105

[Col. 0011A] I. Qui diu latuit Liber Diurnus Romanorum pontificum, in lucem prodit: cur enim latere pergeret, cum nihil eo sit, aut opportunius ad studiosorum cupiditatem explendam, aut utilius ad veterem Historiam Ecclesiasticam, aut necessarium magis ad maledicorum ora obstruenda, aut honorificentius ad sedis Apostolicae dignitatem adversus Honorii calumniatores?

II. Romani Diurni nomine appellatur Codex, in quo, praeter formulas scribendi, quibus sexto septimoque et octavo saeculo, atque etiam nono, summi pontifices uti solerent: continentur insuper ordinationes summi pontificis et episcopi suburbicarii, cum suis omnibus adjunctis; professiones fidei; privilegia, praecepta, concessiones, aliaque hujuscemodi [Col. 0011B] non pauca.

III. Ignotus non fuit veteribus recentioribusque, sive canonum collectoribus, sive aliis illustribus Scriptoribus. Olim certe meminerunt Yvo Carnotensis, Gratianus, Anselmus Lucensis, cardinalis Deusdedit: meminerunt etiam nostra patrumque aetate Antonius Augustinus, Baronius, Labbeus, et qui ab ipso acceperunt.

IV. Yvo Carnotensis parte IV. sui Decreti capite CXXXII. quod inscribitur de octo universalibus Conciliis, refert ex Libello Diurno partem professionis fidei Romani pontificis: «Sancta octo universalia Concilia, id est, I. Nicaenum, II. Constantinopolitanum, III. Ephesinum, IV. Chalcedonense, V. item Constantinopolitanum, VI. item Nicaenum, VII. et [Col. 0011C] VIII. quoque Constantinopolitanum, ad unum usque apicem immutilata servare, et pari honore et veneratione digna habere, et quae praedicarunt et statuerunt, omnimodis sequi et praedicare; quaeque condemnaverunt, ore et corde condemnare profiteor.»

V. Eadem habentur lib. II. Panormiae capite CIII. atque etiam apud Gratianum distinct. XVI. ubi in notis legitur: «Integram professionem fidei, quando quis in Romanum pontificem promovebatur, refert Deusdedit cardinalis in Collectione Canonum, quae servatur in Bibliotheca Vaticana.»

VI. Hunc locum cum vocaret ad examen dial. 20. Antonius Augustinus, haec addit: Is liber (Diurnus Romanus) non exstat, quod sciam, hoc titulo, professionis [Col. 0011D] tamen vidi aliquot exempla. Quin etiam in Epitome juris pontificii veteris libro V. tit. X. cap. 54. maximam ejusdem professionis partem exhibet. Integram ex ejusdem Augustini chartis Baronius in Annales ad annum 869. contulit, multis tamen interpolatis, quibus etsi caret in Diurno, opus erat nihilominus, ut ad noni saeculi usum aptaretur.

VII. Vetustissimi Codicis quaternionem unum, aut alterum viderat eruditus Labbeus, fragmentumque [Col. 0012A] inde cum illustrissimo Marca et Joanne Launoio communicaverat; eratque Marca, quod acceperat, inserturus Dissertationi quam de Honorio scribere meditabatur. Launoius accepto usus est in Epistolis, aliisque passim scriptis.

VIII. Jamdudum expetitus est ab eruditis, quamvis ex minima parte notus: pars nempe desiderium totius fecit, et illud quidem eo majus, quod neque levi, neque temeraria opinione creditum est, ex monumento tanti momenti, tamque celebrato et antiquo, erui posse plura, quae Ecclesiasticam Historiam illustrent, remque Fidei juvare possint.

IX. Nunc primum in lucem nostra qualicumque opera, integer, meo quidem judicio, producitur. Cur diu suppressus sit, fecit vehemens aliunde occupatio, [Col. 0012B] qua sum impeditus: cur tandem prodeat, fecit haec una, vel sola, vel potissima causa, ut motam de Honorio quaestionem, magnaque animorum contentione non tam agitatam, quam vexatam ostenderem ita componi posse, vel ipso centum fere summorum pontificum judicio, ut neque sedis Apostolicae, cujus meum colendae studium nulli velim esse impar, fides unquam vitiata dicatur; neque incredibiles fingantur actorum sextae synodi, aliorumque veterum monumentorum corruptiones, quod ab historica doctrina mirum quantum abhorret; neque sexta synodus, cui legati sedis Apostolicae praefuerint, erroris arguatur; neque Honorius, quamvis omnino fuerit purus Monothelismi, culpa caruisse putandus sit.

[Col. 0012C] X. Manuscriptus porro Codex, unde accuratur editio, praeterquam quod optimae notae est, suam insuper nongentorum circiter annorum aetatem proprio Latini caracteris modo loquitur; et ut caracter sileret, suadent tamen reliqua, nam cum recensentur summi Pontifices, Concilia et Imperatores, in eo sistitur, unde facile aetas innotescat. Inter Pontifices postremi appellantur Martinus I. et Agatho, ex quibus ille anno 665. iste anno 682. obiit: inter generalia Concilia ultimum memoratur sextum, quod habitum anno 680. etsi aliorum meminisse opus erat, vel maxime, si jam exstitissent. Inter imperatores Constantinus Pogonatus extremum locum occupat, diciturque nuper coegisse sextum concilium; Pogonatus vero obiit anno 685.

[Col. 0012D] XI. Collectus est igitur Diurnus post annum 685. sed quo tempore? cum de ordinatione summi pontificis inter formulas numerentur duae, quibus ad exarchum scribebatur. Cumque exarchi instituti sint anno 567. pulsi anno 752. necesse est fateri, collectum esse eo temporis intervallo, quod ab anno 567. ad annum 752. effluxit.

XII. Si vera essent duo, quae Baronius ex Anastasio bibliothecario prodit; alterum a Constantino [Col. 0013A] Pogonato restitutam fuisse Ecclesiam Romanam in jus suum eligendi ac ordinandi pontificis, remissumque debitum petendae ab imperatore et exarcho assensionis: alterum, Joannem V. aliosque consequentes successores, ea libertate postmodum ad usque tempora Caroli Magni consecratos, affirmandum esset, collectionem hanc factam esse ante annum 685. quando quidem Joannes V. in sedem Apostolicam ascendit anno 685. die 22. aut 23. Julii. Verum quae Baronius tradit, explicatione egent, et epocha inde collecta a veritate Historiae abhorret: nam fidei professiones duae Constantini jam defuncti meminerunt. Defunctus vero est anno 685. mense Septembri, duobus fere mensibus post Joannis ordinationem.

[Col. 0013B] XIII. Nihil probabilius dici posse reor, nihil definiri certius, quam quod ad Gregorii II. prima tempora pertineat, sitque compositus paulo post annum 714. id enim si ponatur, congruent omnia, consentientque tum inter se, tum Historiae, ut in observationibus annotabitur, prout sese res et temporis notae offerent.

XIV. Est iste porro Liber Marculfi Formulis aetate posterior, si modo vere affirmetur Marculfus anno 660. scripsisse; argumento tamen praestat: nam formulas continet Marculfianis regalibus et pagensibus eo commendabiliores, quod Ecclesiasticae sint, quod pontificiae, quod ad historiam conducibiliores, quod non contrahantur angustiis unius regni, quod Latinitatis magnam partem melioris, quod [Col. 0013C] ex antiquioribus excerptae. Plures enim desumptae sunt ex epistolis Gregorii Magni aliorumque pontificum, aliquando integrae, aut paucis immutatis, aliquando ex parte tantum: quod in notis indicabimus.

XV. Quod autem dixi de formulis, quoad locum unde haustae sunt, non perinde intelligi debet de professionibus fidei, aliisque ad ordinationem, tum summi pontificis, tum episcopi pertinentibus: id enim aut fere totum, aut magnam partem, desumptum videtur ex iis, quae in ordinatione pontificum, paulo post sextam synodum, contigerunt: nam professiones fidei a superioribus pontificibus emissae, cum pontificatum capesserent, multum differunt ab iis, quas edimus, ut ex collatione patebit.

[Col. 0013D] XVI. Quantum laboris poni debuerit in emendando Codice, quem imperita manus describendo vitiaverat, vix ego ipse mihi credo; religiose tamen cavi, vie quid corrigerem, praeter soloecismos, ineptasque vocum, vel transpositiones, vel distractiones, vel conjunctiones, vel repetitiones, vel etiam omissiones: correxi vero, quoties licuit, non aliunde quam ex libris, unde formulae desumptae sunt, praesertim ex Regesto Gregorii Magni aliorumque pontificum epistolis.

XVII. Notas addidi, quibus erat opus; quod nemo qui legerit non est facile fassurus: eas vero non rejeci in alteram voluminis partem, quod quidam [Col. 0014A] solent, doctus experientia, rejectas procul a textu, aut laboriose legi, atque ita lectorem, vel exoptatum fructum non capere, vel cum obscura offendit, fastidiose librum abjicere.

XVIII. Visa sunt autem tria in notis potissimum exponenda, Historica, Dogmatica, et quae dicuntur Critica. Historica dico, quaecunque ad afferendam Historiae lucem conducunt; Dogmatica, quae fidem Apostolicae sedis conceptis expressisque verbis exponunt; Critica, quae ad intelligentiam vocum rituumque veterum conferunt.

XIX. Tam pretiosis tamque utilibus venerandae antiquitatis monumentis ausus est, ut quidem suspicor, interpolator aliquis recentiora quaedam et vilia, aut inserere, aut saltem addere. Hujusmodi sunt [Col. 0014B] aliqua Apostolicae auctoritatis privilegia, non longe distantia ab iis, quae eruditis non admodum probantur: nam interminationes damnationis, cum Satana ejusque Pompis, et proditore Juda, factae a summis pontificibus, adversus ipsos quoque sedis Apostolicae successores, pro rebus non gravissimis, vel supposititiae sunt, vel sequioris aevi. Sed de singulis sigillatim in notis.

XX. Complectitur Liber Diurnus, quem integrum, opinor, edimus, titulos omnino centum et quatuor. In Codice manuscripto describuntur illi continua serie, sine ulla vel divisione operis in partes, vel distributione partium in capita, vel capitum distinctione pro diversis argumentis. Id vero non mirum, siquidem veteribus ejusmodi rebus [Col. 0014C] non raro accidit: quis enim, ut sileam confusissimas plurimas canonum collectiones, quis, inquam, in Marculfianis Formulis ordo? quae dispositionis ratio?

XXI. Verumtamen qui videtur ordo deficere, facile potest suppleri, si Diurnus totus divisus fuerit, ut revera est, quamvis non indicetur, in duas partes; parsque prior sex capita complectatur; posterior unum, sed prolixum, atque ita septem omnino capita existant.

Primum. De superscriptionibus et subscriptionibus, sub quo duodecim tituli.

Secundum. De ordinatione summi pontificis, sub quo undecim tituli.

Tertium. De ordinatione episcopi a summo pontifice, [Col. 0014D] sub quo tituli novemdecim.

Quartum. De usu pallii, sub quo tituli quatuor.

Quintum. De personis et locis sacris, sub quo novemdecim pariter tituli.

Sextum. De rebus Ecclesiae procurandis et alienandis, sub quo tituli unus et viginti.

Septimum. De diversis privilegiis apostolicae auctoritatis, sive de eximendis, dotandis, concedendis, confirmandis, adunandis monasteriis et locis piis, de praepositatu, etc.

XXII. Ad id autem quod dixi de continua serie, qua, sine idonea partitione, formulae in MS. Codice describuntur, addendum est, magna etiam confusione permisceri plura, quae quod nullam habeant [Col. 0015A] affinitatem, ratio jubet separari, suoque ordini restitui: id vero praestare conatus sum, nec ullus, opinor, improbabit factum, qui perturbationem fuerit intuitus: ea vero ut pateat, duos exhibeo diversos pugnantesque libri Diurni syllabos, alterum Romani Codicis, alterum nostri.

XXIII. Apographum ex Urbe multis abhinc annis transmissum sic se habet.

• Principio quatuor folia corrosa perierunt; principium tamen in reliquiis adhuc agnoscitur.
• Indiculum epistolae faciendae . . . . .
• Superscriptio ad princip . . . . .
• Domino piissimo, etc.
• [Col. 0015B] Victori ac triumphat . . . .
• Caeterorum capitum, aut formularum vestigia nulla supersunt.
• Incipit deinde folium quintum ab hisce verbis.
• Ordines praetendentes nulla ratione suscipiant, etc., quae videtur esse forma vel indiculum de officio episcopi.
• Sequuntur deinde ordine hic infrascripta capita.
• Formata quam accipit episcopus. Illis presbyteris diaconibus, etc.
• Synodale, ut episcopus alterius civitatis in alia Ecclesia possit incardinari.
• Praeceptum de adunandis Ecclesiis. Postquam hostilis, etc.
• Petitio dedicationis oratorii. Domino sancto et [Col. 0015C] beatissimo, etc.
• Responsum oratorii dedicandi. Ill. petitorii nobis insinuatione.
• Responsum de sperando sanctuaria. Ill. sanctuaria beati, etc.
• De levandis sanctuariis. Ill. in oratorio.
• De dando beneficia S. Angeli. Ill. ut Beneficia.
• Responsum de dedicando oratorio intra monasterium monachorum. Religiosis desideriis.
• De condendis reliquiis intra monasterium. Religiosis desideriis, etc.
• De recondendis reliquiis intra episcopium. Quoniam dilectio tua.
• Petitio episcopi. Ad laudem summi certum est pertinere, [Col. 0015D] etc.
• Responsum. Basilicam, quam dilectio tua, etc.
• Item responsum. Oblationem dilectionis tuae, etc.
• Episcopo de levandis sanctuariis. Noverit fraternitas tua, etc.
• Item responsum. Basilicam quam dilectio, etc.
• Item responsum. Ill. et Ill. in solo sibi concesso, etc.
• Item responsum. Petitionem dilectionis tuae, etc.
• De altari dedicando. Relationis tuae, etc.
• De recondendo corpore Sanctorum. Ille filius noster, etc.
• Basilica quae post incendium reparatur. Basilicam quam, etc.
• [Col. 0016A] Basilica quae post ruinam juxta ipsam alia constructa est. Quoniam beati, etc.
• Petitio de dedicando Baptisterio. Votiva solemnitas, etc.
• Responsum dedicandi Baptisterium. Ille filius noster, etc.
• Item responsum. Ille petitoria nobis, etc.
• Privilegium. Quoniam semper sunt concedenda, etc.
• Praeceptum de commutando loco. Quanquam rei commutatio, etc.
• Praeceptum auctoritatis de faciendis chartulis. Quaecunque ad Ecclesiam, etc.
• Item aliud de facienda chartula. Quamvis ea, quae legaliter, etc.
• [Col. 0016B] Praeceptum de commutando mancipio. Ille abbas monasterii, etc.
• Praeceptum de donando puero. Nihil sibi subtrahit, etc.
• Praeceptum libertatis. Domino credimus Deo nostro, etc.
• Episcopo de ordinando presbytero. Presbyter qui Basilicae, etc.
• Item de ordinando presbytero. Filius ille noster postulavit, etc.
• Invitatorium ad episcopum in natale papae. Dei nostri misericordia, etc.
• Excusatoria. Scripta fraternitatis tuo, Excusatoria quando episcopus infirmatur. Et natalis nostri, etc.
• [Col. 0016C] De usu pallii. Si pastores ovium, etc.
• Item aliud. Officium sacerdotis assumere, etc.
• Item aliud. Pallii usum, quem ad sacerdotalis, etc.
• Item aliud episcopis Siciliae. Apostolicae sedis benevolentia, etc.
• Tractoria. Ecclesiasticae causae non recepit, etc.
• Item Tractoria. Praesentium latores pro sua devotione, etc.
• Praeceptum eunte ordinatore in patrimonio. Salubri providentia, etc.
• Item aliud eunte rectore in patrimonnio. Quoniam in ordinando, etc.
• Colonis et familiae massarum, sive fundorum in provincia illa constitutae Ad sollicitudinem vos illius sedis nostrae, etc.
• [Col. 0016D] Praeceptum commendatitium eunte rectore in patrimonio, ad judicem provinciae. Qui in actione positus, etc.
• Item ad Patricium. Qui illos protegit, etc.
• Item ad Episcopos. Illi notario sanctae nostrae Ecclesiae, etc.
• De ordinatione Pontificis. Psallunt secundum consuetudinem, etc.
• De electione Pontificis ad Principem. Cum non sine divinae, etc.
• Nuntius ad Exarchum de transitu. Superscriptio. Domino excellentissimo. Novit humanis rebus, etc.
• Judicibus Ravennae. Superscriptio. Domino eminentissimo, Si beneficia, etc.
• [Col. 0017A] Ad Apocrisiarium Ravennae. Superscriptio. Dilectissimo fratri . . . . Dudum obitum, etc.
• Praeceptum de concedendo Monasterio. Convenit Apostolico, etc.
• Item aliud. Semper in religiosis, etc.
• Praeceptum de concedendo Xenodochio. Petentium desideriis, etc.
• Item aliud. Qui in commissis sibi, etc.
• Praeceptum de Praepositatu. Quantum nos fidelium, etc.
• Praeceptum, quando fiet absens Subregionarius ac Regionarius. Qui in commissis, etc.
• Praeceptum, quando laicus tonsuratur, et fit Regionarius. Quos bonae vitae, etc.
• Praeceptum de concedendo puero in Monasterio. [Col. 0017B] Nihil credimus minui, etc.
• Praeceptum de concedendo puero. Exemplo pastoralis benignit., etc.
• Promissio fidei Episcopi. In nomine Domini, etc. Promitto, etc. Ego, etc.
• Cautio Episcopi. In nomine Domini Dei salvatoris nostri, etc.
• Indiculum Episcopi. In nomine Domini. Imperante, etc.
• Indiculum Episcopi de Langobardia. In nomine Domini, etc.
• Privilegium Monasterii in alia provincia constituti. Si semper sunt, etc.
• Decretale, quod legit Diaconus quando Episcopus discutitur. Destitutis, etc.
• [Col. 0017C] Item aliud, quod legit Diaconus. Electio in qua, etc.
• Item aliud ejusdem. Desideria venerandorum canonum, etc.
• Praeceptum aliud de concedendo puero. Credimus ad augmentum, etc.
• Decretum Pontificis. Inter caetera quae summae divinitatis, etc.
• Indiculum Pontificis. Ille misericordia Dei diaconus et electus, etc.
• Sub hoc capite continentur alia duo sine titulo.
• Primum continet professionem fidei. Ille episcopus sanctae Catholicae, etc.
• Ad hoc Apostolicae sedis officium, dilectissimi filii, [Col. 0017D] etc.
• Alterum continet sermonem, sive alloquium. Ille Episcopus sanctae Catholicae, etc.
• Hodierni diei festiva jucunditas invitat nos, dilectissimi, etc.
• Diversa privilegia Apostolicae auctoritatis. Ille Episcopus servus servorum, etc.
• Privilegium Monasterii. Creditae speculationis impellimur, etc.
• Privilegium. Spiritalium praemiorum munificentia, etc.
• Privilegium. Cum magna nobis sollicitudine insistit cura, etc.
• Privilegium. Convenit Apostolico moderamini, etc.
• [Col. 0018A] Item Privilegium. Tanto plus Ecclesiasticae res, etc.
• Aliud Privilegium. Divina nos saluberrima praecepta, etc.
• Privilegium. Cum piae desiderium voluntatis, etc.
• Prologum judicatum Privilegii. Dum pro exequendis justitiae, etc.
• Privilegium de Diaconiis. Dum pro adipiscendis, etc.
• Privilegium. Supernae miserationis respectu, etc.
• Privilegium. Summam gerentes sollicitudinem, etc.
• Privilegium confirmationis. Quaeque intuitu pietatis gerimus, etc.
• Privilegium. Cum exarandis Dei laudibus, etc. usque ad ea verba, cum propriis congregationibus quae [Col. 0018B] regulariter in Psalmis.

Caetera desunt, nihil autem praeter ultimum illud folium deesse videtur.

In codice nostro MS. sic legitur.
• Incipit superscriptio ad Principem. Domino piissimo, etc.
• Superscriptio ad Augustam. Dominae piissimae filiae, etc.
• Superscriptio ad Patritium. Domino excellentissimo, etc.
• Subscriptio ad Comitem Imperialis obsequii et Exarchum. Incolumem excellentiam, etc.
• Superscriptio ad Consulem. Domino eminentissimo filio, etc.
• Superscriptio ad regem. [Col. 0018C] Superscriptio ad Patriarcham. Dilectissimo fratri, etc.
• Superscriptio ad Episcopum forensem. Dilectissimo nobis, etc.
• Superscriptio ad Archiepiscopum Ravennae. Reverentissimo et sanctissimo fratri, etc Superscriptio ad Episcopum, ut supra, etc.
• Superscriptio ad Presbyterum, Diaconum, Primicerium, et Secundicerium. Dilectissimo filio, etc.
• Subscriptio constituti. Ill. Episcopus sanctae Ecclesiae, etc.
• Decretum de electo Episcopo, quod leget Notarius Regionarius. Domino sancto merito, etc.
• Decretale, quod legit Diaconus designato Episcopo. [Col. 0018D] Domino beatissimo Papae, etc.
• Item aliud. Desiderio facile credimus, etc.
• Item aliud. Paschalis festivitas, etc.
• Synodale, quod accipit Episcopus. Clero, Ordini et Plebi consistenti, etc.
• Formata, quam accipit Episcopus. Ill. Presbyteris, Diaconibus, etc.
• Synodale, ut Episcopus alterius civitatis in alia Ecclesia possit incardinari. Clero, Ordini, et Plebi, etc.
• Praeceptum de adunandis Ecclesiis. Postquam hostilis impietas, etc.
• Petitio dedicationis oratorii, Domino sancto et beatissimo Patri Patrum, etc.
• [Col. 0019A] Responsum oratorii dedicandi. Petitoria Ill. nobis insinuatione suggessit, etc.
• Responsum de sperandis sanctuariis. Sanctuaria beati Ill. oblata petitione, etc.
• De dandis sanctuariis. In oratorio ab Ill. constructo, etc.
• De dando beneficio Angeli. Beneficia sancti Archangeli, etc.
• Responsio de dedicando oratorio intra Monasterium Monachorum. Religiosis desideriis, etc.
• De recondendis reliquiis intra Monasterium. Religiosis desideriis, etc.
• De recondendis reliquiis intra Episcopium. Quoniam dilectio tua, etc.
• Petitio Episcopi. Ad laudem summi certum est pertinere [Col. 0019B] Pontificis, etc.
• Item responsum. Basilicam, quam dilectio tua, etc.
• Item responsum. Ill. in Ill. solo sibi concesso, etc.
• Item responsum. Petitionem dilectionis tuae, etc.
• De altari dedicando. Relationis tuae, etc.
• De recondendo corpore Sanctorum. Ille filius noster Ill. etc.
• Basilica, quae post incendium reparatur. Basilicam quam in castro Ill. etc.
• Basilica, quae post ruinam juxta ipsam constructa est. Quoniam beati Ill. etc.
• Petitio de dedicando Baptisterio. Votiva solemnitas animorum exigit, etc.
• [Col. 0019C] Responsum dedicandi Baptisterii. Filius noster in fundo Ill. etc.
• Item responsum. Petitoria Ill. nobis suggessit insinuatione, etc.
• Privilegium. Quoniam semper sunt, etc.
• Praeceptio de sancto mutando loco. Quamquam rei commutatio, etc.
• Praeceptum auctoritatis de faciendis chartulis. Quaecunque ad Ecclesiasticarum rerum locationes, etc.
• Item aliud de faciendis chartulis. Quamvis ea, quae legaliter geruntur, etc.
• Praeceptum de commutando mancipio. Constat strenuitatem tuam, etc.
• [Col. 0019D] Item aliud de commutando mancipio. Abbas Monasterii Ill. etc.
• Praeceptum de donando puero. Nihil sibi subtrahit, etc.
• Item praeceptum de concedendo puero. Exemplo pastoralis benignitatis, etc.
• Item praeceptum de concedendo puero. Credimus ad augmentum, etc.
• Praeceptum libertatis. Domino credimus Deo nostro, etc.
• Episcopo de ordinando Presbytero. Presbyter qui Basilicae, etc.
• De ordinando Presbytero. Filius noster Ill. postulavit, etc.
• [Col. 0020A] Invitatoria ad Episcopum in natali Papae. Dei nostri misericordia favente, etc.
• Excusatoria. Scripta fraternitatis tuae, etc.
• Excusatoria quando Episcopus infirmatur. Et natalis nostri festivitas, etc.
• De Usu pallii. Si pastores ovium, etc.
• Item aliud. Officium sacerdotis adsumere, etc.
• Item aliud. Pallii usum, quem, etc.
• Item aliud Episcopis Siciliae. Apostolicae sedis benevolentia, etc.
• Tractoria. Ecclesiasticae causae, etc Item Tractoria. Praesentium latores, etc.
• Praeceptum eunte Ordinatore in patrimonium. Salubri providentia, etc.
• Item aliud fundi Rectori. Quoniam in ordinando, [Col. 0020B] etc.
• Colonis et familiae massarum, sive fundorum, in provincia constitutae. Ad sollicitudinem vos Ill. etc.
• Praeceptum ad commendationem euntis Rectoris in patrimonium, ad judicem provinciae. Qui in actione positus, etc.
• Ad patricium provinciae. Qui illa protegit, etc.
• Item ad Episcopos. Notario Ill. sanctae nostrae Ecclesiae, etc.
• De ordinatione Pontificis. Psallunt secundum consuetudinem, etc.
• De electione Pontificis ad Principem. Cum non sine divinae misericordiae nutu, etc.
• Nuntius ad Exarchum de transitu Pontificis. Superscriptio. Domino excellentissimo. Quanquam non [Col. 0020C] sine gravi gemitu, etc.
• De electione Pontificis ad Exarchum. Superscritio. Domino excellentissimo. Novit humanis rebus, etc.
• Ad Archiepiscopum Ravennae. Superscriptio. Domino sanctissimo. Inter caetera quae summae divinitatis consilio, etc.
• Judicibus Ravennae. Superscriptio. Domino excellentissimo. Si benefacta, etc.
• Ad Apocrisiarium Ravennae. Superscriptio. Dilectissimo fratri. Dudum obitum, etc: Incipit decretum de electione Pontificis. Inter caetera, quae summae divinitatis, etc.
• Indiculum Pontificis. In nomine Domini Dei Salvatoris nostri, etc.
• [Col. 0020D] Item alia professio fidei. Ill. Episcopus. Hoc Apostolicae sedis officium, etc.
• Item alia. Ill. Episcopus. Hodiernae diei festiva jocunditas, etc.
• Promissio fidei Episcopi. In nomine Domini, etc.
• promitto ego Ill. Episcopus, etc.
• Cautio Episcopi. In nomine Domini, etc. Inter caetera salubris instituta doctrinae, etc.
• Indiculum Episcopi. In nomine Domini, etc. promitto ego Ill. Episcopus, etc.
• Indiculum Episcopi de Langobardia. In nomine Domini, etc. promitto ego Ill. Episcopus, etc.
• Diversa privilegia Apostolicae auctoritatis. Si quis autem, quod non optamus, etc [Col. 0021A] Privilegium Monasterii. Creditae speculationis impellimur cura, etc.
• Item privilegium. Spiritualium praemiorum munificentiam, etc.
• Item privilegium. Cum magna orbis sollicitudine, etc.
• Item Privilegium. Convenit apostolico moderamini, etc.
• Item privilegium. Tanto plus Ecclesiasticae res, etc.
• Item privilegium. Divina nos ac saluberrima praecepta, etc.
• Item privilegium. Cum piae desiderium voluntatis, etc.
• Prologus in Judicatum. Cum pro exeauendis justitiae, etc.
• [Col. 0021B] Privilegium. Convenit Apostolico moderamini, etc.
• Item aliud. Semper religiosis, etc.
• Privilegium Monasterii in alia provincia. Si semper sunt concedenda, etc.
• Praeceptum de concedendo Xenodochio. Petentium desideriis, etc.
• Item aliud. Qui in commissis sibi, etc.
• Praeceptum de Praepositura. Quantum nobis fidelium, etc.
• Praeceptum, quando Clericus fiet absens. Qui in commissis sinceriter, etc.
• Praeceptum, quando la cus tonsuratur, et fit Regionarius. Quos bonae vitae opinio, etc.
• Praeceptum de concedendo puero in Monasterio. Nihil credimus minui, etc.
• [Col. 0021C] Privilegium Diaconias. Dum pro adipiscendis, etc.
• Item privilegium. Supernae miserationis respectu, etc.
• Item privilegium. Summam gerentes sollicitudinem, etc.
• [Col. 0022A] Privilegium firmationis loci. Quaecumque intuitu pietatis, etc.
• Privilegium, quando suo proprio loco conceditur. Dum magna nobis cura, etc.
• Privilegium ad confirmationem Monasterii. Desiderium, quod ad religiosum, etc.
• Privilegium, quando loca, quae ablata sunt a Monasterio, in usus pristinos restituuntur. Divinae praeceptiones monent, etc.
• Securitas. Justitiae consentaneum, etc.
• Securitas. Constat magnitudini, etc.
• Epistola ad Episcopum adhortandum. Miratur nimis, etc.
• Epistola consolatoria. Apostolici sermonis sumentes principium, etc.
• [Col. 0022B] Epistola vocatoria. Dilectissimis fratribus.

Si tanta est, quanta hic exhibetur, utriusque exemplaris discrepantia, si tanta etiam utriusque propria perturbatio, fuit, opinor, necesse, ex ea confusione evadere, et naturam sequi ducem, quae et singulis titulis ordinem tribuit, et ad quae capita sint quique revocandi, praemonstrat: idque praestitimus, nisi fallor, probabiliter, capitibus septem quae exposita sunt, complexi.

Ea porro confusio nihil detrahit de pretio libri, quandoquidem antiquae omnes fere collectiones ejus modi rerum hoc vitio laborant. Marculphi formulae vix habent quidquam ordinis, vix codices Canonum, sive qui Ecclesiae universae vulgo dicuntur, sive qui Romanae. In eo certe, qui nuper editus est, et pro [Col. 0022C] antiquissimo suppositus, nullus fere est ordo temporis, non magnus rerum delectus, indocta nonnunquam titulorum ratio, ut videatur merito, quod ait Editor pag. 670. II. tom. Rudior imperiti consarcinatoris opera.

[Col. 0119B] 143 I. Dubitare non licet, litteras pontificias ita aliquando inscriptas fuisse, ut nomen suum pontifex postponeret nomini illius, ad quem scriberet: id enim plurimae pontificum epistolae aperte docent.

II. Quo primum tempore usus iste coeperit, definiri non potest, quando quidem epistolae, quae circumferuntur datae ante Damasi Siriciique aetatem, aut dubiae sunt, aut certo supposititiae, praeter paucas, quae probatorum Scriptorum libris inseruntur.

III. Quamdiu manserit, ex eo constat, quod a Damasi Siriciique temporibus deduci potest ad nonum saeculum traditio, qua tam diu servatus ostenditur.

IV. Traditio eo certior est, quo infirmiora sunt argumenta duo, quae in contrarium afferri queunt. Primium est, referri epistolas unius ejusdemque papae [Col. 0119C] utroque modo inscriptas. Alterum, regesta Leonis Magni, Gregorinque pariter Magni, quibus nulla fuerunt primis saeculis numerosiora, plena esse epistolis, in quibus nomen pontificis priore loco ponitur.

V. Fatendum est sub finem quarti saeculi, quintique initium, utriusque modi inscriptiones usitatas esse: sed fatendum simul, a Leone Magno, qui anno 440 Pontificatum inivit, usque ad Joannem VIII, qui ann. 872 sedere coepit, unicum morem invaluisse, postponendi nempe nominis pontificis.

VI. Neque credendum regestis Leonis Gregoriique, propterea quod a collectoribus neglectae sint solemnes epistolarum inscriptiones ac subscriptiones, quas probati auctores alii suis scriptis inseruerunt. Cum enim collectores vellent parcere fastidio lectorum, [Col. 0119D] quod perpetua ejusdem formulae repetitio pareret, contenti sunt dicere, quis, cui scriberet, et qua de re: sed haec postea prolixius. Nunc texenda traditioni series, praemissis tamen cautionibus sex.

144 VII. Prima. Mos ille, de quo loquimur, non [Col. 0120B] repente inductus est, sed paulatim, aliis aliter epistolis ejusdem pontificis inscriptis, donec quinto tandem saeculo penitus invaluerit: idem videtur fuisse desinendi, qui incipiendi modus.

Secunda. Non sunt, ut jam monui, consulenda super ea quaestione regesta pontificum, qui a quarto saeculo ad nonum sederunt: collectores enim solemnes inscriptiones subscriptionesque praetermiserunt. Epistolae igitur S. Leonis, quae in recentiori editione Operum solemnem formulam praeferunt, aliunde acceptae sunt ab editore nupero, et adjectae collectioni veteri.

Tertia. Quorum pontificum epistolae suis a collectoribus detruncatae sunt, minutaeque quasi capite et pedibus, illae si quando apud probatos autores [Col. 0120C] aliis insertae scriptis reperiuntur, integrae sunt, ut plurimum, et hinc idcirco petendae.

Quarta. Cum pontifices vel sententias damnationis in aliquos, ut Vigilius in Rusticum et Sebastianum, vel ad homines communione privatos, ut Felix ad Acacium, scribunt, tunc nomen suum praeferunt, quod ratio et judicii, et fidei jubet.

Quinta. Nonnullis videntur pontifices, cum praecellentibus quibusdam personis scriberent, nomen suum postposuisse; cum inferioribus, praeposuisse. Id ut a vero abesse demonstremus, in texenda traditionis serie, exemplis utemur epistolarum ad imperatores, episcoporum coetus, et privatas personas datarum.

Sexta. In traditionis serie servabitur ordo succedentium [Col. 0120D] sibi pontificum; nec ullus omittetur, cujus habeantur epistolae, vel germanae, vel honorificam inscriptionem subscriptionemque continentes. Haec enim nota docet epistolas a collectoribus relatoribusque non fuisse mutilatas.

[Col. 0129C] Caput secundum tres in partes tribuitur: complectitur vero prima literas, quibus ante ordinationem [Col. 0129D] electi Pontificis, vel nuntiabatur obitus praecessoris, vel electionis decretum continebatur, vel decreti approbatio petebatur: secunda ritum, quo peragebatur Pontificis consecratio: tertia professiones expositionesque fidei catholicae. Ad singulas id observandum superest, quod brevitas ratioque notarum vetuit textui Diurni subjungere.

[Col. 0165A] I. Pallii nomine, qua significatione hic sumitur, genus quoddam sacri vestimenti intelligitur, quo Patriarchae amiciebantur quidem, cum ordinarentur; exuebantur vero, si deponi contingeret.

II. Cujusmodi fuerit in Ecclesia Orientali, non est hujus loci disserere: ad solam enim Occidentis Ecclesiam pertinet Liber, quem illustramus; nec hujus quoque loci est dicere, quis modus nostra aetate sit, quis ritus conferendi, et quis usus atque autoritas; nemo siquidem id non potest facile discere ex Juris Pontificii interpretibus. ad titulum de usu et autoritate pallii.

III. Ad sola igitur priora saecula spectat haec qualiscumque est nostra Dissertatio, si tamen Dissertatio est, et non potius compendiosa quaedam observatio

[Col. 0165B] IV. Vox pallii apud Latinitatis autores vestem illam longam significat, quae aliis indumentis ita imponitur, ut subinde assumatur, cum prodeundum in publicum; deponatur. quando quisque domi apud se est.

V. In sacris ornamentis vox illa ambiguam habet significationem: sumitur enim, aliquando pro veste sacra, quae superinduitur, ut quod pluviale dicitur, quodque cappa et casula; aliquando pro insigni quodam dignitatis eximiae, quod ipsi etiam cappae casulaeque imponitur: atque idcirco pallii nomen sortitur, quoniam vel pallio imponitur, sicut pallium reliquis vestibus, vel est pallii ornamentum quoddam et decus: frustra enim sunt, qui super ea nominatione [Col. 0165C] anxie quaerendo se cruciant.

VI. Postrema hac potestate nunc accipitur, atque ita significat idipsum proportione in Ecclesia, quod torquis in militaribus regiisque 194 Ordinibus, nimirum insigne dignitatis cujusdam praecellentis, et taeniam pallio sacro circumadditam.

VII. Quoniam vero nulla est in Ecclesia dignitas Patriarchali major, idcirco ornatus ille Patriarcharum proprius extitit, et illius praesertim, qui reliquis omnibus antecellit, quique jure divino praeest, id est, summi Pontificis, sive Episcopi Romani.

VIII. Cum autem in Ecclesia dignitati potestas respondeat, pallium, de quo loquimur, una cum dignitate, plenitudinem potestatis significat, pro modo tamen personae, a qua geritur: nam in summo Pontifice, [Col. 0165D] in Ecclesiam universam; in aliis Patriarchiis, in singulas suas dioeceses, potestatem demonstrat.

IX. Sicut in Orientali Ecclesia nullum designari potest tempus, quo geri a Patriarchis coeperit, sic neque in Occidentali: quare perpetuus merito dici potest usus in summis Pontificibus, cum sacris operarentur, aut munia sibi propria obirent. Fuit certe usus ante annum 336, quo anno Marcus Papa Ostiensi [Col. 0166A] Episcopo permisit pallium gerere, tunc cum Electum a Clero Romano in summum Pontificem more majorum ordinaret.

X. Non recedit igitur procul a vero sententia illorum, qui Linum Petri successorem hujus ornamenti autorem faciunt. Faciunt vero Rupertus Tuitiensis, et Augustinus Patritius: ille in lib. I de divinis Officiis cap. 27, iste lib. I sacrorum rituum, sect. de pallio.

XI. Mirabile porro est, quod scribit Rupertus, Maternum, qui ad Trevirensem Ecclesiam fundandam a B. Petro Apostolo missus est, haereditatem pallii suis successoribus reliquisse: id enim si verum sit, fateri oportet, S. Petrum usum fuisse pallio, eoque Maternum donasse, atque adeo ab exordio nascentis [Col. 0166B] Ecclesiae summos Pontifices et gessisse, et concessisse pallium. Verum, ut sine testimonio veterum, autor ille duodecimi dumtaxat saeculi tam antiquam pallii concessionem facit, ita fidem vix obtinere valet, saltem apud homines non vehementer credulos

XII. Accepit a Ruperto, quae scripsit Augustinus Patritius, autor librorum de sacris Ecclesiae Romanae ritibus, quos qui tribuunt Chrystophoro Marcello Corcyrensi, videntur Marcelli praefationem ad Leonem X inter legendum praetermisisse: scribebat enim praefationem Marcellus anno 1516, sedente Leone X, cui librum dicavit: composuit librum autor anno 1473 aut 1474, sedente Sixto IV, et regnante Federico, ut manifeste ostendit.

XIII. Quemadmodum vero summi Pontifices potestatem [Col. 0166C] suam aliquando Praesulibus inferiorum Ecclesiarum communicarunt, eosque in Provinciis remotis Vicarios suos crearunt, ita communicatae potestatis insigne contulerunt, quae ipsa est concessio pallii: unde factum, 195 ut pristinis temporibus, quotiescumque collatum est, facta sit mentio concessae autoritatis illius, quae per se summo Pontifici convenit, nempe cogendi Synodos, exercendi de Episcopis rebusque fidei judicia, facultatem Episcopis faciendi longius a sua Ecclesia recedendi, etc.

XIV. Quia porro vicaria potestas cum pallio tribuebatur a summo Pontifice, jus aequitasque exigebat, ut qui pallium accipiebant, obligarent vicissim summo Pontifici peculiarem fidem. Verum quae angustis vicarii muneris terminis obligatio fidei coercebatur [Col. 0166D] primum, latius postea extensa est.

XV. Primis temporibus, cum pallium per literas a Pontificibus mitteretur, literae continebant, non tantum exhortationem ad vitam sanctius instituendam, munusque pastorale digne vicaria potestate implendum, sed etiam aliquando mandata de extirpandis haeresibus, zizaniisque in agro Ecclesiae succrescentibus. Verum de peculiari obedientia subjectioneque [Col. 0167A] nullus tunc erat sermo, fuit posteriore aetate, si non semper, saltem ut plurimum. Id quod dixi de primis temporibus, constat ex epistolis Symmachi, Pelagiique II, et S. Gregorii, atque etiam ex formulis Diurni.

XVI. Non diffiteor tamen, quin pallii sacrique illius torquis communicatio fuerit arctior quaedam accipientis Episcopi cum dante summo Pontifice conjunctio, ita ut per Episcopum Pontifex videretur potestatem suam exercere in Provinciis longius remotis, et ubique Ecclesiae adesse potestate, ut qui orbem Christianum Vicarii Christi regendum suscepissent. Id Pelagius I mittens Sapaudo Arelatensi pallium innuit. Vices enim suas idcirco traditas significat more majorum, «ut stabilis illius petrae [Col. 0167B] sempiterna soliditas, supra quam Dominus Salvator noster propriam fundavit Ecclesiam, a solis ortu usque ad occasum, primatus sui apicem successorum suorum autoritate, tam per se, quam per Vicarios suos, firmiter obtineret, etc. Sic participata solicitudine sanctam Dei universalem Ecclesiam nostri per Dei gratiam rexere majores,» etc.

XVII. Quoniam vero sexto septimoque saeculo mittebatur pallium Episcopis, etiam extra Imperii ditionem positis, factum est, ut quo tempore summi Pontifices pene servirent sub Exarchis Imperatoribusque, eoque suspicaciores forent Exarchi ac Imperatores, quod vix Romae dominatum retinerent, adversus invadentes aliarum gentium Reges: factum, inquam, est ut Pontifices, cum pallium mitterent, [Col. 0167C] consensum Imperatoris expeterent; ne ea de causa oriretur suspicio affectati aliunde praesidii. Ita Vigilius Justiniani, ita Gregorius Magnus Mauritii consensum poposcit: gemebat enim sub Theodorae Justinianique serviliter uxorii tyrannide Vigilius, et Gregorius Exarchi calumnias, convitiaque Imperatoris patiebatur. Neuter scilicet, 196 pro sua prudentia, volebat animos hominum quaerentium rixas tangere, vel levissima suspicione societatis initae cum Regibus Childeberto, Theodorico, et Theodeberto: neuter enim ignorabat, quae calumnia simili specie Silverio structa esset, quamque dira inde summus Pontifex pertulisset.

XVIII. Ex his conficiuntur duo: alterum, nec esse opus laboriose quaerere generalem aliquam, et quae [Col. 0167D] ad omnes Pontifices pertineat, causam consensus Imperatorum, qui a Pontificibus dumtaxat duobus expetitus scitur: neque rationi consentaneum esse causam illam, etsi generali quadam opus esset, inde afferre, quod pallium ornatus Imperialis foret, qui ut esset summis Pontificibus ab Imperatoribus concessus, ita communicari non posset aliis sine Imperatorum venia: nam Imperialium haec vestium concessio, unde facta Orientalibus Patriarchis habetur, unde Romanis, nisi forte ex conclamata illa donatione Constantini facta Sylvestro?

XIX. Alterum, speciem veri non habere, quod nuperus quidam scriptor commentus est, de causa expetitae ab Imperatoribus potestatis, ut Gallicanis [Col. 0168A] Praesulibus pallii usus tribueretur, non item Hispanis. Temporibus, inquit, Vigilii et Gregorii Magni, Galliae Constantinopolitani Imperatoris, aut dominio adhuc aliquatenus subjacebant, aut certe autoritatem agnoscebant, Hispania vero jam omnino Romani Imperii jugum excusserat: quare Gregorius Magnus, ait, cum Leandro Hispalensi pallium mitteret, consensus ab Imperatore obtenti non meminit: meminit vero, cum Siagrio Augustodunensi.

XX. Tota haec commentatio vanitate sua corruit. Unde enim novit ille, non postulatam fuisse a Mauritio potestatem, cum Gregorius Leandro pallium mitteret? An quia silent literae, factum non est? Silent et literae, quibus pallium mittit, aut Pelagius Sapaudo Arelatensi, aut S. Gregorius Virgilio pariter [Col. 0168B] Arelatensi: an inde fit consequens, ut nec ille, nec iste petierit ab Imperatore consensionem? Si fit consequens, ruit ratiocinium hominis, cum quo res est, qua spectat Galliarum Episcopos. Si non fit consequens, ruit pariter, qua Hispanos attinet. Dicere vero, quod venit in mentem viro doctissimo, postulatam non fuisse a Pelagio consensionem Imperatoris, cum Sapaudo pallium concederet, quia jam consuetudo concedendi obtinuerat; non valet admodum, ut respondeatur Hispanorum Patrono. Si enim valeret, nihil erat causae, cur haec eadem consensio peteretur, cum Vigilius Auxanio, Aurelianoque pallium daret: antea enim Arelatensi Caesario Symmachus dederat. Verum inde opinio nostra stabilitur: Pelagius enim consensionem Justiniani non postulavit, quia ipsi [Col. 0168C] cum Justiniano bene erat; postulavit Vigilius, quia male.

XXI. De personis, quibus conferebatur pallium, pristinis illis 197 temporibus, in quibus versamur, non una est constansque omnium sententia. Sunt qui opinentur, lege quasi communi, Metropolitis datum, inferioribus aliis tantum privilegio. Sunt qui contra existiment, promiscue tributum omnibus, prout visum unicuique summo Pontifici. Nonnulli dividunt, aiuntque omnibus quidem tributum, prout Pontifici visum, hoc tamen discrimine, quod Metropolitis solis cum potestate vicibus sedis Apostolicae fungendi; inferioribus, cum minoribus quibusdam privilegiis, ad ornatum nempe atque honorificam praesidentiam, aliaque ejusmodi.

[Col. 0168D] XXII. Primi opinionem suam usu et ratione confirmant: vices enim sedis Apostolicae solis Metropolitis concessae reperiuntur, idque factum convenienter, ut nempe et autoritas summa minus quasi descenderet, et qui parere deberent sedis Apostolicae Vicariis, minus aegre id praestarent, non insolentes obedientiae Metropolitis exhibendae.

XXIII. Secundi utuntur iisdem argumentis, usu nempe et ratione: nam ipsis etiam Diaconis Presbyterisque autoritas sedis Apostolicae credita est, et in negotiis quidem gravissimis. Certe Paulum Patriarcham Alexandrinum Pelagius Vigilii Diaconus de throno dejecit, et Philippus Presbyter in Ephesina Synodo Caelestini locum tenuit. Neque vero id mirum [Col. 0169A] siquidem beneficiorum haec est conditio, ut a Principe pro arbitrio, quibus placitum, tribuantur.

XXIV. Postremi pro se afferunt. 1. Quod episcopis inferioribus, quibus concessum legitur pallium, ut Maximo Ostiensi a Marco ann. 336, Siagrio Augustodunensi a S. Gregorio ann. 599, et Aigilberto Cenomanensi a Joanne V, ann. 685, aliisque, ut Papiensi, Lucensi, Bambergensi, etc., vicaria sedis Apostolicae potestas tributa non reperitur, sed privilegia dumtaxat minora. 2. Quod nullus Metropolita reperiatur donatus pallio, sine vicariatu sedis Apostolicae. Ita vulgo illi.

XXV. Ego vero sic existimo, nullis unquam de Clero pallium concessum esse, nisi Episcopis, etsi aliquando Presbyteris, imo et Diaconis, sedis Apostolicae [Col. 0169B] vices mandatae sint: neque enim in veteribus monumentis ullum legitur contrarii facti exemplum; leguntur tamen passim vices Apostolicae sedis tributae, et Presbyteris, ut praeessent Synodis, etiam generalibus, sic Philippus Presbyter in Concilio Ephesino locum tenuit sedis Apostolicae; et Diaconis, vel ad summae autoritatis actum, sic Pelagius nomine Vigilii Papae deposuit, adjunctis sibi Patriarchis duobus, Paulum Alexandrinum Antistitem. Hujus autem rei causa vix afferri potest ulla, praeter Pontificum voluntatem: nam si dicatur incongruum esse, quod Presbyter Episcopis atque etiam Metropolitis praesit, cum autoritate illa plena, cujus insigne est pallium, excipietur statim, et praesidentia Presbyterorum a Papa missorum 198 ad Concilia, et Diaconi Pelagii [Col. 0169C] judicium de Patriarcha Paulo, et Abbatis in Anglia jus ordinarium in Episcopos. Quod si rursus causetur aliquis, pallii nomine intelligi extremam oram pallii, quo Pontifex in sacris faciendis uteretur, atque adeo non decere Presbyterum, sed solum quasi regem sacrorum, responderi potest, non aliam esse nunc, fuisseque olim sacra facientis Pontificis, aliam Presbyteri vestem, de qua possit esse hic quaestio, atque ita pallium, cujus est inter Missarum solemnia vel unicus, vel frequentior usus, non minus Presbytero, quam Episcopo, convenire, si hujus unius convenientiae ratio habeatur. Quod si urgeatur, alias esse, praeter Missam, functiones, inter quas obeundas pallio Episcopus utatur, ut ordinare, etc., id ego fatebor lubens: sed quemadmodum ordinant Episcopi sine [Col. 0169D] pallio, quidni Presbyteri pallium gerant sine ordinatione, etc.

XXVI. Existimo pariter, imo certus sum, non solis Metropolitis concessum esse, sed inferioribus etiam Episcopis. Id constat exemplis pluribus antea relatis, quibus adde factum Joannis VIII pallium mittentis Valloni Metensi Episcopo, quod jam praecessores quatuor, nec quicquam reclamantibus Metropolitis, obtinuerant. Mos iste non ita obsolevit, quin nostris temporibus, cum Rex Christianissimus Ludovicus XIII instaret summo Pontifici, ut Ecclesiam Parisiensem, propter dignitatem civitatis, quae imperii caput, in Archiepiscopatum erigeret, difficultatem sentiens Pontifex, ob Senonensis Metropolitae contradictionem, [Col. 0170A] pallium obtulerit Parisiensi Episcopo, ne Regis videretur animum repulsa laedere. Deinde nuper Augustodunensi ab Innocentio XI nunc sedente concessum est.

XXVII. Ex eo quod sancto Odiloni Cluniacensi Abbati missum a Benedicto IX pallium, ex Glabro refert Hallerius de sacris Ordinibus, pag. 237, posset quispiam opinari, non solis Praesulibus hoc dignitatis insigne collatum fuisse: sed id faceret, repugnante ipso Glabro. Nam missum quidem est Odiloni pallium cum annulo, non quo tamen uteretur Abbas, sed quod gereret factus Antistes Ecclesiae Lugdunensis, quam regere jubebatur a Pontifice. Audiendus Glaber, qui postquam recensuit dissensiones de electione Episcopi, Burchardo in sedem Lugdunensem [Col. 0170B] successuri, relationemque Pontifici de dissensionibus factam, ita pergit: «Pontifex protinus mittens eidem Patri pallium simul et annulum, imperavit eumdem praedictae civitatis fore Archiepiscopum; sed vir religiosus, suae humilitatis attendens propositum, omnimodis renuit fieri, pallium et annulum suscipiens, illi, qui Deo dignus existeret, reservavit futuro Pontifici ejusdem sedis.

XXVIII. Fateor, ut plurimum Metropolitis concessum cum vicaria sedis Apostolicae potestate: sic Arelatensibus Vigilius, Pelagius Gregoriusque pallium concesserunt. Verum ex epistolis Pontificum 199 pallia mittentium intelligere oportet, quid privilegii tribueretur. Symmachus Theodoro Laureacensi, Paschalis Bernardo Viennensi, cum pallio vices [Col. 0170C] Apostolicae sedis non demandarunt, Theodorus tamen et Bernardus Metropolitae erant. E converso Metropolitis aliquando vices Apostolicae sedis demandatas sine pallio intelligimus ex epistola Hormisdae Papae ad S. Remigium Remensem Antistitem data ann. 514.

XXIX. Par est credere, prioribus temporibus datum esse solis Occidentalibus a Pontifice: nullum enim reperitur exemplum dati Orientalibus, ante constitutos in Oriente Patriarchas Latinos: nam quod de sancto Cyrillo narrant Theodorus, Balsamon, et Photius, eum accepisse a S. Caelestino cum vicaria potestate exercendi in Ephesina Synodo judicii de Nestorio, Phrygium, quod interpretantur pallium, infirmo fundamento innititur: siquidem nullum [Col. 0170D] de potestate praesidendi Concilio demandata exstat in litteris S. Caelestini actisque Concilii verbum, nullum et de pallio; imo creditur a nonnullis haec fabula a Constantinopolitanis, tunc cum ab Ecclesia Latina se abstraxissent, eo consilio conficta, ut Alexandrinorum dignitatem deprimerent, velut a Romanis profectam, aut certe auctam.

XXX. In veterum monumentis nullum reperitur vestigium dati Africanis ullis, saltem quamdiu Africana Ecclesia retinuit aliquid pristini splendoris; imo datum omnino non fuisse, ratio convincit: nam cum pallio tribuebatur Archiepiscopi nomen, a quo ita abhorrebat Africana Ecclesia, ut in Concilio anni 397 sanciverit, «ne primae sedis Episcopus appelletur [Col. 0171A] princeps Sacerdotum, aut summus Sacerdos, aut aliquid ejusmodi (id est, Archiepiscopus), sed tantum primae sedis Episcopus.»

XXXI. Quandoquidem dictum illud Gregorii, rationis ordo nos admonet, ut cum usu pallii aliqua largiri privilegia debeamus, non pertinet ad solos Metropolitas, quibus vices sedis Apostolicae committerentur, sed ad inferiores etiam Episcopos, qui pallio donarentur; de privilegiis ejusmodi nonnihil disquirendum. Fuerunt illa vero aliquando Ecclesiae ipsi concessa, aliquando soli personae: diuturna fuerunt illa, haec ad tempus. Siagrio Augustodunensi a Gregorio Magno concessa est vocandi ad Synodum omnes Episcopos sub ditione Theodorici et Theodoberti positos autoritas, fuit hoc personale privilegium: [Col. 0171B] concessa quoque inter Episcopos Lugdunensis primae prima post Primatem sedes, id sibi collatum Ecclesia Augustodunensis retinuit, etiam sine pallio.

XXXII. Sunt qui putent, tributum istis quoque inferioribus Episcopis nomen Archiepiscopi, et ad id probandum afferunt exemplum, tum Aigilberti Cenomanensis, qui Archiepiscopus dictus legitur in diplomate Theodorici Regis; tum Chrodegangi Metensis, atque etiam 200 Angilranni pariter Metensis, imo et Theodulfi Aurelianensis, qui propter acceptum pallium Archiepiscoporum nomen sibi arrogarunt, quamvis Episcopi essent Metropolitis obnoxii: qua enim alia de causa, inquiunt, tantum nomen accepissent, nisi quia propter acceptum a Summo Pontifice pallium, aliis Episcopis praecellere videbantur?

[Col. 0171C] XXXIII. Verum ad haec exempla observo. Primum, solis Gallis nomen Archiepiscopi tributum legi, non aliis cujuscumque alterius gentis Praesulibus, etsi plures pallio insigniti sint. Deinde, non omnibus Gallis tributum, quis enim id de Siagrio Augustodunensi legerit? quis de Parisiensi? Tertio, quatuor illos, qui dicuntur Archiepiscopi nomen gessisse, fuisse viros, aut nobilitate generis, aut principum gratia pollentes, aut Archicapellanorum aulae dignitate praestantes, quibus idcirco adulatio praecellentiae nomen tribueret. Quarto, nullam in litteris Pontificum mittentium Episcopis pallia mentionem fieri Archiepiscopi nominis, cum tamen aliquando fiat expressa, cum ad Metropolitas scribitur: quare si qui hoc nomen gesserunt, id arrogasse sibi, non accepisse, [Col. 0171D] fastus gratia, non dignitatis praerogativa. Quinto, exempla hujusmodi quatuor, si unum Angilranni forte excipias, desumi ex cartis minus notis, quae tanti procul dubio non sunt, ut quod insolentissimum est, probare valeant. Quidni enim, ut in uno Aigilberti Cenomanensis exemplo haeream? quidni, inquam, error irrepsit in Theodorici Regis diploma, amanuensis vel imperitia, vel amica erga Regis amicum adulatione? Quidni Archiepiscopus dictus est, quia primum post Metropolitam inter Lugdunensis tertiae Episcopos locum tenet? ἀρχὴ enim, unde ἀρχιεπίσκοπος vocatur, et principium et autoritatem significat? Quidni per hyperbolem, non insolentem in communi sermone, nominatus sit Archiepiscopus, [Col. 0172A] quia inter Episcopos eximius et sanctitate morum, et religionis studio, et scientiae sapientiaeque laude, et nobilitate generis, qua forsan de causa in alio instrumento appellatus est princeps Episcoporum?

XXXIV. Quod si haec probabilia sint, ut certe sunt, et eo quidem magis, quod faciunt contra inauditum quoddam facinus, et incredibilem appellationem, ruit tota de pallio Aigilberti conjectura, quippe non alio, quam nominis, fundamento innixa.

XXXV. Accedat, quod, quae praerogativa conjicitur Aigilberto esse concessa cum pallio, ut primus inter Episcopos Lugdunensis tertiae post Metropolitam, aut reipsa sederet, aut certe censeretur, longe ante Aigilberti aetatem Cenomanensi civitati conveniebat: siquidem in notitia Provinciarum et civitatum [Col. 0172B] Galliae, quae tomo primo Conciliorum Galliae praeponitur, quaeque eruditissimo Sirmondo visa est ad tempora Honorii Imperatoris pertinere, atque ita Aigilberti ordinationem saeculis pene tribus praecessisse, in recensione Provinciae Lugdunensis 201 tertiae post Turonensem civitatem Cenomanensis numeratur. Idem dicendum de civitate Metensi, quae post Metropolim Trevirorum prima censetur in eadem notitia: quamquam notitia haec, sicut est civilibus rebus accommodata, ita in Ecclesiasticis non facit certam fidem: neque enim consequens est, ut si quem certum civitas in ordine politico locum tenet, eumdem in Ecclesiastico retineat, alioquin quod Siagrio Augustodunensi conferre se dicit S. Gregorius, ut primam in Lugdunensi prima post Metropolitam [Col. 0172C] obtineret sedem, privilegium non esset: quandoquidem Aeduorum civitas in memorata notitia post Lugdunensem continuo ponitur.

XXXVI. Aliud privilegium pallii nonnulli afferunt, istud nempe, quod qui donatus esset, a sola sede Apostolica judicari posset. Sed quid illi facient Theodulpho Aurelianensi, qui pallium dicitur a Stephano accepisse, vocatus tamen in suspicionem conspirationis adversus Ludovicum Pium, ab Episcopis depositus est, et in Monasterium detrusus? Conqueritur ille quidem, se ab alienis judicibus damnatum.

Verum episcoporum facto ostenditur privilegium [Col. 0172D] hujusmodi, si quod fuit, non receptum usu in Galliis. Deinde quomodo, si res ita se habeat, concessione pallii facta inferioribus Episcopis, violatum non esset jus Metropolitarum, quod salvum Pontifex expressis verbis esse vult? Denique, si quod occurrat privilegii hujusce exemplum, non pertinet illud ad tempora, in quibus versamur, sed ad posteriora quibus commune jus privatis beneficiis arctatum est.

XXXVII. Ex his concludo non apertissime constare, quae privilegia fuerint inferioribus Episcopis, cum pallio tributa. Quare non improbabilem videri eorum opinionem qui senserunt, hoc insigni plenitudinis potestatis donatos a summo Pontifice aliquos in provinciis, ut essent velut oculi et manus, quibus res procul remotas videret et tractaret: atque ita [Col. 0173A] peculiari sacramento obligatos, pro concessae autoritatis modo, vocaret in partes summi regiminis, juberetque de causis nascentibus ad sedem Apostolicam referre, et si quando foret opus, mandata sua exequi. Huic opinioni favet non Pelagii tantum testimonium jam allatum, sed tota S. Gregorii ad Siagrium epistola, si paulo attentius perlegatur.

XXXVIII. Quam obscurum est, quod modo diximus, tam et istud forsan dubitabile, in quo positae essent vices illae sedis Apostolicae, quae Metropolitis feruntur concessae: nam Gregorius Magnus eas ad tria capita revocat, ad causas Episcoporum, imo et fidei, judicandas, ad cogendas Synodos, et ad dandas Episcopis longius abituris formatas. 202 Atqui haec proprio jure ad Metropolitas pertinent: nam ex praescripto [Col. 0173B] Concilii Nicaeni bis in anno evocare debent Episcopos ad Synodum in qua communi consilio de Episcopis judicia exerceantur, et causae fidei, si quae oriantur haereses, agitentur. Debent et Episcopis formatas dare: id Africanorum Gallorumque exemplo constat, id veterum testimonio firmatur, huic nemo contradicit. Quid ergo singulare tributum cum pallio? Difficultatem auget quod additur, Metropolitanorum jure servato: si enim servetur, quid reliquum est de tribus a Gregorio Magno memoratis?

XXXIX. Dicendum puto, proprio quidem jure Metropolitas potuisse tria haec exercere, sed in suos dumtaxat provinciales, potuisse vero in alios, etiam Metropolitas, autoritate sedis Apostolicae, cujus potestas amplissima est; idcirco Vigilius in omnes [Col. 0173C] Childeberti Regis ditionis Episcopos Auxanio Arelatensi potestatem contulit. Servatum porro est Metropolitarum jus in eo, quod et in suis provinciis libere sua illi munia obirent, et inferioribus Episcopis non daretur licentia superiorum mandata spernendi.

XL. Cum summi pontifices soliti sint Episcopos, quos pallio donabant, sedulo monere, ut eo inter sola Missarum solemnia utantur; imo Gregorius Magnus Ravennatem Episcopum in letaniis gerentem graviter redarguat, quanquam postea fatigatus importunis precibus id indulsit, quaeri non immerito potest, quae fuerit tam expressi tamque instantis moniti causa. An dignitas pallii, ne usu vilesceret? An praerogativa summi Pontificis quotidie utentis, ut a reliquis Episcopis distaret? An quod casulae sacrae [Col. 0173D] quae inter Missas solum induitur, sit proprius ornatus? An, quod probabilius, omnes hae causae concurrunt? Inde vero fit consequens, ut pretiosae vesti, cujusmodi sacra casula, pretiosus olim ornatus adderetur, non item lanea taenia et vile quoddam additamentum.

XLI. Neque objici potest, quod posterioribus temporibus eadem admonitio perseverarit, etsi laneum coeperit esse pallium; nam vel mos antiquus admonendi retentus est, quia retentae pariter mittendi pallii veteres formulae; vel desinente tertia ratione, aliae priores duae visae sunt adhuc suum habere momentum.

XLII. Ex dictis nonnulla potest oriri historica quaestio [Col. 0174A] de materia pallii. Fuitne semper, quae nunc est, an pretiosior quondam alia? Orientale laneum fuisse quinto saeculo testatur Isidorus Pelusiota epist. 136, lib. I, nec videtur dubium quin semper fuerit. Laneum quoque nunc esse in Occidente constat, quanquam crucibus sericis rubris distinguitur; imo quibus ex lanis fiat, quove ritu, tradit Augustinus Patritius in libro rituum Ecclesiasticorum.

203 XLIII. Sed quaeritur an ex altera quondam materia confectum sit. Quaestioni locum facit Joannes Diaconus, cum scribit lib. 4 Vitae S. Gregorii, bysso candente contextum fuisse pallium, quod Gregorius Magnus gessit, quodque adhuc anno 875, quo tempore Joannes florebat, in sepulcro sancti Pontificis cernebatur. Sive autem byssum interpreteris tenue [Col. 0174B] linum, ut melioris Latinitatis Autores; sive sericum filum, ut Ecclesiastici tractatores sequioris aevi, laneum certe non fuit: unde fit consequens, ut neque prioribus temporibus laneum fuerit, siquidem merito credi possit, tantum virum tamque novitati infensum, noluisse a decessorum usu discedere, praesertim in re adeo patente oculisque omnium exposita.

XLIV. Qui de pallio Archiepiscopali non ita pridem opus edidit vir eruditus et diligens, praevidit hoc argumentum, duoque excepit, ut suam de lanea materie sententiam tueretur. Alterum, deceptum fuisse Joannem Diaconum, cum pallium S. Gregorii inspiceret, linumque credidisse, quod reipsa fuit lana: deceptionis causam praebuisse obscurum utriusque materiae, praesertim vetustam aetatem pas [Col. 0174C] sae, discrimen. Alterum, si deceptus non fuit Diaconus, ut certe vix potuit, infinita multitudine idem cernente, si pallium revera lineum fuit, fecisse propter modestiam Gregorium contra majorum morem. Utrumque ex Joannis Diaconi verbis confici posse opinatur: et primum quidem, ex eo quod ille bysso candente contextum pallium dicat, byssus autem non candeat, sed flavescat potius, cum sit lini pars, ut quidem ipsi videtur, grossior; secundum vero, ex eo quod Diaconus dicat, ex pallii materia mediocritatem habitus a viro sancto gestati repraesentari

XLV. Ut ego simpliciter et nude aperiam, quod sentio. Primum, non intelligo satis, quomodo lineum pallium eo usque sit laneo vilius, ut ejus usu vir antiquitatis, ut loquitur Joannes, voluerit modestiae [Col. 0174D] causa a decessorum more discedere: nam byssus longe pretiosior est lana, ut conficitur ex illo Proverbiorum loco, ubi mulier fortis laudatur, quod stragulatam vestem fecerit sibi, quodque byssus et purpura foret vestimentum ejus. Mulier illa, opinor, cujus vir nobilis in portis sederet cum Senatoribus terrae, id est, rem publicam administraret, a rusticana non valde distaret, si parte lini grossiore uteretur.

Deinde videtur mihi Joannes, cum de pallio sancti Pontificis loquitur, nihil laudare praeter antiquitatem viri; mediocritatem vero, cujus meminit, ad taeniam referre, ex qua dependebat argentea reliquiarum custos: cum enim scripsisset, veneratione gratissima celebrari tria, quae pernoctantes in anniversaria [Col. 0175A] festi die oscularentur, pallium, 204 phylacteriam, et balteum; mox subjunxit: «Quae sigillatim considerata, et antiquitatem viri, et mediocritatem habitus, et speciem regularis propositi signis perpetuis repraesentant: nam in eo quod ejus pallium bysso candente contextum, nullis cernitur acubus perforatum, sic ipsum circa scapulas obvolutum fuisse, non autem confixum dignoscitur, sicut vetustissimis musivis vel picturis ostenditur. Quod autem phylacteria tenui argento fabricata, vilique pallio de collo suspensa fuisse videatur, habitus ejus mediocritas demonstratur. Porro in exilitate baltei, quae unius pollicis mensuram nunquam excedit, speciem propositi regularis olim a sancto Benedicto statuti eum servasse, luce clarius manifestat.»

[Col. 0175B] Adde, quod, nisi fallor, ex Diaconi verbis, contra id quod eruditus vir asserit, non obscure concluditur, Gregorium in usu pallii, quod byssinum foret, non recessisse a majorum consuetudine: docet enim ille quinque de pallio, quod ex bysso candente contextum foret; quod nullis acubus perforatum; quod circa scapulas obvolutum, quod idem in musivis operibus antiquissimis picturisque ostenderetur; quod haec antiquitatem viri, id est, mea sententia, studium antiquitatis retinendae, quo tenebatur vir sanctus, repraesentarent. Materies igitur pallii modusque utendi antiquitatem sapiebat; atque ita tantum abest, ut Gregorius priscos suos decessores in musivis operibus depictos deseruerit, ut studiose potius eos imitatus sit.

[Col. 0175C] Denique, si Gregorius in eo sit antiquitatem secutus, quod pallium bysso candente contextum gesserit, confitendum est, veterum pallia bysso pariter candente contexta fuisse, ipsaque adeo, si byssi nomine intelligatur linum tenuissimum, ut habent omnes dictionum interpretes, linea extitisse, non lanea. Quod si eo quis nomine significatum velit, non quodlibet linum, sed byssinum illud, cujus meminit Plinius lib. 19 historiae, pretiosa fuisse veterum pallia necesse est, siquidem «quaternis denariis scripula ejus permutata ut auri» Plinius tradit. Et vero decuit esse pretiosum id ornamenti, quod imponeretur pretiosis vestibus, quibus summi Pontifices inter sacra facienda uterentur.

XLVI. Ex his, quae hactenus dicta sunt, apparet [Col. 0175D] non temere quaeri quae primis temporibus fuerit materies palliorum, quibus summi Pontifices utebantur. An lana, quae humilitatem pastoris? an pretiosius quiddam, quod dignitatem sacrificantis deceret?

XLVII. In neutram partem solvi posse videtur quaestio, nisi quatuor argumentis, si commune praejudicium excipias, veterum nempe scriptorum testimonio, traditione sive usu, consensione utriusque Ecclesiae, et ratione petita ex mystica lanae significatione.

XLVIII. Verum autores Latini Joanne Diacono majores nihil ea de re, quod sciam, litteris tradiderunt: quare nullum ab autoritate puto 205 argumentum peti potest, unde fiat pro Ecclesia Latina in alterutram partem praejudicium.

[Col. 0176A] XLIX. Nihilo plus valet, quod Graeci habent, aut potius Graecorum unus, Isidorus Pelusiota, de pallio Orientalis Ecclesiae Praesulum: pro Latinis enim, de quibus agimus, non facit, ut postea ostendetur.

L. Neque videtur etiam ab usu hodierno idonea ratio desumi, quasi id semper usurpatum dici debeat, quod nunc in usu est, et jamdudum fuit, et quo tempore esse coeperit, demonstrari non potest: nam locus Joannis Diaconi non temere creditur pugnare in contrarium, et satis probare, ante sextum saeculum non obtinuisse morem, qui nunc viget.

LI. Neque argumentum a ratione petitum satis habet momenti, ut historicae quaestioni solvendae sufficiat. Nam quod affertur de pallii lanei mystica significatione, perinde ac si repraesentet pellem ovis [Col. 0176B] deperditae, quam bonus pastor repertam, cum erraret, humerisque impositam reportat in ovile, neque ad rem nostram est, neque gravis per se momenti: mysticae enim illius significationis autor Isidorus, primum de Orientalium pallio loquitur, cum sit quaestio de Latino. Deinde ea dicit, quae in alium sensum non violenter trahi queunt. Denique rationes mysticas tam varias varii excogitarunt, ut nemo non possit aliqua pro se uti.

LII. Sed quoniam Isidori testimonium magni fit a recentioribus, imo unicum fere est vulgaris praejudicii praesidium, illud paulo accuratius ad examen revocandum est, imo tota epistola CXXXVI describenda.

« Hermino Comiti.

«Quantum inexplebili discendi cupiditate flagras, [Col. 0176C] tantum ego ad ea, quae quaeris, explicanda promptus ac proclivis sum; dummodo Deus precibus tuis commotus, inventionem mihi caelitus concedat.

«Linteum illud, cum quo Diaconi in sacris mysteriis munus suum obeunt, humilitatem Domini, qui discipulorum pedes lavit et extersit, nobis in memoriam redigit.

«Id autem amiculum, quod Sacerdos humeris gestat, atque ex lana, non ex lino, contextum est, ovis illius quam Dominus aberrantem quaesivit, inventamque humeris suis sustulit, pellem designat. Episcopus enim, qui Christi typum gerit, ipsius munere fungitur, atque ipso etiam habitu illud omnibus ostendit, se boni illius ac magni pastoris imitatorem esse, qui gregis infirmitates sibi ferendas proposuit.

[Col. 0176D] «Ac diligenter animum attende: nam cum ipse verus pastor per adorandorum Evangeliorum apertionem accedit, tum demum Episcopus assurgit, atque imitationis habitum deponit: hinc nimirum Dominum ipsum pastoralis artis ducem ac Deum et herum adesse significant.»

206 LIII. Observandum primo, totum in eo esse Isidorum, ut rerum sacrarum mysticas significationes exponat, quo argumento nullum est vanitati conjecturarum opportunius. Deinde Isidorum ab Hirmino Comite rogatum, quid mysterii significaret, vel linteum, quod Diaconi, vel superhumerale, quod Episcopi, in sacris mysteriis ferrent; de linteo Diaconorum id respondisse, quod vix probetur a rerum [Col. 0177A] sacrarum disquisitoribus: ait enim, eo revocari in memoriam humilitatem Christi, discipulorum pedes lavantis et tergentis. At rerum ejusmodi interpretes aliter sentiunt, iique probabilius qui simplicius, scilicet ministrantium mensae vulgare id signum esse. Denique nihilo probabilius esse, quod de superhumerali Episcoporum commentatur, si tamen superhumeralis nomine intelligatur id, quod in hac quaestione pallium vocatur.

LIV. Haec cum ita sint, non video qua ratione possit perpetuus ille lanei pallii usus in Ecclesia Latina defendi: nolim tamen opinionem, quae longinqua decem saeculorum aetate, et non mediocri autorum multitudine confirmatur, non modo non convellere, sed ne labefactare quidem. Quominus enim [Col. 0177B] in partes Joannis Diaconi plane concedam, retinent me adhuc aliquantulum tria: usus a saeculis decem continuus; difficultas ostendendi, quo tempore coeperit, et qua de causa; multitudo aetasque Autorum pro lanea materie consentientium.

LV. Quamquam trium ejusmodi argumentorum vim infringi posse video: nam multitudo Autorum non vehementer urget, cum universi qui laudari solent scripserint, quid usurparetur suis temporibus, non quid pristinis. Qui enim res Liturgicas attigerunt, partim veteres sunt, partim recentiores. Illi totos se dederunt mysteriis excogitandis et pandendis; hi veteribus adhaeserunt, sine ullo curiosiore examine.

Deinde usum lanei pallii incoepisse circiter initia noni saeculi, ex Joanne Diacono non obscure quis conjiciat: videtur enim fecisse byssini pallii Gregoriani mentionem, et simul antiquitatem viri laudasse, quo tacite novitatem suis aequalibus objiceret: qua enim alia de causa utrumque praestitisset?

Jam quod ex tempore mutationis remanserit perpetuus lanae usus, id ego tribuendum puto ceremoniis, quibus propter analogiam nominis, anniversaria celebritate bona gens noni saeculi virgini Agneti offerre coepit agnos, quorum ex lana conficerentur pallia: nihil enim constantius, quam quod solemnibus ejusmodi ceremoniis addicitur.

LVI. Ut hunc fere in modum quae dixi tria, infirmari possint, sustineo tamen judicium, contentus proposuisse eruditis quaestionem cum 207 suis momentis: ferant illi sententiam, quam rationi convenientiorem [Col. 0177D] putarint, sed post attentius perpensa duo.

LVII. Alterum Gregorium Magnum lanae nunquam meminisse, cum de pallio scriberet ad eos, quibus mittebat: meminisset tamen absque dubio si per veritatem licuisset. Ut enim erat allegoriarum incredibiliter amans, ex materia pallii sumpsisset argumentum praedicandae humilitatis, ad quam tantopere pallio donatos hortabatur; non sumpsit tamen, cum opportunissimum foret, et tunc maxime cum Maximo Salonitano pallium mitteret. Pallium ad sacra Missarum solemnia utendum ex more transmisimus, cujus vos volumus per omnia genium vendicare: hujus enim indumenti honor humilitas atque justitia, etc.

[Col. 0178A] LVIII. Alterum, pallium dici plenitudinem et complementum potestatis, plenissimae potestatis signum, insigne decoris, et, si credimus nonnullis, Imperialis pallii a Constantino Imperatore dati Sylvestro ora et instita. Quis vero credat haec laneae taeniae convenire?

LIX. Antequam imponatur finis huic Dissertatio ni, solvenda quaestio, cujus occasionem praebet Gregorius Magnus, praescribens Mariniano Ravennati, quomodo deberet uti pallio, siquidem secundum editionem postremam Conciliorum haec habet: Quo non aliter te uti memineris, nisi in propria tuae civitatis, dimissis jam filiis, Ecclesia, procedens a salutatorio ad sacra Missarum solemnia celebranda: peractis vero Missis, idem in salutatorio rursum curabis deponere.

[Col. 0178B] LX. Priusquam proponatur quaestio, emendanda est vocum dispositio, quae perturbata est: quid enim sibi vult ista phrasis, dimissis jam filiis, Ecclesia, etc.? Sunt qui legant, nisi in propria tua civitate, dimissis jam filiis Ecclesiae, etc. Haec etiam lectio vitiosa est: non cohaeret enim cum sequentibus, siquidem salutatorium, cujus mentio fit, non civitatis, sed Ecclesiae pars est. Restituere licet ex lib. IV Vitae Gregorii, cap. 5, ubi totam Gregorii ad Marinianum epistolam Joannes Diaconus refert, legitque, nisi in propria tuae civitatis Ecclesia, dimissis jam filiis, procedens, etc.

LXI. Quaeritur, qui sint illi filii, quibus dimissis, procedit a salutatorio ad altare palliatus Episcopus. Vir eruditus opinatur fuisse laicos, qui honoris causa [Col. 0178C] salutatum venirent Episcopum, unde et loco factum salutatorii nomen, quorum in conspectu pallium Episcopus vetabatur sumere, sed cum, ipsis dimissis, solus remaneret Clerus.

LXII. Opinionem eruditi viri confirmant tria. Primum, quod de Proclo legimus apud Socratem lib. 7, cap. 47, eum ex primoribus, qui ante Missarum solemnia Episcopi salutandi causa de more venerant, comprehendisse Thalassium, Episcopumque Caesareae Cappadociae 208 ex Praefecto Illyrici ordinasse. Alterum, quod laici solerent Ecclesiae filii dici. Postremum, quod Gregorius eo loci vellet usum pallii, quem insolenter Joannes Mariniani decessor extenderat, quam maxime restringere.

Vir alter eruditus sentit, filiorum Ecclesiae nomine [Col. 0178D] intelligi posse Clericos, quibus ex salutatorio jam egressis, pallium sumeret Pontifex, et procederet. Istam quoque conjecturam adjuvat, quod in hoc nostro Diurno summi Pontifices filiorum nomine Clericos compellent, in secunda et tertia fidei professione.

Probabilis est, fateor, doctaque haec utraque conjectura: verum simplicius quiddam afferri posse puto, filiorum nempe nomine appellatam Cantorum Scholam, quae cum procederet ad altare Pontifex sacra facturus, signo dato dimittebatur ex salutatorio, praeibatque eo modo, qui describitur in appendice ad Sacramentarium S. Gregorii pag. 261 editionis Domni Hugonis Menardi.

Obsecro vos, fratres dilectissimi, ut erga subditarum plebium profectum et emendationem vigilantissima cura laboretis: quatenus illis viam salutis ostendentes, et eos verbis et exemplis instruentes, et vos de eorum profectu, et nos de vestro, Domino nostro Jesu Christo auxiliante, fructuosos illi manipulos reportemus. Obsecro etiam fraternitatem vestram, ut haec capitula, quae ad emendationem vitae breviter digessi, assidue legatis, et memoriae commendetis, et eorum sive sanctarum scripturarum lectione mores componatis, vitam emendetis, et cum subditis plebibus, opitulante Domino, ad regna [Col. 0192B] coelestia pergere certetis. Veraciter nosse debetis et semper meminisse, quia nos, quibus regendarum animarum cura commissa est, pro his qui nostra negligentia pereunt, rationem reddituri sumus: pro his vero quos verbis et exemplis lucrati fuerimus, praemium aeternae vitae percipiemus. Nobis enim a Domino dictum est, Vos estis sal terrae (Matth. V, 13) . Quod si populus fidelis cibus est Dei, ejus cibi condimentum nos sumus. Scitote vestrum gradum nostro gradui secundum et pene conjunctum esse. Sicut enim episcopi Apostolorum in Ecclesia, ita nimirum presbyteri caeterorum discipulorum Domini vicem tenent; et illi tenent gradum summi pontificis Aaron, isti vero filiorum ejus. Unde oportet vos semper memores esse tantae dignitatis, memores [Col. 0193A] vestrae consecrationis, memores sacrae quam in manibus suscepistis unctionis, ut nec ab eadem dignitate degeneretis, nec vestram consecrationem irritam faciatis, nec manus sacro unguine delibutas peccando polluatis, sed cordis et corporis munditiam conservantes, plebibus exemplum bene vivendi praebentes, his quibus praeestis ducatum ad coelestia regna praebeatis.

Oportet vos et assiduitatem habere legendi, et instantiam orandi, quia vita viri justi lectione instruitur, ornatur, et assiduitate lectionis munitur homo a peccato, juxta illum qui dicebat: In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi (Psal. CXVIII, 11) . Haec sunt enim arma, lectio videlicet et oratio, quibus diabolus expugnatur: haec sunt instrumenta quibus aeterna beatitudo acquiritur: his armis vitia comprimuntur: his alimentis virtutes nutriuntur.

Sed et si quando a lectione cessatur, debet manuum operatio subsequi, quia otiositas inimica est animae, et antiquus hostis, quem a lectione sive ab oratione vacantem invenerit, facile ad vitia rapit. Per usum namque lectionis discetis qualiter et vos vivatis, et alios doceatis: per usum orationis, et vobis et his quibus in charitate conjuncti estis prodesse valebitis; per manuum operationem et corporis [Col. 0193C] macerationem, et vitiis alimenta negabitis, et vestris necessitatibus subvenietis, et habebitis quod necessitatem patientibus porrigatis.

Quando more solito ad synodum convenitis, vestimenta, et libros, et vasa sancta, cum quibus vestrum ministerium et injunctum officium peragitis, vobiscum deferte; nec non duos, aut tres clericos, cum quibus missarum solemnia celebratis, vobiscum adducite, ut probetur quam diligenter, quam studiose Dei servitium peragatis.

[Col. 0193D] Panes, quos Deo in sacrificium offertis, aut a vobis ipsis, aut a vestris pueris coram vobis, nitide ac studiose fiant, et diligenter observetur ut panis, et vinum, et aqua, sine quibus missae nequeunt celebrari, mundissime atque studiose tractentur, et nihil in his vile, nihil non probatum inveniatur, juxta illud quod ait Scriptura: Sit timor Domini vobiscum, et cum diligentia cuncta facite (II Par. XIX, 9) .

Feminae missam, sacerdote celebrante nequaquam ad altare accedant, sed locis suis stent, et ibi sacerdos earum oblationes Deo oblaturus accipiat. Memores enim esse debent feminae infirmitatis suae [Col. 0194A] at sexus imbecillitatis, et idcirco sancta quaelibet in ministerio Ecclesiae contingere pertimescant; quae etiam laici viri pertimescere debent, ne Ozae poenam subeant, qui dum arcam Domini extraordinarie contingere voluit, Domino percutiente interiit (II Reg. VI) .

Sacerdos missam solus nequaquam celebret, quia sicut illa celebrari non potest sine salutatione sacerdotis, responsione plebis, admonitione sacerdotis, responsione nihilominus plebis, ita nimirum nequaquam ab uno debet celebrari. Esse enim debent qui ei circumstent, quos ille salutet, a quibus ei respondeatur, et ad memoriam illi reducendum est illud Dominicum: [Col. 0194B] Ubicunque fuerint duo veltres in nomine meo congregati, et ego in medio eorum (Matth. XVIII, 20) .

Videmus crebro in ecclesiis messes et fenum congeri, unde volumus et hoc penitus observetur, ut nihil in ecclesia praeter vestimenta ecclesiastica, et vasa sancta, et libros recondatur: Ne forte, si alia ibi quam oportet negotia exerceantur, a Domino audiamus: Domus mea domus orationis vocabitur; vos autem fecistis eam speluncam latronum (Matth. XXI, 13) .

[Col. 0194C] Antiquus in his regionibus in ecclesia sepehendorum mortuorum usus fuit, et plerumque loca divino cultui mancipata, et ad offerendas Deo hostias praeparata coemeteria sive polyandria facta sunt. Unde volumus ut ab hac re deinceps abstineatur, et nemo in ecclesia sepeliatur, nisi forte talis sit persona sacerdotis, aut cujuslibet justi hominis, quae per vitae meritum talem vivendo suo corpori defuncto locum acquisivit. Corpora vero quae antiquitus in ecclesiis sepulta sunt nequaquam projiciantur, sed tumuli qui apparent profundius in terram mittantur, et pavimento desuper facto, nullo tumulorum vestigio apparente, ecclesiae reverentia conservetur. Ubi vero tanta est multitudo cadaverum, ut hoc facere difficile sit, locus ille pro coemeterio habeatur, [Col. 0194D] ablato inde altari et in eo loco constructo, ubi religiose et pure Deo sacrificium offerri valeat.

Non debetis ad ecclesiam ob aliam causam convenire, nisi ad laudem Domini et ejus servitium faciendum. Disceptationes vero, et tumultus, et vaniloquia, et caeterae actiones ab eodem sancto loco penitus prohibendae sunt. Ubi enim Dei nomen invocatur, Deo sacrificium offertur, angelorum frequentia inesse non dubitatur, periculosum est tale aliquid dicere vel agere quod loco non convenit. Si enim Dominus illos de templo ejecit qui victimas [Col. 0195A] quae sibi offerrentur emebant vel vendebant, quanto magis illos iratus inde abjiciet qui mendaciis, vaniloquiis, risibus et hujuscemodi nugis locum divino cultui mancipatum foedant (Matth. XXI, 12) ?

Missarum solemnia nequaquam alibi nisi in ecclesia celebranda sunt, non in quibuslibet domibus et in vilibus locis, sed in loco quem elegerit Dominus, juxta illud quod scriptum est: Vide ne offeras holocausta tua in omni loco quem videris, sed in loco quem elegerit Dominus, ut ponat nomen suum ibi (Deut. XII, 13) .

[Col. 0195B] Nulla femina cum presbytero in una domo habitet. Quamvis enim canones matrem, et sororem, et hujuscemodi personas, in quibus nulla sit suspicio, cum illo habitare concedant, hoc nos modis omnibus idcirco amputamus, quia in obsequio sive occasione illarum veniunt aliae feminae quae non sunt ei affinitate conjunctae, et eum ad peccandum illiciunt.

Observandum vobis est, ut et vos ab ebrietate abstineatis, et ut plebes subditae abstineant praedicetis, et neque per tabernas eatis bibendo aut comedendo, neque domos aut vicos curiositate qualibet peragretis, [Col. 0195C] neque cum feminis aut cum quibuslibet impuris personis convivia exerceatis. Nisi forte paterfamilias quilibet vos ad domum suam invitaverit, et cum sua conjuge et prole velit vobiscum spiritali gaudio laetari, et verborum vestrorum refectionem accipere, et vobis refectionem carnalem charitatis officio exhibere; oportet enim, ut si quando quilibet fidelium carnalibus vos reficit epulis, a vobis reficiatur epulis spiritalibus.

Nullus presbyter fidelibus sanctae Dei Ecclesiae de alterius presbyteri parochia persuadeat, ut ad suam ecclesiam concurrant relicta propria ecclesia, et [Col. 0195D] suas decimas sibi dent; sed unusquisque sua ecclesia et populo contentus, quod sibi non vult fieri alteri nequaquam faciat, juxta illud Evangelicum: Quaecunque vultis ut faciant vobis homines, haec eadem facite illis (Matth. VII, 12) . Quisquis autem contra haec constituta venerit, aut his monitis nostris reniti tentaverit, aut gradum se sciat amissurum, aut in carcere longo tempore detinendum.

Hoc quoque modis omnibus prohibemus, ut nullus vestrum alterius clericum sollicitet aut recipiat, quia gravis de hac re in sacris canonibus sententia est.

Si quis presbyter inventus fuerit alicui clerico aut laico munera dare, aut dedisse, ut ecclesiam alterius presbyteri subripiat, sciat se pro hac rapina et saeva cupiditate, aut gradum amissurum, aut in carceris aerumna longo tempore poenitentiam agendo detinendum.

Si parvulus aegrotans ad quemlibet presbyterum baptismi gratia de cujuslibet parochia allatus fuerit, ei baptismi sacramentum nullo modo negetur. Si quis hoc munus petenti concedere detrectaverit, et [Col. 0196B] ille parvulus absque baptismatis gratia mortuus fuerit, noverit se ille qui eum non baptizavit, pro ejus anima rationem redditurum.

Nullus presbyter seu laicus praesumat calicem, aut patenam, aut quaelibet vasa sacra et divino cultui mancipata, ad alios usus retorquere. Nam quicunque de calice sacrato aliud bibit praeter Christi sanguinem qui in sacramento accipitur, et patenam ad aliud officium habet quam ad altaris ministerium, deterrendus est exemplo Baltassar qui dum vasa Domini in usus communes assumpsit, vitam pariter cum regno amisit (Dan. V) .

Si quis ex presbyteris voluerit nepotem suum, aut aliquem consanguineum, ad scholam mittere, in ecclesia Sanctae Crucis, aut in monasterio Sancti Aniani, aut Sancti Benedicti, aut Sancti Lifardi, aut in caeteris de his coenobiis quae nobis ad regendum concessa sunt, ei licentiam id faciendi concedimus.

Presbyteri per villas et vicos scholas habeant, et si quilibet fidelium suos parvulos ad discendas litteras eis commendare vult, eos suscipere et docere [Col. 0196D] non renuant, sed cum summa charitate eos doceant, attendentes illud quod scriptum est: Qui autem docti fuerint fulgebunt quasi splendor firmamenti; et qui ad justitiam erudiunt multos, fulgebunt quasi stellae in perpetuas aeternitates (Dan. XII, 3) . Cum ergo eos docent, nihil ab eis pretii pro hac re exigant, nec aliquid ab eis accipiant, excepto quod eis parentes charitatis studio sua voluntate obtulerint.

Cum ergo omnium sanctarum Scripturarum paginae instrumentis bonorum operum refertae sint, et per sanctarum Scripturarum campos possint inveniri [Col. 0197A] arma quibus vitia comprimantur et virtutes nutriantur, libuit nobis huic nostro capitulari inserere sententiam cujusdam Patris de instrumentis bonorum operum, in qua magna brevitate quid agi quidve vitari debeat, continetur. In primis Dominum Deum tuum diligere ex toto corde, tota anima, tota virtute, deinde proximum tanquam teipsum. Deinde non occidere, non adulterare, non facere furtum, non concupiscere, non falsum testimonium dicere, honorare omnes homines, et quod sibi quis fieri non vult, alii ne faciat. Abnegare semetipsum sibi, ut sequatur Christum. Corpus castigare, delicias non amplecti, jejunium amare, pauperes recreare, nudum vestire, infirmum visitare, mortuum sepelire, in tribulatione subvenire, dolentem consolari. [Col. 0197B] A saeculi actibus se facere alienum. Nihil amori Christi praeponere, iram non perficere, iracundiae tempus non reservare, dolum in corde non tenere, pacem falsam non dare, charitatem non derelinquere. Non jurare, ne forte perjures. Veritatem ex corde et ore proferre, malum pro malo non reddere, injuriam non facere, sed et factam patienter sufferre. Inimicos diligere, maledicentes non maledicere sed magis benedicere. Persecutionem pro justitia sustinere. Non esse superbum, non vinolentum, non multum edacem, non somnolentum, non pigrum, non murmurosum, non detractorem. Spem suam Deo committere. Bonum aliquid in se cum viderit, Deo applicet, non sibi: malum vero semper a se factum sciat, et sibi reputet. Diem judicii timere, [Col. 0197C] gehennam expavescere, vitam aeternam omni concupiscentia spiritali desiderare, mortem quotidie ante oculos suspectam habere. Actus vitae suae omni hora custodire. In omni loco Deum se respicere pro certo scire. Cogitationes malas cordi suo advenientes mox ad Christum allidere, et seniori spiritali patefacere. Os suum a malo vel pravo eloquio custodire, multum loqui non amare, verba vana aut risui apta non loqui, risum multum aut excussum non amare. Lectiones sanctas libenter audire, orationi frequenter incumbere, mala sua praeterita cum lacrymis vel gemitu quotidie in oratione Deo confiteri. De ipsis malis de caetero emendare, desideria carnis non perficere. Voluntatem propriam odisse, praeceptis sacerdotis et praeceptoris in omnibus obedire, etiam [Col. 0197D] si ipse aliter, quod absit, agat, memores illius Dominici praecepti: Quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite (Matth. XXIII, 3) . Non velle dici sanctum antequam sit, sed prius esse quod verius dicatur. Praecepta Dei factis quotidie adimplere, castitatem amare, nullum odisse, zelum et invidiam non habere, contentionem non amare, elationem fugere, et seniores venerari, juniores diligere. In Christi amore pro inimicis orare. Cum discordantibus ante solis occasum in pacem redire, et de Dei misericordia nunquam desperare. Ecce haec sunt instrumenta artis spiritalis, quae cum fuerint a nobis die noctuque incessabiliter adimpleta, et in die judicii reconsignata, illa merces nobis a Domino [Col. 0198A] recompensabitur, quam ipse promisit: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus his qui diligunt eum (Isai. LXIV, 4; I Cor. II, 9) .

Commonendi sunt fideles ut generaliter omnes, a minimo usque ad maximum, orationem Dominicam et symbolum discant; et dicendum eis, quod in his duabus sententiis omne fidei Christianae fundamentum incumbit, et nisi quis has duas sententias et memoriter tenuerit, et ex toto corde crediderit, et in oratione saepissime frequentaverit, catholicus esse non poterit. Constitutum namque est ut nullus [Col. 0198B] chrismetur, neque baptizetur, neque a lavacro fontis illius suscipiatur, neque coram episcopo ad confirmandum quemlibet teneat, nisi symbolum et orationem Dominicam memoriter tenuerit, exceptis his quos ad loquendum aetas minime perduxit

Dicendum illis ut singulis diebus qui amplius non potest, saltem duabus vicibus oret, mane scilicet et vespere, dicens symbolum, vel orationem Dominicam, vel: Qui plasmasti me, miserere mei, vel etiam: Deus, propitius esto mihi peccatori, et Deo gratias pro quotidianae vitae commeatibus, et quia se ad imaginem suam creare dignatus sit, et a pecudibus [Col. 0198C] segregare. His actis et solo Deo creatore suo adorato, sanctos invocet, ut pro se intercedere ad majestatem divinam dignentur. Haec faciant quibus basilicae locus prope est, in basilica: qui vero in itinere, aut pro qualibet occasione in silvis aut in agris est, ubicunque eum ipsa hora matutina vel vespertina invenerit, sic faciat, sciens Deum ubique praesentem esse, dicente Psalmista: In omni loco dominationis ejus (Psal. CII, 22) ; et, Si ascendero in coelum, tu ibi es (Psal. CXXXVIII, 8) , etc.

Diei vero Dominici, quia in eo Deus lucem condidit, in eo manna in eremo pluit, in eo Redemptor humani generis sponte pro salute nostra a mortuis [Col. 0198D] resurrexit, in eo Spiritum sanctum super discipulos infudit, tanta esse debet observantia, ut praeter orationes, et missarum solemnia, et ea quae ad vescendum pertinent, nihil aliud fiat. Nam et si necessitas fuerit navigandi, sive itinerandi, licentia datur, ita duntaxat, ut horum occasione missa et orationes non praetermittantur. Conveniendum est sabbato die cum luminaribus cuilibet Christiano ad ecclesiam, conveniendum est ad vigilias sive ad matutinum officium. Concurrendum est etiam cum oblationibus ad missarum solemnia. Et dum ad ecclesiam convenitur. nulla causa dici debet vel audiri, nulla jurgia sunt habenda: sed tantummodo Deo vacandum est, in celebratione videlicet sacrorum officiorum, et exhibitione [Col. 0199A] eleemosynarum, et in Dei laudibus cum amicis, proximis et peregrinis spiritaliter epulandum.

Admonendi sunt ut hospitalitatem diligant, et nulli hospitium praebere detrectent, et si cui forte hospitium praestiterint, nullam ab eo mercedem accipiant, nisi forte ille, qui a te recipitur, sponte sua aliquid det. Dicendumque illis qualiter multi per hospitalitatis officium Deo placuerunt, dicente Apostolo, Per hanc enim placuerunt quidam Deo, angelis hospitio susceptis (Hebr. XIII, 2) . Et iterum, Hospitales sine murmuratione. (I Petr. IV, 9) . Et ipse Dominus ad judicium dicturus est, Hospes eram, et collegistis me (Matth. XXV, 35) . Sciant sane quicunque hospitalitatem [Col. 0199B] amant, Christum se in hospitibus recipere. Nam ille modus hospitalitatis non solum inhumanus, sed etiam crudelis est, quo nunquam hospes in domum ante recipitur, nisi prius dandi hospitii merces compensetur, et quod Dominus agere jussit pro perceptione regni coelestis, pro acquisitione terrenarum rerum agatur.

Praedicandum est etiam ut perjurium fideles caveant, et ab hoc summopere abstineant, scientes hoc grande scelus esse, et in lege, et prophetis, sive Evangelio (Matth. V, 33) prohibitum. Audivimus enim quosdam parvipendere hoc scelus, et levem quodammodo perjuris poenitentiae modum imponere. Qui [Col. 0199C] nosse debent, talem de perjurio, qualem et de adulterio, de fornicatione, de homicidio, et de caeteris criminalibus vitiis, poenitentiam imponendam. Si quis vero perpetrato perjurio, aut quolibet criminali peccato, timens poenitentiae longam aerumnam, ad confessionem venire noluerit, ab ecclesia repellendus est, sive a communione et consortio fidelium, ut nullus cum eo comedat, neque bibat, neque oret, neque in suam eum domum recipiat.

Dicendum est eis ut a falso etiam testimonio abstineant, scientes et hoc gravissimum scelus esse, et ab ipso Domino in monte Sinai prohibitum, dicente [Col. 0199D] eodem Domino, Non falsum testimonium dixeris (Exod. XX, 15) ; sive, Testis falsus non erit impunitus (Prov. XIX, 5) . Sciat se etiam, quisquis hoc perpetraverit, aut tali poenitentia purgandum, ut superius dictum est de perjurio, aut tali damnatione et excommunicatione damnandum, sicut superius insertum est. Dicendumque illis est quod summa, non dicam stultitia, sed nequitia est, pro cupiditate argenti et auri, aut vestimentorum, aut cujuslibet rei, aut quod creberrime contingere solet, propter ebrietatem, in tam grande scelus corruere, ut aut septem annis in arcta aerumna sit, aut ab ecclesia sit repulsus, dicente Domino, Quid prodest homini si lucretur totum mundum, et aniame suae detrimentum faciat [Col. 0200A] (Matth. XVI, 26) ? quippe cum aliis videatur pius existere, sibimet crudelis existat.

Hortamur vos paratos esse ad docendas plebes. Qui Scripturas scit, praedicet Scripturas: qui vero nescit, saltem hoc, quod notissimum est, plebibus dicat: Ut declinent a malo, et faciant bonum (Psal. XXXIII, 15) ; inquirant pacem, et sequantur eam, quia oculi Domini super justos, et aures ejus ad preces eorum, etc. Nullus ergo se excusare poterit, quod non habeat linguam, unde possit aliquem aedificare. Mox enim, ut quemlibet errantem viderit, prout potest et valet, aut arguendo, aut obsecrando, aut increpando, ab errore retrahat, et ad peragendum [Col. 0200B] bonum opus hortetur. Cum vero, Domino opitulante, ad synodum in unum convenerimus, sciat nobis unusquisque dicere, quantum Domino adjuvante laboraverit, aut quem fructum acquisierit. Et si quis forte nostro indiget adjutorio, nos cum charitate admoneat, et nos cum charitate nihilominus ei pro viribus adjutorium ferre non differemus.

Admonere debetis fideles, ut assiduitatem et studium habeant orandi. Ipse autem orandi modus talis esse debet, ut primum dicto symbolo, quasi fidei suae recensito fundamento, dicat quisquis est tribus vicibus: Qui plasmasti me, miserere mei, et tribus vicibus: Deus, propitius esto mihi peccatori, et compleat [Col. 0200C] orationem Dominicam. Si ergo locus aut tempus exegerit, deprecetur sanctos apostolos et martyres, ut pro eo intercedant. Et armata fronte signo crucis, elevatis cum corde et manibus et oculis, Deo gratias agat. Si vero tempus ad haec omnia peragenda minus sufficiens fuerit, sufficiat tantum: Qui plasmasti me, miserere mei; et, Deus, propitius esto mihi peccatori, et oratio Dominica tantum cum gemitu et contritione cordis.

Omni etenim die Deo in oratione nostra, aut semel, aut bis, aut quanto amplius possumus, confiteri debemus peccata nostra, dicente Propheta, Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitiam meam non [Col. 0200D] abscondi. Dixi, Confitebor adversus me injustitias meas Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI, 5) . Facta etenim confessione cum gemitu et lacrymis Domino in oratione, recitandus est psalmus quinquagesimus, sive vigesimus quartus, sive trigesimus primus, atque alii ad rem pertinentes, et sic complenda est oratio. Quia confessio quam sacerdotibus facimus, hoc etiam nobis adminiculum affert, quia accepto ab eis salutari consilio, saluberrimis poenitentiae observationibus, sive mutuis orationibus, peccatorum maculas diluimus. Confessio vero, quam soli Deo facimus, in hoc juvat quia quanto nos memores sumus peccatorum nostrorum, tanto horum Dominus obliviscitur: et e contrario, quanto [Col. 0201A] nos horum obliviscimur, tanto Dominus reminiscitur, dicente Propheta, Et peccatorum tuorum non memorabor (Jerem. XXXI, 34) . Tu autem memor esto quod David propheta se fecisse testatur, cum dicit, Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper (Psal. L, 4) .

Confessiones dandae sunt de omnibus peccatis quae sive in opere, sive in cogitatione perpetrantur. Octo sunt principalia vitia, sine quibus vix ullus inveniri potest. Est enim gastrimargia, hoc est ventris ingluvies, secundo fornicatio, tertio acedia sive tristitia, [Col. 0201B] quarto avaritia, quinto vana gloria, sexto invidia, septimo ira, octavo superbia. Quando ergo quis ad confessionem venit, diligenter debet inquiri quomodo aut qua occasione peccatum perpetraverit quod peregisse se confitetur, et juxta modum facti debet ei poenitentia indicari. Debet ei persuaderi ut et de perversis cogitationibus faciat confessionem. Debet ei etiam injungi ut de octo principalibus vitiis faciat suam confessionem, et nominatim ei debet sacerdos unumquodque vitium dicere, et suam de eo confessionem accipere.

Esurientes satiandi sunt, sitientes potandi, nudi [Col. 0201C] operiendi, infirmi et qui in carcere sunt visitandi, et hospites colligendi, dicente Domino, Esurivi enim, et dedistis mihi manducare: sitivi, et dedistis mihi bibere, etc. (Matth. XXV, 35) . Nam haec omnia, et in se quisque debet spiritaliter agere, et in aliis corporaliter adimplere, quia pene nihil prosunt haec omnia ad vitam aeternam compensandam, si luxuriose, superbe, invide, et, ne singula replicem, si vitiose et inordinate quis vivat, et a caeteris bonis operibus vacet. Qui ergo videt se Christum non habere, qui dixit, Ego sum panis vivus qui de coelo descendi (Joan. VI, 41) , et charitatem, quae est pastus animae, non habet, esurit quidem: sed si per bona opera Christo adjungit se, et charitatis dulcedine replet, esurientem omnino se pavit. Qui doctrina Spiritus sancti et [Col. 0201D] Scripturarum sanctarum fluentis caret, sitiens est; sed si se fluentis verbi Dei irriget, et mentem suam spiritalis poculi dulcedine ebriet, iste se sitientem potat. Qui videt se justitia, sive caeteris bonorum operum exhibitionibus nudatum, et induit se justitia, sive caeteris virtutibus, nudum se procul dubio vestit. Si in lecto vitiorum suorum jacet, et morbo iniquitatis suae laborat, et funibus peccatorum suorum constrictus est, et vitiorum suorum obsitus pariete in tenebris iniquitatis suae, est infirmus quidem; sed si de luto vitiorum per confessionem egreditur, et per poenitentiae lamenta vinculis peccatorum absolvitur, et ad lucem bonorum operum egreditur, infirmum et in carcere positum se procul dubio visitat. [Col. 0202A] Si in hujus vitae via videt se laborare, et vitiorum procella quasi quadam aeris intemperie inquietari, et receptaculum bonorum operum non habere, sciat se in itinere positum hospitio egere: at si se ad virtutum domum deducat, et sese in earum tutamine recipiat, hospitem quidem suscipit. Quae omnia cum sibi spiritaliter exhibet, Christum in se, cujus ipse membrum est, pascit, potat, vestit, visitat ac suscipit.

Admonendi sunt fideles sanctae Dei Ecclesiae ut filios suos et filias suas doceant parentibus obedientiam exhibere, dicente Domino, Fili, honorifica patrem [Col. 0202B] tuum (Eccli. VII, 29) ; nam et ipsi parentes erga filios suos ac filias suas modeste debent agere, dicente Apostolo: Et vos, parentes, nolite ad iracundiam provocare filios vestros (Ephes. VI, 4) . Nam et hoc dicendum est eis ut si illi genitali affectu parcere velint injuriis filiorum, non has impune Dominus sinit, nisi forte digna poenitentia exhibeatur, et quia levius est filiis parentum quaelibet flagella suscipere quam Dei iram incurrere.

Admonendus est populus quod haec sit vera charitas quae Deum diligit plusquam se, et proximum tanquam se, et quae nihil vult alii facere nisi quod [Col. 0202C] sibi vult fieri; et plura quae recensere longum est. Nam et quicunque in potu et cibo, et dandis atque accipiendis rebus, charitatem tantum putant, non mediocriter errant, dicente Apostolo, Regnum Dei non est cibus et potus (Rom. XIV, 17) . Nam et ipsa quando cum charitate faciunt, bona sunt, et inter virtutes computanda.

Admonendi sunt qui negotiis ac mercationibus rerum invigilant, ut non plus terrena lucra quam vitam cupiant sempiternam. Nam qui plus de rebus terrenis quam de animae suae salute cogitat, valde a via veritatis aberrat, et juxta quemdam sapientem, in vita [Col. 0202D] sua perdidit intima sua. Sequendus est enim in hac parte, sicut et in caeteris, apostolicus sermo, qui ait, Et ne quis supergrediatur, neque circumveniat in negotio proximum suum (I Thes. IV, 6) ; vindex est enim Deus de his omnibus. Sicut enim ab his qui labori agrorum et caeteris laboribus victum atque vestitum et necessaria usibus humanis acquirere inhiantes stant, decimae et eleemosynae dandae sunt: ita his quoque qui pro necessitatibus suis negotiis insistunt, faciendum est. Unicuique enim homini Deus dedit artem qua pascatur, et unusquisque de arte sua, de qua corporis necessaria subsidia habet, animae quoque, quod magis necessarium est, subsidium administrare debet.

Hebdomada una ante initium Quadragesimae confessionis sacerdotibus dandae sunt, poenitentia accipienda, discordantes reconciliandi, et omnia jurgia sedanda, et dimittere debent debita invicem de cordibus suis, ut liberius dicant, Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Et sic ingredientes in beatae Quadragesimae tempus mundis et purificatis mentibus ad sanctum Pascha accedant, et per poenitentiam se renovent, quae est secundus baptismus. Sicut enim baptismus peccata, ita poenitentia purgat. Et quia post baptismum peccator denuo non potest baptizari, [Col. 0203B] hoc medicamentum a Domino poenitentiae datum est, ut per eam vice baptismi peccata post baptismum diluantur. Septem enim modis peccata dimitti Scripturae sanctae demonstrant. Primo, in baptismate, qui propter remissionem peccatorum datus est. Secundo, per martyrium, juxta illud quod ait Psalmista, Beatus cui non imputavit Dominus peccatum (Psal. XXXI, 2) . Quia juxta ejusdem David sententiam, Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Ibid., v. 1) . Remittuntur peccata per baptismum, teguntur per poenitentiam, non imputantur per martyrium. Tertio, per eleemosynam, juxta Danielem, qui profano Nabuchodonosor regi ait, Peccata tua eleemosynis redime in misericordiis pauperum (Dan. IV, 24) ; et illud, Ignem [Col. 0203C] ardentem exstinguit aqua, et eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III, 33) . Et Dominus in Evangelio, Verumtamen date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) . Quarto, si remittat quis peccanti in se peccata sua, juxta illud, Dimittite et dimittetur vobis, date et dabitur vobis (Marc. XI, 25) ; et illud, Sic et Pater vester dimittet vobis peccata vostra, si remiseritis unicuique de cordibus vestris (ibid.) . Quinto, si per praedicationem suam quis et per bonorum exercitium alios ab errore suo convertat, juxta illud quod ait Apostolus, Quoniam si converti fecerit quis peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte, et operiet multitudinem peccatorum (Jacob. V, 19) . Sexto per charitatem, juxta illud, Charitas Dei cooperit multitudinem peccatorum [Col. 0203D] per Jesum Christum Dominum nostrum (I Petr. IV, 8) . Septimo, per poenitentiam, juxta illud quod ait David, Conversus sum in aerumna mea, dum configitur spina (Psal. XXXI, 4) .

Ipsa autem Quadragesima cum summa observatione custodiri debet, ut jejunium in ea, praeter dies Dominicos, qui abstinentiae subtracti sunt, nullatenus resolvatur, quia ipsi dies decimae sunt anni nostri, quos cum omni religione et sanctitate transigere [Col. 0204A] debemus. Nulla in his occasio sit resolvendi jejunii, quia alio tempore solet jejunium charitatis causa dissolvi, isto vero nullatenus debet. Quia in alio jejunare in voluntate et arbitrio cujuslibet positum est, in hoc vero non jejunare, praeceptum Dei transcendere est. Et in alio tempore jejunare, praemium abstinenti acquirere est: in hoc vero, praeter infirmos ac parvulos, quisquis non jejunaverit, poenam sibi acquirit, quia eosdem dies Dominus, et per Moysem, et per Eliam, et per semetipsum sacro jejunio consecravit.

Diebus vero jejunii eleemosyna facienda est, et cibum vel potum, quo quisque uti debuit si non jejunaret, [Col. 0204B] pauperibus eroget, quia jejunare et cibos prandii ad coenam reservare, non mercedis, sed ciborum est incrementum.

Solent plures, qui se jejunare putant, mox ut signum audiunt ad nonam, manducare, qui nullatenus jejunare credendi sunt, si ante manducaverint quam vespertinum celebretur officium. Concurrendum est enim ad Missas, et auditis missarum solemnibus, sive vespertinis officiis, largitis eleemosynis, ad cibum accedendum est. Si vero aliquis necessitate constrictus fuerit ut ad missam convenire non valeat, aestimata vespertina hora, completa oratione [Col. 0204C] sua, jejunium absolvere debet.

Abstinentia vero in his diebus omnium deliciarum esse debet, et sobrie, et caste vivendum. Qui vero ovis, caseo, piscibus et vino abstinere potest, magnae virtutis est: qui autem his, aut infirmitate interveniente, aut quolibet opere, abstinere non potest, utatur. Tantum ut jejunium usque ad vesperum solemniter celebret: et vinum non ad ebrietatem, sed ad refectionem corporis sui sumat. A caseo vero, lacte, butyro et ovis abstinere, et non jejunare ⁜ a , dementissimum est, et omni ratione semotum. Vini enim ebrietas et luxuria prohibita sunt, [Col. 0204D] non lac et ova. Non ait Apostolus: Nolite comedere lac et ova, sed, Nolite inebriari vino, in quo est luxuria (Ephes. V, 28) .

Singulis diebus Dominicis in Quadragesima, praeter hos qui excommunicati sunt, sacramenta corporis et sanguinis Christi sumenda sunt, et in Coena Domini et in Parasceve, in vigilia Paschae, et in die Resurrectionis Domini penitus ab omnibus communicandum, et ipsi dies paschalis hebdomadae omnes aequali religione colendi sunt.

In his jejuniorum diebus nullae lites, nullae contentiones esse debent, sed in Dei laudibus et in opere necessario persistendum. Arguit enim eos qui contentiones et lites Quadragesimae tempore exercent, et qui debita a debitoribus exigunt, Dominus per prophetam dicens: Ecce in die jejunii vestri inveniuntur voluntates vestrae, et omnes debitores vestros repetitis. Ecce ad lites, et contentiones jejunatis, et percutitis pugno impie (Isa. LVIII, 3) .

Abstinendum est enim in his sacratissimis diebus [Col. 0205B] a conjugibus, et caste et pie vivendum, ut sanctificato corde et corpore isti sancti dies transigantur, et sic perveniatur ad diem sanctum Paschae, quia pene nihil valet jejunium quod conjugali opere poluitur, et quod orationes, vigiliae et eleemosynae non commendant.

Admonendus est populus ut ad sacrosanctum sacramentum corporis et sanguinis Domini nequaquam indifferenter accedat, nec ab hoc nimium abstineat: sed cum omni diligentia eligat tempus, quando aliquandiu ab opere conjugali abstineat, et vitiis se [Col. 0205C] purget, virtutibus exornet, eleemosynis et orationibus insistat, et sic ad tantum sacramentum accedat. Quia sicut periculosum est impurum quemque ad tantum sacramentum accedere, ita etiam periculosum est ab hoc prolixo tempore abstinere. Salva ratione eorum, qui excommunicati, non quando eis libet, sed certis temporibus communicant, et religiosis quibuscunque sancte viventibus, qui pene omni die id faciunt.

Ut Missae, quae per dies Dominicos peculiares a sacerdotibus fiunt, non ita in publico fiant, ut per eas populus a publicis missarum solemnibus, quae [Col. 0205D] hora tertia canonice fiunt, abstrahatur: quia pessimus usus est apud quosdam, qui in diebus Dominicis, sive in quibuslibet festivitatibus, mox ubi missam celebrari, etiamsi pro defunctis sit, audierint, abscedunt, ut per totum diem a primo mane ebrietati et comessationi potius quam Deo deserviant

Admonendus est populus ut ante publicum peractum officium ad cibum non accedat, et omnes ad sanctam matrem ecclesiam missarum solemnia et praedicationem audituri conveniant, et sacerdotes per oratoria nequaquam missas nisi tam caute ante secundam horam celebrent, ut populus a publicis solemnitatibus non abstrahatur. Sed sive sacerdotes, qui in circuitu urbis, aut in eadem urbe sunt, sive populus, ut praediximus, in unum ad publicam missarum celebrationem conveniant, exceptis Deo sacratis feminis, quibus mos est ad publicum non [Col. 0206B] egredi, sed claustris monasterii contineri ⁜ a .

⁜ b Dilectissimi fratres, sanctissimi consacerdotes, et nostri ministerii adjutores, obsecro vos supplici animo in praesentia Domini nostri Jesu Christi et sanctorum ejus, ut digni Deo in omni religione charitatis et castitatis deserviatis, et sitis populo Dei doctores et ductores in omni exemplo bono, ut populus Dei utrumque et per vestram sanctam conversationem et devotam praedicationem erudiatur in laudem et in gloriam sancti nominis Domini nostri Jesu Christi, et in salutem sempiternam animarum vestrarum. Conversamini coram Deo et coram omni populo in castitate corporis vestri et humilitate animae vestrae, et sanctam charitatem ad omnes, nihil facientes unde sacerdotium sanctitatis vestrae [Col. 0206C] reprehensibile fiat, nec aliquid in vestra reperiatur vita quod juste a quolibet detrahi possit. Sint mores vestri sine cupiditate mala, sine avaritia, sine comessatione et ebrietate, sicut decet sanctos Dei sacerdotes, qui populo Dei praeesse debent et gubernare ecclesias Christi. Discite fidem catholicam, praedicate diligentissime, et eam populo praedicate, unusquisque in ecclesia vestra, et facite officia vestra in Dei omnipotentis honore statutis temporibus, ut Deus omnipotens honorificetur, et nomen ejus sanctum ab omnibus laudetur, qui vos vident honorifice facere sacerdotium vestrum, et servitium omnipotentis Dei. Digne praedicate populo, ut confessionem faciant peccatorum suorum et poenitentiam accipiant qualiter a Deo remissionem habere non [Col. 0206D] possunt delictorum suorum, nisi puram faciant confessionem et poenitentiam justam, et abstineant se a peccatis quae ante fecerunt, quia haec est vera poenitentia et certissima indulgentia, ut iterum eadem non faciat homo delicta pro quibus veniam poposcit. Abstineant se a fornicatione; et qui feminas [Col. 0207A] habent, legitime temporibus statutis eis utantur, et honorifice habeant feminas suas, et sic fidem castitatis conservent uxoribus, sicut velint quod uxores suae illis custodiant. Filios vel filias quas habent, erudiant illos in timore Dei et in sanctitate sua, ut non sint fures, nec latrones, nec fornicatores, nec alias quaslibet immunditias faciant in corpore suo ad implendam libidinem: ut sint obedientes parentibus suis in omni bono, ut digni sint benedictionem accipere a Domino; et praedicate omnibus veritatem amare, benignos esse ad pauperes, peregrinosque et miseros, de substantia quam illis dederit Deus, non solum aliena non excipiant, sed etiam sua benigne tribuant. Si velint benedictionem Dei habere, non falsum testimonium dicant, ne perjuria faciant, quia [Col. 0207B] falsos testes et perversos Deus damnat in aeternum; et admonete eos ut faciant fideliter quaecunque dominis suis debeant facere in omni labore et opere quod injunctum sit eis; ut saepius ad ecclesias veniant, maxime festivis diebus, ad orationem, ad audiendum verbum Dei, et non otiosis verbis ibi maneant in orationem: puram et sanctam habeant humilitatem inter se, et patientiam et charitatem, quae est totius boni caput et firmamentum. Praedicate eis quod est unus Deus omnipotens creator coeli et terrae, qui in Filio suo Domino nostro Jesu Christo mundum redemit, regnumque coelorum omnibus fidelibus aperuit, in quo judicaturus est mundum. Praedicate illis de futuro judicio, de poenis impiorum perpetuis, confessionem et poenitentiam facere [Col. 0207C] de peccatis suis, vel eadem dimittere peccata. Nominate illa peccata quae beatus Paulus doctor gentium enumeravit, dicens: An nescitis quoniam iniqui regnum Dei non possidebunt? Nolite errare, quoniam neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque perjuri, neque rapaces, regnum Dei possidebunt (I Cor. VI, 9) ; qui vero haec vel his similia agunt, si confiteri et poenitentiam agere negligunt, aeternis tormentis et flammis cum diabolo condemnabuntur: qui vero regnum Dei intrare cupiunt, faciant justitiam, misericordiam, veritatem, benignitatem, obedientiam, necnon et eleemosynam prout habent facultatem: jejunia quoque et orationes [Col. 0207D] exerceant, habentes charitatem Dei omnipotentis, et bonum facientes omni homini, prout possint. Vivant in castitate et pietate, in humilitate, et obedientia, et fide bona, et confidant in Dei misericordia, [Col. 0208A] ut indulgeat illis omnia delicta sua, et aeterna gaudia illis perdonare cum sanctis suis dignetur. Haec, sanctissimi sacerdotes Christi, ad aeternam vitam cum sanctis episcopis et apostolis convocati praedicate populo, et vosmetipsos dignos facite in omni religione et castitate in conspectu omnipotentis Dei, quatenus concedat vobis cum multiplici laboris vestri fructu aeternae beatitudinis gloriam recipere. Omnipotens Deus vos proficere faciat in opere bono, dilectissimi fratres.

Duo posteriora capitula rediguntur in unum in codice Suessionico, auctiora editis, quae talia sunt

Sancitum ut missae quae per dies Dominicos peculiares a sacerdotibus fiunt, ne ita in publico fiant ut [Col. 0208B] populus eas audire queat, et praeterea a publicis missarum solemniis, quae hora tertia canonice fiant se abstrahat; nam pessimum usum quidam in hoc habent, quando in diebus Dominicis, sive in aliis solemnibus diebus missas, licet pro defunctis, sive alias quascunque, quae familiariter a sacerdotibus fiunt, audire respiciant, et a primo mane per totum diem ebrietatibus, et commessationibus atque vaniloquiis potius quam Deo deserviunt. Propterea providendum est ut omnes ad publicam sanctam matrem ecclesiam, ad missarum solemnia et praedicationem audituri conveniant. Simul et hoc statutum est ut in civitate in qua episcopus constitutus est omnes presbyteri et populi, tam civitatis quam et suburbani, revestiti in ipsa missa usque ad benedictionem [Col. 0208C] episcopi et communionem devota mente stare debent, et postea si voluerint, cum licentia ad suos titulos benedictione et communione percepta revertantur. Et hoc summopere cavendum est sacerdotibus, ut per oratoria neque per suburbana monasteria, vel ecclesias suburbanas, missas nequaquam nisi tam caute ante secundam horam, foribusque reseratis, celebrare praesumant, ut populus a publicis solemnitatibus tali occasione accepta, a missa sive a praedicatione episcopi se minime subtrahere possit, sed omnes tam sacerdotes suburbani, quam et in urbe constituti, et populus cunctus, ut praediximus, una cum illis ad publicam missarum celebrationem conveniant, et nulli extra parvulos et infirmos, licet missam auditam habeant, tam in civitatibus [Col. 0208D] quam et in parochiis edere et bibere praesumant ante publicum peractum officium. Si quis haec statuta transgredi tentaverit, canonico judicio usque ad satisfactionem subdatur.

Quod modo infantes catechumeni efficiuntur antiquus mos servatur. Quicunque enim ad apostolos credentes baptizandi adveniebant, instruebantur et docebantur ab eis, et instructi et docti de sacramento baptismatis et de caeteris regulis fidei, accipiebant sacrosanctum mysterium baptismatis. Unde [Col. 0224C] ait Apostolus: An ignoratis, fratres, quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus (Rom. VI, 3) ? In quibus verbis ostenditur, non eos ignorasse sacramenti baptismatis arcana qui baptizabantur. Sed et Dominus non utcunque ait, Ite, baptizate; sed, Ite, et docete omnes gentes, baptizantes eos (Matth. XXVIII, 19) . Ut nosse possimus, primum instruere et docere debere eum qui baptizandus est, et postea baptizare. Infantes ergo et audientes et catechumeni fiunt, non quo in eadem aetate et instrui et doceri possint, sed ut antiquus mos servetur, quo apostoli eos quos baptizaturi erant primum docebant et instruebant, sicut jam dictum est.

Catechumenus autem audiens, sive instructus interpretatur. Genus enim humanum audit et instruitur antequam ad baptismum veniat. Et quod per [Col. 0225A] Moysem quondam audierat, Audi, Israel, Dominus Deus tuus Deus unus est (Deut. VI, 4) , et per leges et prophetas instruebatur ad unius veri Dei cultum: modo per sacerdotum ministerium et audiens efficitur ut instrui valeat, et relicto ritu quo creaturae deserviebat, soli creatori Deo deserviat. Sic enim catechumeni in Christum credunt, ut adhuc sua peccata portent. De quibus puto in Evangelio dictum, Qui dum crederent in Jesum, ipse Jesus non se credebat eis (Joan. II, 24) . Quicunque ergo a Joanne docebantur, sive instruebantur et baptizabantur, quia baptismus ejus peccata delere non poterat, catechumenorum typum praetulisse noscendi sunt.

[Col. 0225B] In quorum etiam facie a sacerdote per exsufflationem signum crucis fit, ut et diabolus fugetur, et Christo via praeparetur: ut qui illecebrosa persuasione sua generis humani, quod in primordio sui spiraculum vitae acceperat, habitator erat, ejus virtute et sacratissimo signo per ministerium sacerdotum exire cogatur, qui et in discipulos suos insufflasse, et spiritus immundos increpasse legitur.

Unde et exorcizatur idem malignus spiritus, ut exeat et recedat ab illo plasmate, quod jam dudum per peccatum primi hominis possidebat. Et quia non est, juxta Apostolum, conventio Christi ad Belial, nec societas luci ad tenebras (I Cor. VI, 15) , egrediantur [Col. 0225C] tenebrae et lux vera Christus ingrediatur. Qui et in Zacharia typice propter peccata nostra, quae in corpore suo portavit, sordida vestimenta habuisse legitur (Zach. III, 3) . Et increpans Satanam, Hierusalem elegit, sanctam videlicet Ecclesiam, quae est Visio pacis, quam quotidie prole nova fecundet. Cui per prophetam dicitur: Filii tui de longe venient, et filiae tuae de latere surgent (Isa. LX, 4) . Exorcismus praeterea est sermo increpationis sive conjurationis. Unde et in Actibus apostolorum exorcistae fuisse leguntur, et sancta Ecclesia inter gradus ecclesiasticos exorcistarum etiam ministerium habet. Sciendum namque est quia cum exorcizatio fit, ille procul dubio exorcizatur qui et baptismati, et saluti fidelium, et omnibus virtutibus ejus contrarius [Col. 0225D] est. Illo enim exorcizato sive expulso, divini verbi condimentum credentibus datur.

Et idcirco hi qui baptizandi sunt salem in sacramento accipiunt, ut ejus gustu condimentum sapientiae percipiant, neque a sapore Christi decipiantur, et sint insulsi et fatui. Qui enim ait discipulis suis: Vos estis sal terrae (Matth. V, 13) , ipse dixit: Nemo mittens manum suam in aratro, et respiciens retro, regno coelorum aptus esse potest (Luc. IX, 62) . Ut autem qui baptizantur regno coelorum apti sint, et ne praeterita peccata iterantes respiciant retro, et efficiantur statua salis, et remanentes insensati exemplo [Col. 0226A] poenae suae alios condiant, debent accipere salem sapientiae, ut quidquid in eis fluxum et fluidum est, verbi Dei sale curetur, et juxta Apostolum memores sint uxoris Lot. Et sicut Elisaeus salis immissione sterilitatem aquae curavit, ita nimirum verus Elisaeus Dominus noster Jesus Christus verbi sui sapore fluidam generis humani sterilitatem ad dulcem fidei et bonorum operum saporem perducit. Cujus fidei firmitas tunc jam clare elucescit, cum is qui audierat solius Dei cultum esse tenendum, unde audiens vocatus est, et instrui coeperat de verae religionis cultu, unde catechumenus vocatus est, et per exsufflationem et exorcizationem a maligno spiritu erutus est, et in datione salis jam habere coepit gustum divini verbi, tradatur ei [Col. 0226B] symbolum, id est verae fidei integra et inconvulsa confessio, ut domus prisco habitatore derelicto fide ornetur, et de qua spinae incredulitatis evulsae sunt, incipiant in ea verae fidei documenta plantari. Prius enim evellendae sunt incredulitatis sive vitiorum spinae, et postea plantanda sunt fidei et bonorum operum rudimenta. Unde et Dominus ante faciem filiorum Israel septem gentes typum vitiorum tenentes contrivit, in quarum loco in typo virtutum Israeliticum populum collocavit. Et ad Jeremiam prophetam dicit: Ecce constitui te hodie super gentes et super regna, ut evellas, et destruas, et dissipes, et disperdas, et aedifices, et plantes (Jer. I, 10) . Prius enim dixit evulsionem, et destructionem, et dissipationem, et dispersionem, et postea subjecit aedificationem [Col. 0226C] et plantationem, et per eumdem prophetam ait: Sicut vigilavi super eum, ut evellerem et demolirer et dissiparem et dispergerem et affligerem, sic vigilabo super eos, ut aedificem et plantem (Jer. XXXI, 28) . Et hoc ideo quia post exorcizationem et exsufflationem, symboli sequitur traditio.

Quod symbolum Latine indicium, vel signum, vel collatio interpretatur. Indicium, quia per id indicatur fidei integritas; signum, quod eo bene retento et intellecto fideles ab infidelibus discernuntur; collatio, quia in eo apostoli omnem fidei integritatem contulerunt. Quod autem omnes pari fidei sinceritate [Col. 0226D] corde retinebant, ore confessi sunt, et singuli proprias sententias conferentes, symbolum, id est totius fidei collationem, ediderunt. Discessuri enim ab invicem normam futurae praedicationis in commune statuerunt, ne localiter ab invicem discedentes diversum aliquid vel dissonum praedicarent. Decentissimum namque et utile erat, ut quibus erat anima una et cor unum in Domino, et quos sancti Spiritus afflatus vegetabat, unius etiam fidei confessio exornaret. Nec enim dirimi in aliquo vel poterant vel debebant, qui unius fidei vinculo nectebantur. Plerique interea verbum abbreviatum per Isaiam prophetam, in Symbolo et oratione Dominica intelligi volunt. In altero enim fidei, in altero precum continetur integritas, ut et in duodecim verbis duodecim [Col. 0227A] apostolorum doctrina, et in septem petitionibus omne contineatur quidquid ad praesentis et futurae vitae pertinet dispensationem. Quamvis etiam totius doctrinae verbum dici possit abbreviatum, quia quod prius lex et prophetae continebant in latitudine praeceptorum, veniens Dominus pronuntiavit et dixit, Diliges Dominum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex totis viribus tuis, et proximum tuum tanquam teipsum. In his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 37) . In quo evidenter prophetas et legem duobus his sermonibus breviat. Haec de Symbolo et nomine ejus dicta sint.

Ceterum fides quae in hoc symbolo continetur, ita ab his qui baptizandi sunt intelligi debet, ut credant in Deum Patrem omnipotentem, creatorem omnium visibilium et invisibilium, qui solus quia non est de alio, ideo solus appellatur ingenitus. Et in Jesum Christum Filium ejus, per quem omnia facta sunt, verum Deum unigenitum verumque Dei Filium, non factum aut adoptivum, sed genitum et unius cum Patre substantiae, atque ita per omnia aequalem Deo Patri, ut nec tempore, nec gradu, nec potestate esse possit inferior, tantumque esse illum qui est genitus, quantus est ille qui genuit. Credant etiam eum [Col. 0227C] natum de Spiritu sancto ex Maria semper virgine: id est, ut Spiritu sancto cooperante, verum sibi corpus ex virgine idem Dei Filius assumpserit, ut qui erat in divinitate Dei Patris Filius, ipse factus sit in humanitate hominis matris Filius. Credant etiam eum descendisse ultimo tempore pro redemptione mundi a Patre, qui nunquam desiit esse cum Patre, et hominem verum factum, ut humanum genus homo liberaret. Et ipse qui absque initio aeternitatem cum Patre et Spiritu sancto possidet, in fine saeculorum perfectum naturae nostrae hominem susceperit, et Verbum caro factum sit, assumendo humanitatem, non permutando divinitatem. Credant etiam eum pertulisse passionem et mortem, non in virtute divinitatis, sed in infirmitate humanitatis, mortuum vera carnis [Col. 0227D] morte, resurrexisse vera carnis resurrectione, et resurrectione sua spem nobis resurrectionis contulisse: ita duntaxat ut sicut ille tertia die resurrexit vivus a mortuis, ita et nos in fine saeculorum resurgamus in eadem qua nunc vivimus carne. Credant etiam eum in eodem corpore, quod de virgine assumpsit, et passionem sustinuit et resurrexit, ascendisse in coelum, et in eodem et nunc esse, et ad judicium venturum esse, et resuscitatis omnibus, dare aliis pro peccatis supplicii aeterni sententiam, aliis pro justitiae meritis aeternae beatitudinis praemium. Credant et in Spiritum sanctum, Deum verum ex Patre Filioque procedentem, aequalem per omnia Patri et Filio, voluntate, potestate, aeternitate, substantia, nec esse [Col. 0228A] in hac sancta Trinitate ullos gradus quibus aliquis inferior superiorve dici possit. Credant etiam sanctam Ecclesiam catholicam, id est universalem, non in sanctam Ecclesiam, ut credentes in Trinitatem. Credant ejusdem sanctae Trinitatis domum esse sanctam Ecclesiam. A cujus communione discedentes schismatici et haeretici vocantur, et aeterna damnatione puniuntur. In ejus vero communione permanentes, et membra Christi esse, et remissionem peccatorum percipere, et ad vitam aeternam pertinere. Quia ergo parvuli, necdum ratione utentes, haec minime capere possunt, oportet ut cum ad intelligibilem aetatem pervenerint doceantur, et fidei sacramentis, et confessionis suae mysteriis, ut ea veraciter credant et diligenti cura custodiant. Confessionem [Col. 0228B] suam plane diximus, quia quamvis illi necdum loqui possint, pro illis et confitentur et loquuntur qui eos de lavacro fontis suscipiunt. Nec immerito dignum est, ut qui aliorum peccatis obnoxii sunt, aliorum etiam confessione per mysterium baptismatis remissionem originalium percipiant peccatorum.

Qui vero illius sunt jam aetatis ut rationem credulitatis suae reddere possint, diligenti examine scrutandi sunt, utrum veraciter credant, an alicujus falsitatis in eis macula celetur: ne dum, aut timore aut favore terrenarum potestatum, aut acquisitione quarumdam rerum, ad baptismatis sacramentum [Col. 0228C] ignorantibus ministris Ecclesiae perveniunt, tradatur sanctum canibus, et mittantur margaritae inter porcos, et lupi ovina pelle vestiantur. Hunc enim morem Ecclesia servare consuevit, ut per aliquot dierum spatium hi qui in solemnitate Paschali baptizandi sunt scrutentur, ut instructis et doctis, et simplici corde ad fidem veram venientibus, vitae sacramenta impertiantur. Quibus ut aptiores inveniantur baptismatis sacramento, et eorum fides probabilior sit, quaedam fiunt corporaliter, quae spiritali gustu degustata mysticum quid et spiritale sapiant.

Tanguntur itaque de sputo nares et aures, et dicitur: [Col. 0228D] Effeta. Nares, ut Christum in odore unguentorum sequantur et dicant: Trahe me, post te curremus (Cant. I, 3) , et cum Apostolo profiteantur dicentes: Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. II, 15) , et illius membra efficiantur cui dicitur: Et odor vestimentorum tuorum super omnia aromata (Cant. IV, 10) . Quem odorem tunc bene habere poterit, si cum Maria, quae interpretatur domina sive luminatrix, alabastro unguenti, hoc est sacrae fidei puritate et bonae operationis exercitio, ungant pedes Jesu, apostolorum videlicet monita complentes vel praedicatorum quorumlibet, per quos Christus inambulat, et domus, mundus videlicet sive universitas sanctae Ecclesiae, eorum bona opinione, quasi quodam [Col. 0229A] dulci et suavi odore repleatur. Et quia plerumque odoris suavitas et diversa thymiamata dissolutis et amatoribus conveniunt, isti e contrario, et continentes et Christi amatores effecti illius solummodo salutiferum semper amplectantur odorem. Tanguntur et aures, ut audientes verba Dei et facientes ea, similes sint secundum Evangelium viro sapienti, qui aedificavit domum suam supra petram (Matth. VII, 24) , et spiritali auditu semper spiritalia auscultent: ut cum David dicere possint: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. LXXXIV, 9) , et cum Isaia, Dominus Deus aperuit mihi aurem, ego autem non contradico, retrorsum non abii (Isa. L, 5) ; ut quae spiritaliter dicuntur spiritaliter audientes, ad spiritalium operum emolumenta perveniant. [Col. 0229B] Cum itaque Dominus in Evangelio dicit: Qui habet aures audiendi audiat (Matth. XI, 15) , et Joannes in Apocalypsi sua: Qui habet aures audiendi audiat quid Spiritus dicat Ecclesiis (Apoc. II, 7) ; hic non aures carnales, sed spiritales quaeruntur, et per aurium nomen interioris hominis auditus designatur. In sacro etenim eloquio plerumque per membra corporis spiritales animae virtutes intelliguntur. Quia ergo divinitas hominem assumens, quoddam ex connexione duarum substantiarum in una Dei filii persona collyrium fecit, unde genus humanum quod caecum a primis parentibus natum erat illuminaret, non ab re sputo aures tanguntur et nares, ut qui expuens linguam muti tetigerat, et sputo lutum fecerat, et oculos caeci nati [Col. 0229C] aperuerat, nunc per ministerium sacerdotum, et auditum spiritalem his qui baptizandi sunt tribuat, et recte loquendi, id est fidem veram confitendi facultatem praebeat, et nares quibus bonum Christi odorem capiant aperiat. Pectus enim illius qui baptizatur refertum semper esse debet, et divini odoris nectare et spiritali unctione delibutum.

Unde etiam his qui baptizandi sunt pectus de oleo et scapulae tanguntur, ut illius olei sancti videlicet spiritus unctione leniti, de quo Apostolus ait: Sicut unctio ejus docet nos de omnibus (I Joan. XXII, 7) , ante et retro muniti, id est contra omnia prospera sive [Col. 0229D] adversa sint circumspecti, et coelestium animalium imitatione ante et retro pleni sint oculis, id est, in praeteritum et futurum respicientes salutis suae custodiam non amittant. Tangitur eis pectus, ut cum David dicere possint: Et misericordia ejus praeveniat me (Psal. LVIII, 11) . Tanguntur scapulae, ut cum eodem dicant: Et misericordia ejus subsequatur me (Psal. XXII, 6) . Id est anteriora, ut bene velint; posteriora, ne frustra velint. Bene autem velle et perficere ab eo nobis datur, a quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum. Et quoniam in cordis nomine saepe mens designatur, sicut est illud. In toto corde meo exquisivi te (Psal. CXVIII, 10) , et in olei nomine intelligitur unctio sancti Spiritus, [Col. 0230A] sive opera luminis et misericordiae, cordis locus unctione utrimque munitur, id est anterior et posterior, et undique mens Christiani et pinguedine sancti Spiritus, et operibus luminis atque misericordiae exuberet.

Quibus bene exuberat, si abrenuntiando diabolo et operibus ejus, dominationem illius aspernetur, et jugum quod se premebat, illius olei unctione fatiscat, et impleatur illud propheticum: Computrescet jugum a facie olei (Isa. X, 27) . Abrenuntiare etenim poni solet pro eo quod est spernere, rejicere, contradicere, sive aliud quid quod hoc verbo in hoc sensu exprimi potest. Quamvis enim [Col. 0230B] illius verbi quod est nuntio sensus in promptu sit, cum sine praepositione profertur, et accepta praepositione interdum a sua significatione non longe recedat, ut est illud: Narrabo et renuntiabo (Psal. LIV, 18) , interdum vero in alium sensum vertatur, ut est illud: Sic ergo omnis ex vobis qui non renuntiat omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) ; abrenuntiare tamen semper in eo sensu poni consuevit quem superius diximus. Abrenuntiare etenim se fatetur Satanae, et omnibus operibus ejus, et omnibus pompis ejus. Quam abrenuntiationem recte confessio sanctae Trinitatis sequitur, ut ubi abundavit peccatum superabundet gratia, et ubi computruit jugum diaboli a facie unctionis Spiritus sancti, adveniat illius jugum qui [Col. 0230C] dixit: Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI, 29) . Satanas enim, qui et diabolus nuncupatur, a fidelibus abrenuntiatur ut Deo Salvatori liberius serviatur, quia juxta ejusdem Domini vocem, Nemo potest duobus dominis servire (Luc. XVI, 13) .

Abrenuntiatur etiam operibus ejus, quia opera illius contraria sunt operibus Salvatoris; et quia ille armis suis, id est vitiis, genus humanum sibi subjecit, Dominus armis suis, id est virtutibus, [Col. 0230D] illum debellavit. In illius enim militia, id est peccatis nostrae servitutis permanens, accepit mortem: in istius militia, id est virtutibus, accipimus vitam aeternam. Septem itaque principalia vitia, quibus diabolus genus humanum infestat, non incongrue opera Satanae dicere possumus; quibus opponuntur septem principales virtutes, quae opera sunt procul dubio salutaria. Nec minus interea pompis ejus abrenuntiatur, quae utique opera sunt Satanae: sed eo quasi discerni videntur a caeteris operibus ejus, quia in eis superbia, cujus ille auctor est, et quae eum dejecit, quodammodo designatur. Pompae igitur ejus sunt, ambitio, arrogantia, vana gloria, et caetera hujusmodi quae de fonte [Col. 0231A] superbiae procedere dignoscuntur. Pompam enim, ambitionem sive jactantiam, et his similia intelligi debere propheticus sermo demonstrat cum dicit: Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, optimates, capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel (Amos VI, 1) . Sed et Clemens Prudentius, disertissimus atque Christianissimus poeta, in hac significatione pompam posuit in libro Psychomachia, ubi ait:

Quia igitur constat pactiones credentium esse duas, unam in qua abrenuntiatur diabolo et pompis ejus, et omnibus operibus ejus, alteram qua se credere confitentur in Patrem et Filium et in Spiritum sanctum, oportet has inconvulsae mentis intentione teneri, et ut intemerate custodiri possint, illius semper adjutorium quaerere, qui baptismi sacramentum ad salutem generis humani contulit, cujus mysterium et in Veteri Testamento per Moysem praefiguratum est, cum populus in nube et in mari baptizatus est, et in Novo nobis per mediatorem Dei [Col. 0231D] et hominem apertissime demonstratum. Ipse enim ait, quoniam Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non poterit introire in regnum coelorum (Joan. III, 3) . Et Joannes de eo ait: Ego baptizo in aqua in poenitentia; medius autem vestrum stat, quem vos nescitis, ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni (Matth. III, 11; Joan. I, 26) . Per hoc qui nascimur mundo, renascimur Deo; et qui per peccatum eramus filii irae, per gratiam efficimur filii Dei. Hac enim tinctione et hoc lavacro Ecclesia vegetatur. Ex osse dormientis protoplasti mulier aedificata est, ex latere Christi in cruce dormientis Ecclesia formata est. Profluxerunt enim ex ejus latere sanguis et aqua, duo sanctae [Col. 0232A] Ecclesiae praecipua sacramenta, ut in altero consecratio, in altero mundatio eidem tribueretur Ecclesiae. Regeneramur namque ex lavacro, ut consecramur et sanguine. Unde et populus mare Rubrum transiit, quia baptismus Christi sanguine consecratur. Quia ergo elementum aquae in hoc mundo omnibus elementis purgandi, vivificandi, recreandi gratia aptius est, non immerito ei baptismi dignitas confertur, quia et regenerandorum hominum efficaciam, cum spiritus Dei in mundi primordio super id ferebatur, concipiebat, et purgandorum, cum ex latere Christi proflueret, dignitatem capiebat. Per hoc etenim visibile elementum res illa invisibilis signatur, ut sicut aqua purgatur exterius corpus, ita latenter ejus mysterio per Spiritum [Col. 0232B] sanctum purificetur et animus. Invocato namque Deo descendit Spiritus sanctus de coelis et sanctificatis aquis tribuit eis vim purgationis. Inde homo ad imaginem reparatus sanctae Trinitatis, ad quam conditus fuerat expellitur, et qui vetus in eas per peccatum primi hominis intraverat, novus ex eis per Christi gratiam egreditur, et spiritu gratiae in melius immutatus, longe aliud quam fuerat efficitur. Foedus enim erat deformitate peccatorum: ibi reducitur pulcher dealbatione virtutum. Nullatenus itaque baptismi mysterium perfici potest, nisi sub invocatione sanctae Trinitatis, quia et Dominus ad apostolos dixit: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) . Et idem Dominus hoc [Col. 0232C] sacramentum firmavit, cum in suo baptismate Pater declaratus est in voce, Filius in corpore, Spiritus sanctus in columbae ostensione. O praeclarum et admirabile sacramentum, quod de filiis irae facit filios Dei, de veteribus novos, de foedis pulchros, in quo et regeneramur, et purgamur, et exemplum mortis Christi imitamur. Quomodo ergo hoc exemplum imitemur dicat Apostolus. An ignoratis, inquit, quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti ergo sumus cum illo per baptismum in morte, ut quemadmodum resurrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI, 3) . Morimur ergo peccato, quando abrenuntiamus diabolo et omnibus quae ejus sunt; consepelimur [Col. 0232D] Christo, cum sub invocatione sanctae Trinitatis sub trina mersione, in fonte lavacri quasi in quodam sepulcrum descendimus; consurgimus Christo, cum exuti omnibus peccatis, de fonte quasi de sepulcro egredimur. Sed neque mysterium trium dierum ac noctium, quibus in sepulcro Dominus fuisse legitur, praeteritur, cum invocata sancta Trinitate, quae utique vera lux est, in fontem descendimus. Lux est enim Pater, et in lumine ejus, quia est Filius, lumen videmus Spiritum sanctum. Facimus autem et tres noctes, cum tenebrarum et ignorantiae patri, una cum mendacio, quod ex eo natum est, et mendax est sicut et pater ejus, et cum loquitur mendacium, [Col. 0233A] de suis propriis loquitur, contradicimus. Sed et tertio loco spiritum erroris destruimus, qui inspirat pseudoprophetas, ut dicant. Haec dicit Dominus, quos Dominus non misit. Destruimus enim haec et conculcamus, si consepulti sumus Christo etiam secundum illud quod ipse dicit: Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Luc. X, 19) . Quae singula ita sunt contraria sanctae Trinitati ut nox diei, ut tenebrae luci, ut mendacium veritati. Fons quoque baptismi similitudinem gerit sepulcri Christi, quod novum fuisse legitur: quia quicunque in eo consepelitur Christo et ei consurgit secundum eumdem Apostolum, in novitate vitae deambulare debet. Cujus fontis septem gradus, tres [Col. 0233B] in descensu tres noctes, et tres in ascensu tres dies significare videntur, de quibus superius dictum est. Septimus vero, qui et quartus, ille est de quo quidam ait: Et aspectus quarti similis filio Dei (Dan. III 92) . Qui fornacem ignis exstinguit, qui est stabilimentum pedum, fundamentum aquae; in quo, juxta Apostolum, Inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9) . Idcirco autem baptismus non iteratur, quia et Christus non amplius quam semel moritur. Peccata enim, quae post baptismum committuntur, poenitentiae lacrymis, eleemosynis, et caeteris bonorum operum exhibitionibus, non baptismatis iteratione delentur. Dominico interea corpori sepeliendo mundissima linteamina et aromata adhibentur, quia et is qui [Col. 0233C] Christo consepeliri desiderat, si jam aetas permittit, quamvis mortuus sit per originale peccatum, quod adhuc portat, debet tamen honorum operum exhibitione flagrare, et mundis indui vestibus, de quibus propheta sacerdotes indui orat cum dicit: Sacerdotes tui induantur justitiam (Psal. CXXXI, 9) . Si ergo antequam renascatur, et originali peccato purgetur, et Christo consepeliatur, aromatibus debet fragrare, odorem praestare, et mundissimis vestibus indui, quanto magis renatus, purgatus, Christo convivificatus, in novitate vitae ambulans nova creatura effectus, et odoris fragrantia exuberare, et candidorum vestimentorum clarescere debet nitore?

Ut ergo nos, qui mundo morimur, Christo consurgimus, bonorum operum nitore induamur, et coelestium gaudiorum spe confirmemur, decentissima ratione angelus, qui ejus resurrectionem nuntiat, in albis vestibus sedere describitur, et qui ejus reditum apostolis nuntiant in albis vestibus apparent, et nos albis post baptismum induimur vestibus, ut munditiam teneamus in opere quam accepimus in regeneratione, servantes et nostram innovationem, et angelici splendoris decorem, et dentur nobis singulis stolae albae, spes videlicet immortalitatis et aeternae felicitatis, ut cum propheta dicere possimus: Gaudens gaudebo in Domino, et exsultavit spiritus [Col. 0234A] meus in Deo meo. Quia induit me vestimento salutis, et indumentum justitiae circumdedit me (Isa. LXI, 10) . Ille vestimenta ista nos custodire faciat qui ea dedit, ut de nobis dici possit quod in Apocalypsi scriptum est: Beatus qui vigilat et custodit vestimenta sua (Apoc. XVI, 15) . Quia ergo omnia in baptismi ratione redolent mysteriis, et exuberant sacramentis, opportunum erat ut novus homo nova acciperet vestimenta et purgatus veteris noxae colluvione, candidarum vestium indueretur nitore. Moyses enim Aaron et filios ejus prius aquis lavit, et post linteis induit vestimentis, quia et noster verus Moyses, qui populum de Aegyptiaca servitute, de gentilitatis videlicet errore liberat, qui est mediator Dei et hominum, sui nos inenarrabilis sacramenti unda [Col. 0234B] purificat, et bonorum operum indumentis exornat. Cujus facies, manifestatio videlicet divinitatis ejus, testimonio legis et prophetarum in monte Ecclesiae ut sol resplendet, et vestimenta ejus, id est sancti omnes, efficiuntur sicut lana alba, vel sicut nix. Cui cum Apocalypsi gratias agamus, qui lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo, et fecit nos regnum et sacerdotes Deo Patri suo, cui est gloria in saecula saeculorum (Apoc. I, 5, 6) . Hoc etenim regnum et sacerdotium, et visibili chrismatis unguento per ministerium sacerdotum, et invisibili Spiritus sancti gratia a Domino linitur.

[Col. 0234C] Cujus unguenti sacramentum a Moyse primum jubente Domino in Exodo legitur compositum, et in Novo Testamento a Domino veraciter declaratum, qui unctus est a Patre oleo laetitiae prae consortibus suis; cui non ad mensuram dat Deus spiritum, quoniam in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Ipsi enim Ecclesia dicit: Oleum effusum est nomen tuum, ideo adolescentulae dilexerunt te (Cant. I, 2) ; quia videlicet, et a chrismate Christi, et a Christo Christianorum nomen exortum est. Ante adventum etenim ejus, reges solummodo ungebantur et sacerdotes, qui etiam Christi vocabantur: post adventum vero ejus, non jam solum reges et sacerdotes, sed omnis hac unctione consecratur Ecclesia, quia constat eam esse regnum et [Col. 0234D] sacerdotium, et filios ejus reges et sacerdotes. Baptizatorum itaque capita chrismate liniuntur, ut in regno et sacerdotio Ecclesiae delibuti, et Christiani nominis praerogativam accipiant, et ejus membra qui eos redemit et eorum caput est, effici valeant.

Quia igitur idem Redemptor noster rex, cui per prophetam dicitur: Regnum tuum, Domine, regnum omnium saeculorum, et dominatio tua in omni generatione et generationem (Psal. CXLIV, 13) , qui diabolum, mortem, et mundum mirifice triumphavit: et sacerdos, cui per eumdem prophetam dicitur: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4) , qui se Deo Patri in sacrificium [Col. 0235A] obtulit: decentissimum est ut sancta ejus Ecclesia, quae utique corpus ejus est, et regnum sit et sacerdotium, et nos in ea regenerati, qui ejus membra sumus, reges simus et sacerdotes; reges, ut et contra diabolum viriliter dimicemus, et administrationem vitae nostrae admirabili dispensatione gubernemus: et sacerdotes, ut in templo Dei sancto quod sumus nos, altare fidei aedificantes, bonorum operum ei hostias pacificas offeramus, et cum Apostolo dicamus: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in caelestibus in Christo (Ephes. I, 3) . De quo altari fumus orationum nostrarum ei quotidie ascendat, juxta illud quod ait propheta: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL, 2) . Capita itaque eorum qui regenerantur ex aqua et Spiritu sancto mystico velamine teguntur, ut eis per Petrum dicatur: Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis (I Pet. II, 9) ; ut hoc velamine et diadema regium et sacerdotalis capitis velamentum significetur: et quia per caput mens plerumque in sacro eloquio accipi solet, juxta illud: Respicite et levate capita vestra (Luc. XXI, 28) , mens renatorum et regiae dignitatis ornamenta, et sacerdotalis verticis habeat tegumentum, ut et contra vitia sacerdotali velamine muniatur, et virtutum gemmis spiritaliter exornetur, et unctione sacrosancti chrismatis liniatur. Quibus etiam septiformis gratiae spiritus per chrismatis unctionem conceditur, ut non solum spiritus, qui [Col. 0235C] unius est cum Patre et Filio substantiae, sed totius sanctae Trinitatis habitaculum effici mereantur.

Quod ergo presbyteris baptizatos chrismate unguere licet, Spiritum vero sanctum per manus impositionem tradere non licet, antiquus iste mos ab apostolis Ecclesiae est traditus. Sic enim scribitur in Actibus Apostolorum: Factum est autem, cum Apollo esset Corinthi, ut Paulus peragratis superioribus partibus veniret Ephesum, et inveniret quosdam discipulos, dixitque ad eos: Si Spiritum sanctum accepistis credentes? At illi dixerunt ad eum: Sed [Col. 0235D] neque si Spiritus sanctus est audivimus. Ille vero ait: In quo ergo baptizati estis? Qui dixerunt: Joannis baptismate. Dixit autem Paulus: Joannes baptizavit baptismo poenitentiae populum, dicens, in eum qui venturus est post ipsum crederent, hoc est in Jesum. His auditis, baptizati sunt in nomine Domini Jesu; et cum imposuisset illis manus Paulus, venit Spiritus sanctus super eos, et loquebantur linguis et prophetabant (Act. XIX, 1) . Item in alio loco: Cum audissent apostoli qui erant Hierosolymis, quia recepit Samaria verbum Domini, miserunt ad eos Petrum et Joannem; qui cum venissent, oraverunt pro ipsis ut acciperent Spiritum sanctum. Nondum enim in quemquam illorum venerat, sed baptizati tantum erant in nomine [Col. 0236A] Domini Jesu. Tunc imponebant manus super illos et accipiebant Spiritum sanctum. Denique sciendum est, quia sicut caetera baptismatis sacramenta per sacerdotes visibiliter fiunt, per Deum invisibiliter consecrantur, ita nimirum et Spiritus sancti gratia per impositionem manuum et ministerium episcoporum fidelibus traditur: presbyteri vero, licet sint sacerdotes, pontificatus tamen apicem non habent. Hoc autem solis pontificibus deberi, ut vel signent, vel paracletum Spiritum tradant, non solum consuetudo ecclesiastica demonstrat, verum etiam superior illa lectio Actuum Apostolorum, quae asserit Petrum et Joannem esse directos; qui jam baptizatis traderent Spiritum sanctum. Nam presbyteris, sive absentibus, sive [Col. 0236B] praesentibus episcopis, baptizare et baptizatos chrismate ungere licet, sed quod ab episcopo fuerit consecratum: non tamen frontem ex eodem oleo signare, quod solis debetur episcopis cum tradunt Spiritum paracletum. Qui Spiritus paracletus septiformis etiam gratiae dicitur, propter septenarii numeri mysterium, in quo summa perfectio intelligitur. Est enim compositus ex toto primo pari, et ex toto primo impari: ex toto primo pari qui dividi potest, et ex toto primo impari, qui dividi non potest. Habet enim in ternario mysterium Trinitatis, in quaternario Evangelii. Sive enim tres per quatuor, sive quatuor per tres multiplicentur, ad duodenarium numerum surgitur, quia mysterium sanctae Trinitatis, et doctrina Evangelii per XII apostolos [Col. 0236C] in quatuor mundi partes, orientem videlicet et occidentem, septentrionem et meridiem derivata est. Hic enim numerus in sacro eloquio pro perfectione poni consuevit. Consummatis enim Deus operibus suis septimo die requievit, et Enoch, qui septimus est ab Adam, cum Domino ambulavit, et ejus translatio spem nobis aeternae requiei contulit. Unde et Jubilaeus annus, in quo plenaria requies signatur, septem hebdomadibus conficitur. Septies enim septem fiunt 49, qui monade addita nostrae adunationis impletur. Hujus numeri perfectionem propheta commendat cum dicit: Septies in die laudem dixi tibi (Ps. CXVIII, 164) . Quod in alio psalmo quasi exponens aperit cum dicit: Semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII, 2) . Nam et Joannes in Apocalypsi [Col. 0236D] sua, quod septem scribit ecclesiis, generaliter universae catholicae creditur scripsisse Ecclesiae. Unde et ipse ait: Qui habet aures audiendi audiat quid Spiritus dicat Ecclesiis (Apoc. II, 7) . De septenario interea numero, qui in quibusdam Scripturae locis universitatem sive perfectionem, in quibusdam vero septiformis gratiae Spiritum significat, multa et in Veteri et in Novo Testamento habentur, quae persequi longum est. Nunc videamus qualiter Isaias propheta ejusdem Spiritus septiformis dona enumeret. Cum enim de Christo, qui est virga virtutis Domini, prophetaret, ait: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus, ascendet, et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, [Col. 0237A] spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiar et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI, 1) . Super hunc florem, qui de virga Jesse, id est beatae Mariae semper virginis partu egressus est, requievit spiritus Domini, quia in ipso complacuit omnem plenitudinem divinitatis habitare corporaliter. Nequaquam per partes, ut in caeteris sanctis, quibus alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii gratia virtutum, et caetera, quibus unicuique datur secundum mensuram, sed plenissime. Unde et apostolus ait: Non ad mensuram dat Deus spiritum (Joan. III, 34) ; et propheta: Ecce puer meus quem elegi, electus meus in quo complacuit animae meae. Ponam spiritum meum super eum, judicium gentibus proferet (Isa. XLII, 1) . Ut enim in eo perpetua [Col. 0237B] habitatione requiesceret, ad eum venit, juxta Joannis Baptistae testimonium, qui ait, Vidi Spiritum descendentem quasi columbam de caelo, et mansit super eum, et ego nesciebam illum, sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit, Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, ipse est qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I, 32) . Qui spiritus Domini appellatur et spiritus sapientiae, quia de Christo, qui est sapientia Dei, scriptum est: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) ; et in Psalmis canitur: Quam magnificata sunt opera tua, Domine, omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII, 24) . Et in alio loco, ubi Trinitas aperte monstratur, scriptum est: Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum [Col. 0237C] (Psal. XXXII, 6) . Quia per Christum, qui est Verbum Domini, id est Patris, de quo scriptum est, In principio erat Verbum (Joan, I, 1) , coeli, videlicet sancti praedicatores, qui enarrant gloriam Dei, facti sunt, et Spiritu sancto, qui est eorum consubstantialis, qui ab utroque procedit, omnis virtus eorum; quia omnium sanctorum ornatus et virtus Spiritus sancti inspiratione subsistit. Et Apostolus scribit, Christus Dei virtus et Dei sapientia (I Cor. I, 24) . Et in Proverbiis legitur, Deus in sapientia sua fundavit terram, et paravit coelos in prudentia (Prov. III, 19) . Et quomodo idem sermo Domini vocatur lux et vita et resurrectio, sic spiritus sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, et scientiae et pietatis ac timoris Domini nuncupatur; non quod diversus sit [Col. 0237D] juxta differentias nominum, sed quod unus atque idem cunctarum virtutum fons sit atque principium. Absque Christo igitur nec sapiens quis esse potest, nec intelligens, nec consiliarius, nec fortis, nec eruditus, nec plenus timore Domini. Et hoc sciendum est quod spiritus Domini, sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis, ac timoris Domini, id est, septenarius numerus, qui septem oculi in uno lapide dicuntur Zachariae (Zach. III, 9) , requiescat super virgam et florem qui de Jesse, ac per hoc stirpe David surrexit. Hunc enim spiritum, qui a Patre Filioque procedit, idem Dominus apostolis, et per apostolorum et eorum successorum ministerium sanctae suae tribuit Ecclesiae. Cujus dona, [Col. 0238A] quanquam ex unius spiritus fonte procedant, videntur quodammodo quasdam habere proprietates. Aliud enim est, sapere, aliud intelligere: quia multi aeterna quidem sapiunt, sed haec intelligere minime possunt. Sapientia ergo mentem, quam insederit, de aeternorum spe et certitudine replet: et intellectus, eo quod secreta penetrat, cor quod tetigerit, reficiendo ejus tenebras illustrat. Consilium, dum esse aliquem praecipitem prohibet, ratione animum replet. Fortitudo vero, cum adversa non metuit, trepidanti menti confidentiam praebet. Scientia, cum ignorantiam fugat, lumine suo quem repleverit illustrat. Pietas misericordiae operibus eum quem repleverit exuberare concedit. Timor, dum premit mentem ne de praesentibus superbiat, de futuris illam spei refectione [Col. 0238B] confortat. Sic enim quodam adminiculo suo invicem sibi succurrunt, ut dum alia aliae suffragatur, vitae ordo et status decentissime componatur. Minor quippe est sapientia si intellectu careat, et valde inutilis intellectus est si ex sapientia non subsistat: quia cum altiora sine sapientiae pondere penetrat, sua illum levitas gravius ruiturum levat. Vile est consilium, cui robur fortitudinis deest, quia quod tractando invenerit, carens viribus usque ad perfectionem operis non perducit. Et valde fortitudo destruitur, nisi per consilium fulciatur, quia quo plus se posse conspicit, eo virtus sine rationis moderamine deterius in praeceps ruit. Nulla est scientia, si utilitatem pietatis non habet: quia dum bona cognita exsequi negligit, sese ad judicium arctius [Col. 0238C] stringit. Et valde inutilis est pietas, si scientiae discretione careat, quia dum nulla hanc scientia illuminat, quomodo misereatur ignorat. Timor quoque ipse, has etiam virtutes si non habuerit, ad nullum opus procul dubio bonae actionis surgit: qui dum ad cuncta trepidat, ipsa sui formidine a bonis omnibus torpens vacat. Summopere itaque observandum est, et ipsius sancti Spiritus adjutorium implorandum, ne sapientia elevet; ne intellectus, dum subtiliter currit, aberret; ne consilium, dum se multiplicat, confundat; ne fortitudo, dum fiduciam praebet, praecipitet; ne scientia, dum novit et non diligit, inflet; ne pietas, dum se extra rectitudinem inclinat, intorqueat; ne timor, dum plus justo trepidat, in disperationis foveam mergat. Sciendum sane [Col. 0238D] quod hae donorum spiritalium distributiones in corpore Christi, quod est Ecclesia, his fulciantur adminiculis. In eo vero qui est fons luminis et origo bonitatis, plene atque perfecte incomparabiliter atque ineffabiliter regnent. Sapientia namque, quae et in Virginis utero sibi corpus, et in mundo Ecclesiam aedificavit, habet spiritum sapientiae quo omnia sapienter agit; intelligentiae, qua cuncta arcana secretorum rimatur: consilii, quo cuncta cum magna dispensatione gerit, quia est magni consilii Angelus; fortitudinis, quia attingit omnia a fine usque ad finem fortiter, et a nullo vinci potest: scientiae, quia nihil ignorat, exceptis his quibus dicturus est: Nescio vos (Matth. XXV, 12) ; pietatis, quia hominem [Col. 0239A] quem bonitate creavit, justitia damnavit, pietate redemit; timoris, propter eos qui timore Domini indigent quia parvuli sunt. quibus per Prophetam dicit, Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos (Psal. XXXIII, 12) . Quia ergo ille ad infirma nostra descendens exinanivit semetipsum formam servi accipiens, humiliavit semetipsum usque ad mortem, et inclinavit semetipsum, ut nos jacentes ad se erigeret, non inconvenienter spiritus Domini, qui super eum requiescit, a sapientia incipit, et per decentissimos gradus ad timorem usque descendit. Nos vero a timore, quem foras charitas mittit, venientes ad timorem castum qui permanet in saeculum saeculi, pervenimus ad pietatem, ut pietatis operibus exornati veniamus ad scientiam, non quae inflat, sed [Col. 0239B] quam charitas aedificat; a scientia ad fortitudinem, ut scientiae decore exornati fortiter contra vitia dimicemus: a fortitudine ad consilium, ut ea quae fortiter agimus, consilii gravitate muniamus: ut actibus nostris consilio obtemperatis, ad arcana intellectus intrantes, ad eam veniamus sapientiam, quae initium habet timorem Domini; ut sapienter omnia complentes, et intellectum bonum faciendo habentes, illi sapientiae admitti valeamus, per quam facta sunt omnia: quae et ante saecula a Patre ineffabiliter genita est, et in fine saeculorum carnem nostrae salutis causa dignata est accipere; quam carnem fidelibus suis edendam tribuit cum dixit: Nisi manducaveritis carnem filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI, 55, 56) .

Propter hanc vitam adipiscendam et baptizamur, et ejus carne pascimur, et ejus sanguine potamur, quia nequaquam possumus in ejus corpus transire, nisi his sacramentis imbuamur. Sic enim ipse ait: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus (Joan. VI, 54) ; et: Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in illo [Col. 0240A] (Joan. VI, 55) . Est enim sacrificium salutare, quod et in Veteri Testamento Melchisedech rex Salem in typo corporis et sanguinis Domini obtulit, et in Novo idem mediator Dei et hominum antequam traderetur adimplevit, cum accipiens panem et calicem, et benedicens eis, et tradens discipulis suis, haec in sui commemoratione fieri praecepit. Hoc ergo mysterium sacrificii, derelictis ac finitis veteribus hostiis, Ecclesia celebrat, offerens panem propter panem vivum qui de coelo descendit, vinum pro eo qui dixit, Ego sum vitis vera (Joan. XV, 1) ; ut per visibilem sacerdotum oblationem, et invisibilem sancti Spiritus consecrationem, panis et vinum in corporis et sanguinis Domini transeant dignitatem. Cui sanguini admiscetur aqua, sive quia de latere Domini [Col. 0240B] cum sanguine fluxit, sive quia, ut majores intelligi volunt, sicut per vinum Christus, ita et per aquam populus significatur. Vinum enim et aqua inseparabiliter in calice miscentur, quia et Ecclesia capiti suo Christo inseparabiliter juncta cohaeret. Morem ergo accipiendae Eucharistiae a Domino traditum Ecclesia tenet, ut cum ex aqua et Spiritu sancto quis renascitur, corpore Domini pascatur, et sanguine ejus potetur: ut in corpore Christi trajecto, et ille in Christo maneat, et Christus in eo: ut istius cibi fortitudine roboratus, exemplo Eliae veniat usque ad montem Dei, Christum videlicet, qui est mons domus Domini praeparatus in vertice montium, et ejus dono ad aeternae beatitudinis gloriam peraccedat, ubi satietur in bonis desiderium ejus, et cum [Col. 0240C] Propheta dicere possit: Ego autem cum justitia apparebo in conspectu tuo, satiabor cum manifestabitur gloria tua (Psal. XVI, 15) .

⁜ a Ecce, vir venerabilis, quod prudenter jussisti, humiliter implevi, deprecans sanctitatem vestram, ut cum de his interrogationibus altiores responsiones inveneritis, illis adhibitis, istas non rejiciatis, dummodo apostolica auctoritate omnia sunt probanda, et quae bona sunt retinenda.

• Athanasius.
• Cyrillus.
• Hilarius.
• Ambrosius.
• Didymus.
• Augustinus.
• Vigilius Afer.
• Proclus.
• Agnellus
• Gregorius.
• Isidorius.
• Prosper.
• Fulgentius.
• Hormisda.
• Leo.
• Cassiodorus.
• Prudentius.

Ego credo Filium in Patre et Patrem in Filio, Spiritum quoque paraclitum, qui procedit a Patre, et Filii esse et Patris, quia et a Filio procedit, sicut in Evangelio scriptum est quod per insufflationem suam dederit discipulis suis Spiritum sanctum, dicens: Accipite Spiritum sanctum: cujus remiseritis peccata remissa sunt, et cujus retinueritis retenta sunt (Joan. XX, 22) . Et ideo inseparabilem confiteor Trinitatem, nec extorrem Filium aut Spiritum sanctum, sicut haeretici loquuntur: a Deo Patre dico, quoniam Filius, [Col. 0242B] qui est Dei sapientia Patris, ipse est et voluntas Patris, quae semper in ipso fuit, et ipse est magni consilii angelus.

De Spiritu vero sancto dubium non est quod nihil ignoret, nec sit extorris a Patre cum sine Spiritu sancto Patrem fuisse aliquando summae dementiae est dicere, quoniam ipse scrutatur, secundum Apostolum, sicut saepe dictum est, profunda et alta Dei (I Cor. II, 10) , et quod idem spiritus Filii sit, multis Scripturarum testimoniis probatum: et quod toto maneat in Filio, et sicut procedit a Deo Patre, ita procedit a Filio, ut tota Trinitas unus credatur Deus. Nihil est ergo quod faciat vel disponat Pater sine sua sapientia, [Col. 0242C] nihil quod noverit vel disponat sine suo sancto Spiritu, de quo Propheta sic ait: Spiritus paraclitus, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et virtutis, spiritus scientiae et pietatis (Isa. XI, 2) , quae omnia in Deo. qui est Trinitas, consistunt.

Serviendum itaque est Christo filio, quia et perfectus Deus et verus est Filius: et qui fideliter servit Filio, Patri servit, et Spiritui sancto qui in eo est: et qui adorat Patrem, in ipso adorat Filium, et Spiritum sanctum, quia in Patre est Filius et Spiritus sanctus, qui a Deo Patre procedit, ipso Domino dicente, Ego in Patre et Pater in me est (Joan. XIV, 11) ; de Spiritu quoque sancto ait, Spiritus autem paraclitus, [Col. 0243A] qui a Patre meo procedit (Joan. XV, 26) . Et cum Filium quis adorat, in eo Patrem adorat, et Spiritum sanctum, quia in ipso est Pater, dicente eo, Qui me videt, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9) , et iterum, Pater autem in me manens, ipse facit opera (Ibid. v. 10) . De Spiritu vero sancto sic ait, Ille, inquit, me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI, 14) ; et, Omnia quaecunque habet Pater, mea sunt, propterea dixi vobis quia de meo accipiet (Ibid. v. XV) . Spiritus itaque Patris, Spiritus Filii est, Apostolo dicente, Quoniam autem estis filii Dei, misit Deus spiritum Filii sui in corda nostra (Gal. IV, 6) ; et iterum, Si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII, 9) ; et iterum, Scio enim quia hoc mihi proveniet in salutem per vestram [Col. 0243B] orationem et subministrationem spiritus Domini Christi (Philipp. I, 19) . In Evangelio quoque ipse Dominus ait, Paraclitus Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo (Joan. XIV, 26) . Et in Actibus apostolorum ita legitur: Transeuntes autem Phrygiam et Galatiam, vetiti sunt ab Spiritu sancto loqui verbum in Asia; cum venissent autem in Mesopotamiam, tentabant ire Bithyniam, et non permisit eos Spiritus Domini (Act. XVI, 6) . Manifestissimis igitur testimoniis probatur quod Spiritus sanctus, spiritus paraclitus, spiritus qui a Patre procedit, spiritus sit Filii, spiritus Christi, spiritus Jesu. Tota enim Trinitas inseparabiliter in una substantia, divinitate atque potentia, adoranda, colenda, praedicanda est et amanda.

Et hic Spiritus sanctus, qui nec Pater nec Filius est, praeterea qui nec genuit, nec natus est, cum alter sit in persona qui genuit, alter vero in persona qui unigenitus ab ipso est, et alius adaeque in persona, ut dixi, secundum Scripturas, qui nec Pater nec Filius est: hic est Spiritus sanctus, sed plane de unica natura est. Ideo in deitate una commune nomen eis, sicut in claritate evangelicae Scripturae de Spiritu paraclito Filius testatur dicens, De Patre procedit (Joan. XV, 26) , et sic prosecutus est, et de meo accipiet (Joan. XVI, 14) . Et ideo ubi personae requiruntur, propria nomina per haec distinguuntur. Ubi autem deitas poscitur, unicum nomen in his indicatur, [Col. 0243D] quoniam sumus ad nomina personarum pluraliter dictum demonstratur, ac per hoc in deitate unum sunt, et in nominibus personarum tres sunt

Sicut Filius ad Patrem clamat, Pater, honorifica nomen tuum, et venit vox de coelis: Et honorificavi, et iterum honorificabo (Joan. XII, 28) , nam et alio in loco idem ipse repetit, Ego a Patre exivi et veni (Joan. XVI, 28) . Nunquid utique, si ipse Pater erat in persona qui et Filius, sic debuerat intimasse, Ego a me ipso exivi et veni? dum procul dubio alter sit qui exivit, et alius sit de quo exierit. Sed ad haec subjunxit [Col. 0244A] de persona sancti Spiritus, Cum venerit advocatus ille, quem ego mittam vobis a Patre meo Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, ille testificabitur de me (Joan. XV, 26) . Itane non alter est qui mittit, et alius est adaeque in persona de quo procedit, et alter est hic ipse qui venit? Denique si una esset persona, a quo mitteretur, vel a quo procederet? Sicut Apostolus haec in salutatione ad Corinthios confirmabat dicens: Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, hoc est Patris, et communicatio sancti Spiritus cum omnibus vobis, amen (II Cor. XIII, 13) . Nonne aperte per singula nomina, sicut et superius continetur, singulas personas inesse distinxit? Itaque alter est Pater in persona qui genuit, et alius Filius qui unigenitus ab ipso est, et alius Spiritus [Col. 0244B] paraclitus, qui de una natura procedit. Sed dicis mihi, haeretice, quemadmodum Spiritus de unica natura consistit? Ecce Filius testatus est de eo quod a Patre procedit, et sic prosecutus est, et de meo accipiet (Joan. XVI, 14) .

Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) . Utique Verbum Filium declaravit, Dominum autem Patrem ejus indicavit, et spiritum oris ejus principalem spiritum esse demonstravit. Vides quam breviter singulas significationes in personis esse distinxit, id est, Verbum, et Dominum, et Spiritum. Sed et unam operationem in his esse ostendit. Nam si te adhuc [Col. 0244C] ambiguitas tenet, eadem ipsa repeto: ubi ait Verbo Domini, non sonum vocis insubstantivum esse accipias, quem si validus quis emiserit, solet resonare echo, cujus tantum in phantasia auditus est resonantis, et factus nullus. Sane de hoc verbo Domini nostri Patris, qui est salus nostra, sicut ubique Scriptura divina testatur, Filius Dei est substantivus, per quem omnia facta sunt. Ergo quia dixit, Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus virtus eorum, cognosce hunc Verbum substantivum non aliunde quam de Patre proprie natum fuisse, et Spiritum oris ejus eum spiritum dixit, qui de ipsa unita substantia procedit, sicut cautum invenimus; non ex alia natura quam de ipsa; ac per hoc unita et Patris et Filii et sancti Spiritus substantia, quam Graeci [Col. 0244D] dicunt ὀμούσιον, sed et unita et ejusdem Trinitatis operatio in factura.

Lux Domini inspiratio est nominum, quae scrutatur interna ventris (Prov. XX, 27) . Et manifestum est quia Spiritus omnia scrutatur, quemadmodum scribit Paulus (I Cor. II, 10) , et quod a principio formato Adam, in faciem ejus spiravit Deus Spiritum sanctum, sicut Moyses ait, Et inspiravit Deus in faciem Adae inspirationem vitae, et factus est homo in animam [Col. 0245A] viventem (Gen. II, 7) . Neque enim id quod inspiratum est a Deo, anima est secundum fabulatores Judaeos, alioquin quomodo hoc quod a se inspiratum est Deus igni aeterno condemnat? sed vivificans Spiritus est, de quo Paulus ait, Spiritus vero vivificat. Et inspiravit, inquit, Deus in faciem inspirationem vitae, et factus est homo in animam viventem (II Cor. III, 6) . Itaque Spiritus sanctus et spiritus vitae, a quo excidentes nonnulli viventes mortui sunt, sicut Paulus scripsit, Nam quae in deliciis agit, vivens mortua est (II Tim. V, 6) . Alioquin quomodo etiam audiendus est Salomon dicens, Lux Domini inspiratio est hominum, quae scrutatur interna ventris, si non animas hominum lumen Dei esse dictis? nisi Spiritum sanctum lumen Domini confiteamini, et inspirationem Filii [Col. 0245B] esse credatis, dicente Moyse, Inspiravit Deus in faciem Adae inspirationem vitae; et Filius Dei, Ego sum vita? (Joan. XIV, 6.) Sed et sapientia Salomonis introducens Salvatorem dicentem, Ecce proferam vobis meae inspirationis professionem (Prov. I, 23) . Sic enim in Proverbiis ait: Sapientia in exitu canit, in plateis vero fiducialiter agit, in portis autem potentior assistit, in muris quoque civitatis confidenter agit. Quanto tempore simplices obtinent justitiam, non erubescent, imprudentes autem, cum sint contumeliae cupidi, impii effecti odio habuerunt sensum, et obnoxii facti sunt increpationibus. Ecce proferam vobis meae inspirationis professionem, docebo vos meum sermonem (Prov. I, 20 seq.) . Et Isaias Spiritus sancti promissionem praedicans, sic ait, Haec dixit Dominus [Col. 0245C] qui fecit coelum et affixit illud, qui solidavit terram et quae in ea sunt, qui dat inspirationem populo qui est super eam, et spiritum calcantibus illam (Isa. XLII, 5) . Dicite quis est populus qui accipit inspirationem. Nunquid et hic inspirationem animam esse dicitis? aut dabitis sine anima populum super terram constitisse? Sed non est: promissionem namque Spiritus sancti praedicans propheta, haec ait. Denique completam promissionem super fideles qui sub illo tempore erant scripsit Lucas: Et cum complerentur dies Pentecostes quinquagesimae, erant pariter omnes in unum, et factus est subito sonus de coelo tanquam si spiritus vehemens ferretur, et implevit totam domum ubi erant sedentes, et visae sunt eis divisae linguae tanquam ignis, et sedit super unumquemque eorum, [Col. 0245D] et coeperunt loqui aliis linguis, prout Spiritus dabat eloqui illis (Act. II, 1) . Simili modo et magnus ille Job, adversus amicos suos, cum essent Spiritu sancto privati, et nihil verum dicerent, neque opinarentur se ante Deum loqui. Aiebat ergo Job, Nonne ante Deum loquimini? et rursum, Cui annuntiastis verba? inspiratio vero cujus est quae procedit a te (Job XXVI, 4) ? Ex quibus unus magna loquens dicebat, Spiritus est qui pro mortalibus intercedit, inspiratio vero omnipotens est quae me docet (Job XXXII, 8) . Omnipotens statim Filius Dei, de quo Zacharias ait, Propterea sic dicit Omnipotens, post gloriam misit me super gentes quae vos depraedatae sunt (Zach. II, 8) . Audiamus etiam Salomonem dicentem, Lux Domini inspiratio [Col. 0246A] est hominum (Prov. XX, 27) ; et a Moyse instructi, quia inspiravit Dominus in faciem Adae inspirationem vitae, et factus est homo in animam viventem (Gen. II, 7) . Audientes vero et Salvatorem dicentem, Ego sum vita (Joan. XIV, 6) , et Paulum scribentem, Lex enim spiritus vitae (Rom. VIII, 2) , et rursum, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem (Gal. IV, 6) ; videntes etiam Unigenitum inspirantem in faciem apostolorum et dicentem, Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX, 22) , inspirationem Filii, in propria vita et substantia manentem, Spiritum sanctum esse doceamur, et neque genitum, neque creatum esse a Filio credamus, et quod non sit Verbum Filii, genitum vero a Deo est Verbum suum in propria vita et substantia permanens Filius Dei, [Col. 0246B] cum ipse sit vita: propterea vero non est genitus ab eo Spiritus, quia non est verbum ejus, Creatum vero dicere Spiritum sanctum nefas est: verumtamen inspirationem Filii Dei eum esse sanctis Scripturis edocti sumus. Fontem vero Spiritus sancti Filium Dei esse dicimus, ipso filio in Jeremia dicente: Quia duo nequam fecit populus iste, me dereliquerunt fontem aquae vivae, et effoderunt sibi lacus detritos, qui non poterant aquam portare (Jer. II, 13) . Aqua vero viva Spiritus sanctus, sicut Joannes docuit dixisse Salvatorem ad Samaritanam mulierem, Si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi Da mihi bibere, tu utique petisses eum, et dedisset tibi, aquam vivam (Joan. IV, 10) ; et rursum, Quicunque biberit ex aqua quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum (Ibid.) . Nam [Col. 0246C] et in medio templi clamat, Si quis sitit, veniat ad me et bibat; qui credit in me, sicut dixit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 37) ; et interpretatum est sic, Hoc autem dicebat de Spiritu quem accepturi erant qui crediderunt in eum (Ibid.) . Ita etiam et Isaias Dominum dixisse ait, quia ego dabo in siti aquam his qui in sicco iter fecerunt, et ponam spiritum meum super semen tuum, et benedictiones meas super filios tuos; et orientur tanquam in aqua fenum, et velut salix inter fluxus aquae (Isa. XLIV, 3) . Ergo manifeste Scripturis sanctis profitentibus aquam vivam Spiritum sanctum esse cognoscimus. Dominus se fontem esse spiritus dixit sic, Me dereliquerunt fontem aquae vivae (Jer. II, 13) . Sic et David cantat in tricesimo quinto psalmo (vers. 10) dicens ad Dominum, [Col. 0246D] Quia apud te est fons vitae. Igitur praeter Dominum ostende alium fontem esse vitae, qui apud eum sit. Non enim dixit, quia tu es fons vitae, sed quia apud te est fons vitae: apud te est vero, apud Deum; et est Filius fons existens spiritus, de quo Paulus ad Romanos scribit, Spiritus vero vitae propter justitiam (Rom. VIII, 10) . Ita non alienum sed proprium Patris esse eum dicit. Nam cum professus fuisset, quia apud te est fons vitae, adjunxit, in lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV, 10) ; id est, in Filio tuo videbimus spiritum. Nec non etiam in nomine virtutis Dei appellatur spiritus, et vita et sapientia esse monstratur. Audivimus enim salvatorem in Evangelio promittentem discipulis suis missurum [Col. 0247A] se esse Spiritum sanctum, quibus dicit, Ecce ego mitta promissionem Patris mei super vos, vos vero sedete in civitate, donec induamini ex alto virtute (Luc. XXIV) 49. In Actibus apostolorum idem Dominus ait, Accipietis virtutem supervenientem super vos Spiritum sanctum (Act. I, 8) . Hoc quoque impletum esse postmodum comperimus sub die Quinquagesimae consummatae. Aut ergo virtutem Domini Spiritum sanctum esse profitemini, aut sicut Sabellius Spiritum paraclitum, cum sit virtus Dei, eumdem Filium Dei esse praedicate; et audientes Paulum dicentem, Spiritus vitae propter justitiam (Rom. VIII, 10) , fontem iterum spiritus instruimur esse Filium.

[Col. 0247B] ⁜ a Pater a nullo est factus, nec creatus, nec genitus. Filius a Patre solo est, non factus, nec creatus, sed genitus. Spiritus sanctus a Patre et Filio non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens. Unus ergo Pater non tres patres, unus Filius non tres filii, unus Spiritus sanctus non tres spiritus sancti. Et in hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil majus aut minus, sed totae tres personae coaeternae sibi sunt et coaequales. Ita ut per omnia, sicut jam supra dictum est, et Trinitas in unitate, et unitas in Trinitate veneranda sit. Qui vult ergo salvus esse, ita de Trinitate sentiat.

[Col. 0247C] De Spiritu quoque cum dicit, Ille me clarificabit (Joan. XVI, 14] , hoc rectissime sentientes, unum Christum et Filium, non velut alterius egentem gloria, confitemur ab Spiritu sancto gloriam consecutum, quia spiritus ejus nec superior illo est. Sed quia mira opera faciens ad demonstrationem suae deitatis virtute propria spiritus utebatur, ab ipso glorificari dicitur, quemadmodum si quis de hominibus asseveret, quod virtute sua vel disciplina unumquemque clarificet. Quamvis enim in sua sit substantia Christus, et ejus intelligatur in persona proprietas juxta id quod spiritus est, et non filius, attamen alienus non est ab illo, nam Spiritus appellatus est veritatis, et veritas Christus est, unde et ab isto similiter sicut ex Deo Patre procedit. Denique hic ipse Spiritus, [Col. 0247D] etiam per sanctorum manus apostolorum miracula gloriosa perficiens, Deum glorificavit Jesum Christum, postquam ascendit in coelum. Nam creditus est Christus natura Deus existens per suum spiritum virtutes efficiens: ideoque dicebat, de meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI, 14) . Nequaquam [Col. 0248A] vero participatione alterius idem spiritus sapiens aut potens dicitur, quia per omnia perfectus est, et nullo prorsus indigens bono. Nam paternae virtutis et sapientiae idem Filii spiritus creditur, et ideo ipse et substantia virtutis et sapientia comprobatur.

Meminimus enim dicentem Christum palam de Spiritu sancto, Ille me clarificabit (Joan. XVI, 14) , novimus ad haec sancti Spiritus operationem conterentem nequissimas immundasque virtutes. Sed non ita dicimus eum, sicuti denique unumquemque sanctorum, tanquam aliena per Spiritum sanctum utentem virtute. Fuit enim et est ejus spiritus, sicuti denique [Col. 0248B] et Patris, et hoc nobis bene satis explanat scribens sacratissimus Paulus, Qui autem in carne sunt, placere Deo non possunt, vos autem non estis in carne, sed in spiritu, si tamen spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII, 8) . Procedit enim ex Deo Patre Spiritus sanctus secundum Salvatoris vocem, sed non est alienus a Filio: omnia enim habet cum Patre, et hoc ipse docuit dicens de Spiritu sancto, Omnia quaecunque habet Pater, mea sunt. Propterea dixi vobis, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI, 15) . Ergo glorificabit quidem Jesum Spiritus sanctus inopinabilia operantem. Verumtamen sic spiritus ejus, et non aliena virtus, et eo superior secundum quod intelligitur Deus.

Cum venerit advocatus ille, quem ego mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Patre meo procedit, ipse testificabitur de me (Joan. XV, 26) . Advocatus veniet, et hunc mittet Filius a Patre, et Spiritus veritatis est qui a Patre procedit. Excutiat ingenii sui aculeos omnis haereticorum schola, et quaerat nunc quod vel mentiri ignorantibus possit, et doceat quid sit hoc quod Filius mittit a Patre. Qui mittit, potestatem suam in eo quod mittit ostendit: sed quod a Patre mittit quid intelligimus? Utrum acceptum, aut dimissum, aut genitum? Nam horum necesse est unum aliquid significet, quod a Patre missurus est, [Col. 0248D] et missurus a Patre est eum Spiritum veritatis qui a Patre procedit. Jam vero non est acceptio, ubi demonstrata processio est. Superest ut confirmemus in eum sententiam nostram, utrum in hoc consistentis egressionem, an geniti processionem existimemus. Neque in hoc mundo nunc calumnior libertati intelligentiae, [Col. 0249A] utrum ex Patre an ex Filio Spiritum paraciitum putent esse. Non enim in incerto Dominus reliquit. Nam sub iisdem dictis ita haec locutus est: Adhuc multa habeo dicere vobis, sed non potestis illa modo portare. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, diriget vos in omni veritate. Non enim loquetur a semetipso: sed quaecunque audierit loquetur, et futura annuntiabit vobis. Ille me honorificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia quaecunque habet Pater mea sunt, propterea dixi, De meo accipiet et annuntiabit vobis (Joan, XVI, 12) . A Filio igitur accipit, quia et ab eo mittitur, et a Patre procedit. Et interrogo, utrum id ipsum sit a Filio accipere quod a Patre procedere. Quod si nihil differre creditur inter accipere a Filio, et a Patre procedere, certe id [Col. 0249B] ipsum atque unum esse existimabitur a Filio accipere quod sit accipere a Patre. Ipse enim Dominus ait, Quoniam de meo accipiet et annuntiabit vobis. Omnia quaecunque habet Pater mea sunt: propterea dixi, de meo accipiet et annuntiabit vobis (Joan. XVI, 14) . Hoc quod accipiet, sive potestas est, sive virtus, sive doctrina, Filius a se accipiendum esse dixit, et rursum hoc ipsum significat accipiendum esse de Patre: cum enim ait, omnia quaecunque habet Pater sua esse, et idcirco dixisse se de suo accipiendum esse, docet etiam a Patre accipienda, a se tamen accipi, quia omnia quae Patris sunt, sua sunt. Non habet haec unitas diversitatem, nec differt a quo acceptum sit, quod datum a Patre, datum referatur a Filio. Nunquid et hic voluntatis unitas asseritur? [Col. 0249C] Omnia quae habet Pater Filii sunt, et omnia quae Filii sunt Patris sunt. Ipse enim ait, Omnia mea tua sunt, et tua mea (Joan. XVI, 15) . Nondum loci est ut demonstrem cur ita dixerit, Quoniam de meo accipiet. Futuri enim temporis significatio est ubi accepturus ostenditur: nunc certe ideo a se accepturum ait, quoniam omnia Patris sua essent. Disseca naturae hujus, si potes, unitatem, et aliquam dissimilitudinis infer necessitatem, per quam Filius non sit in unitate naturae. A Patre enim procedit Spiritus veritatis, sed a Filio mittitur et a Patre. Omnia quae Patris sunt, Filii sunt, et idcirco quidquid accipit, a Filio accipit ille mittendus, quia Filii sunt universa quae Patris sunt. Natura itaque in omnibus tenet suam legem, et quod unum ambo [Col. 0249D] sunt, ejusdem in utroque per generationem nativitatemque divinitatis significatio est, cum id quod accipit a Patre Spiritus veritati, id Filius dandum a se fateatur.

Credimus in Spiritum sanctum, hoc est paraclitum, quem promittens apostolis suis post reditum in coelos misit, docere eos ac memorari omnia, per quem sanctificantur sincere in eum credentium animae.

Si quis Spiritum sanctum paraclitum dicens innascibilem Deum dicat, anathema sit. Adjectio nunc paracliti anathemati obnoxiam facit innascibilis in eum Dei praedicationem. Impiissimum enim est, innascibilem Deum eum dici, qui ad consolationem nostram sit missus a Filio. Si quis, sicuti nos docuit Dominus, non alium dicat Paraclitum a Filio; dixit enim, Et alterum Paraclitum mittet vobis Pater, quem rogabo eum (Joan. XIV, 16) , anathema sit. A Filio Paraclitum missum meminimus, et in principio hoc fides ipsa exposuit. Sed quia frequenter Filius per indifferentis naturae virtutem opera sua opera Patris esse dixit, dicens, Ego opera Patris mei facio [Col. 0250B] (Joan. X, 37) , missurus quoque Paraclitum, sicuti frequenter spopondit, interdum eum et mittendum dixit a Patre, dum omne quod ageret, pie referre est solitus ad Patrem. Ex quo haeretici occasionem frequenter arripiunt, ut ipsum esse Filium Paraclitum dicant: cum in eo quod alium Paraclitum mittendum a Patre sit precaturus. differentiam missi rogantisque significet. Si quis Spiritum sanctum partem dicit Patris vel Filii, anathema sit. Stultitia haeretici furoris haec coegit scripto referre, non quaestio. Nam cum Spiritus sancti nomen habeat suam significationem, et Spiritus sanctus paraclitus habeat substantiae suae et officium et ordinem, et cum indemutabilis Pater et Filius ubique praedicetur, quomodo pars esse aut Patris aut Filii Spiritus sanctus asseretur? Sed quia sicut inter caetera insaniarum [Col. 0250C] genera etiam hoc quoque proferri ab impiis solet, idcirco a sanctis debuit improbari. Si quis Patrem et Filium et Spiritum sanctum tres dicit deos, anathema sit.

Etenim si de loco procedit Spiritus, et ad locum transit, et ipse Pater in loco invenitur, et Filius, si de loco exit quem Pater mittit aut Filius, utique de loco transiens Spiritus atque progrediens, et Patrem sicut corpus secundum impias interpretationes relinquere videtur et filium. Hoc secundum eos loquor qui putant quod habeat Spiritus descensorium motum. [Col. 0250D] Sed neque in loco aliquo Pater circumscribitur, qui est super omnia, non solum corporeae naturae, sed etiam invisibilis creaturae. Neque Filius suorum operum locis temporibusque concluditur, qui super omnem est creaturam, totius opifex creaturae. Neque spiritus veritatis, ut pote Dei spiritus, circumscribitur aliquibus finibus corporalibus, qui cum sit incorporeus, omnem intelligibilem substantiam creaturae inenarrabili divinitatis plenitudine supereminet, spirandi ubi velit, et inspirandi quomodo velit, habens super omnia potestatem. Non ergo quasi ex loco mittitur spiritus, aut quasi ex loco procedit quando procedit ex Filio; sicut ipse Filius cum dicit, de Patre processi et veni (Joan. VIII, 42) , omnes interficit opiniones quae ex loco ad locum possunt sicut in aliquibus corporalibus aestimari. Similiter cum aut intus aut foris legimus Deum esse, non utique Deum, aut intra aliquod corpus includimus, aut ab aliquo corpore separamus: sed alta hoc et inenarrabili aestimatione pensantes, divinae naturae intelligimus arcanum. Denique ita Sapientia ex ore Altissimi prodiisse se dicit, ut non extra Patrem sit, sed apud Patrem, quia Verbum erat apud Deum (Joan. I, 1) . Nec solum apud Patrem, sed etiam ex Patre; dicit enim, Ego in Patre, et Pater in me (Joan. X, 38) . Sed neque cum de Patre exit, quasi de loco recedit, aut quasi corpus a corpore separatur; neque dum in Patre est, quasi in corpore tanquam corpus includitur. Spiritus quoque [Col. 0251B] sanctus, cum procedit a Patre et Filio, non separatur a Patre, non separatur a Filio. Quemadmodum enim separari potest a Patre qui spiritus oris ejus est? quod utique et aeternitatis indicium, et divinitatis exprimit unitatem. Est ergo et manet semper qui oris est spiritus: sed descendere videtur etiam, cum illum recipimus ut habitet in nobis, ne nos simus a gratia ejus alieni. Nobis descendere videtur, non quod ille descendat, sed quod ad illum animus noster ascendat. De quo plenius diceremus, nisi meminissemus in libris jam superioribus positum quod et Pater dixerit, Venite, descendamus, et confundamus linguas eorum (Gen. XI, 7) ; et Filius dixerit, Qui diligit me, sermonem meum servabit, et Pater diliget eum, et ad eum veniemus, et apud eum [Col. 0251C] mansionem faciemus (Joan. XIV, 23) . Sic igitur venit Spiritus, quemadmodum venit Pater; quia ubi Pater est, ibi est et Filius, et ubi Filius est, ibi est et Spiritus. Non ergo discrete venire aestimandus est Spiritus sanctus. Venit autem non de loco ad locum, sed a dispositione constitutionis ad salutem redemptionis, a gratia vivificationis ad gratiam sanctificationis, ut de terris ad coelum, de injuria ad gloriam, de servitio ad regnum transferat. Sic ergo venit Spiritus, quemadmodum venit Pater. Dixit enim Filius, Ego et Pater veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Nunquid corporaliter Pater venit? sic ergo et Spiritus venit, in quo, cum venit, et Patris et Filii plena praesentia est. Quis autem potest a Patre et Filio Spiritum separare, cum vel appellare [Col. 0251D] Patrem et Filium sine Spiritu non queamus? Nemo enim dicit Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3) . Ergo si appellare Dominum Jesum sine Spiritu non possumus, utique sine spiritu praedicare non possumus. Si autem et angeli praedicant Dominum Jesum, quem nemo potest sine Spiritu praedicare, et in ipsis ergo sancti Spiritus munus operatur. Probavimus igitur, unam praesentiam esse, unam gratiam esse Patris et Filii et Spiritus sancti, quae tam coelestis atque divina est, ut propterea agat gratias Filius Patri dicens: Confiteor tibi, Pater Domine coeli et terrae, qui abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti illa parvulis (Luc. X, 21) .