animam sanctificantes, spiritales facti fuerimus, tunc digni ad ascensionem altaris efficimur, tunc plenissimam accipimus mundationem, postquam jam aliam necessariam non habemus.

(IBID.) Quod si pauper est, et non potest manus ejus invenire quae dicta sunt, sumet agnum pro delicto ad oblationem, ut roget pro eo sacerdos, decimamque [Col. 0396C] partem similae conspersae oleo in sacrificium, et olei sextarium, duosque turtures sive duos pullos columbae: quorum sit unus pro peccato, et alter in holocaustum. Offeretque ea die octavo purificationis suae sacerdoti ad ostium tabernaculi testimonii coram Domino; qui suscipiens agnum pro delicto et sextarium olei, levabit simul, immolatoque agno, de sanguine ejus ponet super extremum auriculae dextrae ejus, qui emundatur, et super pollices manus ejus ac pedis dextri, olei vero partem mittit in manum suam sinistram, in quo intingens digitum dextrae manus, asperget septies contra Dominum, tangetque extremum dextrae auriculae illius qui mundatur, et pollices manus ac pedis dextri in loco sanguinis qui effusus est pro delicto. Reliquam autem partem olei quae est in sinistra manu, [Col. 0396D] mittet super caput purificati, ut placet pro eo Dominum. Et turturem sive pullum columbae offeret unum pro delicto, et alterum in holocaustum cum libamentis suis. Hoc est sacrificium leprosi qui habere non potest omnia in emundatione sui. (Ex Hesychio.) Admirabili erga eos qui legem accipiunt legislator condescensione utitur. Ecce enim veniam paupertati dat, et moderata pauperi sacrificia esse praecepit, ne forte obstupescat, dum majora ei quam virtus est praecipiuntur. Sed quia nec eorum quae dicta sunt quidpiam facile in quaestu pauperum invenimus, qui enim non habet panem, unde agnum? qui autem pecunia eget, unde emat columbam vel [Col. 0397A] turturem? manifestum est quod aliquam contemplationem intendat, et ad occulta spiritus deducat eum, qui vult ingredi ad thesauros absconditos scientiae. Cum liceret enim ei coarctare sacrificiorum numerum propter paupertatem offerentis, hoc omittens, vilia quaedam ei et non magni pretii exquirit, quod facit tam paupertati ignoscens, quam etiam lucro sacrificiorum nolens eum fraudari, secundum litteram; nobis autem ex alio dat intelligere, quia lepra malitiam significat, deinde hujus emundatio est poenitentia, haec autem opera necessaria habet, quae virtutibus et actionis studio valeant delere peccata. Propter quod Joannes Baptista populo Judaeorum dicebat: Facite fructum dignum poenitentiae. Consideravit enim sic subtilis legislator [Col. 0397B] eos, qui non omnia possint quae pertinent ad districtam rationem poenitentiae exhibere, opus habet enim poenitentia orationem intentam, eleemosynam, vigilias, saccum, jejunium, postremo etiam illa quae David dicit: factae sunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte. Et: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo. Sed et cinerem sicut panem manducabam, et potum meum cum fletu temperabam (Psal. VI) . Sunt etenim qui haec omnia forsitan propter senectutem, aut propter nimiam corporis infirmitatem, vel aliam necessitatem agere non possunt, sicut in alio negotio praesentis libri interpretati sumus. Ignoscit his, quia volunt quidem; non invenit autem manus eorum, non possunt enim; et [Col. 0397C] ut pote veniam dans alteram eis viam poenitentiae, alia genera sacrificiorum exquirit, et ante omnia quidem agnum dicit: oportet enim unumquemque poenitentiam agentem ad benignitatem ante omnia migrare, et hanc studere, quia haec etiam cuilibet facilis ad adipiscendum est, qui a malis abstinuerit. Decimam partem similae conspersae oleo, id est, Christi theologiam assequi, qui oleo seu misericordia nostrae contemperari passus est carni. Et sextarium, seu, secundum Septuaginta, cotylam olei unam, hanc autem esse manifestissime fidem in anterioribus demonstravimus. Sed quid offerri cum his legislator praecepit? Duos turtures vel duos pullos columbarum: haec autem facile reperiuntur a quolibet, id est, continuam legis meditationem, [Col. 0397D] quae non solum ex lectione, ne forte et hanc dicas esse quibusdam difficilem, sed et ex contemplatione quae est in animo et mente conficitur, quae utraeque pro sacco et jejunio, et lacrymis, et cinere cibo sunt atque similibus. Si enim illa ad humiliandam carnem et refrenandam animam a terrenis operibus agimus, facit autem haec etiam legis meditatio, et continuum horum studium, districtaque divinorum mandatorum atque beneficiorum contemplatio et perscrutatio, necessario haec sacrificia pro illis introduxit; quae etiam David exponit, dicens: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit (Psal. I) . Quod manifestat agni sacrificium, [Col. 0398A] omni carentis malitia, atque propterea innocentiam significantis; sed in lege Domini fuit voluntas ejus, illius videlicet qui mundam habet scientiam per contemplationem innocentium cogitationum, quales quosdam Paulus dicit: Legem non habentes, et opera legis scripta in cordibus suis (II Cor. III) , per disciplinatas castasque cogitationes demonstrantes, qualis quodammodo est turturis oblatio. Tanget, inquit, extremum dextrae auriculae illius qui mundatur, et pollices manus ac pedis dextri in loco sanguinis, qui effusus est pro delicto. Reliquam autem partem olei, quae est in sinistra manu, mittet super caput purificati, ut placet pro eo Dominum, et caetera. (Ex Origene.) Vides quomodo ultimae et summae purificationis est aurem purificari, ut purus et [Col. 0398B] mundus servetur auditus; et manum dextram, ut munda sint opera nostra, nec aliquid immundum his admisceatur et sordidum; sed et pedes purificandi sunt, ut ad opus bonum tantummodo dirigantur, nec ultra lapsus juventutis incurrant. Septies autem respergit sacerdos contra Dominum ex oleo: post omnia etenim quae pro purificato celebrata sunt, postquam conversus et reconciliatus est Deo, post immolatas hostias, ordinis erat ut et virtutem super eum septemplicem sancti Spiritus invitaret, secundum eum qui dixerat: Redde mihi laetitiam salutaris tui, et spiritu principali confirma me. Vel certe quoniam peccatorum corda Dominus in Evangelio testatur a septem daemonibus obsideri, competenter septies ante Dominum sacerdos in purificatione respergit, [Col. 0398C] ut expulsio septem spirituum malignorum de purificati corde septies excusso digitis oleo declaretur. Sic ergo conversis a peccato purificatio quidem per illa omnia datur quae superius diximus. Donum autem gratiae Spiritus per olei imaginem designatur, ut non solum purgationem consequi possit is qui convertitur a peccato, sed et Spiritu sancto repleri: quo et recipere priorem stolam et annulum possit, et per omnia reconciliatus Patri in locum Filii reparari.

(IBID.) Locutusque et Dominus ad Moysen et Aaron dicens: Cum ingressi fueritis terram Chanaan, quam [Col. 0398D] ego dabo vobis in possessionem, si fuerit plaga leprae in aedibus, ibit cujus est domus nuntians sacerdoti, et dicet: Quasi plaga leprae videtur mihi esse in domo mea. At ille praecipiet ut efferant universa de domo prius quam ingrediatur eam, et videat utrum leprosa sit, en immunda fiant omnia quae in domo sunt. Intrabitque postea ut consideret domus lepram. Et cum viderit in parietibus illius quasi valliculas pallore sive rubore deformes, et humiliores superficie, reliqua, egredietur ostium domus, et statim claudet eam septem diebus. Reversusque die septimo considerabit eam, si invenerit crevisse lepram, jubebit erui lapides in quibus lepra est, et projici eos extra civitatem, in loco immundo; domum autem ipsam [Col. 0399A] radi intrinsecus per circuitum, et aspergi pulverem rasurae extra urbem in loco immundo, lapidesque alios reponi pro his qui ablati fuerint, et luto alio liniri domum. Sin autem postquam eruti sunt lapides et pulvis elatus, et alia terra lita, ingressus sacerdos viderit reversam lepram, et parietes aspersos maculis, lepra est perseverans, et immunda domus, quam statim destruent, et lapides ejus ac ligna atque universum pulverem projicient extra oppidum, in loco immundo. Qui intraverit domum quando clausa est, immundus erit usque ad vesperam; et qui dormierit in ea et comederit quidpiam, lavabit vestimenta sua, et caetera. (Ex Hesychio.) Cum ingressi, inquit, fueritis, Moyses et Aaron, in terram Chananaeorum. Quaenam est haec? Quam ego dabo vobis in possessionem. Quia [Col. 0399B] enim septem numero gentes, id est, Chananaei, Pherezaei, Gergesaei, Amorrhaei, Jebusaei, Cethaei, et Aradaei, terram promissam Abrahae possidebant, imaginem autem gerebant hae septem iniquorum spirituum, de quibus Dominus in Evangeliis dicit: Dum spiritus immundus exierit ab homine, assumit alios septem spiritus nequiores se, et habitant in homine, cujus novissima sunt deteriora prioribus (Matth. XII) ; hi autem spiritus veram terram ipsius Abrahae, id est, gentium haereditatem possidebant. Ipsi enim dictum est: Quia patrem multarum gentium posui te. Quando Moyses et Aaron (lex videlicet et prophetae, horum enim hi figuram gerunt; quia Aaron Moysi os, qui figuram legis gerit, propheta esse dictus est) ingressi fuerint inter gentes, tunc [Col. 0399C] per eos Deus tyrannidem obtinentes in gentibus, qui sunt intelligibiles Chananaeos, praedictos expellit spiritus. Possessionem autem legis et prophetarum, et haec praedicantium ipse esse concedit gentes, qui eas proprio acquisivit sanguine; tam per ablutionem regenerationis, quam renovationem sancti Spiritus, quem effudit abunde super nos, liberans nos ab his quibus dudum serviebamus: ut et hi qui ex gentibus sunt possent Isaiae canticum dicere: Domine Deus noster, possederunt nos domini absque te; tantum in te recordabamur nominis tui (Isa. XVI) . Quaecunque autem ejus possessio est, etiam servorum et ministrorum ejus procul dubio est. Ergo quando prophetae et lex in gentium haereditatem ingressi fuerint, ministrantes evangelicae praedicationi, et [Col. 0399D] ea quae nunc de intelligibilibus domibus dicta sunt apparere potuerint, ibit cujus est domus nuntians sacerdoti, et dicet: Quasi plaga leprae videtur mihi esse in domo mea. Quae enim sunt domesticae Ecclesiae, et propterea ait: Ibit cujus est domus, audiamus Paulum dicentem: Salutate Priscillam et Aquilam et domesticam eorum Ecclesiam (I Cor. XVI) . Qui ergo huic praeest, si sentit lepram intelligibilem, id est, si malae et impiae doctrinae sensum quempiam comprehenderit, timens ne hoc quod studuit ad justitiam fiat ei ad judicium, vadet ad sacerdotem qui discernere possit. Ipse enim non absolute sacerdos est, quod manifestum est ex his quae rursus Paulus ad Colossenses scripsit: Salutate Nympham et domesticam [Col. 0400A] ejus Ecclesiam (Coloss. IV) . Quia multi propter zelum et pietatem ecclesias et domesticas constituentes, in eis doctores divinorum, ministrosque, nec non et communionem atque exsultationem eorum convenientes suscipiebant. Is ergo qui hujusmodi est, ibit ad eum qui veri sacerdotii figuram gerit, quales fuerunt Petrus vel Paulus, vel Timotheus, caeterique qui eorum doctrinam virtutesque custodierunt, irreprehensibiles permanentes: oportet enim episcopum irreprehensibilem esse, ut propterea possit aliena judicare peccata. Et dicet: Quasi plaga leprae videtur mihi esse in domo, id est, sensus impiae doctrinae in mea domestica apparet Ecclesia. At ille praecipiet ut auferant universa de domo, ut Septuaginta edunt, et praecipiet sacerdos detegere domum, [Col. 0400B] et non florebit in omnem domum; id est, praecipiet recedere omnem populum qui in ea colligebatur: hic est tectus domus sive instructura, secundum quod frequenter ostendimus. Discedere autem eos praecepit, id est, opere ostendere quod alieni sint a malo quod apparuit in Ecclesia, et non communicent poenae quae est impiis ingerenda. Propter quod et Moyses quando Dathan et Abiron ad puniendum atque disperdendum deducturus erat, recedere reliquam multitudinem, ut non participes efficerentur poenae, praecepit (Num. XVI) . Hoc est enim quod ait: Ne immunda fiant omnia quae in domo sunt, intrabitque postea sacerdos ut consideret domus lepram. Et cum viderit in parietibus illius quasi valliculas pallore sive rubore deformes. (Ex Hesychio.) Et [Col. 0400C] caetera. Parietes domus recte dicuntur hi qui eam continent, id est, ordines divina dicentium atque docentium: ex his quippe vere consistit Ecclesia, et non sicut quidam putant ex lignis atque lapidibus. Unde et Moyses quando colligere jubebatur Ecclesiam, non ligna et lapides caeteraque similia, sed plebem, seniores Levitasque convocabat. Secundum quam rationem etiam Jacobus et Cephas, et Joannes columnae Ecclesiae dicebantur. Ergo recte parietes, ministri sacrorum doctoresque, ut pote ipsi stabilitatem Ecclesiae fulcientes, ut plebem quodammodo intra semetipsos colligentes. Pallens autem, seu, ut Septuaginta, viridans, et rubicunda macula qualis quaeve sit, satis interpretatio praecedentis sanctionis ostendit; esse enim illam vanam [Col. 0400D] gloriam atque superbiam demonstravit. Ex quibus maxime parietes Ecclesiae corpusque sacra ministrantium doctorum, qui ad malas ac nefarias impiasque doctrinas prorumpunt. Si ergo aspectum parietem valliculas seu fossas habentem, id est, si humiliora sacra ministrantium vel magistrorum opinionem vallescentemque quodammodo ex comprehenso peccato perspexerit, egredietur ostium domus, et statim claudet eam septem diebus. Ecclesiae moderatam ingerens increpationem, quae poenitentiae percipit veniam et absolvitur: septenarius enim numerus peccati veniam significat. Reversusque die septima considerabit eam; si invenerit crevisse lepram, jubebit erui lapides in quibus lepra est, et projiciet [Col. 0401A] eos extra civitatem, in loco immundo, et hoc quia diffusam maculam non invenit, nec exuberantem impietatem, id est, his quidem qui peccaverunt, ut pote poenitentibus, ignoscit, et ut ex infirmitate peccantibus; dogmata autem et syngrammata in quibus est intelligibilis lepra, videlicet impietatis macula, haec non solum extra domum, sed extra civitatem recte projiciunt, non solum de una ea ecclesia, sed et de universali ejicientes: universalis enim Ecclesia Jerusalem est civitas Dei vivi, quae continet Ecclesiam primitivorum conscriptam in coelis; quamobrem etiam in locum immundum projiciunt, inter haereticorum videlicet conventicula. Hic est enim locus immundus, quia omnia recipit dogmata impietatis. Et quid post haec? Domum autem [Col. 0401B] ipsam radi intrinsecus per circuitum, et spargi pulverem rasurae, extra urbem in loco immundo. Radunt domum, qui libros ecclesiasticos intelligere atque discernere subtiliter student, ut ipsi omnem malitiam diligenter perscrutantes, insidentesque doctores in pravis libris rasorio dijudicationis excutientes, nullas in ea impietatis sinant remanere reliquias: sed quae abraserint, haec in praedictum immundum locum, sicut immunda et in immundis inventa, recte deportent, lapidesque alios reponi pro his qui ablati fuerant, et luto alio liniri domum. Quod lapides oporteat intelligi dogmata exponentium divinam legem et syngrammata, de quibus, quando sanae doctrinae sunt, non incongrue dicitur: Lapides sancti volvuntur super terram; et rursus: [Col. 0401C] Quicunque aedificaverit super fundamentum hoc aurum, argentum, lapides pretiosos (I Cor. II) ; pulverem vero eam, quae partialis est, interpretationem atque doctrinam, ipse Moyses legislator significat; quando enim Deuteronomium filiis Israel edebat, haec ad eos dicebat: Et erit quacunque die transgressi fueritis Jordanis terram, quam Dominus Deus tuas dabit; statues lapides grandes et linies eos pulvere, et scribes super lapidem omnes sermones legis hujus. Lapides ergo eradi, et pulverem alium inferri dicens, purgata ab omni malo dogmata, atque doctrinam pro malis illis inferri, et Ecclesiam liniri sine ulla praecepit dubietate. Hoc enim nobis consideratio legis evidenter ostendit. An non et Paulus lepram dogmatum in doctoribus Antiochiae cernens, [Col. 0401D] Jacobo, ut pote sacerdoti magno, nuntiavit (Act. XV) , qui erasis pravorum doctorum notis dogmatibus, auferens lapides in loco eorum, rectissimas Hierosolymitanae Ecclesiae litteras, et pulverem suum, videlicet doctrinam, addens, unxit Ecclesiam, curavitque quod acciderat. Sin autem postquam eruti sunt lapides, et pulvis elatus, et alia terra lita, ingressus sacerdos viderit reversam lepram, et parietes aspersos maculis, lepra est perseverans, et immunda domus. Si enim electis malis dogmatibus, et aliis sanae doctrinae introductis, ipsa rursus impietatis doctrina inveniatur aspersa, id est, diffusa sive exuberans, tunc sacerdos non ex longinquo auditus, sed ex inspectione sua cognoscit quod permanens est impietatis [Col. 0402A] passio et immunda. Talium ministrorum doctorumque Ecclesiae, in qua fuerit aspersa seu diffusa impietas, rectissime decernitur, quod ostendunt sequentia. Ait enim: Quam statim destruent, et lapides ejus ac ligna atque universum pulverem projicient extra oppidum, in locum immundum. Id est, non solum jam contemnant dogmata, sed et ipsos in quibus inventa fuerint, et hos ex quorum locutione impia Ecclesia constiterat, omnemque ipsam destruunt Ecclesiam: Odivi enim, inquit, congregationem malignorum, et cum impiis non sedebo (Psal. XXV) , sicut David dicebat. Ergo et extra eam quae in coelis est constituta, viva videlicet ac vera excluditur civitate, et cum immundis reputatur haereticis. Qui intraverit in domo ista quando [Col. 0402B] clausa est, id est, quae mulctae seu poenae subjecta est, qui ingressus fuerit, quolibet ei communicans conventiculo, immundus erit, usque dum poeniteat, et multo magis qui in ea dormit; hic si quidem non aliter suscipitur, nisi lacrymis laverit intelligibilem stolam: dormire autem in ea intelligimus requiescentem in verbis ejus, et non consuetudinis alicujus causa in ejus consiliis divertentem. Sed et qui comederit in ea, cibum scilicet mysticum, quia illius mysteria percipere praesumit Ecclesiae, quam destruxit sacerdos reperiens impie agentem, et doctrinas malas, id est, ligna, fenum, stipulam habentem. Unde non solum lapides ejus, neque enim erant pretiosi, sed et ligna, ut pote conjuncta feno ac stipulae, projecit. Sequitur:

[Col. 0402C] Quod si introierit sacerdos, et viderit lepram non crevisse in domum, postquam denuo linita est, purificabit eam, reddita sanitate. Et in purificatione ejus sumit duos passeres, lignumque cedrinum et vermiculum atque hyssopum: et immolato uno passere in vase fictili super aquas vivas, tollet lignum cedrinum, et hyssopum, et coccum, et passerem vivum, et intinget omnia in sanguine passeris immolati, atque in aquis viventibus, et asperget domum septies, purificabitque eam tam in sanguine passeris, quam in aquis viventibus, et in passere vivo, lignoque cedrino et hyssopo atque vermiculo. Cumque dimiserit passerem avolare in agrum libere, orabit pro domo, et jure mundabitur. Cujus imaginem haec sacrificia, de quibus loquitur legislator, gerant, per anteriora subtiliter [Col. 0402D] exposuimus, quando ea et in unoquoque leproso accipi praecepit. Hoc autem necessarie dicitur, quia manifeste apparet quod legislator illam magis in Ecclesia docentium iniquitatem, quae est in dogmate, reprehendat: quae in dispensationem ejus qui pro nobis est incarnatus committitur, et propterea in domum mundandam haec accipere sacrificia praecepit, quae mysterium ejus carnis passionisque figurant, ut pote quae sufficienter per has, quae de his sunt, theologias possit sanare peccantium linguas, omniaque eorum mundare peccata. Sequitur:

Ista est omnis lex leprae et percussurae, leprae vestium et domorum, cicatricis et erumpentium popularum lucentis maculae, et in varias species coloritus [Col. 0403A] immutatis, ut possit sciri quo tempore mundum quid vel immundum sit. (Ex Hesychio.) Ista est omnis lex leprae. Quia latius sanctionem leprae exposuit, necessarium judicavit ejus reiterare capitula. Et prius quidem complexive genus, post haec autem species per partes exponit; cum enim dixit, ista est omnis lex leprae, complexive genus ostendit; species autem generis sunt apertissimae quae in subsequentibus addidit, praeponens recte percussurae, quod non est qualecunque peccatum, omnium quippe esse hoc deterius diximus. Est autem dogmatum impietas quae contingit quibusdam de populo, de quibus et legislator dicebat: Vir aut mulier in quo fuerit plaga leprae. Si autem tantummodo sacerdotum memoriam fecisset, mulierem minime nominasset. Post haec [Col. 0403B] lepram quae est in virtutibus posuit, haec sunt enim animae vestimenta. Postea quae sunt in Ecclesiarum doctoribus ac sacerdotibus: hi enim domus et parietes [Col. 0404A] terrae possessionis ostensi sunt, deinde cicatricis et erumpentium papularum memoriam facit, lepram veram describens eam quae est in peccatis, sive dubiis, sive probatis. Omnibus autem his subdidit, ut possit sciri quo tempore mundum quid vel immundum sit, ostendens quia tunc delinquens immundus est, quando sciens peccaverit, quando autem ignorans, veniam propter ignorantiam meretur: sicut et caecus offendens, ita ut Dominus de Judaeis diceret: Si caeci essetis, non haberetis peccatum; nunc autem dicitis quia videmus, peccatum vestrum manet (Joan. IX) . Sed nos oculis scientiae ad ea quae expediunt utamur, ut per ipsos evitemus peccata conquiramusque munditiam; sciamus diem in qua mundabimur, scientesque occurramus; et totam legem [Col. 0404B] leprae custodiamus; mundi enim hoc modo in Dominicis tabernaculis habitabimus.

(LEVIT. XV.) Locutusque est Dominus ad Moysen et Aaron, dicens: Loquimini filiis Israel, et dicetis eis: Vir qui patitur fluxum seminis immundus erit, et tunc judicabitur huic vitio subjacere, cum per momenta singula adhaeserit carni illius, atque concreverit [Col. 0403C] foedus humor. Vir qui patitur fluxum seminis immundus erit, Septuaginta autem sic edunt: Viro, viro cui factum fuerit, et caetera. (Ex Hesychio.) Quoties enim duplicat hoc unde mandatum datur, intentionem legis cupit ostendere, et quantam sollicitudinem habeat legislator ut nihil ejus penitus praetereat. Sicut quando dicit: Homo, homo de filiis Israel, et de advenis, et qui conjuncti sunt eis, qui fecerit holocaustum, aut sacrificium, et ad ostium testimonii tabernaculi non adduxerit ad faciendum hoc Domino, exterminabitur homo ille de populo ejus. Et his alia similia, de quorum conservatione maximam legislator curam gessit: Hic autem secundum praedictam meditationem non dixit, homo, homo, sed viro, viro, duplicans quidem quemadmodum et [Col. 0403D] ibi personam; propter fortitudinem vero sic appellavit perceptorem legis, quo vocabulo mos est divinae Scripturae significare eum qui perfectior est. Quod ostendit Salomon, dicens: Virum autem fidelem quis inveniet (Prov. XX) ? Sed et Paulus: Donec occurramus omnes in virum perfectum in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) . (Ex Gregorio.) Vir, inquit, qui patitur fluxum seminis. Quid est sermo, nisi semen, qui dum ordinate mittitur, audientis mens, quasi concipientis uterus, ad boni operis prolem fecundatur; si vero importune defluat, emittentem polluens, generandi virtutem perdit, in mente quippe audientium semen secuturae cogitationis est, auditae qualitas locutionis; quia dum per aurem sermo concipitur, cogitatio in mente generatur. Nam [Col. 0404B] si sermo semen non esset, de praedicante Paulo nequaquam diceretur: Quid sibi vult seminiverbius dicere (Act. XVII) ? De quo et Lucas dicit: Ipse enim erat dux verbi. Semen ergo, usui propaginis dicatum, incompetenter fluens, caetera membra coinquinat, cum sermo per quem in audientium sensibus nasci scientia debuit, si inordinate prodeat, etiam quae recte senserit foedat. Qui ergo fluxum seminis sustinet, [Col. 0404C] immundus asseritur, quia multiloquio subditus ex eo se inquinat, quod si ordinate promeret prolem rectae cogitationis edere in audientium corde potuisset; dumque incautus per loquacitatem defluit, non ad usum generis, sed ad immunditiam semen fundit. Unde Paulus quoque cum discipulum de instantia praedicationis admoneret dicens: Testificor coram Deo et Christo Jesu, qui judicaturus est vivos ac mortuos, et adventum ejus, et regnum ejus, praedica verbum, insta opportune, importune (II Tim. IV) , dicturus importune, praemisit opportune, quia scilicet apud auditoris mentem, ipsa sua vilitate se destruit, si habere importunitas opportunitatem nescit. Quod autem dicit: Tunc judicabitur huic vitio subjacere, cum per momenta singula adhaeserit carni illius, atque [Col. 0404D] concreverit foedus humor. Tunc quoque probabitur immunditiae fluxus seminis, hoc est, nocivae doctrinae subjacere, cum frequentius pravitati sensus atque superfluae verborum effusioni operam dederit, quo magis per arrogantiam temporalem gloriam quaerat, quam in coelesti regno perpetuae mercedis fructum percipere appetat.

Omne stratum in quo dormierit, immundum erit, et ubicunque sederit. Si quis hominum tetigerit lectulum ejus, lavabit vestimenta sua, et ipse lotus aqua immundus erit usque ad vesperam. (Ex Hesychio.) Quoniam multae aliena docentium species sunt, quidam enim, sicut dixit Paulus, per invidiam, quidam autem per contentionem, quidam vero per ignorantiam, quidam ex temerario multiloquio, de quo dixit [Col. 0405A] ille Sapiens: In multiloquio non effugies peccatum (Prov. X) , quidam autem ex eo quod delectantur in quarumdam corruptione concupiscentiarum doctoralem convertunt sermonem: recte legislator cum horum quosdam in sanctione leprae, alios vero in ciborum differentia significasset, nunc rursus aliud genus eorum qui ex impudicitia et ex libidine alia docent, per hoc mandatum quod est in fluxum seminis patientem exposuit. Sunt ergo quidam qui secundum proprias passiones sermonem doctrinae temperant, et aliis quod ipsi diligunt commendare satagunt: verbi gratia, cum sit amator adulterii, respuit quod est de castitate mandatum; vel si comessator et ebriosus, jejuniorum legem. Hic ergo quia magistri censetur nomine, et non sana docet, [Col. 0405B] sed corrumpit doctrinam quam profert, non potest Deo filios procreare, unde et profluvium seminis pati dicitur. Et bene dicitur: Omne stratum in quo dormierit, immundum erit. Stratum autem magistri, quia proprium est stratus ut in eo requiescat possessor ejus, modis omnibus ille per hoc discipulus intelligitur, in quo propter nimiam obedientiam magister ipse et ejus spiritus requiescit; quod manifestat Paulus ex his quae ad Corinthios scripsit, laudans eos quod obedientes semetipsos Tito praebuerunt: Abundantius autem gavisi sumus in gaudio Titi, quia requievit spiritus ejus in omnibus vobis (II Cor. VII) . Hi ergo qui impudica docent, et filiorum procreationi contradicunt, legitimasque respuunt nuptias, ut per hoc fornicationem introducant, [Col. 0405C] propter hoc et fluxum patientes seminis dicuntur, ut pote genitale semen et nuptiarum legem corrumpentes, de quibus Paulus dicebat: Quia in novissimis temporibus recident quidam a fide intendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisin, cauteriatam habentes conscientiam, prohibentes nubere et abstinere a cibis quos Deus creavit ad percipiendum (I Tim. IV) . Stratum quidem et vas secundum praedictum modum fiunt quicunque in tantum immundi sunt, ut nec mundationem eorum praeciperet legislator: scit enim eos ita morbo affectos, ut poenitentiam agere nullatenus possint. Non enim ex ignorantia in tali doctrina, sed prava habitudine infecti, in impudicis corrupti seu dissoluti sunt verbis, unde etiam in tantum libenter ei adhaeserunt. [Col. 0405D] Si autem quis tetigerit lectulum ejus, id est, si particeps fuerit sumpseritque de doctrina ejus, et non insiderit dogmatibus ejus qui prava docet ac sordida, iniquorum verborum ejus discipulus existens, seu discipulorum illius, ipsi siquidem sunt ejus vasa et stratum, qui audiunt eum, ipse quoque immundus est: lavat tamen vestimenta sua per poenitentiam, sicut saepe diximus: Et ipse lotus aqua lacrymarum vel baptismi, immundus erit usque ad vesperam, usque dum tempus compleat poenitentiae. Hujus enim figuram vespera in multis gerit, et maxime quia in consummatione saeculorum, id est, occasu praesentis saeculi, Christus nobis praedicavit poenitentiam. Sequitur:

[Col. 0406A] Qui tetigerit carnem ejus, lavabit vestimenta sua, et ipse lotus aqua, immundus erit usque ad vesperam. Si salivam hujuscemodi homo jecerit super eum qui mundus est, lavabit vestimenta sua, et lotus aqua, immundus erit usque ad vesperam. (Ex Hesychio.) Eum videlicet qui fit particeps doctrinae profana docentis, immundum esse usque dum semetipsum diluat per poenitentiam eam quam legislator praecepit; sive ultro quispiam particeps efficiatur pravae doctrinae, hoc est enim carnem tangere fluxum seminis patientis: sive docens ex opere injiciat quodammodo semetipsum, introducatque sermonem doctrinae suae, hoc est enim salivam projicere. Propter quod Aquila, si super exspuerit; Symmachus, si exspuerit, ediderunt. Sagma super quod sederit, immundum [Col. 0406B] erit usque ad vesperam. Sicut stratum in quo is qui fluxum seminis patitur requiescit, et vas in quo sedet nimis, valde eis adhaerentes discipulos, omnemque eorum quodammodo doctrinam excipientes diximus, qui etiam sunt duri cordis ut fictilia et lignea, ac lapidea vasa, quae difficile mutari vel molliri possunt: sic etiam in sagma hic, sive, ut Septuaginta ediderunt, in sagma asini, negligentiorem quidem discipulum, sed tamen mollius habentem cor ad commutandum se, mollia enim sagmata, asini legislator intellexit, sed is quia bonis magistris excuti, vel dilui, atque respuere malum discipulatum potest, quia talia sunt quae Septuaginta episagmata appellant, id est, straturae: et ipse videlicet immundus erit, usque dum ad poenitentiam se [Col. 0406C] verterit. Et omnis qui tetigerit quidquid sub eo erit, immundus erit usque ad vesperam, et qui portaverit horum aliquid, lavabit vestimenta sua, et ipse lotus aqua immundus erit usque ad vesperum. (Ex eodem.) Generaliter sanxit non licere tangi fructum labiorum eorum, qui subjecti sunt effecti profana docentibus, qui subdiderunt semetipsos quodammodo verbis, atque incongruis doctrinis substernentes se: quicunque autem haec tetigerit, aut quicunque portaverit horum aliquid, id est, qui in semetipsum hoc quod dictum est peccatum susceperit, sive imposuerit, nihilominus ipsi secundum praedictum modum habet necessariam poenitentiam. Omnis qui tetigerit, qui talis est, non lotis ante manibus, lavabit vestimenta sua, et lotus aqua immundus erit usque ad vesperam. [Col. 0406D] Necessario praesentibus verbis usus est legislator, ne omnino nobis desperatio fieret de conjunctione docentis prava, sed illam tantum quae est, usque dum respiciat ad poenitentiam. Atque ideo sunt immundi, quoscunque fluxum seminis patiens tetigerit, id est, quibus commistus fuerit. Non lotis autem manibus aqua, necdum videlicet suam vitam per poenitentiam abluit; lavare siquidem manus, sordis cujusdam et maculae depositionem manifestat. Propter quod David dicebat: Lavabo inter innocentes manus meas, et circuibo altare tuum, Domine (Psal. XXV) . Et vas fictile quodcunque tetigerit is qui fluxum seminis patitur, confringetur, vas autem ligneum lavabitur aqua et mundum erit. (Ex eodem.) In superioribus [Col. 0407A] hujus legis in qua dixit, fluxum seminis patientem, quoslibet homines tangere, dicimus eos quibus ipse se prava docens immiscuit, et sumpsit ad quamdam societatem sui; hoc enim est aperte tangere. Unde et Paulus propter societatem muliebrem cavendam: Bonum est, inquit, homini mulierem non tangere; propter fornicationis autem unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque suum virum (I Cor. VII) . Hi ergo vasa ejus effecti sunt, doctrinam qui ab eo licet parvam susceperunt, neque enim supersedit eis, id est, non totam in ipsos suam doctrinam exinanivit, tetigit tamen partem quamdam tradens; permanentes igitur fictiles, id est, fragiles et terreni, ad lutum suum et ad corruptionem luti intendentes, quia corrumpuntur etiam [Col. 0407B] a paucitate verborum, necessario conteruntur; si autem lignei, quia lignea vasa luteis ac fictilibus vasis fortiora sunt diutiusque subsistunt, aqua lavati mundantur: neque enim insedit in eis, nec omnem ejus, sicut diximus, malam doctrinam susceperunt; quamobrem nec sic infirmantur, ut per poenitentiam sanari non possint. Ergo intentio est legislatoris ostendere qui poenitentiam agant, vel qui non, quia poenitentiam agentibus salus offertur.

Si sanatus fuerit qui hujuscemodi sustinet passionem, numerabit septem dies post emundationem sui; et lotis vestibus ac toto corpore in aquis viventibus erit mundus. (Ex eodem.) Mundatio est ejus qui fluxum seminis patitur, eamdem corruptionem seminis nequaquam ulterius sustinere. Si ergo sordida [Col. 0407C] pravaque ac nefaria quispiam docens cessaverit, ut pote qui cessavit a tali impudicitia, mundus recte dicitur: pro sordidis autem sermonibus quos effudit, prius necesse habet septem dies dinumerare ad omnimodam emundationem, quae perficitur per adventum Christi ministrationemque Spiritus sancti, cujus septiplex donum nobis Isaias exposuit, cum ait: Spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et spiritus timoris Domini (Isa. XI) . Quibus omnibus egent qui perfectam mundationem sibi procurari volunt, a malitia quae est in locutione, sive in operibus. Sed et aqua viva lavant vestimenta et corpus: quae sit vero vis vestimentorum et corporis, satis est in superioribus demonstratum. Aqua autem viva lavant, [Col. 0407D] illa videlicet, de qua Christus dicebat: Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) . Et rursus: Quicunque bibit ex aqua quam ego do ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) . Ergo mundatio prava docentis per bonam legitimamque doctrinam provenit: haec est enim viva aqua, quia vitam ad se accedenti praestat. Sequitur:

Die autem octavo sumet duos turtures aut duos pullos columbae, et veniet in conspectu Domini, ad ostium tabernaculi testimonii, dabitque eos sacerdoti, qui faciet unum pro peccato, et alterum in holocaustum. Rogabitque pro eo coram Domino, ut emundetur a fluxu seminis sui. (Ex Hesychio.) Qui septem dies [Col. 0408A] numeravit sibi, id est, operationes Spiritus, hic octava die, id est, in gratia videlicet Christi, quae octava die resurrectionis enituit seu claruit, sacrificium offerre jussus est. Quod est autem hoc sacrificium? id est duos turtures, aut duos pullos columbarum, dignum doctoribus sacrificium. Ex alitibus enim sunt haec animalia, et quidem turtur quasi meditatorium est animal; columba propter generandi frequentiam, et propter simplicitatem sancti Spiritus designat imaginem: oportet enim doctorem meditationi spiritali operam dare, propter quod ut sacerdotem et magistrum sibimetipsi sumere hoc sacrificium praecepit. Quod in alio sacrificio nisi rursus sacerdotis alicujus fuerit ac magistri, dixisse nullatenus invenitur. Ipsamque deferre hostiam ad ostium tabernaculi [Col. 0408B] testimonii, ad apostolorum videlicet doctrinas, ad velum tabernaculi testimonii, id est, habitationem Christi et conversationem, superius in sacrificiis ostendimus, ut ad apostolicam intentionem in futuro suam perficiat linguam. Sicut autem qui peccavit, et sacerdotii habitum in se infirmavit, atque inefficax reddidit, dare sacerdoti, ac sacerdotii ministerium alio cedere jussus est, sic accipiens sacerdos duos turtures, aut duos pullos columbarum, quid facit? unum facit pro peccato et unum in holocaustum, ut hoc quidem sacrificii ad ablutionem ejus et eorum quae peccavit in doctrina contradicente legi proficiat. Illud autem ad sapienter conversandum in futuro, hujus enim est signum holocaustum, et sic deprecabitur sacerdos pro eo coram Domino, [Col. 0408C] ut emundetur a fluxu seminis sui: nec enim aliter quispiam mundationem coram Domino facere potest, id est, secundum voluntatem et legem Dei, nisi de his qui peccavit poenitens, et per sacrificia orationum satisfaciens, posteaque recte vivendo, ac perfecte sapiendo. Sequitur:

Vir de quo egreditur semen coitus, lavabit aqua omne corpus suum, et immundus erit usque ad vesperam, vestem et pellem quam habuerit lavabit aqua, et immunda erit usque ad vesperam. Mulier cum qua coierit, lavabitur aqua, et immunda erit usque ad vesperam. (Ex Hesychio.) Necessariam habere regenerationem baptismatis humanum genus, ipse Dominus ostendit, dicens: Nisi quis regeneratus fuerit ex aqua et Spiritu, non intrabit in regnum coelorum [Col. 0408D] (Joan. III) . Cujus rei gratia, quia sordis in nobis ex Adam inobedientia est transfusa, David in iniquitatibus se natum, et in peccatis asseruit esse conceptum (Psal. L) , non matrem suam accusans, sed peccatum innuens, quod decurrit ex genere. Et nunc legislator eum de quo semen egreditur coitus, id est, eum qui pro filiis procreandis semen effudit, sed et mulierem quae suscepit, lavare corpus praecepit, ob hoc quia semen suscepit per quod hoc templum nostrum totum, id est, integer homo describitur ex anima et corpore. Quia autem sordidus effectus per inobedientiam Adam, sordidum esse etiam semen suum fecit, necessarie et corpus sordidum est, ex quo semen tale procedit. Immundi autem usque ad [Col. 0409A] vesperam esse non frustra dicuntur, quia in finem saeculorum Christus veniens ostendit aquam qua genus nostrum mundaretur: et quia permansimus usque tunc immundi, probatur ex eo quod et hi qui necdum peccaverunt, id est, in aetate infirma constituti, signaculum baptismi necessarium habent, ne forte morte superveniente sordidi transeant, sordem quae ex Adam descendit in semetipsos habentes, et propterea non valentes in regnum coelorum intrare. Vestem autem et pellem quam habent cum coeunt, videlicet immunda esse et lavari debere, duarum rerum praecipit gratia: nam extendit legem atque manifestat quantum corpus humanum propter unam inobedientiam sordidum sit effectum, ut etiam insensibilia ex eis polluantur, deinde per haec manifestas [Col. 0409B] facit mulieres quae libidinis causa viris ad quemdam temporalem commiscentur usum, qualem solent vestimenta praebere hominibus, sicut et abusio pellium, quae inveteratae projici solent. Nam et illarum consuetudo veterascente amicitia respuitur, atque in morem vestimentorum seu pellium commutatur: neque enim semper cum eis vivunt cum quibus inordinate concumbunt. Quod ad sanctificationem et castitatem Judaeorum genus legislator trahens, nimis enim quidam eorum luxuriae serviebant, haec contra eos qui qualitercunque effundunt semen, et eos qui haec tangunt dicit, mundationem eis praecipiens, ut saltem coacti casti efficerentur, et luxuriosis abstinerent commistionibus, fastidio laboris frequentium purificationum. Hanc enim intentionem [Col. 0409C] secundum litteram et in subsequentibus lex habet, licet aliquid aliud secundum spiritum signet: sicut et ipse expositurus sum, quia nec ipsum qui hic est spiritalem intellectum praetereo. Quemadmodum ergo illum qui fluxum seminis patitur, eum qui corrumpit doctrinam intelleximus, sic de quo semen coitus egrederetur, eum qui ad Judaeos pertinentem doctrinam docet intelligimus: nam sicut effundent naturale et sanum semen, propter sordem tamen Adam, immundus est, sic et eorum sana propter legem quae putatur doctrina, sub culpa est et reprehensibilis, quia litteram docet quae maledictionem infert discipulis suis. Neque enim possibile est, quempiam per illam perfecte corrigi: unde Mosaicae maledictioni discipulos suos subdit, ipsosque Judaeos [Col. 0409D] qui in mulierum coeuntium accipiuntur figura, utpote qui semper adhaerent, et conrequiescunt doctoribus institutionum suarum, hoc autem ipsum, et in eos qui in praeputio sunt, operantur, quando doctrinae eorum semen suscipiunt, quos vestimentum et pellem esse dicimus: utpote temporaliter et transitorie doctrinas eorum, non autem ut et ipsi procreent aliquam legalem justitiam suscipiunt, nam quomodo possibile est hoc in praeputio permanentibus? sed ut per sermones eorum, et ipsi maledicto legis pollui accipiantur.

(IBID.) Mulier quae redeunte mense patitur fluxum [Col. 0410A] sanguinis septem diebus separabitur: omnis qui tetigerit eam, immundus erit usque ad vesperam, et in quo dormierit vel sederit, diebus separationis suae polluitur. Qui tetigerit lectulum ejus lavabit vestimenta sua, et ipse lotus aqua, pollutus erit usque ad vesperam. Omne vas super quod illa sederit quisquis attigerit, lavabit vestimenta sua, et lotus aqua, pollutus erit usque ad vesperum. (Ex Hesychio.) Intentio legislatoris est a muliebri libidine abducere hominem, simulque cum viris et mulieres prohibere a turpis commistionis causa. Non enim hoc pro filiorum procreatione agi maxime ea quae nunc dicuntur affirmant. Invenit eum modum quo per varia temporum ac plurima intervalla ab ingressu muliebri separet viros, nam mensibus singulis fluxum [Col. 0410B] sanguinis patiuntur, septem autem diebus immundas eas esse, eosque etiam qui simplici tactu eas contingunt, immundos esse usque ad vesperam praecepit. Qui vero cum eis dormiunt, non una die immundos sed septem dies esse dicit: ergo sub dierum multorum continentia, tam mulieres a viris, quam viri a mulieribus necessitate cohibentur, et his quidem sensibilis Judaeus, et secundum carnem Israelita juvari per litteram poterat. Hoc est autem verissimum juvamen spiritalis considerationis, quod est intus inclusum: fluxus enim sanguinis animae cujus personam ut pote effeminatam, et fortitudinem pietatis prodentem, in mulierem nunc legislator insinuavit, idololatria est, hujus, secundum quod Septuaginta edunt, fluxus in corpore ejus. Corruptio [Col. 0410C] enim seu perditio est humani generis idololatrici sanguinis effusio, propter quod non dixit, de corpore nostro; neque enim a nobis est idololatria adinventa, sed a daemonibus, in corpore videlicet generi nostro inflicta est, et corruptio humanae est affecta naturae. Sed et tempora denuntians in quibus idololatria obtinuit. Denique Paulus dicebat: Et quidem tempore ignorantiae despiciens Deus, nunc annuntiat omnes ubique poenitentiam agere. Quod dixit, septem diebus separabitur; quod alii, erit in purgatione sua; alii vero interpretes, in separatione iniquitatis suae; alii autem, miseriae, ediderunt, ut per septenarium dierum numerum tempora significaret spiritus, quae usque ad completionem temporum sunt, in qua completione, evangelica provenit praedicatio. In his [Col. 0410D] enim separati a Deo per idololatriam homines in separatione iniquitatis et miseriae necessario erant, usque dum Deo per evangelicam conversationem conjungeremur, quae in octava die accipitur, quia signum et principium et arrha quodammodo saeculi est futuri; propter quod et octava die Salvatoris processit resurrectio. Non solum autem idolis serviens anima, sed et is qui eam tangit, id est, qui particeps ejus efficitur, et multo magis hic qui in quo dormit, vel in quo sedet, ut pote qui doctrinae ejus et traditionis fit particeps; vel qui coierit cum ea, immundus erit, et mundatione opus habet, nec aliter mundatur, nisi lavatus aqua. Quid sit autem aqua, in praecedentibus diximus. In tantum autem oportet [Col. 0411A] ab omni idololatriae malitia abstinere, et nec eos qui idolis serviunt, nec hos quibus illi quasi organis, vel quasi lectis aut vasis utuntur contingere, id est, in nullo cum eis communionem habere. Sequitur:

Mulier quae patitur multis diebus fluxum sanguinis, non in tempore menstruali, vel quae post menstruum sanguinem fluere non cessat, quandiu huic subjacet passioni, immunda erit, quasi sit in tempore menstruo. Omne stratum in quo dormierit, et vas in quo sederit, pollutum erit; quicunque tetigerit ea, lavabit vestimenta sua, et ipse lotus aqua immundus erit usque ad vesperum. (Ex Hesychio.) Quantum vindicet spiritus Dei legis contemplationem et lectionem litterae, his quae per partes sanciuntur, ostendit. Quia enim [Col. 0411B] fluxum seminis patientem intelligi, in lege obscena et corrumpentia docentem, olim diximus, et de quo coitus semper egreditur, Judaica utente doctrina. Restabant autem hi qui paganorum doctrinam docent; ecce etiam ipsos nunc opportune subinfert: esse ergo fluxum sanguinis, idolorum seductionem et errorem diximus, ut pote genere daemoniorum sanguine gaudente, et non solum pecorum aliorumque animalium irrationabilium, sed etiam hominum sacrificia praecipiente, ita ut in multis locis apud eos talia celebrarentur mysteria: veluti Dionysii et Dianae aliorumque daemonum in tantum fluxus sanguinis apud eos inoleverat. Attende autem nunc quibus verbis legislator usus est: Mulier quae patitur multis diebus fluxum sanguinis, non in tempore [Col. 0411C] menstruali. Quod Septuaginta sic ediderunt: Mulier si fluat profluvium sanguinis dies complures, non dixit: si fluit sanguinem, quod est, idolis servire, sive immolare; sed si fluxerit fluxum sanguinis, id est, si fluit maculam et errorem idololatriae, facit autem hoc non in tempore menstruali, id est, non in temporibus in quibus idolorum servitus obtinebat, haec enim esse menstrualia tempora, in illis verbis in quibus de ea loquebamur ostensum est, sed et postquam coepit scientia, et per evangelicam doctrinam lumen pietatis illuxit. Ipse tamen immunda fluit, et docet quaedam errori idolorum proxima, immundus est; sicut illi illorum temporum in quibus furor idolorum obtinebat, illa docentes quaecunque ad illorum pertinebant errorem. Erant enim [Col. 0411D] tunc etiam immundi, sed et nunc multo magis, tam quia jam nudata est immunditia eorum, et error convictus, quam quia noluerunt oculos suos praebere luci verae intelligentiae. Hujus enim mulieris imaginem gerere intelligimus eam quae in evangeliis fluxum patitur sanguinis (Matth. IX) , quae omnem quidem substantiam sive vitam suam in medicis expendit, id est, in eis qui apud eos erant philosophis: non tamen sanata est per eos ab aegritudine erroris sui: Quia dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt (Rom. I) . Cum enim viderentur simulacrorum cultu et furore alienati, terram tamen metiebantur, aerem et coelum, quorum scire solius Dei est exordia terminosque. Haec ergo fimbriam Domini [Col. 0412A] retro tangens, liberata est a fluxu. Dicimus autem fimbriam ejus, fidem ejus, nam cujus rei gratia fimbriam facere vestibus Moyses praeciperet? Quia enim divinitas debet intelligi in anterioribus, retro humanitatem intelligimus. Hanc gentes quae in fluxu constitutae erant sanguinis idolorum, proposito tetigisse dicimus; quod si non solum eos qui ad effundendum idololatriae sanguinem vacant, sed etiam eos qui docent ea quae ad doctrinam pertinent paganorum, fluxum sanguinis exposuimus, non est admirabile: mos quippe est etiam apud exteriores affluens eloquium largissimeque se ac facile ad doctrinam effundens, fluxum vel rhetoricam appellare. Sequitur:

Si steterit sanguis et fluere cessaverit, numerabit [Col. 0412B] septem dies purificationis suae, et octavo die offeret pro se sacerdoti duos turtures vel duos pullos columbarum, ad ostium tabernaculi testimonii, qui unum faciet pro peccato, alterum in holocaustum, rogabitque pro ea coram Domino, et pro fluxu immunditiae ejus; docebitis ergo filios Israel, ut caveant immunditiam, et non moriantur in sordibus suis cum polluerint tabernaculum meum, quod est inter eos. (Ex Hesychio.) Quae virtus hujus sacrificii sit et qualis in his qui fluxum seminis patiuntur, in quantum necesse erat diximus. Similia enim et illic lex praecepit: Sicut enim ibi semetipsum sumere turtures aut columbas in sacrificium fluxum seminis patientem legislator praecepit, quia magistri locum tenebat atque personam, [Col. 0412C] sic et nunc hanc quae fluit fluxum sanguinis; figurare enim eam diximus docentes quae ad errorem idololatriae pertinent. Quamobrem eloquentiam docens, et eloquentiae participans, sibimetipsi sumere quae ad purificationem proficiunt potest. Quae ergo ad interpretationem desunt, haec in subsequentibus per ordinem dicemus. Docebitis, inquit, filios Israel, ut caveant immunditiam, et non moriantur in sordibus suis cum polluerint tabernaculum meum quod est inter eos.

(Ex Hesychio.) Quamvis omne peccatum immunditia sit animae, maxime tamen idololatriae, et quae ad eam pertinent. Haec cavere et in his timoratos filios Israel legislator esse desiderat, ut non crudelissima impietatis moriantur morte: polluunt enim [Col. 0412D] impii tabernaculum Dei, quod in ipsis est, atqui corpus est quo fluxu sanguinis aut seminis inquinatur. Sed quia impietatem sermo innuit, quae hominem totum polluere consuevit, propterea cautos, sive ut Septuaginta, timoratos, inquit, facietis filios Israel, ab immunditia sua: quod neque de leprosis, neque de his qui tetigerunt morticina sancivit, sed et tabernaculi Dei quod in nobis est mentionem fecit, tabernaculum enim Dei est omnis noster homo, in quo Deus habitare creditur: primum quidem per imaginem quam nobis donavit, deinde per primitias quas a nobis sumpsit: Verbum enim caro factum est (Joan. I) , quod per illam munitionem [minutionem] etiam in reliquis habitare hominibus dicitur, quod [Col. 0413A] probat Joannes dicens: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis.

Ista est lex ejus qui patitur fluxum seminis, et qui polluitur coitu, et quae menstruis temporibus separatur, vel quae jugi fluit sanguine, et hominis qui dormierit cum ea. (Ex Hesychio.) Haec sibimet legislator connectere consuevit, ut ei qui meditationi legis studium praebet, manifestet, quomodo oporteat haec intelligi, et quae cum quibus cognationem secundum similitudinem intellectus habeant. Quia ergo esse fluxum seminis patiens, doctor [doctorum] corrumpens semen, et turpia atque corrumpentia admonens, est probatus, et de quo egreditur semen coitus ut polluatur, is qui Judaica praecepta docet, in quibus ipse ut mala bona docens, et legis intentionem transgrediens [Col. 0413B] polluitur, dum ea quae ad litteram pertinent, extra tempus profert, et modo quodam mundi, sicut immundis utitur, de quibus dictum est: Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum: sed polluta sunt eorum mens et conscientia (Tit. I) , sanguinis autem fluxum patientes in menstruis suis, hi esse demonstrati sunt, qui ea quae ad impietatem tendunt, illo docent tempore, in quo genus hominum errori idolorum detentum in menstruis suis, id est in separatione malitiae, a malo enim separati non erant, ut ostenderet quia eadem de his qui prava docent lex loquitur, de solo fluxu seminis patiente masculo dicit, feminae autem fluxum seminis patientis memoriam secundum litteram penitus non fecit, sed per mulierem quae fluit fluxum [Col. 0413C] sanguinis, eum qui effundit doctrinam idololatriae intellexit, et propterea nunc eam fluxum seminis patientem appellavit, ut nos disceremus quia eum qui corrumpit bonam doctrinam, turpiter eam et male proferens, talem qualis est is qui impietatem docet lex reputet. Utrorumque enim verba corruptione plena sunt.

(CAP. XVI.) Locutus est Dominus ad Moysen dicens: post mortem duorum filiorum Aaron, quando offerentes ignem alienum interfecti sunt. Ecce et nunc Dei spiritus unum corpus legis facit, et ad unum redigit invicem sibi cohaerentia. (Ex Hesychio.) Et cum dudum [Col. 0413D] manifestasset ea quae ad doctrinam, quae contra legem est, pertinent, modosque ejus multiplices quosdam atque differentes exposuisset: una nunc eam redarguit lege, et commune quodammodo contra eam subdidit praeceptum, et causam morbi ipsius manifestam fecit, id est, unde contingit, et unde supervenit. Audisti enim quando filiorum Aaron, eorum qui divino igne consumpti sunt, quaerebamus mortem, quia cum verbum illic legalis traditionis et historiae faceremus, ignem alienum, alienam a Deo doctrinam diximus; et propterea a divino igne, igne videlicet Spiritus, eos qui ignem illum offerebant esse consumptos: quia divino igni aperte contradicunt, et contra Spiritum agunt, hi qui ea quae mala [Col. 0414A] et iniqua sunt docent: Et praecepit ei dicens: Loquere ad Aaron fratrem tuum, ne omni tempore ingrediatur sanctuarium, quod est intra velum coram propitiatorio, quo tegitur arca, ut non moriatur, quia in nube apparebo super oraculum. (Ex Hesychio.) Quantum parcat Deus saluti nostrae ex multis quae in lege dicta sunt considerari et disci potest, de quibus nihil negligentes, oculos mentis per singula intendamus. Recte maximam diligentiam legislator exhibet, ut non solum in verbis turpibus, aut in fabulis Judaicis, aut in aliquo idololatriae phantasmate, doctores non excedant; sed nec occasione theologiae in impietatem cadant, quod mos est haereticis pati. Substantiam enim discutientes Dei, tam Patris ad Filium quam Filii ad Spiritum sanctum differentiam introducunt, [Col. 0414B] et alia similia quae nostram excedunt scientiam, absconditaque sunt nobis, sicut nimis alta, atque similia, non ex divinis dogmatibus, sed ex suis cogitationibus exquirere volentes, a moderationis ecclesiasticae excisi sunt corpore. Hoc ergo ne patiamur, lex praesentibus nos praemonet verbis. Ait enim sic: Et dixit Dominus ad Moysen: Loquere ad Aaron fratrem tuum, id est, ut sacerdotes sibi invicem haec praeciperent, et unusquisque doctorum talia proximo sanciret, qualia nunc Deus loqui ad Aaron Moysen praecepit; quae sunt autem haec? Non omni tempore ingrediatur sanctuarium, quod est intra velum coram propitiatorio quo tegitur arca. Commune omnibus mandatum, et communem hic proposuit legem, primum quidem sacerdotibus aptam, deinde omni qui [Col. 0414C] vult discutere divina mysteria. Quamobrem secundum LXX impersonaliter praecepit dicens: Non ingrediantur omni tempore in sanctum interius velaminis, qui, non addidit, omnes prohibere ab hoc manifeste cupiens; quia enim velamen corpus Salvatoris intelligitur. Sicut Paulus evidenter ait: Habentes autem confidentiam in introitu sanctorum, quam initiavit nobis viam novam, et viventem per velamen, id est per carnem suam (Hebr. X) . Ipse est enim verum et intelligibile propitiatorium, ut pote, quia ipse nobis peccatorum propitiationem praestat. Ait etenim idem Paulus: Omnes peccaverunt, et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ejus, per liberationem, quae est in Christo Jesu, quem proposuit Deus propitiationem per sanguinem ipsius (Rom. III) . [Col. 0414D] Aperte ergo doctores vetuit, et sacerdotes prohibuit, et quoscunque de Deo loqui fas est, exquirere substantiam Dei, et discutere Christi divinitatem, ingredi interiora velaminis intelligibilis; velamen enim Christus habet carnem, tegumentum divinitatis suae, quemadmodum et hoc quod erat sensibile velamen, tegumentum sanctis sanctorum fuit. Non solum autem velamen, sed et testimonii arcam, carnem Domini appellavit, multis illam necessario appellans nominibus, quia multae ex ea erant operationes, ad quam arcam omni tempore non praecipit doctores ingredi, ut curiose utique non inquirent, quemadmodum Verbum caro factum est (Joan. I) , quomodo qui in forma Dei erat, in forma servi factus est, quomodo [Col. 0415A] exinanivit semetipsum (Phil. II) , et in coelis mansit. Horum enim fides salutem, periculum affert inquisitio. Hoc ergo qui credit, et non quaerit, non morietur, quia in nube, inquit, apparebo super oraculum, sive propitiatorium. Nube rursus Dominicam carnem et evangelicum appellat verbum; eadem enim multis vocat nominibus, nec est tautologia, sed operationis rerum quae significantur apta imponit, et distribuit nomina. Aliquando enim velamen carnem dicit, tegumentum hanc esse divinitatis Christi significans; aliquando autem arcam hominem videlicet, quem ipse Dominus exponens Judaeis, dixit: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud (Joan. II) . Quod Judaeis ignorantibus et dicentibus: Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, et [Col. 0415B] in tribus diebus excitabis illud? evangelista explanavit, dicens: Ille autem dicebat de templo corporis sui. Aliquando vero nubem, quia nubis corpus quidem est, sed mundum et subsistentiam ex Spiritu sancto habentem; ex spiritibus enim, id est ventis, nubes subsistunt. Propter quod ejus subtilitatem, et levitatem, atque munditiam Isaias ostendens dicebat: Ecce Dominus ascendit super nubem levem, et ingredietur Aegyptum, et commovebuntur simulacra Aegypti (Isa. V) . Nubem similiter non incongrue evangelicum appellamus verbum, quia mos est divinae Scripturae sancti Spiritus doctrinam nubem appellare, unde et vineam Judaeorum sicut infructuosam auferens, dicebat: Mandabo nubibus ne pluant super eam imbrem (Isa. V) . In hac ergo nube Deus tam in Dominica [Col. 0415C] carne quam in evangelica praedicatione insinuatur; et nihil amplius quaeramus nos qui aliquid de Deo scrutari volumus, sed quantum nobis evangelicus sermo tradit, quanta ex Dominica carne percipimus. Sequitur: Vitulum offeret pro peccato, et arietem in holocaustum. Tunica linea vestietur, et feminalibus lineis verecunda celabit. Accingitur zona linea, cydarim lineam imponent capiti: haec enim vestimenta sunt sancta, quibus cunctis cum lotus fuerit induetur. (Ex eodem.) Admirabili ordine etiam nunc legislator ad ea quae juvare possunt et utilia esse legentibus legem, et qui thesaurum reconditum in ea perscrutantur utitur. Cum enim dixisset non licere omni hora, id est non continue, id est, sine intermissione ingredi in Sancta sanctorum, ne forte sine metu et circumspectione [Col. 0415D] ad ea quae divina sunt praesumamus aut accedamus, nec majorem perscrutationem omnino prohibuit, sed quando nos hoc, aut quomodo, jubet uti? quando nosmetipsos perfecerimus, sive consummaverimus, quemadmodum nunc tradidit, id est, non ingrediatur Aaron in sancta, nisi haec fecerit. Hic ostendit quia non solum non frequenter, sed nec omnino non ingredi in sublimiorem divinam contemplationem praecepit, quam et appellavit sanctuarium, ut pote quae de Deo est, qui Sanctus sanctorum est, et eum qui bene ea utitur sanctificat, sed qui utique Aaron est, id est altam conversationem habens; et qui in tantum provectus est, ascendens ad Dei sanctificationem, ut, sicut divina arca, respondere possit. [Col. 0416A] Hoc enim Aaron interpretatur, hic ingrediens vitulum offeret pro peccato, videlicet in sacrificio ingreditur Christi: qui quia non solum pro peccatis nostris immolatus est, sed et vitam nobis praestat perfectam, tam in peccatorum nobis absolutionem quam virtutum perfectionem, Dei sacrificium conquirit, et apponit. Addit legislator: Et arietem in holocaustum, LXX autem ediderunt, de vitulo ex bobus: quia Christus ex bobus illis operatoribus justitiae secundum carnem factus est, verbi gratia Abraham, Isaac, Jacob, David. Nam boves lex eos qui justitiam operantur novit, quia enim aries ex genere ovium est, verumtamen est praecipuus, et gregis dux, recte significat Christum, qui est ex massa nostra, sed praecipuus et excellens nos, et dux generis humani [Col. 0416B] atque rex est. In hoc, id est in Christo, vult nos ingredi in sancta; initium enim de Deo loquendi Christus est et ejus passio, quae si non acta fuisset, et tam paganorum nos errore, quam ab umbra legis et caligine liberasset, nos de Patris divinitate loqui minime potuissemus: Nemo enim scit Patrem nisi Filius: et cui voluerit Filius revelare (Luc. X) . Sed quisquis de Deo locuturus est et intueri Deum, in quantum possibile est hominibus, vult, necesse est ut omnibus virtutibus armetur. Attende et hoc quemadmodum approbavit; virtutes enim quatuor generales sunt, justitia, castitas, fortitudo, sapientia. Propterea, inquit, tunica linea induetur, id est, justitiam, unde scriptum est: Sacerdotes tui induantur justitiam (Psal. CXXXI) . Induetur et feminalibus lineis, [Col. 0416C] hoc est, castitate, vestietur zona, per zonam enim fortitudo intelligitur. Unde ad Job Dominus dicit: Accinge sicut vir lumbos suos (Job. XXXVIII) . Per cydarim quoque, quae indumentum capitis est, intelligitur modis omnibus sapientia; nam in capite sapientiae esse organum non ignoramus, quod et cerebrum dicitur, unde et omni est honorabilius corpore. Sed et haec omnia linea esse propterea praecepit, ut ostenderet virtutum facilitatem et celerem conquisitionem vel habilem gratamque adipiscenti esse, sicut et ea quae linea sunt corpori. Quia etiam cum sublimis sit conversatio earum, potest esse in terris, quarum singula in linum proveniunt, quod altum quidem calamum habet, sed multum a terra ascendit, facileque congrui potest etiam a pauperibus, et ei qui hoc induetur [Col. 0416D] acceptum gratumque est, sicut supra diximus; aestuantem etiam refrigerat, sed et in gelu fovet; quod est virtutis proprium, quae refrigerat quidem in aestu concupiscentiarum, in frigore autem tentationum calefacit, atque ad zelum erigit, et non permittit sentiri persecutores. Sed ut non etiam salutis perdas capitulum, quod est baptisma, nec aestimes tibi sufficere virtutes sine dono baptismatis, addidit: Haec enim sunt vestimenta sancta, quibus cunctis cum lotus fuerit induetur. (Ex eodem.) Lavatur omne corpus per aquam baptismatis, quia totum nostrum lavat, et renovat hominem. Ergo baptizari oportet prius, et ex aqua generari ac Spiritu, ac sic praedictis virtutibus indui, atque per eas Christum; [Col. 0417A] hoc enim et ipse contextus legalium signat verborum. Postquam enim dixit legislator, ne omni tempore ingrediatur sanctuarium, nisi haec ante fecerit, Vitulum offeret pro peccato, subdidit, et arietem in holocaustum, tunica linea vestietur, et reliqua. Non solum Christum intelligibilem arietem, et verum holocaustum, virtutum videlicet perfectionem ( Ipsum enim virum perfectum et mensuram aetatis Paulus appellavit) suscipere nos et indui volens, propter quod et baptismatis gratiam introduxit, quia per ipsam maxime induimur. Quando autem haec adepti fuerimus, in Sancta sanctorum ingrediemur, non substantiam perscrutantes Dei, vel discutientes, hoc enim prohibitum est, sed ad ea quae sunt de dispensatione Christi, sacrificioque ejus pro nobis, et bonis quae per ea fruimur, sapientiae dogmatibus studium [Col. 0417B] dantes. Hoc enim manifestum faciunt maxime quae sequuntur.

Suscipietque ab universa multitudine filiorum Israel duos hircos pro peccato, et unum arietem in holocaustum. Cumque obtulerit vitulum, et oraverit pro se et pro domo sua, etc. Multa hic intentio dicentis, simul et audientis est necessaria, ut non recedant ab eo quod rectum est, quia maxima sunt mysteria ea quae nunc exponit lex, et quidam in ipsis offendunt, ignorantes eorum virtutem dictorum, sed haec quidem in quibus offendunt subtilius in subsequentibus dicentur. Quia autem ad ipsum Christum ea de quibus locutus est legislator in praesenti evidenter referuntur, manifestant species sacrificiorum et effectus, sed et hi a quibus sacrificia accipiuntur. A synagoga enim [Col. 0417C] vel universa multitudine filiorum Israel accipi sacrificia praecepit: quia Christus, qui pro nobis immolatus est, ex filiis Israel secundum carnem fuit. Ita ut Paulus diceret: Ex quibus Christus secundum carnem, qui est Deus benedictus in saecula, Amen (Rom. IX) . Deinde sacrificiorum alia quidem pro peccatis, alia autem in holocaustum jubet offerri, figurans, sicut oportebat Christi sacrificii virtutem, qui pro nostris peccatis offertur; audi quippe Paulum dicentem: Christus enim semel oblatus ad multorum exhaurienda peccata, novissime sine peccato apparebit exspectantibus se (Hebr. IX) . Quia autem ad holocaustum, et ad perfectionem videlicet et provectum vitae atque virtutum Unigeniti sacrificium factum est, [Col. 0417D] quomodo dubitari licet, aperte Paulo dicente: Ergo fratres et vos mortificati estis legi per corpus Christi, ut sitis alterius, qui ex mortuis resurrexit, ut fructificemur Deo (Rom. VII) . Haedum, qui Graece chimarus [ χείμαρος ] dicitur, recte immolari ab eo qui poenitentiam agit ostendimus, ut pote in tempestate et fluctu constituti, usque dum poenitentiae ejus suscipiatur sacrificium; aries autem, ut pote ducatum gregi praebens, deputatus recte in holocaustum, id est, in virtute et perfectione vitae accipitur. Quorum est enim, nisi praepositorum, docere perfecta? His ita se habentibus omnimodo dicis: Cur si hircos pro peccato lex praecepit offerri, nunc etiam vitulum offerri praecepit? Una autem ratione, brevique solvi [Col. 0418A] atque explanari potest, quia non unius generis, sed tam peccatorum quam justorum est Unigeniti sacrificium; et propterea hirci pro genere quodammodo peccatorum offerri praecipiuntur; vitulus autem pro justis, quia bos, cum sit ad operandum factum animal, in persona justi secundum legem accipitur. Unde et in vitulo ait: Orabit pro se et pro domo sua, domum Dei justum appellans; habitat enim in eis et inambulat, ipse est eorum Deus, et illi ejus populus. Deprecabitur et pro eo, id est, pro domo propriae carnis: Nam et si peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Pet. II) , verumtamen Adam indutus est, qui propitiationem propter maledictum, quod semel humano super inductum est generi, opus haberet. Audi ergo Paulum ad Hebraeos de Christo talia scribentem: Qui non habet quotidie necessitatem, quemadmodum [Col. 0418B] sacerdotes primum pro suis delictis hostias offerre, deinde pro populi, hoc enim fecit semel se offerendo.

(IBID.) Cumque obtulerit vitulum et oraverit pro se et pro domo sua, duos hircos faciet stare coram Domino in ostio tabernaculi testimonii, mittetque super utrumque sortes, unam Domino, et aliam capro emissario. Cujus sors exierit Domino, offeret illum pro peccato; cujus autem in caprum emissarium, statuet eum unum coram Domino, ut fundat preces super eo, et mittat illum in solitudinem. His rite celebratis, offeret vitulum rogans pro se, et pro domo sua. (Ex Augustino.) De duobus hircis, uno immolando, et alio in desertum [Col. 0418C] dimittendo, quem apopompeum vocant, solet esse disceptatio; et a quibusdam hic immolandus in bono accipitur, ille autem dimittendus in malo. Non tamen iste sensus ideo confirmandus est, quia homo in cujus manu in eremum hircus dimittitur, cum redierit, lavare jussus est vestimenta sua, et corpus suum aqua, et sic ingredi in castra, tanquam et hoc sit indicium, cur in malo sit ille hircus accipiendus, a cujus contagione homo abluendus est; sic enim dicit abluendum, et qui alterius hirci, qui in loco acceperit, carnes extra castra combusserit, quia et de illo et de vitulo fieri jubet. De quorum immolatorum sanguine fit aspersio, et sunt pro peccatis, ac per hoc non negligenter istorum duorum hircorum [Col. 0418D] distinctio in allegorica significatione tractanda est. (Ex Hesychio) . Solent caeci in lumine offendere, et infideles in lege Dei scandalizari; quod Petrus sciens tam de Pauli vasis electionis Epistolis, quam de omni divina Scriptura dixit: In quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras, Scripturas, ad suam ipsorum perditionem. Hoc et nunc patiuntur, qui ad suam voluntatem, et non ad veram intentionem intelligunt legem Dei, et noxium animae ac pestilentem idolorum cultum constituere, ab his quae dicta sunt a legislatore inaniter cogitant. Nam dicunt: Super duos hircos lex sortem mitti praecepit, unum Domino, alterum autem ad emissionem separari praecepit; emissarium autem [Col. 0419A] appellant diabolum, ut ex hoc occasionem praebeant ad colendum malignum, in tantum aures obstrudentes [ Al., obstruentes; in impresso est, obturantes], et in tantum mente caeci. Quomodo enim habet rationem, aut credibile est, quod Deus ipse sacrificium diabolo offerri praecipiat, qui per ipsum Moysen, et fratrem, et filium, et filiam, et civitatem integram quae ad idola convertitur, disperdi praecepit, et clamat: Non erunt tibi dii alii absque me (Exod. XX) ? Si autem in alicujus maligni personam emissarium accepisset, nequaquam de eo, cum eo qui Dei erat, sors mitteretur, quia nec cum quolibet malo quemlibet bonum sortem habere in divinis Scripturis invenies, sed quoties sors mittebatur aequales cum aequalibus mittebant sortes, sicut et tribus Israel dividebant. Nam [Col. 0419B] et quando pro Juda ad apostolatum alium eligere necesse habebant, super duos viros aequales virtutibus et doctrina, Mathiam videlicet et Joseph justum, sortes miserunt, ita ut Petrus concionando diceret: Tu, Domine, qui corda nosti omnium, ostende quem elegeris ex his duobus accipere locum ministerii hujus et apostolatus (Act. I) . Non solum autem antequam sors mitteretur in duos hircos coram Domino eos sisti praecepit, sed et illum in quo sors emissionis venit. Postquam eadem sors super eum ceciderit, et manifestum fuerit, statui coram Domino praecepit, effundique super eo preces. Quomodo ergo qui ante faciem Dei statutus est, eique quodammodo consecratus, ipse rursus diabolo mittitur? vel quomodo propitiationem peccatorum hoc quod iniquo [Col. 0419C] transmittitur sacrificium peragit? Si enim ejus intentio est etiam justos peccatores efficere, quomodo peccatoribus propitiationem poterat profligare? Quomodo autem is ipse peccator de quo ait David: Constitue peccatorem adversus eum, et diabolus stet a dextris ejus (Psal. CVIII) , propitiationem potest conquirere peccatorum? Solius quippe hoc Dei est, ad quem David dicebat: Et propitiare peccato meo, copiosum est enim (Psal. XXIV) . His ergo ita se habentibus, et undique incongruo hoc ostenso intellectu, non ignoremus nos, quia de Christi sacrificio procul dubio maxime haec legislator dixerit. Unde aestimo mali intellectus zizaniam disseminare inimici veritatis volunt, gloriae mysterii invidentes, clarumque ejus testimonium ex lege considerantes, [Col. 0419D] quia enim Deus et homo erat, qui pro nobis incarnatus est Christus Jesus impassibilem divinitatem custodiens, solam passionibus humanitatem praebuit. Effectus autem passionis ejus, id est nostra propitiatio, non solum passae carnis, sed multo magis impassibilis divinitatis fuit. Quod testatur Paulus dicens: Qui cum esset splendor gloriae et figura substantiae ejus, portansque omnia verbo virtutis suae (Hebr. I) . Demonstrans autem quod haec omnia de Unigeniti divinitate dicantur, subdidit: Purgationem peccatorum faciens, sedet ad dexteram majestatis in excelsis, ipsi Deo verbo etiam ea quae propriae ejus erant carni conjungens. Si ergo haec apte dicta sunt, propterea duo sumuntur hirci et statuuntur coram [Col. 0420A] Domino in ostio tabernaculi testimonii, ut ad imaginem Christi haec in eis agerentur; ipse est enim ostium verum, quod ad ostium tabernaculi testimonii, quod est in coelis, ducit. Et mittit Aaron super utrumque hircum sortem: unum quidem, ut virtute et significatione sortium dividi, dispensationi divinitati Christi et humanitati intelligamus, dividi vero tam quae huic quam illi sunt propria, ut haec quidem patiatur, illa autem confortet patientem, et per passiones quae in ea operabantur tam contraria nobis moderarentur passiones quam suam manifestaret impassibilitatem. Deinde sortem unam ait Domino, et aliam capro emissario, non alii nisi Christo, sicut superius diximus: Offeret Aaron caprum in quo venerit ei sors Domino, et offeret eum pro [Col. 0420B] peccato. Intelligibilis enim Aaron is, qui sacerdotio nostro praeest, de quo Paulus dicit: Sicut Aaron, sic et Christus (Hebr. V) , non semetipsum glorificavit, ut sacerdos fieret. Hic suam carnem offeret Patri, et in ipsa offeret pro peccato, de quo Paulus Hebraeis scripsit: Hic unam pro peccato offerens hostiam in perpetuum sedet ad dexteram Dei (Hebr. X) . Caprum vero super quem venerit emissionis sors, statuet vivum ante Dominum, ut fundat preces super eo; quia enim sortem emissarii diximus, figurate referri ad Christi divinitatem, statuet hanc vivam, impassibilem custodiens, ut per eam deprecetur: Nemo enim potest dimittere peccata, nisi solus Deus (Luc. V) . Dimittit autem eum in solitudine; desertam enim a malo dicit, et solitariam sive inviam, [Col. 0420C] quae ab intelligibilibus hostibus ambulari non potest, in qua Deus habitat et apparet. Quod manifestat David dicens: Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo. Sitivit in te anima mea, quam multipliciter et caro mea; in deserto, et in invio et in inaquoso, sic in sancto apparui tibi, ut viderem virtutem tuam et gloriam tuam. Ergo desertum et invium sanctum est et Sancti sanctorum habitaculum, ubi in coelos divinitas tempore passionis abiisse dicitur, non de loco ad locum migrans, sed cohibens propriam virtutem ex humanitate, ut daret spatium passioni; in loco autem digno sibi, in sinu Patris videlicet manens, ad quae nullus accedit, nisi ipse et sanctus Spiritus, et quia ipse in Patre est et Spiritus sanctus, sicut Evangelicis didicimus litteris. Ergo abire, cohiberi [Col. 0420D] intellige; sic enim Deus abire, qui ubique praesens est, cum suam cohibet operationem dicitur. Portat etiam iniquitates nostras, quia ignis proprium est fenum consumere, et divinitatis peccatum perimere: unde et ignis consumens Deus dicitur.

Et offeret Aaron vitulum pro peccato, rogans pro se et pro domo sua, immolabit eum, assumptoque thuribulo quod de prunis altaris impleverit, et hauriens manu compositum thymiama in incensum, ultra velum, intrabit in sancta, ut positis super ignem aromatibus, nebula eorum et vapor operiat oraculum, quod est super testimonium, et non moriatur. (Ex Hesychio.) Immolat ergo intelligibilis Aaron vitulum, id est propriam carnem, cujus hostia quando in Judaicae [Col. 0421A] plebis liberationem accipitur, sacrificium vituli necessarie assumitur; habebat enim ipse legalem justificationem maxime, ut aperte praedicaret: Non veni solvere legem, sed implere (Matth. V) . Paulus autem dicebat: Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret (Gal. IV) . Haec autem vitulus propter jugum mandatorum apte intelligitur. Rogans pro se, videlicet pro humanitate. Hujus enim in semetipso figuram gerebat, sed et pro domo sua, proprie eum qui sub lege vivebat populum, qui domus ipsius propter cognitionem fuit, venit liberare. Propter quod Cleophas dicebat: Nos autem sperabamus quia ipse esset redempturus Israel. Immolabitque eum; ipse enim propriam carnem immolavit, ipse sui sacrificii [Col. 0421B] pontifex in Sion factus est, quando sanguinis Novi Testamenti dabat calicem. Assumptoque thuribulo quod de prunis altaris impleverit. Thuribulum linguam Dominicam hic dicit; in ipsa enim erat Spiritus. Sumit ergo plenum thuribulum carbonibus, quia sacrificio suo doctoralia verba, quae erant divina et coelestia, protinus addidit, de quibus David dicebat: Carbones succensi sunt ab eo (Psal. XVII, 9) . Hos Joannes in coena acta, postquam Judas est egressus scripsit, in quibus, quomodo quidem Pater in ipso, quomodo autem ipse cum sit in Patre, mittat donum Spiritus; quomodo Pater est agricola, ipse vitis, apostoli viro palmites; quomodo princeps mundi hujus judicetur, aliaque exponit miracula, quae sunt carbones ignis, ut pote calefacientia nos [Col. 0421C] ad pietatem, cum sint generaliter spiritalia (Joan. XV) . Sed et ab altari, quod secundum LXX est ante Dominum, hoc autem esse sedes cherubin, in ipsis prooemiis libri hujus ostendimus; illic enim carbones intelligibilis ignis constitutos esse Ezechiel propheta demonstravit; Dominum quippe ipsum qui erat indutus podere, et accinctos habebat lumbos, proponit dicentem: Ingredere in medium rotarum subter cherubin, et imple manus tuas de medio cherubin (Ezech. X) . Quia enim altare intelligibile in quo carbones ignis sunt, sedem ⁜ a cherubin oporteat intelligi, audi Isaiam dicentem: Et venit ad me unus de seraphin, et in manu ejus calculus quem forcipe tulerat de altari, et tetigit os meum (Isa. VI) . Quod ergo in coelo est altare aliud nisi cherubin sedis? sicut enim tam [Col. 0421D] pontifex quam rex idem et sedem habet et altare. Hoc ergo Paulus Hebraeis significans ait: Non enim habemus pontificem qui non potest compati infirmitatibus nostris, tentatum autem per omnia pro similitudine absque peccato. Adeamus cum confidentia ad thronum gloriae ejus (Hebr. IV) . Hoc ergo intelligibile dicebat altare, quod manifestant quae sequuntur; ait enim: Ut accipiamus misericordiam et gratiam, inveniamus in auxilio opportuno. Horum autem utrumque ab altari sine aliqua dubietate percipimus. Sed quid in his quae sequuntur legislator subdidit? Et hauriens manu thymiama incensum ultra [Col. 0422A] velum intrabit in sancta; vel, sicut LXX: Et implebit manus suas thymiamate compositionis subtilis, et offeret interius in interiora velaminis. Dicit autem orationem, de qua dixit David: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo. Haec ergo quando saecularia oramus, crassa quodammodo et non subtilis est; quando autem spiritalia petimus, id est scientiam divinam, regnum coelorum, remissionem peccatorum, subtilis quaedam est, ut pote spiritalis et intelligibilis, quam intelligibilis sacerdos pro nobis offeret. Manifestum autem est, ex eo quod pro discipulis Christus orans, sanctificationem eis et unitatem secum, libertatemque in mundo, et alia talia deposcebat. Intrabit in sancta, sive secundum LXX, et offeret in interiora velaminis, carnis videlicet [Col. 0422B] suae. Offeret autem cui? Patri videlicet, quia haec quidem manifesta aspectu omnium proferebatur, ipsa autem erat invisibilis. Ut positis super ignem aromatibus, nebula eorum et vapor operiat oraculum quod est super testimonium, et non moriatur. Dupliciter hic quod dicit intellige, quia enim Aaron ipsius Christi figuram gerit propter sacerdotii dignitatem, figuram etiam gerit corporis sacerdotum. Superimponit quidem Christus super ignem aromata, id est orationem super doctrinam; et operit vaporem nebula eorum, id est orationis virtus; oraculum quod est super testimonium, id est carnem suam, ex qua propitiatio nobis conquisita est peccatorum, quae in salutari est videlicet passione; hoc autem esse testimonium, paulo superius ostendimus. Et non morietur, [Col. 0422C] corruptionis videlicet morte. Neque enim caro ejus vidit corruptionem, quia vapore aromatum, virtute utique orationis illius operiebatur quam David ait Christum Patrem deprecantem: Quia non derelinques animam meam in infernum, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem. Ponit autem et unusquisque sacerdos, de Christo loquens, in igne aromata spiritalis doctrinae, orationem; et orationis virtus operit oraculum, quod est super testimonium: non permittit enim eum quaerere de passionibus Dominicae carnis ea, quae super virtutem quaerentis sunt. Et non morietur ea, quae definita est immoderatis inquisitoribus, qui ea quaerunt quae hominibus non licet quaerere, morte. Tollet quoque de sanguine vituli et asperget digito suo septies, contra propitiatorium [Col. 0422D] ad orientem; sive, ut LXX, asperget digito suo super propitiatorium ad orientem. Ante faciem propitiatorii asperget septies digito suo. Sacrificium unigeniti esse quidem ejus carnis, per virtutem autem rursus divinitatis ejus, et per beneplacitum Patris ad remissionem peccatorum nostrorum et ereptionem, simulque ad domum subministrationis Spiritus peragi, aperte ex his quae nunc dicit legislator, manifestatur; digitus enim significat virtutem divinitatis, unde David dixit: Quoniam videbo coelos opera digitorum tuorum, lunam et stellas quas tu fundasti (Ps. VIII) . Utrumque autem ad divinitatis accipimus virtutem, [Col. 0423A] ipseque sanguis vituli super propitiatorium ad orientem aspergitur, ad propitiationem enim nostram simulque illuminationem, passio salutaris peracta est, unde ipsa passio dicitur propitiatorium, sicut frequenter ostendimus; dicitur autem et oriens; ait enim de eo Zacharias propheta: Ecce vir oriens nomen ejus, et subter eo orietur. Ait autem et Zacharias sacerdos pater Joannis: In quibus visitavit nos Oriens ex alto, illuminare his qui in tenebris sedent et in umbra mortis (Luc. I) . Sed et contra propitiatorium, id est in conspectu Patris, asperget, inquit, septies, ut tam remissionem peccatorum, quam Spiritus sancti donum de Dominico sanguine hominum susciperet, utrumque enim septenarius numerus significat, quia videlicet sunt septem dona Spiritus, et [Col. 0423B] idem numerus etiam peccatorum significat remissionem. Nam Petro Christum interrogante: Si peccaverit in me frater meus, quoties dimittam ei, usque septies? Christus ait: Non dico septies, sed usque septuagies septies, multiplicans numerum septenarium.

(IBID.) Cumque mactaverit hircum pro peccato populi, inferet sanguinem ejus intra velum, sicut praeceptum est, de sanguine vituli, ut aspergat e regione oraculi, et expiet sanctuarium ab immunditiis filiorum Israel, et a praevaricationibus eorum, cunctisque peccatis. (Ex Hesychio.) Quia enim Christus de Judaeis secundum carnem qui sub jugo legis vivebant, ortus est, recte vituli sacrificium nominatur; quia autem [Col. 0423C] secundum quod incarnatus erat de communi massa hominum factus est, propterea rursus igitur hircus appellatur: asperum enim hoc animal, pilorum indumentum gerit, asperum autem ut pote peccato refertum omne viventium genus, quia nihil est peccato asperius: unde hoc approbare aperte legislator volens: Cumque mactaverit, inquit, hircum pro peccato populi. Totum hic intelligens humanum genus, quod quondam non populus, nunc populus ex quo de nobis primitias Jesus suscepit. Ergo ut demonstraret de Judaeis quidem principaliter Christum propter Abraham cognationem esse, sed tamen omnis nostrae naturae quae in peccato est primitias portare, propter quod et Adam appellatus est, vitulum simul et hircum lex ad figuram sacrificii ejus assumpsit. Cum [Col. 0423D] autem unum sit sacrificium, sive vitulus sive hircus nominetur, effectusque unus in utrumque sit, peccatorum enim ex eo profligatur absolutio, necessario communia sunt ea quae in hirco aguntur et vitulo; cernis enim quia etiam hircum occidens ante Dominum videlicet Patrem, et sanguinem inferens in interiora velaminis, id est ad Patrem. Et expiet sanctuarium ab immunditiis filiorum Israel et a praevaricationibus eorum cunctisque peccatis. videtur quidem de tabernaculo dicere; dicit autem non de eo qui sensui subjacet: quid enim expiationis seu propitiationis ligna egerent? quidve pelles, vel reliqua ex quibus tabernaculum Judaeorum quod sensui subjacebat confectum erat? sed generalitatem, sive [Col. 0424A] totam dicit hominum speciem; sancta enim fuit ab initio massa nostra, ita ut Dei in ea habitaret Spiritus: quod demonstratur ex eo quod auferre illud irascens minatus est Deus, quando hi qui ex Seth descendebant, cum essent justi et filii Dei appellarentur, concupiscentes eas, quae filiae hominum dicebantur, unius generis cum malis et iniquis effecti sunt; dixit enim sic: Videntes filii Dei filias hominum quod essent pulchrae, acceperunt sibi uxores ex omnibus quas elegerant. Et dixit Dominus Deus: Non permanebit Spiritus meus in homine in aeternum, quia caro sunt (Gen. VI) . Ergo si habitabat Spiritus Dei in hominibus antequam omnes sequi passiones carnis inciperent, sancta recte erat hominum massa; nam nec primitias ex ea sanctus sanctorum assumeret. [Col. 0424B] Quia autem sordidata est, expiavit eam ab immunditiis filiorum Israel, secundum rationem pro sensibili Israel Jesus immolatus, id est sacrificium, et pro omni humano genere, ad expiationem immunditiarum naturarum obtulit, quarum immunditiarum? id est a praevaricationibus eorum, inquit cunctisque peccatis; animae quippe immunditia, non mortui pollutio, non porcinus cibus, non quidpiam aliud simile, sed nocere proximo est, et peccare in Deum vel mandata Dei. Juxta hunc ritum faciet tabernaculo testimonii, quod fixum est inter eos in medio sortium habitationis eorum; nullus hominum sit in tabernaculo quando pontifex ingreditur in sanctuarium, ut roget pro se et pro domo sua, et pro universo coetu Israel. (Ex eodem.) Quod lex superius appellavit [Col. 0424C] sancta, ecce nunc tabernaculum testimonii appellat, quod fixum est inter eos in medio sortium habitationis eorum; eadem quippe ratione et sancta esse, et testimonii appellari tabernaculum massa nostra potest. Si enim tabernaculum testimonii coelum dixerimus, recte sancta nominatur, coelestis noster homo, de quo ait Paulus: Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis (I Cor. XV) . Rursus: Si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, habemus aedificationem, quae ex Deo est, domum non manu factam, aeternam in coelis (II Cor. V) . Quando enim Christus ingreditur in sanctum, id est quando incarnabatur coelestem hominem, atque ex nobis primitias sumebat, nemo erat in intelligibili tabernaculo testimonii, nec gentilis, [Col. 0424D] nec circumcisus, nec levita, nec sacerdos: Quia omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt (Ps. LII) . Nemo coelestem conversationem tunc sequebatur, nec dignam coelesti homini sapientiam usque dum in sancto propriae carnis rogaret per crucem, et egressus est ex ea lege communis mortis, emittens spiritum, et carnem quidem relinquens sepulcro, quod ejus evidenter exitus nominatur. Nullus hominum, inquit, sit in tabernaculo quando pontifex ingreditur in sanctuarium, ut roget. Non autem hoc exprimit quod omnis homo de tabernaculo, secundum tempus sacrificii, quod nunc dictum est, excluderetur, sed significat omne hominum genus terrena tunc sapere et in peccatis esse, ac propterea in intelligibili [Col. 0425A] tabernaculo testimonii recte non inveniri. Cum autem exierit ad altare, quod coram Domino est, oret pro se, et sumptum sanguinem vituli atque hirci, fundat super cornua ejus per gyrum, spargetque digito septies: expiet et sanctificet illud ab immunditiis filiorum Israel. (Ex eodem.) Post enim nostrum egressum ad altare, quod est coram Domino, dicit autem eum, qui est thymiamatis, quod esse sedem cherubin ostendimus, cum carne ascendens et nostram in eo captivitatem sublevavit simul nos suscitans et sedere faciens in dextera in coelestibus. Et sumptum sanguinem effundat super cornua ejus per gyrum, aspergensque digito septies, expiet et sanctificet illud ab immunditiis filiorum Israel, quia propria passione non solum cornua ejus qui est in [Col. 0425B] coelo altaris, virtutes scilicet praecipuas, et generales, sapientiam, fortitudinem, justitiam, castitatem, sanctificavit, quae cornua, cherubin recte sunt; figuras enim eorum coeleste hoc animal in personis quae habet hominis et leonis, et vituli et aquilae gerit, sapientiae quidem in persona hominis, fortitudinis autem in persona leonis, justitiae in persona vituli, castitatis in persona aquilae. De quibus plenius in prophetae Ezechielis interpretatione olim exposuimus. Expiet et sanctificet illud ab immunditiis filiorum Israel. Christi enim sacrificio expiantur et coelestia, ita ut Paulus diceret, differentiam legalium sacrificiorum et unigeniti ostendere volens. Necesse est ergo exemplaria coelestium his mundari, ipsa autem coelestia majoribus hostiis quam istis. Sed cujus rei [Col. 0425C] gratia expiatione opus habebant coelestia, legislator ostendit dicens: Expiet et sanctificet illud ab immunditiis filiorum Israel. Quantum quidem ad coelorum virtutes, non necesse erat quaelibet expiatio, quia in sanctificatione continua conversantur, sed quia frequens ad coelos nostrorum peccatorum ascendit fumus, de quo dixit David: Ascendit fumus in ira ejus, et ignis a facie ejus exardescit (Ps. XVII) , ita ut Deus ad Jonam diceret: Vade ad Ninivem civitatem magnam, et praedica in ea praedicationem, quam ego loquor ad te, quia malitia ejus ascendit coram me (Jon. I) . Et rursus ad Abraham de Sodomis: Descendam et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint, an non (Gen. XVIII) . Recte de nostris immunditiis sanctificat, et expiat super nos coelos [ Al., choros], [Col. 0425D] ut auferat ex eis circumstantem abominabilem odorem et gloriationem falsam, quam contra eos deposuimus. Propterea non simpliciter asperget, sed septies, ut intelligas quia venia nostrorum peccatorum (hanc enim septenarius numerus figurat), loca coelestia mundantur abominabili odore et gloriatione quam deposuimus: hujus enim rei causa prius inimicitia a nobis contra ea quae sunt in coelestibus exorta est. Sequitur: Postquam emundaverit sanctuarium et tabernaculum et altare, vel sicut LXX, et definiet exorans sanctum et tabernaculum testimonii et altarium, et pro sacerdotibus purgabit. (Ex eodem.) Secundum quorum editionem recte lex praecipue memoriam sacerdotum fecit, ut in omnibus figura sacrificii [Col. 0426A] unigeniti salvaretur, quia enim a Christo sacerdotium chorus apostolorum sortitus est, qui et pars erant humani generis, pro quo Dominus semetipsum obtulit, sed tamen speciale quodammodo unguentum, et praecipuum sacrificium Domini appellavit, quod demonstrat Dominus ad Patrem dicens: Pro eis ego sanctifico meipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate. Et rursus ad eos: Majorem hac dilectionem nemo habet quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis, vos amici mei estis, si feceritis quae ego praecipio vobis. Respice autem et legalis figurae ordinem, quomodo ad ipsam deducit veritatem. Secundum LXX enim ait: Definiet exorans sanctum et tabernaculum testimonii et altare, id est, finiet et terminabit deprecationem, quae acta est per crucem pro omni genere hominum, [Col. 0426B] et eam quae in altari intelligibilis fuit, postquam assumptus fuerit in coelo, et sederit in dextera Patris de sacerdotibus suis, mittit emundationem per intelligibilem ignem, et per linguas igneas Spiritus, propter quod eis dicebat: Vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multos hos dies.

(IBID.) Tunc offeret hircum viventem, et posita utra que manu super caput ejus, confiteatur omnes iniquitates filiorum Israel et universa delicta atque peccata eorum; quae increpans capite ejus, emittit eum per hominem paratum in desertum. Cumque portaverit hircus portans omnes iniquitates eorum, in terram solitariam, et demissus fuerit in deserto, etc. (Ex Hesychio.) [Col. 0426C] Eadem etiam nunc iterare propter eos qui in luce offendunt, opus habemus. Probatur enim quia nulli iniquo vel maligno, sed ipsi Deo efficiuntur, etiam ea quae nunc in hoc hirco vivo sanciuntur. Primum quidem, quia utramque manum capiti hirci sacerdos imponit: Manuum enim impositio in sacrificio ministrabat benedictionem, aut peccatorum remissionem, aut sancti Spiritus adventum, aut expiationem intelligibilem. Quomodo ergo in hunc in quo sors inimici et ejus qui contra Deum militat, sicut aiunt hi, qui illius partis sunt, haec quae dicta sunt sacerdos acturus erat? vel quomodo in ipso filiorum Israel iniquitates et injustitias et peccata redemit? confiteri quippe inimicus peccata non sinit, sed imo suggerit ut occultemus animae vulnera, ut non inveniamus [Col. 0426D] medicum qui medicamentum possit imponere, salutemque praestare, propterea mox ut increpatus est David a Nathan: Peccavi Domino, exclamavit, et illico Propheta subdidit: Et Dominus transtulit peccatum tuum, non morieris (II Reg. XII) . Verumtamen quia blasphemare fecisti inimicos Domini, etc. Unde et per hominem paratum emitti legislator hircum in solitudinem dixit. Praeparatum autem, id est, accedentem, sive adeuntem, et nec dignitatem hujus dicit: utrum levita, an sacerdos, aut quispiam de populo esset, qui hoc ageret. Ergo cum omnibus Christum praesentem esse significat hircus. Quemadmodum enim per carnem in primo immolabatur, sic nunc vivens propter divinitatem dicitur. [Col. 0427A] Sed quia unus et impassibilis et passibilis est, necessarie et viventi manus sacerdos imponit ut manus impositione ostendatur, quia vivens est verbum Dei, impassibile, immortale, hoc pro nobis carnem suscipiens sacrificium suscepit; recte ergo in ipso iniquitates et injustitias et peccata sacerdos pronuntiavit. Hic est de quo Isaias propheta dicebat: Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est (Isa. LIII) . Brachium Domini Filium appellans Patri consubstantialem. De quo et ea quae sequuntur subdidit: Languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit; ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra, disciplina pacis nostrae super eum, et livore ejus sanati sumus; sic aperte super se [Col. 0427B] peccata nostra et injustitias et iniquitates portavit. Et propterea secundum LXX ait: Imponet eas super caput haedi vivi. Hujus enim figura est, quod et ex spinis coronam imponi capiti suo Christus permisit, quia in spinis peccata solent accipi. Propter quod et Adam spinas germinare terra praecipitur, si quidem et ipse ex inobedientia peccata germinavit. Sed et Salomon ait: Spinae nascuntur in manu temulenti (Prov. XXVI) , peccati plenas esse actiones ejus significans; sic ergo legis accipiens verba, non ignorabis intentionem ejus atque virtutem: sed et invenies paratum hominem per cujus manum hircus vivens in eremum mittitur; Christus enim ipse omnia sui sacrificii factus est et sacerdos et sacrificium, et cultrum et altare; ipse est et praeparatus homo, paratus [Col. 0427C] pro nobis ad passionem, ita ut ipse per Isaiam dicat: Ego autem non contradicam; retrorsum non abii, corpus meum dedi percutientibus, et genas meas vellentibus, faciem meam non averti ab increpantibus et conspuentibus in me (Isai. L) . Ad quem et David dicit incarnationis ejus mysterium significans, per quod nostrum regnum adeptus est: Dominus regnavit, decorem induit, induit Dominus fortitudinem et praecinxit se virtutem. Etenim firmavit orbem terrae, qui non commovebitur: parata sedes tua ex tunc (Psal. XCII) . Christus ergo intelligibilis Aaron semetipsum etiam nunc per haedum vivum immolans: ipse per hominem paratum, sive in manu hominis parati, id est, per propriam virtutem; ipse enim cum sit et homo paratus, ostensus est. Et emittit hircum viventem [Col. 0427D] in solitudinem, sive in terram inviam et desertam, viam suam et immortalem et impassibilem divinitatem, ad invia nobis loca et ab omni malitia deserta, secundum quod Joannes ait: Videns Jesus, quia omnia dedit ei Pater in manus, et quia a Deo exivit, et ad Deum vadit. Expiabit enim sacerdos qui unctus fuerit, et cujus initiatae manus, ut sacerdotio fungatur pro patre suo; sive ut LXX: Deprecabitur, inquit, sacerdos quemcunque unxerit, et quicunque consummatus fuerit, manus suas consecrare ad patrem suum: ut Christum sine aliqua dubietate ostenderet; quia enim Christus patres secundum carnem Judaeorum sacerdotum principes habebat, filii enim et ipsi Abraham, sicut et Christus fuit, ostendit lex, [Col. 0428A] ut quia Judaeorum sacerdotes non poterant, sicut ait Paulus (Hebr. IX) , accedentes, perfectos facere: impossibile enim erat sanguine taurorum et hircorum auferre peccata; recte ipse Christus in sacerdotium unctus, et manus per crucem consummans expiat nos, de quo in alio loco recte lex dicit: Sacerdos quem unxerint et consummaverint, manus sacerdotium ministrare post patrem suum. Primum enim hunc Pater unxit, secundum quod ait David: Propterea unxit te Deus, Deus tuus (Psal. XLIV) : Unxit autem dicens: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) . Et postea ab hominibus qui ministraverunt passioni et sacrificio unctus est. Crucis enim sacrificium et agnum et sacerdotem et liberatorem nostrum ostendit, propter [Col. 0428B] quod ad ejus planiorem demonstrationem et subtiliorem figurae manifestationem, semel, inquit, in anno faciet hoc, quod semel factum est, unigeniti sacrificium ostendere cupiens, in quo dictum est: Christus semel oblatus ad multorum exhaurienda peccata, secundo sine peccato apparebit exspectantibus se in salutem (Hebr. IX) . Adamantius enim in homeliis super Leviticum de his duobus hircis aliter interpretatus est. Dicit enim illum hircum qui immolatus est Domino typum tenere illorum qui salvantur, et ad sortem Domini pertinent, sicut pauper ille Lazarus, qui in sinu Abrahae ab angelis translatus est (Luc. XVI) . Eum vero hircum qui in eremum dimissus est, reprobos significare, vel populum Judaicum, qui pro suis peccatis a conspectu Domini abjici merentur, [Col. 0428C] sicut ille dives purpuratus, post mortem in inferno sepultus est. Hominem quidem paratum per quem hircus apompeus in eremum ductus est, Dominum Salvatorem vel sanctos angelos ejus, unde recipit quisque operis sui mercedem condignam, vult intelligi. Hinc et beatus Ambrosius in epistola sua ad Symplicianum ait: Sicut enim duo sunt in agro, et unus eorum assumitur, alius derelinquitur, ita sunt duo hirci, unus qui ad sacrificium est utilis, alius qui in desertum dimittitur: hoc nulli usui, neque edendus, neque epulandus, a sacerdotum filiis. Sicut enim ex his quae alimentorum sunt, quod bonum est editur, quod inutile aut malum projicitur, ita et bona opera epulatoria dicimus, quae sint esui. Non placebit ergo Domino si manducet sacerdos [Col. 0428D] sacrificium in quo fraus sit oblationis, non sedulae confessionis sinceritas: et ideo hircus iste in desertum dimittendus est, ubi erraverunt patres nostri, erraverunt in eo, et non potuerunt ad resurrectionis terram pervenire, sed interiit a terra memoria eorum. Denique sunt epulatoria opera. Audi: Et erunt sabbata terrae vobis escae. Epulatoria enim et refectoria requies in Deo, quae facit animi tranquillitatem, unde etiam et nos in sermone requiescamus. Sed nos diversorum auctorum sensus ponentes, quem potissimum eligat lectoris judicio derelinquimus.

(CAP. XVII.) Et locutus est Dominus ad Moysen dicens: [Col. 0429A] Loquere Aaron et filiis ejus, et cunctis filiis Israel, et dices ad eos: Iste est sermo quem mandavit Dominus dicens: Homo quilibet de domo Israel, si occiderit bovem vel capram in castris vel extra castra, et non obtulerit ad ostium tabernaculi oblationem Domino, sanguinis reus erit: Sic peribit de medio populi sui. Ideo offerre debent sacerdoti filii Israel hostias suas quas occidunt in agro, ut sanctificentur Domino ante ostium tabernaculi testimonii, et immolent eas hostias pacificas Domino, fundetque sacerdos sanguinem super altare Domini, et ad ostium tabernaculi testimonii, et adolebit adipem in odorem suavitatis Domino, et nequaquam ultra immolabunt hostias suas daemonibus cum quibus fornicati sunt. Legitimum sempiternum erit illis, et posteris eorum. (Ex Hesychio.) [Col. 0429B] Praesens sanctio demonstrat quae non simpliciter ad Moysen, sed Aaron et filios ejus et ad omnes filios Israel praecepit. Sed aperte manifestans, quia haec legis praeceptio, non magnum, non perfectiorem quempiam, non imperfectum ignorare vult, quod expedit eis scire, id est, quia temporalis est litterae lex, ut tempore expleto, non jam circa ipsam frustra et supervacue nosmetipsos occupemus. Quis autem est temporum finis? Omnimoda loci ipsius perditio, in quo sacrificia offerri praecepit, comminando, praecipiens eum qui intra castra, sive foris, extra tamen tabernaculum testimonii sacrificium Dei explentem, interire de populo, ut quando tabernaculum testimonii et templum, quod ad ejus imaginem factum est, disperditum fuerit, cognoscatur quia finem habent [Col. 0429C] omnia quae ibi fieri lex praecepit, etiam illa Deo non placent? Neque enim disperdidisset locum, in quo peragi omnimodo secundum legem debuisset quod discis etiam sic; justas enim actiones, id est, non occidere, non adulterari, non furari, non falsum testimonium dicere, patrem et matrem honorare, diligere proximos, servos liberos facere, jejunare frequenter vel orare, non circumscribit loco, quia semper sunt utilia, et cum evangelica conversatione communia. Haec autem quae secundum semetipsa sunt superflua, sed causae cujusdam sunt exquisita gratia, concludit loco, ut cognoscant quia temporalia sunt, omnia enim quae loco serviunt, servire etiam ordinata sunt tempori. Deputata sunt igitur loco sacrificia, emundationes mortuorum, et seminis fluxum [Col. 0429D] patientium, et leprosorum, et menstruatarum, quia et haec per sacrificia effectum habent; similiter Azyma, et figuratum Pascha, Scenopegia, Pentecosten, nec non Neomeniae et Sabbata; oportebat enim omnimodo sacrificia etiam in istis offerri: quia autem haec mysteriorum Domino implendorum figuras habebant, in superioribus sufficienter ostendimus. Ergo quicunque et nunc figuras peragere destructi conantur loci, sanguinem effundunt, id est, communem conversationem polluunt, in communi peccant, sicut et hi qui sanguinem fundunt, similiterque sanguinem ejus qui ab eis in errorem mittitur, fundunt, perditionis enim ei causa efficiuntur. Et nequaquam ultra immolabunt hostias suas daemonibus, cum quibus fornicati [Col. 0430A] sunt; sive ut LXX: Et non immolabunt ultra sacrificia sua supervacuis. (Ex eodem.) Cum eis a Deo praeceptum fuisset: Non facies tibi idolum, nec omnem similitudinem eorum quae in coelo sunt sursum, et in terra deorsum, et quaecunque in aquis subtus terram, vitulum fecerunt conflatilem, et vitulo sacrificium obtulerunt, causa gastrimargiae, sumere sacrificia volentes, paedagogus eorum lex, Deo eos offerre sacrificia praecepit, ut in haec occupati, ab omni idololatriae sacrificio semetipsos abstineant, et haec sancit, quae lex eos prohibens ab idolorum sacrificiis, simul docere etiam figuras mysteriorum futurorum potuissent. Bene autem servire idolis fornicationem appellavit, aperte nos docens quia nostras animas Deus sibi ad salutem despondit, et ideo fornicatio [Col. 0430B] dicitur ab illo discessio. Insuper terret eos qui in carne fornicantur, et docet quale est fornicationis peccatum, ut idolorum cultum fornicationem, et ad daemones confugium fornicationem nominaret, et ad ipsos dicens: Homo de filiis Israel, et de advenis qui peregrinantur apud vos, qui obtulerit holocaustum sive victimam, et ad ostium tabernaculi testimonii non adduxerit eam, ut offeratur Domino, interibit de populo suo. (Ex eodem.) Et si eadem dicere legislator videtur, verumtamen populum, cui ab eo lex imponitur cautum reddit, eadem quippe frequenter dicens, ostendit hoc mandatum necessarium esse, nimisque utile; verumtamen nec frustra ad ipsum rursus dicit, sed supra quidem occidentem solummodo, ut aliquod faceret sacrificium, non tamen omnimodo et [Col. 0430C] reliqua sacrificii facientem poenae subjecit, ait enim: Qui occiderit bovem aut ovem, sive in castris vel extra castra, et non obtulerit ad ostium tabernaculi oblationem Domino. Ibi prohibitus intelligitur ab eo quod tentavit, hic autem non ita; sed qui obtulerit holocaustum sive victimam, et ad ostium tabernaculi testimonii non adduxerit eam, ut offeratur Domino, consummatum sive perfectum sacrificium dicens, intantum ut holocaustum fieret, eamdem tamen et in hoc poenam praecepit. Qui enim initium fecit hoc attrectandi et prohibitus est, nihil differet ab eo qui complevit. Sed et utriusque poena perditio de populo est, ita ut non possit ultra hic in populo degere, neque de circumcisione gloriari neque de genere Abraham semetipsum ornare, aut Israelita dici, [Col. 0430D] sed inter praeputium habentes et alienigenas constituatur: hoc est disperdi quempiam de populo suo. Sed etiam illud prae omnibus notari oportet, quod non solum eos qui ex filiis Israel sunt, haec praecepit custodire, sed cum ipsos et proselytos, sive advenas qui peregrinantur inter eos, id est, gentiles; hi enim non eis conjuncti sunt, sed apud eos sunt, quia apud eos quidem sumus, ut pote legem eorum et prophetas, et promissam eis haereditatem habentes, adhaeremus autem non ipsis sed Deo. Praeterea secundum LXX homo homo dicit, cum liceret simpliciter dicere hominem; duplicat tamen, ut ostendat tam eum qui in circumcisione quam qui in praeputio adhaeret Deo, hoc debere custodire mandatum. Secundum [Col. 0431A] vero litteram illud quod dicit, quicunque occiderit bovem, aut ovem, aut capram, sive in castris, sive extra castra, et non obtulerit ad ostium tabernaculi oblationem Domino, etc. (Ex Augustino.) Non de his dicit quae occiduntur ad usum vescendi vel si quid aliud, sed de sacrificiis. Prohibuit enim privata sacrificia, ne sibi quisque quodammodo sacerdos esse audeat, sed illuc offerat, ubi per sacerdotem offeruntur Deo; ita enim nec vanis sacrificabunt, nam et hoc in ea consuetudine cavendum praemonuit. Cum ergo non liceret offerri sacrificia nisi in tabernaculo, cui templum postea successit: unde et rex Israel Jeroboam vitulos facere ausus est, quibus populus sacrificaret, ne hujus legis necessitate educerentur ab eo qui sub regno ejus erant, dum pergunt [Col. 0431B] Hierusalem, ut in templo Dei offerrent sacrificia sua, in quo facto, a Domino condemnatus est? Merito quaeritur quomodo licite sacrificaverit Elias extra templum Dei, quando et ignem de coelo impetravit, et prophetas daemoniorum convicit? Quod mihi non videtur alia ratione defendi, quam illa qua defenditur et Abrahae factum, quod filium Deo jussus voluit immolare. Cum enim jubet ille qui legem constituit aliquid fieri quod in lege prohibuit, jussio ipsa pro lege habetur, quoniam auctor est legis. Non enim deesse possent miracula alia praeter sacrificium, quibus superarentur et convincerentur prophetae lucorum, sed spiritus Dei qui fuerat in Elia, quidquid in hac re fecit, contra legem esse non potest, quia dator est legis.

(IBID.) Homo quilibet de domo Israel et de advenis qui peregrinantur inter eos, si comederit sanguinem, obfirmabo faciem meam contra animam illius, et disperdam eam de populo suo, quia anima carnis in sanguine est, et ego dedi illam vobis ut super altare in eo expietis pro animabus vestris, et sanguis pro animae piaculo sit. Idcirco dixi filiis Israel: Omnis anima ex vobis non comedet sanguinem, nec ex advenis qui peregrinantur inter vos. ( Ex Hesychio. ) Septuaginta etiam incedunt, Homo, homo, quod quomodo oporteat intelligi superius diximus. Ergo oportet mandati hujus etiam litteram custodire et nullatenus comedere sanguinem: hoc enim et apostolos invenies praecepisse, [Col. 0431D] quando de quibusdam Judaicis observationibus contentione in Antiochensi Ecclesia facta ad eos relata est quaestio, qui legem posuerunt, solventes quaestionem hanc et definientes: Visum est ergo Spiritui sancto, et nobis, nihil amplius imponere vobis oneris quam haec necessaria, ut abstineatis vos ab immolatis simulacrorum et sanguine, et suffocato, et fornicatione (Act. XV) . [ Ex Augustino. ] Vitale aliquid est in sanguine, quia per ipsum maxime in hac carne vivitur, qui in omnibus venis per corporis cuncta diffunditur. Ipsam vitam corporis vocavit animam, non vitam quae migrat ex corpore, sed quae morte finitur; qua locutione dicimus istam vitam temporalem esse, non aeternam; mortalem, non immortalem, cum sit immortalis [Col. 0432A] animae natura, quae ablata est ab angelis in sinu Abrahae, et cui dicitur, Hodie mecum eris in paradiso, et quae in tormentis ardebat inferni. Secundum istam ergo significationem qua perhibetur anima etiam haec temporalis vita, dixit apostolus Paulus: Non enim facio animam meam pretiosam mihi (Act. XX) ; ubi se ostendere voluit et mori paratum pro Evangelio: nam secundum significationem qua anima dicitur illa quae migrat ex corpore, magis eam pretiosam faciebat, cui tantum meritum conquirebat. ( Ex Hesychio. ) Praeterea sanguinem quidem proprie homicidium, omnem autem sanguinem omne fraternum odium intelligamus: Quia qui odit fratrem suum homicida est sicut Joannes scripsit (I Joan. III) . Dicimus ergo omnem sanguinem [Col. 0432B] injustitiam dolosorum, virum enim sanguinum et dolosum abominabitur Dominus (Psal. V) ; et quicunque proximorum nocent vitae per insidias quaslibet, ita ut homicidio sanguinis comparetur. Et propterea ab omni sanguine abstineri oportet, scientes quia super animas quae talem sanguinem comedunt, de quibus dicebat David: Qui devorant plebem meam sicut escam panis (Psal. XIII) , faciem suam obfirmat Deus, videlicet Christum: ipse est enim imago Patris, quia qui vidit Filium, videt et Patrem: ipse etiam judex est, et necessario ad comminandum his qui malorum sunt operatores, disperdam, ponitur; quod demonstrat David dicens: Vultus autem Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum (Psal. XXXIII) . Hic animam sanguinem comedentem [Col. 0432C] perdit de populo ejus, de communi videlicet hominum genere. Quod autem dicit, quia anima omnis carnis in sanguine est, et ego dedi illum vobis ut super altare in eo expietis pro animabus vestris, mysticum Christi sanguinem significans: sanguis enim ipsius pro animae piaculo erit. Sanguis super altare ad expiationem animarum nostrarum, pro anima expians, hic est utique quem effudit pro nobis Crucifixus, et expiationem sive propitiationem generi humano praestitit, primitias offerens. Propter quod recte dicit: Et sanguis pro animae piaculo sit. Anima enim ejus primum quidem, quae ab eo plasmata, deinde quia nostrae eam consubstantialem animae cum incarnaretur accepit, ut ipse pro nobis redderet, quam nos debebamus, mortem. Quia ergo [Col. 0432D] Christus sanguinem suum ad expiationem animarum nostrarum dedit, et ab omni nos homicidio omnique alia iniquitate, quae homicidio proxima est, docet ut abstineamus: communis enim lex est, et contra omnes extenditur: Homo quicunque de filiis Israel et de advenis qui peregrinantur apud vos, si venatione atque aucupio ceperit feram vel avem quibus vesci licitum est, fundat sanguinem ejus, et operiat illud terra. Anima enim omnis carnis in sanguine est: unde dixi filiis Israel: Sanguinem universae carnis non comedetis, quia anima carnis in sanguine est, et quicunque comederit illud interibit: Multum cura est Deo ut alterutrum nobis minime noceamus. ( Ex Hesychio. ) Propterea percutienti maxillam, cedi, et non cum eo [Col. 0433A] judicio contendere, similiterque et de eo qui auferet nobis pallium Jesus praecepit, ut ne quidem ex contentione ad nocendum proximo provocemur, sed imo ut eum qui injuste contra nos agit per nostram patientiam corrigamus. Nihil enim amplius quam injustitia et avaritia et alternum coarctat vitam nostram; ad hoc intendens legislator, sanguinis mandatum non frustra recapitulavit. Sed quia quidam quidem fraudibus quibusdam et machinationibus, variisque dolis nocere popularibus, quasi ignorantes solent perimere, etiam hujusmodi molimina perspexit; nam vide quid praecipiat: Si venatione atque aucupio ceperit feram vel avem quibus vesci licitum est, fundat sanguinem ejus et operiat illud terra. Quod venatio maxime injustitia, injustitiam autem non quamlibet, [Col. 0433B] sed eam ad sanguinem tendit, vitamque ipsam quodammodo per dolum fraudemque injustitiam patientis nocet, in divina Scriptura accipi soleat, de quo audi David dicentem: Captabunt in animam justi, et sanguinem innocentem condemnabunt (Psal. XCIII) . Et rursus: Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium (Psal. CXXIII) . Si quis ergo venationem ceperit, id est, peccantem viderit eum qui venatione ex infirmitate vel ex simplicate expositus est, hunc enim dicimus esse qui capitur, propter quod dixit: feram aut avem quibus vesci licitum est. Per feram, de vulgo quempiam, carnalem tamen et pastionibus incubantem, significans, expertemque commistionem causarum; per avem autem eum qui a terrenis semetipsum removet rebus; hujus [Col. 0433C] modi enim homines a violentis et avaris in causis saecularibus consumuntur, illa videlicet incongrua malignaque comessatione de qua Paulus prohibebat dicens: Si autem ad invicem comeditis, videte ne ab invicem consumamini (Gal. V) . Aut, ut qui prius erant justi, inter ea quibus vesci licitum est, id est inter munda, recte nominantur; verumtamen si quis peccantis, velut inferius jacentis et poenitentia sepulti, effundit quidem sanguinem, id est, peccatum quod peccavit, effundit autem illud ad orationem accedens et confessionem, quemadmodum ait et David: Effundam in conspectu ejus orationem meam (Psal. CXLI) , operiat illud terra: peccata enim confitentium terra operit, ut pote inferius remanentia et poenitentia mortificata, et quorum prohibitus est clamor ad [Col. 0433D] coelos ascendere, quemadmodum Sodomorum ascendebat, nec enim volebant poenitentiam agere. Secundum hanc igitur intentionem, legislator ea quae dicta sunt ponens addidit: Anima enim omnis carnis in sanguine est; deinde adjicit: Unde dixi filiis Israel, id est, dico, De sanguine universae carnis non comedetis, quia anima carnis in sanguine est, contestans ab omni iniquitate abstineri. Contestans autem non exponere ea quae contra voluntatem commissa sunt fratrum peccata, sed tradere terrae ejus qui captus est, id est, visus, sanguinem cooperientes illud venia et compassione. Sanguinem enim comedens et animam qui diffamat proximi peccatum, recte putatur, quia animae mors peccatum est.

(IBID.) Anima quae comederit morticinum aut captum a bestia, tam de indigenis quam de advenis, lavabit vestes suas, et semetipsum, aqua, et contaminatus erit usque ad vesperum, et hoc ordine mundus fiet. Quod si non laverit vestimenta sua, nec corpus, portabit iniquitatem suam. ( Ex eodem. ) Morticinum esse peccatorem, ut pote qui crudelem peccati sustinet mortem, a bestiis autem captum non tantum simpliciter sed valde peccatorem, in tantum ut maligni in eo operentur daemones, sicut fuit Judas, qui diabolo ingredienti in corde suo Christum tradidit, olim diximus, cum pollutionum sacrificia legislator exponeret, sed illic quidem eum qui tetigit morticina [Col. 0434B] aut a bestiis capta, id est, qui communicavit sive particeps fuit cum his qui praedicti sunt; dicit hic autem eum qui comedit, videlicet qui totum illius peccatum suum proprium fecit, suamque malignam intentionem explevit, ex malo quod ille commisit: sicut fuerunt Annas et Cayphas, qui non simpliciter Judae participes sunt proditionis effecti, ipsi enim ementes, proditionis ei dederunt pecuniam, et olim esurientes, vel desiderantes mortem Domini, ad pascendam nutriendamve suam intentionem, et ad satisfaciendum desiderio per Judam praevaluerunt. Hujusmodi comedere morticina et a bestiis capta dicuntur, qui necesse habent lavare vestimenta sua et corpus; lavat autem vestem suam et corpus, qui mundat semetipsum totum, id est, interiorem exterioremque [Col. 0434C] suum hominem, quia intra vestimenta corpus est, sicut intra exteriorem hominem homo interior, quomodo autem lavat? Aut per baptismum, aut per abundantiam lacrymarum, imitantium aquas baptismatis; qui autem hoc non facit, portabit iniquitatem suam, retributionem videlicet injustitiae: sic enim divinam Scripturam in peccatis poenas restituere invenies comminantem. Unde Ezechiel Deum induxit dicentem: Non parcet oculus meus super te, et non miserebitur, sed vias tuas ponam super te, et abominationes tuae in medio tui erunt.

(CAP. XVIII.) Et dixit Dominus ad Moysen: Loquere [Col. 0434D] filiis Israel, et dices ad eos: Ego Dominus Deus vester: juxta consuetudinem terrae Aegypti in qua habitastis non facietis; juxta morem regionis Chanaan, ad quam ego introducturus sum vos, non agetis, neque in legitimis eorum ambulabitis. Facietis judicia mea, et praecepta mea servabitis, et ambulabitis in eis. Ego Dominus Deus vester. Custodite leges meas atque judicia, quae faciens homo, vivet in eis. ( Ex Hesychio. ) Praecipiens ergo ea quae nunc dicta sunt: Ego sum Dominus Deus vester, inquit, ut creatorem et Dominum discentes eum qui mandavit, summo studio ea quae praecepta sunt ab eo custodiamus: sic ergo sanctionis totius intentionem explanavit. Quae est autem haec? ut ab omni iniquitate abstineamus, et [Col. 0435A] quae virtutis sunt agamus, juxta consuetudinem terrae Aegypti, et juxta morem terrae Chanaan nihil facere, sic ab omni iniquitate abstineri praecepit. Septuaginta autem pro consuetudine studia interpretati sunt, quia malignas adinventiones et fabulas solet divina Scriptura appellare, malorum studia, ut pote Ezechiel dicente, post iniquitates quas Deus in templo seniores Israel agere ostendit: Et dixit ad me Dominus: Vides, fili hominis? Et rursus: Conversus videbis studia majora horum. Non solum ergo a fornicatione, et avaritia, et a superbia, sed et a divinationum et auguriorum abjectionibus et veneficiis praecepit abstinere, sed et a magiis et similibus aliis, ita ut Moyses in Deuteronomio diceret: Quando ingressus fueris terram quam Dominus Deus tuus dederit [Col. 0435B] tibi, cave ne imitari velis abominationes illarum gentium, nec inveniatur in te qui sciscitetur et observet somnia atque auguria, nec sit maleficus, nec incantator, nec pythonas consulat, nec divinos, et quaerat a mortuis veritatem, omnia enim haec abominatur Dominus, omnis qui haec facit: pro abominationibus enim his Dominus disperdet eos ex te. Ab his ergo abstineri prius oportet, et sic nobis dicit: Facietis judicia mea, et praecepta mea servabitis, et ambulabitis in eis, id est, movemini et conversamini in eis, et nullo tempore vacetis ab eorum correctione. Deinde rursus subdidit: Ego Dominus Deus vester, custodite leges meas atque judicia, quae faciens homo vivet in eis. Sed quaeri pertractarique dignum est cui in uno loco legis bis dixit fieri judicia sua, et praecepta [Col. 0435C] sua custodiri? vel cur dicat bis: Ego Dominus Deus? Ergo quia duo sunt Testamenta, Vetus et Novum, unde et ipse per Jeremiam dixit: Dabo vobis testamentum novum, non secundum testamentum quod dedi patribus vestris, in die qua apprehendi manum eorum ut educerem illos de terra Aegypti (Jer. XXXI) , recte secundo judiciorum praeceptorumve memoriam facit, ut etiam illa ostenderet quae erat postea sanciturus, de quibus nunc addidit: Quae faciens homo vivet in eis; in ipsis enim vera vita credentibus in Christum perficitur, de qua in Evangelio Dominus dicebat: Haec est voluntas Patris mei ut omnis qui videt Filium et credit in eum, habeat vitam aeternam (Joan. VI) . Valde ergo rationabiliter secundo dicit: Ego Dominus Deus vester, contestans quia ipse Dominus [Col. 0435D] et priora judicia sive praecepta et posteriora sancivit; quae qui fecerit, vivet in eis, non in prioribus judiciis et praeceptis. Vide quid addidit: Ego Dominus.

(IBID.) Omnis homo ad proximam sanguinis sui non accedet, ut revelet turpitudinem ejus. Ego Dominus. Turpitudinem patris tui et turpitudinem matris tuae, non discooperies: mater tua est, non revelabis turpitudinem ejus. Turpitudinem uxoris patris tui non discooperies, turpitudo enim patris tui est. Turpitudinem sororis tuae ex patre sive ex matre, quae domi vel [Col. 0436A] foris genita est, non revelabis. Turpitudinem filiae filii tui vel nepotis ex filia non revelabis, quia turpitudo tua est. Turpitudinem filiae uxoris patris tui quam peperit patri tuo et est soror tua non revelabis. Turpitudinem sororis patris tui non discooperies, quia caro est patris tui. Turpitudinem sororis matris tuae non revelabis, eo quod caro sit matris tuae. Turpitudinem patrui tui non revelabis, nec accedes ad uxorem ejus quae tibi affinitate conjungitur. Turpitudinem nurus tuae non revelabis, quia uxor filii tui est, nec discooperies ignominiam ejus. Turpitudinem uxoris fratris tui non revelabis, quia turpitudo fratris tui est. Turpitudinem uxoris tuae et filiae ejus non revelabis. Filiam filii ejus, et filiam filiae ejus non sumes ut reveles ignominiam ejus, quia caro illius sunt, et talis [Col. 0436B] coitus incestus est. Sororem uxoris tuae in pellicatum illius non accipies, nec revelabis turpitudinem adhuc illa vivente. (Ex Augustino). Sed diligentius haec secundum historiam intuenda sunt: Turpitudinem patris tui et turpitudinem matris tuae non revelabis. Turpitudinem eorum cum matre concumbere, ibi est enim turpitudo patris et matris, nam postea prohibet et novercae ubi dicit: Turpitudinem uxoris patris tui non revelabis, turpitudo enim patris tui est; ubi exposuit quomodo in matre utriusque turpitudo est patris et matris, in noverca enim tantum patris. Turpitudinem sororis tuae ex patre tuo aut ex matre tua quae domi est nata, vel quae foris nata est, non revelabis turpitudinem earum; quae domi nata est intelligitur ex patre, quae foris nata est intelligitur [Col. 0436C] ex matre, si forte de priore viro eam mater susceperat, et cum illa in domum venerat quando patri ejus nupsit. Quem monet Scriptura ne revelet turpitudinem sororis suae, hic videtur non prohibuisse, et quasi praetermisisse concubitum cum sorore de utraque parente nata; non enim dicit: Turpitudinem non revelabis sororis tuae ex patre et ex matre, sed, ex patre aut ex matre; verum quis non videat etiam illud esse prohibitum multo maxime. Si enim non licet sororis turpitudinem revelare ex quolibet parente natae, quanto magis ex utroque? Quid est autem quod, interposita prohibitione concubitus etiam cum suis neptibus, sive de filio, sive de filia, sequitur et dicit: Turpitudinem filiae uxoris patris tui non revelabis? Si enim hucusque dixisset, intelligeremus [Col. 0436D] etiam cum filia novercae prohibitum fuisse concubitum, quam ex priore viro noverca peperisset, nec hujus qui prohibetur soror esset, vel ex patre vel ex matre; cum vero addidit: ex eodem patre soror tua est, non revelabis turpitudinem ejus, manifestat de sorore factam esse istam prohibitionem, cum fuerit ex patre et ex noverca, de qua jam superius dixerat: an ideo iterum hoc apertius voluit prohibere, quia superius sobobscurum fuit, saepe enim hoc facit Scriptura. Turpitudinem fratris patris tui non revelabis, et ad uxorem ejus non introibis, exposuit quid dixerit, turpitudinem fratris patris tui, id est, patrui tui non revelabis, hoc est enim ad uxorem ejus non introibis. In uxore quippe patrui tui voluit [Col. 0437A] intelligi turpitudinem patrui, sicut in uxore patris turpitudinem patris. Turpitudinem uxoris fratris tui non revelabis, turpitudo fratris tui est: quaeritur utrum hoc vivo fratre an mortuo sit prohibitum, et non parva quaestio est: si enim dixerimus de vivi fratris uxore locutam Scripturam, uno generali praecepto, quo prohibetur homo ad uxorem accedere alienam, etiam hoc utique continetur. Quid est ergo quod tam diligenter has personas, quas appellat domesticas, propriis prohibitionibus distinguit a caeteris? Non enim et quod prohibet de uxore patris, hoc est de noverca, vivo patre accipiendum esse, et non potius mortuo; nam vivo patre quis non videat multo maxime prohibitum, si cujuslibet hominis uxor aliena prohibita est maculari adulterio? De his personis [Col. 0437B] ergo videtur loqui, quae possent non habentes viros in matrimonium convenire, nisi lege prohiberentur, sicut fertur esse consuetudo Persarum. Sed rursus si fratre mortuo intellexerimus prohibitum esse ducere fratris uxorem, occurrit illud quod excitandi seminis causa, si ille sine filiis defunctus esset, jubet Scriptura esse faciendum, ac per hoc collata ista prohibitione cum illa jussione, ne invicem adversentur intelligenda est exceptio: id est, non licere cuiquam defuncti fratris ducere uxorem, si defunctus posteros dereliquit, aut etiam illud esse prohibitum ne liceret ducere fratris uxorem etiam, quae a fratre vivo per repudium recessisset. Tunc enim sicut Dominus dicit (Marc. X) : Ad duritiam Judaeorum Moyses permiserat dare libellum repudii, et per hanc [Col. 0437C] dimissionem potuit putari, quod licite quisquam sibi uxorem copularet fratris, ubi adulterium non timeret, quoniam repudio discessisset. Turpitudinem mulieris et filiae ejus non revelabis, id est, ne putet quisquam licere sibi ducere filiam uxoris suae. Simul enim mulieris et filiae ejus non licet revelare turpitudinem ejus, id est, ambabus misceri et matri et filiae. Filiam filii ejus et filiam filiae ejus non accipies, etiam neptam uxoris de filio vel de filia duci prohibuit uxorem. Super sororem ejus non accipies in zelum: hic non prohibuit superducere, quod licebat antiquis propter abundantiam propagationis, sed sororem sorori noluit superduci. Quod videtur fecisse Jacob, sive quia nondum fuerat lege prohibitum, sive quia suppositae alterius fraude deceptus est, ad [Col. 0437D] illam magis de placito veniebat, quam posterius accepit, sed injustum erat priorem dimitti, ne faceret eam moechari. Hoc autem, quod ait in zelum, utrum ideo positum est, ne sit zelus inter sorores, quod inter illas quae sorores non essent contemnendum fuit? an ideo potius ne propter hoc fiat, id est, ne hoc animo fiat ut in zelum sororis soror superducatur? (Ex Hesychio.) Illud opportune intuendum est quod dicens: Omnis homo ad proximam sanguinis sui non accedet, ut revelet turpitudinem ejus, addidit: Ego Dominus. Et quid opus erat hoc addi, cum semel, et hoc initio praesentis sanctionis, dixerit, Ego Dominus Deus vester, sed aperte illud ostendit quia is quae haec sancit, ipse est qui nobis et carne [Col. 0438A] conjunctus est, nostraeque cognationis effectus est particeps. Unde injustum est ut magnitudinem cognationis ejus injuriemus. Cum autem haec ita se habeant, intelligendum est sanciri spiritaliter. Non vult enim nos revelare quaelibet peccata a cognatis amicisve nobis credita fuerint, nec prodere turpes actiones illorum, ne forte patiamur quod Cham, qui patris nuditatem videns non cooperuit, sed fratribus egrediens patefecit (Gen. IX) . In patre ergo et matre et sorore, et quoscunque alios cognatos enumeravit, cum carnalibus et illos oportet accipi, de quibus Paulus dicit: Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem, juvenes ut fratres, anus ut matres, juvenculas ut sorores (I Tim. V) . Deinde cunctam nobis qui fideles sumus cum omnibus qui ejusdem sunt [Col. 0438B] fidei conquirere cupiens cognationem, sic rursus dicit: Multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alterius membra (Rom. XII) . Unde et impium revelare cujuslibet praedictorum turpitudinem appellavit, quia spiritalis cognationis praevaricatio ad Deum tendit, postquam cum eo habemus cognationem vinculi spiritalis. Verumtamen nec hoc praeterire oportet eum qui diligenter meditatur legis eloquia, quia secundum Septuaginta decem graduum cognationis numerum in praesenti posuit legislator, cujus numeri omnia mandata sunt legis, ostendens quia quisquis turpitudinem revelat carnalium spiritaliumve cognatorum, totius legis invenitur esse transgressor. Quare? Quia alienum est a charitate, quod agit, quae est legis plenitudo. Hoc enim quod [Col. 0438C] ait Paulus: Non adulterabis, non occides, non furtum facies, non concupisces, et si quod est aliud mandatum, in hoc verbo restauratur. Diliges proximum tuum, sicut teipsum. Dilectio proximi malum non operatur; plenitudo legis est dilectio (Rom. XIII) . Planior autem fit intellectus, si ipsam perscrutemur litteram: Omnis homo ad proximam sanguinis sui non accedet, ut revelet turpitudinem ejus; ut non accedamus ad cognatos in lege cognitionis praesumentes, et per hoc eos tentantes, ac deinde actiones eorum turpes cognoscentes prodamus eos. Unde et nimis opportune subdidit: Ego Dominus, id est, manifestans hominum peccata, sed quaecunque confessi fuerint et orando exposuerint, tegens et dissipans, ita ut ne quidem vestigium eorum reperiatur. [Col. 0438D] Sororem uxoris tuae in pellicatum ejus non accipies, nec revelabis turpitudinem adhuc illa vivente. (Ex Hesychio.) Recte haec praecipiuntur, quia in pace vocavit nos Dominus Deus. Qui enim cum omnibus nos pacem habere vult, etiam per Paulum dicens: Si possibile est, quod ex vobis est cum omnibus hominibus pacem habetote (Rom. XII) . Multo magis pacatos nos vult esse cum proximis, quod subvertit, si simul quis uxori sororique ejus jungatur, ut sorores quippe simul habitent, et ut inter simul habitantes excitetur zelus, unde contentio rixaque generatur. Post hoc lex praecepit, non oportere in Judaica conversatione ecclesiasticam accipere, nec simul pascha, quod in figura est, cum eo, quod est intelligibile [Col. 0439A] celebrare; nec festivitatem azymorum celebrantes, Christi panis coenam sumere, quae sunt vera azyma, nec circumcisionem simul praedicare et baptisma. Memoramini autem illius qui dixit: Ecce ego Paulus dico vobis: Si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest (Gal. V) . Sed et si forte quis Judaica conversatione usus est, negligendo eam mortificet, id est, intutiorem atque inefficacem reddat, et tunc ei quae est Ecclesiae misceatur, quae soror quidem illius, quia eamdem legem habet, eosdemque prophetas, sed aemula est: non quod ipsa zeletur, sed quod haec illius zelum patiatur, quia divitiae ejus ad nos per ipsam devolutae sunt, in tantum ut Paulus de his qui ex circumcisione sunt, ad Galatas qui ex gentibus erant, diceret: Aemulantur vos non bene, sed [Col. 0439B] excludere vos volunt (Galat. IV) . Quia autem non Ecclesia Synagogam zelatur, sed ipsa a Synagoga zelum patitur, manifestum est ex eo quod non secunda uxor primam, sed prima aemulatur secundam: sicut ex desiderio viri subingrediente solet, unde et Lia zelabatur Rachel.

Ad mulierem quae patitur menstruam non accedes, nec reveles foeditatem ejus. Id est, ad menstruatam mulierem non accedes: segregabatur enim secundum legem propter immunditiam. Hoc cum superius satis sufficienter prohibuisset, quid sibi vult, quod etiam hic hoc iisdem praeceptis voluit adjungere? An forte ne in superioribus quoniam dictum est, ne figurate accipiendum putaretur, etiam hic positum est, ubi talia prohibita sunt quae etiam tempore Novi [Col. 0439C] Testamenti, remota umbrarum veterum observatione, sine dubio custodienda sunt: quod videtur etiam per prophetam Ezechielem significasse, qui inter illa peccata quae non figurate sed manifeste iniquitates sunt, etiam commemorat, ad mulierem menstruatam si quis accedat, et inter justitiae merita si non accedat. Qua in re non natura damnatur, sed concipiendae proli noxium perhibetur. Cum uxore proximi tui non coibis, nec seminis commistione non maculaberis. Ecce ubi rursus prohibet adulterium quod cum aliena uxore committitur; quod etiam in Decalogo prohibetur. Unde apparet illa ita prohibita, ut etiam mortuis viris suis, non ducant uxores, quarum prohibet turpitudinem revelari.

(LEVIT. XVIII.) De semine tuo non dabis, ut consecretur idolo Moloch, vel secundum Septuaginta: Praesto esse principi, nec pollues nomen Dei tui: Ego Dominus. Cum masculo non dormies coitu femineo, quia abominatio est, cum omni pecore non coibis, nec maculaberis cum eo; mulier non succumbet jumento, nec miscebitur ei, quia scelus est. (Ex Hesychio.) Bene hae interpretationes stylo conjunctae sunt: praesens enim legislatoris intentio est a libidinibus et a nefariis commistionibus, et a fornicatione tam sensibili quam intelligibili cohibere eum qui accipit legem, et propterea non eum praecepit ei quae in menstruis constituta est propter pollutionem concubitus [Col. 0440A] contra legem misceri, sed nec uxori proximi. Adulterium enim ista commistio non conjugium est: unde cum dixisset: Cum uxore proximi tui non coibis, addidit nomen, nec seminis commistione maculaberis, hoc explanans, quia jam non est hoc conjugium; neque enim polluerat eum qui commiscebatur: quia honorabile est conjugium et thorus immaculatus (Hebr. XIII) : sed cum sensibili fornicatione, et ab intelligibili nos removere maximo studio nititur, propter quod subdidit: De semine tuo non dabis servire Moloch; sive ut Septuaginta, principi. Cui autem principi nostra translatio et reliqui Interpretes ostenderunt. Ipsi enim Moloch pro eo, quod est principi, consone ediderunt; idolum autem hoc fuisse, etiam Stephanus concionans, maxime autem Amos [Col. 0440B] ante eum, prophetans demonstravit; ait enim: Et portastis tabernaculum Moloch vestro, et imaginem idolorum vestrorum sidus Dei vestri, quae fecistis vobis (Amos V) . Semen autem non solum cognatos, sed omnem nostram actionem et doctrinam intelligamus, ut nec actionem nostram demus ad serviendum idolis: quia radix omnium malorum cupiditas (II Tim. VI) , quae est idolorum servitus; sed talia doceamus quae non ad erroris idolorum impietatem pertinent. Sic enim intelliges non oportere ad mulierem quae in menstruis constituta est ingredi ad revelandam turpitudinem ejus, ut non in errore paganorum nos misceamus: hujus enim figuram gerere eam quae in menstruis constituta est, superius ostendimus, cum de mentruatis et fluxum sanguinis patientibus mulieribus interpretandi [Col. 0440C] necessitate sermo habitus est. Sed nec revelemus foeditatem ejus, ut non dicamus neque deducamus ad medium actiones eorum malas, non quasi eis parcentes, sed propter eos qui audiunt quia nocet audientibus. Propter quod dicit Paulus: Quae enim in occulto ab eis fiunt, turpe est dicere (Ephes. V) . Sed uxorem proximi refugiamus ut non polluamur in ea, gentilis videlicet et idololatrae, qui proximus noster propter naturam et propter cognationem dicitur. Propter quod et Dominus inquisitus a scriba: Et quis est proximus meus? (Luc. X) eum qui descenderat ab Hierusalem in Jericho, et in latrones inciderat, videlicet daemones, et neque a sacerdote, neque a levita sanatus est, sed a Samaritano, proximum dixit. Cum hujusmodi ergo muliere [Col. 0440D] non concumbis, ut tali seminis commistione maculeris: ut non paganorum sapientiae, intantum communicemus, neque intantum in ea incumbamus, ut aliquam pollutionem ex ea in dogmate conquiramus; nec polluamus nomen Dei nostri, quod communiter in omnia quae dicta sunt intelligamus: quia polluit nomen Dei, non solum fornicationis turpitudine et aliquibus actionibus idolorum utens, sed et si quis ex paganorum errore et ea quae appellatur apud eos philosophia, subintroducit in divina Ecclesiae dogmata; quod quidam patientes in sortem haereticorum lapsi sunt, et facti sunt extra Ecclesiam; ut pote polluentes nomen Dei, id est, injuriantes et quodammodo coinquinantes, quia non oportet ea quae sunt [Col. 0441A] mortuorum super vitam inducere, sed custodiendum est Pauli mandatum scriptum a Spiritu, Quae participatio justitiae ad iniquitatem? Aut quae societas Christi ad Belial? (II Corinth. VI.) Hoc enim et ipse quodammodo legislator significans in his quae dicta sunt, cum subdidit: Ego Dominus, qui gloriam habeo omnibus incommunicabilem, quanto magis daemonibus, qui corruptores sunt animarum, et idolis earum. Ipsis autem verbis sanctionem terribiliorem facit ex eo quod mediam eam sicut cernis his de quibus nunc loquitur posuit: praecedentibus quippe his quae modo discussa sunt, rursus proponit quia non debet cum masculo virili coitu concumbi, sed nec cum pecore coiri necessario in hoc utroque mandans tanquam utrumque contra naturam est, sed insuper quia jumentorum [Col. 0441B] est, et ut vir viro, foedo coitu misceatur, quod fugiendum atque adversandum est. Sed et Paulus haec demonstravit, ad poenam ea docens et iram Dei et perditionem committentium peragi. Sed et reliqui Interpretes pro abominabili, Symmachus ineffabile, Aquila infectum ediderunt, hoc quidem actione, illud autem etiam verbo vel narratione, non esse portabile, nec legitimum dicentes. Nos autem praeter haec masculum qui virilia agit intelligamus hominem, de quo David dicebat: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum (Psal. I) . Et rursus: Fiat manus tua super virum dexterae tuae (Psal. LXXIX) . Hunc effeminari non oportet, nec dissolvi ejus, quam habet in virtute perseverantiam. Hoc enim opportune cum viro, muliebri coitu misceri intelligitur; sed [Col. 0441C] quemadmodum alium effeminatum fieri non oportuit, ita nec nos nefariis voluptatibus acquiescere, quae recte quadrupedia, ut pote in terram intendentia, et actiones quae virum deceant non habentes, dicta sunt: in terram namque intendunt quadrupedia et manuum carent usu, quae in actiones dignas hominibus accipiuntur, quia proprie hominum est manibus laborare. Non ergo oportet cum his coire, ex quibus quis polluitur: qui enim moratur in delectationibus, sive voluptatibus, ita ut concumbat in eis, hic et semen effundere dicitur, propter hoc quia polluitur ab eis, sive quia delectatur in eis, et frequenti usu seminat eas quodammodo aut ab eis seminatur semine aliquo, quod inimicus dormientibus nobis et negligentibus, in mundum seminavit, [Col. 0441D] polluens valde, ita ut et a sacro tabernaculo debeat hic qui talis est, ut polluens expelli, alienusque esse a Dominica area, qui per malum semen factus est zizania. Legem autem non vir solus, sed et mulier necessario custodit, illa utique quam Salomon laudat: Mulier bona benedicetur, timorem autem Dei laudat.

(IBID.) Ne polluamini in omnibus his quibus contaminatae sunt gentes, quas ego ejiciam ante conspectum vestrum, e quibus polluta est terra; cujus ego scelera visitabo ut evomat habitatores suos. Custodite [Col. 0442A] legitima mea atque judicia. (Ex Hesychio.) Non parvo modo pollui in praedictis peccatis, indignatio et poena, quae in eis definita est demonstrat. In nullo enim eorum oportet pollui. Nam qui in uno pollutus fuerit, in omnibus polluitur, quia ea, quae sibi ad invicem conjuncta sunt, lex ostendere cupiens, in unum omnia collegit, quae intantum sunt gravia, ut gentes etiam integras perderent, et terram polluerent, pollutamque respui facerent, et eos qui in ea talia commiserunt evomeret atque renueret, non quia poterat expellere a se vel evomere, vel sicut Theodotion edit, respuere eos, sed eosdem nocentes, quasi ingemiscit naturaliter in transgressionibus suis, quemadmodum Paulus dicit: Quia ipsa etiam creatura ingemiscit et parturit usque adhuc (Rom. VIII) . [Col. 0442B] Deus autem tam gemitum ejus vindicat, quam legem suam et creaturam, ut pote propriam quae demonstrat ex his quae nunc dixit, cujus ego scelera visitabo; et haec quidem nos docet per litteram lex. His autem conjuncta sunt et non contraria, si per spiritalem intellectum gentes in his omnibus pollutas daemones intellexerimus, gentes siquidem hi propter multitudinem dicuntur. Cum enim nimis sint iniqui et omni laetantur malitia, maxime tamen fornicatione, et nefaria fornicatione, ac multo magis idololatria, gaudent, quia in his corpus et anima maculatur, et totus homo qui et terra appellatur per hoc polluitur: sed visitat Deus terram, videlicet hominum genus, et scelus. Sive ut Septuaginta: injustitiam ejus in eam, id est, quae est ab ipsa et in semetipsa committitur. Ab ea quidem quia [Col. 0442C] abominabiles sunt peccantes, et si a daemonibus ad hoc protrahuntur. In semetipsa autem, quia accipientes occasionem illi ex nostra negligentia, contumeliam ingerunt nostrae naturae. Sequitur:

Et non faciet ex omnibus abominationibus istis tam indigena, quam colonus qui peregrinantur apud eos: Omnes enim exsecrationes istas fecerunt accolae terrae, qui fuerunt ante vos et polluerunt eam. Cavete ergo ne et vos similiter evomat, cum paria feceritis, sicut evomuit gentem, quae fuit ante vos. Omnis anima quae fecerit de abominationibus istis quippiam, peribit de medio populi sui. (Ex Hesychio.) Tam incolam, id est, eum qui a patribus in lege nutritus est, et ab infantia doctus est litteras, quam proselytum, et qui adjunctus est nobis, id est eum qui deforis [Col. 0442D] nobis adjectus est, qui interius sumus, recedere ab abominationibus oportet, et nullatenus haec facere, quae colebant antiquiores qui terram nostram polluerunt. Hi enim antiquiores quidem nobis sunt in conditione, quia invisibiles sunt creaturae. Polluerunt autem hominum genus, inobedientiam ei Adam et alia post illum mala suggerentes, veluti mendacium, homicidium et quaecunque his similia sunt; ita ut Dominus de diabolo diceret: Ille ab initio mendax et homicida est (Joan. VIII) . Suggesserunt autem eis qui mentem lubricam et vergentem ad malum habebant; nam nec Abel, nec Seth, nec Enoch, nec Noe, nec aliis justis suggerere potuerunt, vel magis suggesserunt, sed non obtinuerunt, sed [Col. 0443A] irrisi sunt ab eis et recesserunt: neque enim inimici cogitationes ignorantes justi, sicut ait Apostolus: Non enim ignoramus cogitationes ejus. Scientes autem eas ab eis se custodiunt, sed illos quidem intelligibilis nostra terra, visitata a Deo per Salvatoris adventum evomuit, ergo et eos quoque intelligibilis terra abhorret et emovet illos. Non enim jam in hominum portione, sed in daemonum ordinabuntur, perdentur enim eorum animae. Hoc autem in gehenna fit, ubi maxime locus et sors daemonum est. Quod manifestat Christus dicens: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) .

Custodite mandata mea: Nolite facere quae fecerunt hi qui fuerunt ante vos, et ne polluamini in eis: Ego [Col. 0443B] Dominus Deus vester. (Ex Hesychio.) Vere in duobus, vel tribus testibus stabit omne verbum. Hoc enim legislator confirmare volens de eisdem, ecce tertio praecepit: Et custodite, inquit, mandata mea; nolite facere quae fecerunt hi qui fuerunt ante vos; ut ostendat quia non hominis cujuslibet, sed ipsius Dei sunt [Col. 0444A] mandata: qui quomodo debeant custodiri non verbo tantum, sed et opere incarnatus per suam conversationem ostendit, ut non faciamus autem omnia quae fecerunt hi qui fuerunt ante nos. Sed vide quibus praesentem sanctionem confirmavit verbis: Ne polluamini in eis, quia ego sum Dominus Deus vester; omnes nos a pollutione mundare volens, quia imagine ejus circumdati sumus, et polluta quidem ea a qualibet earum quae vetitae sunt malarum et nefariarum actione necessario irascitur, munda autem conservata intantum placet, ut etiam inhabitet in nobis; quod manifestat Paulus utrumque, ait enim sic: Nescitis quoniam templum Dei estis, et spiritus Dei habitat in vobis? Quicunque ergo templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei [Col. 0444B] sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) . Consummatam ergo sanctificationem custodientes, totam in nobis habemus inhabitantem Trinitatis plenitudinem, si tamen templum Dei sumus, videlicet Patris, Christi autem corpus et membra, et Spiritus sanctus in nobis habitat, in Christo Jesu Domino nostro.

(LEVIT. XIX.) Locutus est Dominus ad Moysen dicens: [Col. 0443C] Loquere ad omnem coetum filiorum Israel, et dices ad eos: Sancti estote, quia et ego sanctus sum, Dominus Deus vester: unusquisque patrem et matrem suam timeat; sabbata mea custodite; ego Dominus Deus vester. Nolite converti ad idola, nec deos conflatiles facietis vobis; ego Dominus. ( Ex Hesychio. ) Recte sanctificationem praeposuit, quia omnis virtutis est ad fundamentum, quam quia sectari modis omnibus oportet, legislator ostendens, convenienter ait: Sancti estote, quia sanctus ego sum Dominus Deus vester, id est, si vobis placet placere Deo aut adesse vobis eum, vel magis esse cum eo vultis, Dei enim praesentia et conjunctio omnes a vobis insidias laesionemque removet, sanctificationem consequimini. Sanctus autem conjungi profanis non [Col. 0443D] patitur, propterea Paulus dicebat: Nescitis quia templum Dei estis, et spiritus Dei habitat in vobis? Quicunque autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) . Superaedificans autem mandata super hoc fundamentum, extra quod nemo potest ponere aliud: Unusquisque, ait, patrem et matrem suam timeat: per sanctificationem quidem puram mentem erga Creatorem mandans, per honorem autem patris et matris impendi naturae benignitatem, quae parentibus honorem, sed et timorem deberi a filiis, sicut Dominus dedit. Deinde legis mandata recapitulare volens, id est, non occides, non furaberis, non adulterabis, non perjurabis, non assumes nomen Domini Dei tui in vanum, non concupisces uxorem proximi [Col. 0444B] tui, et ut breviter continentiam a malo praeciperet, Sabbata mea custodite rationabiliter subdidit, quia verum sabbatum est, nullum corruptionis opus operari. Nam et omne opus servile in sabbato non fieri [Col. 0444C] Moyses praecepit, aperte ab operibus carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, et similia his, cavere praecipiens eum, qui sabbatum celebrare vult secundum legem spiritus. Sed nec causam sabbati ignorare oportet, sic etenim virtutem legis quae de eo est, sciemus. Quando ergo sabbati mandatum Dominus dedit, nusquam prius invenies apud divinam Scripturam sabbatorum nomen, ut manifestum sit quia sabbatum omne vacationem carnalium et saecularium rerum praecepit: unde omne opus lex prohibens quae faciunt ad omnem animam et subdidit, per hoc aperte ostendens: quia a corporalibus nos vacare desiderat, et quae ad juvamen sunt animae et provectum pertinentia operari. Verum enim sabbatum [Col. 0444D] est, nihil materiale, nihil ad terram hominem deprimens, et ad corruptionem carnalem trahens, agere. Cum hoc autem quid aliud nunc Deus praecepit, nolite converti ad idola, nec deos conflatiles facietis vobis: Ego Dominus. Non converti autem ad idola est, non condescendere his, quae idolorum lex multa profanaque exigit. Sed nec conflatiles deos facietis vobis: non solum in animalium formis, sed nec in pecuniarum thesauris, nec in auri aut argenti massis; haec enim deos suos faciunt hi qui ea faciunt et congregant, intantum sub earum dominio constituti, ut timeant ex eis vel quantulumcunque contingere. Quid autem haec necesse habemus, qui pro omnibus possidemus divitiis eum qui dicit: Ego Dominus, id est, qui volatilia nutrio, qui lilia agri vestio, [Col. 0445A] qui ex nihilo feci, factaque nutrivi, atque haec omnia rursus ad indigentiam redigere valeo.

Si immolaveritis hostiam pacificorum Domino, ut sit acceptabilis, eo die quo fuerit immolata, comedetis eam, et die altero. Quidquid autem residuum fuerit, in diem tertium, igne comburetis. Si quis post biduum comederit ex ea profanus erit, et impietatis reus portabit iniquitatem suam, quia sanctum Domini polluit, et peribit anima illa de populo suo. ( Ex Hesychio. ) Omnia quidem, ut ita dicam, Moyses legis capitula, bis terque populo praecepit: frequenti traditione memoriam eorum auditoribus profligans, multo magis tamen mandata quae necessariora sunt, sicut et praesens mandatum, propter quod et illud proponens, pridem cum de sacrificiis praeciperet, cum et nos [Col. 0445B] plene de hoc in primo libro hujus Leviticae interpretationis discussimus: ecce nunc rursus recapitulavit, ut et nos breviter recapitulemus quae tunc permulta diximus. Sacrificium enim salutare immolari praecipiens, ipsum recte innuit, in quo ea quae pertinent ad salutem operamur: huic autem, ut sit placabilis, oportet immolari: haec utique omnimodo assequentes, quae acceptabilia Deo sunt. De quo dixit Paulus, cum quomodo oporteret assequi remotam et quietam vitam in omni pietate et pudicitia Timotheo scribens, ostendit: Hoc bonum et acceptum coram Salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II) . Comedere autem de sacrificio eo die quo immolatum est, et alio, est, ut in praesenti vita [Col. 0445C] quaecunque ad salutem pertineant operemur: hodie autem et crastinum in praesenti saeculo, divina Scriptura solet accipere. De qua re testem Jaeobum producamus scribentem, Ecce nunc qui dicitis, hodie aut crastino ibimus in illam civitatem, etc. (Jacob. IV) . Dies autem tertia quia in ipsa a mortuis Dominus noster resurrexit, figuram futuri saeculi et mortuorum resurrectionis gerit, in quo jam non licet operari, sed qui nunc operati sunt illic ad retributionem veniunt. Qui ergo sic hic vivit, tanquam illic quaedam praesentium operaturus sit, et propterea comedere tertia die sacrificium pacificorum, sive salutare dicitur, opus attrectat a legislatore prohibitum, virtutem imperfectam relinquens, velut illuc operaturus sit, et hujus sacrificium rectissime acceptum non [Col. 0445D] est, nec vita correcta est, sed qui talem sibimetipsi operatur virtutem, iniquitatem suam portabit, prius quidem imperfecte operans, deinde ut ingerens calumniam divinae legi, et dogma disseminans impium atque alienum. Hujus anima peribit de populo suo; in populo autem qui salvetur non ordinabitur, quia reliquit imperfectam vitam, quae eum salvare poterat si eam consummasset.

(IBID.) Cum messueris segetes terrae tuae, non tondebis usque ad solum, super faciem terrae, nec remanentes spicas colliqes; neque in vinea tua racemos et grana [Col. 0446A] decidentia congregabis, sed pauperibus et peregrinis carpenda dimittes: Ego Dominus Deus vester. ( Ex Hesychio. ) Vult legislator ut nos invicem diligamus, amatoresque pauperum nos esse desiderat, semperque eleemosynae studere, nunc quidem dantes egentibus, nunc autem non exigentes quae nobis debent, sed et concedentes eis colligere quascunque reliquias omnium bonorum quae a Deo sunt donata nobis repererint, et imitari eum, qui donavit non tantum misericordem, sed et qui multae miserationis est atque dicitur; et propterea metentes aut omnino vindemiantes, iterare eodem tempore ipsam messuram vindemiamque non praecepit, sed nec ex toto metere, aut vindemiare sancivit, sed relinquere quasdam omnimode pauperi, et proselyto de messione [Col. 0446B] et vindemia reliquias, et Deo qui fructus ipsos oriri facit, operatoriis gratiarum actionibus compensare. Mystice ergo per ea quae nunc dicta sunt, legislator doctoribus Judaeorum praecepit nequaquam totius legis interpretationem eos attrectare, sed cedere quaedam pauperi et proselyto, doctoribus videlicet gentium: Pauperes etenim hi sunt, quia spiritu pauperes esse praecepti sunt, et ad eos dicebatur: Beati pauperes spiritu, quia ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) ; proselyti autem ut nunc semetipsos cognationi Abrahae subinferentes, et ad Deum accedentes, modo per fidem. Ergo hoc quod legitur: Non occides, non adulterabis, doceant et Judaeorum doctores, quaecunque autem necessariam habent contemplationem et interpretationem, veluti ea quae [Col. 0446C] sunt de mundationibus, de sacrificiis et alia similia, doctoribus Ecclesiae cedant. Et quae decidunt de messura eorum, id est, quaecunque cernunt eos trans gredientia, quae videlicet ignorant. Hos ergo racemos sibimet colligere Judaei et in suis divitiis thesaurizare non possunt, quia eorum vitam minime sunt zelati, pauperi autem eos et proselyto relinquunt. Nobiscum enim sunt prophetae, et quotquot justi apud populum Judaicum fuerunt, intantum ut memoriae eorum a nobis annis singulis honorentur, quod apud illos non fit, ut experimento cognoscatur veridicum divinum eloquium.

(IBID.) Non facietis furtum, non mentiemini, nec decipiet unusquisque proximum suum, non perjurabis in nomine meo. Non pollues nomen Dei tui: ego Dominus. (Ex Augustino.) Illud de furto positum est in Decalogo: Quod autem dicit, neque meutiemini, neque calumniam faciet unusquisque proximo, mirum si non eo praecepto continetur quod ibi positum est, Neque falsum testimonium dices adversus proxi mum tuum, quoniam neque calumnia sine mendacio fieri potest, quod falsi testimonii generalitate concluditur. Sed utrum haec aliqua compensatione admittenda sint, magna quaestio est, sicut de mendacio pene omnibus videtur, quod ubi nemo laeditur, pro salute mentiendum est. Utrum ergo ita et de furto? [Col. 0447A] An furtum fieri potest ubi nullus laeditur? quin imo fieri potest etiam, quando ei cui fit consulitur, tanquam si quisque hominum volenti se occidere gladium furetur. Nam calumnia, nescio utrum cuiquam ad ejus utilitatem fieri possit, nisi forte quod ad majus gaudium fiebat, quo post ea fruerentur, quod Joseph de scypho calumniabatur fratribus suis, quibus etiam explorationis falsum crimen intenderat; quanquam si definitionibus ista determinare tentemus, fortasse furtum non est, nisi quando alieno occulte ablato proximus laeditur, et calumnia non est. nisi quando falsi criminis objectione proximus laeditur: mendacium autem non possumus dicere, tunc tantummodo esse quando proximus laeditur. Cum enim falsum ab sciente dicitur, procul dubio mendacium [Col. 0447B] est sive illo quisquam, sive nemo laedatur. Proinde magna quaestio de mendacio, utrum possit aliquando justum esse mendacium, facile solveretur fortasse si sola praecepta intueremur non exempla. Nam quid isto praecepto absolutius, non mentiemini? Sic enim dictum est quomodo non facies tibi idolum, quod factum non potest aliquando justum esse, et quomodo dictum est non moechaberis. Quis autem dicat aliquando moechiam justam esse posse? et non furaberis secundum definitionem illam furti, justum esse furtum nunquam potest; et non occides, quoniam cum homo juste occiditur, lex eum occidit non tu. Nunquid ita dici potest, cum homo juste mentitur, lex mentitur? sed exempla faciunt difficillimam quaestionem. Mentitae sunt obstetrices [Col. 0447C] Aegyptiae, et bona illis Deus retribuit; mentita est Raab pro exploratoribus terrae, et ideo liberata est. An ex quo dictum est in lege, non mentiemini, ex illo intelligendum est, nec in tali causa licere mendacium, in quali causa legitur Raab esse mentita? Sed magis credibile est, quia injustum erat mendacium, ideo prohibitum? non quia prohibitum, ideo factum injustum? fortassis ergo sicut de obstetricibus diximus, non hoc in eis remuneratum, quod mentitae sunt, sed quod infantes Hebraeos liberaverunt, ut propter hanc misericordiam illud peccatum veniale, sit factum, non tamen existimetur non fuisse peccatum: sic etiam de Raab intelligendum est remuneratam in illa liberatione exploratorum, ut propter eamdem explorationem venia sit data mendacio, ubi [Col. 0447D] autem venia datur, manifestum est esse peccatum. Sed illud cavendum est, ne ita quisque existimet etiam caeteris peccatis si propter liberationes hominum fiant, ita venia posse concedi: multa enim mala intolerabilia et nimium detestanda istum consequuntur errorem. (Ex Hesychio.) Fines nobis bonae conversationis legislator ostendit, simulque et peccata quam ad se invicem habeant cognationem tradit. Quae enim nos parva putamus, maxima sunt, siquidem in mendacio, singulis ut ita dicam diebus solemus delinquere, vel loco, vel studio, similiterque jurisjurandi praevaricatione. Haec autem intantum sunt prava, ut ea furto conjungeret, et recte, quia furtum operatur plerumque mendacium, propter [Col. 0448A] quod Zacharias propheta falcem quam contemplatus est, longitudinis cubitorum viginti, et latitudinis cubitorum decem, contra fures eam et contra perjuros exacutam demonstravit: ait enim: Ingredietur in domum furis et perjuri (Zach. III) . Sed et omnibus peccatis cooperatur mendacium.

Devitemus autem et mendacium, in quo quidam sub specie veritatis delinquunt, calumniam facientes proximo magis mente quam lingua, quemadmodum hi qui dixerunt de Domino: Hic dixit, Possum solvere templum hoc, et in tribus diebus aedificare illud (Joan. II) ; locutus fuerat quidem haec Dominus quando Judaei ad eum dixerunt: Quod signum ostendis nobis quia haec facis? ipse autem ad eos: Solvite templum hoc, et in tribus diebus aedificabo illud, sed [Col. 0448B] non secundum illam dicens hoc intentionem secundum quam hi qui contra eum testimonium dabant dixerunt, dicebat enim de templo corporis sui, illi autem haec sicut de templo dicta Judaeorum asseverabant: unde eos et falsos testes Spiritus appellavit. Pro perjurio autem Septuaginta edunt: Non levabitis nomen meum in injustum. Jusjurandum vero in injusto est, non solum quod praevaricatur, sed etiam quod injuste custoditur, veluti quale illud fuit quod Herodes filiae Herodiadis jurans, Joannis Baptistae caput abscidit (Matth. XIV) ; oportebat enim hoc eum jusjurandum non praebere; postquam tamen juravit, non custodire, quia talia sacramenta nec initium sumere Deus vult, sed nec sumentia ad finem pervenire. Unde dicens, non levabitis nomen meum in [Col. 0448C] injusto, addidit, et non profanabitis nomen Domini Dei vestri. Quod Hieronymi translatio edit: Non pollues nomen Dei tui. Quomodo autem quis illud profanat dico, id est, malefaciendo, quia jusjurandum transgredi non potest, nam Deus per quem juravit intantum bona vult. Qui etsi promiserit de quibusdam terribilia, illi autem poenituerint, non tardat mutare sententiam, suumque sermonem refragare, ut quiddam nobis pietatis impendat, propter quod addidit: Ego Dominus, qualis de quo ait Jonae prophetia, quando Ninivitae jejunaverunt et oraverunt, et poenituit Deum dè malitia, quam locutus est, ut faceret eis, et non fecit (Jonae. III) . Multa autem et alia hujusmodi prophetae dixerunt. Sequitur:

[Col. 0448D] Non facies calumniam proximo tuo, nec vi opprimes eum. Non morabitur opus mercenarii apud te usque mane. Non maledices surdo, nec coram caeco pones offendiculum, sed timebis Deum tuum, quia ego sum Dominus. (Ex Augustino. ) Omnia enim quae prohibentur committi in proximum, ad hoc unum referenda sunt quod dictum est: Non nocebis proximo; nam quod sequitur, Non rapies, nisi ad hoc referatur ne rapiendo noceatur, aliquando evenit ut non rapiendo quisque noceat. Nam gladius insanientis rapiendus est, et si non fecerit quis ut oportuerit, magis nocuerit. ( Ex Hesychio. ) Vides quemadmodum paulatim lex ejus qui legem accepit colat mentem, et ea quae videntur parvula peccata conjungit [Col. 0449A] magnis, ut timore definitae in majoribus peccatis poenae et a minoribus abstineamus. Sicut enim eis sociantur mandato, ita et in poena sociantur. Quia qui legem totam servaverit, peccaverit autem in uno, factus est omnium reus (Jacob. II) . Sed nec frustra calumniae vim conjunxit; quae enim differentia est apud eum qui rebus suis caret, sive vi, sive armis, forsitan aut potentia qualibet, vel per circumventionem judiciorum, aut fraude, vel quolibet alio simili modo his careat; sed et qui die tota operatus est ut acciperet mercedes, ex quibus cum filiis et uxore et parentibus exspectantibus easdem mercedes viveret, et non accepit, sed dilatus est, nonne calumniam et vim patitur, non solum in cibo; sed et per haec etiam in vita? vita enim in cibo quotidiano [Col. 0449B] ducitur; ergo et si crastino recipiat, quia praeterito die, in quo laborem sustinuit, permansit jejunus, vim pertulit et calumniam passus est. Et quod aliis substantia est, hoc sunt mercedes laborantibus. Ergo recte vis etiam horum privatio dicitur. Sed et qui maledicit surdo, multum nocet; et qui ponit coram caecis offendiculum, in quo pedibus offendant. Is quidem qui surdus est, dum maledicitur nocetur, non solum quia de eo detrahitur, sed quia emendare, aut haec cavere in quibus de eo detrahitur non potest; sed nec caecus ab offendiculo qui ei ponitur, custodire se potest: evenit autem, et huic et illi, ex utroque mors; caeco quidem dum conteritur per offendiculum; surdo autem maledicto, quasi de principe detraxisset, aut aliud quidpiam fecisset, quod [Col. 0449C] ei periculum ingereret, semetipsum minime corrigenti. Et hoc quod videtur esse parvum, quod a multis saepe ludentibus delinquitur, transit ad mortem; unde nimis opportune David, beatum dixit eum qui in cathedra pestilentiae, id est deridentium, non sedit (Psal. I) . Nos autem ad eadem rursus exsequenda pergamus. Non enim solum pecuniarum calumniam et vim lex prohibuit, sed et omnem aliam, et multo magis eam quae est in spiritalibus, ut non gloriam arripiamus alterius, nec quod alterius labore collectum est, in nobismetipsis attrahamus; propter quod et Paulus dicebat: Non enim in aliena regula in his quae parata sunt gloriari (II Cor. X) ; et rursus donatum sibi dicit evangelizare, non ubi nominatus est Christus, ne super alterius fundamentum aedificaret [Col. 0449D] (Rom. XV) . Alterum autem alterius interpretatio est: nolebat enim praedicare, ubi alter praedicavit, ut non mercedes abriperet alienas. De his enim mercedibus ait legislator: Non morabitur opus mercenarii apud te usque mane. Non jam praedicantibus, sed adhuc discentibus mandans non negligere, nec otiosum apud se sinere doctorale verbum; mercenarius enim Dei est, qui praedicat verbum ejus. Merces autem ejus est retributio praedicationis, veraci existente hujus rei teste Paulo, qui dicit: Quae est ergo merces mea, ut Evangelium praedicans sine sumptu ponam Evangelium Christi? (I Cor. IX.) Septuaginta autem edunt: Non dormiet merces mercenarii tui apud te usque mane; quia enim dormire [Col. 0450A] negligentes dicuntur demonstrat Dominus, discipulis mandatum dans: Vigilate, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit; sed et quando dormientibus hominibus, videlicet negligentibus, seminare dicebat inimicum zizania. Mane autem futurum saeculum est, quia nocti praesentis vitae succedit, et lux inexstinguibilis in eo habitat. Non ergo oportet otiosum esse apud nos doctorum verbum, per omne hoc tempus cui futuri temporis mane succedit, quia et in hoc avaritia et injustitia in doctoribus exercentur, mercedem perdentibus quae eis ex provectu discipulorum deberetur. Per surdum autem et caecum, eos qui inobedientiae et ignorantiae morbo detinentur lex innuit, ad quos Isaias dixit: Surdi, audite, et caeci, intuemini ad videndum (Isa. XLII) . Hi non maledicendi [Col. 0450B] sunt, sed admonendi, si tamen eos converti volumus. Unde Paulus eum qui docet in mansuetudine docere eos qui contradicunt doctoribus Ecclesiae praecepit; sed nec offendiculum eis falsa dicentes aut agentes debemus effici. Hoc enim ipse Paulus prohibens atque corrigens scripsit: Si quis viderit eum qui habet scientiam in idolio recumbentem, nonne conscientia ejus, cum sit infirma, aedificabitur ad manducandum idolothita (I Cor. VIII) . Sic legis tam littera quam spiritu juvari possumus. Sequitur:

Non facies quod iniquum est, nec injuste judicabis, nec consideres personam pauperis. Nec honores vultum potentis. Juste judica proximo tuo: Non eris criminator et susurro in populis. Non stabis contra sanguinem proximi tui. Ego Dominus. ( Ex Hesychio ). [Col. 0450C] Non quamlibet justitiam, sed summam et perfectam studeri lex, maxime in praesentibus, constituit, recto itinere ordineque procedens, ut prius videatur pauperibus legem constituere, deinde potentibus, ac deinde principatus et potestates habentibus, ut et per hoc ostenderet personam non deberi accipi. Non furtum enim nec calumniam facere, nec jurare in injusto, etsi divitibus vel potentibus aliquando contingit, verumtamen propria pauperum quodammodo sunt peccata: per paupertatem enim furari et calumniari et transgredi sacramenta compelli videntur, ita ut Sapiens ille in Proverbiis diceret: Divitias et paupertatem ne dederis mihi, ne forte satiatus illiciar ad negandum, aut egestate compulsus, furer et perjurem nomen Dei mei (Prov. XXX) . Vi autem opprimere [Col. 0450D] et mercedibus privare, et irridere surdum aut caecum, quia quaedam eorum sunt potentiae, quaedam vero prodigae quodammodo vitae et deliciarum contumeliam generantium peccata, praecipue personis divitum et potentum, lex sanciri dicitur. Personam autem accipere in judicio, hi qui magistratuum praesident vel judicum tribunalibus, quos judicantes nec quidem pauperum personas oportet accipere. Nemo enim Deo misericordior est, qui misericors et miserator super omnes appellatur: Verumtamen judicii tempore nequaquam jam ita appellari vult, sed justus, teste David, qui dicit: Deus judex justus fortis et longanimis (Psal. VII) . Nec quidem potentis oportet admirari personam in judicio, quia Deo nullus est [Col. 0451A] potentior; ipsius autem est judicium. Ipse enim, nobis judicantibus, causantis personam suscipit; cujus rei testis est idem Moyses, in Deuteronomio ita dicens: Non respicies personam in judicio, secundum parvum et minorem judicabis. Non distinguas personam hominis, quia judicium Dei est (Deut. I, 16) . Ergo si vis personae donare potentis, personae Dei dona: donas autem, si ad partem te justitiae contuleris, illic enim habet personam, quia justus Dominus, justitiam dilexit, aequitatem vidit vultus ejus (Psal. X) . Quamobrem etiam nunc juste judicari proximo praecepit. Oportet enim nos nosse quia in quo judicio judicaverimus, in eodem judicabimur. His addidit: Non eris, inquit, criminator et susurro in populis; vel, sicut Septuaginta edunt, Non ambulabis [Col. 0451B] in dolo in gente tua: non stabis contra sanguinem proximi tui. ( Ex Hesychio. ) Dolo sanguinem conjunxit, videlicet homicidium, sicut et David psallit: Virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus (Psal. VII) ; et iterum: Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos (Psal. LIV) . Gladius enim occultus est dolus, ensis exacutus et latens, ita ut David rursus diceret, Sicut novacula acuta fecisti dolum (Psal. LI) ; sed nos ab eo velociter recedamus, expavescentes illum pro peccati vicinia, cui meruit esse conjunctus; nec contra sanguinem proximi stemus, sed omnes insidias et collegium quod pro qualibet iniquitate fit, fugiamus: quia quidam singulariter infirmi, et per semetipsos nocere non valentes, misceri solent multitudini, et necesse est ut quando [Col. 0451C] plures simul conveniunt, malitia valentior inveniatur. Hic enim commodat manum, alter linguam, alius his quae aguntur consensum praebet, alter innuit, et ita malitiae consummatur insania. Sequitur:

Ne oderis fratrem tuum in corde tuo, sed publice argue eum, ne habeas super illo peccatum. Non quaeres ultionem, nec memor eris injuriae civium tuorum. Diliges amicum tuum sicut teipsum. Ego Dominus, leges meas custodite. ( Ex eodem. ) Ne oderis fratrem tuum, addidit, in corde tuo, quia frequenter in personis peccantium personam odio eos habentium indui compellimur. Unde Paulus Thessalonicensibus praecipiebat: Si quis non obedit verbo nostro per epistolam, hunc notate, et non commisceamini cum illo ut [Col. 0451D] confundatur. Hoc autem dum fit, odii praebet praesumptionem; quorum enim aliorum, nisi odientium et adversantium est non commisceri? Sed hanc aversationem non praecepit in corde fieri, ait enim: Non commisceamini ei ut confundatur, et erubescens omnimodo emendetur (II Thess. III) . Qui autem emendabat eum cui non commiscebatur, nullatenus eum odisse in corde suo poterat. Quod confirmans etiam hoc addidit, Et nolite quasi inimicum existimare illum, sed corripite ut fratrem. Omnem autem justitiam explens, et per singulas species vitae quodammodo legem ponens, confirmationem mandatis quam oportet apponit, quam si custodierimus nemo nostris nocere divitiis, nemo nostrum thesaurum [Col. 0452A] furari poterit. Est autem confirmatio haec.: Et diliges amicum, sive, ut Septuaginta, proximum tuum sicut teipsum: habens in modico totam legem, et per unum tibi hoc mandatum omnia custodire facile est. Charitas enim, ait Paulus, proximo malum non operatur. Plenitudo ergo legis charitas est (I Cor. XIII) . Sed et omnem vitam nostram esse in bonis facit; si enim diligo proximum sicut meipsum, et forsitan filios non habuero, aut divitias, aut decorem, aut mundi gloriam, aut potentiam, video autem proximum habentem, gaudeo, et nihilominus, tanquam ego haec habeam, laetor ego: in illo enim et ego habeo. Idipsum autem et in spiritalibus, in quibus maxime eam, quae ad proximos pertinet, dilectionem custodire debemus, et non invidere operantibus justitiam, [Col. 0452B] nec morderi quando alii secundum Christum glorificantur, quando in verbo doctrinae locupletantur, quando abundant divinis donis; sed imitandus est Christus, qui in tantum nos dilexit, ut apostolis majora signa facere quam ipse fecit concederet. Unde et nunc dicens, Diliges amicum tuum, sive proximum sicut teipsum, addidit: Ego Dominus, leges meas custodite. Quantum vero nos Deus dilexerit, ipso dicente cognosce: Ait enim: Majorem hac charitatem nemo habet, quam ut animam suam quis ponat pro amicis suis (Joan. XV) .

( Ex Augustino. ) Quaeri autem potest quid sit quod cum supra dixisset: Non odio habebis fratrem tuum in animo tuo; arguendo argue proximum tuum, et non accipies propter ipsum peccatum, consequenter [Col. 0452C] adjunxit, et non vindicetur manus tua, utrum pro eo quod est non punitur? Animo enim bono facies cum disciplinam peccati proximo imponis, ne accipias peccatum ejus negligendo. Ad hoc enim pertinet quod ante posuit: Non odio habebis proximum tuum in animo tuo. Videri enim potest ei qui arguitur quod oderis eum, cum non sit in animo tuo; an non vindicetur manus tua hoc potius admonet, ne quaeras vindicari manum tuam, nec ulciscendi libidine rapiaris: nam quid est aliud vindicari velle, nisi laetari vel consolari de alieno malo? Et ideo dictum est, Non irasceris filiis populi tui; sic enim recte ira definita est, quod sit ulciscendi libido. Quidam vero codices habent, Et non vindicabitur manus tua, id est, ne arguendo vindicare te velis, sed potius consulere [Col. 0452D] illi quem arguis.

(IBID.) Jumenta tua non facies commisceri cum alterius generis animantibus: Agrum, sive, ut Septuaginta, vineam tuam non seres diverso semine. Vestem quae ex duobus texta est non indueris. ( Ex Hesychio. ) Haec quodammodo ad litteram videntur esse ridicula. Unde nec ita ea custodiri a prophetis et spiritalibus invenimus, quemadmodum Judaeorum filii infirme imperfecteque viventes, qui lac amant et solidum cibum non capiunt. Nam intende quid ad Sadoch sacerdotem et Nathan prophetam et ad Banayan [Col. 0453A] David dicebat: Ponite filium meum Salomonem in mulam meam (III Reg. I) ; dicens enim meam, ostendit quia et ipse in mulam sedebat. Si autem jumenta commisceri alterius generis animantibus, id est, asinum equo commisceri lex vetuit, et abominabile hoc erat, oportebat et ea quae fiebant, et ea quae nascebantur ex eis procul dubio abominari. Sed et si vestimentum ex duobus fieri non vult, quomodo Sapiens ille de forti muliere haec in Proverbiis dicit: Invenit lanam et linum et operata est utile manibus suis (Prov. XXXI) ; et rursus: Ex bysso et purpura vestimenta ejus (Ibid.) . Nec enim utilia sunt vestimenta. Bonum autem indumentum ejus, sive utile dixit esse vestimentum, unum quidem de lana et lino. Aliud autem rursus ex bysso et purpura [Col. 0453B] confici intelligamus. Sed quid hoc sit Paulus aperte Corinthiis scribit: Non potestis calicem Domini bibere et calicem daemoniorum. Non potestis mensae Dei participare et mensae daemoniorum: et rursus: Qui in lege justificamini, a gratia excidistis. Neque enim Judaicis seductionibus, nec errori gentilium oportet fideles commisceri. Jumenta ergo, id est, populares homines, non permittamus alterius generis animantibus, id est, non sectari circumcisionem et baptisma, alterius enim jugi est circumcisio gravis et importabilis. De quo dixit Petrus: Quid tentatis Deum, superimponere jugum in cervicibus discipulorum, quod nec patres nostri, nec nos portare potuimus? (Act. XV.) Alterius est autem baptisma Christi et levis jugi, quod nobis Christus imposuit, [Col. 0453C] dicens: Tollite jugum meum, etc. Et rursus: Jugum enim suave est, et onus meum leve. Sed nec vineam sive agrum creditum nobis vario serere debemus semine, ut non contraria divinis doctrinis Ecclesiam doceamus; quemadmodum prava sapientes haeretici Christo nuptias per suam praesentiam benedicente atque dicente, Non ea quae ingrediuntur nocent homini, prohibentes nubere, et praecipientes abstinere a cibis quae Deus creavit eis (I Tim. IV) , sibimet impietatis praeparant mortem. In quibus necessario secundum Septuaginta subdidit, Ego sum Dominus Deus vester, ab omni nos hujusmodi continentes esse malitia cupiens; et qui per Evangelium dixit ad eos qui male legem et ad suam voluntatem accipiunt: Nolite judicare secundum faciem, sed justum judicium [Col. 0453D] judicate (Joan. VII) . Vestimentum autem abominabile ex duobus contextum induitur, qui dicit se Christum adorare et adorat daemones, qui Solis justitiae se asserens militem, etiam visibilem hunc et qui ad ministerium creaturae datus est, solem placat, vel reliqua sidera aut aliquid hujusmodi, sicut Manichaei et alii multi haeretici faciunt. Non vult enim nos cum simus Dei, diabolicis immisceri negotiis, neque simul orationibus et incantationibus vacare, nec phylacteriis Ecclesiae Dei sanctorumque virorum vel e diverso pravorum veneficorum simul indui, et ea quae sunt daemonum circumducere sancto Spiritui, in quo, ait Paulus, signati sumus (Ephes. I) . Recedit enim, ut pote perpessus contumeliam, et [Col. 0454A] obtinebit immundus spiritus, et patietur hujusmodi quod Saul pertulit.

(IBID.) Homo si dormierit cum muliere coitu seminis, quae sit ancilla etiam nubilis et tamen pretio non redempta, nec libertate donata: vapulabunt ambo et non morientur, quia non fuit libera. Pro delicto autem suo offeret Domino ad ostium tabernaculi testimonii arietem; orabitque pro eo sacerdos et pro delicto ejus coram Domino, et repropitiabitur ei, dimitteturque peccatum. (Ex Hesychio.) Quantum inter libertatem et servitutem intersit, ostendere per ea quae nunc dicta sunt legislator intendit. Nam in ea quae [Col. 0454B] libera est desponsata, adulterium esse delictum ejus qui cum ea fornicatus est asserit, mortisque poenae eum subjacere sancivit. In ancilla autem nubili, quod Septuaginta ediderunt, custodita homini, id est, desponsata, absolvens a poena, sacrificium jubet offerre eum qui in eam peccavit, ex hac sensibili servitute intelligibilem voleus ostendere. Neque enim praecepit in ancillas quaslibet, quanto magis desponsatas, delictum fornicationis admitti, sed ancillam desponsatam sive custoditam homini, Judaeorum dicit Synagogam, quae legi custodita est, nec despondi Christo priusquam moreretur, legis littera poterat. Unde et Paulus dicebat: Ergo, fratres, et vos mortui estis legi per corpus Christi, ut sitis alterius qui ex mortuis resurrexit (Rom. VII) . Ipse autem ancillam esse Judaeorum [Col. 0454C] Synagogam haec dicens docuit, quia Abraham duos filios habuit, unum ex ancilla et unum de libera (Galat. IV) . Deinde quam voluit ancillam intelligi, exponens subdidit: Quae sunt per allegoriam dicta. Haec enim sunt duo Testamenta, unum quidem ex monte Sina, in servitutem generans, quae est Agar. Sina autem mons est in Arabia conjunctus ei quae nunc est Hierusalem quae servit (Ibid.) . Cum hac ergo si quis dormierit coitu seminis, id est, qui hujus particeps effectus fuerit doctrinae: in tantum ut conjungatur ei et coeat cum ea, per legis videlicet conversationem. Quasi unum reperiuntur hi qui sibi conjugali consortio sociantur. Semen autem in doctorali verbo accipi debere multipliciter in hoc Levitico libro pridem demonstravimus. Quicunque ergo haec antequam per [Col. 0454D] adventum Christi liberaretur fecerat, recte non moriebatur. Nam etsi secundum litteram et non secundum spiritum legem accipiebat, quemadmodum Judaeorum docet Synagoga, unde et ancilla juste nominatur, quia legislatoris intentionem ignorabat; servus autem, sicut dicit Christus, nescit voluntatem domini sui, et propterea delinquere dicebatur, remissionemque necessariam habebat, quia Dominicum praeceptum non secundum Dominicam studebat voluntatem. Verumtamen quia non adhuc erat liberata, et propterea occulta erat legis contemplatio, unde et tempus videbatur habere conversatio litterae, nec morti subjici dicuntur, et visitationem eis promisit. Nam quod nostra translatio habet Vapulant ambo; [Col. 0455A] Septuaginta dicunt, Visitatio erit eis et non morientur. Visitationem autem eis promisit, id est, a legis servitute libertatem. Mos enim est divinae Scripturae, libertatem visitationem appellare. Nam et liberationem servitutis Aegypti, visitationem invenimus Deum nominantem, quando ad Moysen dicebat: Convoca seniores filiorum Israel, et dices ad eos: Dominus Deus patrum vestrorum apparuit mihi, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob, dicens: Visitans visitavi vos (Exod. III) . Sed quia primi Judaei hanc salutem et liberationem, ut pote etiam alios seducentes, habebant necessariam, cum his qui dormit, id est, qui miscetur, ut seminis eorum et doctrinae particeps efficiatur, huic per sacrificium praestatur remissio, sed per Christi: hoc enim sacrificium significans, [Col. 0455B] arietem pro peccato praecepit offerri, et per ejus oblationem sacerdotem deprecari. Quis est autem hic qui primo omnium mundo deprecatus est, et quis aries qui pro peccato offertur, et cur ante ostium tabernaculi testimonii ad sacrificium deducatur, sed et qui proprie debet intelligi peccatum delicti? Ea quae de sacrificiis olim sancita sunt et exposita perscrutans, invenies Christum in eis velut in imagine figuratum, qui per crucem immolatus cum aliis omnibus peccatis, etiam hoc ignovit quod Judaeorum commisit populus, et is qui erat ei mixtus ex gentibus, qui etiam dormire cum eis dicitur, legem non secundum intentionem legislatoris accipiendo. Haec autem non importune in hoc loco, sed imo nimis opportuno tempore, quo jumenta non oporteret alterius [Col. 0455C] generis jumentis conjungi, id est, non liceret eos qui sub jugo facti sunt Christi Judaicum jugum suscipere significavit. Confirmans enim hoc, praesentia subdidit, per quae ostendit quia et ante adventum Christi quicunque exterorum illis commiscebatur, opus habebat intelligibilis arietis sacrificio ad propitiationem suam, conferens illud mente et describens apud semetipsum per figuras veritatem. Sic enim non solum non condemnari ex obveniente sibi virtute Judaicae litterae, sed etiam liberari ab ea, et a morte infidelitatis, spiritaliter legem accipiens, et sacrificia ejus ad Christum referens, poterat.

(IBID.) Quando ingressi fueritis terram et plantaveritis [Col. 0455D] in ea ligna pomifera, auferetis praeputia eorum; poma quae germinant immunda erunt vobis, nec edetis ex eis. Quarto anno omnis fructus eorum sanctificabitur laudabilis Domino, quinto autem anno comedetis fructus, congregantes poma quae proferunt. Ego Dominus Deus vester. (Ex Hesychio.) Permanet in intentione etiam nunc legislator, quam habuit prius aliis verbis praecedentibus similia sanciens, ostendens quidem nec habere fructum bonum Judaeorum populum ante Domini praesentiam potuisse. Cur enim triennio fructum ejus omnis ligni non esse esibilem dicebat, sed nec ullo modo mundum, sed et mundationem quarto anno necessariam habentem? Et quae erat haec mundatio? non aspersio, non sacrificium, [Col. 0456A] non aliud quidpiam hujusmodi, quale alio loco lex ad litteram praecepit. Ergo vacat necessario ad contemplationem spiritus eum qui non solum meditari legem, sed et aliquod ex ea percipere commodum cupit. Terram ergo Deus dat, quam ipsum dare decet, id est, divinam Scripturam quae virtutum fructus ferat, quae habet illam vitam, et colit sive operatur, quam David colere et operari promittit. Ubi enim Deo placere magis homo quam in mandatis et operibus bonis potest? Ait enim: Placebo Domino in regione vivorum (Psal. CXIV) . De quibus ipse dicit: Qui vero exspectant Dominum haereditate possidebunt terram (Psal. XXXVI) . Possidebunt enim plenam Dei spiritu Scripturam, et quae ex ea sunt bona, quae Deum exspectans, mandatorum quae in ea continentur [Col. 0456B] retributionem promittit. Hanc terram ingredi quidem filii Judaeorum praecepti sunt, et acceperunt priores.

Primi enim sacras susceperunt litteras, propter quod et lignum, quod edi potest, id est, mandata quae diximus, plantare jussi sunt, hi quidem eas meditantes, hi autem et praedicantes. Quia enim plantationi lignorum meditatio legis et praedicatio, propter eum profectum qui per partes provenit, assimilatur, audi David dicentem: Et in lege ejus meditabitur die ac nocte, et erit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum (Psal. I) . Paulus autem de praedicatione quam praedicavit Corinthiis scripsit: Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit (I Cor. III) . Sed mandata quidem bona nimis [Col. 0456C] erant, propter quod et lignum edibile appellatur.

Illi autem modo quo debebant non operabantur, secundum litteram lege utentes. Erat ergo eorum fructus, operatio videlicet legis, triennio immundus. Dicit autem triennium a tempore legis usque ad David tempus, et a David usque ad transmigrationem Babyloniae, et a transmigratione Babyloniae usque ad adventum Domini. Sic enim et Matthaeus distinxit. Quia ergo quarto hoc anno omnem fructum ipsius legis sanctum et laudabilem Domino commendavit, non tamen vel tunc esibile illud esse Judaeis dixerat, illud sine aliqua dubitatione probavit, quia totus legis fructus in adventu Domini est. Hujus enim tempus secundum ordinem temporum superius nominatorum annus recte nominabitur quartus sanctus [Col. 0456D] laudabilis Deo, quia Christus eum fructiferum faciebat, quemadmodum oportet etiam nos fructificare docens. Recte ergo sanctus erat, ut pote a Sancto sanctorum perfectus; sed et laudabibis: omnia enim quae Christus operatur, bonae famae sunt atque gloriosa, ita ut etiam ab ingratis Judaeis glorificentur. Cum enim paralyticum portantem super humeros grabatum vidissent, glorificabant Deum, qui talem potestatem dedisset hominibus (Matth. IX) . Unde non simpliciter sed laudabilem Domino fructum hunc lex appellavit. Necdum autem erat populo edibilis, necdum enim hic secundum spiritum Christi conversationem adeptus fuerat, sed in anno quinto, in apostolica videlicet generatione. Illinc enim ipse Judaeorum [Col. 0457A] populus, id est, hi qui ex eis crediderunt, et gentes omnes esibilem legis fructum, operationem videlicet, habuerunt. (Ex Gregorio.) Secundum tropologiam vero, ligna pomifera sunt opera virtutibus fecunda. Praeputia itaque lignorum auferimus, cum de ipsa inchoationis infirmitate suspecti, primordia nostrorum operum non approbamus. Poma autem quae germinant immunda ducimus, nostrisque esibus non aptamus, quia cum primordia boni laudantur operis, dignum est ut hoc animum non pascat operantis, ne dum accepta laus suaviter carpitur, fructus operis intempestive comedatur. Qui ergo inchoatae virtutis ab humano ore laudem receperit, quasi plantati ligni ante tempus pomum comedit. Hinc per Psalmistam Veritas dicit: Vanum est vobis [Col. 0457B] ante lucem surgere, surgite postquam sederitis (Psal. CXXVI) . Ante lucem quippe surgere, est priusquam claritas aeternae retributionis appareat, in praesentis vitae nocte gaudere: sedendum ergo prius est, ut post recte surgamus, quia quisquis nunc sese sponte non humiliat, nequaquam hunc sequens gloria exaltat.

(IBID.) Non comedetis cum sanguine. Non augurabimini, nec observabitis somnia. Neque in rotundum tondetis comam, nec radetis barbam. Et super mortuo non incidetis carnem vestram, neque figuras aliquas et stigmata facietis vobis: Ego Dominus. (Ex Hesychio.) [Col. 0457C] Ab omni fermento malitiae mundum esse fidelem vult, et propterea nunc quidem prohibet a servitute legis litterae, et Judaicam doctrinam demonstrat inutilem. Nunc autem rursus ad errorem gentilium sermonem vertit. Neque enim omnia quae nunc vetita sunt studentur, quippe cum non solum sint ridicula, sed etiam et noxia studentibus ea, quod maxime ostendit Ecclesiastes; ait enim: Qui observat ventum, non seminat; et qui considerat nubem, nunquam metet (Eccli. XI) . Augurium ergo non solum vox avis cujuslibet aut volatus appellatur, qui vel prohibet a quadam actione, vel etiam studiosius imminet accelerandam, sed et signis uti loquentium, praetereuntium, obviantium, et quorumdam in itinere obvenientium offendiculorum, taliumque aliorum est. Ab avibus [Col. 0457D] enim augurium, sed et aliorum signorum observatio dicitur. Aruspicium autem est, transeuntes considerare aves, et propter has in desertam ab hominibus viam egredi, ut avium volatum aut voces quales sint perscrutentur, et ex eis cognoscant quae futura sunt. Quod accusare est Deum, quia ea quae homini, quem secundum suam imaginem omnium animalium principem constituit, abscondita, haec in irrationabilibus avibus credidit, et ab eis quidpiam discit quae nec ab spiritalibus viris, sed nec a Deo qui illis revelat potest discere, sicut hi qui in praedicto errore seducti sunt arbitrantur. Insuper nec comam in rotundum aspectu capitis, sicut et Symmachus edidit, quemadmodum etiam hi facere consueverunt qui barbaricas [Col. 0458A] student comas: propter quod hoc Septuaginta sisyn, forsitan propter magnitudinem concursorum capillorum, appellaverunt. Non oportet autem hoc fieri, sed contentos esse naturalibus ornamentis, et nihil exquirere, nisi forsitan Creatorem aliquid indiguisse ad perficiendum animal accusamus. Sed nec cincinnos nutrire in honore daemonum capillis aliis fortiores, et hoc vovere, student enim hoc pagani caput puerorum offerre daemonibus: unde de hoc maxime oportet putari legislatorem praecipere. Sed nec barbam radere, vel, secundum Septuaginta, corrumpere faciem barbae. Nec incisuras in corpore sibi facere eos qui flent supra mortuos, etiam hoc enim pagani consueverunt. Sic enim affligi supra mortuos oportet, ut nec faciem laedat, nec corpus corrumpat. A quibus [Col. 0458B] nos Paulus prohibens ait: Nolo vos ignorare, fratres, ut non contristemini sicut et caeteri qui spem non habent (I Thess. IV) .

Nam quodlibet eorum quae praedicta sunt agere non est spem habere resurrectionis mortuorum, quia tanquam illis corruptis semetipsos dissipant atque corrumpunt. Prohibet etiam stigmata fieri in corpore, undique decoris legislator curam gerens, et non cedens abuti carne in quolibet horum, quae quidem ipsis nocent, totumque animal foedum reddunt. Comedere enim super montes, quod Septuaginta in initio praesentis legis posuerunt, pro eo quod nostra editio habet, non comedetis cum sanguine, propter eos qui idolorum festivitatibus consueti sunt prohibuit. Hoc enim et Oseas accusans populum Judaeorum [Col. 0458C] dixit: Spiritus fornicationum decepit eos et fornicati sunt a Deo suo: super vertices montium incensum adolebant, et super colles sacrificabant (Ose. IV) . Sed videamus praeter haec quae nos jubeat cavere, secundum spiritalem contemplationem, non comedere super montes, id est, cogitationibus superbis non pasci, de quibus Isaias ait: Omnis mons et collis humiliabitur (Isa. XL) ; non augurari, non aruspicari, ut non intendentes daemones, secundum eorum voluntatem vivamus, neque cor nostrum volucribus tradamus, quae rapiunt semen pietatis a nobis, sicut Dominus in parabolis evangelicis dixit. Comam non tondeamus, vel sicut Septuaginta, sisyn de capillis capitis non faciamus; capilli enim nostri pro cogitationibus accipiuntur, propter quod dixit Dominus: Vestri [Col. 0458D] autem et capilli capitis omnes numerati sunt (Matth. X) ; ipsi enim, ut pote judici et corda scrutanti, numeratae sunt omnes nostrae cogitationes. Non oportet ergo eas agitare quempiam vel concutere, sed nec offerre diabolo, quod faciunt quidam et de sensibilibus capillis crinem offerentes, sicut superius diximus. Insuper non oportet, sicut diximus, barbam radere, vel secundum Septuaginta, corrumpere faciem barbae, quia perfectionis nostrae signum barba est, virtutes autem designant veram nostram perfectionem, quas incongruum est corrumpere, operantes non vere, sed sub falso et ficto habitu. Nec incisiones facere super anima bonum est, in corpore sunt enim delectationes quae ad nocendam animam incidunt [Col. 0459A] corpus et corrumpunt. Sed et stigmata, id est, malae doctrinae dogmata, quia inhaerent et infiguntur animae per quaedam blandimenta vel syllogismos, vel per quemlibet alium modum docentium intelligamus. Praecepit ergo nobis lex et ab his abstinere, quia impressa vel immersa sicut solent stigmata, difficulter abolentur.

(IBID.) Ne prostituas filiam tuam ne contaminetur terra et impleatur piaculo. (Ex Hesychio.) Si enim patres, quos oportet filios emendare, ad fornicationem eos hortantur provocantes aut viventes turpiter, ut ipsi ad imitationem parentum ad malum illiciantur piaculo, vel secundum Septuaginta fornicatione, [Col. 0459B] terra completur, et ad omnem speciem impietatis proficit, quia eos qui eruditores esse debuerunt, ad malum pueri paedagogos habent. Sed nec animam nostram, quae nobis filia unigenita est, ita ut David diceret, Libera a leonibus animam meam, et de manu canis unicam meam (Psal. XXXI, XXXIV) , prostituamus, a Deo illam discessionem docentes, ne fornicante anima fornicetur et corpus. Hoc enim terra ut pote, quod de terra ortum est et in terram revertetur, appellatur. Et impleatur piaculo, vel sicut Septuaginta adulterio: ebrio quippe sessore equus defértur in praeceps, et a Deo recedente anima, omnis iniquitas dominatur in corpore.

Sabbata mea custodite, et sanctuarium meum metuite: [Col. 0459C] Ego Dominus. (Ex Hesychio.) Sicut uno existente speciali sabbato, septima videlicet die, omne aliud legitimum otium sabbatum appellatur, sic cum generalis fit abstinentia a malo. Hoc enim revera studet legislator sabbatum, et per singula quaeque recedere nobis a malo praecepit. Hoc enim fulciens addidit: Sanctuarium meum metuite, vel sicut Septuaginta sancta mea timebitis; quia quemadmodum eos qui quo debent modo accedunt ad ea sanctificant, sic hi qui inique praesumunt in eis, et non prius semetipsos sorde malitiae purgant, atque sic ad munda accedunt, corrumpunt sive disperdunt, sicut Nadab et Abiu, et filios Heli; unde et Paulus de his qui incircumspecte mystica percipiunt, subdidit: Propterea multi in vobis infirmi, et imbecilles, et dormiunt multi [Col. 0459D] (I Cor. II) , unde et nunc legislator addidit: Ego Dominus, id est, sanctus et in sanctis habitans, et necessario exigens sanctorum vindictam.

(IBID.) Nec declinetis ad magos, nec ab ariolis aliquid sciscitemini, ut polluamini per eos. (Septuaginta autem edunt:) Non sequamini ventriloquos et veneficis non adjungemini, ut polluamini in eis: Ego sum Dominus Deus vester. (Ex Hesychio.) Maxima diabolici erroris et fraudis species, ventriloquorum est exquisitio. Unde et Paulus puellam inveniens spiritum habentem phitonis, quamvis daemonium magna de ipso et Syla praedicaret et diceret: Hi homines [Col. 0460A] servi Dei excelsi sunt, qui annuntiant vobis viam veritatis (Act. XVI) , malum tamen spiritum increpans effugavit. Pessimum est etiam et veneficis adhaerere, quia daemonum inimicorum nobis et pestilentium nomina dicunt: qui etsi ad breve tempus ut in errorem mittant, videntur operari aliquid, quod ad corporalem sanitatem vile et parvum, quale etiam imperiti medici operari possunt: verumtamen nec hoc ut boni, neque ut bene volentes hominibus operantur, sed in servitutem illos redigere, et a Deo separare cupientes. Sed nec ventriloquos, id est, falsos prophetas sequamur, qui nomina Dei aliena a Deo docent et prophetant, qui ventriloqui juste dicuntur, quasi de intelligibili ventre sui cordis fabulas quasdam, id est, falsas doctrinas et prophetias proferentes. [Col. 0460B] Sequitur:

Coram cano capite consurge, et honora personam senis, et time Dominum Deum tuum: Ego sum Dominus. (Ex Hescychio.) Bonum est quidem et eum, qui jam ad canitiem pervenit, honorare. Habet enim tempus aliquid amplius procul dubio ad prudentiam, sed et honorem quem provectioribus impendimus, nos quoque a minoribus merebimur, atque ex hoc ordo bonus vitam nostram in honestate custodiens nobis profligatur. Canum autem vere senem, id est, eum qui sapientia profectus est, intelliget, de quo ait Moyses: Interroga patrem tuum et annuntiabit tibi, seniores tuos et dicent tibi (Deut. XXXII) . Sed et Paulus: Presbyteri duplici honore digni habeantur, maxime qui laborant in verbo et doctrina. Sequitur:

(IBID.) Si habitaverit advena in terra vestra et moratus fuerit inter vos, ne exprobretis ei, sed sit inter vos quasi indigena, et diligetis eum quasi vosmetipsos: fuistis enim et vos advenae in terra Aegypti: Ego Dominus Deus vester. (Ex Hesychio.) Terram nobis a Deo datam, esse culturam virtutum, bonamque ejus doctrinam, superius diximus. Si quis autem ad hanc accesserit advena, videlicet volens converti ad nostram fidem, et terrae illius civis conscribi, de qua Paulus ait: Accepistis ad Sion montem et civitatem Dei viventis Hierusalem coelestem, et multorum millium angelorum frequentiam et Ecclesiam primitivorum [Col. 0460D] qui conscripti sunt in coelis (Hebr. XII) , non affligamus eum, id est, non aggravemus contra eum jugum, ut modo genito et noviter credenti graviora mandata imponamus, ut non sicut Pharisaei et scribae peccemus, quos accusans Dominus dicebat:

Alligant onera gravia et importabilia, et imponunt ea super humeros hominum, ipsi autem digito suo non volunt ea movere (Matth. XXIII) . Non ergo eum, qui credit ad fidem hoc facientes et quaedam legalia ab eo exigentes, affligamus eum. Sit autem nobis sicut indigena qui nutritus est in fide, et crevit in pietate. Unde et Petrus hoc evidenter sanciens, ad eos, qui volebant circumcidere de gentibus credentes, dicebat: Quid tentatis Dominum, imponere jugum super cervices discipulorum, quod nec patres nostri nec nos potuimus [Col. 0461A] portare? Sed per gratiam Jesu Christi credimus salvari sicut et illi (Act. XV) . In hoc ergo unumquemque advenam, sive ut Septuaginta dicunt, proselytam, sicut nosmetipsos diligamus, ut illa praecipiamus eis tantum, per quae nosmetipsos, si ea egerimus, salvari credimus.

Nolite facere iniquum aliquid in judicio, in regula, in pondere, in mensura, statera justa et aequa sint pondera: justus modius, aequusque sextarius: Ego Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegypti. Custodite omnia praecepta mea et universa judicia et facite ea. Ego Dominus. (Ex Hesychio.) Similis est etiam haec sanctio praecedentibus, quando post lucrum litterae ejus, etiam spiritum perscrutati fuerimus. Non ergo fieri oportere injustum in judicio in [Col. 0461B] praecedentibus praecepit. Nunc autem nec in mensuris injuste agere, nec in pondere, nec in stateris praecepit, ne forte his ipsis quae quasi termini sunt justitiae ad injustitiam utamur. Pro terminis enim justitiae vendentibus et ementibus, aut alio quolibet modo contrahentibus mensurae dantur, et pondera, quemadmodum leges judicantibus: unde de non faciendo injustum judicium, et de non immutandis stateris et ponderibus, sed et de sextario modiove habendo justo, id est, de omni mensura vini aut olei, additur ab omni utique injustitia, quae erga proximum geritur, tam in majoribus quam in minoribus praecepit abstinendum. Quia quod injustum est, ubique abominabile est. Placet autem Deo semper quod justum est. Praeterea quod diviti possessio [Col. 0461C] agri et domus est, hoc et pauperi mensura vini et tritici, et panis pondus est, et alia ex quibus vitam quotidianam ducit. Sed nec injustum in judicio mentis faciamus, nec mensuras et stateras ejus, quae naturaliter nobis insita est justitiae corrumpamus, aliter nostra, et aliter proximi peccata judicantes. Ait enim Dominus: In quo judicio judicaveritis, judicabimini, et in qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII) . Quod ipse interpretans, quemadmodum deberet intelligi subdidit: Quid autem vides festucam in oculo fratris tui, trabem autem quae in oculo tuo est non vides?

Sed nec in ponderibus et stateris et mensuris divinis noceamus, sed justas stateras et mensuras et pondera, id est, leges Scripturae divinae custodiamus. [Col. 0461D] Nullatenus eis stateram aut pondus super imponentes proprium, et neque hoc quod Pharisaei patiamur. De quibus Dominus in Evangeliis dicebat: Quare transgredimini mandata Dei propter traditiones vestras (Matth. XV) . Illa enim ad memoriam nostram quia haec locutus est, lex revocans subdidit: Ego Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegypti: custodite omnia praecepta mea, et universa judicia et facite ea. Evangelica mandata demonstrans quae ex auctoritate Dominus praecepit.

(CAP. XX.) Locutus est Dominus ad Moysen dicens: [Col. 0462A] Haec loquere filiis Israel: Homo de filiis Israel et de advenis qui habitant in Israel. Si quis dederit de semine suo idolo Moloch, morte moriatur. Populus terrae lapidabit eum, et ego ponam faciem meam contra illum, succidamque eum de medio populi sui: eo quod dederit de semine suo Moloch, et contaminaverit sanctuarium meum, et polluerit nomen sanctum meum. Quod si negligens populus terrae, et quasi parvipendens imperium meum dimiserit hominem qui dedit de semine suo Moloch, nec voluerit illum occidere, ponam faciem meam super hominem illum et cognationem ejus, succidamque ipsum, et omnes qui consenserunt ei ut fornicaretur cum Moloch, de medio populi sui. (Ex Hesychio.) Cujus rei gratia de iisdem bis et ter aliquando lex praecepit, frequenter in praecedentibus diximus, quia [Col. 0462B] propter memoriam legentium hoc faciat. Unde eadem recapitulans mandata, nova quaedam eis interserit, ut non superflua videatur legum repetitio, et inquisitione novorum etiam anterioribus studiosius intendamus. Hujus rei gratia actiones quasdam in praeteritis prohibens, poenam earum tacuit, ut quae sit haec vel qualis quaerentes, ea quae inferius sancit, scrutemur. In his enim poenas inseruit, quas tunc praetermisit. Olim ergo prohibens de semine suo Moloch, sive secundum Septuaginta principi, dari. Erat autem hoc idoli cujusdam vel daemonis nomen. Secundum quod Stephanus Amos introduxit dicentem: Et recepistis tabernaculum Moloch, et sidus Dei vestri Rempham, figuras quas fecistis ut adoretis eas (Amos V) . Est autem Moloch vel Melchom, ut [Col. 0462C] saepe etiam legitur idolum Ammonitarum, quod interpretatur rex vester, et sidus Dei vestri Rempham, id est, facturae vestrae, vobis pro Deo suscepistis. Significat autem luciferum, cujus cultui Sarracenorum gens, ob honorem Veneris erat mancipata. Nunc ergo idipsum rursus contestans contra peccantem, judices, ultoresque non solum principes populi, sed et totam Synagogam et populum facit. Populus enim, inquit, terrae lapidabit eum. Nec his contentus addidit: Et ego ponam faciem meam contra illum, succidamque eum de medio populi sui, per hoc omnes erigens et provocans contra eum qui talia commisit. Sed et terrorem indicens, si neglexerint, et non cum studio praeceptam poenam suis in eum exercuerint manibus, utpote in tantum irato Deo, ut [Col. 0462D] ipse aperte praedictam sententiam contra eum ferret. Cur autem? Quia de semine suo dedit Moloch, ut contaminaret sanctuarium meum, ac pollueret nomen sanctum meum. Quicunque enim filium, aut cognatum, aut discipulum, aut amicum, aut quemcunque de suo nomine vel cognatione, aut doctrina, principi saeculi hujus qui nunc operatur in filiis diffidentiae dederit, vovens eum et consecrans daemonibus, hic quidem ad sacra daemonum, alter autem mista virili muliebrique vita. Utrumque enim erat paganis consuetudo, et his qui in errore illorum labebantur. De quibus Deus per Amos dicit: Quia isti cum fornicariis corrumpebantur, et cum [Col. 0463A] effeminatis sacrificabant. Polluit Dei sancta, quomodo? quia polluit nomen sanctum ejus.

Contaminat ergo et polluit nomen ejus, qui ei dedit imaginem, et per hanc ipsum qui sanctificavit, qui et spiritum vitae ei ex sua gratia insufflavit: quia spiritu malo et adverso Deo corrumpitur, et Dominicam imaginem in daemonum servitutem redigit, regalemque margaritam a porcis permittit pollui; idem est et quisquis de cognatione et de doctrina sua avaritiae offert, et ad avaritiam operibus aut verbis consuefacit eum qui quocunque modo discipulis ejus vel cognatus est, servum eum daemonum devotum idolis sive consecratum, militemque maligni principis hujus saeculi efficiens. Radix enim omnium malorum avaritia, quae est idolorum servitus (II Tim. VI; Gal. V) . Dicimus autem hoc ipsum et contra eos qui adulterium docent; suggerentes nefarias actiones, suadentes turpitudinem, polluentes sancta Dei, id est, signatorum Deo corpora, quorum caro templum Dei et Spiritus sancti est habitaculum. Propterea eos qui sic mala et abominabilia operibus aut verbis docent, non unius praecepit, sed omnium puniri manibus ut pote omnium inimicus et adversarius, et omnium gloriae, sicut praedictum est, nocens. Quod si negligens populus terrae et quasi parvipendens imperium meum, dimiserit hominem qui dederit de semine suo Moloch, nec voluerit illum occidere, id est, si hi qui nutriti sunt in scientia neglexerint eum qui talia docet. Haec est enim vera et recta terra, de qua ait David: Spiritus tuus bonus deducet me in [Col. 0463C] terra recta (Psal. CXLII) , quia malum est maxime tale peccatum non exsequi et impunitum dimitti. Quid est quod sequitur, et super cognationem ejus, eos videlicet qui student similia, qui cognati sunt propter similitudinem actionis et doctrinae. Ait ergo: Succidamque ipsum et omnes qui consenserunt ei, ut fornicarentur cum Moloch, de medio populi sui.

Malum est enim permittere aut consentire etiam eos qui foris sunt fornicari a Deo et adhaerere intelligibili principi: multo magis autem de medio populi sui, hoc est enim totum gregem lupis cedere, et omnes oves feris tradere. Si quidem de medio populi inimicis rapere permittimus, aut si manum porrigimus rapienti. Qui enim consentit et tacet accusare [Col. 0463D] eum quem arguere necesse est, vel admonere, vel increpare, hic non effugiet divinum judicium. Ponit autem faciem suam super eum Deus, illam de qua David dicebat: Vultus autem Domini super facientes mala, ut disperdat de terra memoriam eorum (Psal. XXXIII) . Non solum ergo qui talia faciunt, sed et qui consentiunt facientibus. Sequitur:

Anima quae declinaverit ad magos et ad ariolos et fornicata fuerit cum eis, ponam faciem meam contra eam, et interficiam illam de medio populi sui. Sanctificamini et estote sancti, quia ego Dominus Deus vester; custodite praecepta mea et facite ea: ego Dominus qui sanctifico vos. Non qualecunque peccatum esse declinare ad magos, sive, ut Septuaginta, ventriloquos [Col. 0464A] quos vel veneficos praediximus. In utroque enim a Deo receditur, sive sensibiles phitonicos et veneficos, sive intelligibiles dicas, id est, eos qui in nomine Dei falsa prophetant, deceptores et adulatores, qui veneficis sermonibus, auditus multorum corrumpunt, ut a veritate quidem auditus avertant, ad fabulas autem et errorem convertantur (II Tim. IV) . Et propterea ponere faciem suam judex, et disperdere eos de populo suo comminatus est. Addidit autem: Sanctificamini, et estote sancti: ostendens quia quotquot illos secuti sunt, polluti sunt et abominabiles atque immundi, utpote quia abominabilibus verbis et pravis dogmatibus consenserunt, insuper addidit: Custodite praecepta mea et facite ea: Manifestans et per hoc quod praevaricationem illi praeceptorum Dei doceant, [Col. 0464B] sive legem doceant, sive divina se interpretari mandata fingant, et propterea eos et sequaces eorum aversatur. Sed et brevem conclusionem verbis addidit dicens: Ego Dominus, qui sanctifico vos, id est, cur cum his qui alia contra meam legem aut meam doctrinam dicunt, corrumpimini? Ego enim sum Dominus qui sanctifico vos. Sequitur:

Qui maledixerit patri suo et matri, morte moriatur; patri matrique qui maledixerit, sanguis ejus sit super eum, sive (ut Septuaginta) reus est: ut hoc nomen ad ipsum Deum referatur. Isaias enim dixit: Nunquid non Deus unus fecit vos? nunquid pater omnium vestrum (Isa. LXIV) ? Et rursus: Domine, pater noster es tu, nos vero lutum, et tu fictor noster, et opera manuum tuarum omnes nos. (Ex Hesychio.) [Col. 0464C] Recte ergo quicunque patri detrahit, sed et matri, morte mulctatus est. Ingratus est enim naturae, benefactores blasphemat per quos a Deo esse percipientes, et per quos mediantes generati sumus. Et injuriat Creatoris organa, ut labores, quos patiuntur in nostra generatione taceamus. Nam quia maximam poenam contra hunc qui hujusmodi est, id est, mortem praecepit. Ostendens quia valde recte et rationabiliter talem se poenae scripsisse sententiam subdidit: Patri matrique qui maledixerit, sanguis ejus erit super eum, vel sicut Septuaginta, reus est; ad satisfaciendum de poenae magnitudine, mentionem et recapitulationem faciens peccati. Si ergo haec in eo qui sensibiles maledicit patres, multo magis qui blasphemat Christum. Ipse enim nos spiritaliter regeneravit; [Col. 0464D] igitur qui ejus mysterium et gratiam injuriat baptismatis, non obediens voci Dominicae. Si quis non fuerit regeneratus ex aqua et spiritu, non intrabit in regnum coelorum, hic monte morietur pessima, alienatus a regno coelorum, et aeternae vitae detrimentum sustinens. Qui et propterea reus est, quia praedicante Domino, et praedicante nihil durum nec grave, neque quod temporis et materiae aut artis disciplinae egeret, sed tantummodo mundi cordis et fidei, iste sponte hoc Domini aversatus est.

(IBID.) Si maechatus fuerit quis cum uxore alterius, [Col. 0465A] et adulterium perpetraverit cum conjuge proximi sui, morte moriatur et moechus et adultera, hoc est, qui adulteraverit et quae adulterata est. (Ex Augustino.) Hic aliquid distare voluit inter quemlibet virum et proximum, quamvis multis locis proximum pro omni homine ponit. Sed quae est ista locutio, ut cum jam dixisset de viro, hoc idem repetierit de proximo, cum sit consequens, ut multo magis ab uxore proximi abstinendum est, si ab uxore cujuslibet viri abstinendum est? Nam si prius de proximo dixisset, ne putaretur uxorem licere adulterare, non proximi addendum fuit de quolibet viro. Nunc vero si quod minus est non licet, quanto minus licet quod majus malum est? Nam si non licet adulterare uxorem cujuslibet viri, quanto magis proximi? An forte ista repetitio [Col. 0465B] tanquam exponit quid prius dictum sit ut ideo intelligat homo quantum malum sit adulterare uxorem viri, quia si hoc fecerit, uxorem proximi adulterat.

(Ex Hesychio.) Proximus est enim omnis homo hominis. Quantum ergo sensibile adulterium malum, tantum est intelligibile deterius: nam illi carni, hi autem spiritui contumeliam faciunt, et hi homini, illi autem ipsi Deo. De quibus Oseas dicit: Omnes adulterantes quasi clibanus succensus a coquente (Oseae VII) , in corde suo adulterium intelligibile accusans. Ab omni enim populo Judaeorum hoc committebatur, corrumpente legem legisque dogmata. Quicunque ergo illius viri, de quo ait Paulus: Despondi vos uni viro virginem castam exhibere [Col. 0465C] Christo (II Cor. XI) , moechatur mulierem, videlicet Ecclesiam, de qua idem ait: Viri, diligite mulieres vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam (Ephes. V) . Moechatur autem verbis turpibus disseminans non eam doctrinam propriam et non Christi, sicut ait Paulus: Turpis lucri gratia. Morte moriatur et moechus et adultera, id est, qui alienum superseminat verbum, et Ecclesia quae in se talia patitur seminari. Hanc enim sicut diximus uxorem intelligamus: Primum quidem veri conjugis videlicet Christi, deinde et conjugem ejus, cui a Christo credita est Ecclesia, sacerdotis aut forte doctoris. Quotquot enim aemulando Christum, et ad suum odium verbum corrumpunt, circa fidem naufragantes.

Sicut Hymenaeus et Alexander, quos tradidit [Col. 0465D] Paulus Satanae, ut discerent non blasphemare (I Tim. I) ; horum adulterium in personam Christi reputatur: quicunque autem aemulatione hominum qui regendas Ecclesias sunt sortiti, tale quippiam faciunt, ut eorum doctrinam subruant quod Paulus Alexandrum fecisse dixit aerarium.

Ait enim: Alexander aerarius multa mala mihi ostendit, reddat ei Dominus secundum opera sua, quem et tu devitu. Multum enim restitit verbis nostris (II Tim. IV) . Horum adulterium in proximum reputatur, cum sacerdotem videlicet sive conductorem propter cujus aemulationem ad talem justitiam progreditur. Sed et hujus mors est poena, quam et si non specialiter contra Christum, tamen contra hominem [Col. 0466A] contendens, corrumpit Christi opus, gregemque dispergit, propter quod socius ejus efficitur poenae, quicunque ab eo corrumpi se patitur.

Qui dormierit cum noverca sua, et revelaverit ignominiam patris sui, morte moriantur ambo: sanguis eorum sit super eos. Si quis dormierit cum nuru sua, uterque moriantur, quia scelus operati sunt; sanguis eorum sit super eos (Ibidem) . [Ex Hesychio.] Dictasunt haec in hoc Levitici libro a legislatore superius, sed illic quidem, non revelabis turpitudinem patris tui et matris, nec non sororis et nurus et reliquorum per ordinem dixit, quando et nos haec exponentes, non solum turpis cognatorum et nefariae commistionis aversationem legem praecipere, sed et de non revelandis [Col. 0466B] quae cognovimus, neque quae diffamandis carnalium spiritaliumve cognatorum peccatis, dicta esse exposuimus.

His autem Deus, Si dormierit addidit, illum procul dubio deducens ad medium, qui eamdem actionem pravam quam proximum egisse cognovit, nihilominus agit, nec peccati societatem erubescens, etiam sic existit proditor in quo et mortis poenam legislator recte definivit. Bene autem novercae nurum conjunxit, quia hoc quidem in patre a filio delinquitur, illud autem in filium a patre. Similis autem impietas est filium patris, aut patrem filii denudare sive diffamare peccatum, cum et ipsi in similibus deliquerunt. Ad quos Paulus dicebat: Propter quod inexcusabilis es, o homo omnis qui judicas: [Col. 0466C] in quo enim alium judicas, teipsum condemnas. Eadem enim agis quae judicas (Rom. II) .

Qui dormierit cum masculo coitu femineo, uterque operatus est nefas, morte moriantur: sit sanguis eorum super eos. (Ex Hesychio.) Quia injuria naturae est hoc peccatum ostendit, tam novitas ejus quam facinus: ergo non frustra poenam in illo mortis lex decernit. Nos autem hujusmodi et auditum aversamur. Caveamus autem et eum qui fortis est animo, atque ideo appellatur masculus. Vir enim ubique in divina Scriptura perfectus virtutibus nominatur, unde et Paulus ait: Donec occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) . Caveamus ergo verbis incongruis effeminare vel actionibus et dissolvere hujus [Col. 0466D] animae virtutem, dum cum eo videlicet et nos dissolvamur, utriusque enim sicut cernis, poena mors est. Sequitur:

Qui supra uxorem filiam duxerit matrem ejus, scelus operatus est, vivus ardebit cum eis, nec permanebit tantum nefas in medio vestri. (Ex Hesychio.) Nimis recte sic saevam poenam huic minatus est delicto: eos enim qui ex matre geniti sunt, ab his qui a filia geniti sunt, cum unus fit pater, incertum est utrum fratres an avunculos oporteat appellari: nam cum pater unus sit, fratres eos cogit aestimari. Ex duabus autem parentibus cum una sit mater, alia filia, avunculos hos qui de matre sunt geniti, ab his qui nati sunt de filia compellit necessitas appellari. Et [Col. 0467A] hoc quidem valde secundum litteram custoditur, et cavetur hujusmodi incesta commistio generisque confusio. Quia autem omnis peccati mater concupiscentia est, oportet et hoc praevaricari, ut si qua nobis peccati concupiscentia fit, usque ad hanc resistamus, et non ei conjungamus actionem. Qui autem conjungit, in igne incenditur, non solum autem ipse, sed et desiderium peccati, insuper et actio ipsa. Quo igne? De quo dixit Christus: Ignem veni mittere in terram et volo ut accendatur (Luc. XII) , id est, administrationem spiritus, qui ipsos peccatores de medio auferet, eorumque peccata. Si enim spiritu, ait Paulus, acta carnis mortificetis, vivetis.

Qui cum jumento et pecore coierit morte moriatur, pecus quoque occidetur; et mulier quae succubuerit [Col. 0467B] jumento simul interficietur cum eo, sanguis eorum super eos. Quaeritur quomodo sit reum pecus cum sit irrationale nec ullo modo legis capax! An quemadmodum transferuntur verba modo locutionis quae Graece appellatur metaphora, ab animali ad inanimale sicut dicitur, improbus ventus, vel iratum mare, ita et hic translatum est, a rationali ad irrationale. Nam pecora inde credendum est jussa interfici, quia tali flagitio contaminata, indignam refricant facti memoriam.

(Ex Hesychio.) Nimia contra populum Judaeorum legislator utitur districtione, quia intantum iniqui atque libidini dediti erant, ut ad exteras etiam concupiscentias aberrarent, et propterea cum quadrupedibus viri mulierisque commistionis mentionem [Col. 0467C] faciens, mortis esse hujusmodi poenam demonstravit. Tu autem forsitan superfluam esse fidelibus hanc legem judicabis. Neque enim, inquis, egent hujusmodi jure censeri. Non autem est superflua, sed nimis ejus nos juvare spiritalis potest contemplatio: Si quadrupedia voluptates pravas et deorsum terram contuentes intelligamus, ut pote omni humana carentes actione et propterea appellatas quadrupedia, quia quadrupedia manus sicut homines non habent, atque ideo maxima nostra cognatione carent. Quicunque ergo vir aut mulier ad alienigenas voluptates intantum incumbit, ut ne quidem per desidiam ab eis capiatur, sed imo valde eis cohaereat et cum eis coeat, ut commistionem cum eis diuturnam et perseverantem habeat, reus est is [Col. 0467D] qui talis est mortis. Hic est enim nefariarum libidinum finis, qui operantibus eas punitis recte ipsae etiam mori dicuntur. Neque enim per se subsistentes, quia nulla est peccati substantia in peccatoribus operantibus, quibus tamen perditis, et ipsi simul pereunt. Sequitur:

Qui acceperit sororem suam filiam patris sui, vel filiam matris suae, et viderit turpitudinem ejus, illaque conspexerit fratris ignominiam, nefariam rem operati sunt: occidentur in conspectu populi, eo quod turpitudinem suam mutuo revelaverint, et portabunt iniquitatem suam. (Ex Augustino.) Quid ait in hoc loco viderit nisi concumbendo cognoverit sicut in lege dicitur: Cognovit uxorem suam, pro eo quod [Col. 0468A] est, mistus est ei. Et quid ait: Peccatum suum accipient, cum de poena eorum loqueretur, nisi quia et ipsam poenam peccati, peccatum voluit appellari. (Ex Hesychio.) Tolerabile esse hoc a multis putabatur, sororibus filiae patris vel filiae matris misceri, quia et Abraham de Sara dicebat: Soror mea est (Gen. XII) , ex patre et non ex matre, quod quidem non omnimodo sic est sicut habere putatur historia. Nam eos qui ex Thare patre Abraham geniti sunt, Moyses narrans nusquam Sarae mentionem fecit. Quod si et sorori suae Abraham nupsit, ante tamen quam cognosceret Deum? Malum est ergo sororibus conjugii societate misceri, unde illud lex prohibuit. Cum ergo haec sic se habeant, nullatenus a praedicta contemplatione recedamus. Turpitudinem autem [Col. 0468B] sororis ex patre aut ex matre, revera illum intellige videre et accipere qui turpem actionem a patre aut matre, id est, in qua pater aut mater deliquit, non solum videt, sed et accipit per similem et parem actionem, et nefarius est, hic non solum perscrutans quae non oportuit, sed et superaedificans et conjungens se perpetratae a parentibus pravitati, quae soror ejus, quasi pravi pravitas appellatur. Sed ut quid diffamavit eam et disseminavit? Latentia enim plurimos parentum peccata diffamant filii quando agunt similia: unde hunc qui talis est disperdi in conspectu populi, vel sicut Septuaginta: in conspectu filiorum generis sui, id est, videntibus similia cogitantibus praecepit. Hi enim filii generis ejus recte dicuntur. Cur autem in conspectu horum [Col. 0468C] ut unius poena et caeteri pudicitiam discant. Interempto autem peccatore et peccatum simul interit, quemadmodum semel in praecedentibus diximus. Sequitur autem:

Qui coierit cum muliere in fluxu menstruo, et revelaverit turpitudinem ejus, ipsaque aperuerit fontem sanguinis sui, interficientur ambo de medio populi sui. (Ex Hesychio.) A menstruata abstineri legislator non frustra praecepit, sed hominem suadens ad pudicitiam castitatis, quae eum diligentiam habere, ex qua sanctificatio provenit volens, et non in modum porcorum continue mulieribus misceri, et ad communem corruptionem vacare, sed ex coacta abstinentia usum facere ad continentiam. Sed quemadmodum disperdi eos de populo suo praecepit, cum purgationem ei [Col. 0468D] qui dormivit cum menstruata superius indixisset? Dixit enim: Si coierit cum ea vir tempore sanguinis menstrualis, immundus erit septem diebus. Deinde post haec purgationum sacrificia narrans subdidit: Ista est lex ei, qui fluxum seminis patitur, et qui polluitur, et quae sanguinis fluxum patitur, in menstruis suis, et in fluxu seminis patiente in fluxu suo masculo et feminae et viro si dormierit cum menstruata, sic purgari, et hunc sicut et alios non puniri vult, ergo contemplemur menstruatam gentilium sapientiam, longe enim a Deo, sed et de volatu avium et cursu siderum et mensuris coeli dicens atque docens. Cum hac ergo pessimum est dormire, id est, delectari in ea et diu coire, sed et revelare et palam [Col. 0469A] proferre turpitudinem ejus, tradendo eas quae apud eum sunt eletas et errores quos habet et frontem totius erroris exponentem: quia his publicatis revelat et ipsa fluxum sanguinis sui, id est, ea quae sunt de sacrificiis idolorum subintroducens, propter quod non simpliciter dixit, interficientur, sed addidit: de medio populi sui, vel secundum Septuaginta ex genere suo; quia qui sapientiam tradit gentilium, quae praevaricatur Creatorem nostrum, et scientiam ejus, et pietatem, non est justum jam ut nominetur homo, sed et imaginem Dei semetipsum ignorando, Creatorem privavit, et ideo interficitur de medio populo, sive de genere suo, ut non jam sapientia nominetur, sed careat quod habuit falso nomine atque ficto, teste Paulo qui ait: Sapientia hujus [Col. 0469B] mundi stultitia est apud Deum (I Cor. V) .

Turpitudinem materterae et amitae tuae non discoperies, qui hoc fecerit, ignominiam carnis suae nudavit; portabunt ambo iniquitatem suam. (Ex Hesychio.) Nec sororibus praecepit eorum qui nos genuerunt commisceri, tam propter generationes, ut non confundantur, quam ut competentem reverentiam parentibus conservemus, propter eos et a sororibus eorum abstinentes, quod similiter et secundum spiritum intelligis, ut non solum velentur parentum peccata silentio et tradantur oblivioni, sed et eorum qui eis sociati sunt, unde et eorum fratres esse dicuntur. Sileamus autem illorum peccata, quia nudatis illis latere nec parentes possunt, unde ait: Ignominiam carnis suae nudavit. Qui autem hoc faciunt, [Col. 0469C] cui poenae submittuntur? portabunt ambo, inquit, iniquitatem suam, Septuaginta autem addunt, sine filiis morientur, quia non invicem sua pondera portant, sed diffamant atque disseminant cognatorum, tam secundum carnem quam secundum spiritum peccata, sine virtutibus morientur: quod est pessima sterilitas, filii etenim nos tempore judicii non juvant, virtutes autem juvant, quarum causa videlicet coronamur; quarum sterilitate animam aegrotare miserrimum est. Ornari autem hujusmodi filiorum generatione beatitudinis est: et hoc est cum Isaia dicere: A facie tua, Domine, concepimus et quasi parturivimus et peperimus spiritum salutis [justitiam], non fecimus in terram (Isa. XVI) , et haec intelligis et quae subsequuntur.

[Col. 0469D] Qui coierit cum uxore patrui vel avunculi sui, et revelaverit ignominiam cognationis suae, portabunt ambo peccatum suum, absque liberis moriuntur. Secundum aliam editionem ita legitur: Quicunque dormierit cum cognata sua, turpitudinem cognationis suae revelabit, sine filiis morientur. (Ex Augustino.) Quaeritur quousque sit intelligenda ista cognatio, cum ex longo gradu liceat utique accipere uxorem, semperque licuerit? Sed intelligendum est, ex his gradibus quos prohibuit non licere, et secundum ipsos dictum: Quicunque dormierit cum cognata sua, ubi et aliqua non commemorata, intelligenda dimisit, sicut sororem de utroque parente, sicut uxorem fratris matris, id est, avunculi. Nam de [Col. 0470A] uxore patrui primum prohibuit, quamvis haec non cognatio, sed affinitas perhibetur. Sed quid est, sine filiis morientur, cum filii ex hujusmodi conjunctionibus et ante nati sunt, et hodieque nascantur? An hoc intelligendum est lege Dei constitutum, uti quicunque ex eis nati fuerint, non deputentur filii, id est, nullo parentibus jure succedant. Sequitur:

Qui duxerit uxorem fratris sui, rem facit illicitam, turpitudinem fratris sui revelabit, absque filiis erunt. (Ex Hesychio.) Ostendit ergo legislator, quia maxime filiorum causa a creatore, societate praecepit naturam conjungi, ea quippe quae nunc tanquam abominabilia incongruaque prohibuit. Est enim revera incongruum, et jumentorum vitae proximum, [Col. 0470B] uxoribus fratrum et cognatorum, vicinorum videlicet, commisceri. Et haec in alia parte legis, id est, in libro Deuteronomii, non solum praecepit, sed etiam compulit dicens: Quando habitaverint fratres simul, et unus ex eis absque liberis mortuus fuerit, uxor defuncti non nubet alteri, sed accipiet eum frater ejus, et suscitabit semen fratris sui, et his similia. Cum autem frater non fuerit, avunculum aut eum qui aliter est ex patris cognatione, ducere mulierem defuncti sine filiis, praecepit, quemadmodum et Booz Ruth secundum legem cognationis accepit. Sic libidinis quidem causa fugit cognatorum commistionem societatemque prohibet; quando autem rursus oportet a tribulationibus sublevare vel casibus, praecipit et vult nuptias, non in pollutione corruptionis, [Col. 0470C] sed ad successionem generis, conjungi. Propter quod et eum qui sic miscetur sine filiis mori praecepit. Ait enim: Absque filiis erunt, quia filiorum procreationes legem male utendo confudit. Quid ergo est mori sine filiis? Hoc enim in hac lege quaerere maxime necessarium est: utrum filios eorum qui uxoribus fratrum avunculorumque nupserunt, in terimi praeceperit; et quomodo ait: Non morientur patres pro filiis, nec filii pro patribus? sed nullate nus eos mori praecepit; sine filiis autem illos mori dixit, secundum Septuaginta duntaxat interpretum editionem, ut non reputetur eis filiorum successio, nec filiis suam relinquant haereditatem. Hoc autem ostendit etiam Symmachus, edens planius, sed et Theodotion, qui pro eo quod dictum est, sine filiis [Col. 0470D] morientur, sine filiis erunt uterque ediderunt. Unde et spiritalem interpretationem et resolutionem similem habet superioribus. Custodite leges meas atque judicia et facite ea: ne et vos evomat terra quam intraturi estis et inhabitaturi. (Ex Hesychio.) Non nobis sufficit partem quamdam conservare legis, nec unum aliudve mandatum ad correctionem vitae peragere, sed omnia praecepta et judicia custodire necesse habemus, quaecunque a Deo jussus legislator scripsit. Haec enim dicit praecepta, vel de quibus ipse dubitans inquirebat Deum, et illo didicit judicante, sicut in filio Israelitidis mulieris, qui locutus est blasphemiam. Leges enim quae ita prolatae sunt, judicia nominat. Per haec autem totam hanc [Col. 0471A] legem breviter significavit, de qua nihil oportet transgredi, ut non ejiciatur, id est, projiciatur praevaricator. Hoc est enim emovere. Quod et Symmachus, similiter Theodotion abjicere edidit. Evomi autem unde? De terra videlicet, in qua nos Deus introduci promittit. Quae sit autem haec ex subsequentibus disce.

(IBID.) Nolite ambulare in legitimis nationum quas ego expulsurus sum ante vos. Omnia enim haec fecerunt, et abominatus sum eos. Vobis autem loquor, possidete terram eorum quam dabo vobis in haereditatem, terram fluentem lacte et melle: ego Dominus [Col. 0471B] Deus vester, qui separavi vos a caeteris populis. (Ex eodem.) Non solum ad Judaeos haec dicta sunt, quia ab omnibus gentibus propter circumcisionem et legem Moysis separatos se esse credunt, sed ad omnes qui accedunt servire Deo. Hoc enim ambulare maxime in gentium legitima non licet. Gentium autem sive nationum quarum, quas ego expulsurus sum, ait, vos; quod caeteri inter pretium ediderunt, Quas ejicio ego facie vestra, Septuaginta autem, a vobis, id est, daemonia: haec enim a facie fidelium expulit, dominantia eis prius, cum in impietate persisterent, et nec unus uni, sed multi uni dominabantur. Quod probat Maria Magdalene de qua septem ejecit daemonia; et qui vinctus erat catenis, dicit enim ei: Legio nomen est mihi, quia multi sumus [Col. 0471C] (Matth. IX) . Haec ergo quae lex prohibuit ab illis commissa sunt, aut ipsis per se agentibus, aut in hominibus operantibus, propter quod eos Deus abominatus est, et nos in haereditatem illorum introduxit, in terram fluentem lac et mel: non dixit, habentem, ut de hac sensibili terra accipias quod dictum est, sed fluentem. Quae est autem terra quae lac et mel fluat? Delicias igitur dicit futuri saeculi, et bona quae nobis Deus post resurrectionem mortuorum donat; quae lac et mel appellavit, quia eis nihil est suavius in his quibus nunc utimur cibis neque dulcius, sed et sine labore eorum cibus est, nullius operationis vel praeparationis egens: sic enim bona futuri saeculi sine labore erunt et aliquo dolore, nullius studii, nullius apparatus, nullius operationis [Col. 0471D] egentia. Et quis nobis haec dat? aperte sequentia verba legislatoris ostendunt, ego Dominus Deus vester, qui separavi vos a caeteris populis: hoc autem Christus fecit; ipse enim in Evangeliis ab omnibus gentibus non solum intelligibilibus, sed sensibilibus, distinguit eos qui in eum credunt; ait enim: Ne cogitetis dicentes, Quid comedemus aut quid bibemus, aut quid vestiemur; haec enim omnia gentes inquirunt (Matth. VI) . Ergo aperte nos separatos esse a gentibus vult sublimiorem sectando conversationem.

Separate ergo vos jumentum mundum ab immundo; avem mundam ab immunda. Ne polluatis animas vestras in pecore et in avibus, et cunctis quae moventur in terra, et quae vobis ostendi esse polluta. Eritis [Col. 0472A] sancti mihi: quia sanctus sum ego Dominus, et separavi vos a caeteris populis ut essetis mei. (Ex. eodem.) Jumenta sive pecora quia populares homines intelligat lex, volatilia autem contemplatores qui ad sublimitatem vacant scientiae, aperte a nobis et cum quibus oportebat Scripturarum probationibus ostensum est, cum de sacrificiis et cibis quadrupedum volatiliumque diceremus. Quia ergo omnis popularis mundus propter simplicitatem a pluribus judicatur, similiterque et qui ad scientiam divinam semetipsos tradere atque occupare videntur, quod non ita se habet. Oportet enim popularem prudentem esse in bono, in malo autem, sicut ait Paulus, simplicem. Hic enim qui talis est, mundus est; qui autem talis non est, immundus est. [Col. 0472B] Sed et qui contemplandis divinis vacat, necessarium habet mundum cor, mundamque conscientiam, et fidem non fictam. Qui autem haec non habent, in vaniloquia convertuntur, non intelligentes neque de quibus loquuntur, neque de quibus affirmant, sicut ad Timotheum scriptum est. Necessario ergo et horum illorumque mundos separari praecepit atque immundos, ut ab his abstineamus, illis commisceamur. Sed multam sapientiam suam etiam nunc legislator ostendit, de quadrupedibus quidem et volatilibus ita distinguens, in reptilibus autem terrae non ita. Cuncta enim quae moventur in terra immunda sunt, qui terrena videlicet sapit, cujus deus venter est, qui veneno pascitur constitutarum in pulvere voluptatum; de ipsis siquidem sicut cernis distincte [Col. 0472C] narrat dicens: Et cunctis quae moventur in terra, et quae vobis ostendi esse polluta. Ergo omnes qui terrenis pascuntur actionibus, etsi fidelium fingant habitum, ut immundi separati sunt, et inter immunda distincti sunt, a quorum nos omnimodo malis abstinere desiderat, propter quod addidit: Eritis sancti mihi, quia sanctus ego sum Dominus; qui forma vobis conversationis effectus sum, qui tantum aversatus sum terrena, ut nec haberem quo reclinarem caput; qui etiam meis discipulis mandavi; Non possideatis aurum neque argentum, neque aes in zonis vestris, non peram in via, nec duas tunicas, neque calciamenta, neque virgam (Matth. X) . In tantum ergo eorum quae in terram repunt, nihil nos sapere aut agere studet.

(IBID.) Vir sive mulier in quibus pythonicus vel divinationis fuerit spiritus, morte moriantur, vel lapidibus obruant eos: sanguis eorum sit super illos. (Ex eodem.) Hoc ipsum pythonicum esse vel divinum, sive, ut Septuaginta, incantatorem, nimiae iniquitatis est: qui enim talis est, et ipse corruptus est, et alios procul dubio in sua iniquitate corrumpit; unde praecepit lapidibus eum obrui: quia nec sensibile quid agimus, sed fabulas de corde veluti superfluos et vanos sermones, vel quaedam quasi incantantia blandimenta incongruis doctrinarum sermonibus studeamus, ut popularium sive simplicium seducamus [Col. 0473A] auditus, ad nutriendos ventres nostros, atque explere nostras voluptates alias talibus exquisitionibus cupientes. Aperte enim intelligibiles pythonicos et pravos incantatores Romanis scribens Paulus vas electionis expressit. Rogamus autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones inter vos et offendicula praeter doctrinam quam vos didicistis faciunt, et declinate ab eis. Qui autem sunt hi in subsequentibus explanavit: Hi enim Domino nostro Christo non serviunt, sed suo ventri, et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentum.

(CAP. XXI.) Dixitque Dominus ad Moysen: Loquere [Col. 0473B] ad sacerdotes filios Aaron, et dices ad eos: Ne contuminetur sacerdos in mortibus civium suorum, nisi tantum in consanguineis aut propinquis, id est, super patre, ac matre, et filio, et filia, fratre quoque et sorore virgine, quae non est nupta viro: sed nec in principe populi sui contaminabitur. Septuaginta autem, non polluetur ex subito in populo suo ad profanationem suam. (Ex Hesychio.) Littera quidem a mortuorum pollutionibus fugere sacerdotes praecepit, sed non haec est legis intentio, neque de hoc legislator loqui proposuit, sed aliquid majus intellexit, et quod nimis de sacerdotibus necessario diceretur: quia enim ipsos inspicere quando negligunt populi peccata, dicitur secundum quod in Osea scriptum est: Peccata populi mei comedent, et ad iniquitatem [Col. 0473C] eorum sublevabant animas eorum (Ose. IV) . Non quidem omnia quaecunque populus peccat, ipsis oportet imputari, sed intendenda est illa ab Ezechiele propheta dicta divisio: Fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel, et audies de ore meo verbum et annuntiabis eis ex me: si dicente me ad impium, Morte morieris, non annuntiaveris ei, neque locutus fueris, ut avertatur a via sua impia et vivat, ipse impius in iniquitate sua morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Si autem tu annuntiaveris impio, et ille non fuerit conversus ab impietate sua, et via sua impia, ipse quidem in iniquitate sua morietur, tu autem animam tuam salvasti (Ezech. III) . Hoc autem apertius, sed et subtilius, in praesenti legislator exposuit: In animabus, inquit, non contaminentur [Col. 0473D] inter cives suos, in quibus, in peccantibus videlicet, quae pollutione complentur, et aliis quidem secundum quosdam modos pollutionis auctores fiunt, maxime tamen sacerdotibus et doctoribus quando eos neglexerunt. Verumtamen in his, ait, non contaminetur in mortibus civium suorum, id est, quando nihil inventi fuerint quod eis expediebat omisisse: sed ipsi quidem quod ad se pertinuit fecisse, et Dei legem praedicasse, illi autem nolentes obedire mortem sibimet conduxerunt inobedientia: non ergo in his hi qui praesunt polluuntur, sed in propinquo et proximo suo, in patre et in matre, in filiis et filiabus, in fratre et sorore virgine, quae non est nupta viro.

[Col. 0474A] Oportet enim sacerdotem diligentiam adhibere et populo ut non peccet, sed praecipue domui suae et cognatis; propter quod Paulus ait: Haec praecipe ut irreprehensibiles sint. Si quis autem suorum, et maxime domesticorum, curam non habet, fidem negat, et est infideli deterior (I Tim. V) . Et rursus: Si autem quis suae domui praeesse nescit, quomodo Ecclesiae Dei curam habebit? (I Tim. III.) In filio, et filia, et fratre, et sorore virgine, videlicet peccantibus, necessario sacerdos polluitur, ut pote, qui debet quotidie, sed et omni hora, ea quae ad salutem pertinent eos instituere, et vigilare circa eos ut non peccent talia quae morte sunt digna. Hoc autem ipsum et in matre, et in patre intelligendum est. Filium quippe doctorem patris matrisque sacerdotalis dignitas [Col. 0474B] facit: dicens quidem sororem quae non est nupta viro, ostendit per hanc quia si cognati sacerdotis semetipsos separaverint, et domus quodammodo alia semetipsos separantes facti fuerint, nullam patiuntur in peccantibus his pollutionem; quandiu autem eis adhaerent, propinquitatis et cognationis legem custodientibus, contaminationis eorum recte participes efficiuntur, quia nec ignorare eorum peccata, ut pote cohabitantium, possunt, quod eis et contaminationis causam parit. Unde ergo dicens quod in his contaminarentur, subsequenter addidit, secundum Septuaginta, non polluetur, subito in populo suo ad profanationem ejus. Quid per hoc aliud ostendit? nisi quia polluitur quidem et in populo peccante sacerdos, sed non subito. Quae autem [Col. 0474C] accedunt in extraneis culpis, haec non illico sacerdotem contaminant, sed quando ipsi quidem permanserint in peccatis, sacerdotes autem eos curare neglexerint. Non frustra autem addidit, profanationem, sed illud per hoc verbum innuens quia quando sacerdos polluitur, secundum praedictam causam, populi peccatis, negligens videlicet et non agens quae modis omnibus sacerdotem oportebat, profanus, id est, nudus sacerdotii dignitate, invenitur unus et ipse de multis: profani enim hi qui non sunt sanctificati dicuntur, et multum recte, quia ea quae sunt sacerdotis non egerunt. Sequitur:

(Ex eodem.) Non radent caput nec barbam, neque in carnibus suis facient incisuras. Vinci a sacerdotibus [Col. 0474D] etiam tristitiam quae de morte solet accidere, lex recte praecipit, ut pote qui et ipsi spem vitae futurae habent et populum docent. Sed extra haec non solum in propriis peccatis vigilare eos, et mentes habere sanas, sed etiam in alienis, in his quae nunc dicta sunt evidenter praecepit. Quomodo autem, disce: caput et barba sapientiae est et perfectionis nostrae signum; propter quod caput nostrum appellatur Christus, in quo sapere debemus maxima quaeque atque perfecta, teste Paulo, qui dicit: Donec occurramus omnes in virum perfectum, et mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) . Recte autem et barba significat perfectionem sapientiae, quia in his qui ad juvenilem venerunt aetatem, et intelligere jam quae sunt utilia valentibus barba nascitur. [Col. 0475A] Quoniam ergo mortuos peccatores non solum Dominus, sed et Paulus appellat, cum dicit: Et cum essemus mortui peccatis nostris, convivificavit nos in Christo. (Ephes. II) . Non oportet sacerdotes maxime caput aut barbam radi super mortuum, id est, super peccatorem. Neque enim oportet cogitationes, quae sicut capilli ornatus sunt capitis, et ipsae ornatus sunt nostrae sapientiae, quando tamen sunt ordinatae atque sobriae, sacerdotem corrumpere alio peccante, sed conservare integros, ut possit exhortari, obsecrare, arguere, increpare, secundum quod Paulus ad Timotheum scripsit: Argue, increpa, obsecra, in omni patientia et doctrina (II Tim. IV) . Quomodo autem hoc fiat, subdidit: Tu autem vigila, in omnibus labora, opus fac evangelistae (Ibid.) . [Col. 0475B] Ergo sacerdos qui non exhortatur et arguit peccantem, non vigilat: qui autem non vigilat, radere caput et barbam secundum virtutem praedictorum recte dicitur. Sed neque facere in carne sua concisiones super mortuo sacerdotem decet, id est, non scandalizari in peccatore, nec offendere peccante aliquo, neque carnalem ex hoc sumere sapientiam ad incitationem similis iniquitatis; incisura enim sapientia carnis est, quod de Judaeis, qui carnaliter vivunt et sapiunt terrena, ait Paulus. Videte canes, videte malos operarios, videte concisionem.

Sancti erunt Deo suo, et non polluent nomen ejus, incensum enim Domini et panes Dei sui offerunt, et ideo sancti erunt. Quomodo polluunt sacerdotes nomen Dei, Malachias propheta exposuit: Vos sacerdotes, [Col. 0475C] qui polluitis nomen meum, et dixistis: In quo polluimus te? Offertis super altare meum panem pollutum (Malach. I) ; et his similia addens subdidit: Si offeratis caecum ad immolandum, nonne malum est; et si offeratis claudum et languidum, nonne malum est? (Ibid.) Et rursus: Magnum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus. Vos autem polluistis illud, in eo quod dicitis: Mensa Domini deserta est (Ibid.) . Ergo in peccato sacrificiorum, nomen Dei polluunt sacerdotes. Sequitur porro:

Scortum et vile prostibulum non ducet uxorem, nec eam, quae repudiata est a marito, quia consecratus est Deo suo, et panes propositionis offeret. Sit ergo sanctus, quia et ego sanctus sum Dominus qui sanctifico vos. (Ex Hesychio.) Si ergo a Deo datam [Col. 0475D] nobis sanctificationem nos sacerdotes custodiamus, sanctificamus per nostram sanctificationem eum qui sanctus secundum naturam est. Et [In] nobis duntaxat, qui in conformibus et participibus ejus gloriae voluit sanctificari, hac transformatione usus est, quasi figurate et typice loquens; verumtamen eos qui sanctificantur ab eo, scortum et vile prostibulum ducere non vult: aperte contra Judaeorum Synagogam intendens, quae quia meretrix est, audi Dominum in Isaia dicentem: Quomodo facta est mevetrix civitas fidelis Sion, plena judicii? Justitia habitavit in ea, nunc autem homicida (Isa. I) . Sed et in Osea: Et auferam fornicationem ejus in medio ejus, et adulterium ejus de medio uberum ejus (Ose. II) . Insuper et David praedicat profanationem ejus; ait enim Deo: Profanasti in terra sanctitatem ejus, destruxisti omnes materias ejus (Psal. LXXXVIII) . Sanctificatio autem Judaeorum Synagoga eorum erat procul dubio. In ipsa enim erat et sacrificium tabernaculi, in qua eorum consummabantur legitima. Ipsa est et repudiata a Deo tanquam a viro suo, qui ei per electionem vir factus fuerat, sed quia postea eam culpabilem reperit, propterea repudiavit. Quia autem omnino ejecta est, vocem audi quam Oseas protulit: Judicate matrem vestram, judicate, quia ipsa non uxor mea, et ego non vir ejus (Ose. II) . Audi autem et quam Isaias propheta tradidit: Sic dicit Dominus: Quis est hic libellus repudii matris vestrae quo dimisi eam? (Isa. L.) Ubi autem est repudium [Col. 0476B] et missio, manifestum est quia uxor erat, de qua haec dicebat. Non vult ergo eam uxorem sacerdotem ducere, ut non aliqua eorum quae ad eam pertinent legitimorum praedicet, nec utatur eis quibus illa secundum litteram utebatur; id est, ut neque sacrificia irrationalium et purificationes sensibiles, hi quibus intelligibilia credita sunt, agant.

Sacerdotis filia si deprehensa fuerit in stupro, et violaverit nomen patris sui, flammis exuretur. Grave est quidem etiam cujuslibet viri fornicari filiam, maxime tamen sacerdotis, quia secundum quod dixit Paulus: Oportet sacerdotem filios habere subditos, cum omni castitate. Ita ut non dicatur de eo quod sequitur: Si quis autem suae domni praeesse nescit, quomodo Ecclesiae Dei curam habebit? Propterea Judaeorum [Col. 0476C] Synagoga non solum uxor, sed et filia Dei appellata in prophetis invenitur. Sed utrumque ipsa depravans, indigna donis apparuit, et propterea aliena facta est, ita ut Deus per Isaiam diceret: Relinquetur filia Sion sicut umbraculum in vinea: et sicut tugurium in cucumerario, et sicut civitas quae vastatur (Isa. I) . Ipsa profanata et adulterata est. De hac invenies Deum per prophetiam in Osea dicentem: Filiis ejus non miserebor, quia filii fornicationis sunt, quia fornicata est mater eorum (Ose. II) . Nam et igne exusta est, quod manifestat templum et civitas haec Hierusalem antiqua, adhuc ostendens incendii reliquias. Ergo vera et irrefragabilis est spiritalis legis contemplatio. Neque enim solum succensa est, sed secundum quod ait lex: [Col. 0476D] funditus exusta est.

(IBID.) . Pontifex, id est, sacerdos maximus inter fratres suos, super cujus caput fusum est unctionis oleum, et cujus manus in sacerdotio consecratae sunt, vestitusque est sanctis vestibus, caput suum non discooperiet, vestimenta sua non scindet, et ad omnem mortuum non ingredietur omnino: super patre quoque suo aut matre non contaminabitur. Nec egredietur de sanctis, ne polluat sanctuarium Domini, quia oleum sanctae unctionis Dei sui super eum est: ego Dominus. (Ex Augustino.) Intelligitur ea quae supra [Col. 0477A] dixit in luctu facere eum prohibitum, id est, caput nudare cydari, et vestimenta scindere. Vestimenta enim scindere lugentibus erat antiquorum, sicut de Job scriptum est, cum ei filii ejus ruina nuntiarentur oppressi (Job. I) . Nudare autem caput cydari, propterea lugentis esse potuit, quia detractio est ornamenti. Quod vero ait, secundum Septuaginta, Super omnem animam mortuam non introibit, quomodo dicat animam mortuam, corpus mortuum, difficile est intelligere; ea tamen scripturarum est usitata locutio, quae nobis inusitatissima est. Nomen ergo rectricis suae etiam corpus accipit anima destitutum, quoniam reddendum illi est in resurrectione: sicut aedificium quod appellatur ecclesia, etiam cum inde Ecclesia exierit, qui homines sunt, nihilominus ecclesia dicitur. Sed cum corpus non accipiat animae [Col. 0477B] nomen in homine vivente, quomodo tunc vocetur anima cum caruerit anima, mirum est. Porro si animam mortuam intellexerimus a corpore separatam, ut ipsam separationem mortem dixisse videatur, id est, ut anima mortua sit, dirempta a corpore, non natura sua perdita: non enim et cum dicimur mortui peccato, natura dicimur interiisse, sed quod jam peccato non utimur, ut sic intelligatur anima mortua, id est, corpore mortua, quod eo uti desierit, cum in sua natura vivat. Quomodo potest quisquam intrare super animam mortuam, quod sacerdos iste prohibetur, cum quisquis intrat, super mortuum corpus intret, non super animam, quae discessit a corpore? An ipsam vitam temporalem animae vocabulo appellavit: quae utique mortua est [Col. 0477C] in defuncto corpore, anima illa migrante quae mori non potest, non quod ipsa vita anima fuerit, sed quod per animae praesentiam subsistebat, nomen ejus acceperit, sicut distinximus cum de sanguine loqueremur, quod dictum sit: Anima omnis carnis sanguis ejus est; est enim et ipse sanguis mortuus in corpore mortui: non autem cum abscedente anima abscessit. Vetuit ergo Scriptura summum sacerdotem etiam super patris vel matris funus intrare, quod secundum non prohibuit. Sequitur enim:

Super Patrem suum et matrem suam non inquinabitur. Ordo est autem verborum, super patrem suum non inquinabitur, nec super matrem suam. Et de sanctis non exibit, eo procul dubio tempore quo suorum [Col. 0477D] funera celebrantur, sicut ei septem diebus quibus sanctificabatur de sanctis est exire prohibitus. Non autem semper: sane si uxores ducere vel filios gignere non vetabantur summi tunc sacerdotes, magna oritur quaestio, cum lex etiam conjugali concubitu immundum hominem dicat usque ad vesperam, etiam cum abluerit corpus suum aqua, et jubeatur summus sacerdos propter incensum continuationis bis in die quotidie intrare ultra velum ubi erat altare incensi, nec quemquam immundum ad sancta fas esset accedere, quomodo id quotidie summus sacerdos implebat, si filios procreabat? Nam si aegritudo illi accidisset, quis loco ejus fungeretur? Si quis inquirat, responderi potest quod [Col. 0478A] gratia Dei non aegrotabat. Nunquid sic etiam de filiorum procreatione responderi potest? Unde fit consequens ut aut continens esset aut diebus aliquibus intermitteretur incensum; aut si illud intermitti non posset, quod non nisi per summum sacerdotem necesse esset imponi, non fieret immundus coitu conjugali, merito praecipuae sanctificationis suae. Aut si etiam ad ipsum pertinet quod de omnibus filiis Israel in consequentibus dicit, ut nullus eorum accedat ad sancta, si cui aliquid acciderit immunditia, illud pro peccato restat accipere quod nonnullis diebus non imponebatur incensum. Quod autem super funus patris sui summus sacerdos prohibetur intrare, quaeri potest quomodo jam esse poterat summus sacerdos nondum mortuo patre suo, cum eos patribus [Col. 0478B] succedere jubeat? Ideo necesse erat, nondum sepulto summo sacerdote, continuo substitui sacerdotem, propter continuationis incensum, quod per summum sacerdotem quotidie oportebat imponi. Quanquam illa quaestio de aegritudine summi sacerdotis manet, sive moriturum necesse erat diebus aliquibus aegrotare, nisi forte et hoc ita solvatur ut dicatur non solere summos sacerdotes nisi subito mori, non procedente aegritudine, sicut de ipso Aaron Scriptura testatur. Advertendum est quoties dicit: Ego Dominus, qui sanctifico eum, loquens de sacerdote, cum hoc etiam Moysi dixerit, et sanctificabis eum. Quomodo ergo et Moyses sanctificat et Dominus. Non enim Moyses pro Domino, sed Moyses visibilibus sacramentis per ministerium suum, Dominus autem invisibili gratia per spiritum suum, [Col. 0478C] ubi est totus fructus, etiam visibilium sacramentorum; nam sine ista sanctificatione invisibilis gratiae visibilia sacramenta non prosunt. Merito autem quaeritur utrum etiam ista invisibilis sanctificatio sine visibilibus sacramentis, quibus visibiliter homo sanctificatur, pariter nihil prosit: quod utique absurdum est. Tolerabilius enim quisque dixerit, sine illis istam non esse, quam si defuerit, non prodesse, cum ista sit omnis utilitas illorum. Sed etiam hoc quod sine illis ista esse non possit, quomodo recte dicatur intuendum est: nihil quippe profuit Simoni Mago visibilis baptismus, cui sanctificatio invisibilis defuit. Sed quibus ista invisibilis quoniam adfuit, profuit, etiam et visibilia sacramenta perceperunt [Col. 0478D] similiter baptizati. Nec tamen Moyses, qui visibiliter sacerdotes sanctificabat, ubi fuerit ipse ipsis sacrificiis vel oleo sanctificatus ostenditur; invisibiliter vero sanctificatum negare quis audeat, cujus tanta gratia praeeminebat. Hoc et de Joanne Baptista dici potest. Prius enim baptizat quam baptizatus apparuit, unde eum sanctificatum nequaquam negare possunt; id tamen in eo factum visibiliter non invenimus antequam et ministerium baptizandi veniret. Hoc et de latrone illo cui se cum crucifixo Dominus ait: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) . Neque enim sine sanctificatione invisibili tanta felicitate donatus est. Proinde colligitur invisibilem sanctificationem quibusdam adfuisse atque profuisse [Col. 0479A] sine visibilibus sacramentis, quae pro temporum diversitate mutata sunt, ut alia tunc fuerint, et alia modo sint; visibilem vero sanctificationem, quae fieret per visibilia sacramenta, sine ista invisibili posse adesse, non posse prodesse. Nec tamen ideo sacramentum visibile contemnendum est, nam contemptor ejus invisibiliter sanctificari nullo modo potest.

Hinc est quod Cornelius, et qui cum eo erant, cum jam invisibiliter infuso sancto Spiritu sanctificati apparerent, baptizati sunt tamen (Act. X) , nec superflua judicata est visibilis sanctificatio, quam invisibilis jam praecesserat. (Ex Hesychio.) Quis est sacerdos magnus inter fratres suos, nisi utique ille de quo dixit David: Magnus Dominus et magna virtus ejus, et sapientiae [Col. 0479B] ejus non est numerus (Psal. CXLVI) . Quis enim virtutem ejus considerare, quis numerare sapientiam aut comprehendere potest? quia cum Deus sit propter dispensationem actorum pro nobis mysteriorum, etiam sacerdos effectus est. Recte ergo hic magnus sacerdos, ut pote qui semetipsum pro nobis hostiam et oblationem obtulit, appellatur; propter quod et servos fratres suos dicere passus est, id est sanctos, qui semper ejus faciunt voluntatem. Ait enim: Quicunque fecerit voluntatem Patris mei, ille meus et frater, et soror, et mater est (Matth. XII) . Super hujus caput oleum unctionis effusum est, de quo dixit: Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi, virga recta est virga regni tui; dilexisti justitiam et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus, Deus tuus, [Col. 0479C] oleo laetitiae prae participibus tuis (Psal. XLIV) ; concordantia huic legi dicens, non solum quia unctionis uterque memoriam facit, sed quia sicut David excellere semetipsum in ipsa unctione suis participibus protestatur. Quod enim dixit: prae participibus, super participes tuos sine aliqua dubietate intelligitur; sic eum etiam legislator maximum dixit inter fratres suos, id est, superiorem. Quod autem maxime in praesenti oportet intueri historia, cum secundum Septuaginta editionem addere debuisset, cui effusum est super caput oleum unctionis, non sic ait, sed maximus de fratribus ejus, qui effudit super caput ejus. Quia enim Christi caro est quae suscepit unctionem in semetipsum communicatae sive unitae [Col. 0479D] divinitatis, ex hac autem carne fratres ejus et cognati effecti sumus, recte ait: Pontifex, id est, maximus sacerdos inter fratres suos, super cujus caput effusum est unctionis oleum, ut aperte inveniatur hoc quod intelligendum est, maximus inter fratres, id est, carnis suae. Ipsa est enim quae suscepit unctionis oleum, hujus sacerdotis, et consecratas fuisse manus, sive, ut Septuaginta, consummatas, per crucis confixionem manifestum est. Tunc enim quemadmodum hi qui secundum legem sunt sacerdotes, in sanguinem vituli et arietis consummabant sive consecrabant manus suas, sic et ipse proprio sanguine suas manus consecravit sive consummavit, de quo ait Paulus: Et qui cum esset Filius, didicit ex his quae passus est obedientiam, et consummatus [Col. 0480A] factus est omnibus obtemperantibus sibi, causa salutis aeternae appellatus a Deo pontifex juxta ordinem Melchisedech (Hebr. V) . Et rursus: Decebat enim eum propter quem omnia et per quem omnia quia multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummare (Ibid.) .

Hic et vestimentis illis indutus est quae David in psalmis cantabat: Dominus regnavit, decorem induit, induit Dominus fortitudinem et praecinxit se virtutem (Psal. XCII) . Hic caput suum non discooperiet, nec vestimenta sua conscindet: Caput suum non discooperuit, quia a Patre suo, qui ejus caput appellatur, nec passiones carnis sustinens separatur; sed nec vestimenta conscindit, id est, carnis. Ex quo enim Verbum caro factum est, inest totus suae carni, et [Col. 0480B] nunquam ab ea nec a crucifixa, nec a sepulta, nec aliud quodlibet passa, quae ad naturam nostram pertinet, se abscidit. Quod si vis audire de excelsioribus indumentis ejus, accipe verba prophetica: Amictus, inquit, lumine sicut vestimento: abyssus sicut amictum vestimentum ejus (Psal. CIII) . [ Ex Adaman tio. ] Hic est mei magni pontificis habitus, quo judicatur profunda scientiae et sapientiae luce vestitus, quae vere sancta sunt indumenta. Non, inquit, auferet de capite suo cydarim. Et prius jam diximus cydarim genus esse operimenti quod capiti superpositum pontifici praestat ornatum. Hic ergo magnus pontifex meus, nunquam deponit sacri capitis ornatum. Quid sit autem caput Christi, ab Apostolo disce, qui dicit: Caput autem Christi Deus (Ephes. V) . [Col. 0480C] Merito igitur istum capitis sui, qui Deus est, nunquam deponit ornatum, quia semper est Pater in Filio, sicut Filius semper in Patre. Et vestimenta sua non disrumpet. Vere hic est qui vestimenta sua non disrumpit, sed semper ea munda, semper integra, semper casta servavit. Sequitur:

(IBID.) . Et ad omnem mortuum non ingredietur omnino: super patre quoque suo et matre non contaminabitur. Septuaginta autem dicunt: Super omnem animam mortuam non ingredietur. (Ex Hesychio.) Quomodo autem anima moritur cum sit condita immortalis, audi prophetam dicentem: Anima quae peccaverit ipsa morietur, impietatis utique morte. Haec est enim animae mors quam maxime gentes passae sunt quae nec legem Dei, nec aliam ejus scientiam [Col. 0480D] habuerunt. Super animam ergo mortuam, vel omnem mortuum non ingredietur, quia etsi omnium peccata portavit, verumtamen impollutus permanet, et nec gentium peccatis polluitur. De his enim, secundum LXX, omni animae mortuae ut pote contra omnes effusa impietate et idololatria dicitur. Et nec super patre et matre, super populum videlicet Judaeorum, ex quibus est secundum carnem, et propterea appellatur ejus pater et mater, contaminabitur; nec de sanctis egredietur; et si peccatoribus condescendere elegit, permanet tamen sanctus et in sanctis requiescit, et a sanctis, qui in coelo sunt, angelis circumdatur.

(Ex Adamantio.) Omnis ergo homo in patre et [Col. 0481A] matre pollutus est, solus vero Jesus Deus meus in hac generatione mundus ingressus est, et in matre non est pollutus. Ingressus est enim corpus incontaminatum, ipse enim erat qui et dudum per Salomonem dixerat: Magis autem cum essem bonus, veni ad corpus incoinquinatum (Sap. VIII) . Non est ergo contaminatus in matre, sed ne in patre quidem. Nihil enim Joseph in generatione ejus praeter mysterium praestitit et affectum, unde et pro fideli ministerio patris ei vocabulum Scriptura concessit. Sic enim Maria ipsa dicit in Evangelio: Ecce ego et pater tuus dolentes quaerebamus te (Luc. II) . Sic ergo solus est hic sacerdos magnus, qui neque in patre pollutus sit, neque in matre. Videamus autem si adhuc possumus aliquid sublimius et pro dignitate [Col. 0481B] tanti pontificis invenire. Pater omnium verus dicitur Deus, matrem autem Apostolus Jerusalem dicit esse coelestem. Omnes ergo qui peccant contaminantur in Patre, a quo creati sunt; sive enim egimus aliquid impium, sive locuti sumus, sive cogitavimus contra Deum, cum non credidimus Deo, contaminati sumus in Patre; sed atque utinam tunc solum per incredulitatem factum sit, cessatum vero sit postquam credidimus!

Sic ergo etiam in matre contaminamur, si credentes Deo vel Ecclesiam laedimus, vel libertatem matris coelestis indigna peccati servitute foedamus. Solus vero Dominus noster Jesus Christus, qui peccatum nescit, neque in patre, neque in matre contaminatus est. Et de sanctis non exibit. Sed nec polluet [Col. 0481C] sanctuarium Domini, quia oleum sanctae unctionis Dei sui super eo est. (Ex Hesychio.) Ergo et si videris eum cum publicanis et cum meretricibus conversantem, et dicentem peccatoribus: Non veni vocare justos, sed peccatores in poenitentiam (Matth. IX) , tamen in nullo horum contaminabitur, actionis eorum enim malae particeps non efficitur. Unde non polluit sanctuarium Dei, id est, Spiritum sanctum. De ipso enim ait: Quia oleum sanctae unctionis Dei sui super eo est: concordans et ipse de Christo Isaiae verbis: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me (Isa. LX) . Spiritus autem pollutio, id est, injuria et contristatio est, omnis peccati pollutio; propter quod et Paulus a peccatis abstinentiam docens, dicebat: Nolite contristare [Col. 0481D] Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis in die redemptionis. Sic de maximo sacerdote et praecedentia intelligis, sed et subsequentia. Nec enim incompatientem quemdam et immansuetum eum qui primus est sacerdos, legislator vult, ut ad nullum mortuum accedat, aut suadere nobis vult: quia tanta sanctificatio qua pontifex indui dicitur, de mortuorum visione pollueretur.

Ego Dominus: Virginem ducet uxorem; viduam et repudiatam et sordidam atque meretricem non ducet, sed puellam de populo suo, ne commisceat stirpem generis sui, vulgo gentis suae, quia ego Dominus, qui sanctifico eum. (Ex Hesychio.) Seipsum esse legislatorem et impletorem hujus sanctionis maxime ostendens. [Col. 0482A] Ego Deus necessario addidit. Qualis autem, subsequentibus edocuit verbis, Virginem ducet uxorem de populo suo, sive, ut Septuaginta, de genere suo: quia genus Christi propter carnem, omne hominum genus est, cuilibet certum est. Hic ex hac, uxorem virginem, id est, Ecclesiam in eum credentium duxit. De qua Paulus dicebat: Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI) . Viduam et repudiatam et sordidam atque meretricem non ducet. Judaeorum Synagogam viduam in prophetis appellatam novimus; ad quam dixit: Tondere et gaude super filios tuos teneros (Mich. I) ; dilata viduitatem tuam sicut aquila. Sed et de populo Judaeorum, sive proditore Juda, communis enim eorum est indignitas, dicit, fiant filii ejus orphani, et uxor ejus [Col. 0482B] vidua (Psalm. CVIII) . Ipsam autem repudiatam et viduam, secundum ea quae ante paululum dicta sunt intelligimus. Repudiata est enim a Dei societate cum idolis fornicans, propter quod eam in conjugio accipere non patitur, ut intelligas quia eam conversationem quae in umbris et figuris est prohibuit, et in nullo ei communicare vult hos qui ei exspectant per vitam bonam fidemque cohaerere. Unde cum semel dixisset: Puellam virginem de populo, sive genere accipiet, non contentus fuit, sed subdidit, viduam et meretricem et repudiatam non accipiet. Secundum Septuaginta autem, virginem de genere suo accipiet; ut primum illud quidem de omni intelligas Ecclesiae corpore, hoc autem secundum, de anima omni. Quemadmodum enim societas fidelium, [Col. 0482C] sic et anima uniuscujusque sponsa Dei et Ecclesia est.

(Ex Adamantio.) Si quis nostrum peccaverit, abjectus est, etiam si non abjiciatur ab episcopo, sive quod liceat, sive quod interdum ad gratiam judicetur, ejectus est, tamen ipsa conscientia peccati, nec prodest hominis gratia, cum Christus hujusmodi animam tanquam abjectam non recipiat in conjugium. Igitur neque viduam, sicut supra diximus accipiet, neque ejectam, neque pollutam. Polluta dicitur, quae etiam si non ex integro complevit peccatum, tamen hoc ipso quod cogitavit, quod voluit, optavit, etiam si non admisit, polluta est, et a magno pontifice non eligitur, valde enim puram, valde mundam, et sinceram requirit animam, quam [Col. 0482D] sibi jungat: Quia qui se junxerit Domino, unus spiritus est (I Cor. VI) . Unde etiam ostenditur hoc, quod sint differentiae peccatorum. Qui peccaverit peccatum ad mortem, abjectus sit. Qui autem non peccat ad mortem, sed inferius aliquid, pollutus sit. Sponsa autem Christi neque abjecta, neque polluta potest esse, sed virgo incontaminata, incorrupta et munda. Sed et meretricem non accipiet. Quae est enim anima meretrix? quae ad se recipit amatores, de quibus dicit Propheta: Meretricata es, post amatores tuos. Qui sunt isti amatores, qui intrant ad animam meretricem, nisi contrariae potestates et daemones, qui desiderium capiunt pulchritudinis ejus? Pulchra namque a Deo creata est anima, et [Col. 0483A] satis decora. Audi quomodo ipse Deus dicit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Galat. I) , vide cujus decoris, cujus pulchritudinis est anima. Imaginem habet et similitudinem Dei. Hanc pulchritudinem contrariae potestates cum aspiciunt, id est, diabolus et angeli ejus, concupiscunt speciem ipsius. Et quia non possunt sponsi ejus fieri, meretricari cupiunt cum ea. Si ergo susceperis, o homo, in cubili animae tuae adulterum diabolum, meretricata est anima tua cum diabolo; si receperis angelos ejus, si spiritus diversos, qui peccare te suadeant, meretricata est cum eis anima tua. Si spiritus irae, seu invidiae, si superbiae, si impudicitiae ingressus fuerit ad animam tuam, et receneris eum, consenseris ei loquenti in corde tuo, [Col. 0483B] delectatusque fueris his quae tibi secundum suam mentem suggerit, meretricatus es cum eo. Meretricem ergo non accipiet sacerdos magnus, et non contaminabit semen suum in populo suo. Quod sit istud semen quod contaminari non vult, in Evangeliis scriptum est, Quia, qui seminat, verbum seminat. Non vult ergo contaminari verbum Dei ab his qui seminant. Qui sunt autem qui seminant? Qui verbum Dei in Ecclesia proferunt. Ex isto semine verbi Dei quod seminatur, Christus nascitur in corde auditorum. Hoc enim et Apostolus dicit, Donec formetur Christus in vobis (Galat. IV) . Concepit ergo anima ex hoc semine verbi et conceptum format in se verbum, donec pariat spiritum timoris Dei. Sic enim per Prophetam dicunt animae sanctorum: A [Col. 0483C] timore tuo, Domine, concepimus in utero et parturivimus et peperimus spiritum salutis tuae, fecimus super terram. Iste est sanctarum animarum partus, iste conceptus, ista sunt sancta conjugia, quae conveniunt et apta sunt magno pontifici.

(Ex Hesychio.) Cur autem desponsatam sibi non vult participem fieri Judaicae conversationis, ipse subinfert: Ne commisceat stirpem generis sui vulgo gentis suae. Septuaginta autem, et non profanabit semen ejus in populo suo. Ergo profanatio fidelium est. Hi enim sunt semen et plebs, nostri sacerdotis Judaicis moribus sociari. Et propterea Paulus dicebat: Evacuati estis a Christo, qui in lege justificamini, a gratia excidistis. His subdit: Ego Dominus, qui sanctifico eum, id est, propterea opus non habet legis [Col. 0483D] figuras, nec sacrificia, nec purificationes, quoniam ego Dominus, pro omnibus illis et sacrificium efficior et purificatio. Et quodcunque dixeris pertinere ad illam sanctificationem. Qui autem quando viduae et meretricis et repudiatae mentionem fecit, has, inquit, non accipiet: dicimus hoc et de haereticorum conventiculis legislatorem dixisse. Viduatae sunt enim Dei scientia, propter quod et a piorum communione expulsi sunt, sed et fornicantur in incongruis et nefariis dogmatibus. Ergo recte viduam praeposuit, secundam repudiatam, tertiam meretricem subdidit. Harum nullam sibi Dominus ad societatem ducet, ut non polluant fidelium semen, quia corrumpunt mores bonos colloquia mala.

(IBID.) Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Loquere ad Aaron: Homo de semine tuo, per familias, qui habuerit maculam, non offeret panes Domino suo, nec accedet ad ministerium ejus: Si caecus fuerit, si claudus, sive parvo, vel grandi, vel torto naso; si fracto pede, vel manu, si gibbus, si lippus, si albuginem habens in oculo; si jugem scabiem, si impetiginem in corpore, vel herniosus: omnis qui habuerit maculam de semine Aaron sacerdotis, non accedet offerre hostias Domino, nec panes Deo suo. [Col. 0484B] Vescetur tamen panibus qui offeruntur in sanctuario, ita duntaxat ut intra velum non ingrediatur, nec accedat ad altare, quia maculam habet, et contaminare non debet sanctuarium meum: Ego Dominus, qui sanctifico vos. Si secundum litteram hanc sanctionem accipere volumus, quomodo legislatoris esse justa videbitur intentio, neque enim voluntate sua maculae hominibus eveniunt? Quomodo ergo non incongruum est in his quae sponte non fiunt, sacerdotem ab officio repelli? Quid autem? Et si quis hoc ipsum legis cognoscens praeceptum, sacerdotis invidens, membrum ejus, manum vel pedem aut oculum, aut aliquid aliud attrivit? Aut si pugnans contra alienigenas et pro sanctis Dei, armatus (praeesse enim bellis sacerdotes in Deuteron. Moyses [Col. 0484C] praecepit) vulnus accepit, ex quo, quaelibet ei ex praedictis maculis eveniret, putasne dignus erat propter hoc de sacerdotio removeri? In tantum enim non sunt corporum maculae abominabiles Deo, ut Dominus illuminat caecos (Psal. CXLV) , David diceret; sic pulchritudinem non elegit, nec robustum corpus, nec quod videtur bene positum, ut ad Samuelem diceret de majori filio Jesse, quia speciem Deo placere putaverat: Non respicias ad vultum ejus, neque ad altitudinem staturae ejus, quoniam abjeci eum (I Reg. XVI) ; atqui rex non sacerdos erat qui ungebatur. Regi autem necessaria erat species, et magnitudo corporis, sed quid his addidit? Nec juxta intuitum hominis judico: Homo videt ea quae patent, Deus autem intuetur cor. Cor enim scrutatur [Col. 0484D] si maculam habeat, et eos qui immaculati sunt animo, hos electos judicat. Eos autem qui maculam in anima habent reprobat. Si enim malum est claudicare pedibus, aut oculos infirmos habere, et a Deo separant, quomodo Isaac, quomodo Jacob caligare permisit et salutem perdere visionis? Etenim Isaac non cognovit Jacob Esau fingentem personam. De Jacob autem dictum est: Oculi Israel caligaverant pro nimia senectute, et clare videre non poterat.

(Ex Gregorio.) Per maculas ergo corporum vitia describit animorum, unde considerandum valde est quia cum causam populi electus praesul suscipit, quasi ad aegrum medicus accedit. Cujus si adhuc in opere passiones vivunt, qua praesumptione percussum [Col. 0485A] mederi properat, qui in faciem vulnus portat? Ille ergo, ille modis omnibus debet ad exemplum vivendi pertrahi, qui carnis cunctis passionibus moriens, jam spiritualiter vivit qui prospera mundi post posuit, qui nulla adversa pertimescit, qui sola interna desiderat. Cujus intentione bene congruens, nec omnino per imbecillitatem corpus, nec valde per contumeliam repugnat, qui ad aliena cupienda non ducitur, sed propria largitur; qui per pietatis viscera citius ad ignoscendum flectitur, sed nunquam plusquam deceat ignoscens, ab arce rectitudinis inclinatur; qui nulla illicita perpetrata, sed perpetrata ab aliis ut propria deplorat; qui ex affectu cordis alienae infirmitati compatitur: sicque in bonis proximi, sicut in suis profectibus laetatur; [Col. 0485B] qui ita se imitabilem caeteris in cunctis, quae agit insinuat, ut interius non habeat quod saltem de transactis erubescat, qui sic studet vivere ut proximorum quoque corda arentia doctrinae valeat fluentis irrigare; qui orationis usu et experimento jam didicit quod obtinere a Domino quae poposcerit possit. Hinc est, quod superna voce, morum vitia per corpora infirma signantur, dum ad Moysen Dominus dicit.

Loquere ad Aaron: Homo de semine tuo per familias, qui habuerit maculam, non offeret panes Deo suo, nec accedet ad ministerium ejus. Ubi et repente subjungitur: Si caecus fuerit, si claudus, si vel parvo et grandi, vel torto naso, si fracto pede, si manu, si gibbus, si lippus, si albuginem habens in oculo, si [Col. 0485C] jugem scabiem, si impetiginem in corpore, vel ponderosus. Caecus est qui supernae lumen contemplationis ignorat, qui praesentis vitae tenebris pressus, dum venturam lucem nequaquam diligendo conspicit, quo gressum operis porrigat nescit. Hinc et per prophetantem Annam dicitur: Pedes sanctorum suorum servabit, et impii in tenebris conticescent (I Reg. II) . Claudus vero est, quidem quo pergere debeat aspicit, sed per infirmitatem mentis vitae viam perfecte non valet tenere quam vidit, quia ad virtutis statum defluxa consuetudo non erigitur, cum quo desiderio innititur, illuc gressus operis efficaciter non sequuntur. Hinc etenim Paulus dicit: Remissas manus et dissoluta genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris, ut non claudicans erret, magis [Col. 0485D] autem sanetur (Isa. LV) . Parvo autem naso est, qui ad tenendam mensuram discretionis idoneus non est, Naso quippe odores fetoresque discernimus. Recte ergo per nasum discretio exprimitur, per quam virtutes eligimus, delicta reprobamus. Unde et in laude sponsae dicitur: Nasus tuus sicut turris quae est in Libano (Cant. VII) ; quia nimirum sancta Ecclesia, quae ex causis singulis temptamenta prodeant per discretionem conspicit, et ventura vitiorum bella ex alta consideratione deprehendit. Sed sunt nonnulli qui dum aestimare se hebetes nolunt, saepe se in quibusdam inquisitionibus plusquam necesse est exercentes, ex nimia subtilitate falluntur. Unde hic quoque subditur: Vel grandi et torto naso. Nasus [Col. 0486A] etenim grandis et tortus est discretionis subtilitas immoderata, quae dum plusquam decet excreverit, actionis suae rectitudinem ipsa confundit. Fracto autem pede vel manu est, qui viam Dei pergere omnimodo non valet, atque a bonis actibus funditus exsors vacat, quatenus haec non ut claudus saltim cum infirmitatem teneat, sed ab his omnimodo alienus existat. Gibbus vero est quem terrenae sollicitudinis pondus deprimit, ne unquam ad superna respiciat, sed solis his, quae in infimis calcantur intendat, qui et si aliquando aliquid ex bono patriae coelestis audierit, ad hoc nimirum perversae consuetudinis mole praegravatus cordis faciem non attollit, quia cogitationis statum erigere non valet, quem terrenae usus sollicitudinis curvum tenet. Ex horum [Col. 0486B] quippe specie Psalmista dicit: Incurvatus sum et humiliatus sum usquequaque (Psal. CXVIII) . Quorum culpam quoque semetipsam Veritas reprobans ait: Semen autem quod in spinis cecidit, hi sunt qui audierunt, et a sollicitudinibus et divitiis et voluptatibus vitae euntes, suffocantur et non referunt fructum (Matth. XIII) .

Lippus vero est cujus quidem ingenium ad cognitionem veritatis emicat, sed tamen hoc carnalia opera obscurant. In lippis quippe oculis pupillae sanae sunt, sed humore defluente infirmantia palpebra grossescunt, quorum quia infusione crebro atteritur, etiam acies pupillae vitiatur. Et sunt nonnulli quorum sensum carnalis vitae operatio sauciat, qui videre recta subtiliter per ingenium poterant, sed [Col. 0486C] usu pravo per actum caligant. Lippus itaque est, cujus sensum natura exacuit, sed conversationis pravitas confundit. Cui bene per Angelum dicitur: Collyrio inunge oculos tuos ut videas (Apoc. III) . Collyrio quippe oculos ut videamus inungimus, cum ad cognoscendam veri luminis claritatem, intellectus nostri aciem medicamine bonae operationis adjuvamus. Albuginem vero habet in oculo, qui veritatis lucem videre non sinitur, quia arrogantia sapientiae seu justitiae caecatur. Pupilla namque oculi nigra videt, albuginem tolerans nil videt, quia videlicet sensus humanae cogitationis si stultum se, peccatorumque intelligit, cognitionem intimae claritatis apprehendit.