104

Notitia historica

Gallandus, Andreas

Satis multa de Agobardo scriptores ad nos. Fuit ille natione Gallus, et ortus est anno 779, ut a Mabillonio docemur ⁜ (a) . Mox Hispaniam petiit, unde digressus anno 783, in Narbonensem Galliam delatus est. Anno 813 cum Leidradus sese in monasterium Suessionense contulisset, sedi Lugdunensi administrandae praefectus est, quam anno insequenti 814 tanquam propriam Leidrado vita functo obtinuit ad annum usque 840 vel 841, quo VIII Idus Junias ⁜ (b) apud Sanctonas vitam cum morte commutavit. Anno 818 edito ad imperatorem Ludovicum libro, Felicis Urgellitani errores confutavit. In Judaeorum petulantiam acrius desaeviit, datis etiam ex Lugdunensi synodo an. 829 litteris supplicibus ad ipsum imperatorem.

Lothario et Pippino filiis adversus Ludovicum patrem aperte arma moventibus ⁜ (c) , ab anno 833 ac deinceps varia fortuna usus est. «Agobardus enim a fide principis avulsus, accendit consilio juvenilem Lotharii animum. Convocatur concilium, ubi de eripiendo [Col. 0009B] patri diademate audacissime quisque contendit ⁜ (d) .» Anno 834 excluso a Galliis Lothario a Ludovico patre, Agobardus sese illi erroris comitem junxit. Neque facti apologia omnibus rhetoricae pigmentis ornata, neque probitas viri caetera virtutibus clari efficere potuerunt quin deponeretur ⁜ (e) in conventu ad Theonis villam anno 835, cui tamen nullus alius suffectus est. Anno 837, relicto Lothario, in Galliam reversus Ludovico iterum reconciliatus est, quem anno 840 vel 841, ad Rhenum prosecutus, apud Sanctonas diem obiit supremam.

Nemo est qui scientiam ac doctrinam Agobardi non commendet, Massonus, Fabricius, Baluzius, Cavaeus, alii. Illius opera forte fortuna invenit Massonus apud quemdam Lugdunensem bibliopegum, mox dilaceranda, nisi vir eruditus e manibus ejus arripuisset, quae postea vulgavit Parisiis anno 1605. Hunc subinde imitatus Stephanus Baluzius anno 1666, novam eorumdem Operum editionem notis [Col. 0010A] adornatam diligentissime procuravit. Nos Baluzianam editionem iterum excudendam decrevimus.

Scripta Agobardi recensent Dupinius et Cavaeus: qui tamen iniquior est aliquanto in eum propter libellum de Picturis et Imaginibus. Cum enim caeteri omnes, Massonum puta, Baluzium, Raynaudum, Mabillonium, Cointium aliosque emunctae profecto naris homines, Agobardi dicta emolliri ac in bonum sensum accipi posse contendant, Cavaeus solus in alia omnia abiisse maluit. Nihil tamen vel Hercules contra duos. Nam illud satis constat: 1. Gallos per ea tempora divisos in hac parte fuisse diversis studiis ⁜ (f) . 2. Canonem secundum conc. Francofurt. an. 794, in quo Patres illi videntur Nicaenam synodum secundam damnasse, nuspiam reperiri nisi in cod. S. Remigii, in quo et intrusus videatur aliena manu ⁜ (g) . 3. Veritos maxime Francos, ne imperium quod ad illos pervenerat, ex eo quod imaginum cultum maxime tuiti et patrocinati fuerant, ut apud historicos est in confesso, ad Graecos [Col. 0010B] iterum relaberetur, si apud illos cultus earum restitueretur. Non igitur Francorum mens erat Iconoduliam impugnare sensu a catholicis Occidentalibus intellecto; sed rem suam agebant quo modo cunque poterant, etiam traducendo cultum illarum tanquam a Graeca synodo ad veram latriam revocatum. Erant igitur qui politica ratione Nicaenum concilium admittendum non esse vellent, erant qui et religiosa, tametsi a veritate aberrante. Quid mirum ergo si Agobardus, in religiosa animi sententia caeteroquin vehemens, ratus forta se revera latrae cultum imaginibus decretum fuisse a synodo Nicaena, et ut Francorum imperii utilitati serviret, longius aliquanto quam par erat in verbis abrep us fuerit? Plura videsis apud laudatum Berardum. Nihil ergo mirum si Agobardus sancti nomine censeatur in veterum Martyrologiis, cum et revera pius esset admodum, nec contra verum imaginum cultum sentiret, in principem vero humanitus peccaverit.

Praefatio

Baluzius, Stephanus

Proximo anno, cum Lupi abbatis Ferrariensis opera ederentur, conquestus sum aliquantulum de indiligentia incuriaque Papirii Massoni in edendis [Col. 0010D] veterum scriptorum lucubrationibus. Nunc vero in principio hujus praefationis lubet deplorare meam sortem, quod iterum de viro clarissimo conqueri [Col. 0011A] cogor, et id quidem acrius ac vehementius quam factum est in Praefatione ad Lupum. Nam si quis unquam scriptor habitus est indiligenter, id profecto contigit Agobardo; cum certum sit nullam ferme lineam esse in editione Massoni, qui primus illum edidit, quae non aliquid diversum habeat a veteri codice quo Massonus utebatur; adeo ut Lupus, alioqui conspurcatissimus, emendatissimus fuisse videatur in comparatione Agobardi. Itaque cum magna viri fama sit, plurimumque se ille debere quotidie profiteantur homines eruditi; plenum aleae opus ac plane periculosum mihi suscepisse videor, qui negligentiam ejus incuriamque prodere destinaverim. Sed tamen illa spes me solatur, quod tu ac tui similes, lector erudite, dabatis lubenter veniam huic meae audaciae, huncque laborem meum aequi bonique consulatis, cum intellexeritis necessariam prorsus fuisse hanc curam meam; id quod facile tibi persuadebis, lector, postquam ex collatione hujus nostrae editionis cum Massoniana agnoveris quam deformatus [Col. 0011B] antea decoloratusque fuerit Agobardus, innumerisque propemodum locis videris emendatum.

Damus igitur tibi novam Agobardi editionem, emendatam ad fidem codicis quo Massonus est usus, quem nobis ex bibliotheca Regia subministravit vir illustrissimus Nicolaus Colbertus episcopus Lucionensis. Ac ne quis dubitet quin is sit siremps Massoni liber, haec in fronte codicis scripta sunt manu illustr. viri Jac. Augusti Thuani: Ex libris Papirii Massoni. Tum manu Joannis Baptistae Massoni, qui librum illum bibliothecae Regiae dono dedit, ista totidem litteris adjecta sunt: Haec Agobardi opera ms. a Papirio Massono in lucem edita, ad majorem illius editionis fidem bibliothecae Regiae dodo dedi ego Joan. Bapt. Massonus, regis eleemosynarius, Papirii frater, XVI Julii, anno salutis millesimo sexcentesimo decimo octavo. LE MASSON. Quod ideo visum est adnotare, ut omnibus constet hanc nostram editionem esse procuratam ad fidem ejusdemmet codicis [Col. 0011C] quo Massonus utebatur. Magnam porro gratiam debemus omnes Massono, ob servatum Agobardum. Nam cum is, ut ipse scribit in epistola ad Ecclesiam Lugdunensem, Lugduni in vico Mercium libros quaereret, et apud compactorem librorum versaretur ejus rei causa, compactorque ille Agobardi codicem in membranis perscriptum veteribus notis dilaniare paratus esset, cultrumque ad eam carnificinam manu teneret, vitam illi redemit Massonus, numerato videlicet pretio libri.

Praeterea admonendus es, lector, non adeo scrupulosum fuisse me in hac editione, ut non interdum auctorem hunc nostrum emendaverim ex ingenio, ubi occasio tulit, id est, ubi turbata videbatur Agobardi sententia in veteri codice, emendatioque facilis et obvia erat. Quos errores cum librarii esse viderem, non vero Agobardi, optimum factu putavi si tollerem: nec puto quemquam, cui mens sana sit, aegre laturum. Quanquam si emendatio quaepiam sic tentata [Col. 0011D] videretur alicujus momenti, non dissimulavi emendationem esse meam, ne quem hic deciperet vetusti codicis auctoritas. Praecipue vero hanc regulam constanter ac summa fide servavi in libris editis in causa discidii inter Ludovicum Pium imperatorem filiosque ejus, quos libros emendavi ad fidem codicis manuscripti; aut si quid ex recepta lectione mutavi proprio marte, non tacui inter notas. Res enim videbatur esse magni momenti.

Exhibet autem haec editio, praeter vulgatas jam olim Agobardi lucubrationes, librum ejus adversus [Col. 0012A] quatuor libros Amalarii de divinis Officiis, hactenus ineditum: qui quonam modo ad me pervenerit, paucis expediam. Forte vir clarissimus Antonius Vion Herovallius, ut est prono erga haec studia animo, mecum communicavit schedam quamdam in qua continebatur elenchus nonnullarum lucubrationum quorumdam veterum scriptorum, quae nondum editae fuerant, et exstare dicebantur penes clarissimum virum Petrum Franciscum Chiffletium presbyterum e societate Jesu, qui nunc Divione commoratur. Et erat scriptus elenchus manu Chiffletii. Tum ego plurimum confidens de humanitate viri, epistolam ad eum scripsi, eumque rogavi ut exemplum Agobardicae illius lucubrationis ad me mitteret, ut cum caeteris clarissimi scriptoris Operibus edi posset. Fecit lubens, ac statim misit. Interim ea de re scripsi ad clarissimum virum, quo ego amico gloriabar, Franciscum Solleiselum Clapierium patricium Lugdunensem, qui nuper e vita excessit apud Lugdunum. Is ergo cum intellexisset veterem codicem unde [Col. 0012B] Chiffletius hunc librum descripserat, exstare in bibliotheca Petri Marnaesii senatoris Gratianopolitani canonicique Viennensis, viri clarissimi ac nobilissimi, ac divini humanique juris, ut scribebat Clapierius, callentissimi, eum ad se deferri curavit Lugdunum, et hinc Lutetiam ad me statim pro sua erga me amicitia transmisit, ut mox dicam.

Enimvero putabam hanc editionem posse incipi statim post Pascha, ac perfici demum mense Junio. Sed spes habendi codicis Marnaesiani, quam certam faciebat Clapierius, moram huic negotio attulit. Accessit huic incommodo malum multo gravius, ingens oculorum morbus, adeoque gravis, ut etiam timendum mihi fuerit ne oculos perderem, aut saltem alterutrum amitterem. Sed Dei providentia factum est ut huic quoque malo finis optatus daretur. Itaque postquam ex hac aegritudine emersi, neque enim audeo dicere convaluisse me, delatus est ad me liber Marnaesii, is ipse nimirum quem Chiffletius viderat. [Col. 0012C] Nam in eo scriptum erat librum fuisse ex bibliotheca monasterii Bonevallensis in dioecesi Viennensi. Prima ergo mihi cura fuit ut librum Agobardi adversus Amalarium conferrem cum apographo Chiffletii; tum, ut librum de privilegio et jure sacerdotii, qui in eo quoque codice scriptus erat, cum editione Massoni similiter conferrem. Contuli etiam, ut hoc quoque obiter moneam, epistolas Aviti episcopi Viennensis cum editione Sirmondi, meliori fortean luce aliquando donandas. Et non ita multo post remissus est liber ad Clapierium, domino suo bona fide reddendus.

Addidi autem huic editioni, ne quid hic deesse conqueri posses, lector, epistolam Papirii Massoni ad Ecclesiam Lugdunensem, itemque praefationem ejus ad Agobardum, et synopsim Operum Agobardi. Verum illud te monere velim, permulta esse in his Massoni lucubrationibus, quae neque conveniunt moribus saeculi Agobardici, neque congruunt historiae [Col. 0012D] illorum temporum. Sed haec ad vivum excutere noluimus. Si quid tamen illic repereris quod notis nostris contrarium sit, existimare omnino debes id totum esse contrarium veritati.

Haec sunt, lector, de quibus te monendum esse putavi. Vides autem dare me sedulo operam ne fallam exspectationem tuam. Nam qui proximo anno promiseram novas editiones nonnullorum veterum scriptorum, et in his Agobardi, fidem meam, quam tibi obstrictam sciebam, vel hac editione liberare volui.

Elogia de Agobardo

Auctores varii

Ex epistola Ludovici et Lotharii AA. praefixa concilio Paris. anni 829.

Tertio vero apud Lugdunum; ubi AGOBARDUS, Bernardus, Andreas, Benedictus, Agericus, cum suffraganeis suis, similiter conveniant.

Ex praecepto Ludovici et Lotharii impp. pro monasterio Besuensi, quod editum est a clariss. viro domno Luca Dacherio in tomo I Spicilegii, pag. 507.

Sed et constitutionis chartulam, quam ipse (id est Albericus episcopus Lingonensis) una per consensum metropolitani sui AGOBARDI archiepiscopi et suffraganeorum suorum, necnon et cleri sibi subjecti, et quorumdam laicorum nobilium confirmaverat, nobis ostendit, etc . . . . Actum anno ab incarnatione Domini octingentesimo trigesimo, indictione 8, epacta 15.

Ex charta Alberici episcopi Lingonensis pro eodem monasterio, edita ab eodem Dacherio, pag. 509.

Ideoque per consilium archiepiscopi nostri AGOBARDI, et consentientibus coepiscopis nostris, necnon et piissimis nostris principibus, seu omni clero, necnon et omnibus fidelibus Ecclesiae nostrae, addidimus de episcopatu nostro villas his nominibus, etc . . . . Infra: Actum Lingonis civitate publica. In Christi nomine AGOBARDUS Lugdunensis Ecclesiae archiepiscopus subscripsi.

Ex praecepto Ludovici Pii imperatoris pro monasterio Anianensi, quod ab eodem Dacherio editum est in notis ad Guibertum abbatem B. Mariae de Novigento, pag. 623.

Proxime accidit AGOBARDUM archiepiscopum ad nostram devenisse praesentiam, indicans nobis quomodo eo praesente et Nibridio archiepiscopo, sine mora omnes pari consensu Tructesindum super vos elegissetis abbatem.

Vetus auctor Vitae Ludovici Pii imperatoris, ad annum [Col. 0013C] 835.

Transegit ergo imperator maximam partem hiberni temporis Aquisgrani, indeque profectus est ad Theodonis villam ante Natalem Domini; ubi etiam populus, cui praeceptum fuerat, advenit. Ubi consistens, contra quosdam episcopos de sui dejectione conquerebatur. Sed cum quidam in Italiam confugissent, quidam vocati obedire noluissent, solus Ebo eorum qui impetebantur adfuit. Qui cum rationis reddendae causa super talibus urgeretur, causabatur se solum relictis omnibus, in quorum praesentia haec facta fuerant, urgeri. At vero caeteri episcopi, cum obtenderent necessitatem praesentiae, excusarent autem voluntatem innocentiae, idem Ebo tandem moleste ferens talibus extaediari, consilio petito aliquorum episcoporum, ipse in se quamdam confessionem praedicavit; confirmavitque se et indignum sacerdotio; et irrevocabiliter eo abstinere judicavit, quod et episcopis et per eos imperatori contradidit. [Col. 0013D] Quo facto, AGOBARDUS Lugdunensis archiepiscopus, qui evocatus ad satisfactionem venire distulit, cum ter esset evocatus, ab Ecclesiae praesulatu semotus est, caeteris, ut diximus, in Italiam fugientibus.

Idem auctor ad annum 836.

Proximum huic placito conventum imperator in pago Lugdunensi habuit tempore aestivo, in loco qui vocatur Stramiacus, cum Pippino et Ludovico filiis. Nam quod Lotharius non adfuit, invalentia aegritudinis supradictae obfuit. In quo causam Ecclesiarum Lugdunensis atque Viennensis vacantium ventilari fecit; eo quod episcopi dudum illarum, AGOBARDUS quidem jussus ad rationem non venerit reddendam, [Col. 0014A] Bernardus autem Viennensis adfuerit quidem, sed rursus fugam inierit. Sed haec quidem res imperfecta remansit, propter absentiam, ut praedictum est, episcoporum.

Walfridi Strabi versus ad Agobardum episcopum Lugdunensem.

Ado Viennensis in Chronico, ad an. 810.

Bernardus Viennensis episcopus erat, et Leidradus Lugdunensis, qui initio imperii Ludovici imperatoris Suessionis monasterii locum petiit; et in loco ejus AGOBARDUS ejusdem Ecclesiae coepiscopus, consentiente imperatore et universa Galiorum episcoporum synodo, episcopus substitutus est. Quod quidam defendere volentes, dixerunt eumdem venerabilem Agobardum a tribus episcopis in sede Lugdunensi, jubente Laidrado, fuisse ordinatum. Sed canonica auctoritas est in una civitate duos episcopos [Col. 0014D] non esse, nec vivente episcopo successorem sibi debere eligere; ac idcirco ulla quacunque causa regulae Ecclesiae praeteriri in tanto ordine fixae non debent.

Idem auctor ad an. 815.

Bernardus adhuc et AGOBARDUS Viennensem Ecclesiam regebant. Qui ambo apud imperatorem delati, desertis Ecclesiis in Italiam ad alium imperatoris Lotharium se contulerunt; et postmodum, piis imperatoribus agentibus, Agobardus Lugdunensem, Bernardus Viennensem sedem recipit. Post pauculos annos Agobardus apud Sanctonas in expeditione regia positus defungitur.

Flodoardus, lib. II Hist. Rhem., cap. 20.

Anno Incarnationis Dominicae octingentesi no tricesimo quario Lotharius territus conventu fratrum suorum ac plurimorum fidelium patris imperatoris, fuga lapsus. patrem suum adhuc ab ingressu ecclesiae sequestratum dimisit. Cum quo inter alios etiam quidam episcopi, fautores ipsius in adversitate patris sui, redetis contra sacras regulas sedibus suis, perrexerunt, Jesse videlicet Ambianensis, et Hereholdus Antissiodorensis, AGOBARDUS Lugdunensis, et Bartholomaeus Narbonensis episcopus.

Ex Chronico Hugonis Flaviniacensis.

Leidradus vero in initio imperii Ludovici imperatoris Suessionense monasterium petiit; et in loco ejus AGOBARDUS substituitur ejusdem Ecclesiae chorepiscopus, consentiente imperatore et omni Gallicanorum episcoporum synodo. Quod quidam defendere volentes, dixerunt eum a tribus episcopis in sede Lugdunensi jubente Leidrado fuisse ordinatum. Hic [Col. 0015B] igitur Agobardus et Bernardus Viennensis apud Ludovicum [Col. 0016A] accusati, desertis Ecclesiis in Italiam ad Lotharium se contulerunt. Sed agentibus piis imperatoribus uterque sedem suam recepit. Et post paucos annos Agobardus apud Sanctonas in expeditione regia defungitur.

Ex eodem Chronico, ad annum 841.

Eodem anno AGOBARDUS Lugdunensis episcopus obiit.

Ex Chronico S. Benigni Dirionensis, edito a R. P. Phil. Labbeo, ad an. 840.

Hoc anno, sanctae memoriae AGOBARDUS Lugdunensis episcopus obiit VIII Idus Junii.

Ex Martyrologio Ecclesiae Lugdunensis.

VIII Idus junias. Lugduni, AGOBARDI episcopi et confessoris, vulgo S. Agobo.

Ex Martyrologio ms. monasterii sancti Claudii.

VIII Idus Junii. Depositio beati AGOBARDI Lugdunensis [Col. 0016B] episcopi.

Praefatio ad Agobardum

Massonus, Papirius

Sanctae et illustri Lucdunensi Ecclesiae Papirius Massonus jurisconsultus salutem.

Sub Antonino Vero Caesare, Galliae urbes facile principes, et quae praeter caeteras praestare dicebantur, erant Lucdunum et Vienna, ad confluentes Rhodani et Araris notissimorum fluminum sitae; ubi Claudium Caesarem Suetonius, et ante eum Seneca, natum praedicant. Et Lucduni quidem nundinae celebrabantur, quae propter frequentiam hominum ex omnibus eo gentibus commeantium, magnae ubique [Col. 0015C] famae, laudari praedicarique consueverant. Eusebius Caesariensis libro quinto ecclesiasticae Historiae superiora commemorat: simul ait Photinum beatissimum virum, illius urbis episcopum, anno aetatis nonagesimo et amplius, pro Christo multa passum, in carcere in quem a militibus conjectus esset, excessisse e vita. Nec multo post Deus illi praeclarum successorem dedit Irenaeum, vitae sanctitate et scientia admirandum, ut Opera ejus ostendunt, idque idem scriptor multa de eo et illustria referens narrat. Post quem magni nominis fuit Verissimus, is qui Sardicensi synodo interfuit solus ex episcopis Galliarum, et inter caeteros ei subscripsit. Jam venio ad Eucherium, cujus monimenta adhuc supersunt, celebrem Joanni Cassiano, qui Leonis Magni Romanae Ecclesiae pontificis temporibus vixit. Is enim duobus locis de eo honorificentissime loquitur, ut et Hilarius Arelatensis in Vita Honorati decessoris sui, et multo post Florus Lucdunensis, vir egregie doctus, cujus epistola et [Col. 0015D] Agobardi exstat ad Bartholomaeum Narbonensem episcopum. Sequitur Viventiolus, praestantissimus sanctissimusque vir. Hic Lucdunensis episcopus, cujus doctrinae fuerit non solum ipsa, sed et aliorum de eo scripta testantur, inquit Agobardus: quae cum perierint, aut adhuc alicubi lateant, de successoribus ejus mihi dicendum est. Itaque Agobardus, patria Gallus, Leidradi Norici doctique viri successor fuit in episcopatu Lucdunensi, temporibus Ludovici Pii Caesaris regisque Francorum, ejusque exauctorationi apud Suessiones Belgicae secundae populos in monasterio sancti Medardi praefuit anno, ut ipse scribit, octingentesimo tricesimo tertio. De qua et Theganes coepiscopus Trevirorum eadem aetate scripsit. Et curiosi lectores utramque conferre poterunt. De Childeberto autem rege, de Pipino, agit Agobardus, de Carolo Magno, ut qui in ejus funere epigramma scripserit, de uxoribus Ludovici, Ermingarde, et Juditha pulcherrima illius temporis femina, etsi eas nominatim non attingit; de filiis ejusdem Caesaris Lothario, Ludovico, et Carolo puero; de regibus Burgundionum Gondebado, et Sigismundo, illiusque iniquissimam legem in perniciem mortalium excogitatam rationibus et argumentis firmissimis testimoniisque veterum plane convellit. Exstant Burgundionum leges, unde illam funestissimam possis eruere. Vixit vero sub Gregorio quarto Romano pontince, cujus partes et Lotharii Caesaris designati nimium fortasse aut acrius quam vel oportuit, vel debuit, [Col. 0016C] tuetur, praesertim adversus patrem benignissimum regem, et quo nemo unquam melior aut justior fuit. Caeterum qui partes ejus adversus parentem secuti erant, in gratiam tandem restituti sunt, et inter caeteros Agobardus; eoque usus est in magnis regni negotiis, quibus ille occupatus in Santonibus juxta Oceanum decessit. Judicio quidem magno praeditus, et divina scientia instructissimus graviter et acerri me scripsit, ut opera ejus fidem faciunt; relicta, propter sanctimonium et eruditionem, immortali nominis sui gloria, praesertim apud Ecclesiae filios et alumnos suos, quorum mores et disciplinam pene iacentem atque intermortuam excitavit. Contra Felice Urgellitanum episcopum scripsit, ut et Paulinus Aquileiensis, et alter incerti nominis, sed vir doctissimus, qui septem contra eumdem libros conscripsit, quos manu scriptos nuper legi et admiratus sum. Episcopis praeterea Bernardo Viennensi, Nibridio Narbonensi, et successori ejus Bartholomaeo, de quo [Col. 0016D] supra diximus, Ebboni quoque Rhemorum epistolam scripsit magnificentissimum et desiderantissimum Dominum Patrem et filium appellans, et Eaori, cujus sedem propter penuriam auctorum nondum scire potui, Hiduino quoque sacri palatii antistiti, et Walae abbatibus sanctissimis et beatissimis viris, et Adalardo atque Helis chari reverendissimis scribit, abbates illos vocans, quorum ille in agro Parisiorum insigni monasterio Dionysii praefuit, et qualis quantusque esset editione librorum notum fieri etiam curavit. Judaicae genti sibi omnino molestae infestaeque scripsit, perstringens eos, multasque inauditas eorum fictiones adversus Christum Jesum egregie refellit. Matfredo praestantissimo atque illustrissimo viro etiam rescribit; Gerricum, et Fredericum, atque Evrardum perstringens et accusans, quod illi se ostendissent Christianis formidabiles, Judaeis autem mites. Et Matfredi quidem tempus mortis traditur in Vita Ludovici. Synodos aliquot in Gallia habitus refert, [Col. 0017A] et queritur duobus locis de Romanis clericis et aliis quibusdam, qui canones Gallicanos ut inutiles et superfluos afferebant, legatisque Romanae sedis absentibus et injussu Caesaris convocatas easdem synodos jactabant. Graecorum errores de imaginibus et picturis manifestissime detegens, negat eas adorari debere: quam sententiam omnes catholici probamus, Gregoriique Magni testimonium de illis sequimur. Divisionem quoque imperii a Ludovico factam perscribit; quae apud Walafridum Strabum, etsi non eisdem verbis, exponitur. De tonitru et tempestatibus, falsaque insanientis populi opinione agit, ut ante eum Maximus Taurinensis in sermone et homilia fecerat, Theodosii Junioris temporibus. In disputando autem utitur divinorum librorum testimoniis, ex veteri sacrorum translatione, interdum et Hieronymi, quod idcirco, monere voluimus, ne quis intempestive turbetur, neve existimet aliquid a me vel additum vel mutatum; quod nefas semper existimavi, bonam fidem auctoribus deberi aequissimum putans. Testimonia [Col. 0017B] Patrum ubi opus est adducit atque exhibet, divi Cypriani, Hilarii, Hieronymi. Ambrosii, ut ipse ait, doctrina et sanctitate praecipui, Augustini, Leonis, Symmachi, Vigilii, Pelagii secundi, Gregorii Magni, et Gregorii secundi, Alchimi Aviti Viennensis episcopi, [Col. 0018A] quem doctorem orthodoxum et facundum dicit fuisse; postremo Bedae, hunc gentis Anglorum hominem suo tempore non mediocriter doctum praedicat. Ex Graecis, Athanasii, Cyrilli, Theodoreti, Proculi, Joannis Chrysostomi, Eusebii Caesariensis, atque aliorum. Clementem Romanum pontificem et Silvestrum, quos citat, praeterire nolumus, etsi adhibita hujusmodi praefatione, licet iidem libri judicentur apocryphi, pleraque tamen ex his testimonia inveniuntur a doctoribus usurpata. Ex profanis autem scriptoribus nullius testimonio utitur, praeterquam Prisciani grammatici. Habeto ergo, sancta et illustris Lucdunensis Ecclesia (quando ita Eusebius te vocat, imo illustrissimam appellat), mihi gratiam, et civica corona observatum civem me donato. Nam cum apud vos in vico Mercium libros quaererem, unaque mecum esset Stephanus Verdierus, nunc mortuus et apud compactorem librorum versaremur ejus rei causa, illeque Agobardi codicem in membranis perscriptum veteribus notis dilaniare paratus esset, cultrumque [Col. 0018B] ad eam carnificinam manu teneret, vitam illi redemimus, quod felix faustumque fuit.

Bene vale. Lutetiae Parisiorum, Kal. Januariis 1605.

De vita et doctrina Agobardi

Massonus, Papirius

Liber adversum dogma Felicis Urgellensis

Agobardus Lugdunensis

⁜ a

⁜ b

Christianorum religiosissimo, benignorum benignissimo, mansuetorum tranquillissimo, Christi [Col. 0029D] amatori, ideoque victori ac triumphatori piissimo Augusto, domno gloriosissimo Ludovico imperatori, Agobardus quidam ex ultimis fidelibus servulis vestris, [Col. 0030D] subterannexum opusculum sincerissimo ac [Col. 0031A] subtilissimo sacroque acumini prudentiae vestrae dijudicandum direxi: quod edidi vel potius collegi adversus novam, imo ex veteri ⁜ a redivivam haeresim, propter quosdam, quibus illud expedire putavi, sicut ibi latius continetur. Pie igitur rector et domine, caput orbis, decus mundi, catholicorum omnium insignis gloriatio, qui illustratis fidem, propagatis et pacem; ⁜ b obsecro mansuetudinem vestram, ut in contemplationem Filii Dei, qui vestrum juvat imperium, praefatum opusculum perlustrare non dedignemini, ut vestro acerrimo ingenio probetur [Col. 0032A] aut improbetur. Quia si probatur, illis, quibus profuturum est, ad legendum commendatur; si autem improbatur, auctor ejus per vos emendatur. Apostolica namque doctrina omnes hortatur crescere in cognitione Domini nostri Jesu Christi, omnes jubet paratos esse ad satisfaciendum eis qui rationem poscunt de ea quae in nobis est spe. Sacerdotem quoque esse vult amplectentem eum qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere. Quod si semper sectandum fuit; quanto [Col. 0033A] magis nunc, quando jam propinquum esse cernimus tempus illud, de quo Dominus loquitur: Verumtamen veniens filius hominis, putas inveniet fidem super terram?

I. Post obitum Felicis illius qui fuerat quondam episcopus in ⁜ a sede Orgelletana inventa est a nobis quaedam schedula ab eo edita sub specie interrogationis et responsionis: quam cum legentes consideraremus, inspeximus hominem diligenter et fraudulenter instaurasse, quantum in se fuit, omnem pravitatem dogmatis sui, in qua dudum fuerat detectus et convictus, et propter quam ab honore episcopatus ⁜ b depositus: qui licet aliqua verba, quae prius imprudenter efferebat, postea suppresserit, aliqua tamen nunc addidit, quae tunc reticuit. Quam [Col. 0033B] schedulam ego, ut potui, juxta veritatem fidei cum reprehendissem, vel reprehendendam publicassem, quidam ex fratribus, ut comperi, indigne tulerunt, et non perversitate animi, ut puto, sed simplicitate ingenii, arbitrati sunt me non id fecisse zelo fidei, sed zelo invidentiae, sicut moris est eorum qui inanis [Col. 0034A] gloriae cupidi, idcirco bonis detrectant, ut se illis superponere nitantur; et si detractionibus obtinuerint ne illi admirentur, isti admirationis gloriam consequantur. Et quoniam non desunt inter nos tales quibus necesse sit et integritatem fidei cognoscere, per quam valeant malum perfidiae declinare, et rectis judiciis obtemperare, ut mereantur in dogmate pietatis proficere, opportunum putavi ea quae praedictus vir male sensit, exaggeranda assumere, et verbis ejus, in quibus a veritate fidei excessit, sanctorum Patrum sententias opponere, ut quisquis dignatus fuerit legere, agnoscat qua cautela catholicae veritatis purissimum sensum sequatur.

II. Non ego hoc doctis et eloquentibus viris, qui [Col. 0034B] cuncta haec optime dijudicando, probanda aut improbanda demonstrare sufficiunt, dico, qui forsitan nec dignabuntur legere hoc opus, rustica simplicitate compositum; sed meis similibus, quibus vere scio expedire ut fidem suam subtilissime corrigant; qui incaute ⁜ c admirantes vitam praedicti Felicis, probanda [Col. 0035A] putant cuncta quae dixit; nescientes quia non ex vita hominis metienda est fides, sed ⁜ a ex fide probanda est vita. Quanquam enim multi bene credentes, male vivendo pereant; nullus tamen male credens, bene vivendo salvatur. Solius enim omnipotentis Dei est nosse occulta hominum, vel quis cum reprehensibili vita humilem mentem gestet, aut quis ⁜ b cum laudabili vita superbam. Neuter enim perfectus est. Sed quis e duobus magis auctori displiceat, illi soli suppetit nosse. Scimus namque quia qui infirmitatis suae bene sibi sunt conscii, sanctos se esse, etiamsi ab aliis dicantur, non credunt. Qui autem propter bonam conversationem, dum laudantur ab aliis, sanctos se esse confidunt, et idoneos se putant adjudicandum caeteros et alios [Col. 0035B] quidem propter vitam carnalem, alios autem propter fatuitatem sensus despiciunt, omnibus tamen in commune detrahunt, non possunt illi placere qui dixit: Discite a me quia mitis sum et humilis corde. Qui autem vere placere Deo curat, subjiciat animam suam Deo cum omni humilitate. Fides est enim prima quae subjugat animam Deo, deinde praecepta vivendi; quibus custoditis, spes nostra firmatur, et nutritur charitas. Cum ergo cognitio et actio beatum hominem faciant; sicut in cognitione vitandus est error, ita in actione cavenda est nequitia.

III. Quamobrem obsecro dilectionem vestram, quibus hoc opus necessarium esse dico, non vobis injiciant fastidium verba simplicia; sed potius delectet [Col. 0035C] vos puritas fidei. Quoniam in verbis disserentium, ut quidam Patrum ait (Aug., de Doctr. Christ. I. IV, c. 11), veritas amanda est, non verba: « Quid enim prodest clavis aurea, si aperire quod volumus non potest: Aut quid obest lignea, si hoc potest, quando nihil quaerimus, nisi patere quod clausum est? » Qui autem omnino dedignatur legere nostra, habet hic sufficienter sanctorum Patrum sententias adnexas, quibus conferat sensum Felicis. Tantum non negligat ad earum regulam fidem suam purificare: quia, ut beatus Athanasius ait: « Fidem catholicam nisi quis integram inviolatamque servaverit, absque dubio in aeternum peribit. » [Col. 0036A] Et ut alius doctor dicit (Aug., in Psal. CXLVII) : Sicut virginitas carnis, corpus intactum est; ita virginitas animae, fides incorrupta. » Ait etiam (Aug., Tract. VIII in Evang. Joan.): « Sic es t veritas Christus, ut totum verum accipiatur in Christo verum Verbum Dei, Deus aequalis Patri, vera anima, vera caro, verus homo, verus Deus, vera nativitas, ⁜ c vera passio. Si aliquid hic dixeris falsum, intrat putredo, de veneno serpentis nascuntur vermes mendaciorum, et nihil integrum remanebit. Quia ubi fuerit falsi alicujus corruptio, ibi veritatis integritas non erit. » Valent autem multum ad perpendendam subtilitatem veritatis, quae dicturus sum in hoc loco; si tamen competenter valuissem explicare quae dico.

IV. Nestorius haereticus sic duas naturas in unico Filio Dei Domino nostro Jesu Christo dividit ac separat, ut in disputatione dogmatis sui sic de uno quasi de duobus loquatur, quasi alium suspicans Deum Verbum, alium Emmanuel, licet plerumque unam horum fateatur personam. E contrario autem Eutyches in dogmate suo sic de unici Filii Dei loquitur singulari persona quasi de una substantia. Et quanquam sempiternam divinitatis ejus nativitatem confiteatur, temporalem quoque humanitatis non neget; ita tamen utramque substantiam permiscet atque confundit, ut una tantummodo praedicare intelligatur. Cum ergo utrumque, id est, Nestorium, et Eutychem, veritas fidei abjiciat, quae medium inter eos tenet locum; beatus Cyrillus, ejusdem [Col. 0036C] veritatis defensor, Alexandrinus antistes, dum vellet corrigere pravitatem Nestorii, propter obscuritatem verborum, ut pote subtilissimae rei, offendit beatum Joannem praesulem Antiochenae Ecclesiae, et eos qui cum illo erant; factaque est divisio inter Antiochenam et Alexandrinam Ecclesiam. Rogatus est autem ab Antiochenis Theodoretus Cyri episcopus, ut ageret adversum beatum Cyrillum. Et mirum in modum, dum utrique essent catholici, id est, et Antiocheni, et Alexandrini, beatus Cyrillus dum putatur esse haereticus, quod non erat, inventus est a Theodoreto inter Nestorium haereticum et Cyrillum catholicum medius locus, unde idem Theodoretus [Col. 0037A] pugnans pro veritate, ageret contra veritatem; qui dum istis catholicis placeret, illis displiceret: quod tamen, Deo auxiliante, Joannes et Cyrilli industria correctum est.

V. Haec itaque idcirco ad medium deduxi, ut quam subtiliter, quam humiliter, quam veraciter, quam timide fidei veritas inquirenda sit, sollicite perpendamus. Igitur antequam de eis quae praedictus Felix scripta reliquit disputemus, praemittendum video quomodo propriis verbis quibusdam, adhuc vivens, aliqua improbanda persuadere conatus est. Coepit aliquando, ut dixi, quosdam docere, ut crederent Dominum nostrum Jesum Christum, secundum carnem veraciter nescisse sepulcrum Lazari, cum diceret sororibus ejus: Ubi posuistis eum [Col. 0037B] (Joan. XI, 34), et veraciter ⁜ a ignorare diem judicii, veraciter etiam ignorasse quid conferretur a duobus discipulis ambulantibus in via de his quae facta fuerant in Hierusalem; veraciter quoque ignorasse utrum plus diligeretur a Petro, quam ab aliis discipulis, cum diceret: Simon Petre, amas me plus his (Joan. XXI, 16)? Hoc ut cognovi, ⁜ b accessi ad eum coram ipsis quibus ista suadebat, et interrogavi eum utrum ita prorsus sentiret. Quod cum confirmare tentaret, objurgavi eum, et detestatus sum pravos sermones ejus; ostendique ut potui, caeteris qua custodia ista repudiarent, et quo sensu loca illa Scripturarum intelligere deberent; ipsique Felici sumptas sanctorum Patrum sententias, quae blasphemiis ejus contrairent legendas direxi. Quibus [Col. 0038A] lectis, promisit se omnis emendationis diligentiam sibimet adhibiturum. Propter quam rem silenter cum dimittens, non putavi necessarium esse easdem blasphemias ejus in exteros publicandas, quia ⁜ c nec ad me pertinebat.

VI. ⁜ d Post mortem vero ejus, cognovi per quosdam fideles fratres, qui ab illo audierant, quod dixerit Deum Dei Patris Filium nullatenus dici debere passum aut crucifixum, sed ab eo hominem assumptum; confirmare hoc nitens exemplo Isaac, qui a patre ductus ad immolandum, non ipse, sed aries pro eo est immolatus; tanquam in Isaac figuratus fit filius Dei, et in ariete filius hominis. Haec autem faciebat saepedictus Felix, quia nullatenus acquiescebat sentire, nec suadere sibimet ita valebat, ut crederet [Col. 0038B] in uno Domino nostro Jesu Christo duarum naturarum unitionem substantialiter factam, et Deum Verbum secundum subsistentiam carni unitum, sicut liquido in consequentibus ex verbis illius apparebit. Contra quae et nos obviantia sibi testimonia sanctorum Patrum, Deo auxiliante, posituri sumus. Timens enim permixtionem Eutychetis incurrere, corruit in ⁜ e divisionem Nestorii. Sed quia eum, de quo sermo est, corruisse diximus in Nestorii pessimam divisionem, opportunum puto esse in hoc loco ponere sententias Nestorii, antequam ad hujus dicta discutienda veniamus; ut prudens lector cognoscere valeat quam consona Felix Nestorio senserit, et ubicunque male utramque in uno Domino dividit substantiam et confugit iterum [Col. 0039A] quasi ad unitatem personae dicendo: Unus tamen in utroque, non duo, quantum et in hoc eumdem Nestorium imitetur.

VII. Nestorius dicit, Dominum « Spiritus sancti virtute in Virginis vulva formatum, factum ex muliere, et factum sub lege, ut omnes nos a servitute legis redimeret; ante jam praedestinatum, adoptionem accipientem, inenarrabiliter sibimet vivens, mori quidem eum secundum legem humanam faciens, suscitans vero ex mortuis, et perducens in coelum, et consedere faciens ad dexteram Dei, unde super omnes constitutus principatus, et potestates, et virtutes, et dominationes, et omne nomen quod nominatur, non solum in hoc saeculo, verum etiam et in futuro, ab omni creatura accepit adorationem, [Col. 0039B] sicut inseparabilem a divina natura habens copulationem, relatione Dei et intelligentia omni creatura adorationem exhibente. Et neque duos filios dicimus, neque duos Dominos; quoniam unus filius Patris secundum Verbum Deus unigenitus filius Patris, sicut iste conjunctus et particeps constitutus filio communicat nomine et honore, Dominus secundum essentiam, Deus Verbum, cui iste conjunctus honore communicat. Et ideo neque duos filios hos dicimus, neque duos Dominos; quia manifesto constituto secundum substantiam Domino et Filio, inseparabilem tenet ad eum copulationem, qui causa nostrae salutis assumptus confertur nomine et honore filio et Domino; non sicut unusquisque secundum seipsum constitutus est filius, unde et multi secundum [Col. 0039C] beatum Paulum dicimur filii; sed solus praecipuum habens hoc quod ad Dei Verbi copulationem, adoptionem et dominationem participans, auferens quidem omnem suspicionem dualitatis filiorum et Dominorum, praestato vero nobis in copulatione ad Deum Verbum omnem haberet ipsius fidem et intelligentiam et theoriam, pro quibus et adorationem pro relatione Dei ab omni suscepit creatura. Verum igitur Filium dicimus et Dominum Jesum Christum, per quem omnia facta sunt, principaliter quidem Deum Verbum intelligentes substantialiter Filium Dei. » Iterum idem Nestorius: « Si quis eum qui est Emmanuel, Deum verum esse dixerit, et non potius Nobiscum Deus, hoc est, inhabitasse eam quae secundum nos est naturam, per id quod unitus est [Col. 0039D] nostrae quam de Maria virgine suscepit: » et post aliqua subjecit, « anathema sit. » Item ipse: « Si quis unum esse post assumptionem hominis, naturaliter Dei filium audet dicere, cum sit Emmanuel, anathema sit. » item ipse: « Si quis post incarnationem Deum Verbum alterum quempiam praeter Christum nominaverit, » et post pauca subjunxit, « anathema sit. » Et item: « Si quis hominem qui in virgine creatus est, hunc esse unigenitum dixerit, » [Col. 0040A] et post pauca subjunxit, « anathema sit. » Ecce habes sententias Nestorii: quas si et in conjunctione personae, et in divisione naturarum, verbis Felicis conferas, invenies eos uno sensu incedere.

VIII. Videtur mihi etiam vestra charitas commonenda de hoc quod Felix frequenter gaudet dicere hominem assumptum, vel formam servi. Quanquam enim et pie dici possit, sicut et frequentissime dictum a sanctis Patribus invenitur; tamen considerandum est quod etiam impie dici possit, secundum quod in Nestorio haec verba nostris displicuerunt, Ad quod beatus Cyrillus ita respondit (in Def. XII anath. adv. Theod. c. 7): « Nos quae meliora et veriora sunt sapere consueti, et subtiliores contingentes [Col. 0040B] intellectus ad explanationem sacramenti, scientiamque perfectam, et secundum sacrarum placitum litterarum, et mansuetudines sanctorum Patrum, non hominem assumptum dicimus a Deo Verbo, et copulatum ei secundum habitum extrinsecus, sed potius hominem factum esse decernimus. Hac itaque gratia a pietate dogmatum dicimus excessisse eos qui praesumunt dicere assumptum hominem, et affirmant oportere eum sicut alterum alteri coadorari filio Dei. » Item ipse: « Factus est igitur homo, non assumpsit hominem, sicut Nestorio placet. Et ut crederetur quia factus est homo, manens quod erat, videlicet Deus, juxta naturam; idcirco et esurire dicitur, et ex itineris labore ⁜ a lassessere, » et caetera.

IX. Dixit itaque Felix in suprascripta sua schedula, [Col. 0040C] post aliqua quae praemiserat, quasi interrogans: « Deus Pater omnipotens, voluntate genuit Filium, an necessitate?» Et respondtit: « Quantum ad divinitatis ejus essentiam pertinet, neque voluntate, neque necessitate, sed natura. In vero quippe filio de substantia patris genito, voluntas nativitatem praeire non potest, ubi natura praecedit. Sed neque necessitate, quae in Deo utique non est. Quantum vero ad humanitatis ejus substantiam convenit, eumdem Filium suum, quia non ex semetipso genuit, sed de substantia matris virginis creavit, et nasci voluit, ob hoc, voluntate propter redemptionem nostram, non qualibet necessitate ejus filius creditur. »

X. In hac sententia Felix primum ex interrogatione superflua et vana, qua interrogat, utrum voluntate [Col. 0040D] an necessitate genuerit Pater Filium, occasionem sibi parat perveniendi ad id quod male sentit, et loquendo explicare non audet. Dicendo namque: In vero quippe filio de substantia patris genito, ita dividit divinitatem ab humanitate in Domino, ut eam in sola divinitate dicat verum Filium, in qua et de Patris substantia est genitus; juxta humanitatem autem, in qua et dicit illum de substantia matris virginis creatum, sentiat eum non verum, licet loquendo [Col. 0041A] explicare non audeat. Apparet enim haec fraus in eo quod sic de substantia divinitatis loquitar, quasi de alia persona praeter humanitatem. Dicens namque de sola divinitatis substantia: In vero quippe filio, vult demonstrare non eum esse in utraque substantia verum filium. Quod autem interponit dicens: Voluntas nativitatem praeire non potest ubi natura praecedit, apertissimum mendacium profitetur. In omnipotente enim et sempiterno Deo omnia sempiterna sunt, neque ei qui fecit tempora, aliquid accessit ex tempore. Naturae enim quae initio caret et incremento non indiget, quod est habere, hoc esse; et quod est esse, perpetuum est; et sicut nullum finem, ita nullam recipit mutabilitatem. Non ergo in illo natura praecedit voluntatem, neque voluntas [Col. 0041B] consilium, neque consilium Verbum; quia sicut nunquam fuit sine Verbo, ita nunquam fuit sine sapientia, sine consilio, sine voluntate, vel quidquid de Deo veraciter dici potest.

XI. Nos autem Dominum nostrum, unicum Filium Dei, sicut verum Deum confitemur, ita et verum Filium credimus; quia non est alter ex patre, et alter ex matre; licet aliud sit divinitas, et aliud humanitas; sed idem in utroque unus et verus, beato Cyrillo nos ita docente: « Unus ergo Filius, unus Dominus Jesus Christus, et ante incarnationem, et post incarnationem. Non enim alter est filius Verbum Dei Patris, et alter iterum qui de sancta Virgine natus est; sed idem ipse qui est ante saecula Deus, etiam secundum carnem ex muliere creditur [Col. 0041C] editus: non quod ex ea initium deitas ejus acceperit ut sit, aut subsistendi principium de sancta virgine sumpserit; sed potius, ut dixi, quod Verbum subsistens ante saecula, secundum carnem dicitur ex ea progenitum. Propria enim facta est ejus caro, sicut et singulis nobis est proprium corpus. »

XII. Quod autem totus verus Deus credatur, ita ipse beatus Cyrillus docet (Anath. I): « Si quis non confitetur Deum esse secundum veritatem Emmanuel, et propterea Dei genitricem sanctam Virginem genuisse eum carnaliter, carnem factum ex Deo Verbum, anathema sit. » Et iterum (In Declar. XII anath.): Dicimus autem carni animam habenti rationalem unitum Verbum, sed ultra mentem, et ineffabiliter, et sicut solus ipse novit. Ergo permansit [Col. 0041D] Deus et in assumptione carnis, et est unus Filius Dei et Patris Dominus noster Jesus Christus; idem ipse et ante omne saeculum et tempus, secundum quod intelligitur Verbum et splendor substantiae ejus, et in novissimis temporibus dispensative homo propter nos. » Item ipse: « Factus est caro ex Deo Patre Verbum, non per transitionem, aut conversionem suae naturae, sed propriam faciens carnem ex sancta Virgine sumptam; unusque et idem appellatus filius, ante humanationem quidem sine carne adhuc Verbum, post inhumanationem vero idem incorporatus. » Item ipse (In Def. XII anath. adv. Theod., cap. 2): « Nestorio igitur ubique perimente Dei Verbi secundum carnem nativitatem, et [Col. 0042A] solarum nobis dignitatum unitatem introducente, hominemque Deo copulatum dicente filiationis homonymia, hoc est, univocatione honoratum, necessario nos dictis illius repugnantes secundum subsistentiam unitatem dicimus factam; hoc secundum subsistentiam, nihil aliud declarantes, nisi quod sola Verbi natura sive subsistentia, quod ipsum Verbum humanae naturae secundum veritatem unitum, sine ulla conversione atque confusione, sicuti saepe diximus, unus intelligitur, et est Christus, idem Deus et homo. » Item ipse: « Unum atque eumdem adorantes; quia non alienum corpus a Verbo, sed ei magis est proprium, cum quo consedet Patri; non sicut duobus filiis consedentibus, sed sicut uno cum carne propter unitatem. Si vero subsistentialem [Col. 0042B] unitatem recusamus, irruimus ut duos filios praedicemus. Necesse est enim cuncta dividere, et dicere hominem quidem specialiter filii praedicari, et rursus specialiter Deum Verbum filii nomen atque appellationem naturaliter habere. Non ergo in duos filios unus Dominus Jesus Christus dividendus est. Nullo modo enim oportet rationem rectae fidei sic habere, sed nec personarum unitatem, sicut aliqui opinantur. » Item: « Processit homo ex muliere, Deus esse non desinens, et ex Deo Patre esse progenitus, sed in assumptione carnis, quod fuerat perseverans, Istud allegat ubique subtilis fidei ratio. » Item ipse: « Cum Scriptura divinitus inspirata unum dicat Filium, atque Dominum. Quocirca post ineffabilem unitatem, si Deum nomines Emmanuel, incarnatum [Col. 0042C] et hominem factum intelligimus nos ex Deo Patre Verbum. Sive hominem dicas, nihilominus illum ipsum in mensuris humanitatis participatum dispensative cognoscimus. Factum vero dicimus palpabilem qui impalpabilis est, visibilem qui invisibilis est. Non enim fuit extraneum ei unitum ipsi corpus, quod etiam dicimus esse palpabile et visibile. Qui autem ita non credunt, distinguunt autem, sicut dixi, subsistentias post unitatem, et puram eis copulationem subintelligunt secundum solam dignitatem sive auctoritatem, alienat eos ab his qui recte sapere consueverunt praesens anathematismus. »

XIII. Interrogat Felix: « Utrum Maria virgo Deum et hominem, sicut pariter, ita et similiter genuit, an aliter genitrix deitatis, et aliter humanitatis [Col. 0042D] esse credatur. » Respondetque sibimet ipsi dicens: « Licet eadem gloriosa Virgo Dei et hominis genitrix fideliter credatur, aliter tamen Dei genitrix, et aliter hominis recte profitetur. »

XIV. Ad haec verba nos respondemus quod non solum sint blasphema et omni odio digna, verum etiam nova et inaudita. Quomodo enim aliter Dei genitrix, et aliter hominis esse potuit? Certe Deum genuit incarnatum, cui uni uno est modo genitrix, non duobus; eo scilicet quo Deus in illa et ex illa factus et natus est homo. Nec est usus catholicus, hominis eam genitricem nominare, sed semper Dei genitricem. Si Deus homo factus, ex illa natus est, duobus utique modis non est natus. Nam si duobus [Col. 0043A] modis nasceretur, duabus et vicibus nasceretur: quod dici nefas est. Imo si aliter Deus ex ea, et aliter homo natus est; duo sunt, alter Deus, et alter homo, id est, non idem Deus qui homo, nec idem homo qui Deus. Nestorius haereticus, qui ita sensit, non dixit Deum ex Maria natum, sed hominem, ex semine David. Iste autem, si catholicus esset, unum eumdemque esse et Deum et hominem et unum uno modo, et semel tantum natum crederet. Si autem esset Nestorianus, aut ⁜ a Paulianista, sive Photinianus, solum hominem crederet ex ea natum, et semel tantum. Nunc autem quia dicit sanctam Virginem aliter Dei esse genitricem, et aliter hominis, ego puto quia sicut nec usitato more loquitur, ita nec catholico. Certe catholici praedicant [Col. 0043B] Dominum nec in divinitate habere matrem, nec in humanitate patrem. Iste autem qua ratione sequestrando ab humanitate divinitatem. aliter eam Dei, et aliter hominis genitricem esse credit, et hic ex parte aperit dicendo: « Natura quippe humanitatis assumptae propriam eam esse genitricem, Dei vero matrem gratia et dignatione divinitatis factam, » et in subsequentibus et pejus et evidentius patefaciet, ubi et nos opportunius ad ista responsuri sumus.

XV. Nunc autem quia aliter Dei et aliter hominis eam genitricem dicit esse, cum nunquam fuerit usus in ratione fidei hominis eam genitricem nominari; quippe cum nec mirabile sit, cum certe omnium hominum matres hominum genitrices sint, illa qualiter hominis facti, id est, Verbi caro facti genitrix praedicetur, ex [Col. 0043C] sanctorum Patrum sententiis audiamus. Ait namque praecipuus ille expugnator Nestorianae impietatis doctissimus et beatissimus Cyrillus: « Affirmamus igitur ex Deo patre Verbum in assumptione factum, sanctae et animatae carni unitum, secundum veritatem inconfuse ex vulva ipsa processisse hominem, permansisse autem etiam secundum Verbum. Ideoque et Dei genitrix est sancta Virgo. Superfluum autem arbitror oportere existimandum, et hominis genitricem eam dici. Siquidem essent aliqui ex multa nimis vesania, qui dicerent Dei Verbi naturam, fontem veluti quemdam et propriae essentiae principium habuisse carnem. Forte fuisset aliquando non absurda et contemnenda ratio volentibus eam etiam hominis nominari oportere genitricem. Quia vero abominabilis [Col. 0043D] et odiosa quidem apud omnes est hujusmodi sententia, intelligiturque non aliter Dei genitrix sancta Virgo, nisi primo susceperit quisquam fidem, hoc est, quia factus est caro, hoc est, homo Verbum ex Deo Patre. Non enim quodammodo divinitatem nudam, sicuti dixi, peperit Virgo. Quae hujus instantiae videtur utilitas dicentium oportere nominari eam et hominis genitricem. Sed, sicut apparet, inventa quaedam ab eis est contra Christum haec machinatio. Non enim patiuntur sapere, vel dicere ipsum qui ex Deo Patre est ante saecula Filius, in novissimis saeculi [Col. 0044A] temporibus inconfuse, inconvertibiliter ex vulva unitum carni animam habenti rationalem, sicque factum nostrum secundum hominem. »

XVI. Iterum post aliqua interrogando Felix quaerit: « Utrum Christus Dominus in utraque natura similiter sit Filius Dei, an dissimiliter; » et subjungit respondendo, « non similiter, sed dissimiliter. » Quaerit deinde quo ordine id fiat: et respondendo affirmat dicens: « Quia sicut in se continet duas naturas, id est, divinitatis suae, et humanitatis nostrae, ita duobus modis unus creditur Dei Filius. » In quo loco obsecro et admoneo lectorem, si tamen fuerit qui legere dignetur, ut penset attente quod dicitur. Supra dixit sanctam Virginem aliter Dei esse, et aliter hominis genitricem. Nunc dicit duobus [Col. 0044B] modis esse Filium Dei Dominum nostrum, et in ipsis dissimiliter. Ecce quatuor modi, et inter se dissimiles, quibus dicit Dominum esse Filium Dei Patris, et hominis matris. Forsitan qui plura, quam ego, legit, invenit aliquid huic rei simile. Ego tamen neque in catholico neque in haeretico dogmate hujuscemodi rem legisse me novi. Sed inspiciamus et sequentia, utrumne ad istos quatuor modos et alios plures augeat.

XVII. Interrogat itaque Felix dicens: « Prosequere quibus subauditur modis: » et respondendo subjungit: « Secundum divinitatis essentiam, natu ra, veritate, proprietate, genere, nativitate, atque substantia: juxta humanitatem vero non natura, ait, sed gratia, electione, voluntate, placito, praedestinatione, [Col. 0044C] assumptione, et caetera, inquit, his similia. » Ecce dum quatuor praedicaret modos nativitatis dominicae, duos ex matre virgine, duos ex Patre Deo, inventi jam sunt duodecim, sex videlicet ex Patre, et sex ex matre. Qua autem faciat intentione, bene considerantibus perspicuum est, videlicet quia cuncta quae nativitati divinitatis tribuit, humanitati adimit. Quod si propterea fecisset, ut ostenderet aliud esse humanitatem, aliud divinitatem, haberet profecto faciliorem et usitatiorem loquendi paternum modum, quo id ostendere potuisset: quem si secutus fuisset, nec nova diceret, nec mendacium incurreret. Dicendo namque secundum divinitatis essentiam veritate esse Filium, et proprietate, et caeteris quae ibi conjungit; vult eum esse secundum [Col. 0044D] humanitatem nec verum, nec proprium, sed e contrario omnia.

XVIII. Sed quia haec in subsequentibus manifestius aperit, intueamur nunc quare eum vult juxta humanitatem esse Filium Patris, non natura, non nativitate, non genere, non veritate; sed gratia, electione, voluntate, placito, praedestinatione, assumptione. Quicunque igitur antiquos illius errores cognovit, quid et nunc utique velit cognoscit. Dixerat namque Dominum nostrum Jesum Christum secundum humanitatem adoptivum esse filium Patri. [Col. 0045A] Et quia licet et alia adhuc pejora diceret et sentiret, nescio qua existente causa de solo adorationis [ Baluz., adoptionis ⁜ a ] nomine discussus est, quod et compulsus est negare convictus, et non solum ter aut quater, sed ⁜ b multoties de hoc convictus, coactus est ad negandum hoc quod prave ausus fuerat docere. Sed quia id ⁜ c ex intimo cordis sui sensu et prompta voluntate non fecit, arbitratus est apud semetipsum bene se prius sensisse, et postea male negasse. Ac per hoc quia illic trepidavit timore, ubi non erat timor, idcirco in his suis litteris nunc elaborat, ut ostendat Dominum secundum humanitatem, nec verum Deum esse nec verum Filium Dei, nec proprium. Sed quia contra haec omnia sententias sanctorum Patrum, Deo adjuvante, [Col. 0045B] opposituri sumus, per quas dignosci valeat in quantum a catholica veritate discesserit, nunc sequentia ejus verba ponamus, ut tota illius pravitas detegatur et postea veris sensibus mendacia illius expugnentur.

XIX. Interrogat iterum Felix: « Christus Dominus ac Redemptor noster, sicut in divinitate creditur verus et proprius Filius Dei, ita et in humanitate, an aliter? et respondendo subjungit: « Verus et proprius Filius ille veraciter creditur, qui de substantia Patris est genitus, non aliunde assumptus, cui generatio dat nomen filii, non electio, vel gratia, sive adoptio, aut voluntas. » Ecce jam patefecit omnem errorem, quem occultum corde gestabat. Dicendo namque: « Verus et proprius Filius [Col. 0045C] ille veraciter creditur, qui de substantia Patris est genitus, non aliunde assumptus, » duos se filios credere prodit, unum genitum, alterum assumptum, unum cui generatio dat nomen filii, alterum cui electio, vel gratia, sive adoptio. Forte dicat aliquis favens partibus illius: Non sensit Felix duos, ut tu dicis, qui statim subjunxit: Unus tamen in utroque, non duo. Cui ego respondeo, non esse morem dicendi unquam ille, et cui, sicut in hoc loco Felix scripsit, nisi cum agitur de personis; et quem ita divisum in corde tenebat, bene unire verbis supervacuis non poterat. Jam enim superius ostendimus [Col. 0046A] ex verbis Nestorii, ita et illi esse morem loquendi, idem unum esse in utroque, non duos. Sed certe beatus Cyrillus et caeteri qui idonei exstiterunt ad detegendam fraudem illius et expugnandam vesaniam, non illi crediderunt unum Dominum posse tenere in fide, de quo ita aperte loquebatur, sicut de duobus.

XX. Sed esto, consentiamus ei qui conatur asserere unum Filium Felicem sapuisse, non duos. Quid ergo est quod unum eumdemque dicit verum et non verum, proprium et non proprium, nativitate et adoptione, genere et electione, substantia et assumptione? Certe talis unitas non est unitas, sed dualitas; sic conjungere, dividere est; ita copulare, separare est. Rogo, ubi unquam legisti in divinis [Col. 0046B] litteris, vel in dogmatibus catholicorum Patrum, quod Dominus noster secundum humanitatem suam, assumptione, electione, vel gratia dicatur esse Filius Dei Patris? Certe ego nunquam legi. Et si dicit Scriptura: Beatus quem elegisti et assumpsisti (Psal. LXIV, 5); aut: Exaltavi electum de plebe mea (Psal. LXXXVIII, 20); nunquid talem sensum introducit, ut nos eum dicere et ⁜ d confiteri debeamus electivum vel assumptivum filium Dei Patris? Et si evangelista dicit eum plenum gratiae et veritatis; nunquid docet ut Deo Patri gratia esse filium secundum humanitatem eum confiteri debeamus? Ergo et quia Apostolus dicit de illo, semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, acceptivum filium Deo Patri esse eum dicemus secundum humanitatem. Penset [Col. 0046C] diligenter quis, et quid, aut quare assumpsit, suscepit. Suscepit certe Verbum Dei coaeternum Patri substantiam nostram; sed non ideo ut ipse sibi filius esset; non ideo ut Deo Patri alio modo inciperet esse filius, quam erat ante incarnationem; non ideo ut filiationis modos et nomina multiplicaret: quia nec se ipsum dualitatis copulatione duplicavit. Non enim alter est suscipiens, et alter susceptus: non est alter pro nobis pauper factus, nisi qui erat dives et ante susceptionem paupertatis: non est alter pro nobis peccatum factus, nisi qui erat antea nesciens peccatum: ut, sicut Apostolus [Col. 0047A] exponit, coelestis medicus ex nobis acciperet per quod contraria medicamenta nobis adhiberet, scilicet ut salva impassibilitate sua, immortalitate, et incommutabilitate, ⁜ a sua nos morte vivificaret, sua paupertate ditaret, suis contumeliis honoraret, suis vulneribus sanaret, et caetera hujusmodi. Sic et in quodam loco beatus scribit Hieronymus: « Quae autem potest major esse dementia quam ut Filius Dei hominis filius nasceretur, decem mensium fastidia sustineret, partus exspectaret adventum, involveretur pannis, subjiceretur parentibus, per singulas adoleret aetates, et post contumelias vocum, alapas, et flagella, crucis quoque nobis fieret maledictum, ut nos a maledicto legis absolveret, Patri factus obediens usque ad mortem? » Sed quia cuncta supra [Col. 0047B] scripta Felicis male sensa verbis Patrum destruere debemus, legat cui placet jam adnexas Patrum sententias. Interim tamen, quia memini me supra dixisse nullo modo Felicem sibimet suadere potuisse, ut in uno Domino duarum naturarum conjunctionem naturaliter ac substantialiter factam crederet, et verbis beati Cyrilli ostendimus quomodo naturaliter facta credatur, habet lector de eadem re ⁜ b beati Hieronymi satis politam et enucleatam sententiam, cum de illo divinae Scripturae loco ageret, ubi dictum est: Ponam inimicitias inter te et inter mulierem, et inter semen tuum et semen mulieris. Ipsa tuum calcabit caput, et tu insidiaberis calcaneo ejus (Gen. III, 15). « Nonne, inquit, conspicis, nonne consideras, quod jam tunc illi minabatur in Christo? Alium enim [Col. 0047C] semen mulieris, nullum prorsus accipio, nisi illum quem Apostolus ait factum ex muliere, factum in carne, illum, qui ut evangelista refert, Joseph filius putabatur esse, sed non erat, illum utique qui Verbum caro factum est. Nam si generandi publicam istam et naturalem circumspicimus rationem, semina non habent mulieres. Denique nulla concipit sine viro. Ac per hoc, quoniam jam tunc in Adam semen humanae generationis esset transgressione vitiatum, semen coeleste promittitur, ut Apostolus sentit, non ex corruptione viri, sed ex Deo, quod tamen caro fieret in muliere, et elementa prima illa corporea substantiae, id est, humoris et sanguinis, in ipso sibi vasculo, in quo ipsa elementa sita sunt, naturaliter aptaret. » ⁜ c Beatus quoque Augustinus: [Col. 0047D] « Illa enim natura, inquit, quae semper genita manet ex Patre, nostram naturam sine peccato suscepit, ut nasceretur ex virgine. Neque enim natura aeterna atque divina temporaliter concipi et temporaliter nasci ex natura humana ullatenus posset, nisi secundum susceptionem veritatis humanae veram temporaliter [Col. 0048A] conceptionem atque nativitatem ineffabilis in se divinitas accepisset. Sic est Deus aeternus ac verus, veraciter secundum tempus conceptus, et natus ex Virgine. Dum enim venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus; illo scilicet Deo facto naturaliter filio hominis, qui unicus est naturaliter Filius unigenitus Dei Patris. »

XXI. Contra illud vero quod Felix dicit, duobus modis Deo Patri unum esse filium, et duobus modis matri: quae dicendo, illuc tendit, ut ostendat eum secundum divinitatem quidem esse verum, secundum humanitatem autem non esse verum: quod quam falsum sit, jam supra positis sententiis beati Cyrilli [Col. 0048B] ostensum est; et nunc ejusdem et aliorum ponenda sunt testimonia, per quae ostendendum est, et unicum Dominum nostrum totum esse Deum, et Dei Filium, hominem quoque et hominis filium, salva tamen proprietate utriusque substantiae, totumque esse verum quod est; ut quicunque diversos modos filiationis Dei in fide nobis introducere voluerit, videat an locum inveniat. Beatus Cyrillus: « Libet, ait, eum percontari utrum unitatem Verbi ad humanitatem Verbi, sive ad sanctum corpus animatum intelligibiliter factam dicat secundum veritatem, an potius cum aliis simul, et ipse secundum copulationem, quae per habitudinem est sermo docibilis et inexistentis formae ad inexistentem et divinam formam. Unum namque unitas demonstravit, et in [Col. 0048C] duos dividere refutamus. Nam licet factum est caro Verbum secundum Scripturas, attamen est etiam sic filius unigenitus secundum unitatem veram, quae ultra mentem et rationem est. Ipse igitur unus et verus Christus Jesus, tanquam per instrumentum proprii corporis operatus est signa divina, et non operatum in eo. » Item Cyrillus: « Dominus noster Jesus Christus unus, inquit, et solus vere Filius existens Dei Patris, caro factus, et principat omnium simul cum proprio genitore, flectiturque ei omne genu coelestium, terrestrium et infernorum, et confitetur omnis lingua, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Est igitur ipse Dominus quidem omnium, secundum quod intelligitur et est Deus, licet non sine carne post inhumanationem. [Col. 0048D] Ipse vero rursus nec Deus nec Dominus. Est enim absurdissimum, magis autem omni impietate vere completum, ita sapere vel dicere. » Item ipse: « Dispensationis Unigeniti cum carne sacramentum, a nobis jam factis, nunc nihilominus copulare sermonibus dignum est, et eos non sine decenti ratione [Col. 0049A] monstrare. » Et post pauca: « Cum Nestorius igitur ita scripserit de Christo: Ergo qui passus est pontifex misericors, nam vivificator ejus qui passus est Deus, et Deum Christi Deum Verbum nominaverit, adjeceritque his: Erat autem ipse et infans, et infantis Dominus, non affirmamus, quia non decentior natu, magis autem impie nimis ejus verba prolata sunt. Si enim Deus est Christi ex Deo Patre Verbum, duo modis omnibus erunt, et indubitanter. Quomodo autem intelligitur et infans ipse, et Dominus infantis? Non ergo dicitur et Deus suimet ipsius, et Dominus Emmanuel, si est idem Deus simul et homo, tanquam inhumanatum et incarnatum Dei Verbum. »

XXII. Beatus quoque Augustinus: « Ego enim, [Col. 0049B] inquit, Salvatorem nostrum non divido, non confundo, ne aut incorpoream et imaginariam carnem, aut carnalem et mortalem praedicem deitatem. Non separo; ne Dei Patris unam secundum carnem, et alteram secundum majestatem introducere videar prolem; quia idem Dei Filius et sine initio processit ex Patre, et secundum tempus nasci est dignatus ex Virgine. Impassibilis in suo, passus in nostro, dum imcomprehensibilem majestatem velut quoddam indumentum carnis vestire est dignatus ex utero. Mediatoris una persona, non una substantia; una inquam persona, ne sit non unus Christus; non una substantia, ne mediatoris dispensatione submota, aut Dei tantum dicatur aut hominis filius. » Et post pauca: « Quibus in unam personam incomprehensibili [Col. 0049C] mediatoris dispensatione conjunctis, servavit singulis propria, sed conjunxit propriis aliena. Servavit propria, dum non amisit immensitatem divinitatis, et infirmitatem non respuit carnis. Conjunxit propriis aliena, dum idem atque inseparabilis Christus, et proprio carnis occiditur, et proprio deitatis apud inferos non tenetur. Proprio carnis gustavit vita mortem, proprio deitatis perpetuam reddidit carnem. Non ergo recte dicitur, In Filio Pater est passus; quoniam in carne, quae ei non est cum Patre communis, passus est filius. Itaque glorificata est caro majestate, dum majestas humiliata docetur in carne. Sed utrumque non de duobus Christis, sicut putas, sed de uno atque eodem ipso, quem post partum Virginis Deum et hominem novimus, [Col. 0049D] nos certum est praedicare.» Ecce beatus Augustinus asserit quia qui Salvatorem nostrum confundit, aut incorpoream et imaginariam carnem, aut carnalem et mortalem praedicat deitatem; qui vero separat unam secundum carnem, et alteram secundum majestatem Dei Patris, introducere videtur prolem. Certum est ergo separare te Salvatorem nostrum qui duos modos tenes filiationis, ut aliter sit Filius secundum deitatem, et aliter secundum carnem. Quod si unus atque idem est inseparabilis Deus et homo qui et proprio carnis occiditur, et proprio [Col. 0050A] deitatis inseparabilis permanet, ubi habebunt locum tui modi?

XXIII. Item beatus Augustinus: « Filiorum namque alii, inquit, sunt adoptivi, alii naturales. Hi, quia geniti ab initio, filii semper ac proprii. Illi, primo alieni, post filii, cum per adoptionem in familiam videantur adscisci. Quibus ergo comparandus est Filius Dei? Si adoptivis; erit apud Patrem similis nobis. Si propriis; ex substantia exstitisse dicendus est genitoris. » Ecce beatus Augustinus aperte docet, quia ⁜ a adoptari in filio non potest, nisi qui antea exstitit alienus; nec potest quisquam per adoptionem accipere patrem, nisi qui habuit proprium. Tu qui duobus modis unicum Dominum praedicas esse filium Patri, id est, proprietate et adoptione, ostende ex [Col. 0050B] illa parte qua adoptivus est, quem habuit proprium, aut ostende fuisse illum antequam adoptaretur; sicut beatus Augustinus adoptivos distinxit a propriis. Item beatus Augustinus (In Enchir. cap. 35): « Proinde, ait, Christus Jesus Dei Filius, Deus est et homo. Deus ante omnia saecula, homo in nostro saeculo; Deus, quia Dei Verbum: Deus enim erat Verbum. Homo autem, quia in unitatem personae accessit Verbo anima rationalis, et caro. Quocirca in quantum Deus est, ipse et Pater unum sunt: in quantum autem homo est, Pater major est illo. Cum enim esset unicus Dei Filius, non gratia, sed natura, ut esset etiam plenus gratia, factus est et hominis filius, ipse idem utrumque ex utroque unus Christus. » Si aliquando beatus Augustinus debuisset praedicare [Col. 0050C] Dominum nostrum gratia esse Filium Patris secundum humanitatem, in hac sententia haberet praecipuum et congruum locum. Dicens ergo, Cum enim esset unicus Dei Filius, non gratia, sed natura, adjungeret ut esset etiam filius gratia, factus est et hominis filius. Non autem dixit ita. Sed ait, Ut esset etiam plenus gratia, factus est et hominis filius. Qua autem ratione dicat eum factum filium hominis, propterea ut esse posset plenus gratia, in subsequenti sententia diligenter exponit, dicens: « Hic omnino granditer et evidenter Dei gratia commendatur. Quid enim natura humana in homine Christo meruit, ut in unitatem personae unici Filii Dei singulariter esset assumpta? Quae bona voluntas, eujus boni propositi studium, quae bona praecesserunt, quibus mereretur [Col. 0050D] iste homo una fieri persona cum Deo? Nunquid antea fuit homo; et hoc ei singulare beneficium praestitum est, cum singulariter promereretur Deum? Nempe ex quo homo coepit esse, non aliud coepit esse quam Dei Filius; et hoc unicus, et propter Deum Verbum, quod illo suscepto caro factum est, utique Deus; ut quemadmodum est una persona quilibet homo, anima scilicet rationalis et caro, ita sit Christus una persona, Verbum et homo. Unde naturae humanae tanta gloria, nullis praecedentibus meritis sine dubitatione gratuita, nisi quia magna hic et sola [Col. 0051A] Dei gratia fideliter ac sobrie considerantibus evidenter ostenditur; ut intelligant homines per eamdem gratiam se justificari a peccatis per quam factum est ut homo Christus nullum posset habere peccatum? Sic ejus matrem angelus salutavit, quando ei futurum nuntiavit hunc partum. Ave, inquit, gratia plena: et paulo post, Invenisti, inquit, gratiam apud Dominum. Et haec quidem gratia plena, et invenisse apud Deum gratiam dicitur, ut Domini sui, imo Domini omnium, mater esset virginitate servata. » Et post pauca: « Veritas quippe ipsa, unigenitus Dei Filius, non gratia, sed natura, gratia suscepit hominem tanta unitate personae, ut idem ipse esset etiam hominis filius. » In hoc etiam loco ubi dicit Dei Filius non gratia, sed natura, poterat subjungere, [Col. 0051B] gratia etiam factus est Filius Dei, suscipiendo hominem, si eum gratia Filium Dei Patris secundum humanitatem esse deberemus credere. Sed non dixit aliquid tale. Imo ait: Gratia suscepit hominem. Qui suscepit; utique Filius Dei Verbum Dei. Certe gratia suscepit hominem. Misericordia factus est homo; quia misericordia natus, non conditione; misericordia mortuus, non debito. Nunquid hic aliquid referimus ad Patrem, ut dicere possimus gratia esse eum Filium Dei Patris? Nam sicut credere deberemus gratia, adoptione, vel assumptione, aut quidquid secundum haec dici potest, Filium Dei secundum humanitatem, supra fuisset beato Augustino ad proferendum aptissimus locus, ubi dixit de homine assumpto, « nempe ex quo esse homo coepit, non aliud coepit [Col. 0051C] esse quam Dei Filius, » ut adderet, gratia, adoptione, electione, aut aliquid hujusmodi. Sed non fecit ita. Quod ergo addidit, videamus utrum possit ad ista pertinere. Ait enim: « Nempe ex quo homo esse coepit, non aliud coepit esse quam Dei Filius, et hoc unicus, et propter Deum Verbum, quod illo suscepto caro factum est, utique Deus. » Ecce beatus Augustinus hominem dicit unam factum personam cum Deo, et esse Filium Dei unicum, et Deum. Nunquid significavit hic nobis ut credere eum debeamus non verum Filium Dei, non verum Deum, sicut Felix docet? Certe ego puto, quia cum diceret, ex quo esse coepit, non aliud coepit esse quam Dei Filius, propterea addidit, et hoc unicus, ut nos eum verum Filium Dei credamus, et totum verum, et totum [Col. 0051D] proprium, non medium proprium, et medium adoptivum.

XXIV. Si autem in hoc loco inusitato more ego alicui loqui videor, quia dico totum Dominum; audiat, quisquis ille est, similem huic sententiam ⁜ a Symmachi papae ad Anastasium imperatorem: « Christus itaque Deus veraciter totus, et totus homo est, sic conceptus, sic editus, sic conversatus in saeculo, sic passus, sic apud inferos, sic resuscitatus, sic cum discipulis apparens, sic elevatus in coelum, sic exinde [Col. 0052A] dictus est esse venturus, sic hodieque in coeli regione persistit, dicente Apostolo, in quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Et certe de eo dicit quod nunc est ipse. Ergo ille est minimus qui credit in Christo, qui in hujusmodi Christum credit, qui in integrum Christum credit, non in semi-Christum, et ideo non Christum, quia Christus non nisi integer, integer autem non nisi hujusmodi. » Ecce et beatus papa Symmachus totum Christum dicit veraciter Deum esse, et totum hominem. Si ergo totus veraciter Deus, totus utique verus Deus, et proprius Filius Dei; quia tota generatio dedit nomen filio, non medio, ut vult Felix, quanquam nec humanitas sit de substantia Patris, nec divinitas de substantia matris. Sed quia Verbum Dei, unius cum [Col. 0052B] Patre substantiae, in unitate personae suae suscepit nostram substantiam, non erit alio modo filius post humanitatis assumptionem, nisi quo erat et ante incarnationem.

XXV. Item beatus Augustinus: « In terra, inquit, erat, et in coelo se esse dicebat, et quod est majus, in coelo filius hominis, in coelo Filius Dei, ut unam demonstraret in utraque natura personam; et in eo quod Dei Filius erat, aequalis Patri, Verbum Dei, in principio Deus apud Deum, et in eo quod filius hominis erat, et assumens animam humanam et carnem humanam, et indutus hominem exiens ad homines; quia in hoc utroque non duo Christi sunt, nec duo filii Dei, sed una persona, unus Christus Filius Dei; idem unus Christus, non alius hominis, [Col. 0052C] et alius Dei Filius; sed Dei Filius secundum divinitatem, hominis filius secundum carnem. Quis autem nostrum, qui parum sentimus, aut parum sapimus, non potius ita vellet distinguere: Filius Dei in coelo, et filius hominis in terra? Sed ne sic divideremus, et ita dividendo duas personas induceremus, non ascendit in coelum nisi qui de coelo descendit. Quis? Filius hominis. Filius ergo hominis descendit de coelo. Nonne filius hominis in terra factus est? Nonne filius hominis per Mariam factus est? Sed, o homo, noli, inquit, separare quem volo copulare. Parum est quia filius hominis descendit. Christus enim descendit; idemque filius qui Filius Dei est. Sed est in coelo qui ambulat in terra. In coelo erat, quia ubique est Christus; idemque Christus et Filius Dei, et [Col. 0052D] filius hominis. » Item beatus Augustinus ait: « Praedestinatus est ergo Jesus, ut qui futurus erat secundum carnem filius David, esset tamen in virtute Filius Dei secundum Spiritum sanctificationis, quia natus est de Spiritu sancto, et per Virginem Mariam illa ipsa ineffabiliter facta hominis a Deo Verbo susceptio singularis, ut Filius Dei esset filius hominis simul, et filius hominis propter susceptum hominem, et Filius Dei propter suscipientem unigenitum Deum veraciter et proprie dicitur, ne non trinitas, sed quaternitas [Col. 0053A] crederetur. Praedestinata est naturae ista humanae tanta et tam celsa et summa subvectio, ut quo attolleretur altius, non haberet; sicut pro nobis ipsa divinitas quo usque se deponeret, non haberet humilius. » Item beatus Augustinus (De Civ. Dei, l. I, c. 15): « Hi sunt filii Dei quotquot Spiritu Dei aguntur, sed gratia, non natura. Unicus enim natura Dei Filius, propter nos misericordia factus est hominis filius, ut nos natura filii hominis, filii Dei per illum gratia fieremus. Manens quippe ille immutabilis, naturam nostram, in qua nos susciperet, suscepit a nobis, et tenax divinitatis suae, nostrae infirmitatis particeps factus est; ut nos in melius commutati, quod peccatores mortalesque sumus, ejus immortalitatis et justitiae participatione amittamus; [Col. 0053B] et quod in natura nostra bonum fecit, impleti summo bono in ejus naturae bonitate servemus. Sicut enim per unum hominem peccantem in hoc tam grave malum devenimus, ita per unum hominem eumdemque Deum justificantem ad illud bonum tam subtile venimus.» Item beatus Hieronymus: « Propheta ait: Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt. Virga, mater est Domini; ex qua baculus iste, fesso jam per aetatem mundo qui eum sustentaret, exiit. Illum ergo in Virginis uterum delapsum, ut totam redemptionis nostrae historiam retexamus, partu effusum hominem se exhibuisse pro homine, et creaturam suam se de Creatore fecisse, illum formam servi accepisse, exinanisse se potestatis voluntate, non natura deitatis, per quam non poterat non esse [Col. 0053C] quod fuerat, illum maledicta pro salutaribus meruisse miraculis, illum sputa, illum palmas, illum coronam spineam, illum postremo crucem pro nobis fuisse perpessum, illum inferna penetrasse, illum die tertia resurrexisse in id corpus quod cruci fuerat affixum, illum hominem Deum post mortem, mortis coelum petiisse victorem, sedere ad dexteram Dei, venturum suo tempore ad judicium faciendum, illum Spiritum Dei per sanctorum suorum quotidie ora celebrari. Haec cogitasse, vixisse est; haec meditatio, partus est animae; in haec relabi vel recurrere, cum Domino jungi est, et cum ipso, per haec humiliari est, cum ipso pati est, cum ipso mori est, cum ipso est etiam suscitari. »

XXVI. ⁜ a Beatus quoque Vigilius: « Nos unum, inquit, [Col. 0053D] Christum eumdemque Dei Filium, et hominis filium, non duos profitemur, et ita Verbum intra Virginis uteri secreta carnis sibi initia consevisse, id est, vere incarnatum fuisse, ut tamen Verbi natura non mutaretur in carnem; itemque carnis naturam ita per suscipientis commistionem in Verbi transisse personam, ut non tamen fuerit in Verbo consumpta. Manet enim utraque, id est, Verbi carnisque natura; et ex his duabus hodieque manentibus unus est Christus, [Col. 0054A] unaque persona. Quis enim sacrilega opinione indutus, eo usque desipiat, quis in tam abruptum erroris barathrum semetipsum injiciat, ut Filium Dei sine sua propria carne, quam in sacrae Virginis utero ineffabili societatis per se mistione ita sibimet adunavit, ut et Verbum homo, et homo Deus, idemque unus, non mutatis generibus naturae fieret, neget hodie sedere ad dexteram Patris, venturumque judicare vivos et mortuos, cum ipsum Dominum dixisse non nesciat, Cum venerit filius hominis in gloria Patris sui? » Item ipse: « Nam cum Jesus Christus non Verbi sed carnis proprium sit nomen, et Deus proprium Verbi non carnis constet esse vocabulum; tamen et Verbum propter carnem suam, homo Jesus Christus; et caro propter Verbum Deum, Deus Verbum [Col. 0054B] est. » Item ipse: « Diversum est initium non habere, et ex initio subsistere; mori, et mori non posse. Et tamen sicut ipsi Christo proprium est utrumque, ita non ipsi, sed in ipso est utrumque commune. Si enim dicamus quia ipsi est commune, necesse est ut exigatur a nobis dare et ostendere alium, cum quo sit ei hoc ipsum commune: quae professionis necessitas in Nestorii vergit impium dogma. Melius igitur et catholice dicimus in ipso, et non ipsi, esse commune: et melius ipsi, et non in ipso, dicimus proprium esse. Ergo proprium est illi mori, qui propter naturam Verbi, mori non potest. Item propter ineffabile mysterium unius personae, utrarumque naturarum communis in ipso fuit mortalitas carnis Verbi naturae, quae mori non potuit, et [Col. 0054C] communis in ipso est immortalitas Verbi naturae carnis, quae morti succubuit. Ergo sicut illi mori et non mori ex utrisque naturis est proprium; ita commune est in ipso utrisque naturis, quod illarum est proprium. »

XXVII. Sanctus Hilarius confessor: « Natus ergo, inquit, unigenitus Deus ex Virgine homo secundum plenitudinem temporum, in semetipsum provecturus in Deum hominem, hunc per omnia evangelici sermonis modum tenuit, ut se Dei Filium credi doceret, et hominis filium praedicari admoneret; locutus et gerens homo universa quae Dei sunt loquens, deinde et gerens Deus universa quae hominis sunt: ita tamen ut ipso illo utriusque genere sermonis nunquam nisi cum significatione et hominis locutus et [Col. 0054D] Dei sit. » Ecce aperte beatus Hilarius dicit Dominum nostrum Jesum Christum docentem in synagogis et ubique hunc modum sermonis per omnia tenuisse, ut se Dei Filium credi doceret, et utique verum: quod si verum, et proprium: alioquin, quare ex illo tempore non sunt inventi quatuor modi quibus crederetur, duobus videlicet Patri, et duobus matri? Beatus autem ⁜ b Proculus Constantinopolitanus episcopus, cum exponeret verba Apostoli ubi [Col. 0055A] loquitur de Judaeis (Rom. IX, 5) dicens: « Quorum Patres, ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula, ait: Haec Pauli verba, quam subreptionem calumniae eorum qui prava diligunt habere mittunt! Dixit enim Christum, ut ostendat quoniam secundum veritatem Deus factus est homo. Dicit eum ex Judaeis secundum carnem ut insinuet quia non ex illo tempore quo est incarnatus exsistat. Dixit eum qui est, ut eum sine initio declaret. Dixit eum super omnia, ut totius creaturae Dominum praedicet. Dixit eum Deum, ne passionibus habituque traducti intemeratam ejus audeamus negare substantiam. Dixit benedictum, ut adoremus eum tanquam omnipotentem suppliciter, nec ut conservum calumniis appetamus. [Col. 0055B] Dixit eum in saecula, ut demonstret quod is qui nos verbo creavit, pro sua divinitate jugi a nobis honore celebretur. Habentes itaque Christum et exsistentem, et Deum, et benedictum in saecula, veneremur eum Deum et Dominum, dicentes assertoribus exterorum dogmatum, Si quis spiritum Christi non habet, hic non est ejus. »

XXVIII. Iterum interrogat Felix dicens: « Quid differt inter propria naturaliaque nomina divinitatis in uno Filio Dei, atque accedentia humanitatis ejus? » Respondetque subjungens: « Hoc differt, quod in divinitate sicut verus est Filius Dei, ita et verus Deus. In humanitate vero sicut verus est homo, ita verus est Filius hominis. » Videtur mihi Felix rem in hoc loco fecisse ridiculosam. Differentiis [Col. 0055C] namque nominum interrogavit divinitatis et humanitatis, et respondit hoc differre quod in divinitate verus sit Deus, et in humanitate verus homo. Hoc non est differentia nominum, sed potius separatio substantiarum. Nam si, ut ait, divinitatis nomen est Deus, et humanitatis homo, debuit utique dicere quid differat inter utrumque nomen, id est, Deus et homo; et ut in sequentibus ait, in divinitate unigenitus, in humanitate primogenitus, debuit certe dicere quid differat inter unigenitum et primogenitum. Sed ponamus ipsius Felicis verba quae prosequitur, ut ex ipsis lector cognoscat quomodo separando nomina, dividit substantias: « In illa, inquit, Deus super omnia, in ista vero homo intra omnia; et ut brevi compendio plurima concludam, in illa, id est in essentia [Col. 0055D] divinitatis, Deus, Dominus, Patris Verbum, Patris veritas, sapientia, virtus, imago Patris, invisibilis [Col. 0056A] splendor Patris, lumen ex lumine, consubstantialis Patri, consimilis ei, aequalis per omnia, invisibilis ut Pater, immensus, incircumscriptus, omnipotens, creans omnia cum Patre et Spiritu sancto, factor, vivificans quos vult, sicut et Pater, eligens cum Patre quos vult, praedestinans cum Patre quos praescit, sanctificans, deificans, glorificans quos vult, et reliqua his similia plurima. Accedentia vero illi sunt, homo, infans, puer, adolescens, juvenis, minister legis, servus Patris, minor Patre, subjectus, frater electorum, particeps eorum, cohaeres, propinquus illorum, conformis, consimilis per omnia, excepto peccato, mediator Dei et hominum, propheta, evangelista, apostolus, sacerdos, pontifex. Haec omnia, et his similia accedentia sunt illi secundum [Col. 0056B] dispensationem carnis, non propria secundum potestatem deitatis. »

XXIX. Ecce, ut lectio ipsa demonstrat, Felix aperte testatur haec nomina secundum dispensationem carnis, non esse propria secundum potestatem deitatis. Si caro ipsa propria dicitur, et est Verbi; quare carnis nomina non erunt propria ei cujus est caro ipsa propria? Ut mihi videtur, intellexit Felix quod ista nomina, id est, homo, infans, puer, apostolus et pontifex, non essent Domini et Salvatoris nostri, nisi incarnaretur: quod utique verum est. Non tamen intellexit quod postquam incarnatus est, propria facta sint Dei, quia Deus ipse factus est haec, id est, Deus Verbum factus est homo, infans, et puer: ipse factus est apostolus, ipse factus est [Col. 0056C] pontifex. Sed quia, ut dixi, bene potuit dicere Felix quod ipsa nomina non sint in Domino ex natura divinitatis, sed ex humanitatis; non tamen bene dixit quod non sint propria; quia propria facta sunt, propter carnem propriam quam assumpsit.

XXX. Nos tamen, quam cautelam sanae fidei in hac re tenere debemus, ex verbis Patrum ostendamus. Beatus itaque Vigilius episcopus ⁜ a in expugnatione Acephalorum haereticorum sic dixit: « Sicut illi mori et non mori ex utrisque naturis est proprium, ita commune est in ipso utrisque naturis quod illarum est proprium. Et, ut exempli gratia dixerim, proprium mihi est notam livoris cujusque verberis gestare in corpore meo per naturam carnis meae; et proprium mihi est hanc eamdem notam [Col. 0056D] non gestare in spiritu meo per naturam animae meae. Item, proprium mihi est plagam verbi, id est, sermonem [Col. 0057A] durum gestare in mente mea per naturam animae meae, et proprium mihi est eamdem plagam non portare in corpore meo per naturam carnis meae. Et cum sit mihi utrumque proprium; et corpori, et animae meae, utrumque alienum; quia nec corpus durum laetumve sermonem intelligit, nec anima flagelli vulnere livescit. Utrumque tamen commune est in semetipso, et animae et corpori meo: quia nec anima extra corpus, a quo ei sentire proprium fuerat, sentit; nec corpus citra animae consortium plagarum indicia gestavit. Quod ergo proprium mihi in singulis, et alienum est singulis, id commune est in me ipso singulis, quod proprium est singulis. Et tamen ego ipse unus sum in utrisque, in me ipso communibus; et ego ipse unus sum in singulis mihimet ipsi propriis. Quae cum ita sint, [Col. 0057B] series nobis divinarum percurrenda est litterarum, et plurima testimonia congreganda, quibus demonstretur quam sit impium et sacrilegum, ea quae sunt propria carnis Christi, ad naturam Verbi proprietate referre, et quae sunt propria Verbi proprietate naturae carnis ascribere: et quam sit nihilominus impium, ea quae sunt propria carnis per exceptionem proprietatis alienare a Verbo, et quae sunt propria Verbi, eadem exceptionis lege alienare a carne; cum sit eis in Christo utrumque commune, et Christus sit utrumque. »

XXXI. Felix in sola humanitate dicit Dominum apostolum et pontificem fuisse. Beatus autem Cyryllus contra hoc ita docet, dicens: « Scripturae [Col. 0057C] namque divinitus inspiratae Deum nobis inhumanatum praedicant Emmanuel, participatumque carne et sanguine proxime nobis Dei et Patris affirmant Verbum factum, hoc est, hominem, non per conversionem, seu mutationem, sed virtute ineffabili unitatis. Ideoque et unum dicimus Dominum Jesum Christum, unamque fidem, et unum sanctum baptisma. Qui autem a dogmatibus sic rectis recedunt, et contra sacras litteras durum atque superbum objiciunt sensum, et hoc solum quod bene se habere arbitrantur inspiciunt, hominem vero assumptum a Deo Verbo dicunt, secundum illud puto quod per unum sanctorum dictum est prophetarum: Non eram propheta, neque filius prophetae, sed caupo eram fricans sicamina, et assumpsit me ex ovibus. Et sicut [Col. 0057D] ait beatus David, Suscipiens mansuetos Dominus. Per habitum quippe et familiaritatem spiritalem, tanquam in voluntate et gratia et sanctificatione, sicut et nos ipsi adhaerentes Domino, unus spiritus sumus, secundum quod scriptum est. Sed non est hoc humanari Dominum, sed neque proxime nobis carne et sanguine participare, sed magis proprium facere hominem, et non secundum alium modum quem dici poterit prophetas et apostolos et alios sanctos omnes. Putasne sanctus Paulus seducebat sanctificatos per fidem apertissime dicens de unigenito, quia cum esset dives, pauper est factus propter nos? Absit. Vere namque dicit omnino veritatis praeco, qui est dives. Et quomodo pauper factus [Col. 0058A] est? Etiam nunc sermo hic a nobis examinetur. Siquidem, sicut et sapere et dicere ipsi praesumunt, homo assumptus a Deo est, quomodo pauper est factus qui assumptus est, et ultra naturam dignitatibus declaratus. Glorificatus est enim; aut si non est hoc verum, derogabitur ab eis assumptioni tanquam deportanti ad minorem partem, et inhonestiorem mensuram humanitatis. Sed ita sapere dissonum est. Ergo non est pauper factus, qui assumptus est. Restat enim dicere, quia factus est in paupertate nostra, qui dives est tanquam Deus. » Et iterum: « Respicienda itaque sunt non illorum multiloquia, sed recta et immaculata fides evangelicae atque apostolicae sanctionis. Deus est in carne et in sanguine, humanitatisque mensuram per ea quae humana sunt cognoscimus. Millia millium enim angelorum [Col. 0058B] sanctorum ministrant ei, et sacram ejus sedem circumstant seraphim. Quia vero factus est homo, appellatusque summus sacerdos, non tanquam majori Deo offerens sacrificium, sed sibimet et Patri, fidei nostrae negotiatus confessionem. » Et iterum: « Intuere siquidem eum immolantem quidem secundum humanitatem, assidentem vero sicut Deum. Quid enim ait beatus Paulus? Talem pontificem habemus, qui sedet in dextera sedis majestatis in excelsis. Scientes igitur quia cum Deus esset. factus est homo, est autem unus atque idem filius, ipsi omnia tribuimus tanquam uni, et dispensationis non ignoravimus modos, sensuum virtutem artificiose atque prudenter in ejus semper convertentes [Col. 0058C] obedientiam. »

XXXII. Felix soli divinitati tribuit vivificationem, dicens Dominum secundum divinitatem vivificantem quos vult; et non recordans quod et caro vivificatoris Verbi, vivificatrix credenda est, beato Cyrillo docente ita: « Proprium ergo corpus factum dicimus Verbi, et non hominis alicujus seorsum, et separati alterius citra eum qui intelligitur Christus et Filius. Sicut autem proprium nostrum uniuscujusque dicitur corpus seorsum ejus cujus est, et in uno Christo intelligendum utique exsistens nostris corporibus cognatum sive consubstantiale. Factum enim ex muliere proprium ejus, sic ut dixi intelligitur et dicitur. Quoniam vero secundum naturam est ex Deo Patre Verbum, vivificatricem ostendit [Col. 0058D] suam carnem; idcirco facta est nobis benedictio. Vivificans denique dicebat Christus: Amen dico vobis: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi, et vitam dedi mundo. Et rursus: Panis autem quem ego dedero, caro mea est pro mundi vita. Et iterum: Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo. » Item beatus Cyrillus: « Uti ne videar ego solus Verbi corpus proprium nominare, etiam sanctorum Patrum volui ponere testimonia, ut sciant adversarii quia inaniter nos inclamant sequentes ubique illorum voces. Ait itaque famosissimus noster Pater et episcopus Athanasius in libro de sancta Trinitate: Et apparebat quia non erat phantasia, sed vere habebat [Col. 0059A] corpus. Docebat enim Christum induentem humanam carnem, hanc cum propriis passionibus ejus indui totam; ut sicut totam proprium ejus dicimus esse corpus, ita et corporis passiones propriae solum ejus dicantur, licet non contingerent secundum divinitatem ejus. »

XXXIII. Interrogat Felix dicens: « Recurrunt propria nomina ad accidentia, seu accidentia ad propria, an non? » Respondet: « Recurrunt. » Interrogat: « Quo ordine? » Respondet: « Propter singularitatem personae, in qua divinitas Filii Dei cum humanitate sua communes habent actiones; qua ex causa aliquando ea quae divina sunt referuntur ad humana, et ea quae humana fiunt, interdum ascribuntur ad divina, et hoc ordine aliquando Dei Filius [Col. 0059B] in hominis filio filius hominis appellari dignatur, et hominis filius in Dei Filio Filius Dei nuncupatur. » Hic admoneo lectorem ut istum Felicis recursum nominum conferat cum relatione Nestorii, et perpendat ne forte similia sint. Sicut enim supra (Cap. 7) posuimus verba Nestorii, dicit ille: « Sicut inseparabilem a divina natura habens copulationem relatione Dei et intelligentia omni creatura adorationem exhibente; et neque duos filios dicimus, neque duos Dominos. » Et post aliqua iterum Nestorius ait: « Sed solus praecipuum habens hoc quod ad Dei Verbi copulationem, adoptione et dominatione participans, auferens quidem omnem suspicionem dualitatis filiorum et dominorum, praestito vero nobis in copulatione ad Deum Verbum, omnem haberet [Col. 0059C] ipsius fidem et intelligentiam et theoriam, pro quibus et adorationem pro relatione Dei ab omni suscepit creatura. » Ecce Nestorius dicit Dominum relatione Dei theoriam suscepisse, id est, deitatem et adorationem. Felix vero dicit recurrere nomina propter unitatem personae, et propterea appellari Dei Filium hominis filium, et hominis filium Dei Filium nuncupari. Videtur namque mihi quia licet utriusque, Nestorii videlicet atque Felicis, nova et inusitata atque confusa sint verba, unus tamen eorum aut similis in hoc loco est sensus. Deinde diligenter considerandum est hoc quod Felix dixit: « Aliquando Dei Filius in hominis filio filius hominis appellari dignatur.» Quid est hoc? Nunquid aliquando, et non semper? Nunquid appellari et non esse? Deinde [Col. 0059D] ait, « Et hominis filius in Dei Filio Filius Dei nuncupatur. » Nunquid nuncupatur tantum, et non est?

XXXIV. Sed quia scio horum verborum quamdam similitudinem esse in dictis beati Hieronymi, quae iste in prima sua contentione pravo sensu efferre solebat, videamus, si ab illo istius sensus et verba non discrepant. Ait namque beatus Hieronymus (Vide integrum locum Hieronymi infra cap. 39): « Hic filius hominis per Dei Filium, Dei esse Filius in Dei Filio promeretur. » Ecce beatus Hieronymus dicit esse promeretur. Felix dicit appellatur et nuncupatur. Certe multum differt inter esse promeretur, et appellatur, aut nuncupatur. Filius, inquit, hominis in Dei Filio Filius Dei esse promeretur. Certe sic [Col. 0060A] cuncta Christi Ecclesia catholica credit et confitetur. Qui esse promeretur, vere et proprie esse coepit: quia, ut jam supra dictum est, ex quo esse coepit, non aliud coepit esse quam Dei Filius, et hoc unicus. Qui autem appellantur et nuncupantur, spiritum adoptionis acceperunt, ut filii Dei vocarentur: quia ex quo esse coeperunt esse filii Dei, sed filii Adam: filii irae, et filii hujus saeculi; et dum ista essent, praevenit eos misericordia Dei antequam illi ulla bona velle aut eligere possent: et sicut eos praescivit et praedestinavit ante mundi constitutionem, et vocavit tempore constituto, ac justificavit per adoptionem et redemptionem animarum, deinde glorificaturus est per adoptionem et redemptionem corporum in ultima resurrectione. Haec fiunt in illis [Col. 0060B] qui per gratiam adoptionis filii efficiuntur et appellantur Dei, per illum qui ante saecula naturaliter natus, et in saeculo naturaliter factus est unicus Filius Dei, qui nascendo est Filius Dei, non renascendo, cui nomen filii generatio dedit, non regeneratio, qui ex illa substantia qua esse coepit, ex quo esse coepit, non aliquando nuncupatur Filius Dei, ut Felix vult, sed semper est, ut catholici credunt. Ita nos, sicut beatus Hieronymus ait, Deum hominem que jungentes, et filium hominis in Jesu, et Filium Dei tenemus in Christo. Hic sapientia vertetur, ut Apocalypsis ait. Hic promissae antidoti aperienda virtus. Hic Manichaeorum virus, terrestre germen Arianorum, divino, si dici fas est, semine superandum est.

XXXV. Memoratur item Felix dicti Dominici, quo ait: Nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo, filius hominis qui est in coelo. Et subjungit dicens: « Certe quando haec loquebatur, nondum erat filius hominis in coelo per naturam in suscipiente se, hoc est, in Filio Dei. » Sed quia ego in haec verba advertere non possum quid dicere voluerit, aut quid senserit, ista indiscussa praetermittenda, et ad alia ejus transeundum est; maxime quia praedicta dominica verba exposita verbis beati Augustini supra posuimus.

XXXVI. Item Felix: « Certe, ait, catholica fides credit quod non proprius Dei Filius, qui de substantia Patris genitus est, et per omnia Patri similis, pro nobis traditus sit, sed homo assumptus ab eo. » [Col. 0060D] Haec Felix. Nos autem dicimus: Absit, absit, ut ita catholica fides credat, quae sine intermissione decantat, dicens: Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, natum de Spiritu sancto et Maria virgine, passum sub Pontio Pilato, crucifixum et sepultum. Ita enim catholica fides credit, quod ipse qui Filius Dei Patris omnipotentis est, et natus est de Spiritu sancto et Virgine, ipse sit pro nobis traditus, ipse passus, ipse crucifixus, mortuus et sepultus, ipseque resurrexerit, ascenderit ad coelos, et sedeat nunc ad dexteram Patris, et inde, hoc est, de dextera Patris, venturus sit ad judicandos vivos et mortuos. Sed quia, ut superius (cap. 25) verbis [Col. 0061A] beati Hieronymi dictum est, haec cogitasse, vixisse est, haec meditatio, partus est animae, in haec relabi vel recurrere, cum Domino jungi est, et cum ipso per haec humiliari est, cum ipso pati est, cum ipso mori est, cum ipso est etiam suscitari, bonum et jocundum est de hac re Patrum quoque hic sententias subnectere. Beatus Augustinus de hoc ita dicit: (De fide, ad Petr. diac. c. 12): « Cujus et nativitatem futuram secundum carnem, et mortem, et resurrectionem, atque ascensionem in coelis, lex et prophetae praenuntiare nunquam destiterunt, prout ipse praecipiebat, obedientes et verbis et factis. Nam et sacrificiis carnalium victimarum, quae sibi ipsa sancta Trinitas, quae unus est Deus Novi et Veteris Testamenti, a Patribus nostris praecipiebat offerri, [Col. 0061B] illius sacrificii significabatur gratissimum munus, quod pro nobis se ipsum solus Deus Filius secundum carnem esset misericorditer oblaturus. Ipse enim secundum apostolicam doctrinam obtulit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis. Ipse verus Deus, et verus pontifex, qui pro nobis, non in sanguine taurorum et hircorum, sed in sanguine suo semel introivit in sancta: quod tunc pontifex ille significabat, qui cum sanguine sancta sanctorum per annos singulos introibat. Iste igitur est qui in se uno tantum exhibuit quod esse necessarium ad redemptionis nostrae sciebat effectum. Idem sacerdos et sacrificium, idem Deus et homo; sacerdos, per quem sumus reconciliati; sacrificium, quo reconciliati; templum, in quo reconciliati; [Col. 0061C] Deus, cui reconciliati. Solus tamen sacerdos, sacrificium et templum; quia haec omnia Deus secundum formam servi. Non autem solus Deus, quia hoc cum Patre et Spiritu sancto secundum formam Dei. Reconciliati igitur sumus per solum Filium secundum carnem, sed non soli Filio secundum divinitatem. » Beatus quoque Vigilius (Adv. Eutych., l. II, c. 9) : « Ita Verbum Dei jure dicimus passionis injurias pertulisse, non tamen passionem ullo modo sensisse. Dicam adhuc manifestius. Confixa est divinitas clavis; sed ipsa penetrari non potuit, sicut caro ejus potuit. Siquidem vulneri locum caro patefacta aperuit. Nam deitas indivisibilis atque impenetrabilis mansit. Ita ergo suscipiendo passiones, et earum non cedendo effectibus, apparet Dei Verbum [Col. 0061D] impassibiliter passum. Sed quia caro ejus haec omnia non solum pertulit, sed et sensit, et cessit, jure ac merito dicimus Deum his omnibus passionum conditionibus sensibiliter affectum in carne sua, sine sensu vel mutatione divinitatis suae. Vide ergo: perferre passionem, naturae est utriusque; sed cedere passioni, non est utriusque naturae, cum sit unius ejusdemque personae. » Beatus quoque Athanasius ita dicit: «Et ostensum est omnibus quia non corpus erat Verbum, sed corpus erat Verbi; et hoc palpavit Thomas postquam eum resurrexisse vidit a mortuis, et vidit in eo fixuras clavorum quas pertulit, [Col. 0062A] ipsum Verbum in suo corpore dum crucifigeretur aspiciens; et cum posset prohibere, non prohibuit, sed etiam propria sua faciebat quae erant propria corporis, tanquam sua, Verbum incorporale, denique caeso corpore a ministro, sicut ipse patiens dicebat: Dorsum meum dedi ad verbera, et faciem meam non averti a confusione sputorum. Quae enim humanitas patiebatur Verbi, haec inhabitans Verbum ad se referebat, ut nos deitatis Verbi participes esse possemus. Et erat admirabile, quia ipse erat patiens et non patiens; patiens quidem, quoniam proprium ejus corpus patiebatur; et in ipso qui patiebatur erat non patiens, propterea quia natura Deus manens Verbum, est impassibile; et ipse quidem incorporalis erat in corpore passibile; corpus autem habebat [Col. 0062B] in se Verbum impassibile, destruens infirmitates ipsius corporis. »

XXXVII. Felix dicit: « Ita divina Scriptura loquitur, ut ea quae capitis sunt, id est Christi, referantur ad corpus, id est Ecclesiam, et ea quae corporis sunt, ascribantur capiti. » Hoc ex parte verum esse potest. Sed verius diceret, si dixisset: Aliquando ex voce corporis loquitur caput, sicut est illud, Saule, Saule, quid me persequeris? Et: Esurivi et dedistis mihi manducare, et caetera hujusmodi. Caeterum ea quae proprie excellentiae capitis sunt, non sic referuntur ad corpus, ut iste dicit: quoniam ista communio capitis et corporis magis est in vocibus Scripturarum, quam in actibus et rebus, sicut est illud in psalmo: Longe a salute mea verba delictorum [Col. 0062C] meorum. Et: Deus, tu scis insipientiam meam, et delicta mea a te non sunt abscondita. In quibus Dominus pro corpore suo solam vocem suscepit, non actum, aut rem. Iste autem, ut mihi videtur, propterea elaborat in tantum conjungere caput et corpus, ut etiam unam haec personam dicat, et ex hoc confirmari videatur sensum ejus, quo Dominum secundum humanitatem eisdem tantummodo modis credat Filium Dei Patris, quibus et caeteri sancti fiunt filii Dei, id est, gratia, adoptione, electione, praedestinatione, et caeteris, ut ipse superius aperte de Domino dixit. Propter quod apparet in verbis ejus, quod plus quodammodo conjungat corpus Salvatoris Ecclesiae, quam sanctae Trinitati. Unde et his verbis subjungit in conclusione operis [Col. 0062D] sui dicens: « Nihil enim habere potest Ecclesia quod ad vitam et pietatem pertineat, nisi quod a capite suo, id est Christo, acceperit, Apostolo teste, qui in epistola ad Ephesios scribens ait: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo, qui elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, qui praedestinavit nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipso. » Verum est omnino quod Christus et Ecclesia caput et corpus dicuntur ab Apostolo frequenter. Et ⁜ a ideo una persona sunt; quia et corpus, capitis corpus dicitur; et caput, corporis utique [Col. 0063A] caput. Non enim ad se dicitur caput, sed ad corpus. Sed tamen modus et discretio tenenda est, qualiter dicantur una persona. Neque enim eodem modo quo in Filio Dei Verbum, et carnem, unam credimus omnino esse personam, non conjunctam ex duabus personis, sed ex duabus substantiis; eodem etiam modo creduntur Christus et Ecclesia una esse persona, quae conjuncta est ex multis personis, quae unitas personae, id est, Christi atque Ecclesiae, in spiritu utique est, non in corpore. Sic enim docet diligenter Apostolus, dicens: Nemo potest dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto. Divisiones vero gratiarum insunt, idem autem Spiritus. Et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus. Et divisiones operationum sunt, idem vero [Col. 0063B] Deus, qui operatur omnia in omnibus. Unicuique autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem. Alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae, alii autem sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, alteri fides in eodem Spiritu, alii gratia sanitatum in uno Spiritu, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum. Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult. Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum corpus sunt; ita et Christus. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive Gentiles, sive servi, sive liberi, et omnes uno Spiritu potati sumus. Nam et corpus [Col. 0063C] non est unum membrum, sed multa (I Cor. XII, 3-14). Ecce Apostolus evidenter ostendit quomodo credantur Christus et Ecclesia una persona; videlicet, quia uno Spiritu potati, in uno Spiritu baptizati, unum corpus effecti per Spiritum Christi secundum eumdem, et in eodem in uno Spiritu singulis hominibus diversae gratiae dantur; ita ut unus ex corpore homo, non omnes gratias habeant, omnes ministrationes, omnes operationes infusas in corpore per unum caput Christum. Propter quod dicit in alio loco: Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Si autem Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, Spiritus vero vivit propter justificationem. Ecce per Spiritum Christi efficimur ejus membra. Effecti autem [Col. 0063D] membra ejus, Christus in nobis est, et hoc modo ⁜ a caput est nostrum, id est Ecclesiae, qui operatur omnia non in singulis, sed in omnibus. In singulis [Col. 0064A] ergo non omnia, sed aliqua, sicut in omnibus non aliqua, sed omnia. Divinus [Dividit?] Spiritus gratias, dividit Dominus ministrationes, dividit Deus operationes. Sancta Trinitas, unus videlicet Deus, qui et nunc operatur omnia in omnibus, et in futuro erit omnia in omnibus, et in singulis. Sed quia omnia per mediatorem Dei et hominum fiunt, qui est utique Deus et homo; ideo dicitur et est ipse mediator Christus caput Ecclesiae. Omnis viri caput Christus est, ait Apostolus, (omnis scilicet viri ex quibus constat omnis Ecclesia) caput vero Christi Deus (I Cor. XI, 3). Hoc itaque modo nos Christum et Ecclesiam unam fateamur esse personam. Felix autem, quia quadam indecenti ratione referri dicit ad corpus ea quae capitis sunt, confirmare nititur quod ea quae a Christo [Col. 0064B] accipit Ecclesia, illa sint quae Christi esse astruit, id est, gratia, adoptio, electio, et caetera. Propter quod et testimonio apostolico confirmat et concludit dicens: Qui elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, qui praedestinavit nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipso (Ephes. I, 4). Quasi Apostolus diceret: Deus in Christo nos elegit, quando illum elegit; in ipso nos per ipsum praedestinavit in adoptionem filiorum, quando et illum praedestinavit in adoptionem filii, ut esset secundum humanitatem adoptivus filius. Talis omnino fuit sensus Felicis; et propterea ⁜ b de unitate Christi et Ecclesiae loquens, ea quae capitis sunt referri dixit ad corpus; de quibus jam supra sufficienter diximus, congrua adjungentes Patrum testimonia, quae ostenderent [Col. 0064C] mutuo aliter intelligendum, ubicunque gratia, electio, praedestinatio, assumptio, vel adoptio sonat in dictis sanctorum Patrum.

XXXVIII. Quod ut facilius nunc iterum ostendamus, dicamus exempli causa. Legit Felix in beato Augustino: Verbum Dei gratia suscepit hominem; sed non bene novit discernere cujus sit ista gratia, a quo, aut cui largitur. Largitur utique a Deo, a Verbo Dei naturae humanae, ut suscipiatur in Filio, ut sit cum filio unus Filius, et habeamus nos in illo primitias substantiae nostrae, qui est verus Filius, et proprius Filius. Non enim merito humanitatis illius susceptae sunt in persona Verbi ipsae nostrae primitiae, sed misericordia et gratia ejus pro nostra redemptione. Et haec est gratia illa quam commendat [Col. 0064D] catholicus doctor. Felix autem non ita intellexit; sed putavit e contrario hanc gratiam a Patre Filio largitam, ut dignaretur eum ex humanitatis [Col. 0065A] susceptione gratia sibi adoptare in filium. Et hic error necessario exigebat ab illo ut unum e duobus malis incurreret, id est, ut aut duos filios crederet, unum hominem, et alterum Deum, aut cum unum filium diceret, duobus eum modis esse filium Patris confiteretur, verum scilicet et non verum, proprium et adoptivum, natura et gratia, quae duo mala advertuntur in litteris ejus: quae utique non adverterentur, nisi illa aliquando ad istum, aliquando ad illum cor inclinaret, occultissimo Dei judicio permittente. Et quia error terminum habere nescit, ad hoc devolutus est, ut sicut eum dixit Patri duobus modis Filium esse, ita diceret et sanctam Dei genitricem aliter genuisse Deum, et aliter hominem, quasi extra Deum hominem genuerit.

XXXIX. Legit etiam Felix in sanctorum Patrum Hieronymi, Augustini, Ambrosii, Hilarii, et Aviti libris, cum de incarnatione Salvatoris tractaret, intromissum nomen adoptionis, sed juxta modum assumptionis vel susceptionis ab eis positum, quod ille alio et e contrario hausit sensu. De qua re ut ea quae sentimus, congruentius proferamus; ponamus aliquam ex illis sententiam tam plenariam, ut ubi adoptio dicitur, qualiter accipienda sit, ex praecedenti et subsequenti sensibus colligatur. Ait itaque beatus Hieronymus in suo brevi et elegantissimo tractatu de similitudine carnis peccati contra Manichaeos: « Denique hoc confirmat proposita ipsa sententia, quae primum Adam in animam viventem factum esse testatur, novissimum in spiritu vivificantem. [Col. 0065C] Ecce cur tam post innumeros annos et incomprehensa curricula saeculorum ab omnibus mortalibus, a quibus ut qui secundum carnem natus est separatur, quod ille primus vivens, hic novissimus vivificans; ille sibi data vix possidens, hic possidenda condonans. Quod et Psalmista duobus versiculis explanavit, dicens: Quid est homo quod memor es ejus, aut filius hominis, quoniam visitas eum? Homo, Adam accipiendus est; filius hominis, Dominus intelligendus est: qui in memoriam veteris visitatur, et in defuncti recordatione spiritu salutationis impletur: quod ipsa verba exprimunt: ut rem planam videre non mirum sit, dum et homini memoria conjungitur, et filio hominis visitatio copulatur. Illi mortali quid aliud poterat superesse? [Col. 0065D] huic vivificanti quid aliud oportebat infundi? Nam defunctis memoria debetur, visitatio viventibus exhibetur: quod utrumque in Domino per incarnationem constat impletum, cum ob primi commemorationem novissimus visitatur, et per novissimi visitationem salvatur et primus. Huic sensus germana est illa sententia: Primus homo de terra terrenus, secundus e coelo coelestis. Quis est iste coelestis? Sine dubio ille qui eum quem gestabat in baptismate fecit audire quod ante ipsum nullus audierat: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Et qualiter dicitur hodie, si in principio Verbum, et Verbum apud Deum, et Deus erat Verbum? quia non est istud Verbum quod semper in Patre, et apud Patrem, et [Col. 0066A] cum Patre fuisse esse credendum est; sed homo, quem in gratiam salutis Deus Verbum susceperat, audivit. Hic filius hominis per Dei Filium, Dei esse Filius in Dei Filio promeretur: nec adoptio a natura sejungitur, sed natura cum adoptione conjungitur: quoniam cum Verbum caro factum est, non per assumptam decrevit assumptor, sed in assumente crevit assumptio. Creaturae enim poterat per creatorem infirmitatis substantia commutari, creatoris autem in creaturam non poterat aeternitatis natura converti. Et ideo cum dicitur: Prior homo de terra terrenus, secundus e coelo coelestis; non corporis materia separatur, sed forma vitalis; nec caro tollitur, sed carnis susceptor ostenditur, ille, inquam, qui in Evangelio ait: Vos de inferioribus estis, [Col. 0066B] ego de superioribus sum. De superioribus ait, non utique siderea carne, sed virtute divina. » Ecce beatus Hieronymus, postquam dixit, « Nec adoptio sejungitur a natura, sed natura cum adoptione conjungitur, » ut ostenderet quae esset haec adoptio, adjunxit: « Quoniam cum Verbum caro factum est, non per assumptam decrevit assumptor, sed in assumente crevit assumptio. » Quod supra dixit adoptio, hoc inferius subjecit assumptio; et quam supra dixerat naturam, explanavit subdendo assumptorem et assumentem. Nihil ergo aliud hic significat adoptio quam quod assumptio; et nihil omnino aliquid tale hic demonstrat tota beati Hieronymi sententia, per quod suspicari possimus ita eum sensisse, ut Dominum nostrum Jesum Christum secundum humanitatem [Col. 0066C] Dei Patris adoptivum filium credendum doceret. Quia cum dicit adoptio, et natura assumens, et assumptio, assumpta, et assumptor; nihil horum ad Patrem referri videtur, sed de duobus tantum substantiis, ex quibus constat una persona unici et veri Filii Dei, tractari cognoscitur. Et ut plenius dicamus quod sentimus, adoptata est natura humana, id est, suscepta vel assumpta in persona Filii a Filio; ut cum ipse esset Filius, non alio, sed eo modo quo erat et ante Filius: et hoc est quod dicitur, « Non per assumptam decrevit assumptor, sed in assumente crevit assumptio. »

XL. Juxta igitur hunc modum et caeteros doctores dixisse et sensisse, ubicunque nomen et verbum adoptionis in fidei dogmatibus inseruerunt, credimus. [Col. 0066D] Dicit itaque beatus Hilarius (Lib. II de Trinit. sub. fin.): « Parit Virgo, partus a Deo est. Infans vagit, laudantes Angeli audiuntur. Panni sordent, Deus adoratur. Ita potestatis dignitas non amittitur, dum carnis humilitas adoptatur. » Sed statim post paululum subjungit dicens eum in carnis assumptione hominem, Deum vero in gestis rebus existere. Paulo namque superius dixit: « Postremo una cum Judaeis irascantur iidem haeretici, quod Christus sibi proprium Patrem confitens, Deum aequalem se fecerit Deo; et una cum his audiant, Vel operibus credite meis, quia ego in Patre, et Pater in me est. Unum igitur est hoc immobile fundamentum, una haec felix fidei petra, Petri voce confessa, Tu [Col. 0067A] es Filius Dei vivi. » Ecce admirandus doctor dicit quod Christus proprium sibi Patrem confiteatur Deum. Nempe si proprius Pater, non adoptans, sed generans, proprius filius, non adoptatus, sed natus.

XLI. ⁜ a Beatus quoque Avitus, Photinianorum haereticorum validissimus expugnator, scripsit dicens: « Certe circumfrementibus Judaeis et in Dominum nostrum exserta blasphemiarum tela vibrantibus, quem respondisse credimus, Amen dico vobis, ante Abraham ego sum, nisi quia per concordiam genitoris et generis ipse per traducem maternorum parentum descendit ex Abrahae semine, qui sine annorum numero Abraham praeivit aeternitate? Qui maximus patriarcharum, cum videret illum diem, in quo sine fine permanet Deus, concupivit talem illum videre [Col. 0067B] quo homo unitus est Deo. Vidit, inquit, et gavisus est: quia sicut cernebat illum in quo erat genuina majestas, ita et istum desiderio conceperat, in quo adoptata illustrabatur humilitas. » Sed quia haec dicens, nec credidit nec docuit Dominum nostrum adoptivum esse filium juxta humanitatem, apparet ⁜ b ex eo quod ibidem praemisit dicens: « Apostolus autem dicit: Postquam vero venit plenitudo temporum, misit Deus Filium suum. Enimvero qui mittitur, erat antequam mitteretur. Quia si ante Mariam non fuisset, hunc similem caeteris adoptio faceret Dei Filium, non natura. Nec in Evangeliis ipse dixisset: Tantum dilexit Deus mundum, ut Filium suum unicum daret. Non electum ergo ab ipsa ineffabili paternitate, sed genitum; cui tam Deo quam homini [Col. 0067C] vero, in utraque natura fideliter proprio, in divinitate emanasse de Patre, in corpore coepisse de matre. « Ecce catholicus doctor veridice contra Felicem testatur quod Dominus noster nec adoptione nec electione sit filius Patris, sed genere et proprietate.

XLII. Beatus etiam papa Gregorius cum exponeret verba Heliu, ubi dicit: « Ecce, Deus excelsus in fortitudine sua, et nullus ei similis in legislatoribus, dixit (Moral. l. XXVII, c. 1): Legislatores cunctos dicere possumus, quos ex lege admonuisse recta populum scimus. Sed huic mediatori in legislatoribus similis nullus est. Quia isti gratuite vocati, ex peccatis ad innocentiam redeunt; et ab his quae in semetipsis experti sunt praedicando alios reducunt. [Col. 0067D] Redemptor autem noster, homo sine peccato est, Filius sine adoptione. » Ecce eximius doctor dicit Dominum nostrum Filium sine adoptione: qui profecto si sciret duobus modis eum esse filium Patris, id est, secundum humanitatem adoptione, secundum divinitatem natura, nunquam illum diceret Filium sine adoptione.

XLIII. ⁜ c Fidentius vero quidam catholicus doctor cum similiter doceret proprium et verum esse Filium Dei Dominum nostrum, exponens locum illum Evangelii, ubi transfigurato Domino in monte, facta est vox Patris ad apostolos dicens: Hic est Filius meus dilectus, dicit: « Ideo, elevantes oculos apostoli, neminem viderunt nisi solum Jesum, ne et ipse filius hominis, sicut Moyses et Elias, vel caeteri sancti, putaretur homo Dei, et aequaretur cum adoptivis Dominus majestatis. » Ecce et hic pietatis doctor eum quem dicit non aequandum adoptivis, filium hominis nominat: quem utique si sciret adoptivum secundum carnem, nominans eum filium hominis, non sic discerneret ab adoptivis ut Dominum majestatis.

XLIV. Beatus quoque Augustinus, cum exponeret Epistolam beati Pauli apostoli ad Galatas, et pervenisset ad locum ubi dicitur: At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus, post aliqua quae ad expositionem horum verborum pertinebant, subjunxit dicens: « Nec dixit idem Apostolus, ut adoptionem filiorum acciperemus, sed reciperemus; ut significaret hoc nos amisisse in Adam, ex quo mortales sumus. Hic enim adoptionem recipimus: quod ille unicus non dedignatus est participatione naturae nostrae, factus ex muliere. » Sed si praedictus doctor in his verbis ita nos sapere voluisset, ut unicum Filium Dei Dominum nostrum duobus [Col. 0068C] modis Deo Patri filium confiteremur, id est, natura, et adoptione, nunquam iterum taliter doceret, ut in expositione psalmi octogesimi octavi docuit, dicens: « Quis in nubibus aequabitur Domino? Et quis similis erit Domino in filiis Dei? Ergo nemo in filiis Dei similis erit Filio Dei. Et ipse praedictus est Filius Dei, et nos dicti sumus filii Dei. Sed quis similis erit Domino in filiis Dei? Ille unicus, nos multi, ille unus, nos in illo unum; ille natus, nos adoptati; ille ab aeterno Filius genitus per naturam, nos a tempore facti per gratiam, ille sine ullo peccato, nos per illum liberati a peccato. Quis ergo in nubibus aequabitur Domino, aut quis similis erit Domino inter filios Dei? » Ecce illustris doctor praedicat Dominum nostrum nativitate esse Filium, non adoptione, [Col. 0068D] dicens: « Ille natus, nos adoptati; ille ab aeterno filius genitus per naturam, nos a tempore facti per gratiam. » Quia procul dubio qui nascitur, non adoptatur ei de quo natus est; et qui adoptatur, non de illo nascitur a quo adoptatus est: sed nisi natus, adoptari non potest. Natus enim de altero, adoptatur de altero. Dominus autem noster, quia non est [Col. 0069A] natus de altero patre, non adoptatur a Deo Patre. Quia vero nascitur ex Deo Patre, nec cum homo sit, adoptatur a Patre; quia in assumptione carnis non fit alter; sed is qui erat Deus, efficitur homo, Deus natus sine initio propter se, homo natus a certo initio propter nos, unus et unicus, proprius et verus. Nec propterea, quia particeps fieri dignatus est substantiae et mortalitatis nostrae particeps etiam factus credendus est et conditionis; cum nos, ut supra jam dictum est, conditione nascamur, ille misericordia, nos debito moriamur, ille potestate; nos illius potestate de filiis irae efficiamur filii Dei, ille [Col. 0070A] nunquam talibus obnoxius, nihil aliud esse possit, nisi Filius proprius et verus aeterna nativitate. Propter quod etiam cum ipsa assumpta humanitate unus est verus Deus cum Patre, non posterior, non minor Patre, aut Spiritu sancto, non differens majestate, non impar potestate, non discrepans operatione. Sancta enim haec Trinitas, discreta personis, non separabilis, unum sunt. Unus est, non in una essentia, sed una essentia, una substantia, uno nomine, una natura, vivens et regnans, sine recordatione praeteritorum, sine exspectatione futurorum, per omnia saecula saeculorum. Amen.

De insolentia Judaeorum

Agobardus Lugdunensis

I. Christianissimo, et vere piissimo, et in Christo victori ac triumphatori Ludovico imperatori felicissimo, semper Augusto Agobardus abjectissimus omnium servorum vestrorum.

Cum Deus omnipotens, qui vos ante tempora praescivit et praeordinavit rectorem pium futurum temporibus valde necessariis, sublimaverit prudentiam vestram et studium religionis supra caeteros vestri temporis mortales; dubium non est praeparatum vos ad remedium temporibus periculosis, de quibus apostolus loquitur : In novissimis diebus instabunt tempora periculosa, et erunt homines se ipsos amantes, cupidi, elati, et caetera , et habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes; de quibus nihil est exspectandum quod jam non videatur, nisi solutio Satanae, et publica calcatio sanctae civitatis [Col. 0069C] mensibus quadraginta duobus, quae futura est per caput omnium iniquorum Antichristum. Cum haec igitur ita se habeant, obsecro tranquillissimam longanimitatem vestram, ut praebeatis patientissimam aurem vestram verbis quibus ego infimus servorum vestrorum nimis necessarium puto admonendam sanctissimam [Col. 0070B] sollicitudinem vestram de re tam necessaria, quae aut sola, aut praecipua est, cui prae caeteris succurrere debeat gubernatio vestra; cujus narrationem si prosequi potuissem tacitis nominibus auctorum, vellem omnino. Sed quia fieri non potest, committo me bonitati et patientiae vestrae, dando me periculis, et ⁜ b innotescens vobis quae tacere perniciosum est.

II. Venerunt ⁜ c Gerricus et ⁜ d Fredericus, quos praecurrit ⁜ e Evrardus ⁜ f missi quidem vestri non tamen per omnia vestra agentes, sed ex parte alterius; et ostenderunt se Christianis terribiles et Judaeis mites, maxime Lugduni, ubi partem ⁜ g persecutionis adversus Ecclesiam depinxerunt, quam multis gemitibus, suspiriis et lacrymis stimulaverunt. Quae persecutio, [Col. 0070C] quia praecipue adversum me acta est, tota a me prodenda non est, nisi forte clementissima sollicitudo vestra scire voluerit. Tamen in quantum Ecclesiae Christi noxia est, si vestra patitur mansuetudo, breviter intimare exordiar. Venientes itaque primum Judaei, dederunt mihi ⁜ h indiculum ex nomine vestro, [Col. 0071A] et alterum ei qui pagum Lugdunensem ⁜ a vice comitis regit, praecipientem illi ut auxilium ferret Judaeis adversum me. Quos indiculos, licet ex sacro nomine vestro recitarentur, et vestro annulo essent signati, nullatenus tamen credimus ex judicio vestro tales prodisse. Coeperunt autem efferri quadam odibili insolentia Judaei, comminantes omnibus injuriis nos afficiendos per missos quos adepti fuerant ad exsolvendam vindictam de Christianis. Post eos venit Evrardus, eadem iterans, et dicens majestatem vestram commotam esse valde adversum me propter Judaeos. Deinde venerunt et praedicti missi, habentes in manibus ⁜ b tractoriam stipendialem, et ⁜ c capitularia sanctionum, quae non putamus vestra jussione existere talia. His causis laetificati sunt Judaei ultra [Col. 0071B] modum, et contristati Christiani, non solum illi qui fugerunt, aut qui absconditi sunt, vel qui districti, sed et caeteri qui viderunt, vel audierunt; maxime ideo, quia sententia Judaeorum ita confirmata est, ut auderent irreverenter praedicare Christianis quid potius credendum esset ac tenendum; blasphemantes [Col. 0072A] coram eis Dominum Deum ac Salvatorem nostrum Jesum Christum.

III. Roboratur quoque haec perversitas ex verbis missorum, quibus susurrabant quorumdam auribus, dicentes quod Judaei non abominabiles, ut plerique putant, sed chari essent in oculis vestris, et hominibus eorum dicentibus ex parte meliores eos habitos quam Christianos. Et ego quidem indignus servus vester non eram Lugduni; sed aberam longe, causa ⁜ d Nantuadensium monachorum, qui quadam dissimultate inter se laborabant. Tamen direxi missos nostros et litterulas ad illos, ut praeciperent quidquid vellent, aut eis injunctum esset, et nos obediremus. Sed nihil veniae adepti sumus; ita ut etiam aliqui ex sacerdotibus nostris, quibus nominatim minabantur, [Col. 0072B] non auderent praesentiam suam eis exhibere. Haec passi sumus a fautoribus Judaeorum, non ob aliud nisi quia praedicavimus Christianis, ut ⁜ e mancipia eis Christiana non venderent, ut ipsos Judaeos Christianos vendere ⁜ f ad Hispanias non permitterent, nec mercenarios domesticos habere, ne feminae [Col. 0073A] Christianae cum eis sabbatizarent, et ne diebus Dominicis operarentur, ne diebus Quadragesimae cum eis pranderent, et mercenarii eorum iisdem diebus carnes manducarent, ne quilibet Christianus carnes a Judaeis immolatas et ⁜ a deglubatas emeret, et aliis Christianis venderet, ne vinum illorum biberent, et alia hujusmodi. Est enim Judaeorum usus, ut quando quolibet pecus ad esum mactant, ut subactum idem pecus tribus incisionibus non fuerit jugulatum; si apertis interaneis jecur laesum apparuerit, si pulmo lateri adhaeserit, vel eum insufflatio penetraverit, si fel inventum non fuerit, et alia hujusmodi; haec tanquam immunda a Judaeis repudiata, Christianis venduntur, et insultario vocabulo Christiana pecora appellantur.

IV. De vino vero, quod et ipsi immundum fatentur, et non eo utuntur nisi ad vendendum Christianis, si contigerit ut in terram defluat quolibet loco licet sordido, festinantes hauriunt iterum de terra, et ad conservandum in vasa remittunt. Qualiter vero et alia improbanda circa illud agant, non solum de Christianis, sed et de Judaeis multi sunt testes. Quod autem Dominum nostrum Jesum Christum et Christianos in omnibus orationibus suis sub Nazarenorum nomine quotidie maledicant, non solum beatus Hieronymus, qui se scribit novisse illos intrinsecus et in cute, testis est, sed et de ipsis Judaeis plerique testantur. In hac re sumens exempli gratiam, dixi Christianis hoc modo: ⁜ b Si aliquis homo ⁜ c seniori suo vel domino fidelis et amator existat, et quempiam [Col. 0073C] hominum senserit illi esse inimicum, detractorem, conviciatorem, et comminatorem, non vult ei esse amicus, nec socius mensae, nec particeps ciborum. Quod si fuerit, et hoc senior ipsius vel dominus deprehenderit, nec fidelem sibi eum esse existimat. Et ideo cum procul dubio noverimus blasphematores [Col. 0074A] et, ut ita dicam, maledictores esse Judaeos Domini Dei Christi et fidelium ejus Christianorum, non debemus eis conjungi participatione ciborum et potuum, juxta modum duntaxat a sanctis Patribus et exemplis datum et verbis praeceptum. Caeterum, quia inter nos vivunt, et maligni eis esse non debemus, nec vitae aut sanitati vel ⁜ d divitiis eorum contrarii; observemus modum ab Ecclesia ordinatum, non utique obscurum, sed manifeste expositum, qualiter erga eos cauti vel humani esse debeamus.

V. Haec, piissime domine, de multis pauca dixi de perfidia Judaeorum, de admonitione nostra, de laesione Christianitatis, quae fit per fautores Judaeorum, nesciens utrum pervenire possit ad vestram notitiam. Tamen summopere necesse est ut sciat piissima sollicitudo [Col. 0074B] vestra, quomodo nocetur fides Christiana a Judaeis in aliquibus. Dum enim gloriantur, mentientes simplicibus Christianis, quod chari sint vobis ⁜ e propter patriarchas; quod honorabiliter ingrediantur in conspectu vestro, et egrediantur; quod excellentissimae personae cupiant eorum orationes et benedictiones, et fateantur talem se legis auctorem habere velle, qualem ipsi habent; dum dicunt consiliatores vestros commotos adversum nos eorum causa, eo quod prohibeamus Christianos vinum eorum bibere; dum hoc affirmare nitentes, plurimas argenti libras ob emptionem vini se ab eis accepisse jactant; et decursis canonibus non inveniri quare Christiani debeant abstinere a cibis eorum et potibus; dum ostendunt praecepta ex nomine vestro, aureis sigillis [Col. 0074C] signata, et continentia verba, ut putamus, non vera; dum ostendunt vestes muliebres, quasi a consanguineis vestris vel matronis palatinorum uxoribus eorum directas; dum exponunt gloriam parentum suorum; dum eis contra legem permittitur ⁜ f novas synagogas exstruere; ad hoc pervenitur, ut dicant imperiti [Col. 0075A] Christiani melius eis praedicare Judaeos quam presbyteros nostros; maxime cum et supradicti missi, ne sabbatismus eorum impediretur, ⁜ a mercata, quae in sabbatis solebant fieri, transmutari praeceperint, et quibus diebus deinceps frequentari debeant, in illorum opinione posuerint, dicentes hoc Christianorum utilitati propter diei Dominici vacationem congruere; cum Judaeis magis probetur inutile: quia et hi qui prope sunt, sabbato ementes victus necessaria, liberius die Dominico missarum solemnitatibus et praedicationibus vacant; et si qui de longe veniunt, ex occasione mercati tam vespertinis quam matutinis occurrentes officiis, missarum solemnitate peracta, cum aedificatione revertuntur ad propria. Nunc igitur, si placet benignissimae mansuetudini vestrae audire, dicamus quid Ecclesiae Galliarum, et [Col. 0075B] rectores earum, ⁜ b tam reges quam episcopi de discretione utriusque religionis, ecclesiasticae videlicet et Judaicae, tenuerint, tenendumque tradiderint, et scriptum posteris reliquerint, et quomodo consonum sit auctoritati vel actibus apostolicis, et a Veteri Testamento originem trahens. Ex quibus demonstratur [Col. 0076A] quam detestabiles habendi sint inimici veritatis, et quomodo pejores sint omnibus incredulis, Scripturis divinis hoc docentibus, et quam indigniora omnibus infidelibus de Deo sentiant, et rebus coelestibus. Quae omnia ⁜ c cum confratribus contulimus, et amplissimae Eccellentiae vestrae praesentanda direximus.

VI. Et cum praecedens schedula dictata fuisset, supervenit quidam homo fugiens ab Hispaniis de ⁜ d Cordoba, qui se dicebat furatum fuisse a quodam Judaeo Lugduno ante annos viginti quatuor, parvum adhuc puerum, et venditum, fugisse autem anno praesenti cum alio qui similiter furatus fuerat Arelate ab alio Judaeo ante annos sex. Cumque hujus, qui Lugdunensis fuerat, notos quaereremus, et inveniremus, dictum est a quibusdam et alios ab eodem Judaeo furatos, alios vero emptos ac venditos; ab alio quoque [Col. 0076B] Judaeo anno praesenti alium puerum furatum et venditum: qua hora inventum est plures Christianos a Christianis vendi et comparari a Judaeis, perpetrarique ab eis multa infanda quae turpia sunt ad scribendum.

Epistola de Judaicis superstitionibus

Agobardus Lugdunensis; Auctores varii

I. Christianissimo et gloriosissimo Domino nostro Ludovico imperatori perpetuo Augusto, Agobardus, Bernardus, et Eaor, indigni episcopi, supplices servuli vestri. Sicut in ⁜ d praemissa schedula in brevi significatum est, insolentia et importunitate Judaeorum in quorumdam simplicium Christianorum pectoribus tranquillitas fidei propulsata compulit nos mansuetissimae ac prudentissimae sollicitudini vestrae scribere de cautela Christianorum, qualis esse debeat erga Judaicam perfidiam, et superstitiones, atque [Col. 0078A] innumerabiles errores, in quantum ⁜ e extremitas nostra invenire potuit ex usu et institutione priorum Gallicanarum Ecclesiarum rectorum. Et quidem si, sicut nunc multa necessitas poscit, ausi essemus aut valuissemus auribus vestris ingerere damna animarum, quae per vasa diaboli, mentes videlicet Judaeorum, fidelibus inferuntur, adhiberi omnino juberet pietas vestra remedium. Nunc autem (quia periculosissimum nobis est dicere et innotescere, quod sicut tempore passionis suae Dominus noster Jesus Christus [Col. 0079A] pacificaturus omnia per sanguinem crucis suae, venditus est a falso discipulo, et ⁜ a comparatus a veris persecutoribus ad illudendum et crucifigendum, ita nunc comparetur ab impiis Judaeis quodam modo ad vituperandum licentius et blasphemandum) scribimus tantum pauca de exemplis et statutis Patrum, ac deinde de Actis apostolicis, sive de Evangeliis et Veteris Testamenti Scripturis, ad confirmandam piam gubernationis vigilantiam bonorum pastorum.

II. Beatus confessor Hilarius (de quo sanctus Hieronymus ita loquitur in epistola ad Laetam de instructione dicens: « Cypriani opuscula semper in manu teneat. Athanasii epistolas et Hilarii libros inoffenso currat pede. Illorum tractatibus, illorum delectetur [Col. 0079B] ingeniis, in quorum libris pietas fidei non vacillat. Caeteros sic legat, ut magis judicet quam sequatur »), qua cautela Judaeorum semper et haereticorum devitaverit profana consortia, ⁜ b Vita ejus scripta fatetur; quod ita scilicet hujusmodi hostes Ecclesiae fuerit exsecratus, ut non solum convivium, sed ne salutatio quidem ei exstiterit cum his praetereunti communis. De sancto quoque Ambrosio Vitae ejus sacra narrat historia, quod et hic inserere dignum est, et Christianis mentibus scire religiosum: « In partibus, inquit, Orientis in quodam castello a Christianis viris synagoga Judaeorum et ⁜ c lucus Valentinianorum incendio concremata sunt, propterea quod Judaei vel Valentiniani insultarent monachis Christianis. Valentinianorum enim haereses triginta deos [Col. 0079C] colunt. Sed de hujusmodi facto comes Orientis ad imperatorem relationem direxit, quia imperator praeceperat ut synagoga ab episcopo aedificaretur. Sed hujus praecepti tenor cum ad aures pervenisset venerabilis viri Ambrosii episcopi, direxit ad imperatorem epistolam (quia ipse in tempore excurrere non poterat) qua illum commonet, ut id quod ab eodem statutum fuerat revocaretur, servarique sibi deberi ab eo audientiam: qui si dignus non esset qui ab eo audiretur, dignus etiam non esset qui pro illo audiretur, vel cui preces suas aut cui sua vota committeret. Paratum etiam se esse pro tali negotio [Col. 0080A] mortem subire, ne dissimulatione sui praevaricatorem faceret imperatorem, qui tam injusta contra Ecclesiam praecepisset. Postea vero cum Mediolanum revertitur, posito Imperatore in Ecclesia, de eadem causa tractavit in populo: in quo Tractatu introduxit Domini personam loquentis (Sozom. Hist. Tripart. l. VII, c. 8; l, IX, c. 30). Ego te ex ultimo Imperatorem feci, ego tibi exercitum inimici tui tradidi, ego copias quas ille adversum te exercitui suo praeparaverat dedi, ego inimicum tuum in potestatem tuam redegi, ego de semine tuo supra solium regni constitui, ego te triumphare sine labore feci; et tu de me inimicis meis donas triumphos? Cui descendenti exedra Imperator ait: Contra nos proposuisti hodie, episcope. At ille respondens, ait, non [Col. 0080B] se contra ipsum, sed pro ipso fuisse locutum. Tunc Imperator: Revera, inquit, dura praeceperam contra episcopum de synagoga reparanda. In monachos vero vindicandum esse a comitibus, qui in tempore aderant, dicebatur. Quibus episcopus: Ego quidem cum Imperatore nunc ago. Vobiscum vero mihi aliter agendum. Atque ita obtinuit, ut illa quae statuta fuerant, revocarentur. Nec prius ad altare accedere voluit, nisi fide sua Imperator illum agere debere testaretur. Cui episcopus: Ergo ago fide tua. Respondit Imperator: Age fide mea. Qua sponsione iterata, jam securus peregit sacerdos divina mysteria. » Ecce duae maximae Ecclesiarum Dei columnae, Hilarius videlicet, et Ambrosius. Alter ex his suo nos docet exemplo non a cibis solummodo, verum etiam a [Col. 0080C] salutatione Judaeorum, quae ab omnibus in invicem communiter exhibetur, diligentius abstinere debere. Alter vero, pro eo quod exusta a Christianis synagoga Judaeorum, labore episcopi ab Imperatore jussa fuerat restaurari, morti se offerre non dubitat, et (quod leve forsitan putaretur, si hodie contingeret) vir sanctus in tantum exhorruit et abominatus est, ut mortem pro tali negotio susceptam martyrii loco non dubitaret sibi esse cessuram. Praevaricatorem etiam indicavit tam injusta contra Ecclesiam praecipientem; et nisi sibi locum audientiae reservasset, ⁜ d solitam pro eo intercessionem se intermissurum [Col. 0081A] testatus est. Quid hic igitur vir Dei credendus est fuisse facturus, si vidisset suo tempore Judaeorum infidelium causa canonica statuta convelli?

III. Nec sanctissimus Cyprianus, et homo Dei Athanasius, minore illos odio abominantur. Quin potius, sicut eorum litterae testes sunt, infidelitatis eorum obstinatissimam impietatem supra omnem gentilium exsecrantur errorem. Quorum religiosissimam fidem et Christo deditam devotionem, omnes Ecclesiarum Gallicanarum reverentissimi gubernatores secuti, totam Judaeorum ex integro pollutissimam societatem fugiendam penitus Christianis omnibus esse sanxerunt: quorum nos de hac re sententias ponere, et ex his quam sit exsecrabile ipsorum consortium decrevimus e vestigio demonstrare.

IV. Alchimus Avitus Ecclesiae Viennensis episcopus, quam eximius doctor orthodoxus et facundus exstiterit, pene tota novit Ecclesia Christi. Sanctus Apollinaris episcopus Ecclesiae Valentinae, quantus fuerit et sit, non solum gesta de eo scripta, sed et crebra ejus miracula usque hodie sublimiter testantur. Sanctus Gregorius Lingonicae Ecclesiae episcopus, quantae sanctitatis et veritatis fuerit, Vita ejus scripta, et finis vitae atque honor ei ab Ecclesia delatus, usque hodie testes sunt. Viventiolus Ecclesiae Lugdunensis episcopus, cujus doctrinae fuerit, non solum ipsa, sed et aliorum de eo scripta testantur. Hi ergo ⁜ a cum aliis viginti reverentissimis episcopis in nomine Domini congregati pro defensione et statu Ecclesiae, de re superius memorata ⁜ b inter caetera [Col. 0083A] statuerunt: « Si superioris loci clericus haeretici cujuscunque convivio interfuerit, anni spatio pacem non habeat: quod juniores clerici si praesumpserint, vapulabunt. A Judaeorum vero conviviis etiam laicos constitutio nostra prohibuit; nec cum ullo clerico nostro panem comedet. quisquis Judaeorum convivio fuerit inquinatus. » Et in conclusione statutorum suorum, confisi de praesentia Domini, sicut ipse ait: « Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, ibi sum ego in medio eorum, ita sanxerunt: Quocirca haec quae superna inspiratione communi consensu placuerunt, si quis sanctorum antistitum, qui statuta praesentia subscriptionibus propriis firmaverunt, necnon et quos eorum Deus esse voluerit successores, relecta integritate observationis excesserit, [Col. 0083B] reum se divinitatis pariter et fraternitatis judicio futurum esse cognoscat. »

V. Sanctus Caesarius Ecclesiae Arelatensis episcopus, cujus meriti et doctrinae fuerit, multa ejus praeclara monimenta designant. Hic cum ⁜ a triginta quinque episcopis et vicariis episcoporum congregatis in unum in nomine Domini, pro defensione et confirmatione catholicae veritatis, inter caetera statuit ita: « Omnes deinceps clerici, sive laici, Judaeorum convivia evitent, et nec eos ad convivium quis accipiat: quia cum apud Christianos cibis communibus non utantur, indignum est atque sacrilegum eorum cibos a Christianis sumi, cum ea quae Apostolo permittente nos sumimus, ab illis judicentur immunda, ac sic inferiores incipiant esse catholici, quam Judaei, [Col. 0083C] si nos his quae ab illis apponuntur utamur, illi vero a nobis oblata contemnant. »

VI. Priscus Ecclesiae Lugdunensis episcopus, Artemius Senonicae, Remedius Bituricae, et sanctus Siagrius Aeduorum episcopus, cum caeteris pluribus, statuta ecclesiastica renovantes, ⁜ b ita definierunt: « Ne Judaei Christianis populis judices deputentur, aut telonarii esse permittantur, per quod illis (quod Deus avertat) Christiani videantur esse subjecti. Ut [Col. 0084A] Judaeis a coena Domini usque prima Pascha, secundum ⁜ c edictum bonae recordationis domni Childeberti regis, per plateas aut forum quasi insultationis causa deambulandi licentia denegetur, et ut reverentiam cunctis sacerdotibus Domini vel clericis impendant, nec ante sacerdotes consessum nisi ordinati habere praesumant. Quod si facere fortasse praesumpserint; a judicibus locorum, prout persona fuerit, distringantur. Et ut nullus Christianus Judaeorum conviviis participare praesumat. Quod si facere quicunque, quod nefas est dici, clericus aut saecularis praesumpserit, ab omnium Christianorum consortio se noverit coercendum, quisquis eorum impietatibus fuerit inquinatus. Et licet quid de Christianis qui aut captivitatis incursu, aut quibuscunque fraudibus, Judaeorum [Col. 0084B] servitio implicantur, debeat observari, non solum canonicis, sed et legum beneficiis jampridem fuerit constitutum: tamen quia nunc ita quorumdam querela exorta est, quosdam Judaeos per civitates aut municipia consistentes in tantam insolentiam et proterviam prorupisse, ut nec reclamantes Christianos liceat ad pretium de eorum posse servitute absolvi; idcirco praesenti concilio, Deo auctore, sancimus, ut nullus Christianus Judaeo deinceps debeat deservire; sed datis pro quolibet bono mancipio XII solidis, ipsum mancipium quicunque Christianus, seu ad ingenuitatem, seu ad servitium, licentiam habeat redimendi. Quia nefas est ut quos Christus Dominus sanguinis sui effusione redemit, persecutorum vinculis permaneant inretiti. Quod si acquiescere [Col. 0084C] his quae statuimus quicunque Judaeus noluerit; quandiu ad pecuniam constitutam venire distuleris, liceat mancipio ipsi cum Christianis ubicunque voluerit habitare. Illud etiam specialiter sancientes, quod si quis Judaeus Christianum mancipium ad errorem Judaicum convictus fuerit persuasisse, et ipso mancipio careat, et legali damnatione plectatur. »

VII. ⁜ d Sanctus Lupus cum aliis viginti et quatuor episcopis, vel vicariis episcoporum, similiter in nomine [Col. 0085A] Domini nostri Jesu Christi congregatis pro causis corporis ejus, quod est Ecclesia, inter multa haec etiam statuit: « Quia Deo propitio sub catholicorum regum dominatione consistimus, a die Coenae Domini usque in secunda sabbati in Pascha, hoc est, ipso quatriduo, procedere inter Christianos, neque catholicis populis se ullo loco, vel quacunque occasione miscere praesumant. »

VIII. In concilio Laodiceno (Capp. 37, 58) statutum est « quod non oporteat a Judaeis, vel haereticis, ea quae mittuntur munera festiva suscipere, nec cum eis festa celebrare, et quod non oporteat azymam a Judaeis accipere, et communicare impietatibus eorum. » Et in alio concilio (Conc. Aurel. I, cap. 19; Arvern. I, cap. 6) : « Ut si quis Judaicae pravitati [Col. 0085B] jugali societate conjungitur, id est, sive Christiano Judaea, sive Judaeo Christiana mulier carnali consortio misceatur; quicunque horum tantum nefas admisisse noscuntur, a Christiano coetu neque convivio et a communione Ecclesiae protinus segregentur. »

IX. Et quia ⁜ a ecclesiastica statuta per apostolica acta firmanda sunt, et ⁜ b nova per vetera, videamus quid de beato Joanne, quem diligebat Jesus plurimum, apostolo et evangelista, antiquissimus et apostolicus doctor ac martyr Christi et Ecclesiae Lugdunensis episcopus Irenaeus dicat (Ap. Euseb., Hist. eccl., l. IV, c. 14. Vide Baron. ad an. 74). Ait ergo: « Et Polycarpus vero, non solum apostolorum in condiscipulatu eruditus, et conversatus cum multis qui Dominum viderunt, sed et ab apostolis collocatus [Col. 0085C] Asiae apud Smyrnensium Ecclesiam episcopus, quem et nos vidimus in prima nostra aetate (diu etenim mansit, et valde senectute prae caeteris longaevus gloriose et luculenter testatus obiit vita), haec docuit semper quae ab apostolis didicit, quae et Ecclesiae tradidit, quae et sola sunt vera; et sunt qui audierint eum quod Joannes Domini discipulus ad Ephesum dum pergeret lavatum, ut vidit intus Cerinthum, exsilivit a balneo non lotus, dicens quia timeret ne balneum corrueret, posito intus Cerintho veritatis inimico. Et ipse vero Polycarpus Marcioni quondam in faciem ipsi venienti et dicenti, Cognosce nos, ei respondit, Cognosco, cognosco primitivum Satanae. Tantum apostoli et discipuli eorum habuere reverentiam, ut ne verbo quidem communicarent cuiquam [Col. 0085D] incaraxanti veritatem. » Ad haec si forte aliquis [Col. 0086A] dicit Cerinthum haereticum fuisse, non Judaeum, noverit temporibus apostolorum non fuisse haereticos nisi ex Judaeis et Samaritanis. Sicut fuerunt Simon et Menander, Hebion et Nicolaus. Sed ex erroribus supradicti Cerinthi cognoscat quod omnia sint Judaica quae astruebat. (Vide Epiphan., l. I, haer. XXVIII, et Iren., l. I, c. 25.) Praedicabat Dominum nostrum Jesum Christum purum fuisse hominem, nec resurrexisse, et circumcidi oportere. Post resurrectionem dicebat terrenum futurum esse regnum Christi in Hierusalem, et homines in carne iterum concupiscentiis et vitiis subjectam conversationem habituros ad legales festivitates rursum celebrandas, et hostias carnales iterum jugulandas. Sed et ex suprascriptis statutis advertat [Col. 0086B] multo detestabilius exsecranda et vitanda consortia Judaeorum, quam caeterorum haereticorum. Quia si omnes propterea detestandi sunt, quoniam inimici veritatis existunt; multo illi magis qui majores exercent inimicitias. Re etenim (Aug. in Matth. l. I, c. 11) vera proprium est haereticorum in aliquibus communiter sentire cum Ecclesia, in aliquibus dissentire ab ea, hoc est, ex parte blasphemare, ex parte veritati consonare; Judaeorum autem ex toto mentiri, ex toto blasphemare Dominum et Deum nostrum Jesum Christum et Ecclesiam ejus, et nihil de eo verum credere nisi mortem: quanquam nec in eo verum credant, eo quod mortem ejus caeterorum hominum mortibus similem dicant, hoc est, ex necessitate naturae, non ex voluntate misericordiae. Propter hoc [Col. 0086C] maledicere eos Dominum et corpus ejus in omnibus orationibus suis, sicut et ante prophetatum est voce Domini dicentis ad Patrem: Maledicent illi, et tu benedices. Si ergo hostes catholicae fidei propterea exsecrandi sunt et cavendi, quia inimici sunt veritatis; super omnes infideles, incredulos, vel haereticos, detestandi sunt Judaei, quia nullum genus hominum invenitur cui ita libeat maledicere Dominum. Quod nobis non minime notum est, qui quoditie pene cum eis loquentes, mysteria erroris ipsorum audimus.

X. Dicunt denique Deum suum esse corporeum, et corporeis liniamentis per membra distinctum, et alia quidem parte illum audire ut nos, alia videre, alia vero loqui, vel aliud quid agere; ac per hoc humanum corpus ad imaginem Dei factum, excepto [Col. 0086D] quod ille digitos manuum habeat inflexibiles ac rigentes, [Col. 0087A] ut pote qui nil manibus operetur. Sedere autem more terreni alicujus regis in solio, quod a quatuor circumferatur bestiis, et magno quamvis palatio contineri. Cogitare etiam illum multa superflua et vana; quae quia ad effectum cuncta venire nequeant, vertantur in daemones. Sed et innumera infanda de Deo, ut diximus, suo praedicant, ac tale colunt simulacrum, quod ipsi sibi in cordium suorum simulacra finxerunt et statuerunt, non verum, inconvertibilem atque immutabilem Deum, quem penitus ignorant. Litteras quoque alphabeti sui credunt existere sempiternas, et ante mundi principium impetrasse diversa ministeria, quibus eas oporteat in saeculo praesidere. Legem vero Mosaicam multis annorum curriculis ante mundum fuisse scriptam. Nec [Col. 0087B] non affirmant plures esse terras, plura inferna, pluresque coelos: quorum unum, quod ipsi vocant Racha [ ▩ [Hebrew text] Rakiah, firmamentum], id est, firmamentum, molas Dei sustentare asserunt, quibus manna sumendum angelis molatur in escam. Alterum vero appellant Araboth, in quo Dominum astruunt residere, et hoc esse in Psalmo secundum illos: Iter facite ei qui caballicat super Araboth (Psal. LXVII, 5). Habere Deum propterea septem tubas, quarum una mille ei cubitis metiatur. Et quid plura? Nulla Veteris Testamenti pagina, nulla sententia est, de qua vel a majoribus suis non habeant conficta et conscripta mendacia, vel ipsi usque hodie nova semper superstitione confingant, et interrogati respondere praesumant. Nam et in doctrinis majorum suorum legunt, [Col. 0087C] Jesum juvenem quemdam fuisse apud eos honorabilem, et magisterio Baptistae Joannis eruditum, quamplures habuisse discipulos, quorum uni propter duritiam et hebitudinem sensus, Cephae id est Petrae nomen imposuerit. Et cum exspectaretur a populo ad diem festum, quosdam ei de schola sua pueros occurrisse, qui illi ex honore et reverentia magistri cantaverint, Osanna filio David. Ad extremum vero, propter plura mendacia accusatum, Tiberii judicio in carcerem retrusum, eo quod filia ipsius (cui, sine viro, masculi partum promiserat) lapidis conceptum intulerit. Inde etiam, veluti magum detestabilem, furca suspensum; ubi et petra in capite percussum atque hoc modo occisum, juxta quemdam aquaeductum sepultum, et Judaeo cuidam ad custodiam commendatum; [Col. 0087D] noctu vero subita aquaeductum inundatione sublatum, Pilati jussu per duodecim lunas quaesitum, nec usque inventum. Tunc Pilatum hujusmodi ad eos promulgasse legem: « Manifestum est, inquit, resurrexisse illum sicut promiserat, qui et a vobis per invidiam peremptus est, et neque in tumulo, neque [Col. 0088A] in ullo alio invenitur loco. Et ob hanc causam praecipio ut adoretis eum. Quod qui facere noluerit, partem suam in inferno futuram esse cognoscat. » Haec autem omnia ideo seniores eorum confinxerunt, et ipsi stulta obstinatione lectitant, ut talibus commentis tota et virtutis et passionis Christi veritas evacuetur, et ut adoratio non ei ut Deo veraciter exhiberi debeat, sed Pilati tantum lege illi delata sit. Sed et Petrum nequaquam per angelum, secundum fidem nostram, de carcere eductum, sed Herodis misericordia, apud quem plurimum ejus sapientia fuerit conlaudata. Denique et Christianos idola asserunt adorare, et virtutes quae apud nos sanctorum intercessionibus obtinentur, a diabolo fieri dicere non exhorrescunt. Pro quibus omnibus summo eos [Col. 0088B] odio dignissimos esse quis ambigat? sicuti et odiendos illos demonstrat scriptura, quae dicit juxta Hebraicam videlicet veritatem: Qui contradicunt tibi, scelerate elati sunt frustra adversaii tui (Psal. LXXXII, 3). Nonne et odientes te, Domine, odivi? Et contra adversarios tuos distabui? Perfecto odio oderam illos, inimici facti sunt mihi (Psal. CXXXVIII, 21, 22). . Quo zelo Dei fervens beatus Hieronymus in quodam loco sic de ipsis ait: « Si expedit odisse homines et gentem aliquam detestari, miro odio aversor concisionem. Usque hodie enim persequuntur Dominum nostrum Jesum Christum in synagogis Satanae. » Itemque alibi (Epist. 151, quaest. 10): « Quantae, inquit, traditiones Pharisaeorum, quas hodie deuteroseis vocant, et quam aniles sint fabulae, revolvere nequeo. [Col. 0088C] Pleraque tam turpia sunt, ut erubescam dicere. Dicam autem unum in ignominia gentis inimicae. Praepositos habent synagogis sapientissimos, quosque foedo operi delegatos, ut sanguinem virginis sive menstruatae, mundum vel immundum, si oculis discernere non potuerint, gustu probent. Praeterea, quibus jussum est ut diebus sabbatorum sedeat unusquisque in domo sua, et non egrediatur, nec ambulet de loco in quo habitat; si quando ea juxta litteram coeperimus arctare ut non ambulent, non jaceant, non stent, sed tantum sedeant, si velint praecepta servare; solent respondere et dicere, ⁜ a Rab Achibas et Simeon et ⁜ b Hillel magistri nostri tradiderunt nobis ut duo millia pedes ambulemus in sabbato, et caetera hujusmodi, [Col. 0088D] doctrinas hominum praeferentes doctrinae Dei. »

XI. Cum igitur tot tantisque immunditiis et sensuum et operum polluantur, impletur prorsus in eis sermo Aggaei prophetae, quo praecipiente sibi Domino ita interrogat sacerdotes: Si tetigerit pollutus in anima ex omnibus his, panem videlicet, aut pulmentum, aut vinum, aut oleum, aut omnem cibum, nunquid [Col. 0089A] contaminabitur? Et responderunt sacerdotes, et dixerunt: Contaminabitur. Et respondit Aggaeus et dixit: Sic populus iste, et sic gens ista ante faciem meam, dicit Dominus, et sic omne opus manuum eorum (Aggaei II, 4). Quod autem horum omnium causa inter carnales Israelitas et spiritales Judaeos necessario divisionem fieri oportet, mystice Dominus per Zachariam prophetam designat dicens: Et praecidi virgam meam secundam, quae appellatur funiculus, ut dissolverem germanitatem inter Judam et Israel (Zach. XI, 14). Nam, juxta Apostolum, quae pars fideli cum infidele? quae societas luci ad tenebras? quae conventio Christi ad Belial? In quo advertendum est quia sicut infideles sponte sequestrantur ab ecclesia stica communione, ut in nullis velint mysteriis participare [Col. 0089B] fidelibus, ita et fideles devote separare se debent et convictu et societate infidelium; et si locis necdum valent, donec tempore ut et locis segregentur, sicut idem fideles, quod est Ecclesia, ad Deum clamant dicentes: Judica me, Deus, discerne causam meam de gente non sancta; quod tunc perfecte implebitur, quando fiet illud quod Joannes Baptista Dominum praedicit esse facturum, sic loquens: Cujus ventilabrum in manu sua, et permundabit aream suam, et congregabit triticum in horreum, paleas autem comburet igni inexstinguibili. Ante passionem enim suam Dominus nolens adhuc sumere panem filiorum de mensa, et mittere canibus, aiebat discipulis: Non sum missus, nisi ad oves quae perierant domus Israel. Et mulieri Chananaeae loquebatur: ⁜ a Sine prius saturari [Col. 0089C] filios. Ac si diceret: Offeratur primum panis qui de coelo descendit, filiis qui nutriendi sunt ad vitam; illisque assumptis, caeteri qui remanserint fastidiosi, cum dixerint: Durus est hic sermo: Quis potest eum audire? Quomodo potest hic dare nobis carnem suam ad manducandum? transeant ministri mensae Dominicae ad canes esurientes, id est, apostoli ad gentes, sicut beata Maria Dei genitrix repleta Spiritu sancto praedixerat: Esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes (Luc. I, 53). Et multo ante Anna genitrix Samuelis: Repleti prius, pro panibus se locaverunt, et famelici saturati sunt. Et inter has medius propheta Isaias ait: Ecce dominator Dominus exercituum auferet ab Hierusalem et ab Juda omne robur [Col. 0089D] panis (Isa. III, 1).

XII. Quod tali ordine coepit impleri. Dixit primum Dominus praedicatoribus suis: In vias gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne intraveritis. Ascensurus vero ad coelos ait: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae. Ut scilicet prius a Judaea apostolorum repulsa praedicatio, [Col. 0090A] tunc nobis in adjutorium fieret, cum hanc illa ad damnationis suae testimonium superba repulisset. Cumque hoc impleri coepisset, et jam tempus advenisset ut implerentur prophetiae de assumptione gentium et repulsione Judaeorum, praedicantibus Paulo et Barnaba, et concurrentibus audire verbum Domini, sicut scriptum est in Actibus apostolorum: Videntes turbas Judaei, repleti sunt zelo, et contradicebant his quae a Paulo dicebantur, blasphemantes. Tunc constanter Paulus et Barnabas dixerunt: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei. Sed quoniam repellitis illud, et indignos vos judicatis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes. Sic enim praecepit nobis Dominus: Posui te in lumen gentibus, ut sis in salutem usque ad extremum terrae. Audientes autem gentes, gavisae sunt, [Col. 0090B] et glorificabant verbum Domini; et crediderunt quotquot erant praeordinati ad vitam aeternam. Disseminabatur autem verbum Domini per universam regionem. Judaei autem concitaverunt mulieres religiosas et honestas, et primos civitatis, et excitaverunt persecutionem in Paulum et Barnabam, et ejecerunt eos de finibus suis. At illi excusso pulvere pedum in eos, venerunt Iconium. Discipuli quoque replebantur gaudio et Spiritu sancto. Item in eodem libro: Instabat, inquit, verbo Paulus, testificans Judaeis esse Christum Jesum. Contradicentibus autem eis et blasphemantibus, excutiens vestimenta sua dixit ad eos: Sanguis vester super caput vestrum, mundus ego, ex hoc ad gentes vadam. Et migrans inde, intravit in domum cujusdam nomine ⁜ b Titi Justi. Item ibi: Ingressus [Col. 0090C] autem synagogam Paulus, cum fiducia loquebatur per tres menses disputans et suadens de regno Dei. Cum autem quidam indurarentur, et non crederent, maledicentes viam Domini coram multitudine, discedens ab eis, segregavit discipulos. In quibus verbis subtilissime pensandum est quia sicut paulatim crescebat numerus fidelium ex gentibus, et duriores fiebant Judaei adversus verbum Domini, desinebantque credere, sic paulatim ostensa est et segregatio praedicatorum ab eis. Nam et vestimenta sua et pedum pulverem excusserunt in eos; adimplentes praeceptum Domini, qui discipulos ad praedicandum mittens, ait: Et quicunque non receperit vos, nec audierit sermones vestros; exeuntes foras de domo vel civitate, excutite [Col. 0090D] pulverem de pedibus vestris. Amen dico vobis, tolerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorrhaeorum in die judicii, quam illi civitati. Pulverem vero de pedibus jubentur excutere in testimonium laboris sui, quod ingressi sunt civitatem, et praedicatio apostolica ad illos usque pervenerit. Sive excutitur pulvis ut nihil ab eis accipiant, ne ad victum quidem necessarium, [Col. 0091A] qui Evangelium spreverint. Sic enim a doctoribus exponitur excussio pulveris, non solum in Evangelio, ubi praecipitur, sed et in Actibus apostolorum, ubi perficitur.

XIII. Et inde est quod in primis quidem, quando segregati sunt in opus Paulus et Barnabas, per singulas civitates leguntur intrasse synagogas Judaeorum, et sabbatis disputasse de regno Dei, id est, quando collectae fiebant Judaeorum. In secunda autem circumcisione [ F., circumitione] per singula iterum loca Paulus et Silas leguntur suscepti esse a fratribus, et mansisse apud fratres. Unde et ascendentibus Paulo et sociis ejus Hierusalem, ierunt cum eis aliqui ex discipulis a Caesarea, ⁜ a deducentes secum, ut hospitarentur, Mnasonem quemdam Cyprium [Col. 0091B] antiquum discipulum. Et cum venissent Hierosolymam, exceperunt eos fratres.

XIV. Atque istius regulae districtionem servat ubique Vas electionis, et magister gentium Paulus: quod diligenti cuique lectori, vel auditori facile est ex ipsis gestis ejus agnoscere. Denique et in Philippis cum praedicaret, nec in domum Lydiae purpurariae, licet colentis Deum, introisse legitur, aut mansisse, prius quam cum omni domo sua in Christum credens baptizaretur: nec in illius similiter domum qui custos erat carceris ingressus est, aut humanitatis ejus obsequiis usus est, donec etiam ipse credens Domino, cum omni domo sua baptizatus, dignus fieret tantum apostolum habere convivam. Sed et cum venisset Tyrum, non nisi cum discipulis septem [Col. 0091C] scribitur mansisse diebus. Similiter autem et apud Caesaream in domo Philippi evangelistae, cui quatuor erant filiae virgines prophetantes, hospitio functus esse memoratur, ubi et per aliquantum temporis, cum custodia detineretur, sui illi tantummodo leguntur ministrasse. Apud Sidonem quoque humane tractatus a Julio centurione, ad amicos tantummodo refertur isse, qui erant utique fideles, et sui curam egisse. Itemque cum venisset Puteolis, diebus septem apud fratres mansisse perhibetur. In ipsa autem Roma biennio in suo habitasse conductu. Sed et semper tam ipsi quam his qui secum erant, necessaria quaeque suis se fatetur manibus ministrare. Et cum apud alios prima verbi Dei jaceret fundamenta, ab Ecclesiis fidelium invenitur accepisse stipendia. [Col. 0091D] Necessaria vero, quae ipsi et suis a patre Publii caeterisque Mitilinensis insulae cultoribus imposita narrantur, quis non videat nequaquam ab infidelibus, sed a fidelibus, fuisse suscepta? Nam et patrem Publii salvavit, et tantas apud eamdem insulam infirmitatum curationes exercuit, ut dubium non sit plurimos [Col. 0092A] ex loci illius incolis Christi fidei subjugatos, ac salutis suae nuntium innumeris honoribus prosecutos. Et haec quidem ab apostolo Paulo ita constat esse servata.

XV. Si quis vero et principis apostolorum Petri gesta consideret, videbit etiam ingressum ipsum aliquando ad Cornelium, et eos qui cum ipso aderant, non prius apud illos mansisse aut accepisse cibum, quam sancto Spiritu repleti, et in Christi nomine baptizati, fidelium digni fierent convictu et societate. Sed et apud Joppen, in domo fidelis cujusdam Simonis coriarii hospitatum, esurientem gustare voluisse, ubi et vas linteum plenum diversis animantibus coelitus delapsum vidit, facta ad se voce: Quod Deus mundavit, tu ne commune dixeris. Hoc autem [Col. 0092B] per ter factum esse narratur, ut per fidem sanctae Trinitatis, cunctarum gentium futura mundatio praesignaretur, sicuti jampridem apostolis a Domino praeceptum fuerat, ut euntes docerent omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Tales ergo jam erant et gentiles illi, credentes, baptizati et mundati; cum quibus, ne scandalizarentur hi qui ex circumcisione crediderant, illis absentibus edebat, praesentibus edere dissimulabat. Ubi et illud fideliter considerandum est quod si talis ac tantus apostolus, ne Judaeos fideles scandalizaret, qui adhuc carnalibus legis observationibus utebantur, a gentilium fidelium se convivio subtrahebat, ne contra morem, scilicet Judaeorum, videretur agere, cum gentibus convivando; quo studio [Col. 0092C] Christiani nunc a convictu se debent subtrahere infidelium Judaeorum, ne exemplo hujus illicitae communionis scandalizent socios et participes Christianae religionis, talique facto vel Judaicis videantur superstitionibus favere, vel ecclesiastica convincantur statuta dissolvere?

XVI. Sed et ⁜ b in libris Clementis Ecclesiae Romanae pontificis inveniuntur aliqua a supramemorato Apostolo de hujus rei observatione dicta, quae in his inserere non incongruum existimavimus. Nam licet iidem libri judicentur apocryphi, pleraque tamen ex his testimonia inveniuntur a doctoribus usurpata. Introducit ergo Clemens, cum necdum esset baptismi gratia purificatus, et ob hoc a mensa Petri cum caeteris similibus sequestratus, eumdem Apostolum loquentem [Col. 0092D] sibi his verbis: « Non pro superbia, o Clemens, convivium non ago cum his qui nondum purificati sunt. Sed vereor ne forte mihi quidem noceam, ipsis autem nihil prosim. » Et paulo post: « Nemo ergo vestrum contristetur, ait, a convivio nostro separatus. Parvo enim tempore sequestratur qui cito [Col. 0093A] voluerit baptizari, multo autem qui tardius. Et ideo in vobis est quando velitis ad nostram convenire mensam, et non in nobis, quibus permissum non est sumere cum aliquo cibum, nisi prius fuerit baptizatus. » Haec de scriptis Clementis necessario a nobis prolata sint, volentibus evidenter ostendere ab apostolis traditam hujus rei antiquissimam observationem. Vera enim et ista ducenda sunt, et eo maxime quo ab apostolicis actibus in nullo videntur discrepare.

XVII. An putandi sunt electi Christi apostoli cum Judaeis infidelibus communem habere voluisse mensam, aut potuisse cum eis gratum convivium ducere, de quibus magister gentium Paulus Thessalonicensibus ita loquitur: Vos enim imitatores facti estis, fratres, Ecclesiarum Dei quae sunt in Judaea in Christo [Col. 0093B] Jesu; quia eadem passi estis et vos a contribulibus vestris, sicut et ipsi a Judaeis, qui et Dominum occiderunt Jesum, et prophetas, et nos persecuti sunt, et Deo non placent, et omnibus hominibus adversantur, prohibentes nos gentibus loqui ne salvae fiant, ut impleant peccata sua semper, pervenit autem ira Dei super illos usque in finem. Cum talibus ergo (quos occisores Jesu et prophetarum, persecutores apostolorum, Deo non placentes, omnibus hominibus adversantes, peccata sua semper implentes et sub ira Dei usque in finem saeculi gementes, Vas electionis appellat) vel apostoli credendi sunt ⁜ a commune habuisse convivium, vel fidelium quisque illud debet retinere consortium?

XVIII. Verum quoniam Ecclesiarum quae in Judaea erant in Christo, id est, eorum qui ex Judaeis crediderant, [Col. 0093C] fecit Apostolus mentionem; videndum etiam de illis, utrum et ipsi haec inter suos positi contribules observarent. Et facile hoc ex verbis sancti Lucae possumus agnoscere; quibus ait: Multitudinis autem credentium erat cor et anima una, nec quisquam horum aliquid suum dicebat, sed erant illis omnia communia. Et paulo post: Quotquot, inquit, possessores domorum aut agrorum, vendentes afferebant pretia eorum quae vendebant, et ponebant ante pedes apostolorum. Dividebatur autem singulis, prout cuique opus erat. Et post aliqua rursum ait: Et erant omnes unanimiter in porticu Salomonis. Caeterorum autem nemo audebat se conjungere illis, sed magnificabat eos populus. Neque igitur communem cum eis ducebant victum, cum quibus non habebant ne [Col. 0093D] commune quidem habitationis consortium. Omnia vero quae ipsis erant communia, non undecunque quaesita, sed ex sola fidelium fuerant conlatione et oblatione suscepta. Sed et in maxima necessitate famis quae ⁜ b sub Claudio facta esse memoratur, a [Col. 0094A] Judaeis quidem incredulis, inter quos morabantur, neque expetisse aliquid neque accepisse referuntur, ab his vero qui ex gentibus ad fidem Christi venerant, ne eos ministri, oblationes fidelium pertulerunt. Jam enim tempus instabat ut diceretur fidelibus omnibus, de omnibus inimicis fidei Christianae: Si quis venit ad vos et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, et Ave illi nolite dicere. Qui enim dicit illi Ave, communicat operibus ejus malignis. Secundum quam sententiam, si is qui Ave illi dicit qui a doctrina apostolica exsistit alienus, communicat ab operibus ejus malignis, quanto amplius Judaicae communicat malignitati, qui cum his commune etiam convivium celebrat?

XIX. Et adhuc, ut ab inquinationibus haereticorum [Col. 0094B] vel Judaeorum Christiani fierent cautiores, dicebatur imo et semper dicitur eis: Charissimi, nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus si ex Deo sint; quoniam multi pseudoprophetae exierunt in mundum. In hoc cognoscitur Spiritus Dei. Omnis spiritus qui confitetur Jesum Christum in carne venisse, ex Deo est; et omnis spiritus qui solvit Jesum ex Deo non est; et hic est Antichristus. Itemque ibi: Quis enim est mendax, nisi is qui negat quoniam Jesus non est Christus? Hic est Antichristus, qui negat Patrem et Filium. Omnis qui negat Filium, nec Patrem habet; qui confitetur Filium, et Patrem habet. Ex quibus verbis evidentissime declaratur non solum mendaces sed et Antichristos esse Judaeos, qui cum negent Filium, frustra confitentur Patrem; non autem [Col. 0094C] confitentes Filium, nec Patrem habere merentur; super omnia vero Jesum, qui ex Maria virgine ortus est, Christum esse negantes, Antichristi sibi et nomen pariter et eloquium vindicarunt. Nam quid aliud Antichristus dicturus est, nisi Jesum quidem non fuisse Christum, se autem esse quod ille veluti falso creditus fuerit? In hoc ergo solo blasphemiam Judaeorum superat Antichristus, quod se praesumit nuncupare Christum. In hoc autem Judaei nequitiam aequiparant Antichristi, quod Jesum negare audent fuisse Christum. In tantum igitur Antichristi, in quantum blasphemiae ipsorum blasphemiis consonant Antichristi. Quis autem cum Antichristo mensam habeat communem, et Christo se asserat servare fidem? Aut quis non libenter eorum fugiat necessitatem, [Col. 0094D] quos suum videat blasphemare Salvatorem? et quibus ipsum terribiliter audiat denuntiantem: Vae tibi Corozaim, vae tibi Bethsaida; quia si in Tyro et Sidone factae essent virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cinere et in cilicio poenitentiam egissent. Verumtamen [Col. 0095A] dico vobis, Tyro et Sidoni remissius erit quam vobis in die judicii. Et in Capharnaum, nunquid usque in coelum exaltaberis? usque in infernum descendes. Quia si in Sodomis factae fuissent virtutes quae factae sunt in te, forte mansissent usque ad hanc diem. Verumtamen dico vobis, quia terrae Sodomorum remissius erit in die judicii, quam tibi (Matth. XI, 21, 22).

XX. Corozaim namque, et Bethsaida, et Capharnaum, urbes Galilaeae, idcirco a Salvatore planguntur, quod post tanta signa, atque virtutes, non egerint poenitentiam. Praeferuntur autem eis Tyrus et Sidon, quod naturalem tantum legem calcaverint, istae vero post transgressionem naturalis legis urbes idololatriae et vitiis deditae. Et praeferuntur ideo, quod Tyrus [Col. 0095B] et Sidon et scriptae, etiam signa quae apud eas facta sunt, parvi duxerunt. Et quia revera, licet et non audire veritatem et auditam contemnere perniciosum sit, multo tamen et incomparabiliter pejus est auditam et cognitam contemnere, et contemptam persequi insuper, et blasphemare. Quod apertissime beatus Petrus ostendit, de talibus dicens: Melius fuerat illis non cognoscere viam justitiae, quam post cognitionem retrorsum reflecti. Hoc autem multo adhuc evidentius demonstratur verbis Domini per parabolam sic loquentis: Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca arida, quaerens requiem, et non invenit. Tunc dicit: Revertar in domum meam, unde exivi. Et veniens invenit vacantem, scopis mundatam et ornatam. Tunc vadit et assumit [Col. 0095C] septem alios spiritus nequiores se, et intrantes habitant ibi, et fiunt novissima hominis illius pejora prioribus: sic erit et generationi huic pessimae. Ex quo perspicuum est immundum idololatriae spiritum de corde quondam populi Judaici, cum ei lex data est, recessisse et ambulasse eum diu per loca arida, corda videlicet gentilium infructuosa, atque in his securam sibi voluisse facere mansionem. Sed et inde in adventu Christi, cunctis in eum credentibus nationibus, expulsum, ad pristinam domum reversum, quam invenit Deo quidem vacuam, carnalibus vero legis observationibus ornatam, a Pharisaicis traditionibus veluti mundatam. Et quia vidit eam sui habitatione dignissimam, septem alios nequiores se spiritus assumpsit; [Col. 0095D] et cum his intima ipsius penetrans, novissima ejus pejora fecit prioribus. Majori quippe nunc domus illa plebis Judaicae daemonum numero possidetur, blasphemans in synagogis suis Christum, quam in Aegypto possessa fuerat ante legis notitiam.

XXI. Frustra igitur fautores Judaeorum, nos contristantes, [Col. 0096A] et illos laetificantes, patriarcharum causa honorandos eos putant, et Christianis dicere audent meliores; cum legamus etiam Agarenos, qui nunc corrupto vocabulo ⁜ a Saraceni vocantur, Amalachitas quoque, et Madianitas, atque Afros, ex Abraham genus ducere, ideoque nec eos quisquam vel honorandos vel meliores Christianis debeat existimare. Non solum autem Judaei meliores nobis esse nequeunt, sed et his, quas supra enumeravimus, nationibus pejores inveniuntur: quia illae quidem nec legem acceperunt, isti vero post datam sibi legem, post missos ad se prophetas, etiam Dei filium occiderunt. Si vero, juxta Apostolum, non qui filii carnis, hi filii sunt Dei, sed qui filii promissionis, hi aestimantur in semine; ergo Judaei, quantum a promisso Abrahae [Col. 0096B] semine, id est, Christo, existunt alieni, tantum et filiorum Dei gloria probantur indigni; nec Hierusalem coelestem matrem sortiti sunt, sed Hierusalem terrestris et Agar ancillae, quae in servitutem generat, filii remanserunt.

XXII. Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam et filium ejus. Non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae. Expulsus ergo est de paterna domo Judaicus populus, atque ab haereditate filiorum Ecclesiae, quae per Christum libera effecta est, segregatus. Nam sicut Dominus ait, servus non manet in domo in aeternum, filius manet in aeternum. Omnis autem qui facit peccatum, servus est peccati; nec potest a jugo servitutis istius absolvi, nisi per Dei filium meruerit liberari. Judaei igitur (qui, dicente [Col. 0096C] Domino: Si filius vos liberaverit, vere liberi eritis, ipsi quidem non credunt, se autem semen Abrahae esse et nemini unquam servisse gloriantur) non solum a libertate spiritus efficiuntur extranei, sed et carnalis servitutis inveniuntur obnoxii. Neque hoc solum; sed et filii perseverant diaboli; sicut et Dominus ostendit, dicens eis: Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere. An non patris sui desiderio quotidie satisfaciunt, contemnentes legem, spernentes prophetas, persequentes Ecclesiam, atque ipsum Dei filium blasphemantes? Cum haec ergo ita se habeant, qua ratione servis Dei servi peccati, filiis liberae filii ancillae, haeredibus exhaeredati, Dei filiis filii diaboli praeferentur? Quos Dominus per Isaiam prophetam tanta a servis suis [Col. 0096D] divisione sejungit, ut et nomen pristinum eos amisisse, et inter mortuos ostendat jam deputatos esse, his verbis: Ecce servi mei comedent, et vos esurietis. Ecce servi mei bibent, et vos sitietis. Ecce servi mei laetabuntur, et vos confundemini. Ecce servi mei clamabunt prae exsultatione cordis, et vos ululabitis prae dolore cordis, et prae contritione spiritus ululabitis, et [Col. 0097A] dimittetis nomen vestrum in juramentum electis meis; et interficiet te Dominus Deus tuus, et servos suos vocabit nomine alio; in quo qui benedictus est super terram, benedicetur in Deo amen; et qui jurat in terra, jurabit in Domino amen. Nomine itaque pristino populus Judaicus spoliatus, et incredulitatis suae gladio peremptus, electis Dei nomine alio vocatis, et Christiano vocabulo benedictis, atque in Christi sacramenta juratis, nec exaequari potest, nec corporali saltem victu sociari debet, quibus ne ipsa quidem servitutis appellatione meruit copulari.

XXIII. Si vero et hoc consideremus, quibus virtutibus tabernaculi Dei habitatio, et sancti montis ejus ascensio valeat comparari, non minimum inter eas virtus illa obtinet locum, qua vir justus ita dignus [Col. 0097B] est conlaudari: Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus, timentes autem glorificat. Fideles itaque et timentes Deum glorificandi sunt in omnibus atque honorandi. Populus autem ille qui totus est positus in maligno, quique Dei virtutem et Dei sapientiam non cognovit, ac per hoc in malignitatis et erroris vetustate remansit, pro nihilo in conspectu omnium credentium est habendus; nec pecuniae aut divitiarum suarum causa cuiquam honorandus; sed ob earum potius cupiditatem lepra Naaman aspersus, ab omni fidelium populo per verum Eliseum aquis baptismatis expiato, ut vere sordidissimus atque immundissimus exsecrandus; insuper vero et anathema ei semper et ubique dicendum voce Apostoli, qui ait: Si quis non amat Dominum [Col. 0097C] nostrum Jesum Christum, sit anathema maranatha. Nam si is qui non amat Dei filium, anathema est; ergo qui odit, qui persequitur, qui blasphemat, multo adhuc detestabilius anathematizandus est. Si quis porro amicitiis libenter ipsius indulget, nec ferre illi impiae societatis auxilium erubescit, merito et ipse audiet quod Josaphat rex per prophetam Domini increpatus audivit; Impio praebes auxilium, et his qui oderunt Dominum amicitia jungeris, et idcirco iram Domini mereris. Et quidem rex ille in caeteris omnibus justitiae testimonium accepit; sed in hoc solummodo offendit, Deique iram promeruit, quod impiis et Deum odientibus auxilium praebere et amicitias non exhorruerit copulare: quos utique non esse alios quam eos qui a domo David se ipsos [Col. 0097D] exciderant, evidenter Scriptura designat; sicut et hi impii, et inimici semper Dei filio Judaei, a veri David domo, quae est Ecclesia, se ipso segregant, et a regno Christi abscisi, regnum exspectant ac desiderant Antichristi, quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui. Non solum autem ipsum, sed et istos qui voluerunt regnare super se, secundum Evangelii parabolam, accepto coelorum regno, regrediens jubebit interfici se praesente.

XXIV. Erepti igitur de potestate tenebrarum Christiani, et translati in regnum filii charitatis Dei, nullatenus debemus eorum convictu et societate pollui, a quorum erroribus omni genere probamur [Col. 0098A] absoluti. Meminisse etenim nos oportet quomodo et propheta ille, qui de Juda missus fuerat in Bethel, ubi ab Jeroboam rege Samariae vitulus aureus colebatur, a Deo prohibitus ne illic comederet vel biberet, etiam invitanti se regi responderit: Si dederis mihi mediam partem domus tuae, non manducabo panem, neque bibam aquam in loco isto. Insuper et munera oblata sibi ab eodem rege suscipere recusavit. Verum quia postea seductus a pseudopropheta quodam, contra praeceptum Domini in eodem loco comedit et bibit, Dei judicio leoni traditus, et ab eo interemptus occubuit. Nam quod in Veteri Testamento religiosi Judaei diligenter abstinuerunt a cibo et potu infidelium, ubi illis praeceptum sit a Domino non facile advertitur; documenta [Col. 0098B] tamen exstant de exemplis sanctorum, sicut de Daniele scriptum est: Proposuit autem Daniel in corde suo ne pollueretur de mensa regis, neque de vino potus ejus; et rogavit eunuchorum praepositum, ne contaminaretur. Concessumque est Danieli, Ananiae, Azariae, et Misaheli, cum caeteri pueri Israelitae vescerentur cibo regio. Quae observantia in tantum inolevit apud Judaeos, ut tempore adventus Domini generalis esset omnium; ita ut dicerent impii Judaei discipulis Domini: Quare cum publicanis et peccatoribus manducatis et bibitis? et non solum hi, sed etiam infideles disceptarent adversus Petrum, qui erant ex circumcisione, dicentes: Quare introisti ad viros praeputium habentes, et manducastis cum illis? Quibus reddita ratione subjunxit, respondisse sibi [Col. 0098C] vocem de coelo secundo: Quae Deus mundavit, tu ne commune dixeris. Ex quo tempore coepit declarari quod beatus Paulus scripsit: Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum (Tit. I, 15). Quo testimonio licet plerique in contrarium utantur, id est, ut propter hoc putent sibi licitum infidelium sumere cibos, tamen nostram omnino confirmat observantiam, ut immundorum immundas noverimus esse mensas, quia inquinatae sunt eorum et mens et conscientia. Quomodo autem immundae non erunt mensae, quorum maledicta sunt horrea et apothecae?

XXV. Sed quia ad maledictiones infidelibus Judaeis a Deo impositas scribendo pervenimus, paulo diligentius a superioribus eas repetamus. Ait itaque [Col. 0098D] Moyses omni populo Israelitico trans Jordanem in solitudine campestri: En propono in conspectu vestro hodie benedictionem et maledictionem; benedictionem, si obedieritis mandatis Domini; maledictionem, si non audieritis mandata Dei vestri. Cum introduxerit te Dominus Deus tuus in terram ad quam pergis habitandam, pones benedictionem super montem Garizim, maledictionem super montem Hebal, qui sunt trans Jordanem. Quae verba cum permagnificis sensibus plena sint, non ante potuerunt impleri, nisi Jordane transito, id est, baptismi sacramento corpore Christi tactis aquis Jordanicis dedicato. Garizim namque, qui interpretatur divisio, significat apostolicam plebem divisam ab infidelium synagoga, [Col. 0099A] sicut Paulus de se ipso ait: Cum autem complacuit ei qui me segregavit de utero matris meae, ut revelaret filium suum in me , non adquievi carni et sanguini. Hebal autem, qui interpretatur vorago vetus, significat carnalem et infidelem Synagogam, quae non acquievit transire ad novitatem spiritus vivificantis, sed maluit remanere in vetustate litterae occidentis. Ibique eis perseverantibus, supervenit immensus fluvius maledictionum, juxta quod scriptum est: Facti sunt principes Juda, quasi adsumentes terminum. Super eos effundam, quasi aquam, iram meam. Et sicut omnes omnino promissiones et benedictiones requieverunt super apostolicam plebem, sic omnes comminationes et maledictiones confirmatae sunt super synagogam Satanae, ipso ordine rei quo [Col. 0099B] Moyses praedixerat verbis dicens: Maledictus eris in civitate, id est, Hierusalem; maledictus in agro mundi dispersus; maledictum horreum tuum. Quod alia translatio sic dicit: Maledictae apothecae tuae, et omnes reliquiae tuae, maledictus fructus ventris tui, et fructus terrae tuae. Maledictus erit ingrediens, nascendo in hanc vitam; et maledictus egrediens (Deut. XXVIII, 17, 18, 19), moriendo videlicet, de hac vita. Et post multa: Advena, inquit, qui tecum versatur in terra, id est, populus gentium, ascendet super te eritque sublimior, effectus videlicet filius patriarcharum, et socius radicis olivae et pinguedinis factus. Tu autem descendes, et eris inferior, abscisus ab olea, et siccus in terra jacens, igni destinatus. Ipse erit in caput, et tu eris in caudam. Et nunc veniunt [Col. 0099C] quidam per se eos conantes levare in caput unde ceciderunt, quasi non debeant esse in caudam: quod utique semper erunt, donec plenitudo gentium introeat, et sic omnis Israel salvus fiat, omnis videlicet salvandus. Nam istorum qui nunc sunt infidelium augebit Dominus plagas, plagas magnas et perseverantes, infirmitates pessimus et perpetuas: quod alia translatio dicit, plagas verissimas, et infirmitates veras. Item ibi: Et convertet in te omnes afflictiones Aegypti quas timuisti, et adhaerebunt tibi. Insuper et universos languores, et plagas, quae non sunt scriptae in volumine legis hujus, inducet Dominus super te, [Col. 0100A] donec te conterat. Hoc profecto est quod supra de Evangelio posuimus: Erunt novissima hominis illius, id est, ad quem spiritus immundus cum aliis septem se ipso nequioribus ingressus fuerit, pejora prioribus.

XXVI. Et haec quidem breviter diximus, ac de multis pauca libavimus; strictim scilicet volentes ostendere quantis benedictionum muneribus dignam praeparaverit Deus apostolicam plebem, quantisque e contrario maledictionibus suis meritis repletam infidelem repulerit synagogam; quatenus et in electis impleretur quod praedictum fuerat; etenim benedictiones dabit qui legem dedit, benedicens eos videlicet juxta Apostolum in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo. Et illis qui nec Moysi [Col. 0100B] litteris, nec verbis Christi crediderunt, ac per hoc justo Dei judicio reprobati sunt, illa maledictio superveniret, quae ab ipso Moyse ita fuerat praenuntiata: Maledictus omnis qui non permanserit in verbis legis hujus, ut faciat ea, nolens audire quod in ea scriptum est: Juxta te est verbum valde in ore tuo, et in corde tuo, ut facias illud. Quod Apostolus sic exponit: Hoc est verbum fidei quod praedicamus. Quoniam si confessus fueris in ore tuo Dominum Jesum, et credideris in corde tuo quod Deus eum suscitavit a mortuis, salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem.

XXVII. Breviter ergo ista a nobis perstricta sint. Nam et cedendum est majoribus, subtilioribus, ac facundioribus, quibus perfacile est altiora et occultiora [Col. 0100C] hujus rei pandere: quod jam jamque fieri oportet, frigescente multorum charitate, abundante ubique iniquitate, incredulorum convalescente improbitate, Antichristi fallacia appropinquante. Atque utinam juberet religiosissimi Imperatoris industria alicui de suis ut colligeret omnia quae a magistris Ecclesiarum in Seripturis sanctis de Antichristo intelligenda, vel exposita, vel signata sunt. Valeret profecto ad cautelam fidei, ad erectionem spei, ad roborandam et commendandam dulcedinem dilectionis Christi. Amen.

Consultatio et supplicatio de baptismo Judaicorum mancipiorum

Agobardus Lugdunensis

⁜ a

Reverendissimis ac beatissimis domnis et dominis [Col. 0100D] et Patribus sanctis, ⁜ b Adalardo, Waleet ⁜ c Helisacharo.

Nuper cum a palatio tempus redeundi nobis jam fuisset indultum, suavissima dilectio vestra sedit et audivit me mussitantem potius quam loquentem contra eos qui querelas Judaeorum astruebant. Cumque audita fuissent a vobis et modificata quae dicebantur altrinsecus, surrexistis, et ego post vos. Vos ingressi estis in conspectu principis: ego steti ante ostium. Post paululum fecistis ut ingrederer. Sed nihil audivi, nisi ⁜ a absolutionem discedendi. Quid tamen vos dixeritis clementissimo principi praefata de causa, qualiterque acceperit, quidve responderit, non audivi. Ad vos postea non accessi, praepediente pudore ignavo, et molestia fatigante me: quae mihi utique accessit, non tam ex involutione rerum, quam ex ignobilitate mentis. Quamobrem recessi turbatus, [Col. 0101B] arripui iter incertus, perveni domum confusus, resedi [Col. 0102A] afflictus. Causas vero hujus afflictionis scriberem. Sed timeo mansuetudini vestrae laborem ingerere. Portitor tamen harum litterarum potest vobis edicere, si patitur longanimitas vestra. Aliqua sane, quae silenda non puto, propter quae mihi et ad fidissi mam paternitatem vestram dirigo, innotesco prudentiae vestrae. Primum, quod summopere mihi necesse est scire, et, ut existimo, etiam omnibus, ut dare dignemini consilium quod divino congruat operi, quid faciendum sit de mancipiis Judaeorum ethnicis, quae illi comparaverunt, et nutriti apud illos, inter nos discunt linguam nostram. Audiunt de fide, vident celebrationes solemnitatum; et per haec compunguntur ad amorem Christianitatis, et desiderant fieri in corpore Ecclesiae, membra Christi; et confugiunt ad Ecclesiam, ⁜ b baptismum postulantes: Utrum [Col. 0103A] videlicet debeamus illis hoc abnegare, an praebere, ubi possumus. De qua re ego quidem talem teneo rationem. Omnem profecto hominem creaturam Dei esse, et in unoquoque homine, quamvis servo, majorem portionem habere Dominum Deum, qui in utero creavit, ad lucem hujus vitae produxit, concessam vitam custodivit, sanitatem servavit, quam illum qui viginti aut triginta solidis datis, fruitur corporis ejus servitio. Nec est qui dubitet quod unusquisque servus, membrorum corporis opera carnali domino debens, mentis religionem soli debeat Creatori.

Propter quod omnes sancti praedicatores, socii apostolorum, docentes omnes gentes et baptizantes, non exspectaverunt dominorum carnalium licentiam [Col. 0103B] ut servos baptizarent, quasi non eos oporteret baptizari, [Col. 0104A] nisi eis permittentibus; sed scientes, et praedicantes, quod servi et domini unum habeant Dominum Deum in coelis, omnes baptizaverunt, omnes in uno corpore redegerunt, omnesque fratres et filios Dei esse docuerunt; ita tamen ut unusquisque in quo vocatus est, ⁜ a in hoc permaneret, non studio, sed necessitate, sed et si qui possent liberi fieri magis uterentur. In promptu est etiam ratione colligere, si qui ethnicorum ad Christum fugiunt, et non recolligimus, sed repudiamus propter ⁜ b carnales dominos, esse impium et crudele, cum humanae animae nullus esse possit dominus, nisi conditor. Sed et illud putamus esse considerandum, quia si religiosus imperator adversus gentes quae a Christi nomine alienae sunt arma movet, et victor effectus, ⁜ c subjicit eos [Col. 0104B] Christo et sociat religioni, opus est pietatis et laude [Col. 0105A] dignum; quomodo negligendum est, si inter subjectos tales existant qui desiderent baptismum? Neque hoc dicimus, ut Judaei perdant pretia quae in talibus dederunt; sed quia offerimus pretia ⁜ a secundum statuta priorum; et illi non recipiunt, putantes sibi favere magistratus palatii, et melius illis cupere, quam caeteris qui supradicta asserunt. Haec sunt de quibus precamur vestrum consilium aut jussionem per vos domini imperatoris. Quod utique necesse non esset, si ille, qui ⁜ b magister est Judaeorum, ita attenderet ut vos ei faciendum dixistis. Nam si secundum vestram jussionem ille consideraret fideliter ministerium nostrum, sicut nos ei honorem exhibere volumus in ministerio suo, nulla esset necessitas injuriam facere interrogando, nisi propter augmentum [Col. 0105B] doctrinae. Caeterum de causis Judaeorum non esset ulla contentio aut discordia, si ille rationabiliter agere voluisset. Nunc autem facite nobiscum secundum charitatem quam diffudit Spiritus sanctus in [Col. 0106A] cordibus vestris, et adhibete consolationem servo vestro, quia sub magno timore diversis anxietatibus torqueor. Si enim petentibus baptismum Judaeis aut servis eorum negamus, timeo damnationem divinam; si damus, timeo offensionem humanam, et tam infestas laesiones domus nostrae. De quibus laesionibus et discordiis, quia in his litterulis scribere indignum duxi, parvum ⁜ c breviculum pietati vestrae direxi, per quem cognoscere valeatis quae sint. Neque dignetur felix mansuetudo vestra mihi irasci, quia importunus vobis existo talia flagitando; sed considerate quia causa est Ecclesiae, ratio fidei, et opus divinum. Insuper et mihi omnis fiducia in vestra sanctitate. Et idcirco assumite sanctum laborem propter aeternam retributionem, et adjuvate Ecclesiam [Col. 0106B] nostram, opem ferendo et instituendo, quoniam debitores estis propter multitudinem fiduciae quam habet in vobis.

De cavendo convictu et societate Judaica

Agobardus Lugdunensis

Beatissimo Patri ⁜ a Nibridio Agobardus in Deo Patre et Domino Jesu sempiternam salutem.

Si ⁜ b locorum vicinitas et rerum tranquillitas sineret, vellem quidem frequentius cum paternitate vestra os ad os loqui, et sive in privatis seu in publicis necessitatibus, consilio semper vestrae sanctitatis institui. Sed quoniam prohibent interjacentium spatia longinqua terrarum, quod verbis nequeo, litteris [Col. 0108A] molior adimplere; meam vobis, imo Ecclesiae Dei, non minimam necessitatem in notitiam perferens, et in quibus ipse parum fortis invenior, virtutis vestrae praesidio, quasi scuto validissimo et muro inexpugnabili, desiderans communiri. Sciat itaque paternitatis vestrae reverenda canities, me ⁜ c anno praesenti, dum paroechiae nostrae populos ⁜ d debita sollicitudine circumirem, et si qua in his depravata [Col. 0109A] videbantur, pro viribus quas Dei gratia largiebatur, veritatis ratione corrigerem, denuntiasse omnibus et praecepisse secundum legem Dei et sanctorum canonum instituta, ut se, tanquam veri cultores Christianae fidei, omni observantia ab infidelium consortio segregarent; non utique gentilium, qui inter nos minime commorantur, ⁜ a sed Judaeorum, qui in nostra hac et in nonnullis aliis vicinis urbibus [Col. 0110A] videntur esse diffusi. Quia et satis indignum ac fidei nostrae inconveniens esse videbatur, filios lucis tenebrarum societate fuscari, et Ecclesiam Christi, quam decet sine macula et ruga sponsi coelestis amplexibus praeparari, maculosae, rugosae ac repudiatae Synagogae contubernio decolorari. Et vere absurdum est virginem castam, ⁜ b uni viro Christo desponsatam, meretricis dapes expetere, et per communionem cibi [Col. 0111A] ac potus non solum in diversa flagitia corruere, verum etiam fidei periculum sustinere; dum ex familiaritate nimia et assidua cohabitatione, aliqui de grege Christiano sabbatum quidem cum Judaeis colunt, diem vero Dominicam illicita operatione violant; nec [non] et jejunia statuta dissolvunt; pleraeque mulierculae, ancillarum jure, aliae ab ipsis velut mercenariae detinentur; nonnullae etiam corrumpuntur; omnes vero hujusmodi vel dominationi, vel libidini, vel deceptioni eorum in commune prostituuntur; adnitentibus in hoc ipsum diaboli filiis, odio subdolo, et fallacibus blandimentis; dum se ⁜ a patriarcharum progeniem, justorum genus, prophetarum sobolem superbo ore proloquuntur; ignorantibus miseris, qui haec audiunt, quod ipsi eorum [Col. 0111B] prophetae gentem peccatricem, populum gravem iniquitate, semen nequam, filios sceleratos, patrem ipsorum Amorrhaeum, matrem Cethaeam, Sodomorum principes, et Gomorrhae populum soleant appellare. Sed et illud pariter nescientibus, quod praecursor Domini Joannes genimina eos dixerit viperarum, et ipse Dominus frequenter illos nunc serpentes, nunc generationem malam, pravam, perversam atque adulteram vocitarit. Unde et in tantum erroris pelagus nonnulli ex vulgaribus ac rusticis abducuntur, ut hunc solum Dei esse populum, apud hos piae religionis observantiam, ac multo certiorem, quam nostra sit, fidem, et seducto suspicentur animo, et ore impio inter pares et consimiles fateantur.

Quod malum cum in plebe nobis commissa videremus excrescere, atque in dies singulos ipsa jam consuetudine propagari, studuimus pro viribus lapsis manum porrigere, et errantes animos ad veritatis lineam revocare: aequum credentes ut quomodo ipsis quondam lex Dei praecipiebat ne cum gentibus matrimonium copularent, neve cum eis commune convivium celebrarent, ne videlicet per consortia nuptiarum et communionem ciborum a divino quidem cultu deficerent, idololatriae autem jugo libertatem animi inclinarent; ita nunc et noster populus inhibeatur, ne cum Judaeis infidelibus vescendi participium, [Col. 0112A] consortium bibendi, habitandi contubernium habere praesumant: ne sub praetextu societatis hujus a simplicitate quidem Christianae fidei exorbitent, Judaicis vero fabulis attendentes, inextricabilibus errorum laqueis implicentur; cumque nos neminem illorum humanitate tanta et benignitate, qua erga eos utimur, ad spiritalem fidei nostrae virtutem valeamus adducere, pars aliqua ex nostris, dum libenter carnalibus eorum victibus communicat, spiritalibus epulis capiatur. Hanc etenim divinae legis providentiam Patres nostri institutis canonicis videntur esse secuti; quorum nos praeceptis, in quantum potuimus, devotis animis obsecuti sumus; periculum scilicet animarum quae nobis commissae sunt pertimescentes, et earum ⁜ b sanguinem de nostris [Col. 0112B] manibus in divino exquirendum judicio formidantes. Tentaverunt porro quidam missi, et ⁜ c Evrardus maxime, qui Judaeorum nunc magister est, religiosum hoc opus nostrum destruere, ac sub obtentu edictorum imperialium labefactare. Quibus nos neque ad horam cessimus, ut divinae legis veritas, et sanctorum Patrum constitutio veneranda, immobili apud nos atque inconvulsa observatione perduret. Nec vero tam feralibus jussis ausi sumus acquiescere, aut religiosissimum ac Deo dignum principem quidpiam divinae legi contrarium, sacris canonibus adversum, saluti Ecclesiae periculosum, credere potuimus praecepisse; cujus ad hoc semper invigilat fidelis industria et pietas admiranda, ut lex Dei ubique servetur, ut canonica instituta perpetua [Col. 0112C] vigeant firmitate, ut salus ac virtus Ecclesiae toto terrarum orbe gloriosius in dies singulos convalescat.

Unde et tu, Pater beatissime, qui columna nunc in omnibus et firmamentum domus Dei crederis, sta super petram ecclesiasticae observationis, immobilis, intrepidus, inconcussus, floccipendens adversariae tempestatis ventos, imbres, ac flumina; quae fundamento quidem domus Dei illidi possunt, ipsam vero subruere non possunt: quia nec portae inferi ⁜ d adversus eam praevalere queunt. Scientes, itaque, Pater venerabilis, omnes qui sub lege sunt, sub maledicto [Col. 0113A] esse, et indutos maledictione, sicut vestimento, quae intravit sicut aqua in interiora eorum, et sicut oleum in ossa eorum, maledictos quoque in civitate, et maledictos in agro, maledictos in ingressu, et maledictos in egressu, maledictum fructum ventris et terrae et pecorum eorum, maledicta eorum cellaria, horrea, apothecas, cibos et ipsorum ciborum reliquias, nec posse quempiam eorum ab hoc tam immani tamque horribili maledicto legis eripi, nisi per eum qui pro nobis factus est maledictum. Sciens etiam in eos qui praedicationem apostolicam nolunt recipere, non solum nullo eorum utendum, sed et pulverem civitatis domus eorum de pedibus excutiendum, remissiusque in die judicii Sodomae et Gomorrhae futurum quam illis, permane et tu in divinae legis observantia, [Col. 0113B] persiste in canonicis institutis, tene quos potes, terre quos potes, noli dicere, nec sinatis quemquam fidelium tantis maledictionibus tamque horrendis damnationibus per maledictorum et condemnatorum profana consortia communicare. Quin potius [Col. 0114A] et ad vicinos coepiscopos ac fratres cohortationum tuarum munimenta transmitte, ut pari omnium consensu et labore communi tantum hoc malum de Christi Ecclesiis auferatur. Impleamus Matris Ecclesiae gaudium, unum omnes dicentes, unum sapientes, unum sentientes, id est, certamen habentes, quia et hoc benignissimi Redemptoris nostri desiderium esse cognoscimus; secundum quod pro nobis Patrem ipse precatur, dicens: Non pro his autem rogo tantum, sed et pro omnibus qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint. Tanta vero nobis est de parte vestra fiducia, ut credamus opus hoc vel conatu vestro staturum, vel vestra, quod absit, remissione [Col. 0114B] lapsurum. Deus autem patientiae et solatii det nobis idipsum sapere in alterutrum, secundum Jesum Christum, ut unanimes uno ore honorificemus Deum et Patrem Domini nostri Jesu Christi. Amen.

Liber adversus legem Gundobadi

Agobardus Lugdunensis

I. Obsecro imperturbabilem mansuetudinem vestram, et tranquillissimam prudentiam, domine imperator [Col. 0113C] benignissime, ut has quas offero paginulas infatigabiliter legere non dedignemini, in contemplationem summae et incommutabilis illius Veritatis, quae est Christus Dominus noster; de cujus dictis et legibus haec sumpta sunt; quique amanter et vigilanter vestrum protegit et juvat imperium. Neque praedicandam tranquillitatem vestram offendat, quod minimus omnium excellentiori hominum haec legenda praesentat. Neque enim est aliud nisi quod vos optime et sublimius nostis.

II. Deus, Dei Filius, homo propter homines factus, viam salutis demonstrans, et electis discipulis magisterium vitae commendans, ascensurus ad coelos, ait illis: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. Et iterum: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis. Illi autem profecti, praedicaverunt ubique Domino cooperante; annuntiataque est ab eis omni creaturae, id est cunctis nationibus mundi, una fides indita per Deum, una spes diffusa per Spiritum sanctum in cordibus credentium, una charitas nata in omnibus, una voluntas, accensum unum desiderium, tradita una oratio; ut omnes omnino ex diversis gentibus, diversis conditionibus, diverso sexu, nobilitate, honestate, servitute diversa, [Col. 0114C] simul dicant uni Deo et Patri omnium: Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum; sicut unum Patrem invocantes, ita unam sanctificationem quaerentes, unum regnum postulantes, unam adimpletionem voluntatis ejus, sicut fit in coelo, optantes; unum sibi panem quotidianum dari precantes, et omnibus dimitti debita. Neque enim quemquam docere potuerunt magistri mundi, lux mundi, sancti apostoli, Dimitte mihi debita mea, aut, et ne me inducas in tentationem, sed libera me a malo; sed [Col. 0114D] unum pro omnibus, et omnes pro singulis clamare. O coelestis fraternitas, o sempiterna concordia, o insecabilis unitas, ab uno auctore derivata, ad unum rerum omnium relata, per quam laetantur coeli, exsultat terra, movetur mare, et plenitudo ejus, gaudent campi, et omnia quae in eis sunt, omnes gentes plaudunt manibus, jubilant Deo in voce exsultationis!

III. Et quam decenter, quoniam omnes fratres effecti, unum Patrem Deum invocant, servus et dominus, pauper et dives, indoctus et eruditus, infirmus et fortis, humilis operator et sublimis imperator. Jam nemo alium dedignatur, nemo sub alio se despicit, nemo super alium extollitur. Quoniam unus panis, unum corpus Christi, imo unus Christus secundum [Col. 0115A] Apostolum sumus; exspoliantes nos veterem hominem cum actibus ejus, et induentes novum, eum qui renovatur in agnitionem secundum imaginem ejus qui creavit eum; ubi non est gentilis et Judaeus, circumcisio et praeputium, Barbarus et Scytha, ⁜ a Aquitanus et Langobardus, Burgundio et Alamannus, servus et liber; sed omnia et in omnibus Christus. Omnia enim illorum sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive mors, sive praesentia, sive futura. Omnia enim, dicitur illis, vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei. Et iterum: Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum corpus sunt; ita et Christus. Etenim in uno spiritu omnes nos in unum corpus [Col. 0115B] baptizati sumus, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi, et uno spiritu omnes potati sumus. Et ne infideliter aliquis cum perpaucissimis se putaret uno spiritu potatum, dicit: Et nemo potest dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto. Divisiones vero gratiarum sunt, atque operationum. Idem autem Dominus, et idem Deus, qui operatur omnia in omnibus, atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult. Nullus ergo horum est hospes et advena; sed sunt cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu, in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino; et qui erant longe, facti sunt prope in sanguine Christi. Ipse est enim pax nostra, qui fecit [Col. 0115C] utraque unum. Et veraciter dicere possumus, qui fecit omnia unum, et medium parietem maceriae solvens, inimicitiam in carne sua, legem mandatorum in decretis evacuans, ut duos condat in semetipsum in unum novum hominem, faciens pacem, et reconciliet ambos in uno corpore Deo per crucem, interficiens inimicitiam in semetipso; et veniens evangelizavit pacem his qui longe fuerunt, et pacem his qui prope: quoniam per ipsum habent accessum ambo in uno Spiritu ad Patrem.

IV. Si ergo Dominus propterea passus est, ut in sanguine suo faceret prope eos qui longe erant, et paries divisionis jam solutus, et interfecta est inimicitia in illo, et omnes reconciliati sunt in uno corpore Deo, et in tantum unum corpus effecti in uno [Col. 0115D] spiritu, ut Christus potius quam Christiani dicantur, sicut suprascripta apostolica sententia declarat dicens: Omnia autem membra corporis cum sint multa, unum corpus sunt; ita et Christus (Non enim ait: Ita et Christiani, sed Christus); cupio per pietatem vestram nosse, si non huic tantae divinae operationis [Col. 0116A] unitati aliquid obsistat tanta diversitas legum, quanta non solum in singulis regionibus aut civitatibus, sed etiam in multis domibus habetur. Nam plerumque contingit ut simul eant aut sedeant quinque homines et nullus eorum communem legem cum altero habeat exterius in rebus transitoriis, cum interius in rebus perennibus una Christi lege teneantur. Et cum forte contingit ut omnes sint veraciter Christiani, fidei veritatem amantes, et invicem sibi, ut charissimi fratres, credant; et nemo alterius testimonium spernat, cum se bonis locutionibus aedificant; si subito contigerit alicui ex ipsis disceptatio in judiciis, nullum poterit habere testem de suis charissimis sociis, cum quibus simul gradiebatur; eo quod non recipiatur testimonium alicujus super ⁜ b Gundobadum, [Col. 0116B] et caetera similia.

V. Hic mihi succurrat, obsecro, benignissime et sacer imperator, patientia vestra; neque indignetur magnanimitas vestra, quod indignus digna loquor, et pusillus grandia; quia per ista (quae) forsitan inemendabilia sunt volo pervenire ad ea quae necessaria et eleemosynae vestrae magnopere apta sunt. Si autem incongrua sunt quae dico, corripiat me justus in misericordia, id est, bonitas vestra, et corripientem non prodat. Mihi tamen servo vestro, licet ultimo, tamen fideli, incongruum videtur, ut Christianus de Christiano, ac per hoc frater de fratre testimonium perhibere non possit. Sicut enim supra dictum est, omnes unum Patrem habentes Deum, fratres sunt, et filii Dei. Hoc etiam Evangelium [Col. 0116C] aperte loquitur. Hinc namque fit, cum vir justus super injustum testificari non permittitur, eo quod alterius legis sint secundum saeculum, qui unius legis esse deberent secundum Deum. Credo etiam quod nullatenus haec agantur sine damno illius unitatis et concorporationis, quae supra demonstrata est sententiis apostolicis. Nam si de testimonio repellendus est aliquis, ille repellatur potius qui alterius fidei vel sectae est, sed et ille cum quo Apostolus nec cibum sumere docet dicens: Si is qui frater nominatur, est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax; cum ejusmodi nec cibum sumere. Et iterum: Quod si quis non obedit verbo nostro per epistolam, hunc notate, neque commisceamini, utique ad mensam. Qui omnes, nisi per [Col. 0116D] satisfactionem poenitentiae regressi fuerint in corpus Christi, sine dubio in corpore remanebunt diaboli, ac per hoc erunt in ejus regno et civitate.

VI. Hic profecto debet esse discretio et divisio inter regnum et regnum, id est, Christi et diaboli, inter civitatem Dei et civitatem diaboli, quae faciunt [Col. 0117A] duas plebes. Nam civitas Dei continet populum acquisitionis, civitas diaboli populum perditionis. Quod si hominibus impossibile est omnes discernere qui sint de civitate Dei, qui vero de civitate diaboli, saltem quos evidentissime ex fructibus propriis cognoscunt, et litterae apostolicae a corpore Christi separatos docent, rejiciant de testimonio. Quos autem una corporis Christi compago tenet, et plerumque non solum unius corporis membrum, verum etiam unius membri sunt membra, cur de mutuo repelluntur testimonio? Quae utilitas est, ut propter ⁜ a legem quam dicunt Gundobadam, cujus auctor exstitit ⁜ b homo haereticus, et fidei catholicae vehementer inimicus (cujus legis homines ⁜ c sunt perpauci), non possit super illum testificari alter etiam bonus Christianus? [Col. 0117B] Ex qua re oritur res valde absurda, ut si aliquis eorum in coetu populi aut etiam in mercato publico commiserit aliquam pravitatem, non coarguatur testibus, sed ⁜ d sinatur perjurare, tanquam non fuerint per quos veritas posset agnosci. Hic manifeste apparet damnosam esse damnabilem legem.

VII. Si autem placeret domino nostro sapientissimo imperatori, ut eos transferret ad legem Francorum; et ipsi nobiliores efficerentur, et ⁜ e haec regio ab squaloribus miseriarum quantulumcunque sublevaretur. Horum enim causa accidit ut frequenter non solum valentes viribus, sed etiam infirmi et senes ⁜ f lacessantur ad certamen et pugnam, etiam pro vilissimis rebus: quibus feralibus certaminibus contingunt homicidia injusta, et crudeles ac perversi [Col. 0117C] eventus judiciorum, non sine amissione fidei et charitatis, ac pietatis, dum putant Deum illi adesse qui potuerit fratrem suum superare, et in profundum miseriarum dejicere. Hic est pessimus error, et ordo confusus, ut pro talibus perversitatibus et Scriptura veritatis contemnatur, et concordia Christiana dispereat, et de Deo, qui natura bonus est, tam indigna sentiatur, ut faveat rapacibus, et adversetur miseris.

VIII. Doctrina Christi docet: Qui vult tecum judicium contendere, et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium. Et iterum: Jam quidem omnino delictum est, quod judicia habetis. Quare non magis injuriam accipitis? Quare non magis fraudem patimini? Isti e contrario dicunt: Pugna securus; quia illum qui tua repetit, aut contendit, absque dubio superabis: et divinum eis promittunt adjutorium, qui tam contrarii existunt evangelicae pietati. Hinc jam ad certamen audaciter proceditur; ubi duo cominus veniunt parati, ut se invicem crebris ictibus caedant pro talibus rebus, quas multo minus amare debuerant, quam se ipsos adinvicem. Nam eum quem occidere aut superare cupit, jussus est ut diligat sicut se ipsum, ⁜ g reiculas illas pro quibus contendit, arbitrari ut stercora, [Col. 0118B] ut Christum lucrifaceret. Ubi tunc est charitas, sine qua perfectus interpres omnium linguarum angelorum et hominum efficitur velut aes sonans aut cymbalum tinniens; sine qua perfectus propheta, et eruditissimus doctor, et ex fide miraculis coruscans, nihil est, sine qua largitas eleemosynarum, et acerbitas martyrii nihil prodest? Milites Christi, qui hanc veraciter habuerunt, subdiderunt in fide mundum Christo, sed moriendo, non occidendo.

IX. Quando erat publica contentio de veritate religionis, cum alii putarent colendam pro Deo creaturam quamlibet, alii docerent solum Creatorem colendum; illi fuerunt victores qui occisi sunt, non qui occiderunt; veritas moriendo declarata est, non [Col. 0118C] occidendo; testes veritatis moriendo creverunt, assertores autem iniquitatis occidendo perierunt. Nam si in hac vita semper innocentes essent victores, et noxii vincerentur, non Pharao occidisset Josiam, sed Josias Pharaonem; non Joannem Herodes, sed Herodem Joannes. Nec sancta illa civitas Hierusalem temporibus gratiae, innumerabilibus turbis monachorum, clericorum et caeterorum fidelium illustris, ⁜ h Saracenis subjiceretur, sicut et aliae civitates et [Col. 0119A] regiones; nec ⁜ a Roma Gothis, ⁜ b paganis et haereticis simul; nec ⁜ c Italia Langobardis: et multa hujusmodi. Non haec idcirco dicimus ut negemus providentiam Dei aliquando absolvere innocentem, et damnare noxios: sed quia nullatenus statutum est a Deo ut haec in omnibus fiat, nisi extremo judicio. Et quia talia certamina vehementer contraria sunt simplicitati et pietati Christianae, et doctrinae evangelicae nimis adversa, absit a mente Christiana ut adversa hujus mundi conflictibus quaerat evadere, et gaudia ejus certaminibus adipisci. Cum e contrario intra sacra missarum solemnia frequenter deprecemur Dominum ut tribuat nobis pro amore suo prospera mundi despicere, et nulla ejus adversa formidare, decet omnino mentem Christianam cum timore et tremore, secundum Apostolum, suam salutem [Col. 0119B] operari, et mente ad futura transire, nec in praesentibus rebus sensum figere; quoniam occultissima Dei dispensatione varii sunt in praesenti tempore rerum eventus, sicut et sacra Scriptura testatur: Sunt justi quibus multa proveniunt, quasi opera egerint impiorum; et sunt impii qui ita securi sunt quasi justorum facta habeant. Et iterum: Etenim quia non profertur cito contra malos sententia, absque ullo timore filii hominum perpetrant mala. Et iterum: Sunt justi atque sapientes, et opera eorum in manu Dei: et tamen nescit homo, utrum amore an odio dignus sit; sed omnia in futuro servantur incerta, eo quod universa aeque veniant justo et impio, bono et malo, mundo et immundo, immolanti victimas [Col. 0119C] et sacrificia contemnenti. Sicut bonus, sic et peccator; ut perjurus, ita et ille qui verum dejerat. Hoc est pessimum inter omnia quae sub sole fiunt, quia eadem cunctis eveniunt. Unde et corda filiorum hominum implentur malitia et contemptu in vita sua, et post haec ad inferos deducuntur (Eccle. IX, 1-3). Et iterum: Verti me ad aliud, vidique nec velocium esse cursum, nec fortium bellum, nec sapientium panem, nec doctorum divitias, nec artificum gratiam, sed tempus casumque in omnibus. Nescit homo finem suum. Sed sicut pisces capiuntur hamo, et sicut aves comprehenduntur laqueo; sic capiuntur homines tempore malo, cum eis extemplo supervenerit (Ibid., v. 11, 12). Non enim est in praesenti meritorum retributio, sed in futuro. Non oportet mentem fidelem suspicari [Col. 0119D] quod omnipotens Deus occulta hominum in praesenti vita per ⁜ d aquam calidam aut ferrum revelari velit: quanto minus per crudelia certamina? Propter quod Apostolus praecipit de occultis rebus non judicandum, [Col. 0120A] quoadusque veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium. Concedit tamen judicare inter fratres, ut contentiones sopiantur.

X. Sed utilitas judiciorum constat in discussione causarum et subtilitate investigationum, sicuti et Salomon fecisse legitur in contentione duarum meretricum: cujus et petitio propterea placuit Deo, quia non petivit divitias aut dies multos, sed sapientiam ad discernendum judicium. Sic et Daniel adhuc puer, suscitante Deo spiritum ejus, judicavit duos iniquos judices prudenti subtilitate, per quam liberata est et beata Susanna de injusta damnatione. Nam si haec duo judicia temporibus nostris pervenirent, quid judices dicerent, facile est advertere, ante quos [Col. 0120B] maxime perjuria aut munera finem rebus imponunt. Quanta autem necessaria sit integritas judiciorum regnis et gentibus, Scriptura testatur, dicens: Regnum a gente in gentem transfertur propter injustitias, et injurias, et contumelias, et diversos dolos (Eccli. X, 8). Quae omnia plus quam in caeteris gentibus abundant inter ⁜ e Gundobados, apud quorum legem non licet discussione aut veracium testimonio causas terminare; eo quod libuerit, armis comminari liceat, ne infirmior sua retinere aut reposcere audeat, tanquam veritas armis manifestari egeat: quod nulla auctoritas, nulla ratio credere sinit.

XI. Valet etiam ad hanc rem subtiliter considerandam illud quod in libro Judicum refertur. Cum [Col. 0120C] enim quidam in Gabaa civitate, de tribu Benjamin, commisissent immane flagitium super muliere cujusdam levitis, et congregarentur universae tribus Israel ad hoc facinus puniendum, collecta est etiam tota tribus Benjamin in praedicta civitate Gabaa ad defendendum peccatum illorum. Filii ergo Israel consuluerunt in primis Dominum in Silo, et interrogaverunt quis esse deberet princeps certaminis. Quibus respondit Dominus: Judas sit dux vester. Statimque ut coeperunt urbem expugnare, occisa sunt ex eis viginti duo millia virorum. Deinde fleverunt coram Domino usque ad noctem; et interrogaverunt eum utrum deberent procedere ad dimicandum contra filios Benjamin, an non? Quibus respondit Dominus: Ascendite ad eos, et inite certamen. Quo [Col. 0120D] inito, prostrata ex eis decem et octo millia. Quamobrem venerunt iterum in domum Dei, et sedentes flebant coram Domino, jejunaveruntque usque ad vesperam, et obtulerunt sacrificia; et iterum procedentes [Col. 0121A] ad certamen, interfecerunt omnem tribum Benjamin, praeter illos sexcentos viros. Quis in tali facto non obstupescat? Quis non vehementer expavescat judicium Dei frequenter occultum, nunquam injustum? Certe filii Israel mandatum legis habebant, ut scelera punirent, facinora vindicarent; et non solo mandato legis confisi sunt, sed etiam orantes Dominum interrogaverunt; et eo praecipiente, ad certamen processerunt: et tamen multo plures ex eis occisi sunt antea, et postea punierunt flagitiosos; si tamen ipsi inter sexcentos non remanserunt. Cum haec omnia ita sint, quis est tam temerarius ut credat, si duo ⁜ a pro uno asino molino, aut quidquid sit etiam vilius, contendant, non possit alter cadere, cujus illud esse debere putatur, cum forte aut multa [Col. 0121B] aut majora existant peccata ejus quam alterius, pro quibus puniendus sit? Vere hoc non est lex, sed nex: quae maxime praeterea contemnenda est, quia [Col. 0122A] ab illis excogitata est qui non solum non orabant, sed etiam ⁜ b blasphemabant sapientiam Dei.

XII. Huc accedit aliud quod pia consideratione dignum videtur, ⁜ c de canonibus scilicet Gallicanis, qui quasi superflui aut inutiles a quibusdam respuuntur; eo quod ⁜ d neoterici Romani eos non commendaverint, cum antiqui religiose eos venerati sint; quoniam venerandi et sancti viri eos ediderunt, quorum vitam et sanctitatem crebra miracula commendarunt. Nemo unquam fuit qui tanta sanctorum per Gallias episcoporum audire potuerit, quanta per singula loca litteris mandata et relatu posteris relicta reperta sunt. Et revera, si secundum dictum Dominicum, ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine ejus, ibi est Dominus in medio eorum; quanto [Col. 0122B] magis ubi viginti, aut triginta multo amplius congregati fuerint, non solum in nomine Domini, sed insuper etiam fide praediti, sapientia illustres, vita clari, [Col. 0123A] sanctitate reverendi, signis et prodigiis formidandi? Neque hoc idcirco dicitur, ut passim omnium episcopalium conventuum sanctiones ⁜ a aequali auctoritate recipiendae credantur, ut Nicaeni, Chalcedonensis, et caeterorum generalium ex totius mundi consensu congregatorum et receptorum. Sed quia congrua veneratione pro causis necessariis, quarum definitiones in illis generalibus non inveniuntur, fides sit eis adhibenda religione debita; et melius sit unicuique eorum sequi auctoritatem, quam proprium sensum; et sine aliquo dolore transiri non possit, cum definitiones multorum et sanctorum atque catholicorum praetermittantur, et unius Gundobadi regis [Col. 0124A] haeretici lex attente, quasi a Deo data, tenetur.

XIII. Temporibus praedicti Gundobadi regis Burgundionum, fuit in urbe Vienna sanctus episcopus Avitus nomine, fide catholicus, eloquentia facundissimus, ingenio acerrimus, sacrarum Scripturarum expositor suavissimus, litterarum etiam saecularium doctissimus, et in metris facillimus, sicut et ejus Opera testantur: qui cum eodem Gundobado frequenter ⁜ b de fide altercans, et ⁜ c dialogos in praesenti conficiens, et ⁜ d epistolis absenti respondens, plura et clara ingenii sui et virtutis opera reliquit: qui ipso ⁜ e Gundobado in sua perfidia perdito, successorem ejus ⁜ f Sigismundum regem ad fidem catholicam [Col. 0125A] convertit ⁜ a ; in cujus conversione ⁜ b recitavit homiliam in populo sensuum suavitate plenissimam, et verborum compositione dulcissimam. Quid iste venerandus et sanctus vir saepedicto Gundobado de supradictis certaminibus responderit, audiat, si placet, benignitas vestra. Cum de his inter utrumque sermo esset, et beatus Avitus talia certamina reprehenderet, respondit ei Gundobadus: « Quid est quod inter regna et gentes, vel etiam inter personas saepe singulas, dirimendae praeliis causae divino judicio committuntur; et ei maxime parti cui justitia competit, victoria succedit?» Ad quod beatus Avitus intulit dicens: « Si divinum, inquam, judicium regna vel gentes expeterent, illud prius quod scribitur formidarent, dicente Psalmista: Dissipa gentes [Col. 0125B] quae bella volunt, et illud diligerent quod perinde dicitur: Mihi vindicta, ego retribuam, dicit Dominus. An forte sine telis et gladiis causarum motus aequitas superna non judicat? cum saepe, ut cernimus, pars aut juste tenens, aut justa deposcens, laboret in praeliis, et praevaleat iniquae partis vel superior fortitudo, vel furtiva subreptio. »

XIV. Non autem ista sic dixerim, quasi non eventus belli varios superni nutus sententia moderetur. Sed contingit nonnunquam ut cum ad conflictum sub invocatione divini judicii convenitur, negotii [Col. 0126A] de quo agitur sorte dilata in partem victam, illa magis peccata quae non recolit vindicentur, et pereat ei praesentis causae meritum pro debito peccatorum. Quid cum armatum latronem simplex viator incurrit, et sine ullius declaratione judicii aut cedens nudatur, aut punitur resistens, donec et praedo ipse in alio conflictu, in quo bonam sibi causam judicari optat, pro ista magis judicatus intereat? Quid jam de illa singularium certaminum ambiguitate dicamus, quam frequenter inter gentes quietas furor personalis exsequitur, cum super quacunque repetitione bellantes ambo nonnunquam animas juste ponunt, quibus humanis atque pretiosis vilissima lucra praeponunt, et Dei judicium iracundia invocat, dum impatientia non exspectat? Hic autem interrogo, [Col. 0126B] utrum causa utrique mala fuerit, pro qua bellator uterque occumbit? Atque utinam placeret omnipotenti Deo, ut sub uno piissimo rege ⁜ c una omnes regerentur lege, ea ipsa ad quam et ipse vivit, et proximi ejus respondent. Valeret profecto multum ad concordiam civitatis Dei, et aequitatem populorum. Sed quia hoc grande est, et forsitan homini impossibile, saltem una haec, de qua sermo est, non solum ut inutilis, sed etiam ut noxia, de medio auferretur!

De privilegio et jure sacerdotii

Agobardus Lugdunensis

I. Venerabili in Christo fratri et coepiscopo ⁜ b Bernardo Agobardus in Domino perpetuam salutem. Nuper dum in unum positi colloqueremur, maxime de pressuris, odiis et despectione Ecclesiarum ⁜ c atque clericorum, quae nunc infervescere coeperunt saeculis inaudito et inusitato modo, praecipere mihi dignata est sanctitas vestra, ut aliqua de Scripturis sacris, vel sanctorum Patrum dictis excerperem, quae materiem nobis praeberent ad inquirenda, consideranda et deploranda mala temporis nostri, quae ignoraverunt antecessores et patres nostri; licet Spiritus sanctus loquens in prophetis non tacuerit, qui dixit: Et erit sicut populus, sic et sacerdos: et multa hujusmodi. Visum itaque mihi est parituro sanctae devotioni tuae ut, praetermissis [Col. 0127B] dextra laevaque his quae de remuneratione bonorum et damnatione malorum sacerdotum, a Patribus sollicite ac multipliciter scripta sunt, aliquid medium quod utriusque commune est, de privilegio scilicet et jure sacerdotii, conarer scribendo non explicare, sed considerando diligentius strictim attingere.

II. Praemittendum sane videtur brevissime quod omnes vere fideles membra summi sacerdotis, Dei videlicet ac Domini nostri Jesu Christi, mediatoris Dei et hominum, facti sunt ab eo Patri regnum et sacerdotes, dicunturque genus electum, regale sacerdotium, et sunt sub capite summo ⁜ d unus sacerdos. Propter quod et vitia illa legalia, quae sacerdotem esse inhibent, a corpore et regno summi Sacerdotis excludunt, sicut probabilium Patrum expositio [Col. 0127C] probat. Unde cum sacra lex per Moysen inciperet dari, sacer ille agnus, cujus sanguis in superliminaribus [Col. 0128A] et postibus domorum aspersus, vastatorem prohibuit ingredi domos celebrantium Phase, non jubetur a sacerdotibus sumi, vel a populo sacerdotibus, aut a sacerdotibus Deo offerri, sed ab universo coetu filiorum Israel tolli per familias et domos, juxta numerum animarum quae sufficere possent ad esum ejus. Nec excipiuntur quilibet ⁜ e indigni et immundi, sed omnibus hoc in commune praecipitur; solis duntaxat alienigenis sejunctis, advenis vero et mercenariis conjunctis. Denique et ipse agnus, licet sine macula esse jubeatur, ab ovibus tamen et capris secundum antiquam translationem mandatur assumi, et cum amaritudine comedi.

III. Ut igitur liquido pateat eminentia vel dignitas in commune sacerdotii, consideremus a principio [Col. 0128B] mundi gradus ejus. Primogeniti, si tamen dici liceat, primi hominis, primi leguntur sacerdotale ministerium peregisse, Cain videlicet et Abel, id est, Deo hostias obtulisse: quorum unus improbatus est, et sacrificia ejus non sunt respecta. Et hoc idcirco fieri potuit, quia non populi, sed propria vota obtulit; licet causa reprobationis alia exstiterit. Nam in consequentibus nunquam invenies ut oblata pro aliis reprobata sint, etiamsi is qui obtulit indignus fuerit, si tamen fide de domo fuit, aut in domo obtulit, in qua agnus vescendus est, sicut lex praecipit dicens: In una domo comedetur, nec efferetis de carnibus illius foras. Sed magis eorum corda pensantur, qui per sacerdotes, qualescunque illi sint, offerunt, sicut multis ostendi potest. Unde et de bonis sacerdotibus [Col. 0128C] Dominus ait: Si steterint Moyses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum. Et iterum: [Col. 0129A] Non est mihi voluntas in vobis, et munus non suscipiam de manu vestra. E contrario autem, etiam auditu hominum et visu nostro didicimus oblata Deo [Col. 0130A] per sacerdotes reprehensibilis vitae, ita accepta, ut etiam ⁜ a infirmitates corporum curarent: qui fortassis cum aliis reprobis dicturi sunt Deo, Domine, [Col. 0131A] Domine, in nomine tuo daemonia ejecimus, et virtutes multas fecimus, et caetera. Tale aliquid etiam in libro Judicum legitur de Micha, qui habuit sculptile, atque conflatile, et aediculam separatam, et fecit ephod ac teraphin, et recepit adolescentem quemdam Levitici generis, ut esset ei sacerdos; qui cum esset utique contra fas sculptilium sacerdos, tamen pro filiis Dan consuluit Dominum, et respondit prospera quae ventura erant.

IV. Pertinet quoque ad hanc rationem confirmandam, qua dicimus sacerdotalia obsequia pro populorum meritis dispensari, quod Ezechieli sancto prophetae Dominus loquitur: Linguam tuam adhaerescere faciam palato tuo, et eris mutus, nec quasi vir objurgans, quia domus exasperans est. E contrario autem [Col. 0131B] de Caipha dicitur: Hoc autem a semetipso non dixit. Sed cum esset pontifex anni illius, prophetavit quia Jesus moriturus erat pro gente. Sed cur haec in aliis quaeramus, cum etiam de ipso Domino evangelista dicat: Et non poterat ibi virtutem ullam facere, nisi paucos infirmos impositis manibus curavit, et mirabatur propter incredulitatem eorum. Quam rem alius evangelista apertius loquitur, dicens: Et non fecit ibi virtutes multas propter incredulitatem eorum. Et in istis quidem incredulitatis meritum fuit, ut nec multae apud eos virtutes fierent; et ipsi pauci qui sanati sunt, non sola verbi potentia, sed manuum impositione curarentur. Paralyticum vero centurionis puerum, et mulieris Chananaeae filiam, quae male a daemonio vexabatur, solo verbo restituit incolumitati. [Col. 0131C] Nimirum magnitudine fidei eorum hoc exigente, qua alter dixerat: Tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. Altera ex micis de mensa dominorum cadentibus catellos posse percipere non dubitaverat: quamque miris laudibus Salvator extulit, de centurione quidem dicens: Non inveni tantam fidem in Israel; mulieri vero Chananaeae: O mulier, magna est fides tua: fiat tibi sicut vis. E contrario, inter caeteros veros discipulos, etiam Judae [Col. 0132A] ficto discipulo, et ⁜ a vero proditori, magnam virtutum gratiam contulit, sicut Evangelium narrat, dicens: Convocatis Jesus duodecim discipulis suis, dedit illis potestatem immundorum spirituum, ut ejicerent eos, et curarent omnem languorem, et omnem infirmitatem. Ubi et additur: Duodecim autem apostolorum nomina sunt haec. Primus Simon, qui dicitur Petrus, et Andreas frater ejus; enumeratisque omnibus, postremus ponitur Judas Scariotes, qui et tradidit eum. Deinde sequitur: Hos duodecim misit Jesus. Et post paululum: Euntes autem praedicate dicentes, quia appropinquavit regnum coelorum. Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones ejicite. Cui rei subjungit alius evangelista: Et exeuntes praedicabant ut poenitentiam agerent, et [Col. 0132B] daemonia multa ejiciebant, et ungebant oleo multos aegros, et sanabant. De talibus, bonis videlicet ac malis praedicatoribus, loquens Apostolus, ait: Quid enim? dum omnimodo sive per occasionem, sive per veritatem Christus annuntietur, et in hoc gaudeo, sed et gaudebo.

V. Colligitur itaque ex praedictis rebus, quod nec sacerdotes, cum exaudiuntur, aut praedicando prosunt, meritis suis debent tribuere, sed eorum pro quibus haec agunt; ⁜ b nec populus sacerdotis culpae deputare, sed suae, cum sacerdos nec orando proficit, nec loquendo; licet vario contingat modo, sicut beatus papa Gregorius affirmat, dicens (Homil. 17 in Evang.) : « Saepe enim pro sua nequitia praedicantium lingua restringitur; saepe vero ex subjectorum [Col. 0132C] culpa agitur ut eis qui praesunt, praedicationis sermo subtrahatur.» Haec idcirco dicimus, ut ostendatur et per bonos et per malos bona posse administrari; plerumque autem bonos malis prodesse non posse, et ab utilitate ministerii prohiberi; sicut Dominus de infideli vinea loquens, ait: Et nubibus mandabo ne pluant super eam imbrem. Sed et Jeremiam idem Dominus prohibens: Tu, inquit, noli orare pro populo hoc, nec assumas pro eis laudem et orationem, [Col. 0133A] quia non exaudiam te. Caeterum quod supra diximus de Cain; si pro aliis sacrificium obtulisset, quod sine charitate fieri non potest, nullatenus diceretur, ad Cain et ad munera ejus non respexisse Dominum, in consequentibus melius demonstrabitur, si tamen dare dignatus fuerit Dominus. Interim de excellentia et dignitate sacerdotii vel sacerdotum coepta persequamur.

VI. Noe, per quem restitutum est genus humanum, post diluvium aedificavit altare Domino, et obtulit holocausta; odoratusque est Dominus odorem suavitatis, et ait ad eum: Nequaquam ultra maledicam terrae propter homines. Melchisedec rex Salem, sacerdos Dei excelsi fuisse scribitur; de quo Apostolus: Intuemini, ait, quantus sit hic, cui et decimas dedit [Col. 0133B] de praecipuis Abraham patriarcha. Patres electi, Abraham scilicet, Isaac et Jacob (de quibus Dominus ad David loquitur: Feci nomen tuum sicut unius magnorum qui celebrantur in terra ), aedificasse leguntur altaria. Beatus quoque Job holocausta per singulos dies scribitur obtulisse; et, ut beatus Hieronymus ait, « Antiqua Judaeorum traditio est, quod ante legem omnes primogeniti fuerint sacerdotes, et Deo victimas immolarint. » In lege autem assumitur tribus Levi pro omni primogenito qui aperit vulvam in filiis Israel, fiuntque Levitae Dei, diciturque ad Moysen: Tolle Levitas pro primogenitis filiorum Israel, et pecora Levitarum pro pecoribus eorum, eruntque Levitae mei. Ego sum Dominus. Externus qui ad ministrandum accesserit, morietur. Et res mira, et vehementer [Col. 0133C] stupenda! Omnes Levitae quos numeraverunt Moyses et Aaron juxta praeceptum Domini per familias suas in genere masculino a mense uno et supra, fuerunt viginti duo millia, sicut viginti duae litterae apud Hebraeos, et viginti duo libri divinae auctoritatis in Veteri Testamento. Ut id ipsum sit quod in Deuteronomio dicitur: Scripsit itaque Moyses hanc legem et tradidit eam sacerdotibus filiis Levi, qui portabant arcam foederis Domini, et cunctis senioribus Israelis.

VII. Sed et illud omni admiratione dignum est quod primogeniti filiorum Israel, pro quibus dati sunt filii Levi, fuerunt masculi per nomina sua a mense uno et supra, viginti duo millia, ducenti septuaginta tres. Nam viginti duo, ut dictum est, numero [Col. 0133D] litterarum concinit et librorum, habent supra duplicem centenarium, septemplicem denarium, et simplicem ternarium, numeros in ⁜ a divinis litteris sacratissimos. Ex hoc jam tempore non oportuit esse sacerdotes quoscunque primigenitos, sed tantum Levitas filios Aaron, qui separati sunt a populo, sicut scriptum est: Tribum Levi noli numerare, neque ponas summam eorum cum filiis Israel, sed constitues eos super tabernaculum testimonii. Et post paululum: Cum proficiscendum fuerit, deponent Levitae tabernaculum; cum castrametandum, erigent. Quisquis externorum accesserit, occidetur. Et in tantum [Col. 0134A] sequestrati sunt et praelati populo, ut jubeat Dominus Moysen dicere eis, Aaron scilicet et filiis ejus: Sic benedicetis filiis Israel. Et post benedictionem, Invocabunt, ait, nomen meum super filios Israel, et ego benedicam eis. Non illi benedicent, sed ego; illorum est invocare, meum est benedicere. In quibus verbis non excipit malos, sed de omnibus in commune loquitur, bonis videlicet et malis. Malos dicimus, sicut fuerunt Ophni, et Phinees, Somna, et Phadassur, et caeteri tales, licet isti in praesenti vita receperint vindictam. Nec solummodo sacerdotum fuit orare pro populo, sed et omnium Levitarum, sicut ipse Dominus dicit: Tuli Levitas pro cunctis primogenitis filiorum Israel, tradidique eos dono Aaron et filiis ejus de medio populi, ut serviant mihi [Col. 0134B] pro Israel in tabernaculo foederis, et orent pro eis, ne sit in populo plaga, si ausi fuerint accedere ad sanctuarium. Ubi notandum videtur quia sicut omnes sacerdotes et Levitae sancti et justi esse non potuerunt, ita nec omnes caeteri Israelitae iniqui et peccatores: sed tamen per peccatores sacerdotes et Levitas completa sunt salutaria populi, quae per justos populi impleri non potuerunt. Et quanquam aeterna vita plus digni sunt justi populares quam injusti sacerdotes, tamen sacramenta in quibus salus populi consistit agere possunt injusti sacerdotes, quod non possunt justi populares: scilicet quia valet in qualicunque ministro ipsa vis ministerii, quod non valet justitia in eo cui non conceditur licentia ministrandi. Atque hoc etiam atque etiam Moyses populo inculcat, [Col. 0134C] dicens: Separavit Dominus tribum Levi, ut portaret arcam foederis Domini, et staret coram eo in ministerio, ac benediceret in nomine illius.

VIII. In tantum autem ab aliis intentanda sunt sacramenta altaris, ut dicat Dominus ad Aaron: Tu et filii tui et domus patris tui tecum, portabitis iniquitatem sanctuarii, et tu et filii tui simul sustinebitis peccata sacerdotii vestri. Et post aliqua: Si quis externus accesserit, occidetur. Quod terribiliter legitur adimpletum in Oza, cum adduceret David arcam Domini de domo Aminadab, sicut scriptum est: Et imposuerunt arcam Domini super plaustrum novum, tuleruntque arcam de domo Aminadab, qui erat in Gabaa. Oza autem et Ahio filii Aminadab minabant plaustrum novum. Et post pauca: Postquam autem [Col. 0134D] venerunt ad arcam Nachon, extendit manum Oza ad arcam Dei, et tenuit eam, quoniam calcitrabant boves, et declinaverant eam. Iratusque est indignatione Dominus contra Ozam, et percussit eum super temeritate, qui mortuus est ibi juxta arcam Dei. Cerie Oza injunctum sibi officium agebat, plaustrum minabat; et obsequii ejus esse videbatur, ut arcam Dei, quam recalcitrantes boves inclinaverant, sustentaret. Verum quia non erat officii ejus ut ea contingeret, quod ille sibi visus est fecisse pietate, reputatum illi a Deo est terribiliter in temeritatem, et tantam temeritatem quae statim mortis supplicio plecteretur. [Col. 0135A] Quam rem beatus David in tantum expavit, ut sequatur Scriptura, dicens: Extimuit David Dominum in die illa dicens: Quomodo ingredietur ad me arca Domini? Et noluit divertere ad se arcam Domini in civitatem David; sed divertit eam in domo Obededom Getthaei. Unde et post aliquod temporis, cum audisset quod benedixisset Dominus domui Obededom Getthaei propter arcam Dei, vocatis ad se principibus sacerdotum ac Levitarum, sic legitur praecepisse: Vos qui estis principes familiarum Leviticarum, sanctificamini cum fratribus vestris, et afferte arcam Domini Dei Israel ad locum qui ei praeparatus est, ne ut a principio, quia non eratis praesentes, percussit nos Dominus; sic et nunc fiat illicitum quid nobis agentibus. E contrario Ozias rex, de [Col. 0135B] quo legitur quod requisierit Dominum, et dilexerit eum in omnibus, cum roboratus esset, elevatum est cor ejus in interitum suum, et neglexit Dominum Deum suum; ingressusque templum Domini, adolere voluit incensum super altare thymiamatis; statimque ingressus est post eum Azarias sacerdos, et cum eo sacerdotes Domini octoginta, viri fortissimi, restiterunt regi, atque dixerunt: Non est tui officii, Ozia, ut adoleas incensum Domino, sed sacerdotum, hoc est, filiorum Aaron, qui consecrati sunt ad hujusmodi ministerium. Egredere de sanctuario, ne contempseris: quia non reputabitur tibi in gloriam hoc a Domino Deo. Iratusque est Ozias; et tenens in manu thuribulum ut adoleret incensum, minabatur sacerdotibus; statimque orta est lepra in fronte ejus coram sacerdotibus [Col. 0135C] in domo Domini super altare thymiamatis. [Col. 0136A] Cumque respexisset eum Azarias pontifex, et omnes reliqui sacerdotes, viderunt lepram in fronte ejus, et festinato expulerunt eum. Sed et ipse perterritus acceleravit egredi, eo quod sensisset illico plagam Domini (II Par. XXVI, 16 seqq.). Tali itaque contemptores sacerdotum ultione feriuntur, talis in sacerdotibus fortitudo et constantia praedicatur. Ob hanc et Azarias iste singulari laude attollitur, sicut scriptum est de eo. Azarias sacerdos de genere Aaron, ipse est qui sacerdotio functus est in domo quam aedificavit Salomon in Hierusalem.

IX. Tanta igitur sacerdotibus sacerdotii dignitate collata, praecipitur populo ut eis in cunctis obediat. Ait denique Moyses: Accedent itaque sacerdotes filii Levi, quos elegerit Dominus Deus tuus ut ministrent [Col. 0136B] ei et benedicant in nomine ejus, et ad verbum eorum omne negotium et quidquid mundum vel immundum est judicetur. Quam sit autem perniciosum non obedire sacerdotibus, miro modo etiam per Moysen dicitur: Observa, inquit, diligenter ne incurras plagam leprae; sed facies quaecunque docuerint te sacerdotes Levitici generis, juxta id quod praecepi eis, et imple sollicite. Nam cum lepra infirmitas corporis sit, cur non potius medicis obediendum praecipit, sed sacerdotibus? nisi quia humiliter audiendo sacerdotes declinat quis immunditiam mentis, maxime erroris: ita tamen si sacerdos ea docuerit quae Dominus praecepit. Hoc est enim quod dicit: Facies quaecunque docuerint te sacerdotes, juxta id quod praecepi eis. Nam ⁜ a si sacerdos aliud docuerit quam quod Dominus [Col. 0136C] jussit, quisquis ei auscultaverit, leprosus leprosum [Col. 0137A] sum sequitur, et caecus caecum; et consequenter ambo de castris expellentur, amboque in foveam cadent. Non ergo aliud doceat sacerdos, nisi quod Dominus praecipit, ut salubriter audiatur. Sic et Ezechieli Dominus loquitur: Audies ergo ex ore meo sermonem, et annuntiabis eis ex me. Audies, inquit, non aliunde, sed ex ore meo, et annuntiabis ex me, non ex te: quia qui loquitur mendacium, de suo loquitur. E contrario autem, omne datum optimum, et omne donum perfectum, desursum est, et lux veritatis a patre luminum est; nec est ullum bonum aut verum, nisi ab eo qui solus vere natura est bonus.

X. Sed videamus utrum apostolicae quoque litterae consonanter legi de his doceant. Beatus Paulus apostolus ad Hebraeos scribens: Obedite, ait, praepositis [Col. 0137B] vestris, et subjacete eis. Ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri; ut cum gaudio hoc faciant, et non gementes. Ad Timotheum etiam scribens ait: Qui bene praesunt presbyteri, duplici honore digni habeantur, maxime qui laborant in verbo et doctrina. Dicit enim Scriptura, Non infrenabis os bovi trituranti. Et: Dignus est operarius mercede sua. « Qua in re, ut ait beatus papa Gregorius (Homil. 17 in Evang.), considerandum est quod uni eorum operi duae mercedes debentur, una in via, altera in patria; una quae nos in labore sustentat, altera quae nos in resurrectione remunerat. » Item ad Corinthios, inter multa ad haec pertinentia, dicit: Quis pascit greges, et de lacte gregis non manducat? Nunquid secundum hominem haec dico? An et lex haec [Col. 0137C] non dicit? Scriptum est enim in lege Moysi: Non alligabis os bovi trituranti. Nunquid de bobus cura est Deo? An propter nos utique dicit? Nam propter nos [Col. 0138A] scripta sunt: quoniam debet in spe qui arat arare, et qui triturat, in spe fructus percipiendi. Si nos vobis spiritalia seminavimus, magnum est si vestra carnalia metamus. Et post pauca: Nescitis quoniam qui in sacrario operantur, quae de sacrario sunt, edunt; qui altario deserviunt, cum altario participantur? Ita et Dominus ordinavit his qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivere. Itemque ibi: Obsecro autem vos, fratres, nostis domum Stephanae et Fortunati, quoniam sunt primitiae Achaiae, et in ministerio sanctorum ordinaverunt se ipsos; ut et vos subditi sitis ejusmodi, et omni cooperanti et laboranti. Gaudeo autem in praesentia Stephanae et Fortunati et Achaici, quoniam id quod vobis deerat, ipsi suppleverunt. Refecerunt etenim meum spiritum et vestrum. Cognoscite [Col. 0138B] ergo qui ejusmodi sunt. Item ad Thessalonicenses: Rogamus autem vos, fratres, ut noveritis eos qui laborant inter vos, et praesunt vobis in Domino, et monent vos, ut habeatis illos abundantius in charitate propter opus illorum: pacem habete cum eis.

XI. Haec pauca Veteris ac Novi Testamenti collegimus testimonia, in quibus quasi in speculo contueri valeamus foeditatem nostri temporis, omni lacrymarum fonte plorandam; quando increbuit consuetudo impia, ut pene nullus inveniatur anhelans et quantulumcunque proficiens ad honores et gloriam temporalem, qui non ⁜ a domesticum habeat sacerdotem, non cui obediat, sed a quo incessanter exigat licitam simul atque illicitam obedientiam, non solum in divinis officiis, verum etiam in humanis; [Col. 0138C] ita ut plerique inveniantur, qui aut ad mensas ministrent, aut ⁜ b saccata vina misceant, aut canes ducant, aut caballos, quibus feminae sedent, regant, [Col. 0139A] aut ⁜ a agellos provideant. Et quia tales, de quibus haec dicimus, bonos sacerdotes in domibus suis habere non possunt (nam quis esset bonus clericus qui cum talibus hominibus dehonestari nomen et vitam suam ferret?), non curant omnino quales clerici illi sint, quanta ignorantia caeci, quantis criminibus involuti; tantum ut habeant presbyteros proprios, quorum occasione deserant ecclesias, ⁜ b seniores, et officia publica. Quod autem non habeant eos propter religionis honorem, apparet ex hoc quod non habent eos in honore. Unde et contumeliose eos nominantes, quando volunt illos ordinari presbyteros, rogant nos aut jubent, dicentes: Habeo unum clericionem, quem mihi nutrivi de servis meis propriis, aut ⁜ c beneficialibus, sive ⁜ d pagensibus; aut obtinui ab illo [Col. 0139B] vel illo homine, sive de illo vel illo pago. Volo ut ordines eum mihi presbyterum. Cumque factum fuerit, putant ex hoc quod ⁜ e majoris ordinis sacerdotes non eis sint necessarii, et derelinquunt frequenter publica officia et praedicamenta; impletumque est etiam in nobis quod ait propheta: Populus tuus sicut hi qui contradicunt sacerdoti. Et corrues hodie, et corruet etiam propheta tecum. Et post paululum: Gloriam eorum in ignominiam commutabo. Peccata populi mei comedent, et ad iniquitatem eorum sublevabunt animas eorum. Et erit sicut populus, sic sacerdos, et visitabo super eum vias ejus, et cogitationes ejus reddam ei. Vel illud quod Scriptura alia loquitur, dicens: Post haec verba non est reversus Hieroboam de via sua pessima; sed e contrario fecit de [Col. 0139C] novissimis populi sacerdotes excelsorum. Quicunque volebat, implebat manum suam, et fiebat sacerdos excelsorum. Et propter hanc causam peccavit domus Hieroboam, et eversa est et deleta de superficie terrae (III Reg. XIII, 33, 34).

XII. Forsitan in his duabus sententiis resistat aliquis, [Col. 0140A] dicens: Haec dicta sunt de decem tribubus Israel, quae per Hieroboam recesserunt a domo David, et civitate sancta, ac templo et altari, sive ministerio electorum sacerdotum; et propterea debent de haereticis intelligi, qui recedunt a veri domo David, id est Christi, et a communione vel doctrina sacerdotum catholicorum. Nos ab Ecclesia non recedimus, nec spernimus ⁜ f nutrices ecclesias; sed habemus sacerdotes quates possumus. Consideret qui haec dicit quantis modis receditur a domo et corpore David, et inveniet procul dubio valde congruere in hac re omnibus improbandis factis, sicut et doctores nostri senserunt. Quanquam sunt aliae divinae auctoritatis multae sententiae, in quibus sine contradictione temeratio tantae sanctitatis arguitur. Sicut est illud [Col. 0140B] Malachiae prophetae (I, 8): Si offeratis caecum ad immolandum, nonne malum est? et si offeratis claudum et languidum, nonne malum est? Quae sententia potest quidem et de hostiis carnalibus vel spiritalibus specialiter accipi, intelligitur tamen probabiliter etiam de offerentibus. Verum quia de his, quales esse vel non esse debeant, Patrum dicta sunt plurima, nobis necesse est cum omni cordis contritione tractare, qui in his pessimis temporibus ordinandi et regendi ecclesias ministerium sortiti sumus; ut si ex toto cavere non possumus, saltem quantulumcunque nobis ipsis succurrere studeamus, ne peccatis alienis communicemus, quia nostra superabundant, et cum iniquitates nostrae supergressae sint capita nostra, et sicut onus grave gravatae sint super nos, non contemnamus [Col. 0140C] pie monentem Apostolum ac dicentem: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis.

XIII. Nempe ex quo fides Christi mundo annuntiata est et recepta, non fuerunt rectores ecclesiarum tantis periculis et tam gravibus atque inevitabilibus [Col. 0141A] circumsepti. Quia, sicut jam dictum esse meminimus, mundus in annis prioribus, velut in juventute viguit. At nunc ipsa sua senectute deprimitur, et quasi ad vicinam mortem molestiis crescentibus urgetur. Quod nos absque ambiguo de Ecclesia dicere possumus, quae in annis prioribus ad tolerantiam passionum robusta, in perfectione veritatis erecta, ad ostensionem signorum valida, studio mirandae continentiae et abstinentiae accincta, contra rabiem luporum sollicita, ad resistendum improbis libera. At nunc omnibus infirmitatibus mentis ⁜ a ita est languida, ut ⁜ b ad dicendum quidem nec tutum sit, nec possibile; ad cavendum vero, nec promptum, nec facile. Atque utinam vel dolere digne possemus annos istos famis et sterilitatis, quos per somnium [Col. 0141B] Pharao vidit, Joseph vir sanctus intellexit et exposuit. Quippe fluvius saeculi hujus, de quo ascendere videbantur septem boves pulchrae et crassae nimis, quae pascebantur in locis palustribus, praeteritorum temporum significationem gerit, quae habuere doctores doctrina sublimes, sanctitate fulgidos, in defensione veritatis rigidos. Nunc autem (quod sine gravi dolore dici non potest) ex praedicto flumine jam emergunt aliae boves foedae confectaeque macie: de qua re si juxta gracilitatem sermonis nostri aliquid dicere tentamus, offendimus forsitan ad invicem. Tamen si Deo juvante ⁜ c in unum convenerimus, oportet nos de hoc diligenter et fideliter colloqui: quia et his in quibus sanitas deficit, et infirmitas roboratur, moris est inde cogitare, inde interrogare, [Col. 0141C] ut ad earum rerum perveniant cognitionem.

XIV. Quaeramus etiam ne forte jam prope sit, et timeamus ne nos in perditionem involvat illud quod terribiliter per prophetam dicitur: In die illo, dicit Dominus exercituum, auferetur paxillus qui fixus fuerat in loco fideli, et frangetur, et cadet, et peribit quod pependerat in eo, quia Dominus locutus est. Ita ut consequenter impleatur quod Veritas dicit: Verumtamen filius hominis veniens, putas inveniet fidem super terram? Tamen quia Veritas ipsa dicit iterum: [Col. 0142A] Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi, procul dubio ⁜ d erunt semper in Ecclesia, cum quibus ille sit, eruntque fortissimi ac robustissimi pugnatores Dei, adversum quos ille qui nunc ligatus est in abysso, solutus, totis viribus permittetur belligerare, quos divina gratia idoneos reddet adversum tam immanem bestiam dimicare, et victores de ea existere. Adhortemur itaque nosmetipsos per singulos dies, non deserentes collectionem nostram. Audiamus Dominum per prophetam monentem: Congregate triticum in horreum meum, et sit cibus in domo mea. Triticum utique illud evangelicum, de quo dicitur: Quis putas est fidelis dispensator et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis in tempore tritici mensuram? [Col. 0142B] Beatus enim ille servus, quem, cum venerit Dominus, invenerit ita facientem. At si hoc semper necessarium fuit, quanto magis nunc, quando jam propius est tempus illud, de quo Dominus ait: Ecce dies venient, et mittam famem in terram, non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Dei, et deficient virgines bonae. Interim tamen, sicut alius propheta loquitur: Quid bonum ejus, aut quid pulchrum ejus, nisi frumentum electorum et vinum germinans virgines? In quibus verbis magnopere necesse est unicuique nostrum subire contra semetipsum judicii districtionem, et exigere a semetipso veritatis confessionem, utrum sollicitior sit ad congregandum vinum in quo est luxuria, an vinum germinans virgines.

XV. Haec brevissime de nobis dicta sint, quae pertinent ad officium et ministerium nostrum. Dein dicamus fidelibus laicis, qua fide et spe venerari studeant sacramenta divina in omnibus communiter sacerdotibus; sive sint diligentes sive negligentes, sive sint providi sive torpentes. Sacramenta etenim divina, baptisma scilicet, et confectio corporis ac sanguinis Domini, caeteraque in quibus salus et vita fidelium consistit, tam magna et sancta sunt, ut nec bonorum meritis meliorari, nec ⁜ e malorum perversitate possint deteriorari; cum ad invocationem [Col. 0143A] ⁜ a summi sacerdotis, non humana virtute, sed sancti Spiritus perficiantur ineffabiliter majestate. Nullo modo igitur, sicut beatus Augustinus docet, « sacramentum Christi in bonis ministris approbandum est, in malis respuendum, quasi aut hujus aut hujus sit, cum in utroque idem sit, et non nisi Dei sit. Et quamvis in pessimis bonum sit, etsi hominum qui hoc agunt alius est alio deterior, non ideo illud quod agunt deterius est in illo quam in isto: quia nec in duobus catholicis malis, si unus sit alio deterior, deteriorem baptismum gerit: nec si unus eorum sit bonus, alius malus, in malo malus est baptismus, et in bono bonus, sed in utroque bonus: sicut lumen solis, vel etiam lucernae, non utique deterius est in oculis deterioribus, quam in melioribus; sed idem [Col. 0143B] in utrisque, quamvis eos diverse pro illorum diversitate vel laetificet vel excruciet. »

XVI. Similiter autem et beatus papa Gregorius de non contemnendis divinis sacramentis in qualibuscunque ministris Dei sub quodam congruo exemplo admonet, dicens: « Saepe, fratres mei, solet evenire quod dico, ut persona potens famulum habeat despectum; cumque per eum suis forte vel extraneis responsum aliquod mandat, non despicitur persona loquentis servi, quia servatur in corde reverentia mittentis domini; nec pensant qui audiunt, per quem; sed quid, vel a quo audiant. Ita ergo, ratres, ita vos agite. Etsi forsitan nos digne despicitis, in mente tamen vestra vocantis Domini reverentiam servate. » Idem etiam Pater de eisdem rebus [Col. 0143C] in quadam episcoporum exhortatione sic loquitur (Homil. 17 in Evang.) : « Et per nos quidem fideles ad sanctum baptisma veniunt, nostris precibus benedicuntur, per impositionem manuum nostrarum a Deo Spiritum sanctum percipiunt, atque ipsi ad regnum coeleste pertingunt. Et ecce nos per negligentiam nostram deorsum tendimus. Ingrediuntur electi sacerdotum manibus expiati coelestem patriam, et sacerdotes ipsi per vitam reprobam ad inferni supplicia festinant. Cui ergo rei, cui similes dixerim sacerdotes malos, nisi aquae baptismatis, quae peccata baptizatorum diluens, illos ad regnum [Col. 0144A] coeleste mittit, et ipsa in cloacas descendit? Timeamus haec, fratres. Conveniat actionem nostram ipsum ministerium nostrum. De peccatorum nostrorum cotidie relaxatione cogitemus; ne nostra vita peccato obligata remaneat, per quam omnipotens Deus quotidie alios solvit. »

XVII. Consonanter quoque et beatus ⁜ b papa Anastasius de his docet (Decret., c. 7, 8), dicens: Nam et baptismum quod procul fit ab Ecclesia, sive ab adultero vel a fure fuerit datum, ad percipientem munus pervenit illibatum, quia vox illa quae sonuit per columbam, omnem maculam humanae pollutionis excludit, qua declaratur ac dicitur: Hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Nempe et Judas, cum fuerit sacrilegus atque fur, quidquid egit inter apostolos [Col. 0144B] pro dignitate commissa, beneficia per indignum data, nulla ex hoc detrimenta senserunt. Quidquid ergo ad hominum provectum quilibet in Ecclesia minister pro officio suo videtur operari, hoc totum contineri implendum divinitatis effectu, ita ille per quem Christus loquitur, Paulus affirmat: Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit. Itaque neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus. A Deo autem non quaeritur quis vel qualis praedicet, sed quem praedicet, ut invidos etiam bene Christum praedicare confirmet. Mali itaque bona ministrando, sibi tantummodo nocent, nec Ecclesiae mysteria commaculant. Ac per hoc nullatenus debent metuere qui vel in consecrationibus vel in baptismate mysteria tradita [Col. 0144C] suscipiunt, ne irrita beneficia divina videantur: quia virtutem suam obtinentibus mysteriis, in hoc aliis rea sibi persona non nocet. »

XVIII. Haec igitur sensa Patrum et definitiones posuimus, ut noverint fideles populi, nihil se laedi criminibus sacerdotum in acceptione sacramentorum; si tamen juxta regulam a Domino positam, vel secundum traditionem ecclesiasticam, celebrentur. Caeterum summopere necesse est praecaveri, ut in ordinandis ⁜ c offerendisve ministris non communicemus, ut supra dictum est, peccatis alienis, ⁜ d criminosos videlicet ad sacerdotium promovendo, aut, [Col. 0145A] quod adhuc multo deterius est, ⁜ a ignorantia caecos, qui vel secundum tenorem ecclesiasticum nesciant peragere ipsa mysteria, quod omnino est improbandum et nullo modo admittendum, vel caecis ducatum praebeant ad foveam aeternae damnationis. Quod et Dominus terribiliter se reprobare demonstrat, dicens per prophetam: Quia tu scientiam repulisti, repellam te et ego, ne sacerdotio fungaris mihi. Et iterum: Sacerdotes contempserunt legem meam, et polluerunt sanctuaria mea: inter sanctum et profanum non habuerunt distantiam, et inter pollutum et mundum non intellexerunt. Cum e contrario secundum praecepta apostolica debeamus esse parati semper ad satisfactionem omni poscenti nos rationem de ea quae in nobis est spe, et oporteat praedicatorem esse [Col. 0145B] amplectentem eum, qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere. Quanquam enim sacerdos et vita et doctrina irreprehensibilis esse debeat, quo rite et audiatur et imitetur; tamen si unum horum defuerit, tolerabilius est illi obedire qui bene docet et reprehensibiliter vivit, quam illi qui et nequiter vivit, et quid doceat nescit. Illi namque erant similes de quibus Dominus jubebat, dicens: Quae dicunt facite; quae autem faciunt, facere nolite. Scilicet quia haec observantes, sine sui periculo tales poterant sustinere rectores. De isto autem, cum sit totus inutilis et totus noxius, et sine periculo nec audiri possit nec imitari, recte a quibusdam dictum intelligitur in Evangelio: Si [Col. 0145C] oculus tuus nequam fuerit, totum corpus tuum tenebrosum erit. Rursumque in Proverbiis: Non decent stultum deliciae, nec servum dominari principibus. Itemque ibi: Labia justi erudiunt plurimos. Qui autem indocti sunt, in cordis egestate morientur. Et iterum: Sicut qui mittit lapidem in acervum Mercurii, sic qui tribuit insipienti honorem. Licet haec sententia praecipue illos tangat, qui tales ordinare praesumunt.

XIX. Et quoniam nobis nunc de dignitate sacerdotii sermo est, sed et sacerdotum, si tamen concordent moribus ministerio; in fine opusculi sciendum [Col. 0146A] sollicite est quatuor eorum esse genera, unum amandum, alterum tolerandum, tertium contemnendam, quartum anathematizandum. Amandum itaque genus rectorum est bene viventium, et bene docentium. Tolerandum autem bene quidem docentium, sed reprehensibiliter viventium; aut bene viventium, et propter simplicitatem sensus docere alios non valentium. Hujus generis priores audiendi sunt, non imitandi, sicut Dominus de talibus loquens, ait: Quae dicunt facite; quae autem faciunt, facere nolite. Sequentes, si eorum vita pietati subdita est, pietatisque doctoribus adhaerens, tendunt procul dubio ad finem praecepti, quod est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta. Potest quidem et eorum vita aliquibus [Col. 0146B] esse doctrina. Attamen tales inter perfectos praedicatores deputari non possunt, quia non habent unde proferant nova et vetera. Et sicut Patres dixerunt: « Latratu canum, et baculo pastoris, luporum rabies deterrenda est. » Contemnendum vero, sicut supra diximus, genus est reprehensibiliter viventium, et quid doceant ignorantium. Postremum, quod et anathematizandum diximus, ⁜ b qualitercunque viventium, id est, vel bene vel male, sed tamen male docentium. Sunt enim haeretici, etiamsi bene vivant.

XX. Deprehensi igitur inter tantas ac tales angustias, de quibus viribus nostris evadere non possumus, summopere necessarium est, ut ei qui omnia facere potens est supra quam petimus aut intelligimus, [Col. 0146C] ex toto corde supplicemus, quatenus per abundantiam misericordiae suae tenens manum dexteram nostram, in voluntatem suam dirigat nos, et cum gloria assumat nos; ipse regat regentes, ipse dirigat dirigentes; ut possimus pascere ⁜ c gregem ejus cum disciplina, et non in vasis pastoris imperiti; ipse praestet virtutem et fortitudinem populo, et exhibeat ipse sibi mundum et candidum gregem, atque in omnibus immaculatum ac supernis ovibus dignum, ubi est habitatio laetantium in splendoribus sanctorum, ⁜ d in templo ejus omnes dicamus gloriam, grex simul et pastores, in Christo [Col. 0147A] Jesu Domino nostro, cui est honor et virtus in saecula saeculorum. Amen. Opto te, Pater et frater reverentissime [Col. 0148A] et dilectissime in Christo semper bene valere, et nostri meminisse.

Liber de grandine et tonitruis

Agobardus Lugdunensis

I. ⁜ a In his regionibus pene omnes homines, nobiles et ignobiles, urbani et rustici, senes et juvenes, putant grandines et tonitrua hominum libitu posse fieri. Dicunt enim, mox ut audierint tonitrua, et viderint fulgura, Aura levatitia est. Interrogati [Col. 0147B] vero quid sit aura levatitia, alii cum verecundia, parum remordente conscientia, alii autem confidenter, ut imperitorum moris esse solet, confirmant incantationibus hominum, qui dicuntur. ⁜ b Tempestarii, esse levatam, et ideo dici levatitiam auram. Quod utrum verum sit, ut vulgo creditur, ex auctoritate divinarum Scripturarum probetur necesse est. Sin autem falsum est, ut absque ambiguo credimus, summopere exaggerandum est quanti mendacii reus sit qui opus divinum homini tribuit. Nam per hoc inter duo mortifera maximaque mendacia constringitur, dum testificatur hominem facere posse quod solius Dei est posse, et Deum non facere quae facit. Si vero in mendaciis minorum rerum veraciter est tenendum quod scriptum est: [Col. 0147C] Sermo obscurus in vacuum non ibit; os autem quod mentitur, occidit animam (Sap. I, 11). Et iterum: Perdes omnes qui loquuntur mendacium. Et: Testis mendax peribit. Vel: Testis falsus non erit impunitus. Vel etiam illud quod in Apocalypsi Joannis Apostoli legitur: Beati qui lavant stolas suas, ut sit potestas eorum in ligno vitae, et portis intrent in civitatem. Foris autem canes, et venefici, et impudici, et homicidae, et idolis servientes, et omnis qui amat et facit mendacium. Quanto magis in tam gravi mendacio, ut istud ostendi potest, de quo nunc loquendum suscepimus, quod non minus aliquorum haereticorum mendaciis invenitur. Beatus Paulus apostolus dicit: Invenimur autem et falsi testes Dei, [Col. 0147D] quoniam testimonium diximus adversum Deum, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt: nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. Sicut ergo omnes qui Christum Dominum resuscitatum a Patre praedicant, falsi testes Dei invenirentur, si mortui non resurgerent; sic etiam iste qui admirabile et valde terribile opus Dei Deo aufert ut homini tribuat, falsus est sine dubio testis Dei.

II. Plerosque autem vidimus et audivimus tanta dementia obrutos, tanta stultitia alienatos, ut credant et dicant quamdam esse regionem, quae dicatur Magonia, ex qua naves veniant in nubibus, in quibus fruges, quae grandinibus decidunt, et tempestatibus pereunt, vehantur in eamdem regionem, ipsis videlicet nautis aereis dantibus pretia Tempestariis, et accipientibus frumenta vel caeteras fruges. Ex his item tam profunda stultitia excaecatis, ut haec posse fieri credant, vidimus plures in quodam conventu hominum exhibere vinctos quatuor homines, tres viros, et unam feminam, quasi qui de ipsis navibus ceciderint: quos scilicet per aliquot dies in vinculis detentos, tandem collecto conventu hominum exhibuerunt, ut dixi, in nostra praesentia, tanquam [Col. 0148C] lapidandos. Sed tamen vincente veritate, post multam ratiocinationem, ipsi qui eos exhibuerant, secundum propheticum illud confusi sunt, sicut confunditur fur quando deprehenditur.

III. Verum quia hic error, qui tam generaliter in hac regione pene omnium mentes possidet, ab omnibus ratione praeditis dijudicandus est, proferamus testimonia Scripturarum, per quae dijudicari possit: quibus inspectis, non nos ipsi, sed ipsa veritas expugnet stultissimum errorem, et omnes qui cum veritate sentiunt, arguant vasa erroris, dicentes cum Apostolo: Omne mendacium ex veritate non est. Quod autem ex veritate non est, ex Deo utique non est; et quod ex Deo non est, verba ejus non audit; sicut [Col. 0148D] ipsa per se Veritas dicit: Qui est ex Deo, verba Dei audit. Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis. Quod in alio quoque loco aliis etiam verbis dicit: Oves meae vocem meam audiunt. Propterea vos [Col. 0149A] non auditis, quia non estis ex ovibus meis. Itemque alibi: Omnis qui est ex veritate, audit vocem meam. Omnis itaque qui mendacium credit, aut loquitur, aut astruit quod non est, et tenendo quidlibet quod non est, quo nisi ad non esse tendit? quia item ad non esse tendit; proculdubio ab eo qui est recedit, qui dixit Moysi: Sic dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos. Et de quo beatus Job loquitur: Ipse enim solus est. Atque ut apertius loquamur, veritas essentiam habet, vel potius essentia est in propria substantia, quia subsistit; mendacium vero, quia nullam habet essentiam, nihil enim est, non subsistit. Solus ergo Deus est, quia solus verum esse habet, qui non accepit ut esset. Omnes autem res ab eo creatae, et quidem sunt; sed verum et summum [Col. 0149B] illud esse non habent, quia acceperunt ut essent. Porro mendacia, quia non acceperunt ut essent, nullum esse habent. Ac per hoc, is qui mendacio adhaeret, ei rei adhaeret quae non est: quanquam nec rei dicendum sit. Qui autem ei adhaeret quod non est, non solum ab eo recedit qui fecit eum, sed etiam ab eo ipso quod factus est; quoniam non amplius quam duo esse sunt; unum summum, quod suum esse non accepit ab alio; alterum magnum, quod suum esse a Deo accepit; id est, creator, et creatura. Mendacium igitur, quia non est creator, non est summum esse; quia non est creatura, non est magnum esse; quia nullam habet essentiam, non est ullum esse. Qui ergo vult persistere in eo quod est, non recedat ab eo qui ei dedit esse. Qui autem non vult recedere [Col. 0149C] ab eo qui vere est, fugiat quod omnino non est, id est mendacium.

IV. Quoniam ergo omnis mendax, falsitatis assertor est, et omnis assertor falsitatis, falsus testis est, agens contra veritatem; videamus jam, isti qui opus divinum auctore homine fieri dicunt, utrum fulciantur aliqua auctoritate. In sacris igitur Scripturis, ubi primum grando introducitur, in plagis utique illis quibus Aegyptus percussa est, invenitur. Septima denique plaga Aegypti ista est. Dixit autem Dominus: En pluam hac ipsa hora cras grandinem multam nimis, qualis non fuit in Aegypto a die qua fundata est, usque in praesens tempus (Exod. IX, 18). In his itaque verbis Dominus se ipsum dicit missurum grandinem in crastina, non aliquem hominem, certe [Col. 0149D] nec Moysen aut Aaron, qui justi et Dei homines erant, nec Jamnem et Mambrem incantatores Aegyptiorum, qui scribuntur magi Pharaonis, quos Apostolus dicit restitisse Moysi, sicut et hi resistunt veritati. Jam equidem illi, sicut scriptum est, per incantationes Aegyptias et arcana quaedam projecerant singuli virgas suas coram Pharaone, et versae fuerant in dracones, licet virga Aaron devoraverit virgas eorum. Jam aquas verterant in sanguinem, jam ranas produxerant e fluminibus, licet eas cohibere non possent, sicut Moyses in verbo Domini fecit, ut tantum in flumine remanerent. At cum ventum est ad scyniphas, et nihil inde facere potuissent, dixerunt digitum Dei sibi esse contrarium, nihilque [Col. 0150A] ulterius tale conati. Certe si quilibet homo grandinem potuisset immittere, Jamnes et Mambres immisissent, quia aquas converterunt in sanguinem, et ranas de fluminibus produxerunt, quod isti facere non possunt, qui nunc dicuntur Tempestarii.

V. Sequitur autem in eodem loco Scripturae: Extendit Moyses virgam in coelum, et Dominus dedit tonitrua et grandinem, ac discurrentia fulgura super terram, pluitque Dominus grandinem super terram Aegypti, et grando et ignis mixta pariter ferebantur (Ibid. V, 23). Ecce et hic locus solum Dominum ostendit creatorem et auctorem grandinis, non aliquem hominem. Dicant forsitan isti qui hominibus hoc tribuunt, Moysen extendisse virgam in coelum, et ideo per hominem immissam fuisse tempestatem. [Col. 0150B] Certe Moyses servus Domini erat bonus et justus. Isti autem eos quos dicunt Tempestarios, non audent fateri bonos esse et justos, sed malos potius, et iniquos, et dignos damnatione temporali et aeterna, sed neque servos Dei, nisi forte conditione, non tamen voluntaria servitute. Nam si ad imitationem Moysi homines essent auctores grandinis, servi utique Dei essent, non servi diaboli. Quanquam praemissae sententiae neque illos ejus demonstrant auctores, sed solum omnipotentem Deum. Siquidem et Psalmista, qui hujus et grandinis meminit, de Deo dicit: Occidit in grandine vineas eorum, et moros eorum in pruina, et tradidit in grandine jumenta eorum, et possessiones eorum igni (Psal. LXXVII, 47, 48). Sed quoniam in praesenti loco addit Psalmista [Col. 0150C] immissionem per angelos malos, sciendum quod vindictarum aut probationum flagella per ministros malos exerceat Deus, qui voluntatem quidem nocendi de suo habeant, potestatem autem ab illo accipiant. Sicut enim eorum propria est voluntas nocendi, sic solius Domini potestas ut possint quae volunt. Non est certe hominum potestas, neque bonorum, neque malorum, non est contrariarum fortitudinum potestas, sed solius Domini, qui earum malae voluntati tribuit potestatem, in quantum vult, et abrogat in quantum non vult ut possint. Nam et in alio quoque psalmo Psalmista sic de Deo ait: Posuit pluvias eorum, grandinem, ignem comburentem in terram ipsorum; et percussit vineas eorum, et contrivit lignum finium eorum. Percussit vere, et vere contrivit; sed [Col. 0150D] non homo, neque angelus malus, nisi solus Deus, sine quo legio malorum angelorum neque porcos potuit nocere, et in mare praecipitare. Deus plane, de quo dicitur: Prae fulgore in conspectu ejus nubes transierunt, grando et carbones ignis, et intonuit de coelo Dominus, et Altissimus dedit vocem suam, grandinem et carbones ignis. Et cui cantavimus: Fulgura coruscationem, et dissipabis eos; emitte sagittas tuas, et conturbabis eos. Qui operit coelum nubibus, et parat terrae pluviam, qui dat nivem sicut lanam, mittit crystallum suum sicut buccellas, mittet verbum suum et liquefaciet ea, flabit spiritus ejus, et fluent aquae. Quem laudant de terra, non solum dracones abyssi, verum etiam ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, [Col. 0151A] quae faciunt verbum ejus; non verbum hominis, non verbum angeli mali.

VI. Legimus etiam de grandine in libro Jesu Nave ita: Congregati igitur ascenderunt quinque reges Amorrhaeorum, rex Hierusalem, rex Hebron, rex Hierimot, rex Lachis, rex Eglon, simul cum exercitibus suis, et castrametati sunt contra Gabaon, oppugnantes eam. Et post pauca: Dixitque Dominus ad Josue: Ne timeas eos. In manus enim tuas tradidi illos. Et post pauca: Cumque fugerent filios (Israel), et essent in descensu Bethoron, Dominus misit super eos lapides magnos de coelo usque Azecha; et mortui sunt multo plures lapidibus grandinis, quam quos gladio percusserant filii Israel (Josue X, 5, 8 Seqq.). Ecce ergo et in hoc loco apparet, sine ulla imprecatione [Col. 0151B] hominum Dominum misisse grandinem super eos, quos tali flagello dignos judicavit. Nam si mali homines, sicut sunt quos isti errantes nominant Tempestarios, id facere potuissent, super filios utique Israel fieret grando, non super adversarios illorum. Sed quia nec mali super bonos, nec boni super malos hoc facere possunt, evidentissime in hac sententia declaratur. Quod et liber quoque Sapientiae attestatur, dicens Domino: Tuam manum effugere impossibile est. Negantes enim nosse te impii, per fortitudinem brachii tui flagellati sunt novis aquis, et grandinibus et pluviis persecutionem passi sunt, et per ignem consummati. Quod enim mirabile erat, in aqua, quae omnia exstinguit, plus ignis valebat. Vindex est enim orbis justorum. Et post pauca: Nix autem et glacies [Col. 0151C] sustinebant vim ignis, et non tabescebant; ut scirent quoniam fructus inimicorum exterminabat ignis ardens, in grandine et pluvia coruscans (Sap. XVI, 15 seqq.).

VII. Si igitur omnipotens Deus per fortitudinem brachii sui flagellat inimicos justorum novis aquis et grandinibus et pluviis, cujus manum effugere impossibile est, omnino ignorantiam Dei habent qui haec homines facere posse credunt. Nam si homines grandinem immittere possent, utique et pluvias possent. Nemo enim grandinem sine pluvia unquam vidit. Possent quoque de inimicis suis se vindicare, non solum ablatione frugum, sed et vitae ademptione. Quando enim contingit inimicos Tempestariorum esse in itinere aut in agris, ut eos occiderent, possent [Col. 0151D] multiplicatam grandinem super eos in unam congeriem fundere, et obruere illos. Nam et hoc quidam dicunt, nosse se tales Tempestarios, qui dispersam grandinem, et late per regionem decidentem, faciant unum in locum fluminis aut silvae infructuosae, aut super unam, ut aiunt, cupam, sub qua ipse lateat, defluere. Frequenter certe audivimus a multis dici quod talia nossent certe in locis facta; sed necdum audivimus ut aliquis se haec vidisse testaretur. Dictum est mihi aliquando de aliquo, quod se haec vidisse diceret. Sed ego multa [Col. 0152A] sollicitudine egi ut viderem illum, sicuti et feci. Cum autem loquerer cum illo, et tentaret dicere se ita vidisse, ego multis precibus et adjurationibus cum divinis etiam comminationibus obstrinxi illum rogitans, ut non diceret illud nisi quod verum esset. Tunc ille affirmabat quidem verum esse quod dicebat, nominans hominem, tempus et locum; sed tamen confessus est se eodem tempore praesentem non fuisse. Item in libro Ecclesiastici, qui praenotatur Jesu filii Sirach, scriptum est: Sunt spiritus qui ad vindictam creati sunt, et in furore suo confirmaverunt tormenta sua, et in tempore consummationis effundent virtutem, et furorem ejus, qui fecit illos, confundent. Ignis, grando, fames, et mors, omnia haec ad vindictam creata sunt. Bestiarum dentes, et scorpii, [Col. 0152B] et serpentes, et romphaea vindicans in exterminium impiis (Eccli. XXXIX, 33 seqq.). Si igitur grando creata est, sicut et caetera quae hic dicuntur, a Deo utique creata est, non ab homine. Item in praedicto libro scriptum legimus: Vide arcum, et benedic qui fecit illum. Valde speciosus est in splendore suo. Gyravit coelum in circuitu gloriae suae, manus Excelsi aperuerunt illum. Imperio suo acceleravit nivem, et accelerat coruscationes emittere judicii sui. Propterea aperti sunt thesauri, et evolaverunt nebulae, sicut aves. In magnitudine sua posuit nubes, et confracti sunt grandinis lapides. In conspectu ejus commovebuntur montes, et in voluntate ejus aspirabit notus. Vox tonitrui ejus verberabit terram, tempestas aquilonis, et congregatio spiritus; et sicut avis deponens ad sedendum [Col. 0152C] aspergit nivem; et sicut locusta demergens descensus ejus. Pulchritudinem coloris ejus admirabitur oculus, et super imbrem ejus expavescet cor. Gelu sicut salem effundet super terram; et cum gelaverit, fiet tanquam cacumina tribuli. Frigidus ventus aquilo flabit, et gelabit crystallus ab aqua, super omnem congregationem aquarum requiescet, et sicut lorica induet se aquis. Devorabit montes, et exuret desertum, et exstinguet viride, sicut ignem. Medicina omnium in festinatione nebulae, et ros obvians ab ardore venienti humilem efficiet eum. In sermone ejus siluit ventus, cogitatione sua placabit abyssum, et plantabit ⁜ a illum Dominus Jesus (Eccli. XLIII, 12-25).

VIII. Ecce in hac magna et prolixa Ecclesiastici libri sententia, cum subtilissima admiratione imperio [Col. 0152D] Dei tribuitur quidquid in aere fit, quidquid de aere in terram descendit, quidquid mari et ventis; apparitio, splendor, et gyrus arcus; festinatio nivis, terror coruscationis, velocitas nebulae, suspensio ventorum, verberatio terrae, concertatio aurarum, congelatio aquae, non solum in nubibus, sicut grandinis et nivis, sed etiam in terra, nivium, pluviae, et stantium aquarum, vel fluminum discurrentium, et ex gelu desiccatio viridium rerum, sicut saepe videmus, necnon et horum omnium resolutio, quae fit tempore rorantium nebularum, et flatibus austri, et [Col. 0153A] favoni. Ad sermonem quoque Dei dicit omnia ista conquiescere et placari. Non ergo in talibus adjutor homo quaeratur, quia non invenietur, nisi forte sancti Dei, qui multa obtinuerunt, et obtenturi sunt: quorum aliqui potestatem habebunt claudere coelum, ne pluat diebus prophetiae ipsorum, sicut Elias, et aquas convertendi in sanguinem, et percutere terram omni plaga, quotiens voluerint, sicut Moyses et Aaron Aegyptum. Vere non alius mittit grandinem tempore aestatis, nisi qui et nives tempore hiemis. Nam et utriusque una est ratio ut fiat, quando nubes utroque tempore solito altius elevantur.

IX. In libro quoque beati Job scriptum est: Ab interioribus egredietur tempestas, et ab arcturo frigus. Flante Deo concrescit gelu, et rursum latissime funduntur [Col. 0153B] aquae. Frumentum desiderat nubes, et nubes spargunt lumen suum; quae lustrant cuncta per circuitum quocunque eas voluntas gubernantis Dei duxerit, ad omne quod praeceperit illis super faciem orbis terrarum (Job XXXVII, 9 seq.). Attente audiendum quod dicitur: Lustrant nubes per circuitum cuncta, sed quocunque eas voluntas gubernantis Dei duxerit. Si ergo Deus eas gubernat, non potest homo iniquus eas aliam in partem convertere, quia nec imperare Deo potest, nec precibus obtinere meretur. Quod autem subjungitur, ad omne quod praeceperit illis super faciem orbis terrae, quid aliud intelligendum, nisi ad omne quod praeceperit Deus nubibus, vel ad flagellum, vel ad subsidium humanum, ad nives, ad grandines, ad pluvias, ad [Col. 0153C] fulgura, vel fulmina, sive tonitrua, ex quibus plerumque alta aedificia prosterni solent? Sane non praecepto hominis, sed praecepto Dei, sicut in hac sententia legitur, in qua etiam post paululum subditur: Nunquid scis quando praeceperit Deus pluviis ut ostenderent lucem nubium ejus? Nunquid nosti semitas nubium magnas, et perfectas scientias? In quibus verbis hoc quoque notandum est, quia si homo non novit semitas nubium, nec perfectas earum scientias, multo minus novit earum officio hominibus prodesse vel obesse; exceptis, ut dictum est, sanctis, qui secundum voluntatem Dei multa per illum ipso donante possunt, non utique propria aut aliqua contraria virtute, sed voluntate conditoris: sicut saepe multi servorum Dei orationibus [Col. 0153D] obtinuerunt, ut tempore siccitatis pluvias Dominus largiri dignaretur.

X. Sic enim beatus Jacobus apostolus, factum Eliae prophetae in exemplum nobis proponens, exhortatur nos ad orationem recurrere pro tristitia, pro infirmitate, pro remissione peccatorum, dicens: Orate pro invicem ut salvemini. Multum enim valet deprecatio justi assidua. Helias homo erat similis nobis, passibilis; et orationem oravit ut non plueret, et non pluit annos tres et menses sex. Et rursum oravit: et coelum dedit pluvias, et terra dedit fructum suum. Elias itaque orationem oravit ut non plueret, et non pluit annos tres menses sex. Fecit autem hoc propter correptionem et correctionem gentis [Col. 0154A] suae, id est, ut prius corriperentur de aversione mentis, eo quod dereliquissent cultum Dei omnipotentis, et post sordes idolorum abirent, et postea flagellati et fatigati, exspectatione pluviarum corrigerentur, et redirent ad Dominum Deum quem dereliquerant.

XI. Sic etiam Samuel propheta, et dux populi Israel, cum corriperet eumdem populum propter frequentissimas transgressiones illorum, replicans eis beneficia Dei omnipotentis, et eorum e contrario aversiones, intelligeret idem populus grande malum se fecisse, et Deum offendisse in petendo sibi regem, orando obtinuit ut insueto tempore terribiliter cum tonitruis et coruscationibus pluvia (caderet). Sic denique scriptum est dixisse populo [Col. 0154B] Samuelem: State, et videte rem istam grandem quam facturus est Dominus in conspectu vestro. Nunquid non messis tritici est hodie? Invocabo Dominum, et dabit voces, et pluvias; et scietis et videbitis quia grande malum feceritis vobis in conspectu Domini, petentes super vos regem. Et clamavit Samuel ad Dominum, et dedit Dominus voces et pluviam in die illa; et timuit omnis populus nimis Dominum et Samuelem. Dixitque universus populus ad Samuel: Ora pro servis tuis ad Dominum Deum tuum, ut non moriamur. Addidimus enim universis peccatis nostris malum, ut peteremus nobis regem (I Reg. XII, 16 seq.). Territi enim vocibus tonitruum et coruscis fulgurum, intercessionem sancti prophetae, licet peccatores, tamen ut fideles postularunt; non sicut [Col. 0154C] isti nostri semifideles, qui mox ut audiunt tonitrua vel cum levi flatu venti, dicunt Levatitia aura est, et maledicunt dicentes: « Maledicta lingua illa, et arefiat, et jam praecisa esse debebat quae hoc facit. Dic, rogo, cui maledicis? justo, an peccatori? Peccator namque, et ex parte infidelis similis tui, auram, ut dicere soletis, levare non potuit; quia nec virtute sua valuit, nec angelis malis imperare potuit: quanquam nec eorum in hac re sit potestas. Domino non supplicavit, ut orando id obtineret: quia sicut vos, ita et illi quos tempestarios putatis, praestigiis malis fieri haec putant, non voluntate Dei: licet etsi a Domino Deo hoc peterent, non mererentur adipisci: quod utique justorum est, non iniquorum: qui in talibus rebus, etsi petunt a [Col. 0154D] Domino aliquid, infideliter et duplici animo petunt, non in certitudine fidei.

XII. Illo praeterea tempore quando oratione Eliae siccitas erat in terra Israel, etiam pascua pecoribus negabantur. Scriptum est enim: Dixit Achab ad Abdiam: Vade in terram ad universos fontes aquarum, et in cunctas valles, si forte invenire possimus herbam, et salvare equos et mulos, et non penitus jumenta intereant (III Reg. XVIII, 5). Ecce, ut apparet, de pluvia desperati quod non esset nisi juxta Eliae verba, pro jumentis herbas quaerunt juxta fontes et rivos aquarum, jam enim sentiebant verum esse quod ipsi Achab Elias dixerat: Vivit Dominus Deus Israel, in cujus conspectu sto, si erit annis [Col. 0155A] his ros et pluvia, nisi juxta oris mei verba. Et certe Elias annos dixit quanti essent. Iste ergo Achab, ut dixi, quare non rogavit Tempestarios ut levarent tempestates, et, ut dicere soletis, auras levatitias, per quas irrigata terra habere posset herbas equis et mulis suis caeterisque jumentis, pro quibus sollicitus erat; maxime quia non timebat perdere fruges in campis, et vineas, quae nullae omnino tunc erant?

XIII. Nostris quoque temporibus videmus aliquando, collectis messibus et vindemiis, propter siccitatem agricolas seminare non posse. Quare non obtinetis apud Tempestarios vestros ut mittant auras levatitias, quibus terra irrigetur, et postea seminare possitis? Verum quia id vos nec fecistis, [Col. 0155B] nec facere unquam vidistis et audistis, audite nunc quid ipse Dominus, rerum omnium conditor, rector, gubernator, ordinator et dispensator, servo suo beato Job inter caetera etiam de hujusmodi rebus dicat. Etenim cum diabolus, inventor mali, princeps et caput omnium malorum, accusator fratrum, accusasset beatum Job apud Dominum, dicens quod non recta intentione, id est, soli ei placendi, et solo eo fruendi illi serviret, sed pro terrenarum rerum multiplicatione ac defensione; expetiissetque eum tentandum, quatenus tentando ita verum esse ostenderet; improbus, superbus, et stultissimus, quasi mentem viri Dei melius nosset quam conditor ejus; Dominus quoque justus et misericors, justus ad confundendum diabolum, misericors [Col. 0155C] ad exaltandum fidelem famulum suum, concessit illi potestatem, primum quidem in rebus omnibus, deinde vero in filiis, post etiam in salute corporis, ac deinceps in suasione conjugis, postremo autem in exprobratione et multifaria despectione famulorum. Sed diabolus victus et confusus recessit; servus Domini victor et triumphans excrevit. Volens igitur pius Dominus secundum quod Apostolus dicit de se ipso, ne magnitudo eum revelationum extolleret, ita et illum, ne magnitudo victoriae elatum redderet, humiliare, non ablatione rerum quas perdiderat, non percussione corporis, per quam jam sicut aurum in camino examinatus erat, non comparatione alicujus magni viri, quia similis ei super terram nullus erat, quippe [Col. 0155D] qui inter homines Orientales magnus esset, coepit tamen eum humiliare vehementer, sublimiter ostendendo illi immensitatem potentiae suae, ut fidelis famulus cognoscendo inaestimabilis atque incircumscripti conditoris ineffabilia magnalia, semetipsum despiceret, et despiciendo inclinaret, sicuti et factum est. Nam hoc in verbis ejus apparet, quibus ait: Idcirco ipse me reprehendo, et ago poenitentiam in favilla et cinere (Job XLII, 6). Quod alia translatio apertius declarat, dicens: Despexi memetipsum, et distabui, et aestimavi me terram et cinerem. In hac ergo humiliatione, cum omnipotens Deus sciscitaretur fidelem famulum, utrum ista aut illa facere posset aut nosset quis fecerit, aut ubi esset quando [Col. 0156A] fiebant, interrogat de talibus utique quae nemo alius nisi solus omnipotens facere potest, et dicit: Ubi eras quando ponebam fundamenta terrae? Et: Quis posuit mensuras ejus, vel super quo bases illius solidatae sunt? Quis conclusit ostiis mare? Et: Nunquid conjungere valebis micantes stellas, Pleiades, aut gyrum Arcturi poteris dissipare? Et: Nunquid nosti ordinem coeli? Et: Nunquid mittes fulgura, et ibunt? et multa hujusmodi. Inter haec, inquam, tanta ac talia, inquirit etiam ab eo dicens: Nunquid ingressus es thesauros nivis, aut thesauros grandinis aspexisti, quae praeparavi in tempus hostis, in diem pugnae et belli? Per quam viam spargitur lux, dividitur aestus super terram? Quis dedit vehementissimo imbri cursum, et viam sonantis [Col. 0156B] tonitrui? ut plueret super terram absque homine in deserto, ubi nullus mortalium commoratur? ut impleret inviam et desolatam, et produceret herbas virentes? Quis est pluviae pater? vel quis genuit stillas roris? De cujus utero egressa est glacis? et gelu de coelo quis genuit? In similitudinem lapidis aquae durantur, et superficies abyssi constringitur (Job XXXVIII, 4 seq.).

XIV. Ecce igitur opera Dei magna, quorum rationem nec ipse beatus Job tam sublimiter, tam subtiliter antea poterat admirari. Si Dominus thesauros habet grandinis, et solus eos aspicit, quos beatus Job necdum aspexerat, ubi eos invenerunt isti Tempestarii, quos beatus Job non invenit, neque invenire possumus, sed neque aestimare ubi inveniantur? [Col. 0156C] Dominus interrogat fidelem famulum, utrum sciat quis dederit vehementissimo imbri cursum, et viam sonantis tonitrui. Isti autem contra quos sermo est, ostendunt nobis homunculos a sanctitate, justitia, et sapientia alienos, a fide et veritate nudos, odibiles etiam proximis, a quibus dicant vehementissimos imbres, sonantia aquae tonitrua, et levatitias auras posse fieri. Dominus dicit se haec praeparasse in tempus hostis, id est, ad vindictam. Isti eosdem ipsos hostes atque adversarios aequitatis (in quibus quam maxime, post eos qui terminos transferunt, auferunt pro pignore bovem viduae, lacertos pupillorum comminuunt, nudos dimittunt homines quibus non est operimentum, egenos educunt de domibus eorum, homines [Col. 0156D] contristant, vindicandum est) dicunt eorum habere potestatem, quae Dominus ad vindictam hostium suorum praeparavit. Dominus se dicit pluviae patrem, et gelu de coelo se generasse confirmat. Isti miserrimos hominum dicunt habere magnam portionem hujus dispensationis. Quod in similitudinem lapidis aquae durantur, Dominus nobis mirandum proponit. Hoc si ad libitum miserrimorum horum hominum aliquando fieri posset, procul dubio mirandum non esset.

XV. Haec stultitia est portio non minima infidelitatis; et in tantum malum istud jam adolevit, ut in plerisque locis sint homines miserrimi, qui dicant se non equidem nosse immittere tempestates, [Col. 0157A] sed nosse tamen defendere a tempestate habitatores loci. His habent statutum quantum de frugibus suis donent, et ⁜ a appellant hoc canonicum. Multi vero sunt qui sponte sacerdotibus decimam nunquam donant, viduis et orphanis caeterisque indigentibus eleemosynas non tribuunt, quae illis frequenter praedicantur, crebro leguntur, subinde ad haec exhortantur, et non acquiescunt. Canonicum autem quem dicunt, suis defensoribus (a quibus se defendi credunt a tempestate) nullo praedicante, nullo admonente, vel exhortante, sponte persolvunt, diabolo inliciente. Denique in talibus ex parte magnam spem habent vitae suae, quasi per illos vivant. Hoc non est portio, sed fere plenitudo infidelitatis, et si diligenter consideramus, absque [Col. 0157B] ambiguo pronuntiabimus id plenitudinem esse infidelitatis. Tres namque virtutes sunt, secundum Scripturas divinas, in quibus totus comprehenditur cultus, per quas colitur Deus, id est, fides, spes, charitas. Quicunque igitur fidem et spem suam partitus fuerit, ut ex parte credat in Deum, ex parte credat hominum esse quae Dei sunt, et ex parte speret in Deo, ex parte autem speret in homine, hujus profecto fidem et spem divisam non accipit Deus; ac per hoc inter fideles censeri non potest; et quem partita fides et spes a numero fidelium secernit, vorago procul dubio infidelitatis absorbet; meritoque talis maledictum illud incurrit prophetae dicentis: Maledictus homo qui spem suam ponit in homine. Neque vero blandiatur sibi dicens: [Col. 0157C] Magis spero in Deo quam in homine: quia spes per partes dividi non potest. Aut enim tota erit, et tuta; aut intuta erit, et nulla.

XVI. Ante hos paucos annos disseminata est [Col. 0158A] quaedam stultitia, cum esset mortalitas boum, ut dicerent ⁜ b Grimaldum ducem Beneventorum transmisisse homines cum pulveribus, quos spargerent per campos, et montes, prata, et fontes, eo quod esset ⁜ c inimicus Christianissimo imperatori Carolo, et de ipso sparso pulvere mori boves: propter quam causam multos comprehensos audivimus, et vidimus, et aliquos occisos, plerosque autem affixos tabulis in flumen projectos, atque necatos. Et, quod mirum valde est, comprehensi, ipsi adversum se dicebant testimonium, habere se talem pulverem, et spargere. Ita namque diabolus, occulto et justo Dei judicio, accepta in illos potestate, tantum eis succedere valebat, ut ipsi sibi essent testes fallaces ad mortem; et neque disciplina, neque tortura, neque ipsa mors [Col. 0158B] deterrebat illos, ut adversum semetipsos falsum dicere non auderent. Hoc ita ab omnibus credebatur, ut pene pauci essent quibus absurdissimum videretur. Nec rationabiliter pensabant unde fieri posset talis pulvis, de quo soli boves morerentur, non caetera animalia: aut quomodo portari posset per tam latissimas regiones, quas superspargere pulveribus homines non possunt, nec si Beneventani viri et feminae, senes et juvenes, cum ternis carris pulvere carricatis egressi de regione fuissent. Tanta jam stultitia oppressit miserum mundum, ut nunc sic absurde res credantur a Christianis, quales nunquam antea ad credendum poterat quisquam suadere paganis creatorem omnium ignorantibus. Hanc itaque rem propterea ad medium deduximus, quia [Col. 0158C] huic unde loquimur similis est, et vel exemplum poterat tribuere de inani seductione et vera sensus diminutione.

Contra objectiones Fredigisi abbatis

Agobardus Lugdunensis

I. Reverentissimo ac beatissimo domino et patri ⁜ a Fredegiso abbati. Dudum modestiae vestrae benignitas adversum nos, peccatis nostris exigentibus, mota, talibus nos invectionibus perculit, quae lenitatis ac sinceritatis vestrae modum excedere viderentur, nisi in refellendis nobis tali redargutione uteremini, quae verbis tantum a vobis proferratur, corde tamen non approbaretur. Nam si illa omnia quae adversum nos protulistis, et ex parte finxistis, ita a vobis sensa essent ut prolata sunt, non solum modestiam vestram transgrederemini, verum etiam veritatem offenderetis. Et idcirco, sapientissime vir, si dignatur admittere magnitudo vestra, nitimur nos per has litterulas purgare ab illis criminibus, quae adversum nos in vestris litteris exarata reperimus. Recordari [Col. 0159B] dignamini litterarum vestrarum, quas tunc adversum nos novissime dedistis; et cognoscite contra quae crimina nunc respondere curamus.

II. Scripsistis igitur in praefatione dicentes: «Si ad omnia quae in vestrae dilectionis chartula scripta reperimus, respondendum judicaremus, non tantum chartulae, verum prolixioris libri modum excedere videremur. Sed quia compendii causa, pauca ex plurimis summatim attingere libuit.» Ex quibus verbis vestris apparet omnia vos illa reprehendisse quae in nostra chartula scripta reperistis. Sed qui omnia reprehenditis, nihil laudatis; cuncta refellitis, nibil recipitis; quam juste hoc faciatis, ex istis perpendite quae compendii causa summatim attigistis. Quia si ista tam injuste reprehendistis, quanto injustius [Col. 0159C] illa quae reliquistis? Et primum quidem de his quae vobis attingere libuit, assumitis refragandam nostram sententiam, qua diximus: «Qui enim vere humilis est, abjecta de se sentit; et qui abjecta de se sentit, errasse se non dubitat.» Quam sententiam ut veram non esse ostendere videamini, probatis Dominum Jesum Christum vere humilem fuisse, et dicitis: «Quia vere humilis erat secundum nos, abjecta de se sentit, et errasse se non dubitavit.» Quod quam calumniose a vobis dictum sit, quaesumus dignamini perpendere. Quis enim fidelium ignorat quia nec nos debemus unquam, cum de abjectionis humilitate et peccati confessione loquimur, [Col. 0159D] quae vera in omnibus procul dubio esse debent, Dominum [Col. 0160A] nostrum Jesum Christum caeteris hominibus permiscere; nec vos debuistis pro eo quod Dominus Jesus Christus abjecta de se non sensit, et errasse se nunquam cognovit, caeteros homines ab humilitate abjectionis peccati confessione defendere in tantum, ut ex hoc probare velitis, sicut in vestris apparet litteris, nullum vere humilium abjecta de se sentire, nullum se peccatorem fateri debere.

III. Nempe, o venerabilis magister, putabat ac putat nostra insipientia quia cum de talibus rebus loquitur homo, non debet Dominum nostrum Jesum Christum caeteris aggregare hominibus: quia humanitas quae a Verbo assumpta est, quanquam habeat naturam nostrorum corporum, non tamen habet originem. Nos enim humano semine coagulamur, [Col. 0160B] ille de Spiritu sancto natus est: qui etsi homo factus est propter nostram salutem, Deus tamen esse non desiit; qui licet homo verus sit, verus tamen et unus est Deus cum Patre et Spiritu sancto. Illa namque humilitas, qua Dominus noster Jesus Christus, cum in forma Dei Patris esset, semetipsum exinanivit ut formam servi acciperet, inclinatio fuit miserationis, non evacuatio potestatis; qui etsi abjecta passionis pertulit, tamen Deo Patri aequalem se esse innotuit. Aequalis omnino est Patri, non minor est gloria, non posterior tempore, non inferior potestate: qui propterea factus est homo, non ut erraret, sed ut erraticam ovem inventam humeris suis gestaret, et ad domum coelestis patriae, ad paternam scilicet visionem perduceret. Et idcirco non [Col. 0160C] est consequens, imo valde injustum est, ut cum quis ea quae hominum sunt vere loquitur, alter Dominica comparatione evacuet. Iterum atque iterum dicimus, quia pervicacis hominis est Dominico exemplo impugnare ea quae de puris hominibus veraciter dicuntur, quorum nullus existit sine peccato, sicut scriptum est: Non est justus quisquam qui faciat bonum et non peccet. Et iterum: Nemo mundus a sorde, etiam si unius diei fuerit vita ejus super terram. De Domino Apostolus Petrus testatur, dicens: Quia peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus. Nunquid quia hoc verum est, propterea hoc verum non erit illud quod Paulus ait: Omnes enim peccaverunt, [Col. 0160D] et egent gloria Dei?

IV. Quia dicitis, «His bene perspectis, apparebit hanc vestram non esse veram ratiocinationem,» haec qualiter dixeritis aestimare non possumus; affirmare tamen audemus quia qui hanc ratiocinationem veram esse negat, necdum cognovit quemadmodum eam oporteat scire. Quid ergo est quod Apostolus, dum de Domino loqueretur, dicens: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, praemisit: Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu (Philip. I, 5-6). Et paulo ante dixerat: Nihil per contentionem, neque per inanem gloriam, sed in humilitate superiores sibi invicem arbitrantes (Ibid., v. 3). Si verum non est ut is qui vere humilis est abjecta de se sentiat, quare Abraham [Col. 0161B] cum Domino loquens, cinerem se pulveremque fatetur? Moyses quoque non se esse eloquentem testatur, et ex quo ei Dominus loqui coepit, impeditiorem et tardiorem se esse linguam dicit. De se quoque et Aaron ad populum ait: Nos enim quid sumus? Gedeon etiam, quem angelus fortissimum virorum appellat, ille e contrario tam abjecta de se sentit, ut se minimum in domo patris sui dicat, et familiam suam infimam in Manasse. Saul quoque cum pene his verbis de minima tribu esse se diceret, et in eadem tribu minimum se recognosceret, ita ut indignum se regio honore fateretur, in regem electus est. Unde Dominus ei loquitur: Cum esses parvulus in oculis tuis, caput in tribubus Israel factus es. David quoque (de quo Dominus loquitur, Inveni [Col. 0161C] virum secundum cor meum, quia vere humilis erat) tam abjecta de se sensit, ut non solum ad regnandum indignum se esse testaretur, verum etiam gener fieret regis; qui postea de ipso clamat ad Saul: Quem persequeris, rex Israel? canem mortuum, et pulicem unum. Sicque persequi conqueritur, quasi si persequatur perdix in montibus. Postea vero cum esset in magna regni gloria, nullumque adversarium pateretur, ait: Ludam, et vilior fiam plusquam factus sum, eroque humilis in oculis meis. Et iterum: Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei, neque ambulavi in magnis, neque in mirabilibus super me, et caetera. Errasse se quoque non dubitavit, quia saepissime non solum errores suos confitetur, sed etiam iniquitates, peccata, delicta, [Col. 0161D] scelera, infirmitates quoque, et turbationes, timorem, ac tremorem, anxietatemque cordis: quorum omnium testimonia si ponere voluerimus, prolixi operis series ordinabitur.

V. Vos dicitis quia non est vera ratiocinatio, ut qui vere humilis est, abjecta de se sentiat, aut peccasse se indubitanter credat. Nos vero e contrario per hanc ratiocinationem omnes sanctos in suis precibus a Domino exauditos esse novimus; sicut Danielem in suam exomologesin, ubi confitebatur non solum peccata sua et peccata populi sui, verum etiam peccata regum ac principum, vel sacerdotum. Tres etiam pueri in camino ignis clamabant in veritate et judicio: Induxisti omnia haec propter peccata nostra. [Col. 0162A] Peccavimus enim, et inique egimus, recedentes a te. Dominus quoque in Evangelio testatur publicanum qui ascenderat cum Pharisaeo in templum ut oraret, idcirco justificatum descendisse in domum suam, quia abjecta de se sciens, a longe stabat, et nolebat nec oculos ad coelum levare; et peccasse se non dubitans, percutiebat pectus suum, dicens: Deus, propitius esto mihi peccatori. De centurione quoque quare Dominus ait quod nec in Israel tantam fidem invenerit, nisi quia idem centurio abjecta de se sentiens, et alta de Domino sapiens, semetipsum, ut ait, indignum arbitrabatur ire ad deprecandum Dominum ut sanaret puerum ejus, sed potius amicos suos misit, et iterum per internuntium mandavit Domino, dicens: Domine, non sum dignus ut intres [Col. 0162B] sub tectum meum. Mulier vero Chananaea, cui Dominus clamitanti respondit, Non est bonum sumere panem filiorum et mittere canibus, statim consentiens, ait: Etiam, Domine: nam et catelli edunt de micis quae cadunt de mensa dominorum suorum. Et idcirco audire meruit: O mulier, magna est fides tua.

VI. Quod si aliquis objecerit nobis verba justi vere humilis dicentis: Non peccavi, et in amaritudinibus moratur oculus meus (Job XVII, 2). Et iterum: Haec passus sum absque iniquitate manus meae: audiat rursum eumdem justum humiliter confitentem: Peccavi. Quid faciam tibi, o custos hominum? Et iterum: Quantas habeo iniquitates, peccata, scelera, atque delicta, ostende mihi (Job XIII, 23). Et iterum Scriptura dicit quia is quem Deus propterea flagellat, [Col. 0162C] ut doloribus eruditus abjectionem et peccata sua recognoscat, respicit homines et dicit: Peccavi, vere deliqui, ut eram dignus non recipi. Quare ergo vos dicitis non esse verum, ut vere humilis abjecta de se sentiat, aut peccasse se credat, cum apertissime pateat hoc proprium esse sanctorum, non superborum? Cur Joannes apostolus ait: Si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est. Si vero confiteamur delicta nostra, fidelis est, et justus, ut remittat nobis peccata. Qui si secundum vos magna de se, non abjecta, sentire voluisset, habebat unde gloriaretur, quia et supra pectus Domini recubuit: et prae caeteris discipulis ab illo dilectus est. Jacobus quoque apostolus ait: In multis enim offendimus omnes. Quae si quis putaverit [Col. 0162D] non veraciter, sed tantum humiliter dicta, noverit se in hoc sensu Pelagium sequi; et propterea, si corrigi vult, legat libros beati Augustini contra Pelagianistas, et sciat omnes sanctos veraciter se de peccatis accusasse, ita ut necesse habeant pro se ipsis dicere, Dimitte nobis debita nostra. Sed de his quanta dici possunt, vos nosse non ambigimus.

VII. Dicitis etiam tota vos intentione divinam scripturam cum editoribus, interpretibus atque expositoribus suis ab imperitiae nostrae calumniis defendere. Ad quam rem non respondebimus vobis, quia sicut de quibusdam dicitur, illic trepidaverunt timore, ubi non erat timor, ita et vobis dici potest: Illic tota intentione paravit defensionem, ubi nulla erat [Col. 0163A] omnino necessitas defensionis. Quis enim de nobis calumniatus est unquam editorem aut interpretem aliquem divinarum Scripturarum? Dicitis reprehendisse nos apostolos et interpretes, quos tantum putabamus unquam reprehendendos, quantum nunc putamus veritatis vituperatores laudandos. Diximus namque quia interpretes divinorum voluminum vel expositores non curarunt omnino tenere indeclinabiliter regulam grammaticae artis; quod utique neque imperitia, neque malitia fecerunt, sed ratione condescensionis; ut sicut usus sanctae Scripturae est verbis condescendere humanis, quatenus vim ineffabilis rei humano more loquens, ad notitiam hominum deduceret, et mysteria insolita solitis ostenderet rebus; ita et interpretes ejus eam sequendo, [Col. 0163B] illud studuerunt summopere transferre, unde manifestiorem sensum legentibus praeberent, etiam si contra grammaticam esset eatenus, ut sacramento rei concordaret. Et ita hoc ad nostram sumpsimus defensionem, ut sicut illos qui poterant, si voluissent, omnia secundum disciplinam grammaticam proferre, sed ut nobis condescenderent, et simplicitatem veritatis non desererent, non sunt veriti aliqua contra eamdem disciplinam loqui, reprehendere nullus debet; ita nobis omnino debet parcere, qui etiamsi velimus omnia secundum grammaticam loqui, non possumus, si tamen fidem rectam et sensum catholicum tenemus, in hisque verbis quibus possumus dicimus, sicut et vos ⁜ a testimonio Prisciani ostenditis, qui dixit: «Nihil enim ex omni [Col. 0163C] parte perfectum in humanis credo esse inventionibus posse.»

VIII. Assumpsistis grandem laborem, non necessarium, quasi defendentes evangelistam, vel interpretem, quod non frustra vel evangelista ediderit vel interpres transtulerit plurali numero sanguines, secundum quod certa ratio postulavit: quam rem non solum non reprehendimus, sed neque ab impiis audivimus unquam reprehensam. Et cum in hac defensione tantopere laboraveritis, nihil nobis vestro labore innotuistis. Jam enim legeramus sanctos doctores ita exposuisse, quod interpres ideo plurali numero sanguines in hoc loco transtulit, quia sensum evangelistae, quem ille in Graeco edidit, hoc in Latino transferre aliter non potuit; non sicut vos [Col. 0163D] dicitis propterea fecit, quia in Graeco pluraliter invenit. Nam sunt multa nomina quae in Hebraeo vel Graeco alterius generis aut numeri esse inveniuntur, non ejus cujus sunt in Latinum. Nec tamen interpres eodem genere quo invenit, transferre curavit, quia nulla necessitas compulit. Sicut, verbi gratia, Spiritus apud Hebraeos, genere dicitur feminino, et cum sit in Latino generis masculini, nullus interpretum Hebraicum sequens genere feminino in Latino ponere tentavit, etiam cum necessitas posceret. Nam invenitur in Scripturis ubi Spiritus sanctus [Col. 0164A] per genus femininum significatur, nec tamen a Latinis feminino genere dicitur. Peccatum quoque in Hebraeo generis masculini est, in Graeco feminini, in Latino neutri; et cum in Scripturis multis rebus significetur, nullus tamen Latinorum genus ejus mutavit, quia nec aliqua utilitas postulavit. Haec idcirco diximus, quia vos dicitis propterea interpretem sanguines plurali numero transtulisse, quia apud Graecos pluraliter effertur; cum non ita sit. Sive interpretes, sive expositores divinorum eloquiorum, ut integritatem sensus ostenderent, contra grammaticam loqui non timuerunt: quos non solum non reprehendimus, verum etiam per eos a reprehensione defendi cupimus. Quia sicut illi laudandi sunt in verbis contra grammaticam prolatis, ita nos [Col. 0164B] tolerandi: quia illi divites in verbis, sicut voluerunt, dixerunt; nos vero pauperes, ut possumus per angustias verborum tenuiter ea quae volumus significamus. Et si illorum filii sumus, et ab eorum sensu et fide non erramus: quod in illis amatur, in nobis toleretur; atque is cui loquimur sensum attendat, non verba, ut audiat consilium Apostoli dicentis: Noli verbis contendere. Et: Ne sit languens circa quaestiones et pugnas verborum, ex quibus oriuntur invidiae, contentiones, blasphemiae, suspiciones malae.

IX. Illud vero quod post verba doctorum verbis vestris subjunxistis: «Ita igitur hoc uno modo apostoli et evangelistae et totius divinae Scripturae interpretes, cum catholicis ejus expositoribus, ab imperitiae [Col. 0164C] calumnia rationabiliter defendi queunt. Nihil enim omnino contra regulam grammaticae dixerunt, quod non ita aut ratio aliqua, aut causa mysterii dici exigeret.» Ab his verbis vestris multum ecclesiastici doctores dissonant. Exiguitati nostrae videtur quod neque vos neque nos de hac re aliquid sentire aut dicere debemus, nisi ea quae orthodoxos magistros sensisse aut dixisse legimus. Ista tamen inconcussa et firma auctoritas illorum auctorum est, per quos Spiritus sanctus Novi et Veteris Testamenti volumina confecit; de quibus nulli unquam homini licuit aut licet cogitare vel unam litteram aliter eos dicere debuisse quam dixerunt, quoniam eorum auctoritas firmior est coelo ac terra, secundum [Col. 0164D] quod Dominus ait: Facilius est coelum et terram transire, quam de lege unum apicem cadere. Post hos quoque firma auctoritas est Septuaginta Interpretum, quos constat ante adventum Domini de Hebraico in Graecum eloquium Vetus Testamentum transtulisse. Interpretis quoque nostri Hieronymi presbyteri fidelis est editio, quae de Hebraico in Latinum magnifice transtulit. Fuerunt praeterea aliqui venerandi catholici interpretes Latini, qui Septuaginta editionem in Latinum transtulerunt eloquium. Extra hos itaque multi fuerunt interpretes reprehensibiles, et juste reprehensi; sicut illi famosissimi [Col. 0165A] interpretes judaizantes, et haeretici, ⁜ a Aquila scilicet, et Theodotio, ac Symmachus; ex quibus unus fecit duas editiones inter se dissonantes. Fuerunt etiam Latini aliqui, quos Hieronymus presbyter reprehendit in illis utique praefationibus, quas praeposuit libris quos de Graecis in Latinum aut transtulit, aut emendavit; sicut in illa praefatione quam juxta Graecam emendationem in libro beati Job fecit, asserens quod idem liber apud Latinos ita erat decurtatus, conrosusque, ut foeditatem suam publice legentibus ostenderet. Sic etiam in aliis locis quosdam reprehendit interpretes.

X. Haec de interpretibus idcirco ita dicimus, quia magistri speciales non omnes aequaliter receperunt, aut indifferenter laudaverunt, sicut vos facere videmini, [Col. 0165B] neque omnibus aequaliter fidem adhibuerunt. De expositoribus quoque multo aliter quam vos dicitis, beatus Pater Augustinus tenendum tradidit: qui non solum de illis qui reprehensi sunt a doctoribus, etiam de probatissimis, in libro quem adversus Faustum Manichaeum scripsit, ita dicit: « Quod genus litterarum, id est, expositionum, non cum credendi necessitate, sed cum judicandi libertate legendum est. Soli namque divinae auctoritatis libri legendi sunt, non cum judicandi libertate, sed cum credendi necessitate. Quam formam Apostolus tradidit dicens: Spiritus nolite exstinguere, prophetias nolite spernere, omnia autem probate, quod bonum est tenete, ab omni specie mala abstinete vos. In hoc loco apostolus Paulus prophetias dixit doctrinas et expositiones [Col. 0165C] doctorum, sicut alibi insinuat dicens: Prophetae duo aut tres dicant, et caeteri dijudicent (I Cor. XIV, 29). Non illam prophetiam de qua apostolus Petrus ait: Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. »

XI. Haec omnia idcirco dicimus, ut appareat quia quam injuste a vobis criminamur, cum dicitis nos reprehensores apostolorum et divinarum Scripturarum esse, tam injuste vel potius ⁜ b multo injustius quoscunque interpretes atque expositores coaequatis apostolis et evangelistis, cum Symmachum et Paulum et Dydimum et Joannem una defensione indifferentique laude dignos ducitis. Bonum est recordari verborum Domini, quibus ait: Nonne si recte [Col. 0165D] offeras, et non recte dijudicas peccasti? Qui enim recte credit catholicam fidem, recte videtur offerre. Sed si quibuscunque doctoribus aut interpretibus cum apostolis et evangelistis aequalem venerationem tribuit, non recte dividit, atque ideo peccat.

XII. Post illa quae superius dicta sunt verba nostra, addidistis dicentes: « Turpe est enim credere Spiritum sanctum, qui omnium gentium linguas [Col. 0166A] mentibus apostolorum infudit, rusticitatem potius per eos quam nobilitatem uniuscujusque linguae locutum esse. » Haec qua intentione dixeritis, nullus corum qui otiosa loqui timent, intelligent; nisi forte hoc etiam nobis crimen superadditis, quasi rusticitatis reprehendamus Spiritum sanctum. Quod si ita est, id est, tali intentione ista dicitis, quid ad haec respondere possimus, nisi: Ipse occultorum cognitor, cordium testis, scrutator renum, omnipotens Deus videat, et audiat. Extra hoc autem quod tale sacrilegium nobis impingere videmini, apparet etiam in his verbis vestris quod ita sentiatis de prophetis et apostolis, ut non solum sensum praedicationis, et modos vel argumenta dictionum Spiritus sanctus eis inspiraverit, sed etiam ipsa corporalia verba extrinsecus [Col. 0166B] in ora illorum ipse formaverit. Quod si ita sentitis, quanta absurditas sequetur quis dinumerare poterit? Et in primis quidem, ut caute scientiae vestrae loquamur, recordamini quid Moyses Domino dicat, cum se excusaret ne ad Pharaonem mitteretur, asserens se gracilis esse vocis et impeditioris linguae. Cui Dominus nequaquam respondit, Mentiris; sed annuens obsecranti, ait: Ecce Aaron frater tuus, scio quod eloquens sit: ipse erit propheta tuus: tu loqueris ad eum, et ille loquetur ad Pharaonem. Attendite quia si secundum vos ipsa verba corporalia in ore Moysi sonantia ejus erant, et vox quae sonabat, quare ergo gracilis vox? quare ergo impeditior sermo? Aaron erat propheta Moysi, Moyses propheta Dei. Quare ergo robustior vox et expeditior [Col. 0166C] sermo in propheta Moysi quam in propheta Dei? Nunquid et hoc vitium, gracilitatem scilicet vocis, et linguae impeditionem Spiritui sancto tribuetis? Restat ergo ut sicut ministerio angelico vox articulata formata est in ore asinae, ita dicatis formari in ore prophetarum. Et tunc talis etiam absurditas sequetur, ut si tali modo verba et voces verborum acceperunt, sensum ignorarent. Sed absit talia deliramenta cogitare. Nos si de eloquentia Pauli apostoli aliquid diximus, verba Hieronymi doctoris posuimus, quibus in quodam loco ait: « Qui putant Paulum juxta humilitatem, et non vere dixisse, Et si imperitus sum sermone, non tamen scientia, defendant hujus loci consequentiam. » Et iterum: « Si vero qui potest etiam juxta sermonis eloquia contextum [Col. 0166D] docere Apostolum fuisse perfectum, et in artis grammaticae vitia non incurrisse, ille potius auscultandus est. Nos quotiescunque soloecismos aut tale quid adnotamus, non Apostolum pulsamus, ut malivoli criminantur, sed magis Apostoli assertores sumus; quod Hebraeus ex Hebraeis absque rhetorici sermonis nitore, verborum compositione, et eloquii venustate, nunquam ad fidem Christi totum mundum transducere [Col. 0167A] valuisset, nisi evangelizasset eum non in sapientia verbi, sed in virtute Dei.» Qui etiam in praefationibus Isaiae, Jeremiae et Ezechielis, quid de differentia locutionis prophetarum eorum dixerit, diligenter perpendite; et invenietis nobilitatem divini eloquii, non secundum vestram assertionem, more philosophorum, in tumore et pompa esse verborum, sed in virtute sententiarum, secundum quod ipse Apostolus ait: Non enim in sermone est regnum Dei, sed in virtute. ⁜ a Isaias quoque propheta populum dicit esse alti sermonis, ita ut non possit intelligi disertitudo linguae ejus, in quo nulla est sapientia. Et Dominus ad Ezechielem dicit: Non enim ad populum profundi sermonis et ignotae linguae tu mitteris, quorum non possis audire sermonem. Ex quibus patet nobilitatem sacrae Scripturae, non secundum [Col. 0167B] philosophos in disertitudine esse verborum, in quo nulla est sapientia, sed in potentia et astutia sensuum, atque virtute sententiarum; sicut Apostolus ostendit, dicens: Arma militiae nostrae, non carnalia, sed potentia Dei ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi. Et iterum: Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare, non in sapientia verbi, ut non evacuetur crux Christi. Et rursum post aliqua: Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non per sublimitatem sermonis aut sapientiae, annuntians vobis testimonium Christi. Et iterum: Sapientiam loquimur inter perfectos; [Col. 0167C] sapientiam non hujus saeculi, neque principum hujus saeculi, qui destruuntur: sed loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est. Et post pauca: Quae et loquimur, non in doctis humanae sapientiae verbis, sed in doctrina spiritus.

XIII. Ecce quia laus divinae sapientiae in sacris mysteriis et in doctrina spiritus invenitur, non in adinventionibus verborum. Vos sumpsistis testimonia beati Augustini multa de laude Scripturae; sed non illo modo vos laudatis, quo laudavit Augustinus, aut Hieronymus, Ambrosius, atque Gregorius. Nam illi majestatem divinae locutionis admirantes, sed rem ineffabilem fando non explicantes, oppressi gloria in laude ejus succubuerunt, cum magis admirando sufficerent, quam loquendo. Vos sic laudatis, [Col. 0167D] ut laude vestra magis minoretur, quam augeatur: quoniam in his quae extrinsecus sunt, dicitis nobilitatem linguarum ministrasse Apostolis Spiritum sanctum, ut confuse et indifferenter cum apostolis omnes interpretes et quoscunque expositores laudetis et defendatis. Nam si, secundum vos, omnibus auctoribus divinorum librorum exteriorem nobilitatem aequaliter ministravit Spiritus sanctus; quare unus Apostolus, id est Paulus, disertior invenitur in Hebraica lingua quam in Graeca, sicut praedictus Hieronymus in praefatione Epistolae quae ad Hebraeos [Col. 0168A] praetitulatur scribit, dicens: « Non est sane mirum si eloquentior videatur in proprio, id est Hebraeo, quam in peregrino, id est Graeco sermone, quo caeterae Epistolae sunt scriptae. » Ecce habes disertiorem Paulum in una epistola quam in caeteris. Sed tamen ipse caeterae epistolae, licet in sermone minus ab illa aliquid habere videantur, tamen in arcanis sensibus, secretis mysteriis ac figuris locutionum, in quibus omnem sapientiam hujus mundi incomparabiliter superant, minoris virtutis non sunt.

XIV. Post multas et graves calumnias, quas nobis inflixistis, dicentes nos divinae locutionis reprehensores, defenditis bene vos dixisse, Anima quando ad corpus pervenit; et sumitis testimonia de Scripturis dicentes: Spiritus redeat ad eum qui dedit illum (Eccl. XII, 7). Et: Revertatur anima pueri intra eum [Col. 0168B] (III Reg. XVII, 21.) Quae testimonia nullatenus congruunt rei cui defendendae adhibentur. Quis enim ignorat animam semel a Deo creatam, substantiam esse deinceps, et aeternam, atque in sua substantia immortalem? ac per hoc, post solutionem corporis, posse ad eum redire justam, et deorsum descendere injustam, et intra corpus reverti ad hane vitam resuscitandam? Haec de animabus a corporibus jam solutis fieri nullus ignorat. Sed nos hoc reprehendimus quod vos de animabus corporibus infundendis dixistis: Anima quando ad corpus pervenit. Quasi noveritis de qua regione adveniat, aut forsitan nostis in qua regione jaceat illa incognita materies, unde animas dicitis creari in vacuo, super quem aquilo [Col. 0168C] extensus est, aut in interioribus austri, vel forsitan in ortu solis aut occasu, aut unde dicitis anima pervenire: utique inde pervenire possunt, ubi creantur, ut ad corpora transmittantur. Sed cum dicitis eas pervenire, non ipsis eas corporibus creatas creditis, sed longe alicubi. Et inquisivimus a vobis utrum in coelestibus an in aliqua parte mundi sit ipse locus, vel extra mundum. Sed de hoc sit ut vultis, tantum ut cujuscunque testimonium cum Augustino altercantis tanquam ejusdem Augustini non nobis opponatis. Nos tamen illud praecipue tenendum putamus, quod divina Scriptura de hac re docet, dicens: Quomodo nescis quae sit via spiritus, et qua ratione compingantur ossa in ventre praegnantis; sic nescis opera Dei, qui fabricator est omnium. Ecclesiastici [Col. 0168D] quoque doctores in suis dogmatibus fidem tenendam docuerunt, animam non esse partem divinae substantiae vel naturae, nec esse eam prius quam corpori misceatur; sed tunc eam creari quando et corpus creatur, cui admisceri videtur. Philosophorum sententiae dicunt esse animam prius quam nascatur in corpore: quod verum esse nullis approbatur indiciis: nam utrum ante fuissemus, nec ipsi novimus, nec quis hominum dicat habemus. Non est ergo quaerendum quod quaerendum magis est irridendum.

XV. Deinde interrogastis nos, utrum aliud sit Deus, aliud veritas, ita ut Deus ipse veritas non sit. Hanc vestram interrogationem in tantum miramur, ut putemus vos illam jocando et ridendo dictasse. Quis audivit talem interrogationem? Nunquid si aliud aliquid veritas fuerit, jam Deus veritas non erit? Dicite vos, si ubicunque in sacris Scripturis veritas nominatur, semper Deus intelligendus est? Certe nos dicimus frequenter in Scripturis nominari veritatem, quae contraria est mendacio; sicut etiam solet nominari charitas hominum, dilectio, quae contraria est odio, et concordia, quae opposita est discordiae. Ergo ubi Paulus ait: Veritatem dico in Christo Jesu, non mentior, sic intelligitis, quasi diceret, Deum dico, aut Christum dico, [Col. 0169B] in Christo Jesu. Aut ubi ait: Deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, ipsum Deum intelligitis veritatem. Et iterum, ubi scriptum est: Rex qui judicat in veritate pauperes, thronus ejus in aeternum firmabitur. Et iterum: Labium veritatis firmum erit. Et rursum: Qui loquitur veritatem in corde suo. In Jeremia quoque: Omnis amicus fraudulenter incedet, et veritatem non loquetur. Et Oseae: Non est enim veritas, et non est justitia, et non est misericordia Dei in terra. Et in Zacharia: Veritatem et judicium pacis judicate in portis vestris. Nunquid sic intelligi poterit, quasi diceret, Deum judicate in portis vestris? Ecce habes in Scripturis frequenter dici veritatem, non pro ipso Deo, sed pro illa virtute quae opposita est injustitiae [Col. 0169C] et falsitati. Attamen non sicut vos vultis, ut Deus ipse veritas non sit, sed potius ut et Deus veritas sit.

XVI. Deinde vero cum vestris syllogismis affirmare nitimini, Christianos non fuisse omnes sanctos patriarchas et prophetas, reges et sacerdotes, in Veteri Testamento, dicentes nobis: « Si eos Christianos dicendo, eos esse affirmare vultis, multum est absurdum ut Christiani essent priusquam Christus. » Ecce quibus verbis negatis sanctos Veteris Testamenti Christianos fuisse. Sed multo pejus negatis illo tempore non esse Christum. Credite, venerabilis magister, quia si dixissetis: « Non dicebantur Christiani, » parva forsitan esset blasphemia. Cum autem dicitis, Non erant Christiani, injuste [Col. 0169D] tantam multitudinem sanctorum blasphematis. Simili etiam modo si de Domino Jesu Christo diceretis, « Necdum ab omnibus fidelibus manifeste vocabatur Christus, » tolerabile esset. At cum dicitis, Non erat Christus, tam grandis blasphemiae est, ut non multum distet ab illa Pauli Samosateni praedicatione.

XVII. Deinde subjungitis, quasi exhortantes nos ac dicentes: « Sed quomodo nondum erat Christus? » Legitis librum supradicti beati Patris Augustini, capitulo 6, et ponitis ipsum capitulum, multo alium sensum continentem quam vos sentitis. In illo enim capitulo scriptum est: « Cum ergo Christi nomen ex eo illi sit quod scriptum est, Unxit te Deus, Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis. Unde ad [Col. 0170A] id quod homo factus est, pertinet, id est, quod formam servi accipiens, habitu est inventus ut homo, qui utique habitus coepit ex tempore: de ipso tamen eodemque Christo dictum est, cum in forma Dei esset. » Et post pauca: « Nondum ergo erat Christus quod esse coepit, cum semetipsum exinanivit, non formam Dei amittens, sed formam servi accipiens. » Ecce verba beati Augustini, de quibus vos vultis affirmare Deum Verbum Christi nomen prius non habuisse quam caro factum est, cum e contrario Augustinus in praedicta sententia dicat: De ipso tamen eodemque Christo dictum est: Cum in forma Dei esset. Ecce habes Christum in forma Dei esse, deinde formam servi accepisse: quam utique antequam acciperet, nondum erat filius hominis, sed [Col. 0170B] Filius Dei, tamen Christus. Iterum Augustinus dicit: « Nondum ergo erat Christus quod coepit esse, cum semetipsum exinanivit. » Ecce et hic Christus dicitur, qui nondum erat hoc quod esse coepit, cum semetipsum exinanivit, id est homo. Nam quid aliud esse coepit, nisi homo, cum formam servi accepit? Certe Augustinus non ait: Non erat Christus qui esse coepit; sed, Non erat quod esse coepit.

XVIII. Nam si Christus ante Mariam non erat, quid est quod Apostolus ait: Christus Jesus heri et hodie, ipse et in saecula (Hebr., XIII, 8)? Si Christus non erat, et sancti Veteris Testamenti non erant Christiani; quare iterum Apostolus dicit: Memores estote quod aliquando vos gentes in carne, qui dicimini praeputium, ab ea quae dicitur circumcisio in carne, [Col. 0170C] manu facta; quia eratis illo tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in mundo (Ephes. II, 11, 12). Ecce Apostolus docet gentes sine Christo fuisse illo tempore, quando promissionis spem habebat Israel. Et quid est dicere: Eratis sine Christo, alienati a conversatione Israel, nisi oblique demonstrare, non fuisse sine Christo Israel tempore promissionis? Si Christus non erat, neque Christiani; cur idem Apostolus de Moyse dicit: Negavit se esse filium filiae Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jocunditatem; majores divitias aestimans thesauro Aegyptiorum, improperium Christi. Aspiciebat enim in remunerationem (Hebr. XI, 24, 25). Si [Col. 0170D] sub lege positi Christum et boni non coluerunt, et mali non tentaverunt, cur iterum dicit de colentibus eum: Bibebant de spiritali consequenti eos petra. Petra autem erat Christus. De tentantibus vero: Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt. Nam ut noveritis sub lege non solum Christianos, sed etiam filios Christi fuisse, audite iterum Apostolum: Decebat enim, inquit, eum propter quem omnia, et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passiones consummari. Anna mater Samuelis orans in templo dicit: Dominus judicabit fines terrae, et dabit imperium regi suo, et sublimabit cornu Christi sui. Et hoc et in illo tempore [Col. 0171A] quo necdum erat rex in Israel, et antequam ungeretur vel etiam nasceretur Saul, quem dignum elegistis ad negandos Christianos. De David scriptum est: Dixit vir, cui constitutum est de Christo Dei Jacob, egregius psalmista Israel. Ipse David ait: Magnificans salutes regis ejus, et faciens misericordiam Christo suo. Eman quoque ait: Tu vero repulisti et despexisti, distulisti Christum tuum. Habacuc dicit: Egressus es in salute populi tui, in salute cum Christo tuo. Jeremias deplorat dicens: Spiritus oris nostri Christus Dominus captus est in peccatis nostris.

XIX. Deinde subjungitis, dicentes: « Non ergo omnis chrismate unctus, Christianus dicendus est. Potius enim illi Christi quam Christiani dicebantur, ut illud in Psalmis: Nolite tangere Christos meos. » [Col. 0171B] In his verbis vestris negatis unctos, id est, reges et pontifices, fuisse Christianos; et ponitis testimonium psalmi, quod non de pontificibus, aut regibus, sed tantum de patriarchis, Abraham scilicet, Isaac, et Jacob, Scriptura dicit: Ipsi enim transierunt de gente in gentem, et de regno ad populum alterum, id est de Chaldaea in Mesopotomiam, deinde in terram Chanaan, et Aegyptum, ac rursum in Gerare. Pro ipsis correpti sunt reges, Ahimelech scilicet, Pharao Hemor, et Sichem, et alii. Super ipsis praecepit Dominus, Nolite tangere christos meos, dicens non tam verbis, quam certitudine defensionis. Ecce habetis christos dictos patriarchas, quos nulla omnino corporali unctione probare poteritis fuisse unctos. Unde ergo Christi, si non uncti? Quia dicitis, Ergo [Col. 0171C] illi erant ab unctione multi christi, cum nunquam legatis vel plures simul fuisse reges, nec duo simul pontifices illo tempore. Nam quod reges et pontifices ungebantur, non aliter, nisi uno decedente, unus succedens ungebatur in figura unius veri Christi: et hi quidem dicebantur christi.

XX. Sed nos de patriarchis interrogamus, quomodo eos creditis sine visibili chrismate, absque aqua baptismatis, sed unctos invisibili tantum et spiritali chrismate? Similiter in Veteri Testamento, non solum omnes sanctos patriarchas, sed et multos etiam in gentilitate positos credimus invisibili chrismate unetos; per quam unctionem membra Christi et unum corpus cum omnibus ad aeternam vitam praedestinatis [Col. 0172A] fierent. Unde et Apostolus, cum enumerasset omnia dona gratiarum quae per Spiritum sanctum tam Veteris Testamenti fidelibus quam Novi distributa sunt, subjunxit: Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum corpus sunt; ita et Christus. Etenim in uno spiritu omnes in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi, et omnes in uno Spiritu ⁜ a potati sumus. Hoc Spiritu uncti sunt patriarchae, hoc ⁜ b multi martyres, qui sine baptismate corporali ad vitam aeternam transierunt. Qui omnes quomodo unum corpus baptizati sunt, patriarchae scilicet et martyres, cum caeteris fidelibus Veteris et Novi Testamenti, et in uno spiritu, audi iterum eumdem Apostolum dicentem: [Col. 0172B] Nolo enim vos ignorare, fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes per mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt, in nube et in mari, et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt. Quem potum? Illum quem in superiori sententia praemisit, uno spiritu potati sumus: et quam escam spiritalem, nisi participationem corporis Christi? Denique Apostolus dicit: Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu. Si autem vos Christi, ergo Abrahae semen estis. Et vos dicitis, quia Abraham non fuit Christianus, cum nos Christiani esse non possimus, nisi efficiamur semen Abrahae? Apostolus dicit: Abrahae dictae sunt promissiones, et semini ejus, qui est Christus. Et vos dicitis Abraham [Col. 0172C] fuisse sine Christo. Apostolus ait: Igitur qui ex fide sunt, benedicentur cum fideli Abraham. Et iterum: Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum, ut in gentibus benedictio Abrahae fieret in Christo Jesu, ut pollicitationem Spiritus accipiamus per fidem. Et vos dicitis tam diversa benedictione Abraham et nos benedictos, etiam diverso spiritu unctos, ut ille Christus potuerit esse, non Christianus, nosque Christiani possimus esse, non Christus.

XXI. Apostolus dicit quia Deus Pater omnipotens omnia subjecit sub pedibus Filii sui Domini Jesu Christi, et ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam, quae est corpus ipsius, et plenitudo ejus qui omnia [Col. 0173A] in omnibus adimpletur. Et iterum: Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae, solvens inimicitiam in carne sua, legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipsum in unum novum hominem, faciens pacem, et reconcilians ambos in uno corpore Deo per crucem, interficiens inimicitiam in semetipso. Et veniens evangelizavit pacem vobis qui longe fuistis, et pacem his qui prope; quoniam per ipsum habemus accessum ambo in uno spiritu ad Patrem. Ergo jam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum, et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu, in quo aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino, in quo et vos coaedifcamini [Col. 0173B] in habitaculum Dei in Spiritu sancto. Et quare hanc Ecclesiam, hoc corpus, quod est plenitudo capitis, hoc unum, quod ex utraque fecit, hos conditos in semetipso, hos ambos reconciliatos in uno corpore Deo per crucem, hanc aedificationem constructam, hoc templum sanctum in Domino, hoc habitaculum Dei in spiritu, vultis ita dividere, ut aliud illi fuerint, aliud nos simus? Quid ergo profuit quod per caput habemus accessum ambo in uno spiritu ad Patrem, si nullam communionem habet radix olivae cum oleastro sibi inserto? Tribus Ruben, et tribus Gad, ac dimidia tribus Manasse, propterea construxerunt altare ultra Jordanem, quia jam timebant vos, ne diceretis illis, cum Jordanem transissent: Non pertinetis ad nos, ⁜ a non estis [Col. 0173C] Christiani, sine Christo estis; quia necdum erat Christus. Nihil omnino differt aliud inter illos et nos, nisi quia sacramenta salutis quae per mediatorem operata sunt propter nos et propter illos, nos salvant praeterita, illos futura, quia quae nos credimus et tenemus praeterita, illi crediderunt ac tenuerunt futura; et illi in sola conscientia et figuris futurorum, nos etiam in publica professione, votis et annuntiatione praeteritarum rerum cum significatione tractabilium sacramentorum; sicut et illi duo qui unum botrum in falango portabant, unum opus faciebant indifferenter, nisi quia eumdem botrum, unus post dorsum, alter ante faciem habebant; sicut et illi qui praecedentes, et sequentes, Domino intranti Hierusalem clamant Osanna.

XXII. Si quis autem ad haec objiciendum putaverit illud, quod in Isaia, vel in Apocalypsi, nomen novum dicitur, quod procul dubio Christianum intelligitur; sciat sanctos doctores ita intellexisse, ut novum dicatur, propterea quia nuper dispersum, non quia nuper inventum; ac per hoc non novella vel nuper exorta est Christianorum religio, sed ab ipsa mundi origine descendens, eodem Christo doctore et institutore. Nam inde ab initio speciem formamque suspiciens. Porro de unitate fidelium Veteris ac Novi Testamenti beatus Hieronymus dicit: « Quo modo enim omnes in protoplasto Adam necdum nati moriuntur; ita omnes, etiam hi qui ante adventum Christi nati sunt, in secundo Adam vivificantur: atque ita fit ut et nos legi servierimus in patribus, et [Col. 0174B] illi gratia salventur in filiis. » Iste intellectus Ecclesiae catholicae convenit, quae Veteris et Novi Testamenti unam asserit providentiam, nec distinguit in tempore quos conditione sociavit. Omnes aedificati simus super fundamentum apostolorum et prophetarum, continente nos angulari lapide Jesu Christo Domino nostro, qui fecit utraque unum, et medium parietem dissipans, inimicitiam utriusque populi in sua carne destruxit, et autiquae legis difficultatem evangelicorum dogmatum integritate mutavit. Vere in Christo unus panis sumus, et duo consensimus super terram; et quomodo nos super prophetas fundati sumus, ita et patriarchae jam apostolorum fundamine constiterunt. De Domino quoque Jesu Christo praedictus doctor ait: « Postquam ob nostram [Col. 0174C] salutem de Virginis utero dignatus est nasci, Dei et hominum homo Christus Jesus sequester est dictus. » Antequam vero hominum corpus assumeret, et esset apud Patrem et omnes sanctos quos Scriptura commemorat, sine additamento hominis, quem necdum assumpserat, mediator tantummodo nuncupatur. Ipse quippe pretioso sanguine suo et nos et illos, patriarchas scilicet et prophetas, de maledicto legis redemit. Omnes enim ex fide Christi justificati sunt. Siquidem Abraham vidit diem Christi, et laetatus est; et Moyses majores divitias aestimavit thesauro Aegyptiorum, improperium Christi. Aspiciebat enim in remunerationem.

Contra praeceptum impium de baptismo Judaicorum mancipiorum

Agobardus Lugdunensis

Dominis et sanctissimis, beatissimis, viris illustribus ⁜ a , Hilduino sacri palatii antistiti [ Al., archicapellano], [Col. 0175A] et ⁜ a Walae abbati, Agobardus servulus.

Noverit mansuetudo vestra prudentissima idcirco me ad utrumque praesumpsisse quae sequuntur scribere, quoniam absque ambiguo vos novi praecipuos et pene solos in via Dei esse adjutores ⁜ b Christianissimi imperatoris, et propterea in palatio esse ⁜ c unum semper, et ⁜ d alterum frequenter, ut in operibus pietatis quae absque omni errore quaerenda, invenienda, tenenda sunt, vos illi prudentissimis vestris suggestionibus sitis exhortatores et, ut dixi, adjutores. Scripsi sinceritati vestrae singulos breves indiculos, significans vobis quamdam feminam ex Judaismo ad Christianismum gratia Christi translatam, graves persecutiones sustinere propter fidem quam suscepit Christi, quas per ipsius feminae breviculum potestis [Col. 0175B] cognoscere: in qua re tam excellens eleemosyna vobis manet, ut de nulla alia possit esse major. Nunc autem causam hujus persecutionis, quae et fomes impii erroris esse potest, me vobis significante cognoscere dignamini. Quoddam praeceptum Judaei circumferunt, quod sibi datum ab imperatore gloriantur, in quo continetur ⁜ e ut mancipium Judaicum absque voluntate domini sui nemo baptizet. Quod a nobis omnino non creditur, ut a facie Christianissimi et piissimi imperatoris tam contraria ecclesiasticae regulae sit egressa sententia. Novit enim optime Deo amabilis prudentia vestra, quomodo ab initio sanctis apostolis super hac re ab ipsa Veritate praeceptum sit, quibus absque ulla discretione personarum, absque ulla exceptione conditionum, generaliter dictum [Col. 0175C] est: Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Et iterum: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae. Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit. Quod et illi et omnes deinceps ecclesiastici rectores omni fide et constantia observantes, non solum servos quorumlibet hominum, verum etiam conjuges et soboles imperatorum et consulum, et praedicando ad fidem convertere, et conversos nullius exspectata licentia baptizare minime dubitarunt. Quod cum in aliorum gestis facile sit recognoscere, [Col. 0176A] praecipue in apostolicis litteris omni luce clarius demonstratur. Legimus namque in fine Epistolae ad Philippenses (IV, 22) ita: Salutant vos omnes sancti, maxime autem qui de Caesaris domo sunt. Quem impiissimum Neronem fuisse nemo quis dubitet; cujus domesticos et ministros aulae regiae nullus ambigit praedicatione apostolica conversos, nunquam baptismi gratia sanctificari potuisse, si ejus super hac re voluntas aut permissio exspectaretur; qui maximo persecutionis terrore, non solum incredulos, ne ad fidem venirent, deterrebat, sed etiam credentes a fide dejicere insistebat. Unde et ipsos duces ac magistros fidei Christianae, quorum doctrina totum pene orbem contra sua scita videbat Christi fidei subjugatum, novissima furoris sui atrocitate trucidavit. In epistola [Col. 0176B] quoque ad Timotheum, postquam pro omnibus hominibus orari et obsecrationes fieri praecepit Apostolus, ad extremum intulit: Hoc enim bonum est et acceptum coram Salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri, et ad cognitionem veritatis venire. Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus. Et ad Titum, postquam senes, et anus, adolescentulas, juvenes, servos, congruis praeceptis instruendos esse monstravit, hoc modo conclusit: Apparuit enim gratia Dei Salvatoris nostri omnibus hominibus, erudiens nos, et caetera. Si ergo, ut istis exemplis manifestissime comprobatur, voluntas Dei Salvatoris nostri est omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, et [Col. 0176C] per unum mediatorem Dei et hominum, qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus, reconciliari; si hujus gratia reconciliationis et salutis omnibus indifferenter illuxit, quis tantae bonitati Dei injuriam facere praesumat, ponendo legem miserationi ejus, et ad arbitrium impiorum eam implorantibus impertiendam constituendo, quorum pertinacissima perfidia non solum neminem suorum ad fidem Christi permittit accedere, sed etiam credentes publice et occulte blasphemare et detestari non cessat? Denique et pie considerantibus perspicuum est quod unus [Col. 0177A] omnipotens Deus, omnium conditor et moderator justissimus, qui primum hominem de terrae limo formavit, et de costa ejus adjutorium illi similem sibi fecit, quique ex eis omne genus humanum quasi ex uno fonte et una radice propagavit, omnes unius conditionis fecerit. Et licet peccatis exigentibus, justissimo et occultissimo ejus judicio, alii diversis honoribus sublimati, alii servitutis jugo depressi sunt, ita tamen a servis corporale ministerium dominis exhiberi ordinaverit, ut ⁜ a interiorem hominem ad imaginem suam conditum, nulli hominum, nulli angelorum, nulli omnino creaturae, sed sibi soli voluerit esse subjectum. Unde et in lege sua, de hac mentis servitute, quae illi tantum debetur, mandavit: Dominum Deum tuum timebis, et illi soli servies. Et [Col. 0177B] Apostolus eumdem interiorem hominem ab omni sexus diversitate, ab omni conditoris et generis distantia liberum esse demonstrans, ita docet: Exspoliantes vos veterem hominem cum actibus ejus, et induentes novum, eum qui renovatur in agnitionem, secundum imaginem ejus qui creavit eum; ubi non est gentilis et Judaeus, circumcisio et praeputium, Barbarus et Scytha, servus et liber; sed omnia et in omnibus Christus.

Cum ergo hi qui ad baptismum veniunt, per agnitionem Creatoris in interiore homine qui ab omni servitutis conditione liber est, renoventur; quae ratio esse potest ut id servi absque permissu dominorum suorum consequi prohibeantur, nec servire eis Deo liceat, nisi licentiam ab hominibus impetraverint? [Col. 0177C] Certe in epistola ad Timotheum idem Apostolus sic praecepit: Quicunque sunt sub jugo servi, dominos suos omni honore dignos arbitrentur, ne nomen Domini et doctrina blasphemetur. Qui autem fideles habent dominos, non contemnant, quia fratres sunt; sed magis serviant, quia fideles sunt, et caetera (I Tim. VI, 1). In quibus verbis evidenter de omnibus Christianis servis, sed quorum alii fidelibus, alii infidelibus dominis serviebant, loquitur. Et tamen infidelium dominorum servis praecepta constituit: qui tunc utique adhuc infidelitatis vinculo tenerentur obstricti, si in hac re eorum quibus serviebant arbitrium [Col. 0178A] sequerentur. Laesus est Philemon a servo Onesimo, quem Paulus apostolus in vinculis positus ad Christi fidem convertit, sacri baptismatis fonte abluit; nec super his Philemon conqueritur, sed etiam credentem atque baptizatum quasi viscera Apostoli suscipiat admonetur. Quas nos auctoritates sequi cupientes, et praeceptum, quod quasi ex imperiali profertur auctoritate, transgredi metuentes, inter duo versamur pericula. Si enim praeceptum illud observamus, neglectis ecclesiasticis regulis, Deum offendimus; si has sequimur, imperatoris indignationem veremur; maxime cum ⁜ b magister infidelium Judaeorum incessanter nobis comminetur se ⁜ c missos de palatio adducturum, qui pro istiusmodi rebus nos judicent et distringant. Quae res non solum nobis perturbationem [Col. 0178B] affert; verum etiam eis qui ad fidem facile converti poterant, quantum ingerat impedimentum, vestrae est prudentiae aestimare. Unde, Patres sanctissimi ac Deo amantissimi, haec nostra pericula quasi vestra piis animis perpendentes, intercedite apud Christianissimum et clementissimum imperatorem, ut hujusmodi impedimentum de sancta Ecclesia auferatur, et inter multa et maxima quae piissime et justissime in tradito et conservato sibi a Christo disponit imperio, etiam huic rei propter amorem ipsius Christi misericordissima et solita bonitate succurrat; ne animae, ex quibus grex fidelium augeri poterat, et pro quarum salutem in diebus passionis Dominicae ab universali Ecclesia Deo ⁜ d publice supplicatur, obsistente infidelium et Deo adversantium duritia, [Col. 0178C] etiam dicti praecepti occasione diaboli laqueis remaneant implicatae. Certe in sacris canonibus constitutum, ut si qui ex eis ad baptismum venerint, si voluerit episcopus, vel quilibet fidelium, redimendi eos habeat potestatem (Vide lib. de Jud. superstit., cap. 6). Quod nos libentissime facere cupimus; hoc tantummodo postulantes ut eis veniendi ad fidem facultas libera tribuatur. Nec hoc dicimus quod eis filios vel servos eorum violenter auferendos esse sentiamus, sed ut venientibus ad fidem ab infidelibus licentia non negetur.

Epistola ad Bartholomeum de quorumdam inclusione signorum

Agobardus Lugdunensis

I. Reverendissimo ac dilectissimo domino et fratri ⁜ a Bartholomaeo episcopo, Agobardus, ⁜ b Hildigisus et ⁜ c Florus, in Domino Jesu Christo sempiternam salutem. Cognovimus sollicitam esse prudentiam vestram, quonam modo accipi debeat illud quod in quodam loco coeperunt fieri quaedam percussiones, ita ut caderent quidam, modo epilepticorum, vel eorum quos vulgus daemoniacos putat, vel nominat. Quod et ⁜ d quidam venerandus frater significavit nobis; maxime ⁜ e in quadam ecclesia ubi cujusdam sancti corpus veneratur, nomine ⁜ f Firmini. Et nunc per vos comperimus adhuc etiam alio genere fieri, ut videantur et sentiantur in corporibus hominum stigmata exustionis, quasi si sulphur arsisse in locis illis contigisset: nec tamen mori aliquem ex his [Col. 0179B] dictum est nobis, nec quemquam alia ante infirmitate languentem curari. Quae videntes utriusque sexus et diversae aetatis homines, offerunt in loco, aut, sicut dicitis, locis. Jam enim et in aliis fieri videntur quaedam donaria quae unusquisque potest, aut in auro et argento, vel pecoribus, aut in quibuscunque speciebus, nullius exhortatione, nulla ratione admoniti, sed irrationabili terrore perterriti: quod nobis multum stulte fieri videtur; cum nulla signa sanitatum, nulla spes propitiationis ibidem demonstrentur: propter quod facilius adverti poterat qua esset cautela custodiendum. Et certe sicut verissimum [Col. 0180A] est quod istae percussiones esse non possunt nisi Deo permittente, ita certissimum nulla alia virtute ministrante, nisi angelo percutiente. Quisnam ita stultus est qui nesciat, et visibiliter et invisibiliter omnipotentem Deum flagellare homines ad eruditionem et conversionem; non solum per homines, sed etiam per bestias, et per minutissima et vilissima quaeque animantia? nec tantum per ignitos serpentes, sed et per ranas et muscas, et sciniphas, et locustas: nec tantum per animantia, sed per et inanimata, sicut per grandinem, per flumina, per pluvias, per siccitates. Novit utique prudentia vestra unde loquamur, auctore sancta Scriptura. Sed et si dixerimus leones, crabrones, brucum, erucam, aeruginem, devorationem, id est, maledictionem, [Col. 0180B] (quo uno nomine multa intelligi possunt) eadem auctore erit. Si autem et addiderimus ursos, lupos, sues et cervos silvestres, licet facile de Scripturis monstrari non possit, exempla tamen non deerunt.

II. Quamvis exustiones istae, super quibus movemini, non multum distent a vesicis turgentibus, vel, sicut alia editio dicit, feruvris Aegyptiis illatis, et illis percussionibus quas Philisthaeis irrogatas Samuelis volumen nominatim demonstrat, et ex talibus prominentibus. In quibus omnibus quae enumerata utique sunt, quis est qui ignorare permittatur, quomodo agere patientes aut audientes debeant, et [Col. 0181A] videntes, cum unus sit omnium Dominus, qui flagellat et medetur, percutit et sanat, ducit ad inferos, et reducit? De quo beatus Job confitebatur dicens: Miseremini mei, miseremini mei, saltem vos amici mei, quia manus Domini tetigit me, cum certe eadem Scriptura dicat: Percussit eum Satan ulcere pessimo. Sed licet percussor percusserit, percussorem tamen habens in potestate tetigisse dicitur, non solum in corpore, verum etiam in amissione rerum; sicut idem iterum ait: Dominus dedit, Dominus abstulit, cum Dominus dixerit ipsi diabolo: Ecce quae habet universa, in manu tua sunt. Sed quia hanc percussor potestatem habere nunquam potest, nisi acceperit ab eo in cujus et ipse potestate est; propterea ipsi tribuenda est potestas qui dat et retinet, [Col. 0181B] permittit et cohibet. Talibus exemplis plenae sunt Scripturae, sicut et illud quod legitur de Saule, quod spiritus malus arripuerit eum. In quibus verbis admirabiliter ostendit Scriptura divina et potestatem Domino tribuendam esse, et malitiam diabolo: quam utique non accipit, sed a semetipso habet: quod autem non habet accipit, id est, potestatem.

III. Sed de his non necesse habemus scribere vobis, quoniam habetis multa sublimium doctorum sublimiter dicta. Tamen duo videntur nobis genera vobis significanda, quae nobis et vobis pariter quaerenda putamus. Et unum quidem illud est, quod utrum correptio, an infirmitas, vel potius virtus dicenda sit, nescimus. Hoc tantum in eadem re nos scire putamus, quod nullius adversariae potestatis [Col. 0181C] ministerio geratur; sicut est de beato Zacharia sacerdote incedente in omnibus mandatis et justificationibus Domini sine querela; qui quoniam incredulus fuit promissionis ei factae a Gabriele archangelo, silentio mulctatus est. Quod et vir desideriorum beatus Daniel fatetur, dicens: Domine, in visione tua dissolutae sunt compages meae: unde se dicit postea languisse per dies plurimos. Et beatus Jacob luctans cum angelo, claudus effectus est.

IV. Neque hoc dicimus quasi diabolus in sanctos nulla accepta potestate operetur correptiones, cum Apostolus aperte dicat datum sibi stimulum carnis, angelum Satanae; sed quia hae tales excipi possunt a caeteris percussionibus, etiam ab illa qua Maria [Col. 0181D] soror Moysi et Aaron et Osias rex percussi sunt lepra; illa propter peccatum detractionis, ille propter superbiam praesumptionis. Si vero in his, utrum solo Dei nutu, an ministerio angelorum bonorum seu malorum, gesta sint, dubitatur; nescimus utrum ita dubitari possit de Nadab et Abiu, de quibus scriptum est quod egressus ignis a Domino interfecit eos. Cui rei simile videtur de Oza, qui arcam Domini sustentare praesumens, percussus a Domino legitur, et occisus.

V. Sed quia judicia Domini semper justa, frequenter occulta sunt, occultiora adhuc nobis videntur in morte Bethsamitarum: ubi exceptis LXX viris, qui forsitan aut sacrificare aut arcam Domini manibus [Col. 0182A] tractare conati sunt, quinquaginta millia plebis percussi dicuntur a Domino, qui nihil horum fecisse credendi sunt: qui tamen etsi ministerio angeli percutientis interfecti sunt, recte dicuntur a Domino percussi, secundum regulam superius ostensam.

VI. Forsitan similiter dubitet aliquis de duobus quinquagenariis cum quinquagenis suis ad Eliam missis, utrum ministerio angelico sint occisi. Propter quod Scriptura dicit ignem descendisse de coelo, et devorasse eos. Sed attendat pari modo de beati Job ovibus dictum: Ignis Dei cecidit de coelo, et tactas oves puerosque consumpsit: cum nemo dubitet hoc ministerio Satanae factum.

VII. Alteram vero genus est, quo in quosdam homines [Col. 0182B] praevalere videtur diabolus, non tam ad percutiendum quam ad illudendum; de quibus multos audivimus et cognovimus a daemonibus, lapidibus et, fustibus caesos, et in nullo laesos; aliquos tamen et illusos et laesos: in quibus nulla alia causa videtur qua id fiat, nisi aut inanitas fidei, aut delectatio vanitatis: cujus rei exempla facile de Scripturis proferre non possumus: sed tamen nullus pene hominum est qui talia non audierit, vel viderit; cum plerique vano terrore aut vana admiratione attoniti, inanescunt sensu et virtute animi. Novit enim diabolus, ut ait beatus Leo (Serm. 7 in Nativ. Dom.), quem moerore dejiciat, quem fallat gaudio, quem metu opprimat, quem admiratione seducat. Unde et Apostolus monet: Cui resistite fortes in fide. Qui [Col. 0182C] semper nocendi cupidus est, et cum id se ostendit quod est, et cum se transfigurat in angelum lucis, et veluti quaedam sanitatum signa demonstrat. Cui utique in utroque vere resistendum est, ut nec vanos terrores formidemus, nec vanis miraculis delectemur.

VIII. Haec de duobus quibusdam generibus interposuimus; unum, ubi nihil admixtionis habet ministerium diaboli, sicut de beato Zacharia et Daniele ac Job diximus; alterum, ubi infirmitas fidei, et inanitas rationis, sive exiguitas sensus, in causa est. Libet autem hic adjungere illa magna et horribilia quae Dominus fieri voluit ad eruditionem fidelium: in quibus docemur etiam diabolum rebellem luminis Deo servire, et ministrum esse divinae [Col. 0182D] operationis, cum per illum non solum malis, sed et bonis flagella et tribulationes admoventur. Quod enim percussiones impiis et infidelibus per malos angelos, irrogentur, Psalmista de plagis, quibus Aegyptus percussa est, loquens, aperte declarat, dicens: Misit in eos iram indignationis suae, indignationem, et iram, et tribulationem, immissiones per angelos malos (Psal. LXXVII, 49). In libro quoque Ecclesiastici legitur (XXXIX, 33) : Sunt spiritus qui ad vindictam creati sunt, et in furore suo confirmaverunt tormenta sua. Unde et in libro Tobiae (III, 8) de Sara filia Raguelis legitur quod tradita fuerat septem viris, et daemonium nomine Asmodaeus occiderat eos, mox ut ingressi fuissent ad eam. De rege [Col. 0183A] autem impio Achaz in libro Paralipomenon Scriptura testatur, dicens: Ipse per se rex Achaz immolavit diis Damasci victimas percussoribus suis, et dixit: Dii regum Syriae auxiliantur eis; quos ego placabo hostiis, et aderunt mihi: cum e contrario ipsi fuerint ruina ejus, et universo Israeli. Qui sint autem dii gentium, ostendit Psalmista, cum dicit: Omnes dii gentium daemonia. Apostolus quoque ad Corinthios in Epistola prima: Quae immolant, inquit, gentes, daemoniis immolant, et non Deo.

IX. Quod autem etiam impii et fideles malignis interdum tradantur spiritibus ad percutiendum, historia beati Job luce clarius manifestat: ubi et expeditio Satanae et Dei permissio aperte describitur, et ad extremum, post damna rerum, post funera filiorum, [Col. 0183B] cum os illius et carnem Dei manu tangi expostulasset, et Dominus permitteret, dicens: Ecce in manu tua est: verumtamen animam illius serva, dictum de eo est: Egressus igitur Satan a facie Domini, percussit Job ulcere pessimo a planta pedis usque ad verticem ejus (Job II, 7). Infirmitates quoque et languores, quibus pii vel impii multo tempore affliguntur, per malos angelos inrogari Dominus ostendit in Evangelio: qui cum de muliere, quam spiritum infirmitatis habentem ipse sanaverat, Archisynagogo calumnianti responderet, adjecit post aliqua: Hanc autem filiam Abrahae, quam alligavit Satanas ecce octodecim annis, non oportuit solvi a vinculo isto die sabbati? Hinc est quod beatus Petrus in Actibus apostolorum, cum de mirabilibus [Col. 0183C] Domini loqueretur, ait de eo: Qui pertransivit benefaciendo et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam Deus erat cum illo. Paulus quoque apostolus Philetum et Hermogenem dicit se tradidisse Satanae, ut discerent non blasphemare. De eo autem qui uxorem patris sui habebat, Corinthiis ita loquitur: Ego quidem absens corpore, praesens autem spiritu, jam judicavi ut praesens eum qui sic operatus est, in nomine Domini nostri Jesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, cum virtute Domini Jesu, tradere hujusmodi satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini Jesu. Hinc de seipso quod jam commemoravimus ait: Et ne magnitudo revelationum [Col. 0184A] extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae, angelus Satanae, qui me colaphizet.

X. Terrores etiam tribulationum per daemones fieri in libro Sapientiae legimus: ubi cum narraret Scriptura de percussionibus Aegypti, quas per malos angelos immissas Psalmista demonstrat, ait inter alia: Neque enim quae continebat illos spelunca, sine timore custodiebat: quoniam sonitus descendens perturbabat illos, et personae tristes apparentes, pavorem illis praestabant (Sap. XVII, 4). Unde et Propheta protectionem Dei viro justo promittit, dicens: Scuto circumdabit te veritas ejus. Non timebis a timore nocturno, a sagitta volante per diem, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu et daemonio meridiano. Has itaque adversarias potestates a Deo exspectare [Col. 0184B] et desiderare potestatem feriendi et nocendi et Dominus demonstrat in Evangelio, ubi ait discipulis suis. Hac nocte Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum. Et Psalmista, cum dicit: In ipsa, jd est, in nocte, pertransibunt omnes bestiae silvae, catuli leonum rugientes, ut rapiant et quaerant a Deo escam sibi; et multis aliis locis divinae Scripturae.

XI. Et cum, sicut supra diximus, non semper nec in omnibus diabolus accipiat potestatem, semper tamen habet in omnibus et per omnia omnimodam nocendi voluntatem, maxime in illos inhiat quibus, ut dictum est, praevalere se posse videt, eo quod sint exiguae fidei et vacui pondere rationis. Et inde est quod pueros, ac puellas, et hebetes quosque dejicere videtur, et maculis exustionis notare. Quod [Col. 0184C] utique fidelis quisque, et ratione praeditus, cum videt, aut audit, cor ad solius Dei timorem levat, qui non permittit nos tentari supra id quod ferre possumus. Sicut faciendum est etiam, cum bestiarum dentibus aut undecunque vel ubicunque flagellamur, vel alios flagellari conspicimus.

XII. Quod vero illi de quibus nobis innotuistis, ad easdem ecclesias in quibus percutiuntur concurrunt, et quidquid possunt, donant; nos credimus omnino quod terroribus decepti hoc faciant, perdito consilio meliore. ⁜ a Melius enim facerent, si sua pauperibus et ⁜ b hospitibus erogarent, et ad presbyteros Ecclesiae currerent, ⁜ c ungendi oleo, secundum praeceptum [Col. 0185A] evangelicum et apostolicum, cum jejuniis et orationibus; quibus sociari debet eleemosyna. Nam si essent signa sanitatum, quae Deo largiente per merita sanctorum concessa viderentur, concursus ad eadem loca consequens esset; et si aliquid oblationum ibi daretur more ecclesiastico, et secundum dispositionem Patrum, esset utique fructuosum ipso usu misericordiae. Nunc autem quia cupiditati quorumdam et avaritiae famulantur, non exinde honoratur Deus, ⁜ a nec pauperibus succurritur. Hanc enim rem si secundum voluntatem Dei agerent, juxta quod per omnes sanctas Scripturas eam Deus hominibus voluit indicari; scirent utique quam sublimiter et admirabiliter hujus rei semitam Dominus demonstrare dignatus sit per Michaeam prophetam [Col. 0186A] dicentem: Nunquid offeram Deo holocautomata et vitulos anniculos? Nunquid placari potest Dominus in millibus arietum, aut in multis millibus hircorum pinguium? Nunquid dabo primogenitum meum pro scelere meo, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Et cum in his omnibus negetur, subinfertur illico in quibus Dominus placari possit, cum dicit: Indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et quid Dominus quaerat a te. Utique facere judicium, et diligere misericordiam, et sollicitum ambulare cum Deo tuo. Sicut enim reprehensibile est rem pauperum non pauperibus distribuere; sic infructuosum, si ea quae deberent Ecclesiae debitam reverentiam exhibentibus, erogari, cupiditatis aestu anhelantibus, vel avare servanda vel abutenda prodige conferantur.

Deploratoria de injustiis

Agobardus Lugdunensis

Virorum praestantissimo atque illustrissimo ⁜ a Matfredo Agobardus in Christo Domino vivificatore ac salvatore nostro vitam et salutem aeternam.

Obsecro praecellentissimam claritatem vestram ut patienter et clementer audire dignetur quae fidelis suggerit servulus: quia, teste Deo qui serutatur corda et renes, non alia intentione dico, nisi propter profectum prosperitatis vestrae praesentis pariter et futurae. Omnipotens, sempiternus, et misericors Deus, apud quem nihil praeteritum, nihil futurum est, sed omnia volumina saeculorum quae apud mortales et temporales volvuntur, intemporaliter apud eum praesentia permanent, elegit vos ante mundi constitutionem futurum nostris periculosis temporibus ⁜ b [Col. 0186C] ministrum imperatoris et imperii, et prae caeteris honorificavit et ditavit, non solum exterius, verum etiam interius, prudentia videlicet, justitia, fortitudine et temperantia, quibus secundum Scripturas nihil utilius est in vita hominis; constituitque vos in latere ⁜ c rerum summam regentis; quatenus et in dispositione aequitatis illi essetis suffragator, et in remuneratione beatitudinis particeps. Nunc igitur quid potissimum expedit devotissimae intentioni vestrae, nisi ut omni conamine omnique mentis adnisu, ita in dispositionem rerum sagacissime vigiletis, ut opprimatur iniquitas, destruatur fraus et dolus, dissipetur pravitas, conteratur crudelitas, erigatur justitia, consoletur humilitas, [Col. 0187A] roboretur fides, serenetur Ecclesia? Noverit namque prudentia vestra, in istis regionibus, quibus nos vicini sumus, in tantam securitatem venisse impietatem, ut pene nullus inveniatur qui justitiam diligat ab injustitiaque recedat, nisi cujus divina inspiratio mentem tangit et deducit voluntatem; ita ut gratuitum putetur, ubicunque bonitatis vestigia conspiciuntur. ⁜ a Quievit timor regum et legum in maltis; adeo ut plerique in praesenti neminem timendum putent, reputantes apud semetipsos, et dicentes in cordibus suis: Si querela de me ad palatium venerit, causa ad ⁜ b causidicos dirigetur. Illic inveniam ⁜ c parentes vel amicos plures, per quos indubitanter fiet ut regalem offensionem nullam incurram, quia donum absconditum exstinguet iras, et [Col. 0187B] is qui timendus est, aliis interpositis, non videbit insipientias nostras.

Talibus, vir eximie, occasionibus totum pene illud miserabili aevo nostro viguit, quod suo tempore Christianos quidem evasisse gloriabatur, apud paganos vero vehementius effervescere martyr beatus Cyprianus lugubri nimis ac moerenti voce deflebat ⁜ d : «Inter leges, inquiens, ipsas delinquitur, inter jura peccatur: innocentia nec illic ubi defenditur reservatur. Quis inter haec vero subveniat? Patronus? Sed praevaricatur, et decipit. Judex? Sed sententiam vendit: qui sedet crimina vindicaturus, admittit; et ut reus innocens pereat, fit nocens judex. Nullus de legibus metus: de quaestore, de judice pavor nullus: quod potest redimi, non timetur admitti. Consensere [Col. 0187C] peccatis jura, et ⁜ e coepit licitum esse quod publicum est. Quis illic rerum pudor, quae esse possit integritas; ubi qui damnant improbos desunt, soli tibi qui damnentur occurrunt?» Quodque sine periculo dicere nequeo, multi talium putant vos esse murum inter se et imperatorem, per quem defendantur [Col. 0188A] a correctione. Quin potius, praestantissime virorum, date operam ut sitis murus in augmento felicitatum, qui noxios expugnet, innocentes tueatur, Deo congruat, ab inimico discrepet, supernam remunerationem accumulet. Et licit satis ex verbis praecedentibus animi nostri clarescat intentio; ut tamen absque ulla dubitatione sciatis me non proprias querelas deplorare, cognoscat prudens benignitas vestra, haec a me dici non posse adversum ⁜ f comitem nostrum Bertmundum: quippe qui bene satis habeat ordinatum de justitiis comitatum suum; eo quod ⁜ g talem virum pro se constituerit ad haec peragenda, qui non solum propter amorem et timorem ⁜ h senioris sui id strenue gerat, verum etiam, quod sublimius et laudabilius est, propter amorem [Col. 0188B] Dei et amorem ipsius aequitatis et justitiae, ita ut videatur nobis in his partibus nusquam fieri tam diligenter et attente. Sed prorsus haec omnia dicimus propter fidem quam sub Deo, domino etiam imperatori debemus, et pro vestra beatitudine aeterna, et praesentis vitae felicitate adipiscenda. Quoniam, ut ipsi non ambigitis, tanta familiaritas, quam apud dominum imperatorem obtinere vos Deus fecit, pro magno vobis talento spiritali ab ipso omnipotenti Domino computabitur; et desideramus ut tam strenue illud impendatis, ut merito audire mereamini a Domino in judicio ejus: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, et caetera: avertatur autem a vobis illa dura et irrevocabilis improperatio, quae in negligentes redundatura [Col. 0188C] est, Domino dicente: Serve male et piger, sciebas quia meto ubi non seminavi, et congrego ubi non sparsi, et caetera. Sed neque nominatim personas exprimere debeo, quibus emendatione multa opus est, ne accusator videar, quod ⁜ i non est officii mei; sed cupio vos ita esse sollicitum, sicut studiosissimum [Col. 0189A] Dei ministrum, et consentaneum boni imperatoris adjutorem, qui ab utroque Domino dignus et [Col. 0190A] fidelis inventus, merito utriusque recompensationem percipiat.

De modo regiminis ecclesiastici

Agobardus Lugdunensis

I. Quia novi inter aliquos, quosdam rumores et suspiciones diversas, haec subteradjecta scripsi, per quae cognoscere dignemini quae ego in actione ecclesiastici regiminis tenenda putem, cessetque paucorum murmuratio, cum omnibus mea fuerit intentio [Col. 0189B] patefacta. ⁜ a Unus est sponsus, qui habet sponsam; qui diligendus est propter se, non propter aliud aliquid, cum ipse sit pax, veritas, justitia, sanctificatio, et redemptio, et omne bonum, et sine illo nullum bonum; qui de coelo venit, et super omnes est; qui quos eripit de terra, levat ad coelum. Amici sponsi sunt, qui se videntes et audientes aedificant in amorem et cultum sponsi, filii vero sponsi, et qui aedificant, et qui aedificantur. Unus est agnus, qui habet sponsam, de qua dicitur Joanni apostolo: Veni, ostendam tibi sponsam, uxorem agni: et ostensa est illi civitas sancta Hierusalem descendens de coelo a Deo, habens claritatem Dei.

II. De hac sponsa et civitate cantatur in coelo Alleluia, quoniam regnavit Dominus Deus noster omnipotens. [Col. 0189C] Gaudeamus et exsultemus, et demus gloriam ei, quia venerunt nuptiae agni, et uxor ejus praeparavit se; et datum est illi, ut cooperiat se byssino. De hac uxore et civitate dicit Joannes evangelista quod ipsa sit et tabernaculum Dei. Ait enim: Et civitatem sanctam Hierusalem vidi novam descendentem de coelo, a Deo paratam, sicut sponsam ornatam viro suo. Et audivi vocem magnam de throno dicentem: Ecce tabernaculum Dei cum hominibus, et habitabit cum eis. Et ipsi populus ejus erunt, et ipse Deus erit cum eis eorum Deus, et absterget Deus omnem lacrymam ab oculis eorum; et mors ultra non erit, neque luctus, neque clamor, neque dolor erit ultra. De hac civitate et uxore virgine generat agnus Dei, agnus Deus, agnus omnipotens, agnus omnipotentis, agnos [Col. 0189D] et oves quos ⁜ b commendat beato Petro apostolo dicens: Pasce agnos meos. Et iterum: Pasce oves meas. Hic sponsus et agnus omnipotens dicit sponsae et uxori suae: Capilli tui sicut greges caprarum, quae ascenderunt de monte Galaad. Dentes tui sicut grex ovium, quae ascenderunt de lavacro, omnes gemellis fetibus, et sterilis non est in eis. Et iterum: Duo ubera tua sicut duo hinnuli capreae gemelli, qui pascuntur in liliis. Haec uxor et filia est viri sui agni et principis, cui ipse dicit: Quam pulchri sunt gressus tui in calciamentis, filia principis!

III. Ipse princeps pater sponsae suae, et frater ejus est. Dicit enim ipsi uxori et sorori suae: Vulnerasti cor meum, soror mea sponsa, vulnerasti cor meum in uno oculorum tuorum, et in uno crine colli tui. Quam pulchrae sunt mammae tuae, soror mea sponsa! Nec mirum [Col. 0190B] si uxor soror est; quia et mammae atque ubera ejus turris, et ipsa murus. Sic enim de illa pater et sponsus loquitur: Quid faciemus sorori nostrae in die quando alloquenda est. Si murus est, aedificemus super eum propugnacula argentea; si ostium est, compingamus illud tabulis cedrinis. Et illa respondit: Ego murus, et ubera mea turris, ex quo facta sum coram eo quasi pacem reperiens. Quid mirum si murus et civitas, cum et vinea habens virum? Vinea enim, inquit, fuit Pacifico in ea, quae habet populos. Tradidit eam custodibus: vir affert pro fructu ejus mille argenteos. De qua ipse vir et pater statim subjungit, Vinea mea coram me est. Ipsa vinea virginis quoque est et conjux, de qua in carmine nuptiali canitur ipsi regi et sponso: Stetit conjux in [Col. 0190C] dextera tua, in diademate aureo. Et ipse sponsus et pater ait eidem conjugi: Audi filia et vide. Et ipse cantor hujus carminis eidem dicit: Et, o filia fortissimi, in muneribus faciem tuam deprecabuntur divites populi. Haec juxta Hebraicum. Antiquior autem translatio, ut eamdem conjugem reginam et filiam regis ostenderet, sic ait ipsi regi: Astitit regina a dextris tuis. Et post pauca: Omnis gloria ejus filiae regis ab intus. Haec regina non solum vinea est, sed et hortus, et fons. Hortus conclusus soror mea sponsa, hortus conclusus, fons signatus. Dicitur et mulier, sicut scriptum est: Mulierem fortem quis inveniet? Et post aliqua: Nobilis in portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terrae. In ejus persona quibusdam fidelibus et Paulus scribit: Despondi enim vos [Col. 0190D] uni viro virginem castam exhibere Christo. Cui ipse Christus Dominus loquitur: Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Et illa de illo: Veniat dilectus meus in hortum suum, et comedat fructum pomorum suorum.

IV. Ista sponsa regina, et uxor et ancilla est. Sed hoc non mirum. Mirum tamen et omni misericordia plenum, quod vir ejus et dominus, etiam domina est illi, sicut Psalmista decantat: Sicut oculi ancillae ad manum dominae suae, ita oculi nostri ad Dominum Deum nostrum. Quae etiam mulier dicitur habens dragmas decem, quae, perdita una, accendit [Col. 0191A] lucernam, everrit domum, quaesivit, et invenit. Dicitur et mater, sicut ipse per Isaiam loquitur, dicens: Quomodo si cui mater blanditur, ita ego consolabor vos. Vere enim et mater et domina est, virtus et sapientia, fortitudo et gloria, resurrectio et vita, via et veritas, illuminatio et salus, et caetera hujusmodi.

V. Illud quoque non minus mirum quod ancilla et amica etiam mater Domini sui esse potest, illo modo quo Dominus ait: Quicunque enim fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus frater et soror et mater est. Quod et Apostolus de se ipso ait: Filioli mei, quos iterum parturio donec formetur Christus in vobis.

VI. Haec multiplicia nomina sponsi et sponsae, [Col. 0191B] Christi et Ecclesiae, non de aliquibus gestis historicis (sicut est, cum Scriptura de Sara, Rebecca, Rachel loquitur, in quibus conjunctio Christi et Ecclesiae figurata est), nec de eo locutionis genere, quo in rebus sensibilibus significativa praenuntiatione ponuntur (sicut est mons domus Domini, ubi mons Dominum et domus ecclesiam significat) et multa hujusmodi, assumpta sunt; sed de illis locis ubi in illam ordinatam narrationem gestorum Scritura exsequitur, sed tantum diversis hujusmodi nominibus Christum et Ecclesiam indicat, et in quibus nullus ita insipiens est ut aliud quaerendum existimet, nisi Christum et Ecclesiam.

VII. Miranda vero Conditoris benignitas ostenditur; cum tanta unitate ⁜ a corpus capiti adhaereat, [Col. 0191C] et caput corpori praesideat, sicut Propheta decantat: Induit me vestimentis salutis, et indumento justitiae circumdedit me quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis. Et post aliqua: Habitabit enim juvenis cum virgine, [Col. 0192A] et habitabunt in te filii tui. Et gaudebit sponsus super sponsam, et gaudebit super te Deus tuus. Et Apostolus aperte ostendit, dicens: Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum corpus sunt, ita et Christus. Etenim in uno spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi, et omnes in uno spiritu potati sumus. Quia videlicet hanc unitatem spiritus Christi facit.

VIII. Haec sunt quae ineffabiliter jucundissimam praestant avocationem piae et fideli animae, et talem avocationem, qualis in praesenti vita ex creaturarum contemplatione nulla esse potest, et, ut ita dicam confidenter, in omnibus operibus Dei visibilibus [Col. 0192B] et invisibilibus nulla similis inveniri potest. De hac avocatione Dominus praecipit per Prophetam: Loquimini ad cor Israel, et avocate eam. De hac etiam vir cum quo est Deus in visione qua erudivit eum mater sua, mystico sermone, sic praecipit: Date siceram moerentibus, et vinum his qui amaro sunt animo. Bibant, et obliviscantur egestatis suae, et doloris sui non recordentur amplius. De hac et Psalmista, cum beatum diceret eum qui non respexit in vanitatem et insanias falsas, vel sicut in Hebraico legitur, ad superbias pompasque mendacii, in quibus sunt avocationes carnalium mentium, subjunxit: Multa fecisti, tu Domine Deus meus, mirabilia tua, et cogitationibus tuis non est qui similis sit tui.

IX. Ergo quicunque praedicationis officium et ⁜ b locum regiminis suscepit, et negligit in his summis rebus, quod est summum misericordiae Dei, avocare amicos fidelium, et quaerit consolationem et avocationem ⁜ c in divitiis, in ⁜ d ornamentis metallicis, [Col. 0193A] ⁜ a in venationibus, ancupationibus ac piscationibus, et, quod pejus est, in ⁜ b comessationibus, et ebrietatibus, et sonis musicis, sicut Dominus per prophetam detestatur, dicens: Vae qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam, et potandum usque ad vesperam, ut vino aestuetis. Cithara, et lyra, et tympanum, et tibia, et vinum in conviviis vestris; et opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis. Iste talis non est adjutor Dei, sicut Paulas ait: Dei enim sumus adjutores. Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis. Sed est destructor operis Dei, ac per hoc adjutor Antichristi; [Col. 0194A] et licet in oculis humanis sacerdos esse videatur, ⁜ c in oculis tamen Dei non est: quia veniente Domino ad judicium, dividetur, et pars ejus cum infidelibus ponetur, et de qualibus scriptum est: Vidi impios sepultos: qui etiam cum adhuc viverent, in loco sancto erant, et laudabantur in civitate, quasi justorum operum. Nullus ergo ex his dux populi Dei esse debet, ne quaerentes regna coelestia in foveam demergat, ubi ipse judicio Dei demersus est, sicut Dominus ad beatum Job demonstrat, dicens: Si habes brachium sicut Deus? Et quibusdam interpositis: Absconde eos, inquit, id est, superbos [Col. 0195A] et impios, in pulverem simul, et facies eorum demerge in foveam.

X. Sunt alii qui, sicut et isti, non apparent hominibus impii, sed per simulatam justitiam fiunt in oculis hominum sepulcra dealbata; in oculis autem Dei, id est intus, pleni sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia. Ait beatus Paulus apostolus: Non enim sumus sicut plurimi, adulterantes verbum Dei, sed ex sinceritate, sicut ex Deo, coram Deo, in Christo loquimur. Et iterum: Habentes hanc ministrationem, juxta quod misericordiam consecuti sumus, non deficimus, sed abdicamus occulta dedecoris, non ambulantes in astutia, neque adulterantes verbum Dei, sed in manifestatione veritatis. Sicut enim adulter non quaerit fructum prolis, sed tantum [Col. 0195B] ut suae voluntati faciat et libidinem impleat; ita omnis qui administrationem verbi suscepit, si ex sinceritate salutem audientium et aedificationem Ecclesiae non quaerit, sed causa alterius rei, quae minor est quam salus auditorum, verbum Dei loquitur, ut suae nimirum propriae voluntati obtemperet, adulter est.

XI. Ergo non soli haeretici adulterant verbum Dei, miscendo fallacias suas. Sed et omnes qui per sacrum ministerium ad honores et divitias temporales pervenire festinant, etiam et illi qui ad honores et divitias sublimari non possunt, et victum aut tegumentum quotidianum ex sacro ministerio adipisci cupiunt (quia non ideo sumptus accipiunt ut praedicent, sed ideo ⁜ a praedicant ut accipiant; [Col. 0195C] nec loquuntur ex sinceritate sicut ex Deo, coram Deo; sed ambulant in astutia, nec abdicant occulta dedecoris, sed amplectuntur), adulteri sunt. Omnis ergo qui praeponitur caeteris, sive clericus, sive monachus, si ita videtur benevolus et mansuetus atque affabilis, ut subditorum corda in sui amorem et ⁜ b propriam laudem convertat, adulter est, et regimen animarum suscipere nunquam debet. Qui autem ita prudens, mansuetus, et suavis est, ut se videntes et audientes ad amorem et laudem sponsi convertat et accendat amicus est sponsi. castitatem [Col. 0196A] quaerit sponsae, meritoque suscipit regimen animarum. Omnis clericus, aut monachus, cui datus est quantuluscunque sermo sapientiae, aut sermo scientiae, et dum loquitur, cupit audientes in proprium amorem et propriam laudem convertere et inflammare, iste se ipsum praedicat, non sponsum; et idcirco pellendus est de interiori thalamo, quia adulter est; foris in atrio praesidet, non sponsae jussu, sed patientiae permissu: quia sive occasione, sive veritate sponsus annuntietur, gaudendum est. Fidelis enim anima a quocunque audiat laudes sponsi, in amorem sponsi accenditur, non in negligenter laudantis. Nam et diligentem laudatorem amat ut proximum, non ut sponsum, amat in sponso, non pro sponso. Ambulans in via immaculata, [Col. 0196B] hic Domino ministrat, non sibi; et potest proponi caeteris: non ambulans, sed jacens in ignavia, et qui sic ministrat, sibi ministrat, non Domino, non debet praeponi caeteris. Qui custodes observationum ad libitum suum, et non ad utilitatem domesticorum, sibimet dispensat, non Domino, non est fidelis dispensator et prudens, quem constituat Dominus super familiam suam. Labor stultorum affliget eos qui nesciunt in urbem sponsi pergere; et ideo non debent fieri duces aliorum. Labor sapientum sanat eos. Deducuntur enim ab sponso in viam rectam, ut eant in civitatem habitationis; talesque fieri debent duces eorum qui non habent hic manentem civitatem, sed futuram inquirunt in grege qui ascendit de lavacro. Et fecundae [Col. 0196C] sunt amandae, et steriles tolerandae; et sani custodiendi, et infirmi sanandi: quia sponsus de coelo venit quod perierat requirere, et quod abjectum erat reducere, et quod confractum alligare, et quod infirmum consolidare, et pingue et forte custodire.

XII. Haec in subjectis ovibus ita observanda sunt. In praelatis autem et pastoribus alia conditio est. Quoniam sicut beatus est fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore, qui imitatur ⁜ c pastorem [Col. 0197A] pastorum in administratione pascuae; ita e contrario de pastoribus qui pascunt semetipsos, quod infirmum est non consolidant, et quod aegrotum non sanant, et quod fractum non alligant, et quod abjectum non reducunt, quod perierat non requirunt: de quorum ore liberet pastor pastorum oves suas, et eas pascat in pascuis uberrimis, etiam eas quae in praesenti vita semper pro se tolerant pravum pastorem. Et quidem pia ovis semper quaerit bonum pastorem. Sed si deest in hac mortalitate, non deest ille qui animam suam posuit pro ovibus suis. Propter quod, ubi emendari non potest, ab ovibus tolerandus est ut mercenarius sedens in cathedra Moysi. Quoniam jussit pius sponsus, verus pastor, ut quae dicunt tales, faciant oves; quae autem faciunt, [Col. 0197B] non faciant.

XIII. Haec in postremo propterea dixi, ne quis me putet perditam existimare fidelem ovem, quae prudenter tolerat pravum pastorem; illud summopere commonens, ut omnis pastor non sibi, sed Domino nutriat et erudiat atque corripiat in disciplina et timore Domini subditos: sicut et beato Petro summus pastor praecibit dicens: Pasce agnos meos, [Col. 0198A] inquit, non tuos; et idcirco mihi, non tibi. Hoc est certum indicium quod me veraciter diligas, si agnos meos sollicite pascas, propter quod recepturus es justitiae coronam. Sic et quidam antiquus pastor curam sollicitudinis mysticis verbis significavit, dicens: Non est adhuc tempus ut in caulis includantur oves. Date antea potum ovibus, et sic eas ad pastum reducit. Quod ubi non fit, et venit illud quod propheta deplorat dicens: Propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam; et nobiles ejus interierunt fame, et multitudo ejus siti exaruit. Et alius: Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis.

XIV. Haec verba non imperita, imperite tamen ab imperito ordinata, omnibus necessaria sunt, ⁜ a ab [Col. 0198B] illo qui sedet in solio, usque ad eum ⁜ b qui laborat ad molam. Ego non tam illis scribo, quibus nihil debeo nisi charitatem, sed eis qui nobis commissi sunt; ita tamen ut in nomine pastorum et rectorum intelligantur abbates, et praepositi, atque presbyteri: quos et obnixe deprecor ut toto corde intendant in exhortationem et obsecrationem beati Petri apostoli, qua dicit: Seniores ergo, qui in [Col. 0199A] vobis sunt, obsecro consenior et testis Christi passionum, qui et ejus quae in futuro revelanda est gloriae communicator, pascite qui est in vobis gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Deum; neque turpis lucri gratia, sed voluntarie; [Col. 0200A] neque dominantes in cleris, sed forma facti gregis ex animo; et cum apparuerit princeps pastorum, percipietis immarcescibilis gloriae coronam. Amen.

Liber de imaginibus sanctorum

Agobardus Lugdunensis

Primum praeceptum decalogi est dicente Deo: Ego Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis. Non habebis deos alienos in conspectu meo. Non facies tibi sculptile, nec similitudinem omnium quae in coelo sunt desuper, et quae versantur in aquis sub terra. Non adorabis ea, et non coles. Ad quae verba beatus Augustinus brevissime subjungit, dicens (Homil. in Exod. cap. I) : «In primo praecepto prohibetur aliqua in figmentis hominum Dei similitudo; non quia non habet imaginem Deus, sed quia nulla ejus imago coli debet, nisi illa quae et hoc est quod ipse, nec ipsa pro illo, sed cum illo.» Haec dicens beatus Augustinus docet nos breviter qualiter et caetera hujusmodi praecepta intelligere debeamus. Nam cum distincte dicatur non faciendam [Col. 0199C] similitudinem omnium quae in coelo sunt, aut quae in terra, non de solis similitudinibus alienorum deorum intelligitur dictum, sed et de coelestibus creaturis, aut quae in honore creatoris humanus sensus potuit excogitare. Propter quod et aperte Moyses loquitur ad populum, dicens: Locutus est Dominus ad vos de medio ignis. Vocem verborum ejus audistis, et formam penitus non vidistis. Et post pauca: Custodite igitur sollicite animas vestras. Non vidistis aliquam similitudinem in die qua locutus est Dominus vobis in Horeb de medio ignis; ne forte decepti faciatis vobis sculptam similitudinem, aut imaginem masculi vel feminae, [Col. 0200B] similitudinem omnium jumentorum quae sunt super terram, vel avium sub coele volantium, atque reptilium quae moventur in terra, sive piscium qui sub terra morantur in aquis; ne forte oculis elevatis ad coelum, videas solem et omnia astra coeli, et errore deceptus adores ea et colas. In quibus verbis summopere notandum est, quia si opera manuum Dei non sunt adoranda et colenda, nec in honore Dei quanto magis opera manuum hominum non sunt adoranda et colenda, nec in honore eorum quorum similitudines esse dicuntur.

II. Ex libro sancti Augustini de Civitate Dei X (cap. 1) quibus modis cultus dicatur: Videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in coelestibus sedibus, dominationibus, principatibus, [Col. 0200C] potestatibus constituti, quos isti deos, et ex quibus quosdam vel bonos daemones, vel nobiscum angelos nominant, quomodo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi, an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra, seu nos ipsos religionis ritibus consecremus. Hic est enim divinitati, vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus; propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit Latinum, Graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. Latriam [Col. 0201A] quippe nostri, ubicunque sacrarum Scripturarum positum est, interpretati sunt servitutem. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere, alio nomine Graece nuncupari solet. Latria vero secundum consuetudinem qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut pene semper, ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim etiam colere homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec solum ea quibus nos religiosa humilitate subjicimus, sed quaedam etiam quae subjecta sunt nobis perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae [Col. 0201B] et coloni et incolae vocantur. Et ipsos deos non ob aliud appellant coelicolas, nisi quod coelum colant; non utique venerando, sed inhabitando, tanquam coeli quosdam colonos; non sicut appellantur coloni, qui conditionem debent genitali solo propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam Latini eloquii magnus auctor (Virg. Aen. I, 16):

In eodem libro post pauca (Cap. 4) : «Huic nos servitutem, quae latria Graece dicitur, sive in quibusque sacramentis, sive in nobis ipsis debemus. Hujus [Col. 0202B] enim templum simul omnes, et singuli templa sumus: quia et omnium concordiam, et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus, quam in singulis major: quoniam nec mole distenditur, nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, ejus est altare cor nostrum; ejus unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro ejus veritate certamus; eum suavissimo adolemus incensu, cum in ejus conspectu pio sanctoque amore flagramus. Ei dona ejus in nobis, nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum ejus solemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacram usque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidae charitatis. Ad [Col. 0202C] hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum, ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur, et ejus nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes, amiseramus enim negligentes; hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus; ideo beati, quia illo fine perfecti.»

III. Quod inter Deum et homines nullus sit alius mediator quaerendus, nisi ille qui Deus et homo est, ex lib. IX sancti Augustini in opere superius memorato (Cap. 15): «Multitudo quae beata est, unius Dei participatione fit beata. Cujus participationis privatione misera multitudo malorum angelorum, [Col. 0202D] quae se opponit potius ad impedimentum quam interponit ad beatitudinis adjutorium, etiam ipsa multitudine obstrepit quodammodo, ne possit ad illud unum beatificum perveniri, ad quod ut perduceremur, non multis, sed uno mediatore opus erat, et hoc eo ipso cujus participatione simus beati, hoc est, Verbo Dei, non facto, sed per quod facta sunt omnia. Nec tamen ob hoc mediator est, quia Verbum; (maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris), sed mediator per quod homo, eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum, verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos [Col. 0203A] quia beatus et pacificus Deus, factus particeps humanitatis nostrae, compendium praebuit participandae divinitatis suae. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans, ad angelos immortales beatosque ita perducit ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus, sed ad illam Trinitatem, cujus et angeli participatione beati sunt. Ideo quando in forma servi, ut mediator esset, infra angelos esse voluit, in forma Dei super angelos mansit: idem in inferioribus via vitae, qui in superioribus vita.»

IV. Ex libro X ejusdem operis, ubi evidentissime exemplo Domini Jesu Christi docet beatus Augustinus nulli creaturae sacrificandum, ita docens (Capp. 19, 20): «Qui autem putant haec visibilia sacrificia [Col. 0203B] diis aliis congruere, summo vero Deo tanquam invisibili invisibilia et majora majori, meliorique meliora, qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia, profecto nesciunt haec ita signa esse illorum, sicut verba sonantia signa sunt rerum. Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces, cui res ipsas in corde quas significamus offerimus; ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi, cujus in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. Tunc nobis favent, nobisque congaudent, atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adjuvant angeli quique virtutesque superiores, et ipsa bonitate ac pietate potentiores. Si autem illis haec exhibere voluerimus, non libenter accipiunt; et cum ad homines [Col. 0203C] ita mittuntur ut eorum praesentia sentiatur, apertissime vetant. Sunt de his exempla in litteris sanctis. Putaverunt quidam deferendum angelis honorem, vel adorando, vel sacrificando, qui debetur Deo; et eorum sunt admonitione prohibiti, jussique sunt hoc ei deferre, cui uni fas esse noverunt. Imitati sunt angelos sanctos etiam sancti homines Dei. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis, putati sunt Dii, eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt: quod a se humili pietate removentes, eis in quem crederent annuntiaverunt Deum. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt, nisi quia vero Deo deberi sciunt. Non enim revera (ut ait Porphyrius, et nonnulli putant) cadaverinis nidoribus, sed divinis honoribus [Col. 0203D] gaudent. Copiam vero nidorum magnam habent undique, et si amplius vellent, ipsi sibi poterant exhibere. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus, non cujuslibet corporis fumo, sed supplicantis animo delectantur, cui decepto subjectoque dominentur, intercludentes iter ad Deum verum, ne sit homo illius sacrificium, dum sacrificatur cuipiam praeter illum. Unde verus ille mediator, in quantum formam servi accipiens, mediator effectus est Dei et hominum homo Christus Jesus, cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat, cum quo et unus est Deus, tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere, ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae.»

V. Item ex libro praefati operis X quod nulla creatura colens Deum velit pro illo coli cui et ipsa subdita est (Cap. 4) : «Quaecunque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita, si nos diligit sicut seipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur, et dilectionis viribus favet, qua scriptum est. Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli. Nam, ut alia nunc taceam quae pertinent ad religionis obsequium quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi, nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferuntur humanis, sive humilitate nimia, sive adulatione pestifera; ita [Col. 0204B] tamen ut quibus ea deferuntur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi; si autem multum eis additur, et adorandi. Quis vero sacrificandum censuit, nisi ei quem aut scivit Deum, aut putavit, aut finxit?»

VI. Ex libro sancti Augustini de vera Religione, apud quos potissimum Deus verus quaerendus sit (Cap. 15) : «Prius ergo sequendi sunt, inquit, qui unum summum solum verum Deum et solum colendum esse dicunt. Si apud hos veritas non eluxerit, tum demum migrandum est. Sicut enim in ipsa rerum natura major est auctoritas unius ad unum omnia redigentis, nec in genere humano multitudinis ulla potentia est nisi consentientis; ita in religione qui ad unum vocant, eorum major et fide dignior [Col. 0204C] esse debet auctoritas.»

VII. Ex homilia XXV sancti Gregorii papae super Evangelia, qualiter etiam apud sanctos Deus quaerendus sit: «Quaerentes autem nos vigiles inveniunt qui custodiunt civitatem; quia sancti Patres, qui Ecclesiae statum custodiunt, bonis nostris studiis occurrunt, ut suo vel verbo vel scripto nos doceant: quos cum paululum pertransimus, invenimus quem diligimus. Quia Redemptor noster, etsi humilitate homo inter homines, divinitate tamen supra homines fuit. Cum ergo transeuntur vigiles, dilectus invenitur: quia cum prophetas et apostolos infra ipsum esse conspicimus, illum qui natura Deus est, supra homines consideramus.»

His inde sententia Cantici Canticorum (ubi ex persona [Col. 0204D] sanctae Ecclesiae dicitur: Invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem. Num quem dilexit anima mea vidistis? Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea:) ex praedicta homilia breviter adnotatis, nunc videamus quid idem Pater in libro XVIII explanationis in Job de eisdem verbis dicat. Ait ergo (Cap. 33) : «Cum redemptorem suum Ecclesia quaereret, in ipsis antiquis praedicatoribus spem figere noluit, quae dicit: Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea. Illum quippe invenire non posset, si istos transire noluisset.» Consona huic intellectui beatus Augustinus in homilia prima Evangelii secundum Joannem loquitur dicens (Tract. I): «De ipsis montibus est Joannes; [Col. 0205A] de quibus paulo ante cantavimus, licentes: Levavi oculos meos ad montes, unde veniet auxilium mihi. Ergo, fratres charissimi, si vultis intelligere, levate oculos ad istum montem, id est, erigite vos ad evangelistam, erigite vos ad ejus sensum. Sed quia montes isti pacem suscipiunt, non potest autem esse in pace qui spem ponit in homine; nolite sic erigere oculos in montem, ut putetis in homine spem vestram esse collocandam, et sic dicite: Levavi oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi: ut statim subjungatis: Auxilium meum a Domino qui fecit coelum et terram. Ergo levemus oculos in montes, unde veniet auxilium nobis. Et tamen non ipsi montes sunt, in quibus spes nostra ponenda est. Accipiunt enim montes quod vobis ministrent. [Col. 0205B] Unde et montes accipiunt ubi spes ponenda est, cum oculos nostros levamus ad Scripturas, quia per homines ministratae sunt Scripturae. Levavimus oculos nostros ad montes unde auxilium veniet. Sed tamen quia ipsi homines qui scripserunt Scripturas, non de se lucebant; (sed ille erat lumen illorum qui illuminat hominem omnem venientem in hunc mundum; et mons erat ille Joannes Baptista, qui dixit, Non sum ego Christus, ne quisquam in monte spem ponens, caderet ab illo qui montes illustrat. Et ipse confessus, ait: Quoniam de plenitudine ejus omnes accepimus.) ita debes dicere: Levavi oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi. Ne auxilium quod tibi venit, montibus imputes, sed sequaris et dicas: Auxilium meum a Domino qui fecit coelum et [Col. 0205C] terram. Ergo, fratres, ad hoc ista monuerim, ut quando erexistis cor ad Scripturas, cum sonaret Evangelium: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, et caetera. Quae lecta sunt ut intelligatis vos levasse oculos in montes. Nisi enim ista dicerent, unde omnino cogitaretis, non inveniretis. Ergo ex montibus venit vobis auxilium, ut haec vel audiretis: si nondum potestis intelligere quod audistis, invocate auxilium a Domino qui fecit coelum et terram, quia montes sic potuerunt loqui, ut non possint ipsi illuminare, quia et ipsi illuminati sunt audiendo. Inde qui haec dixit accepit, Joannes ille, fratres, qui discumbebat super pectus Domini, et de pectore Domini bibebat quod nobis propinaret. Sed propinavit verba. Intellectum [Col. 0205D] autem inde debes capere, unde et ipse biberat, qui tibi propinavit.» Istis etiam paria hic idem doctor in praedicti operis homilia duodecima loquitur, cum verba Joannis Baptistae tractaret, qui ad discipulos suos Joannes respondit, dicens: «Non potest homo accipere quidquam, nisi datum fuerit ei de coelo. Ipsi vos mihi testimonium perhibetis quod dixerim: Ego non sum Christus. Tanquam dicens: Quid vos fallitis? Vos ipsi mihi quomodo proposuistis istam quaestionem? Quid mihi dixistis? Rabbi, qui erat tecum trans Jordanem, cui testimonium perhibuisti? Nostis ergo quale testimonium illi perhibui modo? Dicturus sum non esse illum quem dixi esse ego, qui aliquid accepi de coelo, ut aliquid essem. Inanem [Col. 0206A] me vultis esse, ut loquar contra veritatem. Non potest bomo accipere quidquam, nisi datum fuerit ei de coelo. Ipsi vos mihi testimonium perhibetis quod dixerim: Ego non sum Christus. Non es tu Christus! Sed quid si major illo, quia tu illum baptizasti? Missus sum. Ego praeco sum, ille judex est. Et audi testimonium multo vehementius, multo expressius. Videte quid nobiscum agitur. Videte quid amare debeamus. Videte quia aliquem hominem amare prae Christo, adulterium est. Quare hoc dico, attendamus vocem Joannis. Poterat in illo errari; poterat ipse putari qui non erat: respuit a se falsum honorem, ut teneat solidam veritatem. Videte quid dicat Christum, quid se; Qui habet sponsam, sponsus est. Casti estote, sponsum amate. Quid [Col. 0206B] autem tu es? Quid nobis dicis? Qui habet sponsam, sponsus est; amicus autem sponsi, qui stat et audit eum, gaudio gaudet propter vocem sponsi.» Et post pauca: «Vide, inquit, stantem in solido: Non sum dignus corrigiam calciamenti ejus solvere. Bene te humilias, merito stas, merito non cadis, merito audis, et gaudio gaudes propter vocem sponsi. Sic et Apostolus amicus sponsi zelat, et ipse non sibi, sed sponso. Audiat vocem zelantis zelo Dei. Vos zelo dixit, non meo, non mihi, sed zelo Dei. Unde? Quomodo? Quem zelas, cui zelas? Desponsavi enim vos uni viro, virginem castam exhibere Christo. Quid ergo times? Quare zelas? Timeo, inquit, ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, sic et vestri sensus corrumpantur a castitate, quae est in Christo. Omnis Ecclesia, [Col. 0206C] virgo appellata est. Diversa esse membra Ecclesiae, diversis pollere donis videtis atque gaudetis. Alii conjugati, aliae conjugatae; alti viduati, uxores ultra non quaerunt; aliae viduatae, maritos ultra non quaerunt; alii integritatem ab ineunte aetate conservant; aliae virginitatem suam Deo voverunt. Diversa sunt munera; sed omnes isti, una virgo est. Ubi ista virginitas? Non enim in corpore. In corpore paucarum feminarum. Etsi dici virginitas in viris potest, paucorum sanctitas. Integritas etiam corporis est in Ecclesia, et honorabilius membrum est. Alia autem sunt membra in corpore: sed omnia in mente servant virginitatem. Quae est virginitas mentis? Integra fides, solida spes, sincera charitas. Hanc virginitatem timebat ille qui zelabat sponso a serpente [Col. 0206D] corrumpi. Sicut enim membrum corporis violatur in quodam loco, sic seductio linguae violat virginitatem cordis.»

VIII. Ex libro de Civitate Dei IX (Cap. 23) sancti Augustini: Quod licet sancti angeli atque homines nuncupentur dii, nequaquam tamen possint iidem sancti angeli appellari dii deorum, id est, hominum sanctorum. Ex qua consideratione colligitur, quia si angeli sancti non possunt dici dii hominum, multo minus homines. Ait itaque idem doctor: «Verumtamen cum a nobis quaeritur, si homines dicti sunt dii, quod in populo dii sunt, quem per angelos vel per homines alloquitur Deus; quanto magis immortales eo nomine digni sunt, qui ea fruuntur beatitudine, [Col. 0207A] ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire; quid respondebimus, nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos, quam illos immortales et beatos, quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur; ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere Deum infidelis auderet infirmitas. Quod in homine facile est evitare. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei, ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum, qui dictus est Deus deorum. Quia etsi appellantur dii immortales illi, et beati, qui in coelis sunt, non tamen dicti sunt dii deorum, id est, dii hominum in populo Dei constitutorum, quibus dictum est: Ego dixi: dii estis, et filii excelsi omnes. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi [Col. 0207B] sunt qui dicantur dii, sive in coelo, sive in terra, (sicuti sunt dii multi, et domini multi) nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in ipso; et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. »

IX. His ita se habentibus, est modus divinae, sive evangelicae, vel etiam humanae gloriae; sicut Alchimus Avitus episcopus Viennensis in Dialogo, ubi cum Gundobado rege loquitur, dicit: «Illud tamen quod ab aequalitate coelestis gloriae Patrem et Filium, perinde ut creaturam angelicam secludentes, quamdam mihi invidiam illicite supernis virtutibus delati honoris obtenditis, dicentes: Ergo et angelis, atque archangelis, et quaecunque in excelsis sunt, gloriam ferre debemus; licet minime pertineat ad causam, [Col. 0207C] etiam ad praesens non omnino sic renuo, quasi creaturae sublimi atque praestanti gloriam ferre timeamus. Est quippe divinae, est angelicae, est etiam humanae gloriae modus, quem in multis Scripturarum locis inveniamus et sanctorum meritis et apicibus regum sine vitio assentationis ascribi. Quae enim inter homines prima gloria, gloria haec est omnibus sanctis ejus; et in Evangelio Dominus dicit, quod nec Salomon in omni gloria sua sic vestitus est, sicut lilii flosculus specie naturali.»

X. Audiamus nunc his paria beatum Hieronymum praedicantem. Dicit enim in epistola quam pro ⁜ a schismate Vigilantii ad Riparium presbyterum transmisit: «Nos autem, non dico martyrum reliquias, sed nec solem quidem et lunam, et angelos, et archangelos, [Col. 0207D] non seraphim, non cherubim, et omne nomen quod nominatur in praesenti saeculo, et in futuro, colimus et veneramur; ne serviamus creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. Honoramus autem reliquias martyrum, ut eum cujus sunt martyres adoremus. Honoramus vos, ut honores servorum redundent ad Dominum, qui ait: Qui vos suscipit, me suscipit. »

XI. Consonat huic beatus Augustinus in libro primo [Col. 0208A] de Civitate Dei (Cap. 13), ita loquens: «Nec contemnenda et abjicienda corpora defunctorum justorum, quibus tanquam organis et vasis ad omnia bona opera sanctus usus est Spiritus. Si enim paterna vestis et annulus, ac si quid hujusmodi, tanto charius est posteris, quanto erga parentes major affectus; nullo modo ipsa spernenda sunt corpora, quae utique multo familiarius atque conjunctius quam quaelibet indumenta gestamus. Haec enim non ad ornamentum vel adjutorium quod adhibetur extrinsecus, sed ad ipsam naturam hominis pertinent. Unde et antiquorum justorum funera officiosa pietate curata sunt, et exsequiae celebratae, et sepultura provisa; ipsique cum viverent, de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus, filiis [Col. 0208B] mandaverunt. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus, religiosae mulieris bonum opus praedicat, praedicandumque commendat, quod unguentum pretiosum supra membra ejus effuderit, atque hoc ad eum sepeliendum fecerit. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio, qui corpus ejus de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt. Verumtamen istae auctoritates non hoc admonent, quod insit ullus cadaveribus sensus; sed ad Dei providentiam, cui etiam talia pietatis officia placent, corpora quoque mortuorum pertinere significant, propter fidem resurrectionis astruendam.»

Item Augustinus in libro octavo ejusdem operis (Cap. 27) : «Nec tamen martyribus templa, sacerdotia, [Col. 0208C] sacra et sacrificia constituimus: quoniam non ipsi, sed Deus eorum nobis est Deus. Honoramus sane memorias eorum tanquam sanctorum hominum Dei, qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt, ut innotesceret vera religio, falsis fictisque convictis. Quod etiamsi qui antea sentiebant, timendo reprimebant. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare, etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum, dicere in precibus: Offero tibi sacrificium, Petre, vel Paule, vel Cypriane? cum apud eorum memorias offeratur Deo, qui eos et homines et martyres fecit, et sanctis suis angelis coelesti honore sociavit; ut ea celebritate et Deo vero illorum victoriis gratias agamus, et nos [Col. 0208D] ad imitationem talium coronarum atque palmarum, eodem invocato in auxilium, ex illorum memoriae renovatione adhortemur. Quaecunque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis, ornamenta sunt memoriarum, non sacra vel sacrificia mortuorum tanquam deorum. Quicunque etiam epulas suas eo deferunt; quod quidem a Christianis melioribus non fit, et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo: tamen quicunque id faciunt, [Col. 0209A] quas cum apposuerint orant et auferunt ut vescantur, vel ex eis etiam indigentibus largiantur, sanctificari ibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit, qui novit unum, quod etiam illic offertur sacrificium Christianorum. Nos itaque martyres nostros, nec divinis honoribus, nec humanis criminibus colimus, sicut colunt pagani deos suos; nec sacrificia illis offerimus, nec eorum probra in eorum sacra convertimus.»

Dicit etiam in libro quem de sex dierum opere scripsit (Quaest. in Gen. lib. I, cap. 84), quod statuit lapidem Jacob, quem sibi ad caput posuerat, et constituit eum titulum, et perfudit illum oleo, non aliquid idololatriae simile fecit. Non enim vel tunc vel [Col. 0209B] postea frequentavit lapidem adorando, aut ei sacrificando; sed signum fuit in prophetia evidentissime constitutum, quae pertinent ad unctionem. Unde Christi nomen a chrismate est. Non solum enim lapidi sacrificandum non est, sed nec ulli corporali incorporalive creaturae, ⁜ a nec in alicujus honorem praeter solius vivi Dei templum construendum. Quod cum in aliis, tum in disputatione quam cum Maximo Manichaeo incomminus habuit, probat beatus Augustinus his verbis: «Si Deus Spiritus sanctus non esset, templum utique nos ipsos non haberet. Scriptum est quippe in Apostolo: Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Et iterum: Nescitis quia corpora vestra templum in vobis est Spiritus sancti, quem habetis a Deo? Nonne si templum [Col. 0209C] alicui sancto angelo excellentissimo de lignis et lapidibus faceremus, anathematizaremur a veritate Christi, et ad Ecclesia Dei, quoniam creaturae exhiberemus eam servitutem, quae uni tantum debetur Deo?»

XII. Deus igitur solus est, sicut jam superius multoties ostendimus, in quo spem nostrae beatitudinis collocare debemus, sicut idem Pater in libro de Doctrina Christiana primo his verbis insinuat, dicens (Lib. I, cap. 32, 33): «Cujus nos miseremur, et cui consulimus, ad ejus quidem utilitatem id facimus, eamque intuemur. Sed nescio quomodo etiam nostra sit consequens, cum eam misericordiam quam impendimus egenti sine mercede non relinquit Deus. Haec autem merces summa est, ut [Col. 0209D] ipso perfruamur, et omnes qui eo fruimur, nobis etiam invicem in ipso perfruamur. Nam si in nobis id facimus, remanemus in via, et spem beatitudinis nostrae in homine aut in angelo collocamus: quod et homo superbus et angelus superbus arrogant sibi, atque in se aliorum spem gaudent constitui. Sanctus autem homo et sanctus angelus etiam fessos nos atque in se quiescere et remanere cupientes reficiunt potius, aut eo sumptu quem propter nos, [Col. 0210A] aut illo etiam quem propter se acceperunt, acceperunt tamen, atque ita refectos in illum ire compellunt, quo fruentes pariter beati simus. Nam et Apostolus exclamat: Nunquid Paulus crucifixus est pro vobis? Aut in nomine Pauli baptizati estis? Et: Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus. Et angelus hominem se adorantem monet, ut illum potius adoret, sub quo ei Domino etiam ipse conservus est. Cum autem homine in Deo frueris, Deo potius quam homine frueris. Illo enim frueris quo efficieris beatus; et ad eum te pervenisse laetaberis, in quo spem ponis ut venias. Inde ad Philemonem Paulus: Ita, frater, inquit, ego te fruar in Domino. Quod si non addidisset, in Domino, et te fruar tantum dixisset, in eo [Col. 0210B] constituisset spem beatitudinis suae.»

XIII. Quod autem sola rationalis creatura possit effici beata, et hoc ipsum bonum non habeat nisi a Deo, idem doctor testatur in libro de Civitate Dei XII (Cap. 1), ita loquens: «Non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum, quo beata sit, nisi Deus. Itaque quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae, ligna, saxa, et si quid ejusmodi est), ea tamen quae potest, non ex se ipsa potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo creata est. Hoc enim adepto beata est, quo amisso, misera est. Ille vero qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo miser non potest esse, quia non se potest amittere. Dicimus itaque immutabile bonum non [Col. 0210C] esse, nisi unum verum beatum Deum: ea vero quae fecit, bona quidem esse quod ab illo, verumtamen mutabilia, quod non de illo, sed de nihilo facta sunt. Quanquam ergo summa non sint quibus est Deus majus bonum; magna sunt tamen ea mutabilia bona quae adhaerere possunt, ut beata sint, immutabili bono, quod usque adeo bonum eorum est, ut sine illo misera esse necesse sit.»

Ex libro de vera Religione (Cap. 55) : «Non sit ergo nobis religio cultus corporum aethereorum atque coelestium, sed ejus cujus contemplatione beati sunt. Neque enim et nos videndo angelum beati sumus, sed videndo veritatem, qua etiam ipsos diligimus angelos, et eis congratulamur. Nec invidemus quod eo paratiores et nullis molestiis interpedientibus [Col. 0210D] perfruuntur: sed magis eos diligimus, quoniam et nos tale aliquid sperare a communi Domino jussi sumus. Quare honoramus eos charitate, non servitute. Nec eis templa constituimus. Nolunt enim se sic honorari a nobis, quia nos ipsos, cum boni sumus, templa summi Dei esse noverunt.»

Nam et cum exaudiunt angeli, Deus exaudit tanquam in vero nec manufacto templo suo, sicut in omnibus sanctis suis, ejusque temporaliter fiunt [Col. 0211A] jussa aeterna sine lege conspecta. Nec movere debet, quod cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur. Sicut enim sonus qui auditur, sententia in silentio intelligentiae constituta, non est hoc quod ipsa, ita et species qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verumtamen ipse in eadem specie corporali videtur; sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses, et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temetipsum scienter, ut videam te.

XIV. Item Augustinus in libro quinto (Cap. 1) de Trinitate dicit: «Ea quae de natura incommutabili [Col. 0211B] et invisibili, summoque vivente, et sibi sufficiente, dicuntur non esse consuetudine visibilium, atque mutabilium, et mortalium, vel egenarum rerum metienda, sed etiam in his, inquit, etiam quae nostris corporalibus adjacent sensibus, vel quod nos ipsi in interiore homine sumus, scientia comprehendere laboremus, nec sufficiamus, non tamen impudenter in illa quae supra sunt divina et ineffabilia pietas fidelis ardescit, non quam suarum virium inflat arrogantia, sed quam gratia ipsius Creatoris et Salvatoris inflammat. Nam quo intellectu homo Deum capit, qui ipsum intellectum suum, quo cum vult capere, nondum capit? Si autem hunc jam capit, attendat diligenter nihil eo esse in sua natura melius, et videat utrum videat ibi ulla lineamenta [Col. 0211C] formarum, nitores colorum, spatiosam granditatem, partium distantiam, molis distinctionem, aliquas per locorum intervalla motiones, vel quid ejusmodi. Nihil certe istorum invenimus in eo quo in natura nostra nihil melius invenimus, id est, in nostro intellectu, quo sapientiam capimus, quantum capaces sumus. Quod ergo non invenimus in meliore nostro, non debemus in illo quaerere quod longe melius est meliore nostro. Ut sic intelligamus Deum si possumus, quantum possumus, sine quantitate magnum, sine indigentia creatorem, sine situ praesentem, sine habitu omnia continentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine ulla sui mutatione mutabilia facientem, nihilque patientem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omnimodo invenire [Col. 0211D] quid sit, pie tamen cavet, quantum potest, aliquid de illo sentire quod non sit.»

XV. Quantum autem visibilia noceant ad invisibilia capienda, et quantum amor corporearum rerum, etiam bonarum, ad spiritalia contemplanda, ipse Dominus demonstrat, dicens: Ego veritatem dico vobis. Expedit vobis ut ego vadam. Si enim non abiero, [Col. 0212A] Paracletus non veniet ad vos. Si autem abiero, mittam eum ad vos (Joan. XVI, 7). In quibus verbis hunc sensum esse saepe nominatus pater Augustinus (docet) (Tract. XCV in Joan. cap. XVI): «Expedit vobis ut haec forma servi auferatur a vobis. Caro quidem factum Verbum habito in vobis; sed nolo adhuc me carnaliter diligatis, et isto lacte contenti, semper infantes esse cupiatis. Si alimenta tenera, quibus vos alui, non subtraxero, solidum cibum non esurietis; si carnaliter esurire non destiteritis, capaces Spiritus non eritis. Nam quid est, Si non abiero, Paracletus non veniet ad vos? Nunquid hic positus, eum non poterat mittere? Quis hoc dixerit? Neque enim ubi ille erat, iste inde recessit. Quid est ergo, Si non abiero, Paracletus non veniet ad vos? nisi, [Col. 0212B] Non potestis capere Spiritum, nisi carnaliter desinatis diligere Christum. Unde ille qui jam ceperat Spiritum: Etsi noveramus Christum, inquit, secundum carnem, sed nunc jam non novimus. Ipsam quippe carnem Christi, non secundum carnem vocavit, qui Verbum carnem factum spiritaliter novit. Hoc nimirum significare voluit magister bonus, dicendo: Si enim non abiero, Paracletus non veniet. Si autem abiero, mittam eum ad vos. Christo autem descendente corporaliter, non solum Spiritus sanctus, sed et Pater, et Filius illis adfuit spiritualiter. Ac per hoc, cum ex carnalibus essent spiritales futuri, profecto et Patrem et Filium et Spiritum sanctum capacius fuerant habituri.»

XVI. Nemo igitur sapientum ignorat, quod homo [Col. 0212C] fidelis, ut proficiat ab exterioribus, introrsus trahendus est, non ab interioribus exterius projiciendus, ut deficiat. Transire enim debet de carne ad animam, de corpore ad spiritum, de visibilibus ad invisibilia, de mundo ad Deum. Et iste dicitur profectus, si ⁜ a ad meliora quis transeat, non ad deteriora. Melius vero esse animum, deterius corpus, eminentius spiritum, infimam carnem, novit qui ea quae paulo superius sunt posita sancti Augustini verba legit et intelligit. Multo autem his deteriora esse quae humana et carnalis praesumptio fingit, etiam stulti consentiunt. In quo genere istae quoque inveniuntur, quas ⁜ b sanctas appellant imagines non solum sacrilegi, ex eo quod divinum cultum operibus manuum suarum exhibent; sed et insipientes, sanctitatem eis quae sine anima [Col. 0212D] sunt imaginibus tribuendo: nec hoc solum, sed sanctificationem quoque, quam per Verbum Dei fieri testatur Apostolus, eis quae nunquam locuta sunt simulacris dementer concedendo. Denique Gedeon, qui, teste angelo, virorum fortissimus exstitit, et mortuus dicitur in senectute bona, postulavit, ut narrat Scriptura divina, a sociis de praeda inaures [Col. 0213A] aureas, et accepit; fecitque ex eis Ephod, et posuit illud in civitate sua Ephra; fornicatusque est omnis Israel in eo: et factum est Gedeoni et omni domui ejus in ruinam. Licet enim ille hoc in honorem Dei fecerit, tamen quia non in loco quem Dominus elegerat, sed in sua illud voluit ponere civitate, quod utique lex vetuerat, non, ut putavit, elevationem consecuta exinde est domus ejus, sed eversionem. Et ut noverimus non diis alienis illud a Gedeone factum, statim sequitur: Postquam autem mortuus est Gedeon, aversi sunt filii Israel, et fornicati sunt cum Baalim. Ubi fornicati sunt in Ephod, nec aversi dicuntur, ut subaudiamus a Deo; nec Baalim, vel Astaroth aut aliquid idolum nominatur: ubi autem cum diis alienis, statim designantur Baalim, quod [Col. 0213B] apud Hebraeos pluralis numeri est, quod idola solet significare in Scriptura divina. Sicut etiam cum unum vitulum populus errans fecisset in eremo, dictum est: Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti.

XVII. Non solum vero divinum deferre honorem quibus non licet, sed et ambitiose honorare ⁜ a sanctorum memorias ob captandam gloriam popularem, reprehensibile est. Arguit super his Dominus Pharisaeos in Evangelio, teste beato Hieronymo, his verbis: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui aedificatis sepulcra prophetarum, et ornatis monumenta justorum, et dicitis: Si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non fuissemus socii eorum in sanguine prophetarum (Matth. XXIII, 29, 30). Dicit itaque [Col. 0213C] praefatus doctor prudentissimo syllogismo, qui arguit eos filios esse homicidarum, dum ipsi opinione bonitatis et gloriae in populo sepulcra aedificant prophetarum, quos majores eorum interfecerunt, et dicunt (In Matth. cap. 23): «Si fuissemus in illo tempore, non fecissemus ea quae fecerunt patres nostri. Hoc autem etiam si sermone non dicant, opere loquuntur, ex eo quod ambitiose et magnifice aedificant memorias occisorum, quos a patribus suis esse jugulatos non negant.»

XVIII. Verum ne quis putet spernendum testimonium singulorum sanctorum, libet non unius hominis, sed unius Ecclesiae hoc loco testimonium inserere, ex quo perspicue pateat quis antiquis fidelibus fuerit in divino honore cultus, vel quis [Col. 0213D] amor erga memorias sanctorum. Denique Ecclesia Dei, quae catholicis de passione Polycarpi inter caetera de veneratione sanctorum martyrum ita loquitur (Euseb. lib. IV, cap. 15): «Sed ille aemulus totius boni, et adversarius omnium justorum, postquam vidit quod et per martyrii gloriam et pro vitae egregiae virtutibus coronatus est, et per mortem praemia immortalitatis indeptus, satis agere coepit ut reliquias ejus ad sepulturam nostris desiderantibus non concederet. Instigabatur ergo Niceta Herodis pater, frater autem Dalcae, adire judicem, ut [Col. 0214A] peteret ab eo ne humandum concederet corpus; ne forte, inquit, relinquentes illum qui crucifixus est, Christiani hunc dolere incipiant; Judaeis maxime ista machinantibus, qui et nostros in tantis oculis observarunt, ne eum flammis adhuc ardentibus raperent, ignorantes miserrimi quia neque Christum aliquando possumus derelinquere, qui mortem pro totius mundi salute sustinuit, neque alium quemquam colere, quippe qui verum Deum, et qui solus colendus sit, noverimus; martyres vero tanquam discipulos Domini diligamus et veneremur, quasi integre fidem magistro servantes et Domino, quorum nos quoque in fide et perseverantia charitatis optamus esse participes. Ubi autem vidit centurio tam obstinatam Judaeorum contentionem, positum [Col. 0214B] in medio ipsum corpus exussit; et ita nos postmodum ambusta ossa, pretiosissimis gemmis chariora, et omni auro probabiliora per ignem facta, collegimus, ac, sicut conveniebat ex more, condidimus. Quo in loco etiam nunc praestante Domino solemnes agimus celebresque conventus; maxime quidem in die passionis ejus. Sed cum eorum memorias, qui prius passi fuerant, celebramus, ideo facimus, ut sequentium animi ad praedecessorum viam exemplis insignibus suscitentur.»

Haec de Historiae Ecclesiasticae libro quarto sumpta, ut inter caeteras divinae legis vel sanctorum Patrum auctoritates teneant locum. Cumque omnium una sententia sit, cultum religionis soli Deo deberi, quid superest fidelibus, nisi ut purgatis ab omni [Col. 0214C] figmentorum profana servitute animis, totis viribus decertemus, quatenus veraciter illud quod scriptum est, dicere valeamus: Non enim in errorem induxit nos hominum malae artis excogitatio, nec umbra picturae labor sine fructu, effigies sculpta per varios colores, cujus aspectus insensato dat concupiscentiam, et diligit mortuae imaginis effigiem sine anima. Malorum amatores sunt qui spem in talibus habent, et qui faciunt illos, et qui diligunt, et qui colunt. Et iterum: Nemo enim sibi similem homo poterit Deum fingere. Cum sit enim mortalis, mortuum fingis manibus iniquis. Melior est enim ipse his quos colit: quia ipse quidem vixit, cum esset mortalis, illi autem nunquam (Sap. XV, 4 seqq.).

XIX. Dicit forsitan aliquis non se putare imagini [Col. 0214D] quam adorat aliquid inesse divinum, sed tantummodo pro honore ejus, cujus effigies est, tali eam veneratione donare. Cui facile respondetur, quia si imago quam adorat, Deus non est, nequaquam veneranda est, quasi pro honore sanctorum, qui nequaquam divinos sibi arrogant honores, sicut multis jam supra testimoniis est ostensum. Illud quoque memoria dignum, quod, sicut memoratae historiae undecimus continet liber, destructis apud Alexandriam delubris ac simulacris idolorum, tantus fervor Christianitatis a daemonibus ad Christum [Col. 0215A] conversos inflammavit, ut unusquisque crucis Dominicae signum in postibus, in ingressibus, in fenestris, in parietibus, columnisque depingeret. O quam sincera religio! Crucis vexillum ubique pingebatur, non aliqua vultus humani similitudo; Deo scilicet haec mirabiliter, etiam ipsis forsitan nescientibus, disponente. Si enim sanctorum imagines hi qui daemonum cultum reliquerant venerari juberentur, puto quod videretur eis non tam idola reliquisse, quam simulacra mutasse.

XX. Quod autem imagines apostolorum et ipsius Domini ob amorem potius et recordationem, quam ob religionis honorem, aut aliquam venerationem more gentilium, ab antiquis expressae vel conservatae sint, Eusebius Caesariensis in libro septimo [Col. 0215B] (Cap. 18) Ecclesiasticae Historiae ostendit, interserens hujusmodi narrationem, cum de his quae apud Caesaream Philippi gesta compererat aliqua perstrinxisset. Ait ergo: «Verum quia urbis hujus fecimus mentionem, justum videtur commemorare etiam illud in ea gestum, quod historia dignum duximus. Mulierem quam sanguinis profluvio laborantem a Salvatore curatam Evangelia tradiderunt, hujus urbis civem constat fuisse; domusque ejus in ea etiam nunc ostenditur. Pro foribus vero domus ipsius basis quaedam in loco editiori collocata monstratur, in qua mulieris ipsius veluti genibus provolutae palmasque suppliciter tendentis imago aere videtur expressa. Astat vero alia aere nihilominus fusa statua, habitu viri, stola compte circumdati, [Col. 0215C] et dexteram mulieri porrigentis. Hujus ad pedem statuae, e basi herba quaedam nova specie nascitur; quae cum exorta fuerit, excrescere usque ad stolae illius aerei indumenti fimbriam solet; quam cum summo vertice crescens herba contigerit, vires inde ad depellendos omnes morbos languoresque conquirit; ita ut quaecunque illa fuerit infirmitas corporis, haustu exiguo madefacti salutaris graminis depellatur, nihil omnino virium gerens, si antequam aereae fimbriae summitatem crescendo contigerit, decerpatur. Hanc statuam ad similitudinem vultus Jesu formatam tradebant: quae permansit ad nostra usque tempora, sicut oculis nostris ipsi inspeximus. Et nihil mirum, si hi qui ex gentibus crediderant pro beneficiis quae a Salvatore fuerant consecuti, [Col. 0215D] hujusmodi velut munus videbantur offerre; cum videamus etiam nunc et apostolorum Petri vel Pauli et ipsius Salvatoris imagines designari, tabulasque depingi; sed et antiquas ipsorum imagines a quibusdam conservatas nos vidimus. Quod mihi videtur ex gentili consuetudine indifferenter observatum, quod ita soleant honorare quos honore dignos duxerint: insignia etenim veterum reservari ad posterorum memoriam, illorum honoris, horum vero amoris indicium est. Denique et Jacobi cathedra, qui primus in terris episcopus ab ipso Salvatore et ab apostolis in Hierosolymis est electus, quemque fratrem Christi volumina designant, usque in hodiernum inibi conservatur. Ita in ea sedent omnes qui [Col. 0216A] usque ad praesens tempus sedis illius sacerdotium sortiuntur.» Hactenus Eusebius.

XXI. Beda quoque, Anglorum gentis homo, et suo tempore divinis litteris non mediocriter imbutus, cum de mari quod in templo Domini a Salomone factum est pertractaret, intulit post haec verba: «Notandum sane quia sunt qui putant lege Dei prohibitum, ne vel hominum vel quorumlibet animalium sive rerum similitudines sculpamus, aut depingamus in Ecclesia, vel alio quolibet loco; eo quod in Decalogo legis dixerit: Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem quae est in coelo desuper, et quae in terra deorsum, nec eorum quae sunt in aquis sub terra. Qui nequaquam hoc putarent, si vel Salomonis opus ad memoriam revocassent, [Col. 0216B] quo et in templo intus palmas fecit et cherubim, cum variis caelaturis, et in columnis illius mala granata et retes, in mari quoque aeneo duodecim boves, et sculpturas histriatas, sed et in vasibus laterum, ut in sequentibus legitur, leones cum bobus, palmas, axes et rotas, cum cherubim et vario picturarum genere fecit; vel certe ipsius Moysi opera considerassent, qui, jubente Domino, et cherubim prius in propitiatorio, et postea serpentem fecit aeneum in eremo, cujus intuitu populus a ferarum serpentium veneno salvaretur. Si enim licebat serpentem exaltari aeneum in ligno, quem aspicientes filii Israel viverent; cur non licet exaltationem Domini Salvatoris in cruce, qua mortem vicit, ad memoriam fidelibus depingendo reduci; vel ad [Col. 0216C] alia ejus miracula et sanationes, quibus de eodem mortis auctore mirabiliter triumphavit; cum horum aspectus multum saepe compunctionis soleat praestare contuentibus, et eis quoque qui litteras ignorant, quasi vivam Dominicae historiae pandere lectionem? Nam et pictura Graece ζωγραφία, id est viva scriptura vocatur. Si licuit duodecim boves aeneos facere, qui mare superpositum ferentes quatuor mundi plagas terni respicerent; quid prohibet duodecim apostolos pingere, quomodo euntes, omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, viva ut dixerim prae oculis omnium designari scriptura? Si contra legem non fuit in eodem mari sculpturas historiatas in gyro decem cubitorum fieri; quomodo legi contrarium [Col. 0216D] putabitur, si historias sanctorum ac martyrum Christi sculpamus sive pingamus in tabulis, qui per custodiam divinae legis ad gloriam meruerunt aeternae retributionis attingere? Verum si diligentius verba legis attendamus, forte patebit non interdictum imagines rerum aut animalium facere, sed haec idololatriae gratia facere omnimodis esse prohibitum. Denique dicturus in monte sancto Dominus: Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem, praemisit: Non habebis deos alienos coram me. Deinde subjunxit: Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem quae est in coelo desuper, et quae in terra deorsum, nec eorum quae sunt in aquis sub terra. Atque ita conclusit: Non adorabis ea, neque [Col. 0217A] coles (Deut. v, 8, 9). Quibus verbis aperte declaratur quod illae similitudines fieri prohibentur ab hominibus, quae in venerationem deorum alienorum facere solent impii, quaeque ad colendum atque adorandum gentilitas errabunda reperit. Caeterum simpliciter haec fieri nulla, ut reor, legis divinae littera vetat. Alioquin et Dominus tentantibus se Pharisaeis de tributo Caesari reddendo, in quo nomen et imaginem Caesaris expressam esse dicebant, nequaquam ita responderet: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo. Sed potius eorum corrigeret errorem, dicens: Non licet vobis in percussura auri vestri imaginem facere Caesaris, quia talem sculpturam lex divina prohibet. Esset namque locus ut ostenso sibi numismate census hoc [Col. 0217B] diceret, si in eo Caesaris imago, cujus idololatriae, et non ad judicium magis regiae potentiae, esset formata.» Haec de praefati viri libello sumpsisse sufficiat.

XXII. Legimus vero ⁜ a in Gestis beati Silvestri papae, Constantinum imperatorem necdum fonte vitae renatum, sanctorum apostolorum Petri et Pauli vultus ostensis a praedicto papa tabulis, in quibus utriusque apostoli effigies antiquitus ad memoriam expressa servabatur, sicut visione nocturna sibi ostensi fuerant, cognovisse et illico adorasse. Sed nunquid hac auctoritate Constantini adorare sancti alicujus imaginem debemus, cum idem imperator magis hoc ex consuetudine idololatriae pestifera fecerit, quam ex consideratione verissimae rationis, [Col. 0217C] quam necdum ipse cognoverat? Et ne id praesumptive astruere videamur, beati Ambrosii Mediolanensis episcopi, viri doctrina et sanctitate praecipui, auctoritatem inserimus: qui in revelatione quae ei sanctorum martyrum Gervasii et Protasii fuit ostensa, refert beatum Paulum apostolum, qui illis duobus tacentibus loquebatur, ex recordatione picturae ipsius agnovisse; nec tamen usquam scribit, non dicam picturam illius, sed ne praesentem quidem apostolum, ac secum loquentem, ullatenus adorasse. ⁜ b Quemdam quoque presbyterum beatus Paulinus per epistolam acriter increpat, quoniam poposcerat ut ei suam et uxoris suae picturam transmitteret, ut hos, quos absentes amabat, praesentes eo modo semper haberet. ⁜ c Forojuliensem [Col. 0217D] etiam episcopum beatus papa Gregorius arguisse [Col. 0218A] legitur, ideo quod imagines apostolorum de sua basilica eraserat ob superstitionem vulgi eas contra regulam fidei adorantis, ac non potius rationabili auctoritate ejusmodi errorem correxit, pictura illaesa ad posterorum memoriam permanente.

XXIII. Beatus vero Augustinus in libro de Civitate Dei X (Cap. 8) dixit inter caetera: «Legimus serpentis morsus mortiferos, ad poenam justissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa, velut crucifixae mortis similitudine signaretur: quem sane serpentem, propter facti memoriam reservatum, cum postea populus errans tanquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens, cum [Col. 0218B] magna pietatis laude contrivit.» Idem etiam Pater in libro primo (Cap. 10) de Concordia Evangelistarum, quem contra paganos edidit, disputat de illis qui Dominum Jesum Christum dicebant epistolari sermone librum scripsisse, et Petro ac Paulo tradidisse, et dicit: «Cum enim vellent tale aliquid fingere Christum scripsisse ad discipulos suos, cogitaverunt ad quos potissimum scribere potuisse facile crederetur, tanquam ad illos qui ei familiarius adhaesissent, quibus illud quasi secretum digne committeretur. Et occurrit eis Petrus et Paulus. Credo quod pluribus locis simul eos cum illo pictos viderent, quia merita Petri et Pauli etiam propter eumdem passionis diem celebrius solemniter Roma commendat: et sic omnino errare meruerunt qui Christum [Col. 0218C] et apostolos ejus non in sanctis codicibus, sed in pictis parietibus quaesiverunt.» Haec sanctus Augustinus. Ex quibus manifeste colligitur, quia si serpentem aeneum quem Deus fieri praecepit, quoniam errans populus tanquam idolum colere coepit, Ezechias religiosus rex cum magna pietatis laude contrivit; multo religiosius sanctorum imagines (ipsis quoque sanctis faventibus, qui ob sui honorem cum divinae religionis contemptu, eas adorari more idolorum indignantissime ferunt) omni genere conterendae et usque ad pulverem sunt eradendae; praesertim cum non illas fieri Deus jusserit, sed humanus sensus excogitaverit.

XXIV. Quod autem Deus castius absque simulacris veneretur, testis est etiam Quintus Lucilius [Col. 0218D] Balbus gentilis philosophus; sicut praefatus doctor [Col. 0219A] in quarto de Civitate Dei libro (Cap. 30) eum disputantem inserit his verbis: «Videtisne igitur ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commentitios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones, erroresque turbulentos, et superstitiones pene aniles. Et formae enim nobis deorum, et aetas, et vestitus, ornatusque noti sunt; genera praeterea, conjugia, cognationes, omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. Nam et perturbatis animis inducuntur. Accepimus etiam deorum cupiditates, aegritudines, iracundias. Nec vero, ut fabulae ferunt, dii bellis praeliisque caruerunt. Nec solum, ut apud Homerum, cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent, sed etiam ut cum Titanis aut cum Gigantibus [Col. 0219B] sua propria bella gesserunt. Haec et dicuntur et creduntur stultissime, et plena sunt vanitatis, summaeque levitatis. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat, ad religionem vero quam ipse secundum Stoicos videtur dicere. Non enim philosophi solum, inquit, verum etiam majores nostri superstitionem a religione separaverunt. Nam qui totos dies precabantur, inquit, et immolabant, ut sui sibi liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati. Quis non intelligat eum conari, dum consuetudinem civitatis timet, religionem laudare majorum, eamque a superstitione sejungere velle, sed quomodo id possit non invenire? Si enim a majoribus illi sunt appellati superstitiosi, qui totos dies [Col. 0219C] precabantur et immolabant, nunquid et illi qui instituerunt quod iste reprehendit, deorum simulacra diversa aetate et veste distincta, deorum genera, conjugia, cognationes? Haec utique cum tanquam superstitiosa culpantur, implicat ista culpa majores talium simulacrorum institutores atque cultores.» Et post pauca (Cap. 31) : «Dicit etiam, inquit, idem auctor acutissimus atque doctissimus, quod ii soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus, qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem; ac per hoc etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus, non anima, sed animae quoque est effector, et conditor), tamen si contra praejudicia consuetudinis liber esse posset, [Col. 0219D] unum Deum colendum fateretur, atque suaderet, motu ac ratione mundum gubernantem, ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret, quod eum diceret esse animam, non potius et animae creatorem. Dicit etiam antiquos Romanos plus quam annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. Quod si adhuc remansisset, castius dii observarentur. Cujus sententiae suae testem adhiberet inter caetera etiam gentem Judaeam. Nec dubitat eum locum ita concludere, ut dicat qui primi simulacra deorum populis posuerunt, eos civitatibus suis metum ademisse, et errorem addidisse; prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni.»

XXV. Dicit etiam beatus Augustinus in libello de [Col. 0220A] vera Religione, ad percipiendam veritatem nihil magis impedire, quam vitam libidini deditam, et falsas imaginationes rerum sensibilium, quae nobis ab hoc sensibili mundo per corpus impressae varias opiniones erroresque generant; nec errorem ullum in religione esse putuisse, si anima pro Deo suo non coleret animam, aut corpus, aut phantasmata sua, quae nihil sunt aliud, quam de specie corporis corporeo sensu attracta figmenta. Non ergo creaturae potius quam creatori serviamus, nec evanescamus in cogitationibus nostris. Haec perfecta religio est. Ait etiam (Cap. 25). «Cum enim Ecclesia catholica per totum orbem diffusa atque fundata sit, nec miracula illa in nostra tempora durare permissa sunt, ne anima semper visibilia quaereret, et eorum consuetudine [Col. 0220B] frigesceret genus humanum, quorum novitate flagravit.» Item ibi (Cap. 33, 34): «Animus perverse judicat cui ad contemplandam summam pulchritudinem mens non oculus factus est. Ille vult mentem convertere ad corpora, oculos ad Deum. Quaerit enim intelligere carnalia, et videre spiritalia: quod fieri non potest. Quare ista perversitas corrigenda est, quia nisi fecerit quod sursum est deorsum, et quod deorsum est sursum, regno coelorum aptus non erit. Non ergo summa quaeramus in infimis, nec ipsis infimis inhaereamus. Judicemus ea, ne cum ipsis judicemur; id est, tantum eis tribuamus, quantum species meretur extrema; ne cum in novissimis prima quaerimus, a primis inter novissima numeremur.» Item ipse (Cap. 55) : «Non [Col. 0220C] sit nobis religio, cultus hominum mortuorum: quia si pie vixerunt, non sic habentur ut tales quaerant honores; sed illum a nobis coli volunt, quo illuminante laetantur meriti sui nos esse consortes. Honorandi ergo sunt propter imitationem, non adorandi propter religionem. Non sit nobis religio humanorum operum cultus. Meliores enim sunt ipsi artifices, qui talia fabricantur, quos tamen colere non debemus. Non sit nobis religio in phantasmatis nostris. Melius est enim qualecunque verum, quam omne quidquid pro arbitrio fingi potest. Et tamen animam ipsam, quamvis anima vera sit, cum falsa imaginatur, colere non debemus. Melior est vera stipula, quam lux inani cogitatione pro suspicantis voluntate [Col. 0220D] formata. Et tamen stipulam quam sentimus et tangimus, dementis est credere colendam.» Idem in epistola ad Consentium dicit (Epist. 85): «Cogitationis carnalis compositionem vanumque figmentum ubi veneratio labefactare incipit, continuo illo intus adjuvante atque illuminante qui cum talibus idolis in corde nostro habitare non vult, ita ista confringere atque a fide nostra quodammodo excutere festinemus, ut ne pulverem quidem ullum talium phantasmatum illic remanere patiamur.»

XXVI. Quod verae temeritatis offensam incurrat, qui aliquid divinum in sacrilegos ritus usurpat, testatur idem doctor in epistola ad Januarium, ita dicens (Epist. 119, cap. 20): «Qui de paginis evangelicis sortes legunt, etsi optandum est ut haec potius [Col. 0221A] faciant, quam ad daemonia consulenda concurrant, tamen etiam ista mihi displicet consuetudo, ad negotia saecularia et ad vitae hujus vanitatem propter aliam vitam loquentia oracula divina velle convertere.» Sic consimile quid beatus Hieronymus loquitur, cum verba Domini illa tractaret, quae ita se habent: «Dilatant enim phylacteria sua, et magnificant fimbrias. Pittaciola, inquit, illa decalogi phylacteria vocabant; quod quicunque habuisset ea, quasi ob custodiam et munimentum sui haberet; non intelligentibus Pharisaeis quod haec in corde portanda sint, non in corpore: alioquin et armaria et arcae habent libros, et Dei notitiam non habent. Hoc apud nos superstitiosae mulierculae in parvulis evangeliis, in crucis ligno, et in istiusmodi rebus [Col. 0221B] (qui habent quidem zelum Dei, sed non juxta scientiam) usque hodie factitant.»

XXVII. «De talibus institutis (ut beati quoque Leonis papae verba ponamus [Serm. 7 in Nat. Dom.]) etiam illa generatur impietas, ut sol inchoatione diurnae lucis exsurgens, a quibusdam insipientioribus de locis eminentioribus adoretur: quod nonnulli etiam Christiani adeo se religiose facere putant, ut priusquam ad beati Petri apostoli basilicam, quae uni Deo vero et vivo dedicata est, perveniant, superatis gradibus, quibus ad suggestum arae superioris ascenditur, converso corpore ad nascentem se solem reflectant, et curvatis cervicibus in honorem se splendidi orbis inclinent: quod fieri partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu, multum tabescimus [Col. 0221C] et dolemus. Quia etsi quidam forte creatorem potius pulchri luminis, quam ipsum lumen, quod est creatura, venerantur; abstinendum tamen est ab ipsa specie hujus officii; quam cum in nostris invenit qui deorum cultum reliquit, nonne hanc secum partem opinionis vetustae tanquam probabilem retentabit, quam Christianis et impiis viderit esse communem? Abjiciatur ergo a consuetudine fidelium damnanda perversitas, nec honor uni Deo debitus, eorum ritibus, qui creaturis serviunt, misceatur. Dicit enim Scriptura divina: Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies. Et beatus Job, homo sine querela, ut ait Dominus, et contines se ab omni re mala: Nunquid vidi, inquit, solem, cum fulgeret, et lunam incedentem clare, et laetatum est in abscondito cor [Col. 0221D] meum, et osculatus sum manum meam, quod est iniquitas maxima, et negatio contra Deum altissimum. Quid est autem sol, vel quid est luna, nisi visibilis creaturae et corporeae lucis elementa, quorum unus majoris claritatis, aliud minoris est luminis? Sicut enim alia diurna, alia nocturna sunt tempora, ita diversam in luminaribus qualitatem Creator instituit; cum tamen prius quam haec fierent, et dies sine solis officio, et noctes sine lunae ministerio praecessissent. Sed condebantur ista ad faciendam hominis utilitatem, ut rationale animal, nec in distinctione mensium, nec in recursu annorum, nec in dinumeratione temporum falleretur; cum per inaequalium horarum impares moras, et dissimilium ortuum [Col. 0222A] signa manifesta, et annos sol concluderet, et menses luna renovaret. Quarto namque, ut legimus, die dixit Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et luceant super terram, et dividant inter diem et noctem, et sint in signa et tempora, et in dies et in annos, et sint in firmamento coeli, et luceant super terram. Expergiscere, o homo, et dignitatem tuae agnosce naturae. Recordare te factum ad imaginem Dei: quae etsi in Adam corrupta, in Christo tamen est reformata. Utere quomodo utendum est visibilibus creaturis, sicut uteris terra, mari, coelo, aere, fontibus, atque fluminibus: et quidquid in eis pulchrum atque mirabile est, refer ad laudem et gloriam conditoris. Noli esse deditus ei lumini, quo volucres et serpentes, quo bestiae et pecudes, quo muscae delectantur, [Col. 0222B] et vermes. Lucem corpoream sensu tange corporeo; et toto mentis affectu illud verum lumen amplectere quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, et de quo dicit Propheta: Accedite ad eum, et illuminamini, et vultus vestri non erubescent. Si enim templum Dei sumus, et spiritus Dei habitat in nobis; plus est quod fidelis quisque in suo habet animo, quam quod miratur in coelo. Non itaque vobis, dilectissimi, hoc aut indicimus, aut suademus, ut despiciatis opera Dei, aut contrarium aliquid fidei vestrae in his quae Deus bonus bona condidit aestimetis; sed ut omni creaturarum specie et universo mundi hujus ornatu rationabiliter et temperanter utamini. Quae enim videntur, sicut ait Apostolus, temporalia sunt; quae autem non [Col. 0222C] videntur, aeterna sunt. Unde quia ad praesentia sumus nati, ad futura autem renati; non temporalibus bonis dediti, sed aeternis simus intenti. Et ut spem nostram possimus propius intueri, in ipso sacramento natalis Domini cogitemus quid naturae nostrae gratia divina contulerit. Audiamus Apostolum dicentem: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum Christus apparuit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria. »

XXVIII. In quibus beati papae et orthodoxi doctoris verbis summopere pensandum est, quia si opera manuum Dei non sunt adoranda et colenda, nec in honorem Deo; quanto magis opera manuum hominum non sunt adoranda et colenda, nec in honorem eorum quorum similitudines esse dicuntur? [Col. 0222D] Nam si ulla imago esset adoranda vel colenda, creatoris potius esset quam creaturae. Nempe hominem fecit Deus ad imaginem et similitudinem Dei. Homo autem facere non potest quidquam, in quo sit similitudo hominis in mente ratione. Nam si exprimit utcunque sculpendo vel pingendo aliquam similitudinem corporis aut membrorum; hoc utique exprimit quod minimum est in homine, non quod maximum. Certe si adorandi fuissent homines, vivi magis quam picti, id est, ubi similitudinem habent Dei, non ubi pecorum, vel, quod verius est, lapidum sive lignorum, vita, sensu et ratione carentium. Dicit de his beatus Augustinus hoc modo in libro de vera Religione (Cap. 5) : «Justi autem [Col. 0223A] homines, et in uno Deo habentes omnia gaudia sua, quando per eorum facta Deus benedicitur, congratulantur laudantibus. Cum vero ipsi tanquam ipsi laudantur, corrigunt errantes quos possunt; quos autem non possunt, non eis congratulantur, et ab illo vitio corrigi volunt. Quibus similes vel etiam mundiores atque sanctiores si sunt boni angeli, et omnia sancta Dei ministeria, quid metuimus ne aliquem illorum offendamus, si non superstitiosi fuerimus, cum ipsis adjuvantibus ad unum Deum tendentes, et ei uni religantes animas nostras, unde religio dicta creditur, omni superstitione careamus?» Et quibusdam interpositis: «Religet ergo, inquit, nos religio uni omnipotenti Deo: quia inter mentem nostram, qua illum intelligimus Patrem et veritatem, [Col. 0223B] id est, lucem interiorem, et illum, nulla interposita creatura est.»

XXIX. In libro XXII (Cap. 10) de Civitate Dei: «Faciunt autem mirabilia martyres, vel potius Deus aut cooperantibus aut orantibus eis, ut fides illa proficiat, qua eos, non deos nostros esse, sed unum Deum nobiscum habere credamus. Denique pagani diis suis et templa statuerunt, et aedificaverunt aras, et sacerdotes instituerunt, et sacrificia fecerunt. Nos autem martyribus nostris non templa sicut diis, sed memorias sicut hominibus mortuis, quorum apud Deum vivunt spiritus, fabricamus. Nec ibi erigimus altaria, in quibus sacrificemus martyribus, sed uni Deo et martyrum et nostri sacrificium immolamus; ad quod sacrificium, sicut homines Dei, [Col. 0223C] qui mundum in ejus confessione vicerunt, suo loco et ordine nominantur; non tamen a sacerdote, qui sacrificat, invocantur. Deo quippe, non ipsis, sacrificat, quamvis in memoria sacrificet eorum; quia Dei sacerdos est, non illorum. Ipsum vero sacrificium, corpus est Christi, quod non offertur [Col. 0224A] ipsis, quia hoc sunt et ipsi.» Hactenus beatus Augustinus.

XXX. Haec est sincera religio, hic mos catholicus, haec antiqua Patrum traditio, sicut etiam ex ⁜ a Libro Sacramentorum, quem Romana tenet Ecclesia, facile comprobatur. Hunc venerationis modum qui supergreditur, aut relinquit, contemnit disciplinam Patris sui, dimittitque legem matris suae. Ideo nec gratia capiti ejus addetur, nec torques collo. Teneatur itaque via regia. Hanc docuerunt apostoli, Ecclesiae magistri; hanc tenuerunt arietes gregis. Dei ovis enim relinquens pastorem, aberrans a via qua praecedit aries, haeret in sentibus, devoratur a lupis. Soli Domino offeramus gloriam et honorem, nec cum simulacris fornicemur, his [Col. 0224B] effecti similes de quibus Deus dicit: Ego quoque contrivi cor eorum fornicans et recedens a me, et oculos per res varias fornicantes. Et apostolus Petrus: Oculos habentes plenos adulterii, et incessabilis delicti. Hierusalem quoque fornicata dicitur cum filiis Chaldaeorum, videns illos in pariete depictos. Adoretur, colatur, veneretur a fidelibus Deus; illi soli sacrificetur, vel mysterio corporis et sanguinis, quo sumus redempti; vel in sacrificio cordis contriti et humiliati. Angeli vel homines sancti amentur, honorentur, charitate, non servitute. Non eis corpus Christi offeratur, cum sint hoc et ipsi. ⁜ b Non ponamus spem nostram in homine, sed in Deo; ne forte redundet in nos illud propheticum: Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, [Col. 0224C] et a Domino recedit cor ejus. Quod catholici doctores Ecclesiae etiam in illos redundasse confirmant, qui Dominum Jesum Christum purum hominem fuisse credebant, non etiam Deum, et idcirco erant confidentes in homine, ac per hoc maledicti.

XXXI. Nemo se fallat, nemo se seducat, nemo [Col. 0225A] se circumveniat. Quicunque aliquam picturam, vel fusilem sive ductilem adorat statuam, non exhibet cultum Deo; non honorat angelos vel homines sanctos, sed simulacra veneratur. Agit hoc nimirum versutus et callidus humani generis inimicus, ut sub praetextu honoris sanctorum rursus idola introducat, rursus per diversas effigies adoretur; ut avertat nos ab spiritalibus, ad carnalia vero demergat; ac per omnia simus digni ab Apostolo audire: O insensati, quis vos fascinavit ? Et: Sic stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini? Ita enim Satanas, sicut dicit idem Apostolus, transfigurat se in angelum lucis. Denique comessationes et ebrietates introducit sub nomine charitatis, superbiam et duritiam inflexibilem constantiam imperturbati [Col. 0225B] animi esse simulat, caecumque furorem zeli rectitudinem vocat. Ideo dicit Joannes apostolus: Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus, utrum ex Deo Sint. Aspiciamus picturam quasi picturam, vita, sensu, et ratione carentem. Pascatur hac visione oculus. Deum vero veneretur animus, qui et sanctis suis victoriae coronam, et nobis intercessionis eorum tribuit adjutoria.

XXXII. Habuerunt namque et antiqui sanctorum imagines vel pictas, vel sculptas, sicut etiam superius est ostensum; sed causa historiae, ad recordandum, non ad colendum; ut, verbi gratia, ⁜ a gesta synodalia, ubi pingebantur catholici veritate fulti et victores, haeretici autem pravi dogmatis mendaciis detectis convicti et expulsi, ob recordationem [Col. 0225C] firmitatis catholicae fidei, juxta morem bellorum tum externorum cum civilium ad memoriam rei gestae; sicut et in multis locis videmus. Sed nullus antiquorum catholicorum unquam eas colendas vel adorandas fore existimavit.

XXXIII. Nunc autem error invalescendo tam perspicuus factus est, ut idololatriae vel ⁜ b Anthropomorphitarum haeresi propinquum aut simile sit adorare figmenta, et spem in eis habere. At quae hujus erroris causa? Fides de corde ablata, tota fiducia in rebus visibilibus collocata. Sicut autem videntes pictos armatos viros, vel agriculturae intentos, sive metentes, vel vindemiantes, seu stantes in navibus piscatores, et retia jaculantes, nec non venatores venabulis extensis, cum canibus capreas [Col. 0225D] cervosque persequentes, nec augmentum exercitus, nec adjutorium annui operis, vel acervos tritici, seu rivulos musti, nec pisces, capreas et sues ab illis nos accepturos speramus; ita quoque, si viderimus pennatos angelos pictos, praedicantes [Col. 0226A] apostolos, martyres tormenta patientes, nullum ab imaginibus quas aspicimus auxilium sperare debemus; quia nec male possunt facere, nec bene. Recte nimirum, ob hujusmodi evacuandam superstitionem, ab ⁜ c orthodoxis patribus definitum est picturas in Ecclesia fieri non debere: Ne quod colitur et adoratur, in parietibus depingatur.

XXXIV. Illud vero qua praesumptione fit, ut sine basilica, sine altari, absque sanctorum reliquiis, super hujusmodi figmenta missae celebrentur; cum sancti Patres in concilio Carthaginensi statuerint (Cod. Canon. Eccl. Afric., tit. 83): «Ut altaria quae passim per agros aut vias tanquam memoriae martyrum construuntur, in quibus nullum corpus aut reliquiae martyrum conditae probantur, ab episcopis [Col. 0226B] qui iisdem locis praesunt, si fieri potest, evertantur. Si autem hoc per tumultus populares non sinitur, plebes tamen admoneantur, ne illa loca frequentent; ut qui recte sapiunt, nulla sibi superstitione devicti teneantur; et omnino nulla memoria martyrum probabiliter acceptetur, nisi ubi corpus aut aliquae reliquiae sunt, aut origo alicujus habitationis, vel possessionis, vel passionis fidelissima origine traditur. Nam quae per somnia et inanes quasi revelationes quorumlibet hominum ubicunque constituuntur altaria, omnimodo improbentur.» Fuerunt illis diebus sufficientia haec statuta. Necdum enim error emerserat, quo nunc de carbonibus, minioque, vel sinopide figuratae effigies, sanctae imagines vocarentur, et adorandae praedicarentur.

XXXV. Nec iterum ad sua latibula fraudulenta recurrat astutia, ut dicat se non imagines sanctorum adorare, sed sanctos. Clamat enim Deus: Gloriam meam alteri non dabo, nec laudem meam sculptilibus. Et Apostolus de Domino nostro mediatore Dei et hominum homine Christo Jesu: Propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen. Quale vero hoc nomen sit, consequenter exponit: Ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Hanc potestatem, laudem, dominationem, hoc nomen quod est super omne nomen, nullus sanctus angelus, nullus sanctus homo sibi usurpat. Angelus enim qui usurpavit, vel homo [Col. 0226D] quem usurpare suasit, uterque corruit. Si autem aliquis homo adoratur, vel angelus, praeter eum qui et Deus et homo et summi esse consilii angelus, Propheta testante, perhibetur, non est aliud nomen quod ist vel super hoc nomen quod est super omne [Col. 0227A] nomen, aut aequale illi. Sed quia nullus Deo aequalis, nullus alius essentialiter Jesus, id est, Salvator. existit, credamus Apostolo, cedamus divinae auctoritati; flectamus genu in nomine solius Jesu, quod est [Col. 0228A] super omne nomen; ne si alteri hunc honorem tribuimus, alieni judicemur a Deo, et dimittamur secundum desideria cordis nostri ire in adinventionibus nostris.

Finit de Picturis Agobardus episcopus.

Liber de dispensatione ecclesiasticarum rerum

Agobardus Lugdunensis

I. Significavit mihi fidelis ac veneranda dilectio tua, quod clari et honorati viri per ⁜ a Septimaniam et ⁜ b Provinciam consistentes, de me incessanter obtrectando loquantur; quanquam nec caeteris parcant, dicentes movisse nos, ac praecipue me, [Col. 0227B] inauditam contentionem atque discordiam, pro ecclesiasticis rebus; idque inter eos, non solum detrahendo, sed et comminando, et versutiarum insidias machinando, omnibus modis ac sine intermissione agitari. Ais etiam nullam eos satisfactionem vel excusationem velle recipere: sed si qua illis rationabiliter, satisfaciendi gratia, a quolibet opposita fuerint, sera haec et nuper adinventa calumniari. Cujus rei quoniam vult fraternitas tua puram cognoscere veritatem, qualiter videlicet motum asseveratumque fuerit, maxime de me, quantum vel qualiter in tali dispensatione interfuerim, audierim, vel suggesserim, scribo haec tibi veraciter, prout vis a me. Ac primum ipse scire potes, me nunquam inter majores nostros et meliores nobis tanti [Col. 0227C] loci vel honoris fuisse, ut aut incentor discordiae, aut pacis conciliator esse potuerim. Quippe qui, ut insuetus et timidus, inter tales ac tantors raro loqui valeam. Tamen, in quantum recordari queo, de quibus inquiris, ut ipse novi, faciam et te similiter nosse.

II. In illis diebus, quando sacer et religiosus dominus noster imperator evocato conventu ⁜ c in Attiniaco agebat, strenue providens de omnibus utilitatibus [Col. 228A] commissorum sibi populorum, pervenit ad sublimiorem inquisitionem pernecessarii consilii, cupiens scilicet invenire, qualiter congruentissimae profectum doctrinae, et abolitionem negligentiarum sacerdotibus et cunctis honoratis suis commendare [Col. 0228B] potuisset: quod utique laudabiliter inspirante Dei gratia quaesivit, eleganter invenit, fideliter ore suo annuntiavit. Quae cuncta nunc replicare nimis prolixum est; quia et tunc ⁜ d distinctis capitulis comprehensa sunt, et omnibus nota esse debent.

III. Hanc igitur rem cum miris tunc laudibus adhuc inchoatam magistri nostri efferrent, et praecipue venerandus senex ⁜ e Adalardus, qui etiam dicebat se nunquam sublimius vel gloriosius causam profectus publici moveri et cogitari vidisse ⁜ f a tempore regis Pippini usque ad diem illum; tantum ne respondentium et obedientium negligentia humiliaretur, addidit ipse et caeteri primores, dicentes omni concilio: Quidquid utile potuerit reperire sagacitas vestra ad cavenda peccata, ad vitanda pericula, ad erigendam [Col. 0228C] religionem, ad illustrandam doctrinam, ad corroborandam fidem, ad excolendum studium sanctitatis, confidenter edicite, et ad explenda pariturum Deo dominum imperatorem minime dubitetis. Qui (quoniam, ut Scripturae sacrae docent, peccata contrahunt infelicitates, perturbationes, clades et sterilitates in populos) tota sollicitudine curat, ut bona quidem statuendo, mala vero destruendo, obtineant una vobiscum apud Dominum, ut remotis adversis [Col. 0229A] casibus, regnum sibi commissum prospere, Deo favente, valeat gubernare.

IV. Haec et his similia cum primores nostri jucundissime loquerentur, ego, ut scilicet humillimus omnium et extremus, coepi quodammodo pedetentim, ut pote magnis viris, ita suggerere. Ecce omnipotens Deus praeparavit animos domini imperatoris, ut sollicite velit agnoscere temporis vires, consonas vel dissonas aequitati. Expedit vero, ut ea quae dissona sunt, si possibilitas suppetit, emendentur; in quantum autem possibilitas non suffragatur, cum timore Dei tolerentur: quatenus dum illicitum quidpiam ex necessitate agitur quod declinari non potest, timor saltem faciat excusabilem quem exsecutio non constituit absolutum. Necesse est ergo ut vestra [Col. 0229B] industria magnanimitati ejus suggerat pericula ⁜ a de rebus ecclesiasticis, quas contra vetitum et contra canones tractant et in usus proprios expendunt homines laici. Postquam enim diffusa est Ecclesia Dei toto orbe terrarum, et coepit exaltari ac magnificari per omnes regiones et nationes, coeperuntque templa erigi a fidelibus imperatoribus ac regibus atque episcopis, et caeteris potentibus, ditarique rebus, et thesauris ordinari, fuit etiam consequens, ut principum providentia leges promulgarentur, et episcoporum sollicitudine canones statuerentur de rebus sanctificatis, id est, sacris locis deputatis; qualiter tuerentur ab improbis, tuerentur a gubernatoribus, vel expedirentur. Convenerunt episcopi, viri sancti, quibus tunc abundabat Ecclesia. [Col. 0229C] Statuerunt ⁜ b illibatos conservari debere sacros canones, qui firmati sunt Spiritu Dei, consensu totius mundi, obedientia principum, consonantia Scripturarum. Ex quo tempore acceptum et receptum est non aliud esse agere cuiquam adversus canones quam [Col. 0230A] adversus Deum, et adversus ejus universalem Ecclesiam; neque sensum est unquam a quibusque fidelibus, ut talia statuta absque periculo religionis violarentur. Quod ergo Deo auctore statutum est, nova necessitate, quae tunc temporis non accidit, excusabilem facere non potest violatorem: quia omnipotenti Deo omnia tempora omniaque volumina saeculorum praesentia sunt, et stantia; neque aliquid praeteriti potest recordari nec futurum aliquid exspectare. Quamobrem ⁜ c istae, quas nunc homines praetendunt necessitates, et quarum causa se impune putant res sacras in usus communes vertere, licet tunc hominibus futurae essent, Deo tamen praesentes erant; quodque Spiritu suo statuit Ecclesia, tenendum cunctis diebus usque in finem saeculi voluit custodiri. [Col. 0230B] Sed quoniam quod de sacris rebus in laicales usus illicite translatis dicimus, non fecit iste dominus imperator sed ⁜ d praecessores ejus, et propterea isti impossibile est omnia emendare quae antecedentes male usurpata dimiserunt; saltem admonentibus vobis cogitare dignetur periculum, quod licet et vitare nequeat, tamen dum pensat, timet ac dolet, apud misericordem Dominum fiat per haec excusabilis. Et vos communicate pondus periculi, sublevateque portantem, in quantum fieri potest; ut dum vos illi communicantes in periculis, et ille vobis compatiens exstiterit in tristibus, ac defensor in persuasionibus, dumque unum sapitis, tantumque periculum communiter toleratis, avertatur ab illo nec non et a vobis hujuscemodi praevaricationis vindicta. Cum haec [Col. 0230C] igitur a me dicerentur, responderunt pie reverentissimi viri Adalardus et Helisacar abbates. Utrum vero audita retulerint domino imperatori, nescio.

V. Sequenti autem anno, cum adessent jussi ⁜ e in Compendio palatio, et de his inter eos sermo haberetur, [Col. 0231A] ad hunc modum, post multa colloquia, in quantum ego intellexi, ratiocinia sunt perducta, ut primum quidem intellectibus omnium inculcarentur delicta de rebus sacris illicite usis, post vero cum Dei timore in illis quas habent laici cautiores effecti, etiam in his quae remanserunt Ecclesiis fideliores atque clementiores exsisterent; ita ut et suis adhiberent pietatem, ut et Ecclesiis defensionem; fieretque compatienti concordia remediabilis ac veniabilis, offensioque comitante pietate de indulgentia quoque esset secura.

VI. Hanc rem cum dominus imperator audiret atque perpenderet, volens eam ducere ad tranquillitatem pacis, quae ad modicum turbata fuerat, quantum in se fuit, fecit uniri episcopos et comites in consensum [Col. 0231B] et pacem. Ex hoc itaque putavi ego, quod eodem modo quo dominus imperator pensavit atque intellexit rationem, sopirique fecit dissensionem, omnes etiam comites vel honorati ejus intellexissent atque voluissent. Sed e contrario, ut audio, isti de quibus nobis sermo est inchoatam discordiam magnificant, et de discordia in conspectu domini imperatoris nihil se audisse vel intellexisse dicunt. Verum quia in his neminem illorum aut mitigare possumus, aut exasperare voluimus, ⁜ a dimittamus causam Deo, qui omnia dispensat, et ei cui commissa sunt ad regendum, ut faciat quod Deo inspirante eventus rerum tulerit. Et quod ad nos non pertinet omittentes, transeamus ad ea quae ad omnes fideles, qualiter credenda, vel intelligenda sint, pertinent; [Col. 0231C] ac juxta quod exiguitas sensus nostri attingit, ex auctoritate Scripturarum vel canonum nostris oculis consideranda proponamus, ut petisti.

VII. Licet indignum ducatur nos melioribus insinuare quid sentiendum sit de dispensatione ecclesiasticarum rerum, neque a talibus quales nos sumus, id potentes saeculi inquirendum putent; tamen quia inter tales conversamur ut velimus nolimus, crebro [Col. 0232A] de hoc audiamus et loquamur, recte, ut puto, tibi, frater charissime, visum est ut de sacris libris et canonibus auctoritatem sumentes, pariterque exempla sanctorum ad medium deducentes, humanos errores, qui summopere vitandi sunt, caveamus, et veritatem Dei, a qua qui recesserit in tenebris maneat necesse est, teneamus. Sane cum nos ad hanc roborandam de Testamento Veteri plura sumpserimus, erunt fortasse qui dicant aliarum rerum figuras esse, nec per haec contentionem posse finiri. Hujusmodi ergo homines, si qui erunt, videtur mihi ut interrogare studeas, unde Patres doceant non posse quemquam ad sacerdotium promoveri, ⁜ b si viduam, vel repudiatam, sive meretricem, et, ut compendiosius dicam, non virginem in conjugium sumpserit; etiamsi secundum [Col. 0232B] Apostolum unius uxoris vir esse doceatur. Cumque hoc in Novo non potuerint demonstrare, fateantur necesse est ⁜ c decreto veteri contineri: neque hoc solum, sed et multa forsan hujusmodi. Tum consequens erit, arbitror, ut et istas ratiocinationes inchoatas in Veteri Testamento, ex ipso etiam firmitatem obtinere posse et debere concedant; praesertim cum et litteris evangelicis et apostolicis confirmetur quod ubicunque lex mortalitatem docet, ita ut dicitur intelligenda sit ac tenenda. Videtur mihi praeterea, ut quoniam omnia testimonia quae ad praesentis quaestionis absolutionem inde sumuntur, et omni omnino parte non conveniunt eis rebus quibus defendendis aptantur, tam breviter a nobis perstringantur, ut piis quidem sufficientia videantur, illis [Col. 0232C] vero qui quaestionibus magis quam aedificationi inservire parati sunt, laboriosam loquacitatem proprio libitu reservent.

VIII. Notum est cunctis Scripturas legentibus, ab initio humani generis sacerdotes fuisse et altaria, victimas et sacrificia; nec solum haec Deo oblata, sed et decimas votas et sacerdotibus redditas, ipsis denuo sacerdotibus primitias diligenter datas, caeterisque [Col. 0233A] ministris ab omni populo cunctarum rerum decimas tributas, qui etiam acceptis ex ipsis decimis decimas persolverent sacerdotibus. Illud quoque manifestum est, quod praeter eas quas ministris, id est Levitis, populus exsolvebat, jussi sunt a Domino alias rerum suarum in tertio anno decimas sumere; et non in quibuscunque locis, sed in sacris, id est, juxta altare Domini, viduis, pupillis, orphanis, et Levitis comedere. Jussit etiam Dominus ut sacerdotibus et Levitis darentur ab omnibus filiis Israel urbes ad habitandum. Et datae sunt quadraginta duae, et sex confugii, id est, simul quadraginta et octo civitates; pariterque in circuitu uniuscujusque civitatis spatium cubitorum duum millium ad pastum percorum. Permansitque hoc inconvulsum omni tempore [Col. 0233B] judicum et regum; ita ut nec impius Achab, nec sceleratus Manasses, nec filius ejus Ammon, temerare ausi sint. Sed postquam separatus est Israel a domo David per Jeroboam, qui peccare fecit Israel; tunc primum ejecti sunt sacerdotes Domini, sicut ipsi Jeroboam improperatur per Abiam regem Juda.

IX. Post mortem Moysi, tulit Josue omnem multitudinem filiorum Israel, et venit in Galgala. Cumque circumdedissent urbem Jericho, dixit Josue ad omnem Israel: Tradidit vobis Dominus civitatem, sitque civitas haec anathema, et omnia quae in ea sunt, Domino. Et post pauca: Cavete ne de his quae praecepta sunt contingatis, et sitis praevaricationis rei, et omnia castra Israel sub peccato sint, atque turbentur. [Col. 0233C] Quidquid autem auri et argenti fuerit, et vasorum aeneorum ac ferri, Domino consecretur, repositum in thesauris ejus. Et iterum: Urbem et omnia quae in ea inventa sunt succenderunt absque argento, et auro, et vasis aeneis, ac ferro, quae in aerarium Domini consecrarunt. Mirumque in modum, cum unus homo hoc praevaricatus fuisset, omnes dicuntur praevaricati esse et usurpasse de anathemate Dominusque iratus refertur contra filios Israel.

X. Praeceptum est a Domino per Moysen ut animal quod immolari potest Domino, si quis voverit, sanctum sit, et mutari non possit, id est, nec melius malo, nec pejus bono: quod si mutatum fuerit, et ipsum, ait, quod mutatum est, et illud pro quo mutatum est, consecratum erit Domino. Itemque de domibus [Col. 0233D] et agris dicitur: Homo si voverit domum suam, et sanctificaverit Domino, considerabit eam sacerdos, et juxta pretium quod ab eo fuerit constitutum venundabitur. Sin autem ille qui voverat, voluerit eam redimere, dabit quintam partem aestimationis supra. Similiter quoque jubetur et de agro; quem si is qui vovit noluit redimere, sed alteri fuerit venundatus, ultra eum qui voverat redimere non poterit; quia cum jubilaei venerit dies, sanctificatus erit Domino, et possessio consecrata, ad ejus pertinet sacerdotem. Et post pauca: Omne quod Domino consecratur, sive homo erit, sive animal, sive ager, non venundabitur, nec redimi poterit. Quidquid semel fuerit consecratum, sanctum erit Domino. Si omnipotens Deus consecrari [Col. 0234A] sibi homines, animalia, vel agros, aut domos nollet, nunquam hoc vel in Veteri praeciperet vel in Novo fieri permitteret Testamento.

XI. Quanta autem reverentia consecrata Domino debeant custodiri, ex multis Scripturae locis potest coligi, ex innumerabilibus divinae defensionis ultionibus, quae ab universo mundo unquam scribi potuerint; sicut magnopere atque evidenter in verbis Dominicis per prophetas denuntiatis prudens lector valeat intelligere: quale est illud quod per Jeremiam, sicuti mos est per similitudinem eorum quae magis nota sunt occulta significari, proverbialiter dicitur: Sanctus Israel Domino, primitiae frugum ejus. Omnes qui devorant eum delinquunt: mala venient super eos, dicit Dominus. Quorum verborum, ut beatus Hieronymus [Col. 0234B] ait, hic sensus est: «Quomodo qui primitias devorant nequaquam de genere sacerdotali, sceleris rei sunt; sic qui contaminant Israel, malis subjicientur.» Malachias quoque sub exhortatione decimarum retributionem et vindictam diligentibus pariter ac negligentibus ex verbis Domini proponens quasi interrogantibus Deum, et dicentibus, In quo configimus te? respondit dicens: In decimis et primitivis. In penuria vos maledicti estis, et me vos configitis gens tota. Inferte omnem decimam in horreum, et sit cibus in domo mea; et probate me super hoc, dicit Dominus, si non aperiero vobis cataractas coeli, et effudero vobis benedictionem usque ad abundantiam, et caetera. His similia in libro leguntur Esdrae. Ait enim: Statuemus super nos praecepta, ut demus tertiam partem sicli per [Col. 0234C] annum ad opus domus Dei nostri, et panes propositionis, et ad sacrificium sempiternum. Et iterum: Sortes misimus super oblatione lignorum inter sacerdotes et Levitas et populum, ut inferantur in domum Dei nostri per domos patrum nostrorum, per tempora, a temporibus anni usque ad annum; ut arderent super altare Dei nostri, sicut scriptum est in lege Moysi; et ut afferremus primogenita terrae nostrae, et primitiva universi fructus omnis ligni, ab anno in annum in domum Domini, et primitiva filiorum nostrorum, et pecorum nostrorum, sicut scriptum est in lege; et primitiva boum nostrorum, et ovium nostrarum, ut offerantur in domo Dei nostri sacerdotibus qui ministrant in domo Dei nostri; et primitiva ciborum nostrorum, et libaminum, et poma omnis ligni, vindemiae quoque, [Col. 0234D] et olei, afferamus sacerdotibus ad gazophylacium Dei nostri, et decimam partem terrae nostrae Levitis. Ipsi Levitae decimas accipient ex omnibus civitatibus operum nostrorum. Erit autem sacerdos filius Aaron cum Levitis in decimis Levitarum, et Levitae offerent decimam partem decimae suae in domo Dei nostri ad gazophylacium in domo thesauri. Ad gazophylacium enim deportabunt filii Israel et filii Levi primitias frumenti, vini et olei; et ibi erunt vasa sanctificata, et sacerdotes, et cantores, et janitores, et ministri, et non dimittemus domum Dei nostri. In quibus verbis evidenter apparet, quanta illius populi cura et diligentia esset erga domum Dei, et cuncti generis sacrificia vel donaria: qui non solum decimas, ac [Col. 0235A] primitias, sed etiam tertiam partem sicli omni studio religionis ferventes curabant exsolvere; adimplentes procul dubio praeceptum legis, quae dicit: Cum voveris votum Domino Deo tuo, non tardabis reddere; quia requiret illum Dominus Deus tuus, et si moratus fueris, reputabitur tibi in peccatum.

XII. Quae verba idcirco hic ponenda putavi, ut religiose fidelis quisque consideret, quia si illi qui vovet et tarde reddit, tarditas ipsa in peccatum reputabitur, multo utique majoris criminis reus est, qui nec tarde quod vovit exsolvit. Si vero is qui propria vota non reddit, infidelis esse convincitur, juxta Ecclesiastem, qui dicit displicere Deo infidelem et stultam promissionem, et omnium melius esse non vovere quam post vota, promissa non reddere; quanto [Col. 0235B] majoris impietatis reus est, qui ea quae alii voverunt ac reddiderunt usurpat, invadit, diripit, et diripienda concedit, perverseque judicando, vel fallaciter testificando, atque impie perjurando, a domo Dei alienare festinat, ubi ab aliis vota et reddita ac delegata sunt!

XIII. Legimus in Libris Regum, quod non modo laudabiles, verum etiam reprehensibiles reges, ea quae patres illorum voverant nec reddiderant, ipsi intulerunt in domum Domini, et in thesauros ejus. Si ergo laudatur pietas filiorum paterna vota reddentium, e contrario omni est exsecratione dignissimum si patris votum filius subtrahat, quodque ille contulit, hic auferre non metuat. Legitur in volumine Jeremiae prophetae, quod tempore illo principes et [Col. 0235C] universus populus inierunt pactum, ut dimitteret unusquisque servum suum, Hebraeum videlicet et Hebraeam, qui tamen in sequentibus amici et proximi ac fratres dicuntur, et ultra eis non dominarentur, conversique deinceps retraxerint servos et ancillas suas, quos dimiserant liberos, et subjugaverint in famulos ac famulas. Quam ob causam graviter adversum eos Dei ira succensa, tali illos perculit comminationum procella: Vos, inquiens, reversi estis, et commaculastis nomen meum, et reduxistis unusquisque servum suum et ancillam, quot dimiseratis ut essent liberi, et subjugastis eos. Propterea haec dicit Dominus: Vos non audistis me, ut praedicaretis libertatem unusquisque fratri et amico suo. Ecce ego praedico libertatem, ait Dominus, ad gladium, et [Col. 0235D] pestem, et famem, et dabo vos in commotionem cunctis regnis terrae. Et post pauca infert: Et erit morticinium eorum in escam volatilibus coeli, et bestiis terrae.

XIV. Itaque si illi qui servos Hebraeos dimissos juxta legem liberos, iterum in servitium retraxerunt, [Col. 0236A] et suos utique, non alienos, nomen Domini commaculasse dicuntur, et ob hoc gravissima ultione plectuntur; fideliter religiosus quisque consideret, quanto irremediabiliori furore digni sunt, qui non solum proprios olim servos a se vel a parentibus suis libertate donatos ⁜ a in servitium revocant, verum etiam ab aliis libertos factos, et a liberatoribus suis patrocinii et defensionis causa Ecclesiae delegatos, contra fas multipliciter affligunt, omnique servitute deprimunt, nulla Ecclesiae vel sacerdotibus relicta potestate, qui eos patronorum vice tueri debuerant. Vehementer prorsus nomen Domini a talibus commaculatur; domusque ejus, quae est Ecclesia, violenter praedatur, et mater fidelium exhonoratur; hujus injuria, procul dubio et Dei est. Et de hac [Col. 0236B] quidem sententia, absque aliorum laesione, forsan loqui non possumus. Si cui tamen libeat considerare patienter, valet inspicere quanto haec tempora sint pejora, quam fuerunt antea etiam illa quae sub infidelibus transierunt. Illi namque diis suis, qui non erant dii, sed opera manuum eorum, honorem exhibebant, nec eorum sacra ausi erant violare. Nunc autem hi quibus dictum est, Honora Dominum de tua substantia, versa vice exhonorant Dominum de sua; cum non solum ecclesiasticae familiae abutuntur servitiis, sed et libertos ejus miserabili deprimunt servitute.

XV. Porro quod ignorantes Deum verum, falsosque colentes, diligentius deferant sacris ac sacerdotibus suis, quam nunc plerique, in sacra historia manifestissime [Col. 0236C] demonstratur: quae narrat beatum Joseph totam terram Aegypti subjecisse Pharaoni, praeter terram sacerdotum, quae a rege eis tradita fuerat; quibus et statuta cibaria ex horreis publicis praebebantur, et idcirco non sunt compulsi vendere possessiones suas. Qua in re pensandum est, quanta diligentia sacerdotes suos venerarentur, quibus non solum donaria sacra ministrabant, sed et communes cibos tam sollicite praebebant, ut nec comparare eos paterentur. At nunc in quibusdam locis, nullus ordo hominum, sive sint liberi, sive servi, de habitatione sua tam infidus est ut sacerdotes; ut pote qui nullo modo securi esse possint, nec scire quot diebus Ecclesiam vel habitaculum suum eis habere sit licitum. Certe cum populus Judaicus in templo Domini, praeter res sacras, etiam [Col. 0236D] communes ageret, atque in sacratis atriis venalia diversa collocaret; quanquam et ipsum licite sacrorum causa fieri putaretur, ut oblaturi sacrificia, nec de suo habentes, facile comparanda invenirent; tamen Dominus, ut domus suae et patris curam se habere monstraret, quod nullo alio in loco fecisse [Col. 0237A] legitur, flagellis talia agentes eliminavit de templo. Penset igitur cui placet ex factis et verbis Domini, si in ejus domo aliud aliquid vendere non licet, quanto magis ipsam domum facere nefas est venalem. Sacerdotes Aegyptiorum, tempore famis, ita aluntur stipe. publica, ut possessiones suas vendere non compellantur. Nunc non solum possessiones ecclesiasticae, sed ipsae etiam ⁜ a Ecclesiae cum possessionibus venundantur. Nec de illis quam maxime audemus dicere, quorum proavi aut abavi construxerunt ecclesias, ac ditaverunt, et testamentis scriptis atque firmatis nullos se habituros haeredes nisi ecclesiam et rectores ejus denuntiaverunt; et nunc ipsi contra pietatem majorum, si parietes sibi vendicare potuerint, non tantum ea quae a constructoribus [Col. 0237B] collata sunt, sed et multa quae plerique fidelium ⁜ b pro sepulturis aut qualibet devotione alia ibidem sacraverunt, cum ipsis ecclesiis vendere licitum putant, nullo prohibente.

XVI. Verum quia ex domo Domini, quae fuit in Hierusalem, occasio nobis sumpta videtur ut ista de Ecclesiis diceremus, ne forte aliquis putet ea quae de illa referuntur non pertinere ad domos basilicarum, intelligat, cui talis subrepserit cogitatio, ea causa fieri ecclesias, qua et ipsa domus facta est, ad laudandum videlicet Deum, ad deprecandum, ad sacrificandum; sicut ipse Salomon aedificator et dedicator ejusdem templi in oratione consecrationis suae ait Domino: Si coelum et coeli coelorum non te capiunt, quanto magis domus ista quam aedificavi? [Col. 0237C] Sed ad hoc tantum facta est ut respicias orationem servi tui, et obsecrationem ejus, Domine Deus meus; ut aperias oculos tuos super domum istam diebus ac noctibus. Exaudi preces famuli tui et populi tui Israel, quicunque oraverit te in loco isto. Quapropter omni fide omnique ratione quidquid in illa a cultoribus vel contemptoribus licitum sive illicitum gestum est, et quidquid de illa, tam ad diligentiam exstruentium, quam ad negligentiam cessantium, seu ad malitiam destruentium, pertinens, memoratur, aedificatarum basilicarum exempla, auctoritates, et cultus esse tenendum est. Consequens ergo erit ut religiose perpendamus, qualiter Dominus erga restaurationem ejusdem templi, et negligentes damnet, et devotos remuneret, ex verbis quae per Aggaeum [Col. 0237D] prophetam loquitur, dicens: Populus iste dicit: Nondum venit tempus domus Domini aedificandae. [Col. 0238A] Nunquid tempus vobis est ut habitetis in domibus laqueatis, et domus ista deserta? Et nunc haec dicit Dominus exercituum: Ponite corda vestra super vias vestras. Seminastis multum, et intulistis parum; comedistis, et non estis satiati; bibistis, et non estis inebriati; operuistis vos, et non estis calefacti; et qui mercedes congregavit, misit eas in sacculum pertusum. Haec dicit Dominus exercituum: Ponite corda vestra super vias vestras, ascendite in montem, portate lignum, et aedificate domum; et acceptabilis mihi erit, et glorificabor, dicit Dominus. Respexistis ad amplius, et ecce factum est minus: et intulistis in domum, et exsufflavi illud. Quam ob causam? dicit Dominus exercituum. Quia domus mea deserta est, et vos festinatis unusquisque in domum suam. Propter hoc super [Col. 0238B] vos prohibiti sunt coeli ne darent rorem, et terra prohibita est ne daret germen suum; et vocavi siccitatem super terram, et super montes, et super triticum, et super vinum, et super oleum, et quaecunque profert humus, et super homines, et super jumenta, et super omnem laborem manuum. Et post aliqua: Ponite corda vestra ex die ista, et in futurum, a die vicesima et quarta noni mensis, a die qua fundamenta jacta sunt templi Domini, ponite super cor vestrum. Nunquid semen in germine est, et adhuc vinea, et ficus, et malogranatum, et lignum olivae non floruit ? Ex die ista benedicam. Si filii Israel, nuper de captivitate regressi, quia negligunt restaurare templum Domini, tanta sterilitate feriuntur, itemque fundamentis jactis, mox omni benedictione cunctarumque [Col. 0238C] rerum fecunditate cumulantur, constat profecto maximum religionis esse divinae domui diligentiam adhibere; eamque negligere, causam miseriae atque infelicitatis existere.

XVII. Sed et illud attentius considerandum quod in hac prophetia legitur: Et suscitavit Deus spiritum Zorobabel ducis, et spiritum Jesu sacerdotis, et spiritum reliquorum de omni populo. Ut ex hoc perspicue intelligatur, obsequentem quemlibet et amatorem templi Dei, domum esse Spiritus sancti; cum manifeste appareat, non solum fidelium spiritum suscitasse tunc Deum, ut cum omni laetitia omnique alacritate domum Dei cuperent instaurare, sed et infidelium regum, Cyri videlicet, ac Darii, et Artaxerxis: qui non tantum licentiam aedificandi dederunt, [Col. 0238D] verum et adjutorium praebuerunt lignorum, frumenti, et vini, et olei, ac salis, et pecorum, et dona auri, atque [Col. 0239A] argenti, cum principibus suis. In libris etiam Machabaeorum, nonnulli reges erga templum Dei munifici fuisse memorantur, in quibus et vindictae Dei pariter leguntur in eos qui diripuerunt vel diripere conati sunt vasa sacra; sicut de Antiocho rege, et Heliodoro, qui a Seleuco missus fuerat, in promptu est meminisse. Ecce filii Israel, fundamentis templi jactis, confestim in omnibus benedicuntur; differentes opus, acriter pro negligentia flagellantur; direptores sacrorum, irrevocabili sententia damnantur. Cum ergo nobis non sufficit ad exemplum, cum tam multipliciter per totas Scripturas legamus et cognoscamus domum Dei diligere, religiosum esse, negligere, irreligiosum; diripere, impium; omnesque sua recepisse merita, et omnes principes eorum qui dixerunt: [Col. 0239B] Haereditate possideamus sanctuarium Dei, positos aut ponendos ut rotam et sicut stipulam ante faciem venti?

XVIII. Sed forsitan aliquis haec in Veteri Testamento fieri oportuisse contendat, in Novo autem non tantopere servanda. Meminerit, quisquis ille est, Dominici exempli, quod ex verbis evangelicis sancti intellexere Patres. Refert namque evangelista mulierem quamdam accessisse ad Dominum, pedesque ejus unxisse: pro qua re murmurans proditor Judas, ait: Ut quid perditio haec unguenti? Potuit enim venundari multo, et dari pauperibus. Ad quod subjurgens evangelista: Haec, inquit, dicebat, non quia de egenis pertinebat ad eum, sed quia fur erat, et loculos habens, ea quae mittebantur, exportabat. Quid [Col. 0239C] autem Dominus de loculis faceret, ostenditur ex parte ex eo quod cum Judae egredienti a se, et ingresso jam Satana in se, dixisset, Quod facis, fac citius, audientes discipuli putaverunt quod juberet illi ut emeret necessaria ad diem festum, aut ut egenis aliquid daret: quod utique non putarent, nisi antea fieri vidissent. Verum quia quaesitum est, cur Dominus, qui discipulis dixerat: Nolite portare aurum, neque argentum, neque aes in zonis vestris, nec permisit eos ferre aliud in via, nisi virgam tantum, ipse in loculis thesauros habuerit; disputat de his, in quantum recordari valeo, beatus Augustinus (In Joan. Tract. L cap. 12); dicitque quod Dominus noster [Col. 0240A] Jesus Christus, qui Ecclesiae suae formam et instructionem praemisit factis et dictis, sicut scriptum est; Quae coepit Jesus facere et docere; praevidens futurum esse ut in Ecclesiis thesauri fideliter a fidelibus ac laudabiliter a religiosis conderentur, atque custodirentur, et perniciosissime a furibus fraudarentur (Fures generaliter dico, sicut in Apostolo accipimus, ubi ait: Qui furabatur, jam non furetur, de omni scilicet inhonesto quaestu), voluit in hac re praefigere, ut dixi, formam Ecclesiae suae, ad quos usus haberentur, et qua fide tractarentur, vel qua damnatione digni essent fraudantes, cum tali fine Judas abierit in locum suum. In qua disputatione praedictus Pater tres, nisi fallor, differentias furtorum et furum facit, de privatis videlicet, publicis, ac divinis rebus. Nam [Col. 0240B] cum alicui homini de proprio thesauro aliquid furari procul dubio reatus sit, multo major de publico, quod et ⁜ a leges saeculi sacrilegium vocaverunt. Jam vero de Dominicis, id est, ecclesiasticis thesauris, fraudare aliquid (quod apud nos specialiter ⁜ b sacrilegii nomine censetur), adeo immane scelus esse manifestum est, ut qui istum committant, in sortem Judae deputandi minime dubitentur. Cum ergo haec ita se habeant, cumque de praefatis rebus illicite aliquid in dando, accipiendo, vel retinendo usurpare, furari sit; penset pia mens, quanta cautela res egeat.

XIX. Quaesitum est etiam, vel quaeri potuit, cur Dominus exactoribus publicis, qui dixerunt Petro, Magister vester non solvit didrachma de loculis, non [Col. 0240C] dederit stateram, sed Petrum a mare direxit, ut de ore piscis tolleret? Responsumque est a doctoribus Ecclesiae, quia Dominici loculi in pauperes et in dies festos expendebantur; et cum exegisset necessitas in alimenta discipulorum Domini (sicut scriptum est: Discipuli autem abierunt in civitatem ut cibos emerent ), noluisse Dominum rem pauperum in publicam exactionem mittere, sed omnipotenti virtute, quod utique pauperum non erat, de mari tollere et fisco reddere voluisse, ut formam daret discipulis, quam Ecclesiae commendarent. Juxta quam formam statuerunt ⁜ c sacri canones modum res ecclesiasticas dispensandi; scilicet ut in alendis egenis, [Col. 0241A] in sustentandis clericis, in reparandis fabricis, atque in rectorum supplendis necessitatibus expenderentur: prout sanctorum exempla commendant, et usque ad proxima tempora custoditum esse non dubium est. Ex laicis denique non solum possessores sacrarum rerum, ⁜ a sed nec dispensatores fieri permittunt: quin potius ⁜ b oeconomos de proprio clero eligi praecipiuntur, et agros, vineas, atque mancipia ad usum tribui, non nisi clericis, monachis, peregrinisque concedunt. De qua re si quis diligentius vult agnoscere quid vel in quibus conciliis dicatur, legendo et revolvendo cognoscat.

XX. Verum quia sunt qui ⁜ c Gallicanos canones aut aliarum regionum putent non recipiendos, eo quod legati Romani, seu imperatoris, in eorum constitutione [Col. 0241B] non interfuerint, restat ut etiam sanctorum clarissimorum Patrum doctrinas, et expositiones, diversosque tractatus, ut sunt Cypriani, Athanasii, Hilarii, Hieronymi, Augustini, doceant non esse recipiendos: quia cum haec tractarent, vel exponerent, [Col. 0242A] legati Romani sive imperatoris non aderant. Melius mihi sentire videntur, qui secundum Domini dictum, ubi duo vel tres in nomine Domini congregatos agnoscunt, Dominum quoque inter eos affuisse non dubitant, et eum qui Ecclesiam non audierit, sicut ethnicum et publicanum habendum credunt. Ubicunque enim catholici Ecclesiarum rectores pro Ecclesiarum utilitatibus cum Dei timore in ejus nomine et honore conveniunt, quidquid ⁜ d consonanter sanctis Scripturis statuunt, nulli procul dubio spernenda, imo veneranda omnibus esse debent: quod illa quam maxime auctoritate fulcitur, quia bina per annos singulos concilia fieri et Romani pontifices decreverunt, et magna concilia sollicite commendarunt. Rectius profecto facere videtur, qui [Col. 0242B] ubicunque magnarum synodorum statuta deficiunt, propter insuetas emergentes causas antiquorum statuta, quae merito reprehendenda non sunt, sequenda deliberat, quam qui ea quae ipse sentit, ⁜ e eorum sensibus anteponit. Firmissime omnino teneo quod [Col. 0243A] omnes orthodoxi rectores quibuscunque locis vel temporibus de rebus ecclesiasticis tractandis conservandisque aliquid statuerunt, antecessorum statutis et divinarum litterarum auctoritati magnopere studuerint consonare. Jam vero de donandis rebus et ordinandis ecclesiis nihil unquam in synodis constitutum est, nihil a sanctis Patribus publice praedicatum. Nulla enim compulit necessitas, fervente ubique religiosa devotione, et amore illustrandi ecclesias ultro aestuante. Quem non ad haec accenderet Dominicum illud factum et dictum, quod Evangelium refert, sedisse Dominum contra gazophylacium, et aspexisse quomodo turba jactaret aes in gazophylacium, pauperemque viduam super omnes laudasse, quae duo tantum minuta jactaverat? Ecce [Col. 0243B] sedens Dominus aspicit offerentes, ut beneplacitum sibi demonstret munus fidelium. Satis vero consequens est, ut aspiciens offerentes, despiciat auferentes, laudans totum dantem, vituperet non dantem, imo quidpiam fraudantem, sive aliquid rapientem.

XXI. Sed et illud quod jubet et reddere quae sunt Caesaris Caesari, et quae Dei Deo, tanto quisque attentius penset, quanto devotius curat. Quod vere praeceptum et Apostolus commendat implendum dicens: Reddite omnibus debita; cui tributum tributum, cui vectigal vectigal, cui timorem timorem, cui honorem honorem. Neque enim timorem debemus hominibus, cum praecipiatur nobis per Prophetam: Nolite timere opprobrium hominum, et blasphemias eorum ne metuatis. Itemque scriptum sit: Qui timet [Col. 0243C] hominem, cito corruet. Et: Nolite timere eos qui occidunt corpus. Sed timorem utique debemus Deo, honorem autem Deo, ac domui, omnibusque membris ejus; sicut Scriptura, quis sit justus demonstrans, dicit: Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus, timentes autem Dominus glorificat. Et exhibendus ergo est Deo timor, ne offendatur moribus; et exhibendus honor, ut glorificetur oblationibus. Sic nempe a Patribus intelligitur quod dictum est: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, id est, tributa, ac vectigalia. Quae autem sunt Dei Deo, id est, decimas, primitias, caeteraque donaria, tam vota quam spontanea. Nam et assertio Judaica idcirco putabat illicitum esse tributum solvere Caesari, quia supradicta Deo solvere jussi erant. Commendat autem [Col. 0243D] Dominus haec facienda, ubi ait: Vae vobis Scribae et Pharisaei hypocritae! qui decimatis mentam, et anethum, et cuminum, et omne olus; et relinquitis quae graviora sunt legis, judicium, et misericordiam, et fidem; cum illico subjungit: Haec oportuit facere, et illa non omittere.

XXII. Oportet ergo, et semper oportebit, quod Dominus oportuisse testatur, neque parvipendendum fuit aut erit unquam quod Dominus vel fieri jussit, vel factum facientis devotione commendavit. [Col. 0244A] Certe lex non vetuit subjectos aut vinum bibere, aut in domibus habitare. Et tamen Jonadab, filius Recab, filiis suis exhortando interdixit utrumque. Qui post multa annorum curricula compulsi ab hostibus ingredi civitatem ad manendum, nullatenus compelli potuerunt, ne a propheta quidem, ad bibendum vinum; et idcirco laudati sunt a Domino pro obedientia, promittente etiam quod non esset defecturus vir stirpis Jonadab de conspectu Domini. Si quod unus homo praecepit posteris, tam attente tam religiose custoditum est usque in longinquum, ut laude etiam dignum Dei haberetur; (quod utique non ex legis sanctione, sed ex religionis fervore praeceperat) quid de nostri temporis hominibus aestimandum est, quibus omnipotens Deus et generalis [Col. 0244B] Ecclesia sub nomine patris ac matris praecipere non desinit, nisi ut eorum comparatione objurgemur, sicut et Judaicus populus, Domino dicente: Praevaluerunt sermones Jonadab sermonibus meis, et caetera? E contrario autem credendum est quod in regimine praelatus quilibet, sine damno inobedientiae, praecipiens, contemni non potest; sicut apertissime apparet in gestis Saulis. Nam cum filius ejus Jonathas, fide ac virtute protectoris armatus, perrexisset ad stationem Philistinorum, castraque eorum turbarentur; videns ille cum sociis insecutus est inimicos, persequens atque prosternens; cernensque quod res prospere cederet, contestatus est populum, dicens: Maledictus qui comederit panem hodie, donec ulciscar de inimicis meis: quod ignorans Jonathas, [Col. 0244C] sumpto melle gustavit paululum: quam ob causam Dominus indignatus est, ita ut respondere nollet quod populus agere deberet; ac nisi eum transacta bona eripuissent, forte deprehensus absque retractatione moreretur. Qua in re cum omni timore considerandum est, quod cum ignorantia excusare non potuerit, nec tantae fidei virtus indignationem divinam avertit, quousque ad horam moriendi ventum est: ubi adhuc mirari possemus, nisi aliqui viderent, quod mel comedit, non panem. Verum quia, more sacri eloquii, in pane, quidquid comedi potest, accipitur, pensandum est quam attente Dominus custodiri velit quidquid non irreligiose praelatus quisque praeceperit, cum Saulis jussa a nesciente transgressa, sine aliqua vindicta transire [Col. 0244D] non passus sit. Quis est hodie qui se culpae obnoxium esse crederet, si praecipientis injuncta non audiret? Et tamen ex interna regula judiciorum Dei videmus peccata subtilius et acerbius inquiri, quam nos praecavere aut formidare valeamus.

XXIII. Haec dicta sint, ut prudentius offeratur occasio diligentius considerandi, si tam fructuose unus auditur a multis tam noxius omnibus, unus inobediens efficitur inscius, quanto merito retributionis boni vel mali obediens, aut contemptor efficitur [Col. 0245A] consonanter praecipientibus plurimis; maxime cum non solis apostolis, sed omnibus his qui docendi ministerium in Ecclesia sortiuntur, dixisse Dominus intelligatur: Qui vos audit, me audit; qui vos spernit, me spernit. Illud quoque Ananiae et Saphirae factum occultum, tam sublimiter inventum, tam atrociter vindicatum, quis digne exaggerare praevaleat, unde contractum est tam immane crimen, ut tentasse Spiritum sanctum, et mentiri Deo convicti sint, cum tantum de pretio agri, quod adhuc in illorum erat potestate, servare sibi maluisse referantur? Certe necdum fuerat ante pedes apostolorum positum, necdum in communionem fraternitatis redactum. Qua severitate judicaretur, si qui de loculis apostolicis et omni Ecclesiae jam oblatis aliquid [Col. 0245B] persumpsisset, si sic judicatus est qui praesumpsit ex his quae adhuc erant offerenda? Si cuicunque homini de rebus humanis furatus aliquid fuisset, praecepto legis dupli aut quadrupli restitutione multaretur. Quia vero de sacris rebus, sanctis praedicatoribus sanctisque pauperibus deputatis, vel potius deputandis, fraudavit, morte multatus est, quam mortem non intulit gladius, non exercuerunt officialium manus, sed sacri sermonis virtus inflixit. Sic fraus prima in Ecclesia de rebus ecclesiasticis perpetrata punita est. Tali poenitentia damnatus Adam in paradiso, vetitum contingendo morti obnoxius, et habitatione paradisi indignus effectus est, Ananias cum uxore sua fraudem in Ecclesia faciendo, et societate ecclesiastica et habitatione mundana privatus est. [Col. 0245C] Dixerat Dominus: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus. Hinc perfectionem arripientes, et vendentes omnia quae habebant, rerum suarum pretia non aliis pauperibus quam sanctis credentibus distribuebant, maximeque praedicatoribus sanctis distribuenda pauperibus offerebant. Tales enim pauperes in verbis Domini intellexerant. Sic et beatus Paulus, cum dextras sibi et Barnabae caeteri darent, ut illi in circumcisione, ipsi vero in gentibus evangelizarent, testatur se etiam hujus quoque ministerii curam suscepisse, dicens: Tantum ut pauperum memores essemus.

XXIV. His ergo sacri canones concordantes, res ecclesiasticas, res etiam pauperum esse voluerunt. [Col. 0245D] Nam et Dominus ordinavit ut hi qui evangelium annuntiant, de evangelio vivant. Ex his itaque inter fideles coeptus est sacratissimus et laudabilis usus, ut ecclesiae ditarentur: quatenus ipsa ecclesia de suo pascat praedicatores suos, et choros ministrorum, turbasque pauperum, ac multitudinem confluentium peregrinorum. Erga quas res quanta reverentia, quantaque fides, et custodia adhibenda sit, demonstravit voluntas Dei per multitudinem miraculorum quae gesta sunt in universo mundo per singulas regiones, loca, atque ecclesias; cum jam non unus Ananias cum Saphira uxore propter fraudem in rebus sacris perpetratam morte multati sunt, sed innumerabiles et pene mille alii, qui infirmitate percussi, daemonibus vexati, caecitate damnati: de quibus [Col. 0246A] si ea quae scripta sunt, studiosus aliquis in unum congregare voluisset, aut valuisset, enormia volumina confecisset. Quanto magis ea quae facta sunt, et divulgata, ac tradita, nec tamen scripta, eo quod fuerint nimia?

XXV. Haec idcirco dicimus, non quod divinam percussionem omnibus temerantibus temporaliter comminemur, sed magis ut ad curam Dei earum custodiam atque diligentiam pertinere monstremus: qui tantis miraculis per tot tempora terruit improbos, non solum incredulos, sed et credentes, ne facile adversus sacra loca, illicita auderent perpetrare; et ut eos saltem percussio tanquam bruta animalia cohiberet a praesumptione, quos ratio vel exsecutio divinorum mandatorum nequidquam velut [Col. 0246B] homines compescebat. Debuerant etenim nosse, ut pote rationales a Deo conditi, quia si non licet concupiscere rem proximi, multo magis Domini

XXVI. Nec hoc ita dictum sit, quasi charismatum divinorum largitio, vel remissio peccatorum, ac donum regni coelestis non sint concupiscenda; quae utique res Domini sunt. Sed quoniam nobis de sacris rebus Ecclesiarum sermo est, secundum illud nunc loquimur quod Dominus in lege praecepit, dicens: Non loquaris contra proximum tuum falsum testimonium. Non concupisces uxorem proximi tui, non domum, non agrum, non servum, non ancillam, non bovem, non asinum, et universa quae illius sunt. In quibus verbis summopere est considerandum, quia si contra quemlibet proximum, ob quamcunque rem, [Col. 0246C] falsum exsistere vel adhibere testem non oportet; multo minus licet contra Dominum, ob illius Ecclesiae facultates ejus nomini consecratas. Simili quoque modo, si domus, aut ager, servus, aut ancilla, et caetera quae sunt proximi, concupisci non debent; multo itaque magis ea quae ad sustentationem pauperum Domino sunt tradita, non sunt concupiscenda.

XXVII. Apparet autem in hujuscemodi rebus multitudo miserationum Dei, qui gratanter ab homine dignatur recipere quae ipse dedit. Hinc denique est quod ei David fideliter confitetur dicens: Tua sunt enim omnia; et quae de manu tua accepimus, dedimus tibi. Nequaquam igitur consecrata [Col. 0246D] Deo concupisci vel auferri debent, quin potius tali mente pensari, atque ita illibata et ab omni usu communi seposita custodiri, ut ipse Dominus in Deuteronomio insinuat, ita dicens: Loqueris in conspectu Domini Dei tui: attuli quod sanctificatum est de domo mea, et dedi illud Levitae, et advenae, et pupillo, et viduae, sicut jussisti mihi. Non praeterivi mandata tua, nec sum oblitus imperii. Non comedi ex eis in luctu meo, nec separavi in qualibet immunditia mea, nec expendi ex his quidquam in re funebri. Obedivi voci Domini Dei mei, et feci omnia sicut praecepisti mihi. Respice de sanctuario tuo, et de excelso coelorum habitaculo, et benedic populo tuo, et terrae quam dedistis nobis. Tali itaque, ut dictum est, nobis cordis devotione primitivae vel decimae considerandae [Col. 0247A] sunt, tanta veneratione intactae servandae, et cum hujusmodi confessionis puritate Domino offerendae, quatenus Dei de excelso coelorum respectus, et populi ac terrae benedictio possint facilius promereri.

XXVIII. Huic confessioni a Domino injunctae fidelibus, illa quoque Apostoli sententia congruenter valet adjungi, qua fideli discipulo praecepit, dicens: Si quis fidelis, ⁜ a vel si qua fidelis, habet viduas, subministret illis, et non gravetur Ecclesia, ut his quae vere viduae sunt, sufficiat. Qui bene praesunt presbyteri, duplici honore digni habeantur, maxime qui laborant in verbo et doctrina. Dicit enim Scriptura: Non infrenabis os bovi trituranti. Et: Dignus est operarius mercede sua. In quibus verbis id praecipue [Col. 0247B] arbitror considerandum, quia si vidua cujuslibet fidelis, ab illo est sustentanda, ne gravetur Ecclesia, multo magis aliunde subministrandum est ⁜ b canibus et cavallis, caeterisque tam hominum quam animantium ministris, quae vel ad delicias, vel ad pompas, turpesque jocos, a divitibus possidentur. Et hoc ideo, ne Ecclesiam Dei non solum gravent, verum etiam vastent, funditusque praedentur. Id namque nimis esse illicitum non hac sola sententia ostenditur, sed multifarie in toto Scripturae divinae corpore demonstratur: ubi non solum praevaricantium poenae, sed remunerationes fideliter tractantium res Domino consecratas, multis modis describuntur.

XXIX. Quicunque autem opus hoc lectione et [Col. 0247C] consideratione dignum duxerit, noverit omnino non haec nos de solis laicis dicere, ⁜ c sed etiam de episcopis, abbatibus, ⁜ d sive quibusdam clericis, qui aliud faciunt de saepedictis sacris rebus, quam quod faciendum est, aut aliter eas quam a Deo et sanctis patribus ac rectoribus constitutum est, tractant. De qua re non est necesse, ad multa dicendum, nobis plurimum laborare. Quoniam liquido patet hominibus [Col. 0248A] ratione utentibus, quanta ex his reprehensibiliter et minus decenter agantur ab his etiam quos sacer ordo ad ecclesiasticum regimen admittit. Quibus profecto omni attentione pensanda et expavescenda esset illa sententia, qua ex eorum persona beatus Job loquitur, dicens: Si adversum me terra mea clamat, et cum ipsa sulci ejus deflent; si fructus ejus comedi absque pecunia, et animam agricolarum ejus afflixi; pro frumento oriatur mihi tribulus, et pro hordeo spina. In quibus verbis quamvis et alius inveniatur intellectus, pertinens ad murmurationem subditae plebis, cum merito conqueritur adversus pastorem ob negligentiam praedicationis, vel impedimenta exemplorum malorum, potest tamen et ad personam ecclesiasticae familiae non inconvenienter [Col. 0248B] aptari: quam cum inique perversus pastor opprimit, et indigne rebus Deo sacratis abutitur, cumque statum et illicitos appetitus suos ac suorum ad jactantiam pompasque mendacii exornat, imo deturpat, non sola Ecclesia, cui ipse praeest, sed et omnes qui morum illius feditatem cognoscunt, ad murmurationem derogationemque contra ejusmodi rectorem excitantur. ⁜ e Hic talis, etiamsi praedicationis eroget pecuniam, ob carnales tamen libitus et indecentes actus non potest statutam evadere poenam, quin pro delectationibus vitae praesentis, aeternarum poenarum illi punctiones oriantur.

XXX. Nec tamen haec sententia solos pravos episcopos, presbyteros, vel abbates percutit, et laicos indebite ecclesiasticis rebus utentes securos relinquit. [Col. 0248C] Quibus illud summopere hoc loco pensandum est; quia si is quem utcunque ordo acceptus vel impensa praedicatio comitantur, propter lasciviam et turpis lucri appetitum malo suo easdem res in communes usus expendit; ille qui nec ministerium ecclesiasticum sortitur vel exsequitur, nec pecuniam verbi erogat, sed insuper quidquid ad pompam pertinet, sive lasciviam, quasi licentius properat, sacris [Col. 0249A] rebus utitur, quanto majori malo suo convivia splendida de sacris rebus, quibus gementes et moerentes in tribulatione paupertatis debuerant consolari, epulatur cum divitibus epulantibus, gaudens, ridensque, et opus Domini non recipiens, et quasi agens quae Deo placeant jucundatur, satiat praeterea et inebriat histriones, mimos, turpissimosque et vanissimos ⁜ a joculares, cum pauperes Ecclesiae fame discruciati intereant. Quam rem considerandam prudentibus offerimus, non autem exponendo aperimus, quoniam etsi dictum est divitibus: Agite nunc, divites, plorate ululantes in miseriis, quae advenient vobis: divitiae vestrae putrefactae sunt, et vestimenta vestra a tineis comesta sunt, aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo eorum testimonium erit [Col. 0249B] vobis, et manducavit vestras carnes, sicut ignis; thesaurizatis in novissimis diebus. Et iterum: Epulati estis super terram, et in deliciis enutritis corda vestra. Non tamen praeceptum est eis ut epulis quotidianis vacarent, et pretiosissimis induerentur vestibus, ne forte vel eorum divitiae putrefactae remanerent, [Col. 0250A] vel a tineis vestimenta comederentur; imo sicut pro avaritia, sic et pro epulis, et pro luxuriis, praesentis sententiae comminatione feriuntur.

XXXI. Si autem haec dicta sunt illis qui talia forsitan de propriis rebus agebant, multo magis quibusdam praesentis temporis divitibus dici potest: Ululate in miseriis advenientibus; quoniam epulantibus vobis de rebus non vestris, et thesaurizantibus de his quae ad sustentationem pauperum Ecclesiae tradita sunt, ipsi pauperes et ecclesiastica familia fame cruciantur; et qui ex eis fraudatus a vobis est vel oppressus, clamat, et clamor eorum in aures Domini Sabaoth introiit, qui dixit: Non negabis mercedem indigentis et pauperis; sed eadem die reddes [Col. 0250B] ei pretium laboris sui ante solis occasum, ne clamet contra te ad Dominum, et fiat tibi in peccatum. Et multa hujusmodi, quae de hac re, et de omnibus quae superius comprehensa sunt, in divinis libris dicuntur, nec ab ullo prorsus hominum absque sui gravissimo damno negliguntur

Liber contra judicium dei

Agobardus Lugdunensis

I. In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi qui est pax nostra, quique fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens inimicitiam in carne sua, legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipsum in uno novo homine, faciat pacem, et reconciliet ambos in uno corpore Deo per crucem, interficiens inimicitias in semetipso, et veniens evangelizavit pacem vobis, qui longe fuistis, et pacem his qui prope. Quoniam per ipsum habemus accessum ambo in uno spiritu ad Patrem (Ephes. II, 14-18). Incipiunt testimonia divina de litteris evangelicis, et apostolicis, atque propheticis, quibus luce clarius demonstratur contraria esse reconciliationi [Col. 0250C] generis humani, ac reconciliatori Christo, pugnae domesticae et conflictus fraterni, putantium rerum labentium dubia et occulta posse patefieri, et per res contrarias veritati veritatem latentem monstrari. Nam si omnipotens Deus, mundi conditor et rector, judicii veritatem in rebus latentibus per mutuas caedes inveniri voluisset, aut permisisset, nec judices aut ⁜ b magistros per singulas urbes constitui praecepisset, nec testibus inficiantes convinci, nec ubi testes desunt, controversiam per jusjurandum finiri. Sed nec illam legem inter virum et uxorem, si spiritus zelotypiae virum concitaverit, daret, ut per aquas amarissimas ⁜ c probaretur mulier adultera [Col. 0251A] esse, aut innocens. Vel etiam de invento cadavere hominis occisi juberet propinquioris civitatis principes convenire, et lavare manus, ac protestantes coram Deo dicere quod manus eorum non effuderint sanguinem innocentem. Neque sanctus et innocens vir David persecutori suo Saul diceret: Si Deus te incitat contra me, odoretur sacrificio, et caetera. Sed potius diceret: Mitte unum de tuis qui congrediatur mecum singulari certamine, et probet me reum tibi esse, si occiderit, aut certe: Jube ferrum vel aquas calefieri, quas manibus illaesus attrectem, aut: ⁜ a Constitue cruces, ad quas stans immobilis perseverem.

II. Cum autem nihil tale lex divina vel etiam humana sanxerit, et vani homines nominent ista ⁜ b judicium [Col. 0251B] Dei; unde probari potest judicium esse Dei, quod Deus nunquam praecepit, nunquam voluit, nunquam denique sanctorum et quorumlibet fidelium exemplis introductum monstratur. Quasi omnipotens Deus animositatibus vel ⁜ c adinventionibus hominum servire debeat, aut ipse sibi contraria agat; ut qui in lege et in Evangelio praecepit ut diligat homo proximum suum sicut seipsum, iterum, ac si voluntate mutata, cum coeperint homines contendere inter se de rebus insensibilibus (de parte [Col. 0252A] videlicet agelli, aut si contentio fuerit de brutis animantibus, cavallis porcisve, vel undecunque litigaverint homines cupiditate permoti, ⁜ d quod utique forensium est, non religiosorum), invocatus Dominus ostendit justitiam temporalem, vel potius vilissimam; quae nec proprie dicitur justitia, quia nullus inde fit justus; et cum stat unus adversus alterum, vir scilicet adversus proximum suum, quem certe sicut seipsum diligere debet, agente Domino corruat unus coram altero, et quem per sanctam legem diligi jusserat, per legem cupiditatis occidi aut prosterni a proximo faciat. Nempe Apostolus ostendit esse legem peccati, et legem carnis, et legem mortis, ex quibus ista sunt contraria legi spiritus, et legi vitae. Nam hi qui spiritu Dei aguntur, et idcirco sunt filii Dei, [Col. 0252B] audiunt Apostolum docentem: Jam quidem omnino delictum est quod judicia habetis inter vos. Quare non magis injuriam accipitis? Quare non magis fraudem patimini?

III. Neque hoc dicimus quasi judicia inter homines necessaria non sint. Non solum autem necessaria, verum etiam bona sunt; sed illa de quibus Dominus Salomoni loquitur: Quia postulasti, inquit, tibi sapientiam ad discernendum judicium, ecce feci tibi secundum sermones tuos, et dedi tibi cor sapiens, et [Col. 0253A] intelligens. Et in alio loco: Multitudo sapientium, sanitas est orbis terrarum; et rex sapiens, populi stabilimentum est. Et iterum: Melior est sapientia quam vires, et vir prudens magis quam fortis. Audite ergo, reges, et intelligite, discite, judices, finium terrae. Itemque: Habebo propter hanc (haud dubium quin propter sapientiam) claritatem ad turbas, et honorem apud seniores juvenis, et acutus inveniar in judicio. De quo beatus quoque Job fatetur dicens: Si contempsi subire judicium cum servo meo, et ancilla mea, cum disceptarent adversum me. Neque enim sanctus Job cum servis ancillisque gladiis aut fustibus confligebat; cum sciret aequitatem non caedibus, sed sapientia et misericordia componendam, quae per seipsam loquitur dicens: Meum est consilium, [Col. 0253B] et aequitas, mea est prudentia, mea est fortitudo. Per me reges regnant, et legum conditores justa decernunt. Per me principes imperant, et potentes decernunt justitiam. Hinc autem aeterna Dei sapientia indubitanti fide quaerenda est, precibus et lectionibus assiduis obtinenda est, Apostolo Jacobo protestante: Si quis, inquit, vestrum indiget sapientia, postulet a Deo qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans. Quod vero instanti lectione sit eadem sapientia perquirenda, ita Dominus Josue contestans ostendit: Confortare igitur, et esto robustus valde, ut custodias et facias omnem legem quam praecepit tibi Moyses servus meus. Ne declines ab ea ad dexteram, vel ad sinistram, ut intelligas cuncta quae agis. Non recedat volumen legis hujus de ore tuo: [Col. 0253C] sed meditaberis in eo diebus ac noctibus, ut custodias et facias omnia quae scripta sunt in eo.

IV. Neque putandum est quod aut in istis bellis domesticis, aut in insidiis latronum, aut quibuslibet rixis civilibus sive domesticis cadat homo, nisi Deo tradente in manus proximi sui, sicut ipse per Prophetam adversum malos pastores loquitur, dicens: Et pastores eorum non parcebant eis, et ego non parcam ultra super habitantes terram, dicit Dominus. Ecce ego tradam homines, unumquemque in manu proximi sui, et in manu regis sui, et concident terram, et non eruam de manu eorum, et pascam pecus occisionis propter hoc, o pauperes gregis. Sed et illud in hac sententia notandum est quod electi dicantur pecora [Col. 0253D] occisionis, sicut et Apostolus de psalmo sumens testimonium dicit: Quia propter te mortificamur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis. Et in lege praeceptum est: Qui percusserit hominem, volens occidere, morte moriatur. Qui autem non est insidiatus, sed Deus illum tradidit in manu ejus; constituam tibi locum quo fugere debeat.

V. Tota namque fide credere debemus quod nihil [Col. 0254A] fiat in mundo, nisi Deo aut dispensante, aut permittente; cum et capilli capitis fidelium omnes numerati sint, et unus ex duobus aut quinque passeribus non cadat in terram sine Deo, et sicut quidam sanctorum ait (Aug. in Matth. serm. 6) : « Nec folium de arbore sine nutu Dei decidat. » Tamen quia notissimum est bonos a malis interfici, nunquam autem malos a bonis, nisi in bellis publicis et legalibus judiciis, pertinet hoc ad occulta judicia Dei, quae sunt sicut abyssus multa, nec est datum hominibus nosse cur omnipotens ita permittat fieri. Solere autem justos ab iniquis interfici testatur et David, super Abner interitu, dicens: Nequaquam ut mori solent ignavi, mortuus est Abner; sed sicut solent cadere coram filiis iniquitatis, corruit. Sed, ut diximus, nulli [Col. 0254B] haec investigare concessum est, quando et ipse Paulus, ad tertium coelum raptus, et iterum in paradiso admirans, exclamet, dicens incomprehensibilia esse judicia Dei et investigabiles vias ejus. Quis enim cognovit sensum Domini? aut quis consiliarius ejus fuit?

VI. Haec pie humiliterque considerantibus apparet non posse caedibus, ferro vel aqua, occultas et latentes res inveniri. Nam si possent, ubi essent occulta Dei judicia? Deberet ergo inter catholicos et haereticos tali examine veritas indagari, sicut quidam superbus ac stultus ⁜ a haereticus Gundobadus Burgundionum rex tentabat expetere a beato Avito, egregio et orthodoxo praedicatore, qui ejus vesaniam sapientissime laudabiliterque repressit atque redarguit. [Col. 0254C] Quod si talibus adinventionibus, ut saepe diximus, valerent latentes culpae inveniri, nec sapientia, nec sapientes, neque judices, neque magistri essent necessarii. Sed quia verissimum est quod de Deo dicitur: Apud ipsum est fortitudo et sapientia, ipse novit et decipientem et eum qui decipitur; ab ipso et secundum ipsum quaerenda est rerum et judiciorum veritas. Jam nunc ⁜ b ponendae sunt ipsae divinae sententiae, et perspiciendum in eis quales auctor earum velit esse, vel quid aut qualiter agere debeant reconciliati populus acquisitionis, filii resurrectionis, oves summi pastoris, et erga se invicem et erga lupos ac bestias insidiantes.

SEQUUNTUR SENTENTIAE.

Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis.

Quando stant duo altrinsecus parati ad mutuam caedem, non est eis haec bona voluntas; et ideo angeli pacis non adsunt illis aeterna gaudia offerentes.

Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum.

A quibus pax multa scandalum non excludit, necdum habent plenitudinem legis, quae charitas est.

Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram.

Forsitan dicturi sunt contentiosi, ad possidendam terram viventium mansuetudinem esse necessariam; ad defendendam autem terram morientium, fraternam congressionem? Sed audiant Apostolum dicentem: Nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesiae Christi.

Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur.

Non offertur aeterna misericordia et honor filiorum Dei immisericordibus, et pacem disrumpentibus, sed facientibus.

Audistis quia dictum est antiquis: Non occides. Qui autem occiderit, reus erit judicio. Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio. Qui autem dixerit fratri suo Racha, reus erit consilii. Qui autem dixerit Fatue, reus erit gehennae ignis, etc. Audistis quia dictum est: Oculum pro oculo, et dentem pro dente. Ego autem dico vobis non resistere malo; sed si quis te percusserit in dextera maxilla tua, praebe illi et alteram. Et ei qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, dimitte ei et pallium, et reliqua.

Antiquo populo praeceptum ut qualem quis alteri maculam inflixisset, talem sustinere compelleretur; novo autem, nullum malum inferre, sed illatum aequanimiter tolerare. Qui ergo non solum non resistit, [Col. 0255C] sed etiam modum talionis supergrediens excedit, nec ad antiquum populum pertinet, nec ad novum. Quos jubemur diligere, non permittimur nocentes laedere.

Tribus modis peccatur, cogitatione, locutione et actione. Patet ergo in cogitatione radicem esse malorum, fructus autem in operatione. Et consequenter veteri populo fructus malorum vetantur, in novo vero radices exstirpare jubemur: ideoque apud illos homicidium in reatu erat; apud nos autem ira occulta et sermo injuriosus. Quapropter qui mentem non purgat a furore, nec manus compescit a caede, nec cum antiquis legi subditus est, nec cum novis evangelicae gratiae libertate donatus.

Audistis quia dictum est: Diliges proximum tuum, [Col. 0255D] et odies inimicum tuum. Ego autem dico vobis: Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, et orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri, qui in coelis est, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. Si enim diligitis eos qui vos diligunt, quam mercedem habebitis? Nonne et publicani hoc faciunt? Et si salutaveritis fratres vestros tantum, quid amplius facitis? Nonne ethnici hoc faciunt? Estote ergo vos perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfectus est. Si enim dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet et vobis Pater vester coelestis delicta vestra. Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet peccata vestra. Omnia ergo quaecunque vultis [Col. 0256A] ut faciant vobis homines, et vos facite eis. Haec est enim lex et prophetae.

Nullo modo quis potest filius Dei esse, nisi imitetur. Qui ergo non imitando, a tanta nobilitate degenerat, non veraciter sed falso dicit: Pater noster, qui es in coelis. Et ideo non tantum crudelitate, sed et falsitate damnatur. Si non intrabimus in regnum coelorum, nisi abundaverit justitia nostra plusquam Scribarum et Pharisaeorum: quanto magis nisi abundaverit plusquam publicanorum et ethnicorum?

Qui perfectionem remunerat, nihil corruptioni nisi damnationem reservat. Considera, o amator rerum periturarum, et neglector tui, quia alii in te peccanti potes dimittere, tibimetipsi non potes. [Col. 0256B] Et quia ad tam grave malum nullum majus remedium invenitur, quam ut dimittas quae potes, ut dimittantur tibi quae committere vales, delere non potes.

Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus; et qui amat filium aut filiam super me, non est me dignus.

Si ille qui patrem matremve plus amat quam Deum, non eo est dignus, quanto magis est indignus, si plus amaverit terram vel porcum? Amplius enim haec amare convincitur, qui pro talibus charitatem, quae Deus est, offendere non veretur.

Amen dico vobis: Nisi conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum.

Hujus praecepti negligentiam cruciatus irremediabilis et infinitus sequetur. Porta regni coelestis angusta est: quae parvulos capit, sed enormes excludit. Qui ergo stat paratus ad caedem, dum non simplicitate parvulorum humilis, sed gigantea ostentatione vult videri terribilis, ab hujus ingressu omnino rejicitur.

Festina implere, dum manus et pedes solutos habes, quia venient dies de quibus dices: Non mihi placent; ubi ligatis pedibus et manibus mitteris in tenebras exteriores, id est, fugiendi operandique licentia subtrahetur.

Domine, quoties peccaverit in me frater meus, et dimittam ei? usque septies? Dicit illi Jesus: Non dico tibi usque septies, sed usque septuagies septies.

Serve nequam, omne debitum dimisi tibi, quoniam rogasti me, usque: Sic et Pater meus coelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris. Converte gladium tuum in locum suum. Omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt. Habete inter vos salem, et pacem habete inter vos.

Quoniam grave malum est peccanti fratri de corde non ignoscere. Quo fit ut olim per poenitentiam dimissa peccata revocentur ad vindictam.

Quanto melior est anima corpore, tanto pejor est gladius, quo anima in aeternum perimitur, quam quo corpus ad tempus occiditur.

Sicut pulmentum quodlibet absque sale non est [Col. 0257A] aptum et utile; sic omnis virtus, etiam ipsa fides, non valet ad salutem hominis sine pace.

Quis horum trium videtur tibi proximus fuisse illi qui incidit in latrones? Et ille dixit: Qui fecit misericordiam in illum. Si filii Abrahae estis, opera Abrahae facite. Nunc autem quaeritis me interficere, hominem, qui vera locutus sum vobis, quae audivi a Deo. Hoc Abraham non fecit. Vos facitis opera patris vestri. Oves meae vocem meam audiunt, et ego cognosco eas, et sequuntur me.

Si sacerdos et levita, qui vulnerato a latronibus plagas non imposuerunt, sed quia non profuerunt, proximi non fuerunt, quanto magis illi qui plagas infligunt, proximi non sunt? Qui ergo non impertiendo misericordiam a proximitate se alienum facit, alienus [Col. 0257B] est et a medicamento quod vulnerato jacenti coelestis Samaritanus clementer infudit.

Qui domesticum fidei occidere quaerit, non est filius Abrahae, quia hoc Abraham non fecit. Facit autem opera patris, id est, diaboli, qui ab initio homicida erat. Qui summe bonum pastorem sequuntur, oves sunt; qui autem in membris suis illum insequuntur, lupi sunt.

Si quis mihi ministrat, me sequatur: et ubi sum ego, illic et minister meus erit.

Si qui ministrat, sequitur; qui adversatur, insequitur.

⁜ a Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem, [Col. 0258A] sicut dilexi vos, ut et vos diligatis invicem. In hoc cognoscent omnes quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis ad invicem.

Non pro his autem rogo tantum, sed pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint, ut mundus credat quia tu me misisti. Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum, et tardus ad iram. Ira enim viri justitiam Dei non operatur.

Si dilectione cognoscuntur discipuli Domini, rixis et contentionibus cognoscuntur discipuli diaboli.

Si unitas trahit mundum ad fidem, dissensio impellit mundum ad perfidiam.

Quod si zelum amarum habetis, et contentiones in [Col. 0258B] cordibus vestris, nolite gloriari et mendaces esse adversus veritatem. Non est ista supientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica. Ubi enim zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus pravum.

Et Paulus apostolus ait: Noli verbis contendere, ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium, de hac sapientia, quae non est desursum, sed terrena atque diabolica sit. Et illud beatus Paulus insinuat, dicens: Profana autem et inania loqui devita. Multum enim proficiunt ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit.

Si ergo contentio cordium mendaces ostendit adversus veritatem, et contentio verborum subvertit [Col. 0259A] audientes; quanto magis contentio manuum et armorum?

Non unum opus pravum, aut pars operum, sed omne opus, sicut et Paulus ostendit: His autem qui ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum.

Quae autem desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consentiens, plena misericordiae, et fructibus bonis, judicans sine simulatione. Fructus autem justitiae in pace seminatur facientibus pacem.

Perpende, o judex, quia illa sapientia quae judicat sine simulatione, dolo et fraude, pacifica est et plena misericordiae.

Unde bella et lites in vobis? Nonne hinc? ex concupiscentiis vestris, quae militant in membris vestris? Concupiscitis, et non habetis: occiditis, et zelatis; non potestis adipisci: litigatis, et belligeratis, et non habetis, propter quod non postulastis. Petitis, et non accipitis; eo quod male petatis: ut in concupiscentiis vestris insumatis. Adulteri, nescitis quia amicitia hujusmodi, inimica est Dei?

Unde sint bella et lites, aperte hic ostenditur.

Quicunque ergo voluerit amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituitur. Agite nunc, divites, plorate ululantes in miseriis quae advenient vobis.

Cum non dicat, Quicunque est, sed Quicunque voluerit amicus esse saeculi hujus, patenter ostendit quia eodem modo quo Dominus adulterum esse pronuntiat [Col. 0259C] in Evangelio, qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo, etiamsi ad expletionem operis nefarii non pervenerit, quicunque vult amicus esse saeculi hujus, jam adulter est, etiamsi non pervenerit ad honores et divitias saeculi, sicut et apostolus Paulus non Qui fiunt, inquit, sed Qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et laqueum diaboli, ac per hoc efficiuntur inimici Dei.

Melius est enim benefacientes (si velit voluntas Dei) pati, quam malefacientes.

Haec sententia demonstrat et benefacientes mala hujus saeculi pati, non autem, ut plerique aestimant, solos mala facientes.

Estote itaque prudentes et vigilate in orationibus. Ante omnia, mutuam in vobismetipsis charitatem continuam habentes: quia charitas operit multitudinem peccatorum. Vos autem curam omnem subinferentes, ministrate in fide vestra virtutem, in virtute autem scientiam, in scientia autem abstinentiam, in abstinentia autem patientiam, in patientia autem pietatem, in pietate autem amorem fraternitatis, in amore autem fraternitatis charitatem.

Non habet continuam charitatem qui adversus proximum consurgit ad congrediendum. Sed et hoc notandum quia si charitas operit multitudinem peccatorum, rixae et contentiones cumulant copiam flagitiorum.

Haec omnia si vobiscum adsint et superent, non vacuos nec sine fructu vos constituent in Domini nostri Jesu Christi cognitionem. Cui enim non praesto sunt haec, caecus est, et manu tentans, oblivionem accipiens, purgationem veterum suorum delictorum. In hoc manifesti sunt filii Dei et filii diaboli. Omnis qui non est justus, non est de Deo; et qui non diligit fratrem suum: quoniam haec est annuntiatio, quam audistis ab initio, ut diligamus alterutrum. Non sicut Cain, qui ex maligno erat, et occidit fratrem suum. Et propter quid occidit eum? Quoniam opera ejus maligna erant; fratris autem ejus justa. Nolite mirari, fratres, si odit vos mundus. Nos scimus quoniam translati sumus de morte in vitam, quoniam diligimus fratres. Qui non diligit fratrem suum, homicida est. [Col. 0260B] Et scitis quoniam omnis homicida non habet vitam aeternam in se manentem. In hoc cognovimus charitatem Dei, quoniam ille pro nobis animam suam posuit, et nos debemus pro fratribus ponere.

Aperte hic ostendit Apostolus quia cui hae virtutes adsunt, non est infructuosus, et vacuus; cui vero non adsunt, caecus est, et in tenebris ambulans.

Benedicite persequentibus vos; benedicite, et nolite maledicere. Gaudete cum gaudentibus, flete cum flentibus. Id ipsum invicem sentientes, non alta sapientes, sed humilibus consentientes. Nolite esse prudentes apud vosmetipsos, nulli malum pro malo reddentes; providentes bona, non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes: non [Col. 0260C] vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum irae. Scriptum est enim: Mihi vindictam; ego retribuam, dicit Dominus. Sed si esurierit inimicus tuus, ciba illum: si sitit, potum da illi. Hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus. Noli vinci a malo, sed vince in bono malum. Diliges proximum tuum tanquam teipsum. Dilectio proximi malum non operatur. Plenitudo ergo legis est dilectio.

Non solum persequi persequentes non debemus, sed neque maledicere, sed e contrario, ex corde benedicere

Vae mundo ab scandalis! Magna caecitas et profunda miseria! Nondum cognovimus proximum nobis malum fecisse; et nostro malo conamur eum qui [Col. 0260D] forte innocens est malefactorem ostendere.

Non solum flentes facere non debemus; sed e contrario, quoscunque flentes viderimus, flere cum eis et ipsi debemus

Debemus autem nos firmiores imbecillitatem infirmorum sustinere, et non nobis placere. Unusquisque proximo suo placcat in bonum ad aedificationem. Etenim Christus non sibi placuit; sed sicut scriptum est; Improperia improperantium tibi ceciderunt super me. Quaecunque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt; ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus.

Non vis ei in bonum placere, contra quem exserto [Col. 0261A] brachio gladium vibrans, aut ⁜ a matarum tenens, stas paratus ad caedendum tam atrociter, ut omni virtute nudatus in terram prosternatur, et se reum fateatur, etiamsi non sit.

Deus autem patientiae et solatii det vobis idipsum sapere in alterutrum secundum Jesum Christum, ut unanimes uno ore honorificetis Deum et Patrem Domini nostri Jesu Christi. Propter quod suscipite invicem, sicut et Christus suscepit vos in honorem Dei.

Ubi contraria sibi homines ore, id est verbis, opponunt contentionibus, ibi unanimitas animorum esse non potest, ac per hoc a talibus non honorificatur Deus, sed semper inhonoratur.

Charitas patiens est, benigna est. Charitas non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est [Col. 0261B] ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitatem, congaudet autem veritati, omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet, charitas nunquam excidit.

Si urgente charitate Christi congruentes et contemperati esse debemus proximis, pensandum est qui surget ad rixas et dissensiones. Servum certe Domini non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes, docibilem, patientem, cum modestia corripientem eos qui resistunt.

Patiens est et benigna, quia quos per patientiam tolerat, per benignitatem amat. Et si is qui tolerat, nec tamen diligit, non exercet opus charitatis; quanto magis qui nec tolerat? Si charitas non irritat, [Col. 0261C] ad irascendum non concitatur, neque gaudet super iniquitate; pensandum omnino est, quam longe a charitate sint, qui se adversus invicem provocantes, pro terrena cupiditate confligunt. Charitas non excidit: quia semper est in profectu, nunquam autem venit in defectu.

Sive enim mente excedimus, Deo; sive sobrii sumus, vobis. Charitas enim Christi urget nos; aestimantes hoc, quoniam si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt; et pro omnibus mortuus est; ut et qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit.

Ii pro quibus Christus mortuus est, non sibi debent vivere, sed Christo. Qui autem Christo vivit, nullo modo vult laedere proximum. Quapropter quaerendum [Col. 0261D] est, ille qui paratur ad laedendum proximum, [Col. 0262A] occidendo, aut caedibus prosternendo, cui vivit, sibi, an diabolo, cum certum sit eum Christo non vivere.

Fratres, gaudete, perfecti estote, exhortamini, idem sapite, pacem habete; et Deus dilectionis et pacis erit vobiscum. Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis, cum omni malitia. Estote autem invicem benigni, misericordes, donantes invicem, sicut et Deus donavit nobis.

Perfectorum est idem, id est unum, non diversa et adversa sapere, et idcirco pacem habere. Qui autem contraria agunt rixando et litigando, perpendant utrum Deus pacis cum illis sit. Et cum certum sit Deum non habentem, qui vita est animarum, mortuum esse; procul dubio colligitur mortuorum esse mortificare, proximum velle non vivere.

Estote ergo imitatores Dei, sicut filii charissimi; et ambulate in dilectione, sicut Christus dilexit nos. Non est nobis conluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in coelestibus.

Haec sententia regula est Christianorum, et tam aperta, ut quilibet in ea velut in speculo se valeat considerare.

Fratres, quaecunque sunt vera, quaecunque pudica, quaecunque justa, quaecunque sancta, quaecunque amabilia, quaecunque bonae famae, si qua virtus, si qua laus disciplinae, haec cogitate. Quae et didicistis, et accepistis, et audistis, et vidistis in me, haec agite; et Deus pacis erit vobiscum.

Quicunque vult Deum pacis secum habere, templum videlicet ejus esse, ista agat quae haec sententia docet, ut glorificet et portet Deum in corpore suo. Quia qui Deum non portat ad vitam suam, portabit inimicum velit nolit ad mortem suam.

Rogamus vos, fratres, corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes. Videte ne quis malum pro malo alicui reddat; sed semper quod bonum est sectamini in invicem, et in omnes. Semper gaudete. Sine intermissione orate. In omnibus gratias agite. Haec enim voluntas Dei est in Christo Jesu in omnibus vobis.

Et haec sententia regula est Christianitatis. Sed valde notandum quod ⁜ b jubet hominem patientem [Col. 0262D] esse ad omnes, non ad amicos tantum. Patientia enim maxime ad inimicos est necessaria.

Vidi subtus altare animas interfectorum propter verbum Dei, et propter testimonium quod habebunt, et clamabant voce magna dicentes: Usquequo, Dominus sanctus et verus, non judicus et vindicas sanguinem nostrum de his qui habitant super terram? Et datae sunt eis singulae stolae albae, et dictum est illis ut requiescerent adhuc modicum tempus, donec impleantur conservi eorum, et fratres eorum, qui interficiendi sunt, sicut et illi.

Haec sententia docet tempus vindictae fidelium non esse in praesenti. Nam si sancti pro fide passi quaerunt vindictam de persecutoribus, de quibus utique vindicandi sunt, et non impetrant; quomodo isti, de quibus agimus, quotiescunque irascuntur proximis, et ad contentionem manuum prosiliunt, putant sibi [Col. 0263B] Deum famulari, et amarissimis suis motibus deservire?

Vae, civitas illa magna Babylon, civitas illa fortis, quoniam una hora venit judicium tuum!

Si una hora venturum est judicium Babylonis, quomodo cives ejus tam frequenter pro se Deum aestimant judicare? Haec sententia demonstrat occulta esse judicia Dei et impenetrabilia. Unde constat stultam et superbam esse praesumptionem eorum qui putant impenetrabilia judicia Dei bellis et caedibus liquido publicari.

Sanguinem enim animarum vestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum, et de manu hominis: de manu viri et fratris ejus requiram animam hominis. Quicunque effuderit humanum sanguinem, fundetur [Col. 0263C] sanguis illius; ad imaginem quippe Dei factus est homo.

Haec prima lex, a Deo data hominibus, prohibet attentissime humanum sanguinem fundere.

Non omnis qui hominem occiderit, corporaliter occidetur. Sed secundum illud accipiendum est quod Dominus in Evangelio dicit: Omnis enim qui gladium acceperit, peribit. Et Apostolus ait: Quoniam omnis homicida non habet vitam aeternam in se manentem. Quare autem hunc reatum tanta poena sequatur, haec causa est, quoniam ad imaginem Dei factus est homo.

Abundant tabernacula praedonum, et audacter provocant Deum, cum ipse dederit omnia in manu eorum. Quare ergo impii vivunt, sublimati sunt confortatique [Col. 0263D] divitiis? Semen eorum permanet coram eis, propinquorum turba et nepotum in conspectu eorum. Domus eorum securae sunt, et pacatae, et non est virga Dei super eos. Bos eorum concepit, et non abortivit; vacca peperit, et non est privata fetu suo. Egrediuntur quasi greges parvuli eorum, et infantes eorum exsultant lusibus. Tenent tympanum, et citharam, et gaudent ad sonitum organi. Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt.

Haec sententia indicat temporalem esse malorum felicitatem. Et idcirco errant qui putant singulis hic retribui quod merentur.

Si habes brachium sicut Deus, et si voce simili tonas? Circumda tibi decorem, et in sublime erigere, et [Col. 0264A] esto gloriosus, et speciosis induere vestibus. Disperge superbos in furore tuo, et respiciens omnem arrogantem humilia. Respice cunctos superbos, et confunde eos, et contere impios in loco suo. Absconde eos in pulverem simul, et facies eorum demerge in foveam. Et ego confitebor quod salvare te possit dextera tua.

Qui conflictibus et congressionibus merita hominum se putant posse invenire, habeant brachium sicut Deus, et in voce simili tonent, circumdent sibi decorem, et in sublime erigantur, sintque gloriosi, et tunc poterunt sibi ipsi esse salvatores; impiorum autem et superborum dispersores, humiliatores, contritores, et in foveam demersores.

Non enim in arcu meo confidam, neque gladius meus salvabit me; quia salvasti nos de hostibus nostris, [Col. 0264B] et eos qui oderunt nos confudisti. In Deo laudabimur tota die, et nomen tuum confitebitur in aeternum. Verumtamen tu confudisti et projecisti nos, et non egredieris in exercitibus nostris. Vertisti terga nostra hosti, et qui oderunt nos diripuerunt sibi. Dedisti nos quasi gregem ad vorandum, et in gentibus dispersisti nos.

Ista sententia insinuat neminem salvum fieri, aut justum vel innocentem demonstrari per armaturam corpoream, ipsum autem Deum non semper in hac vita bonis retribuere merita justitiae. Unde et Paulus, qui bonum certamen certavit, cursum consummavit, fidem servavit, repositam sibi dicit coronam justitiae, non receptam. Nam in praesenti quinquies quadragenas una minus accepit, ter virgis [Col. 0264C] caesus, semel lapidatus est, ter naufragium fecit, et omnia illa pericula quae ipse enumerat, sustinuit.

Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuum, posuerunt Hierusalem in acervum lapidum. Dederunt cadavera servorum tuorum escam avium coelorum, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. Effuderunt sanguinem eorum quasi aquam in circuitu Hierusalem, et non erat qui sepeliret. Facti sumus opprobrium vicinis nostris, subsannatio et derisio his qui in circuitu nostro sunt.

Haec sententia eadem ipsa demonstrat quae et superior.

Quis ascendet in montem Domini? aut quis stabit in loco sancto ejus? Innocens manibus et mundo [Col. 0264D] corde, qui ingreditur sine macula, et operatur justitiam, loquitur veritatem in corde suo, qui non est facilis in lingua sua, neque fecit amico suo malum, et opprobrium non sustinuit super vicinum suum. Qui negligit damnum propter amicum suum, justus est; iter autem impiorum decipiet eos. Melior est patiens viro forti; et qui dominatur animo suo, expugnatore urbium. Arma, et gladii in via perversi: custos autem animae suae longe recedit ab eo. Cum ceciderit inimicus tuus, ne gaudeas, et in ruina ejus ne exsultet cor tuum; ne forte videat Dominus, et displiceat ei, et auferat ab eo iram suam.

Videat bellator fraternus, si sit innocens manibus, [Col. 0265A] mundo corde, et faciat omnia quae sequens sententia enumerat.

Non solum melior, sed nec bonus vult esse, qui per patientiam non dominatur animo suo. Qui cum proximo decertat propter animal brutum, nec modicum damnum vult negligere propter Deum.

Erues eos qui ducuntur ad mortem, et qui detrahuntur ad interitum liberare ne cesses. Si dixeris: Vires non suppetunt: qui inspector est cordis, ipse intelligit, et servatorem animae tuae nihil fallit, reddetque homini juxta opera sua. Vidi sub sole in loco iudicii impietatem, et in loco justitiae iniquitatem. Et dixi in corde meo: Justum et impium judicabit Deus, et tempus rei omnis tunc erit. Verti me ad alia, et vidi calumnias quae sub sole geruntur, et lacrymas [Col. 0265B] innocentium, et consolari eos neminem, nec posse resistere eorum violentiae cunctorum auxilio destitutos.

Non solum debes non ducere ad mortem, verum etiam eos qui ducuntur eruere, si non vis ut reddat tibi Dominus secundum opera tua.

Quando Dominus inter justum et impium discreverit, tempus omnis rei tunc erit, non modo. Quod tempus desiderans Ecclesia, rogat Dominum, dicens: Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta. Quam rem si homines saltem justificare valuissent, non essent mala quae sequentes sententiae enumerant.

Si videris calumnias egenorum, et violenta judicia, et subverti justitiam in provincia, non mireris super [Col. 0265C] hoc negotio: quia excelso alius excelsior, et super hos quoque eminentiores sunt alii.

Excelsus quippe super excelsos haec respicit Deus, qui angelos suos super judices et reges terrae praeposuit: qui possunt utique prohibere injustitiam, et magis in terra valere quam quaevis hominum potestates. Sed quoniam servat in fine judicium et consummationem mundi, quando matura seges fuerit, et messores venerint, jussurus est ut separetur triticum et lolium tradatur incendio; ideo nunc exspectat, et differt sententiam, quandiu ager mundi istius plenius excolatur.

Justus perit in justitia sua, et impius multo vivit tempore in malitia sua.

Dei in occulto sapientia est et tribulare nunc sanctos [Col. 0265D] ut recipiant mala in vita sua, et peccatores non visitare pro scelere et quasi ad vindictam reservare; ut et illis possit aeterna bona restituere, et his mala inferre perpetua.

Melius est secundum voluntatem Dei ut justus pereat in justitia sua, quam ut impium occidat propter malitiam illius. Et quia ita fit, ideo provenit quod sequens sententia dicit:

Sunt justi quibus multa proveniunt, quasi opera egerint impiorum; et sunt impii qui ita securi sunt, quasi justorum facta habeant.

Inter caeteras vanitates quae in mundo vario feruntur eventu, etiam hoc deprehendi quod justis ea frequenter eveniunt quae impiis evenire debuerant, [Col. 0266A] et impii tam feliciter in hoc mundo degunt, ut eos putes esse justissimos.

Nescit homo utrum amore an odio dignus sit; sed omnia in futuro servantur incerta, eo quod universa aeque eveniant justo et impio, bono et malo, mundo et immundo, immolanti victimas, et sacrificia contemnenti. Sicut bonus, sic et peccator; ut perjurus, ita et ille qui verum dejerat. Hoc est pessimum inter omnia quae sub sole fiunt, quia eadem cunctis eveniunt.

Si omnia futuro servantur incerta, mira fatuitas quorumdam, qui certaminibus exsecrandis putant se de incertis facere certa.

Verti me ad aliud; vidique sub sole, nec velocium esse cursum, nec fortium bellum, nec sapientum panem, [Col. 0266B] nec doctorum divitias, nec artificum gratiam, sed tempus casumque in omnibus. Nescit homo finem suum. Sed sicut pisces capiuntur hamo, et sicut aves comprehenduntur laqueo, sic capiuntur homines tempore malo, cum eis extemplo supervenerit.

Haec sententia non denegat providentiam, sed docet exitus rerum hominibus esse incertos. Epistola ad Romanos huic loco congruit: quia non volentis, neque currentis, sed miserentis Dei sit. Quod autem ait: Non est sapientibus panis, multorum quotidie probatur exemplo, qui cum sapientissimi sint, necessariis indigent, et eruditum virum latere in obscuro, persecutiones pati, et non solum in populum gratiam non habere, sed inopia et egestate tabescere. Haec autem fiunt, quia incerto statu fluunt omnia, [Col. 0266C] et non est in praesenti meritorum retributio, sed in futuro.

Est malum quod vidi sub sole, quasi per errorem egrediens a facie principis; positum stultum in dignitate sublimi, et divites cadere deorsum. Vidi servos in equis, et principes ambulantes quasi servos super terram.

Et hanc ergo iniquitatem se in saeculo perspexisse commemorat, quod videatur injustum Dei esse judicium, et sive per ignorationem, sive absque ejus fieri voluntate, ut vel in mundi potestatibus, vel in Ecclesiae principatu, saepe hi qui divites in sermone sunt atque sapientia, divites etiam in operibus bonis, ignobiles sedeant, et imprudens quisque in Ecclesia teneat principatum: hoc autem fieri a vultu [Col. 0266D] ejus qui in saeculo habet potestatem, dum potentes quosque et doctos premat, nec eos in populis apparere permittat; illos vero quos scit esse imprudentes, in Ecclesiis faciat esse majores, ut caeci a caecis ducantur in foveam.

Quare ostendisti mihi iniquitatem, et laborem, videre praedam, et injustitiam contra me? et factum est judicium et contradictio potentior. Propter hoc lacerata est lex, et non pervenit usque ad finem judicium: quia impius praevalet adversus justum, propterea egreditur judicium perversum.

Haec loquuntur nescientes judicia Dei investigabilia et profundum divitiarum sapientiae et scientiae ejus, quod non ita videat Deus, ut videt homo. Homo [Col. 0267A] tantum praesentia respicit, Deus futura et aeterna cognoscit. Communis ad Deum querela sanctorum est, quare contra eos injustum judicium fiat, et innoxium in persecutionibus sanguinem fundant; ac si quando ante tribunal steterint judicum saecularium judex acceptis muneribus condemnet insontem, et reum liberet: quod quidem non solum de judicibus saeculi, sed interdum de ⁜ a Ecclesiae quoque principibus dici potest, quod propter munera lacerent legem, et non perducant usque ad finem judicium, et impius praevaleat adversus justum, et magis in judicio peccatum divitis quam pauperis veritas defendatur, unde querimonia est judicium exire perversum. Non debemus super hac rerum inaequitate turbari, videntes et in principio mundi ab impio [Col. 0267B] Cain interfectum Abel justum, et postea exsulante Jacob regnare in domo patris Esau. Aegyptii luto et latere affligunt filios Israel.

Quare non respicis super iniqua agentes, et taces devorante impio justiorem se? Et facies homines quasi pisces maris, et quasi reptile non habens principem.

Dominus noster sciens clementiae suae pondera atque mensuras, interdum non exaudit clamantem, ut eum probet, et magis provocet ad rogandum, et quasi igne excoctum, justiorem et puriorem faciat. Quod intelligens Apostolus., secundum id quod misericordiam [Col. 0267C] consecutus a Domino, ait, non deficimus; et benedicit Deum in omni tempore, et scit quia qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.

De sion egredietur lex, et verbum Domini de Hierusalem, et judicabit inter populos multos, et corripiet gentes fortes usque in longinquum, et conflabunt gladios suos in vomeres, et hastas suas in ligones, non sumet gens adversus gentem gladium, et non discent ultra belligerare. Venite et videte opera Domini, quae posuit prodigia super terram, auferens bella usque ad finem terrae. Arcum conteret, et confringet arma, et scuta comburet igni.

Heu, proh dolor! jam in multis gentibus factum est ut bellandi studio cessante, agriculturae operam dent, propter quam etiam arma in utensilia versa sunt; et adhuc Burgundionibus necesse est, propter assidua domestica bella, ut falces, ligones ac vomeres conflentur in gladios.

Vacate et videte quoniam ego sum Deus. Mei autem pene vacillaverunt pedes, pene effusi sunt gressus mei. Quia aemulatus sum contra iniquos, pacem peccatorum videns, quod non recogitaverunt de morte sua, et firmata sint vestibula eorum. In labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur. Idcirco nutriti sunt ad superbiam, circumdederunt iniquitatem sibi, processerunt a pinguedine oculi eorum, transierunt cogitationes cordis, irriserunt et locuti sunt in malitia, calumniam de Excelso loquentes.

Quae et ista sententia dicit, etiam corporaliter [Col. 0268C] ex parte facta fuissent, si Burgundiones acquievissent.

Sermo de fidei veritate

Agobardus Lugdunensis

I. Audite, fratres nostri, familia Christi, grex summi pastoris, populus pascuae ejus, et oves manus ejus. Introite portas aeterni regis in confessione, et atria ejus in hymnis, ut vobis dicatur: Ecce nunc benedicite Domino, omnes servi Domini, qui statis [Col. 0267D] in domo Domini, in atriis domus Dei nostri. Quaerite Dominum, dum inveniri potest: invocate eum, dum prope est. Et quam prope est! In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus. Est enim cunctis mentibus interior, cunctis corporibus interior, ipse intus replet, exterius circumdat, inferius portat, superius protegit. Ipse qui nunc sic prope est, veniet tempus quando inveniri non poterit. Et quare non invenietur qui ubique est, qui nusquam deest? Quia jam non erit tempus Dominum quaerendi, sed poenas luendi eos qui nunc eum non inveniunt. Agite quod psalmus dicit: Confiteantur tibi, Domine, omnia opera tua, et sancti tui benedicant tibi. Benedicite cum ipsis, aut confitemini cum universis operibus Domino.

II. Non vobis necesse est transmigrare de locis ad loca, de regno ad populum alterum, ad quaerendum Dominum. Ipse se vobis ultroneus offert, et dicit: Ecce sto ad ostium, et pulso. Si quis audierit vocem meam et aperuerit januam, introibo ad illum, et coenabo [Col. 0268D] cum illo, et ipse mecum. Quid unquam tam dulce? quid tam jucundum? Adjungit etiam, et dicit: Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo. Ecce vult intrare ad te, ut coenes cum illo; non te pigeat aperire. Non solum in mente tua vult coenare tecum, verum etiam te vult levare in thronum suum, ut sedeas cum illo. Cui talia promittuntur, quid amplius desiderare debet? Promittit adhuc Dominus, et dicit: Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Sint ergo lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris, et vos similes hominibus exspectantibus Dominum suum quando revertatur a nuptiis, ut cum venerit et pulsaverit, confestim aperiant ei. Beati [Col. 0269A] servi illi, ad quos veniunt Pater et Filius, et mansionem apud eos faciunt. Vae autem illis qui talem hospitem a se repellunt; quoniam in malevolam animam non intrabit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu. Et ideo nolite cogitare inania, nolite desiderare peritura; ineptas autem et aniles fabulas devitate, exercete vos ipsos ad pietatem. Aperite Domino pulsanti, ut intret ad vos, et coenet vobiscum, et mansionem apud vos faciat. Nec tacens pulsat, sed loquitur unicuique animae pulsans: Aperi mihi, soror mea, amica mea, columba mea, immaculata mea. Vos autem curam omnem subinferentes ministrate in fide vestra virtutem, in virtute autem [Col. 0269B] scientiam. Si enim meditando de fide vestra et spe, crescitis in scientia et cognitione Dei, non vacui nec sine fructu vivitis, et ita Dominum hospitem tenetis.

III. Fides est, qua credimus unum Deum omnipotentem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, veram Trinitatem, veram Unitatem. O quam vera Trinitas, ubi nullus nascitur ex se, nullus procedit a se, sed alter ex altero! Filius videlicet nascitur ex Patre, Spiritus sanctus procedit ex Patre et Filio. Procul dubio igitur apparet quod alius sit qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque procedit. O quam vera Unitas, ubi non est alius spiritus Patris, alius Filii, sed unus utriusque; nec prius procedit ex Patre in Filium, deinde ex Filio ad diffundendum [Col. 0269C] in cordibus fidelium charitatis donum; sed simul ex utroque. Non est alia deitas Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti, sed una trium deitas; et idcirco vere unus Deus. Nam si esset alia et alia, non esset unus. Una ergo deitas, una aeternitas, una majestas, una potentia, una voluntas, una operatio, una pietas, una gloria. Et quia est omnino alius et alius, ideo Trinitas; et quia non est aliud et aliud, ideo Unitas; quia non est ipse Pater qui Filius, non ipse Filius qui Pater, aut Spiritus sanctus, ideo vera Trinitas. Quia vero hoc est Pater quod Filius, hoc Filius quod Pater et Spiritus, ideo vera Trinitas [ Leg. Unitas]. Nativitatem Filii non praecessit potestas aut voluntas Patris. Sic processionem Spiritus sancti nihil fuit quod praecederet. Patrem confitemur genitorem [Col. 0269D] Filii, factorem autem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium rerum. Filium confitemur ingenitum Patris, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, natum, non factum, ὁμοούσιον Patri, hoc est, ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt quae in coelo, et quae in terra, per quem majestatem Patris laudant angeli, adorant dominationes, tremunt potestates, coeli et coelorum virtutes. Spiritum sanctum confitemur vivificantem, ex Patre et Filio procedentem, cum Patre et Filio adorandum et glorificandum, qui locutus est per prophetas. Donum dantes simul tres, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum confitemur, sine confusione indivisos, sine tempore sempiternos, [Col. 0270A] sine differentia aequales. Unus Dominus magnus et laudabilis nimis, cujus magnitudinis non est finis, et sapientiae non est numerus. Magnus certe non mole, sed virtute; qui dum per molem corporis nusquam est, per incircumscriptam substantiam nusquam deest.

IV. Hanc veram Trinitatem, veramque Unitatem, unum Dominum, laudant de coelis, laudant in excelsis omnes angeli, omnes virtutes, sol et luna, stellae et lumen, coeli coelorum, et aquae quae super coelos sunt. Quia ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt. Laudant de terra dracones et omnes abyssi, ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, montes et colles, ligna fructifera, et omnes cedri, bestiae, et universa pecora, serpentes, et volucres [Col. 0270B] pennatae, reges terrae, et omnes populi, principes, et omnes judices terrae, juvenes et virgines, senes cum junioribus, quia exaltatum est nomen ejus solius. Et confessio ejus super coelum et terram, et laus in Ecclesia sanctorum. Laudantur enim in sanctis suis, in firmamento virtutis suae, in virtutibus suis, secundum multitudinem magnitudinis suae, in sono tubae, in psalterio et cithara, in tympano et choro, in chordis et organo, in cymbalis bene sonantibus, in cymbalis jubilationis.

V. Cum ergo ista omnia simul, rationabilia et irrationabilia, incessanter laudent Deum, quomodo homines, ad imaginem et similitudinem Dei conditi, et ad laudem gloriae ejus vocati, debent esse pigri, aut tardi, aut otiosi? Et illa quidem laudant Dominum [Col. 0270C] semper. Nos autem, etsi non possumus semper, laudemus saltem frequenter; quibus per Apostolum dicitur: Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes annuntietis ejus qui vos de tenebris vocavit in admirabile lumen suum. Et per prophetas: Narrate omnia mirabilia ejus, annuntiate inter gentes studia ejus, notas facite in populis adinventiones ejus. De quibus virtutibus et mirabilibus, qualia sint, sanctae Scripturae verbis sic praedicatur: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignem urentem. Qui fundavit terram super basim suam; non commovebitur in saeculum saeculi. Qui demisit lapidem angularem ejus, cum laudarent simul eum astra matutina, et jubilarent omnes filii Dei. In fortitudine ejus, repente maria [Col. 0270D] congregata sunt; et prudentia ejus percussit superbum. Qui extendit aquilonem super vacuum, et appendit terram super nihilum. Qui ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant pariter deorsum. Qui aufert stillas pluviae, et sicut alia translatio dicit, innumerabiles illi stillicidia. Qui mensus est pugillo aquas, et coelos palmo ponderavit. Qui appendit tribus digitis molem terrae, et liberavit in pondere montes, et colles in statera. Cujus thronus flammae ignis et rotae ejus ignis accensus. Fluvius igneus rapidusque egreditur a facie ejus. Millia millium ministrant ei, et decies millies centena millia sistunt ei. Omnes namque exercitus coeli assistunt ei, non solum a dextris, sed etiam a sinistris: de quibus propheta vidit egredi [Col. 0271A] spiritum dicentem: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus, id est, decepti et decipiendi regis, ut ascenderet ad locum ubi ei paratus erat interitus.

VI. Istius sinistri exercitus aut princeps aut magnus, invidendo sancto viro Job, expetivit eum ut sibi concederetur a Domino, non ad probandum quod factum est per eum nolente illo, sed ad reprobandum quod multitudini malitiae suae desiderabat. Hujus sinistri exercitus princeps accessit ad primum hominem, bene et bonum a bono Deo conditum, igne invidentiae succensus; et decepit ac praevaricatorem fecit, atque omnimodae corruptelae subjecit, et de societate angelorum depositum, socium sibi fecit, atque de luce angelica abstractum, tenebris suis subjugavit, [Col. 0271B] et aeternae morti obnoxium reddidit. Dominus autem summe bonus et pius, ut tam magnam ruinam repararet, tam magnum vulnus, misit Filium suum Deum Verbum, ut caro fieret, id est, homo verus, et habitaret in nobis, id est, in humanitate perfecta, quam sumpsit pro nobis (Aug. in Joan., Tract. IV) ex nobis, id est, ex sancta Virgine ad hoc praeparata et custodita; habitaret autem corporaliter, non spiritaliter, ut in sanctis caeteris, id est, dono gratiae, sicut scriptum est: Qui adhaeret Domino, unus spiritus est. Qui licet Domino adhaereant, et Deus in illis habitet, non tamen exinde efficitur ut dii sint naturaliter, sicut in Christo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, ut Deus sit substantialiter. Quae humanitas, ex quo esse coepit, [Col. 0271C] non aliud esse potuit quam Deus et unicus Filius, quia unigenitus caro factus est, ut sit verus Deus, verus homo, unus Deus. Et licet aliud sit caro, aliud divinitas; non tamen ipse alius est in carne, alius in divinitate; sed utroque unus Christus Deus homo, permanente utriusque naturae veritate et integritate; id est, non mutata humanitate in divinitatem, neque conversa divinitate in humanitatem: qui ex utroque unus Christus Deus, ita adoratur cum Patre et Filio ab omni creatura, ut superius diximus, sicut adorabatur antequam Verbum caro fieret: quia inconvertibilis deitas, quae inconvertibiliter infirmitatem nostram, in qua mori possit, suscepit incarnatione sua, nec minui potuit, nec augeri.

VII. Verus Deus ergo et verus homo, unus Dominus noster Jesus Christus, venit ad passionem, ut perferret omnia illa quae de illo praenuntiata sunt per Scripturas. Unde comprehensus, et ligatus, flagellatus, irrisus, et in cruce suspensus, cum veniret hora ut potestate propria poneret animam suam, potestate iterum eam sumpturus, clamans voce magna, dicit: Consummatum est: et inclinato capite tradidit spiritum. Natus autem vera nativitate, verae carnis sustinuit veram passionem, suscepit veram mortem, vera carnis resurrectione praebuit se ipsum vivum discipulis in multis argumentis, per dies quadraginta apparens eis et loquens de regno Dei, manducavit et bibit coram eis, non necessitate, sed potestate. [Col. 0272A] Et videntibus illis, elevatus est, et nubes suscepit eum ab oculis eorum. Cumque intuerentur in coelum euntem illum, ecce duo viri astiterunt juxta illos in vestibus albis, qui et dixerunt: Viri Galilaei, quid statis aspicientes in coelum? Hic Jesus, qui assumptus est a vobis ad coelum, sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum. Sedet ergo in ea carne quam assumpsit pro nobis, ad dextram Patris, et venturus est in gloria judicare vivos et mortuos, cujus regni non erit finis. Et ipse est propitiatio pro peccatis nostris, qui est testis fidelis; primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae, Agnus Dei qui tollit peccata mundi: qui ita laudatur cum Patre ab angelis: Sedenti in throno et Agno benedictio, et honor, et gloria, et potestas in saecula saeculorum. [Col. 0272B] Et quando venerit in majestate sua et Patris, sic timebitur ab eis quos judicaturus est, ut dicant montibus et petris: Cadite super nos, et abscondite nos a facie sedentis supra thronum, et ab ira agni: quoniam venit dies magnus irae ipsius, et quis poterit stare? Transacto, omnes electi ex omnibus gentibus, et tribubus, et populis, et linguis, erunt stantes ante thronum in conspectu Agni, et amicti stolis albis, et palmae in manibus eorum, et clamabunt voce magna dicentes: Salus Deo nostro qui sedet super thronum, et Agno. De quibus dicitur: Hi sunt qui venerunt de tribulatione magna, et laverunt stolas suas, et dealbaverunt eas in sanguine Agni. Ideo sunt ante thronum Dei, et serviunt ei die et nocte in templo ejus; et qui sedet in throno, habitat super eos. Non esurient, neque [Col. 0272C] sitient amplius, neque cadet super illos sol, neque ullus aestus; quoniam Agnus, qui in medio throni est, reget illos, et deducet illos ad vitae fontes aquarum, et absterget Deus omnem lacrymam ex oculis eorum. Et laetitia sempiterna super caput eorum, gaudium et laetitiam obtinebunt, et fugiet dolor et gemitus. Haec civitas Dei, id est universitas omnium sanctorum, non eget sole, neque luna, ut luceant in ea. Nam claritas Dei illuminavit eam, et lucerna ejus est Agnus. Et dicetur ei: Non audietur ultra iniquitas in terra tua, vastitas et contritio in terminis tuis, et occupabit salus muros tuos, et postes tuas laudatio. Non erit tibi amplius sol ad lucendum per diem, nec splendor lunae illuminabit te; sed erit tibi Dominus in lucem sempiternam, et Deus tuus in gloriam tuam. Non occidet [Col. 0272D] ultra sol tuus, et luna tua non minuetur: quia Dominus erit tibi in lucem sempiternam, et complebuntur dies luctus tui. Populus autem tuus omnes justi, in perpetuum haereditabunt terram. Et videbunt gentes justum tuum, et cuncti reges inclytum tuum; et vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini nominavit. Et eris corona gloriae in manu Domini, et diadema regni in manu Dei tui. Non vocaberis ultra derelicta, et terra tua non vocabitur amplius desolata; sed vocaberis voluntas mea in ea, et terra tua inhabitata; quia complacuit Domino in te, et terra tua inhabitabitur. Habitabit enim juvenis cum virgine, et habitabunt in te filii tui. Et gaudebit sponsus super sponsam, et gaudebit super te Deus tuus. Non intrabit in [Col. 0273A] eam aliquid coinquinatum, et faciens abominationem et mendacium: nec fatuae virgines, quae non sumpserunt oleum secum: nisi qui scripti sunt in libro vitae Agni, et regnabunt in saecula saeculorum.

VIII. Haec praeclara testimonia sanctae Scripturae ostendunt unitatem et aequalitatem sedentis super thronum et Agni, Patris videlicet et Filii, cum et unus dicitur dies magnus irae ipsorum. Mansit enim aequalis Patri, etiam postquam factus est minor Patre. Unde et Patres sancti, doctores videlicet Ecclesiae, in brevissimo hymno quem Psalmis, Antiphonis et Responsoriis subjungimus, cantandum tradiderunt: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto; sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Et cum electi ex omnibus populis [Col. 0273B] et linguis stare dicuntur ante thronum in conspectu Agni, et una salus cantatur ei qui sedet super thronum et Agno, et pariter illuminant civitatem suam: hoc ipsum ostenditur, ut sciamus unum esse Patrem et Filium, etiam postquam minor factus, obediens exstitit usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen; ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Ostendit etiam caput exaltatum ad quantam sublimitatem elevat corpus suum, et unitatem capitis et corporis, sponsi videlicet et sponsae. Unde dicitur: Induit me vestimentis salutis, et indumento justitiae circumdedit me [Col. 0273C] quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis. Se enim dixit sponsum, se sponsam. Haec tanta unitas est illud inaestimabile et ineffabile bonum, quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quod praeparavit Deus diligentibus se; cum Agnus ille est sponsus gregis sui, pastor ovium suarum; et qui est agnus in passione, leo in resurrectione, aquila in ascensione, lapis quoque angularis, lapisque abscissus de monte sine manibus, et factus est mons magnus implens omnem terram. Hoc est regnum quod in aeternum non dissipabitur, et populo alteri non tradetur, et ipsum stabit in aeternum. De hac unitate et ineffabili sublimitate capitis et corporis per Danielem prophetam dicitur: Aspiciebam in visione noctis; et ecce cum [Col. 0273D] nubibus coeli quasi filius hominis veniebat, et usque ad antiquum dierum pervenit; et in conspectu ejus obtulerunt eum; et dedit ei potestatem, et honorem, et regnum; et omnes populi, tribus, et linguae ipsi servient; potestas ejus, potestas aeterna, quae non auferetur; et regnum ejus, quod non corrumpetur.

IX. Haec unitas et sublimitas capitis et corporis, quae futura est in specie et re, omni intentione pietatis jam nunc tenenda est in fide et in spe. Hanc sublimiter commendat Apostolus, cum dicit: Qui descendit, ipse est, et qui ascendit super omnes coelos, ut impleret omnia. Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores, ad consummationem [Col. 0274A] sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi, donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionem Filii Dei in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi; ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris. Veritatem autem facientes in charitate, crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus: cujus totum corpus compactum per omnem juncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscujusque membri, augmentum corporis facit in aedificationem sui in charitate. Et iterum: Caput ex quo totum corpus, per nexus et conjunctiones subministratum et constructum, crescit in augmentum. Et alio loco: Sollicite [Col. 0274B] servate unitatem spiritus in vinculo pacis. Unum corpus, et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. Unus Dominus, una fides, unum baptisma. Unus Deus est et Pater omnium, qui super omnes, et per omnia, et in omnibus nobis. Item de unitate membrorum: Sicut enim corpus unum est, inquit, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum corpus sunt; ita et Christus. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi, et omnes in uno Spiritu potati sumus. Nam corpus non est unum membrum, sed multa.

X. Quod autem mediatio mediatoris Dei et hominum Domini nostri Jesu Christi conjungat Patri omnem electam creaturam, ita ut ista ineffabili unitate [Col. 0274C] spiritus, nulla sit diversitas generis, conditionis et sexus, sed tam ex angelis, quam ex hominibus, una domus et una civitas Dei fiat, atque hujus tantae et tam mirabilis unitatis unum caput sit Christus, ita docet Apostolus: Nolite mentiri invicem, exspoliantes vos veterem hominem cum actibus ejus, et induentes novum, eum qui renovatur in agnitionem, secundum imaginem ejus qui creavit eum: ubi non est gentilis et Judaeus, circumcisio et praeputium, Barbarus et Scytha, servus et liber, sed omnia et in omnibus Christus. Et iterum: Quicunque in Christum baptizati estis, Christum induistis. Non est Judaeus, neque Graecus; non est servus, neque liber; non est masculus, neque femina. Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu. Et alibi: Volo autem vos scire [Col. 0274D] quod omnis viri caput Christus est; caput autem mulieris, vir; caput vero Christi, Deus. Itemque : Omnia enim vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei. Et alio loco: Quid est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae: quia in ipso condita sunt omnia in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates. Omnia per ipsum et in ipso creata sunt; et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant. Et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens: quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, et per eum reconciliari omnia in ipsum; pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae [Col. 0275A] in terris, sive quae in coelis. Et iterum: Quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter; et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus et potestatis.

XI. Pro hac ineffabili unitate ipse mediator Dei et hominum, Deus homo, Christus Jesus, tempore passionis suae rogavit Patrem, dicens: Sanctifica eos in veritate. Sermo tuus veritas. Sicut tu me misisti in mundum, et ego misi eos in mundum. Et pro eis ego sanctifico meipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate. Non pro his autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me: ut omnes unum sint, sicut tu, Pater, in me, et ego in te, et ipsi in nobis, unum sint; ut mundus credat, quia tu me misisti. Et ego claritatem, quam dedisti [Col. 0275B] mihi, dedi eis; ut sint unum, sicut et nos unum sumus. Ego in eis, et tu in me; ut sint consummati in unum; et cognoscat mundus, quia tu me misisti, et dilexisti eos, sicut et me dilexisti. Pater, quos dedisti mihi, volo ut ubi ego sum, et illi sint mecum; ut videant claritatem meam, quam dedisti mihi; quia dilexisti me ante constitutionem mundi. Quando autem perficietur ista tanta et tam sublimis unitas, Apostolus diligentissime ostendit, dicens: Sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur; unusquisque autem in suo ordine, primitiae Christus, deinde hi qui sunt Christi, qui in adventu ejus crediderunt. Deinde finis, cum tradiderit regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem. Oportet autem illum regnare, [Col. 0275C] donec ponat inimicos suos sub pedibus ejus. Novissima autem inimica destruetur mors. Omnia enim subjecit sub pedibus ejus. Et iterum: Ecce mysterium vobis dico. Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur. In momento, in ictu oculi, in novissima tuba. Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem. Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria. Ubi est, mors, victoria tua? ubi est, mors, aculeus tuus? Stimulus autem mortis peccatum est, virtus vero peccati, lex. Deo autem gratias, qui nobis dedit victoriam per Dominum nostrum Jesum Christum. Ad hanc victoriam non pervenitur, nisi [Col. 0275D] certando: quoniam non oportet coronari, nisi qui legitime certaverit.

XII. Hujus unitatis pars, quae adhuc peregrinatur in terra, habet adversantes contra quos incessanter confligat: quia omnes qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patiuntur. Sunt in primis diabolus et angeli ejus hostes nostri, contra quos armari nos vult Apostolus, dicens: Induite vos armatura Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli: quia non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes, et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae, in coelestibus. Propterea accipite armaturam Dei, ut possitis resistere in die [Col. 0276A] malo, et in omnibus perfecti stare. State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti lorica justitiae, et calceati pedes in praeparationem Evangelii pacis; in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere; et galeam salutis assumite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei, per omnem orationem, et obsecrationem, orantes omni tempore in spiritu. Sunt etiam homines publice persequentes, de quibus ipse Dominus loquitur: Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Cavete autem ab hominibus. Tradent enim vos in conciliis, et in synagogis suis flagellabunt vos; et ad praesides et ad reges deducemini propter me, in testimonium illis et gentibus. Sunt quoque [Col. 0276B] alii persecutores qui persequuntur inimicitiis, odiis, detractionibus, accusationibus, damnis, rixis et diversis asperitatibus: contra quos non armis pugnandum est, sed patientia et tolerantia; sicut Apostolus docet nos patientes esse debere ad omnes: et Dominus jubet non resistere malo. Sed si quis te percusserit in dextera maxilla tua, praebe illi et alteram. Et iterum: Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, et orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est. Et iterum: Si dimiseritis enim hominibus peccata eorum, dimittet vobis Pater vester coelestis delicta vestra. Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet peccata vestra. Sunt etiam inimici fidei, et quibus Apostolus loquitur: Quia in [Col. 0276C] novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium. Contra quos pugnandum est non armis corporalibus, sed spiritualibus, exemplis videlicet, Scripturarum auctoritate, ratiociniis fidei et veritatis. Sunt etiam inimici quotidiani, quos nec loco nec tempore possumus declinare: quos Apostolus enumerat, dicens: Desideria carnis non perficiatis. Caro enim concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem. Haec enim sibi invicem adversantur, ut non quaecunque vultis, illa faciatis. Quod si spiritu ducimini, non estis sub lege. Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, [Col. 0276D] dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia: quae praedico vobis, sicut praedixi: quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur. Contra quos pugnandum est, non solum ratione, sed et labore, abstinentia, continentia, vigiliis; sicut Apostolus suo nos exemplo informat, dicens: Castigo corpus meum et servituti subjicio; ne forte aliis praedicans, ipse reprobus efficiar. Unde et discipulum instruens, et de se jam securus, juxta finem vitae suae, ita gloriatur, dicens: Tu vero vigila, in omnibus labora, opus fac evangelistae, ministerium tuum imple. Ego enim jam delibor, et tempus resolutionis meae instat. Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. In [Col. 0277A] reliquo, reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa dic justus judex; non solum autem mihi, sed et omnibus qui diligunt adventum ejus.

XIII. Inter haec omnia caveat fidelis, ne omnino vel in modico in propriis viribus praesumat, sed de Dei adjutorio, ut ad finem bonorum pervenire, vel in bono possit opere perdurare: quia Dominus ait: Sine me nihil potestis facere. Et Apostolus: Deus est qui operatur in vobis et velle et perficere pro bona voluntate. Et iterum: Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis. Et iterum: Non quod idonei simus cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Et Dominus: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit [Col. 0277B] eum. Multa Deus facit in homine bona, quae non facit homo; nulla vero facit homo bona, quae non Deus praestet ut faciat homo. Suam namque voluntatem homines faciunt, non Dei, quando id agunt quod Deo displicet. Quando autem ita faciunt quod volunt, ut divinae serviant voluntati; quamvis volentes agant quod agunt, illius tamen voluntas est a quo et praeparatur et jubetur quod volunt. Tales nos amat Deus, quales futuri sumus ipsius dono, non quales sumus nostro merito. Sua bona Deus praevidet, praescit, adjuvat, et remunerat in nobis. Nemo bonus nisi solus Deus, qui non est alterius bono bonus. Homines autem, non proprio, sed Dei bono, sunt boni; qui est fons et origo bonitatis; imo qui est bonitas: a quo omne bonum, et sine quo nihil [Col. 0277C] boni.

XIV. Haec est fides et spes catholicae Ecclesiae, quae est columna et firmamentum veritatis, in lege et prophetis, psalmis et hymnis praedicata, per apostolos evangelizata, per martyres testificata, per doctores exposita. Quidquid huic fidei contrarium invenitur, et quaeque dissona et discrepantia, inepta sunt, et profana, atque inaniloquia, quae multum proficiunt ad impietatem, ac per hoc doctrina daemoniorum et antichristorum, de quibus Apostolus ait: Filioli, novissima hora est; et sicut audistis quia Antichristus venit, nunc Antichristi multi facti sunt. De quibus alius apostolus: Hi sunt murmuratores, querulosi, secundum desideria sua ambulantes, et os illorum loquitur superbiam, quorum [Col. 0277D] omnium caput est Antichristus. De quo Apostolus: Rogamus vos autem, fratres, per adventum Domini nostri Jesu Christi et nostrae congregationis in ipsum, ut non cito moveamini a vestro sensu, neque terreamini, neque per spiritum, neque per sermonem, neque per epistolam tanquam per nos missam, quasi instet dies Domini. Ne quis vos seducat illo modo. Quoniam nisi venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis, qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus. Non retinetis quod cum adhuc essem apud vos, haec dicebam vobis? Et nunc quid detineat scitis, ut reveletur in suo tempore. [Col. 0278A] Nam mysterium jam operatur iniquitatis: tantum ut qui tenet nunc teneat, donec de medio fiat. Et tunc revelabitur ille iniquus, quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui eum; cujus est adventus secundum operationem Satanae, in omni virtute, et signis, et prodigiis mendacibus, et in omni seductione iniquitatis, his qui pereunt, eo quod charitatem veritatis non receperunt ut salvi fierent. Ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio, et judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati. De hoc tempore et Dominus in Evangelio ait: Erit tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi usque modo, neque fiet. Et nisi breviati fuissent dies illi, non fieret salva omnis caro; sed [Col. 0278B] propter electos breviabuntur dies illi. Tunc si quis vobis dixerit: Ecce hic Christus, aut illic, nolite credere. Surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae; et dabunt signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi. Ecce praedixi vobis. De antichristo et Daniel propheta sic dicit: Sermones contra Excelsum loquetur, et sanctos Altissimi conteret, et putabit quod possit mutare tempora et leges, et tradentur in manu ejus usque ad tempus, et tempora, et dimidium temporis. Et judicium sedebit, ut auferatur potentia, et conteratur, et dispereat usque in finem. Regnum autem, et potestas, et magnitudo regni, quae est subter omne coelum, detur populo sanctorum Altissimi, cujus regnum sempiternum est. Et iterum: De uno autem ex eis egressum est cornu [Col. 0278C] unum modicum; et factum est grande contra meridiem, et contra orientem, et contra fortitudinem; et magnificatum est usque ad fortitudinem coeli; et dejecit de fortitudine, et de stellis, et conculcavit eas. Et usque ad principem fortitudinis magnificatum est, et ab eo tulit juge sacrificium, et dejecit locum sanctificationis ejus. Robur autem datum est contra juge sacrificium propter peccata; et prosternetur veritas in terra, et faciet, et prosperabitur. Et iterum : Et post regnum eorum, cum creverint iniquitates, consurget rex impudens facie, et intelligens propositiones; et roborabitur fortitudo ejus, sed non in viribus suis; et supra quam credi potest, universa vastabit, et prosperabitur, et faciet. Et interficiet robustos, et populum sanctorum, secundum voluntatem suam: et dirigetur [Col. 0278D] dolus in manu ejus, et cor suum magnificabit, et in copia rerum omnium occidet plurimos, et contra principem principum consurget, et sine manu conteretur. Et iterum: Et faciet juxta voluntatem suam rex, et elevabitur, et magnificabitur adversum omnem Deum; et adversum Deum deorum loquetur magnifica, et dirigetur, donec compleatur iracundia: perpetrata quippe est definitio. Et Deum patrum suorum non reputabit, et erit in concupiscentiis feminarum, nec quemquam deorum curabit, quia adversum universa consurget. In libro Apocalypsi: Et vidi de mari bestiam ascendentem, habentem cornua septem, ex capita decem, et super cornu ejus decem diademata; et super capita ejus nomen blasphemiae. Et bestia [Col. 0279A] quam vidi, similis erat pardo, et pedes ejus similes ursi, et os ejus sicut os leonis. Et dedit illi draco virtutem suam et potestatem magnam. Et vidi unum de capitibus suis quasi occisum in mortem, et plaga mortis ejus curata est. Et admirata est universa terra post bestiam. Et adoraverunt draconem qui dedit potestatem bestiae; et adoraverunt bestiam, dicentes: Quis similis bestiae? et quis poterit pugnare cum ea? Et datum est ei os loquens magna, et blasphemiam, et data est illi potestas facere menses quadraginta duos. Et aperuit os suum in blasphemias, ad Deum blasphemare nomen ejus, et tabernaculum ejus, et eos qui in coelo habitant. Et datum est ei bellum facere cum sanctis, et vincere illos. Et iterum: Et vidi aliam bestiam ascendentem de terra; et habebat cornua duo [Col. 0279B] similia agni, et loquebatur sicut draco. Et potestatem prioris bestiae omnem faciebat in conspectu ejus; et fecit terram et inhabitantes in ea adorare bestiam primam, cujus curata est plaga mortis. Et fecit signa magna, ut etiam ignem faceret de coelo descendere in terram in conspectu hominum. Et seduxit habitantes terram, propter signa, quae data sunt illi facere in conspectu bestiae. Et iterum: Ego tibi dicam sacramentum mulieris, et bestiae quae portat eam, quae habet capita septem, et cornua decem. Bestia quam vidisti fuit, et non est, et ascensura est de abysso, et in interitum ibit; et mirabuntur inhabitantes terram (quorum non sunt scripta nomina in libro vitae a constitutione mundi), videntes quae erat, et non est. Et hic est sensus, qui habet sapientiam. Septem capita, [Col. 0279C] septem montes sunt, super quos mulier sedet, et reges septem sunt. Quinque ceciderunt, unus est, alius nondum venit; et cum venerit, oportet illum breve tempus manere. Et bestia quae erat et non est, ipsa octava est, et de septem est, et in interitum vadit. Et decem cornua quae vidisti, decem reges sunt, qui regnum nondum acceperunt, sed potestatem tanquam reges una hora accipiunt post bestiam. Hi consilium unum habent et virtutem, et potestatem suam bestiae tradent. Hi cum Agno pugnabunt, et Agnus vincet illos: quoniam Dominus dominorum est, et Rex regum, et qui cum illo sunt vocati, electi et fideles. Et iterum: Et vidi bestiam, et reges terrae, et exercitus eorum congregatos ad faciendum praelium cum illo qui sedebat in equo, et cum exercitu ejus. Et apprehensa est [Col. 0279D] bestia, et cum ipso pseudopropheta qui fecit signa coram ipso, quibus seduxit eos qui acceperunt characterem bestiae, et qui adorant imaginem ejus. Vivi missi sunt hi duo in stagnum ignis ardentis sulphuris, et caeteri occisi sunt in gladio sedentis super equum, qui procedit de ore ipsius. Et iterum: Et cum consummati fuerint mille anni, solvetur Satanas de carcere suo, et exiet, et seducet gentes quae sunt super angulos terrae Gog et Magog, et congregabit eos in praelium, quorum numerus est sicut arena maris. Et ascenderunt super altitudinem terrae; et circumierunt castra sanctorum, et civitatem dilectam. Et descendit ignis a Deo de coelo, et devoravit illos; et diabolus qui seducebat eos, missus est in stagnum [Col. 0280A] ignis et sulphuris, ubi bestia et pseudoprophetae cruciabuntur die ac nocte in saecula saeculorum.

XV. Tres hic dicuntur, diabolus videlicet, et bestia, quae est Antichristus, et pseudopropheta, quae omnem potentiam Antichristi ostensura est in signis et prodigiis mendacibus. Et duae bestiae, operante diabolo, eminentiores sunt in universo corpore perditorum. Et diabolus quidem est inventor et causa omnis mali, tanquam hominibus mortaliter viventibus invisibilis. Est et homicida est ab initio. Universa mala quae operatus est, maxime per homines exercuit et exercet. Illum autem primum malum quod in deceptione primorum hominum perpetratus est, per serpentem fecit; quia nec erat homo, per quem primi homines deciperentur. Per serpentem [Col. 0280B] locutus Evae, per Evam Adae. Deinde per Cain occidit Abel. Et deinceps pullularunt omnia mala, et creverunt iniquitates, et crescunt adhuc, donec perveniant ad summum mali; quando Deo permittente et ordinante assumpturus est sibi diabolus vas aptissimum, hominem videlicet illum damnatum et perditum, caputque perditorum; qui in tantam excrescet malitiam, ut homo omnium pessimus ostentare se possit, et audiat tanquam fit Deus, et contra universa consurgat, et extollat se ac jactet super omne quod dicitur Deus et quod colitur: ita ut de illo jam dictum sit a Domino: Non est super terram potestas quae comparetur ei qui factus est ut nullum timeret. Omne sublime videt. Ipse est rex super universos filios superbiae. Ut sciamus de illo dictum esse, [Col. 0280C] superius ostenditur, ubi dicitur: Cum apprehenderit eum gladius, subsistere non poterit, neque hasta, neque thorax.

XVI. Quod autem unum corpus sit omnium perditorum, cujus isdem Antichristus caput sit, superius ostenditur, ubi dictum est: Membra cohaerentia sibi carnium ejus. Et iterum: Corpus illius quasi scuta fusilia; compactum squamis se prementibus. Una uni conjungitur, et ne spiraculum quidem incedit per eas: alteri una adhaerebit, et tenentes se nequaquam separabuntur. De quo corpore et capite ejus, id est, diabolo, vel Antichristo, et per Ezechielem prophetam dicitur: Ecce ego ad te Pharao rex Aegypti, draco magne, qui cubas in medio fluminum tuorum, et dicis: Meus est fluvius, et ego feci memetipsum. Et ponam [Col. 0280D] fraenum in maxillis tuis, et agglutinabo pisces fluminum tuorum squamis tuis; et extraham te de medio fluminum tuorum, et universi pisces tui squamis tuis adhaerebunt, et projiciam te in desertum, et omnes pisces fluminis tui. De cujus potentia et in psalmo, secundum Hebraicam tamen translationem, dicitur: «Impius secundum altitudinem furoris sui non requiret, nec est Deus in omnibus cogitationibus ejus. Parturiunt viae ejus in omni tempore. Longe sunt judicia tua a facie ejus. Omnes inimicos suos despicit. Loquitur in corde suo. Non movebor de generatione in generationem, ero sine malo. Maledictione os ejus plenum est, et dolis, et avaritia; sub lingua ejus dolus et iniquitas. Sed et insidiatur [Col. 0281A] juxta vestibula in absconditis, ut interficiat innocentem. Oculi ejus robustos circumspiciunt; insidiatur in abscondito, quasi leo in cubili. Insidiatur ut rapiat pauperem, dum attraxerit eum ad rete suum, et confractum subjicit, et irruet viribus suis valenter.»

XVII. Hoc corpus diaboli atque Antichristi, quale in praesenti sit, et quid illi in futuro maneat, demonstratur in alio psalmo, ubi dicitur: Quid gloriaris in malitia qui potens es iniquitate? et caetera. De hoc corpore perditorum loquitur et liber qui inscribitur Sapientiae, qualiter in fine temporum oppressum aeternis miseriis gerat seram et infructuosam poenitentiam, dicens: Tunc stabunt justi in magna constantia, et caetera quae subsequuntur. Ergo erravimus a [Col. 0281B] via veritatis, et justitiae lumen non luxit nobis, et sol intelligentiae non ortus est nobis. Lassati sumus in via iniquitatis et perditionis; et ambulavimus vias difficiles, viam autem Domini ignoravimus. Quid nobis profuit superbia, aut quid divitiarum jactantia contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra, et tanquam nuntius percurrens, et tanquam navis quae pertransiit fluctuantem aquam. Quod autem ex angelis et hominibus perditis unum corpus sit, uno cruciatui deputatum, Dominus ostendit in Evangelio, ubi ait se dicturum in judicio: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus. De hoc cruciatu malignorum angelorum et hominum Isaia propheta in fine libri sui ait: Egredientur (haud dubium quin sancti) et videbunt [Col. 0281C] cadavera virorum qui praevaricati sunt in me. Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur, et erunt usque ad satietatem visionis omni carni. Haec poena et locus poenarum nominatur in Evangelio tenebrae exteriores, ubi jactatur servus ille qui non arguitur de fraude, sed de inutilitate, quia acceptum talentum negotiando multiplicare noluit; et alter, qui ad nuptias vestitus veste nuptiali non interfuit, ligatis manibus et pedibus projicitur. Ipse locus frequenter in Scripturis nominatur infernus; sicut est illud in Parabolis: Semita vitae super eruditum, ut declines de inferno novissimo: et Ezechias rex justus Domino ait: Non infernus confitebitur tibi, neque mors laudabit te. Et in psalmo: In inferno autem quis confitebitur tibi? Et iterum: Non [Col. 0281D] mortui laudabunt te, Domine, neque omnes qui descendunt in infernum. Et beatus Job: In profundissimum, ait, infernum descendunt omnia mea. Nominatur et aliis nominibus, sicut isdem beatus Job iterum ait Domino: Dimitte ergo me ut plangam paululum antequam vadam, et non revertar ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine; terram miseriae et tenebrarum, ubi umbra mortis, et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat. Quid enim terrae tenebrosae nomine nisi terra tartari clausa signatur? Nec immerito infernus terra dicitur: quia quicunque [Col. 0282A] ab eo capti fuerint, stabiliter tenentur. Ergo qui a conspectu districti judicis expulsus tenetur, miseriae et tenebrarum terra cohibetur: quia foris dolor cruciat quos divisos a vero lumine intus caecitas obscurat: transactorum illa ultrix flamma vitiorum concremationem et lumen non habet.

XVIII. Sciendum tamen quia sicut in domo Patris mansiones multae sunt pro diversitate virtutis; sic damnatos diverso supplicio, gehennae ignibus subicit disparilitas criminis: quae scilicet gehenna, quamvis cunctis una sit, non tamen cunctos una eademque qualitate succendit: quae tamen supplicia in se demersos et ultra vires cruciant, et in eis vitae subsidium exstinguentes servant; ut sic vitam terminus puniat, quatenus semper sine termino cruciatus [Col. 0282B] vivat, quia et ad finem per tormenta properat, et sine fine deficiens durat. Fit ergo miseris ⁜ a mors sine morte, finis sine fine, defectus sine defectu, quia et mors vivit, et finis semper incipit, et deficere defectus nescit; quamvis illic ignis et ad consolationem non lucet, et tamen ut magis torqueat ad aliquid lucet. Nam sequaces quoque suos secum in tormento reprobi flamma illustrante visuri sunt, quorum amore deliquerunt: quatenus qui eorum vitam carnaliter contra praecepta Conditoris amaverant, ipsorum quoque eos interitus in augmento suae damnationis affligat. Hic locus suppliciorum dicitur et lacus, sed in quo non est aqua, sicut per Zachariam dicitur: Tu quoque in sanguine testamenti tui emisisti vinctos tuos de lacu in quo non est [Col. 0282C] aqua. Et per Ezechiam regem justum: Non exspectabunt, qui descendunt in lacum, veritatem tuam. Dicuntur novissima laci, et fundamenta laci, et novissima abyssi.

XIX. Vos ergo abluti aqua baptismatis, et honorati nomine Christiano, signoque salutis signati, pensate attente, et 'perpendite' diligenter, si habemus quod merito timeamus, si est quod omni sollicitudine mentis cavere debeamus; et inde cogitare nullatenus negligamus, sicut et sacer psalmus docet, dicens: Quoniam iniquitatem meam annuntiabo, et cogitabo pro peccato meo. Et iterum: Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper: et non solum mentes nostras cogitando, [Col. 0282D] sed et linguas nostras loquendo, ibi occupemus. Caetera pericula temporalia quanto minora sunt, tanto minus nos sollicitent. Ista autem quanto majora sunt, tanto magis nos conturbent et contristent, et profundis doloribus, suspiriis atque gemitibus compungant; ut fiat nobis quod scriptum est: Confige, Domine, timore tuo carnes meas: a judiciis enim tuis timui. Pensate fideliter quod beatus Job de se fatetur, dicens. Semper enim quasi tumentes super me fluctus timui Deum, et pondus ejus ferre non potui. Si ille qui sic timebat, potuit unquam vanis cogitationibus occupare mentem, aut otiosis verbis [Col. 0283A] linguam; circumferte oculos mentis vestrae per vicinas regiones, et considerate mortales nostris temporibus. Ad quid eos videtis vacare? quid cogitare, loqui et facere? quanti sunt qui conentur agere quod Apostolus praecipit, dicens: Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat; sed si quis bonus est ad aedificationem fidei, ut det gratiam audientibus. Et iterum: Verbum Christi habitet in vobis abundanter, in omni sapientia, docentes et commonentes vosmetipsos psalmis, hymnis, canticis spiritalibus, in gratia cantantes in cordibus vestris Deo. Omne quodcunque facitis in verbo aut in opere, omnia in nomine Domini Jesu, gratias agentes Deo et Patri per ipsum. Et iterum: Quid ergo est, fratres? Cum convenitis, unusquisque vestrum psalmum habet, doctrinam habet, [Col. 0283B] apocalypsim habet, linguam habet, interpretationem habet; omnia ad aedificationem fiant. Et iterum: Sive ergo manducatis, sive bibitis, sive aliud aliquid facitis, omnia in gloria Dei facite. Vere omnino, sicut Dominus ait: Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona. Sicut ego verissimum est quia qui thesaurum bonitatis habet in corde, non potest aliter nisi ut bona cogitet et loquatur; ita qui inania et inutilia loquitur, demonstrat se inanem et vacuum esse a gratia spiritali. Nam si non esset, curreret; et procul dubio se audientes aedificaret in fide et gratiarum actione ad gloriam Dei.

XX. Ecce audistis nunc et bona, quae ex toto corde amare et desiderare debeatis; audistis et mala, quae ex tota virtute et omni conamine fugere debeatis. [Col. 0283C] Propter quod pensate quem locum habere possit inter utrumque periturarum rerum amor, et transitorii damni et periculi timor. Sciendum omnino quia sicut amare illicita aut immoderata bona temporalia, peccatum est; ita timere inordinate, peccatum omnino est; et tam grande peccatum, ut inter caetera peccata annumeretur, et a regno coelorum excludat, et aeternis poenis addicat, sicut in Apocalypsi legitur: Timidis autem, et incredulis, et exsecratis, et homicidis, et fornicatoribus, et veneficis, et idololatris, et omnibus mendacibus, pars illorum erit in stagno ardente igne et sulphure, quod est mors secunda. Beatus quoque Petrus apostolus non solum docet non timendum persecutores, sed nec laesionem putare quidquid mali persecutores inferre possunt, duo [Col. 0283D] conjungens testimonia psalmi et prophetae Isaiae, dicens: Oculi Dei sunt super justos, et aures ejus ad preces eorum. Vultus autem Domini super facientes mala. Et, Quis est qui vobis noceat, si boni aemulatores fueritis? Hoc ipsum et per prophetam Dominus praecepit, dicens: Nolite timere opprobria hominum, et blasphemias eorum ne metuatis. Sicut enim vestimentum, sic comedet eos vermis; et sicut lanam, sic devorabit eos tinea. Salus autem mea in sempiternum erit. Similiter et per semetipsum in Evangelio jubet: Nolite timere, inquiens, eos qui corpus occidunt, et post haec non habent amplius quid faciant.

XXI. Non timere autem corporis persecutores [Col. 0284A] magnum Dei esse munus Dominus ostendit, cum loquitur ad Jeremiam, dicens: Tu ergo accinge lumbos tuos; et surge, et loquere ad eos omnia quae ego praecipio tibi. Ne formides a facie eorum: nec enim timere te faciam vultum eorum. Ego quippe dedi te hodie in civitatem munitam, et in columnam ferream, et in murum aeneum, super omnem terram. Similiter et ad Ezechielem: Ecce dedi, ait, faciem tuam valentiorem faciebus eorum, et frontem tuam duriorem frontibus eorum, ut adamantem, et ut silicem, dedi faciem tuam. Ne timeas eos, neque metuas a facie eorum; quia domus exasperans est. Et quia timere inimicum, qui solum corporale damnum inferre potest, grave crimen est; idcirco instruit nos psalmus ita orandum: Exaudi, Deus, orationem meam, cum deprecor: [Col. 0284B] a timore inimici eripe animam meam. Quasi dicat: A timore inimici libera me, et subde timori tuo. Tale est quod in alio psalmo dicitur: Quoniam multi bellantes adversum me, ab altitudine diei timebo, ego vero in te sperabo. Quod sic accipiendum est, quasi diceret: Multi quidem pugnant contra me. Ego autem auxilio gratiae tuae firmatus, sperans in te, non multitudinem eorum, sed tuum excelsum timebo lumen. Illi ergo qui bellantur adversum me, non possunt penetrare altitudinem diei, cujus apostoli duodecim sunt ore [ F., horae] fulgentes.

XXII. Qui autem veraciter in Domino confidunt, securi se dicunt in Deo: Laudabo sermones meos, in Deo speravi. Non timebo quid faciat mihi caro. Et iterum: Dominus mihi adjutor, non timebo quid [Col. 0284C] faciat mihi homo. Quis enim accusabit adversus electos Dei, ut ait Apostolus? Et iterum: Quis nos separabit a charitate Christi? Tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius (sicut scriptum est: Quia pro te mortificamur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis)? sed in his omnibus superamus, propter eum qui dilexit nos. Perfecte itaque Christiani non solum non timent tribulationes, verum etiam gloriantur in tribulationibus; scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus eorum per Spiritum sanctum, qui datus est eis; et omne gaudium existimant, cum in tentationes varias incidunt: absque ulla ambiguitate [Col. 0284D] noverunt se tribulationibus et angustiis conflari, examinari et purgari, sicut aurum et argentum in fornace ignis, non sicut paleas, aut foenum. Quia ad hoc illis ignem tribulationis adhibet Pater coelestis, ut sordes abluat, non ut in cinerem convertat. Sanctorum itaque vox est in psalmo dicentium: Quoniam probasti nos, Deus, igne nos examinasti, sicut examinatur argentum. Induxisti nos in laqueum, posuisti tribulationes in dorso nostro, imposuisti homines super capita nostra. Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrigerium. Haec omnia patiuntur variis persecutionibus. Tolerant plerumque superiores, quasi super capita impositos, quos noverunt esse pejores. Tolerant autem, non solum tribulationes, [Col. 0285A] sed et tentationes, quasi ignem et aquam, per adversa scilicet et prospera. Cavent omnino ne eos aut ignis exurat, aut aqua corrumpat. Transeuntes autem per ignem et aquam, hoc est, per prospera et adversa, educuntur in refrigerium; ubi jam nullum timent inimicum, nullam sustinent molestiam, quia perpetuum refrigerium et perpetua quies perseverat.

XXIII. Ut autem ad hoc perveniant, quid agendum est omnibus fidelibus inter tot mala et transitura et mansura, toleranda et fugienda, nisi quod Dominus et Redemptor noster, liberator, et moderator, cum de ultimis tribulationibus instrueret discipulos, praecepit, dicens: Vigilate itaque omni tempore orantes, ut digni habeamini fugere ista omnia [Col. 0285B] quae futura sunt, et stare ante Filium hominis. Similiter et cum de sua jam instanti passione eos moneret, dicit: Orate ne intretis in tentationem. Nam et antea interrogatus a Pharisaeis quando venit regnum Dei, cum respondisset, subjunxit, dicens: Quoniam oportet semper orare, et non deficere: ostendens hoc per parabolam de judice duro, et vidua interpellante importune. Nam et in alio loco, cum per parabolam diceret quemdam importune rogantem impetrasse commodo dari sibi panes a quodam, subjecit, dicens: Et ego vobis dico, Petite, et dabitur vobis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis. Omnis enim qui petit accipit, et qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur. Et post paululum: Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris; quanto [Col. 0285C] magis Pater vester de coelo dabit spiritum bonum petentibus se?

XXIV. De qua re, id est assiduitate vel potius importunitate orationum, quam solliciti et intenti esse debeant fideles, plena est omnis sacra Scriptura Novi et Veteris Testamenti exemplis et praeceptis, in quibus (quod incomprehensibile est hominibus) aliqua quae omnipotens Deus promisit futura, sic distulit, ut orationibus obtinerentur. Unde et Petro apostolo detento ab Herode, et in carcere truso, oratio ab Ecclesia fiebat sine intermissione ad Deum. Et Paulus exhortatur auditores suos, dicens: Orantes omni tempore in spiritu, et in ipso vigilantes in omni instantia et obsecratione, pro omnibus sanctis, et pro me, ut detur mihi sermo in apertione oris mei [Col. 0285D] cum fiducia, notum facere mysterium Evangelii, pro quo legatione fungor in catena ista, ita ut in ipso audeam prout oportet me loqui. Et in alio loco similiter: Orationi instate, ait, vigilantes in ea gratiarum actione; orantes simul et pro nobis, ut Deus aperiat nobis ostium sermonis ad loquendum mysterium Christi (propter quod etiam vinctus sum) ut manifestem illud, ita ut oportet me loqui.

XXV. Quod autem non tantum pro se unusquisque, aut pro sanctis, debeat sollicitus esse in oratione, sed et pro omnibus hominibus, idem beatus Paulus sic ostendit, praecipiens: Obsecro igitur primo omnium fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus, [Col. 0286A] et omnibus qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam vitam agamus, in omni pietate et castitate. Quod vero non solum in omni tempore, sed et in omni loco, hoc fieri debeat, ostendit, post pauca subjungens: Volo ergo viros orare omni loco, levantes puras manus sine ira et disceptatione. Similiter et mulieres in habitu ornato, cum verecundia et sobrietate.

XXVI. Sciendum ante omnia quia oratio sicut esse debet sine ira et disceptatione, ita et sine haesitatione, cum tota fiducia et fide. Quod in multis quidem locis ostenditur; sed praecipue in illo, ubi Petrus Domino dicit: Rabbi, ecce ficus, cui maledixisti, aruit. Et respondens Jesus, ait illis: Habete fidem Dei. Amen dico vobis, quia quicunque dixerit [Col. 0286B] huic monti: Tolle te et mitte te in mare, et non haesitaverit in corde suo, sed crediderit quia quodcunque dixerit fiat, fiet ei. Propterea dico vobis, omnia quaecunque orantes petieritis, credite quia accipietis, et venient vobis. Hoc modo orandum et beatus Jacobus apostolus admonet, dicens: Siquis sapientiam postulet a Deo qui dat omnibus affluenter, et non improperat, ei dabitur. Postulet autem in fide nihil haesitans. Qui enim haesitat, similis est tempestati maris, quae a vento movetur, et circumfertur. Non ergo aestimet ille homo quod accipiat aliquid a Domino. Vir duplex animo, inconstans est in omnibus viis suis. Tantam fidem et fiduciam praestat magna multitudo dulcedinis Dei, cui in alio psalmo dicitur: Quia, tu Domine, suavis et mitis, et multae misericordiae omnibus [Col. 0286C] invocantibus te. Et nobis per prophetam dicitur: Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes, dimitte eos qui confracti sunt liberos, et omne onus disrumpe. Frange esurienti panem tuum, et egenos vagosque induc in domum tuam. Tunc erumpet quasi mane lumen tuum, et sanitas tua citius orietur, et anteibit faciem tuam justitia tua, et gloria Domini colliget te. Tunc invocabis, et Dominus exaudiet te; clamabis, et dicet: Ecce adsum. In quibus versibus aperte demonstrat quod qui pie audit Dominum, misericorditer auditur a Domino. Sed hos propheticos versus alia translatio sic inchoat: Dissolve obligationes violentarum cautionum, dimitte fractos in remissionem, et omnem scripturam iniquam conscinde, et in fine, adhuc loquente te, dicet, Ecce adsum. [Col. 0286D] Quod valde necesse est, ut praedicetur, audiatur et impleatur.

XXVII. Hanc multitudinem dulcedinis suae omnipotens et misericors Dominus per Ezechielem prophetam annuntiat clementer, et dicit: Convertimini et agite poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Projicite a vobis omnes praevaricationes vestras quibus praevaricati estis et facite vobis cor novum et spiritum novum. Et quare moriemini, domus Israel? Quia nolo mortem morientis, dicit Dominus. Revertimini, et vivite. Sic et per Isaiam ostenditur, cum dicit: Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur ejus, et ad Deum [Col. 0287A] nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum. Hanc suavitatem misericordiae suae Dominus nobis offert per eumdem prophetam, dicens: Memento horum Jacob et Israel, quoniam servus meus es tu. Formavi te, servus meus es tu, Israel, non oblivisceris mei: delevi ut nubem iniquitates tuas, et quasi nebulam peccata tua: revertere ad me, quoniam redemi te. Et iterum: Ego sum, ego sum ipse, qui deleo iniquitates tuas propter me, et peccatorum tuorum non recordabor.

XXVIII. Qui autem has dulcissimas vocationes Dei neglexerint in praesenti tempore, dum inveniri potest, et dum prope est, et venerit tempus jam non operandi, sed recipiendi unumquemque secundum opera sua, audiens amaras improperationes: [Col. 0287B] Vocavi, et renuistis; extendi manus meas, et non fuit [Col. 0288A] qui aspiceret. Despexistis omne consilium meum, et increpationes meas neglexistis. Ego quoque in interitu vestro ridebo. Tunc erit eis illa infructuosa conversio, de qua Dominus per prophetam loquitur omnibus dicens: Convertimini, et videbitis quid sit inter justum et impium, et inter servientem Deo et non servientem ei. Ecce enim dies veniet succensa quasi caminus; et erunt omnes superbi, et omnes facientes impietatem, stipula: et inflammabit eos dies veniens, dicit Dominus exercituum, quae non relinquet eis radicem et germen. Et orietur vobis timentibus nomen meum sol justitiae, et sanitas in pennis ejus, et egrediemini, et salietis sicut vituli de armento, et calcabitis impios, cum fuerit cinis sub planta pedum vestrorum in die qua ego facio, dicit Dominus [Col. 0288B] exercituum.

Flebilis epistola de divisione imperii

Agobardus Lugdunensis

I. Domino gloriosissimo Ludovico imperatori Agobardus servulus.

Cum unusquisque fidelis omni fideli fidei sinceritatem debeat, dubium non est quod praecipue fideli praelato, cui res publica ad gubernandum commissa est, fides servanda sit ab omnibus, qui divinae dispositioni fideliter subjecti sunt, sicut Apostolus docet: [Col. 0287C] Omnis, inquiens, anima potestatibus sublimioribus subdita sit: quanquam circa nullum infideliter agendum sit. Propter quod et alius apostolus dicit: Subditi estote omni humanae creaturae propter Deum: et docemur orare pro omnibus hominibus, pro regibus et his qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam vitam agamus in omni pietate. Et in alio loco dicitur: Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam.

II. Cum autem haec ita sint, et omnes vobis fideles esse debeant, quomodo quisquam fidelis vobis esse poterit, si videns aut intelligens vestrum periculum, non se ingerit quantum potest, ut vobis indicet et cognitum faciat, si tamen locus aut facultas [Col. 0287D] penitus illi non denegatur? Testor omnipotentem Deum, qui scrutator est cordium et renum, quia nulla alia exstat causa, pro qua haec scribere praesumo, nisi quia doleo, quantum dicere non possum, de periculis quae vobis imminere videntur, et maxime animae. Nam quanto excellentior substantia est anima corpore, tanto excellentiori sollicitudine curam animae gerere debemus, quam corporis; ita Domino docente in Evangeliis, sicut ipsi [Col. 0288C] optime nostis.

III. ⁜ b Anno itaque praesenti, in attritione et commotione, agitatione et afflictione terrae et habitantium in ea quanta mala increbuerint, nemo hominum est qui enumerare possit, nulla exigente causa, nulla compellente necessitate ut ita fieri oporteret certamina quae tenemus: quia si voluissetis, tranquillam et quietam vitam ageretis cum filiis vestris, non minus quam ⁜ c pater vester, et avus. Adsit omnipotens et misericors Deus, qui habitator est pectoris vestri, adsit etiam patientia vestra, qua caeteros homines praecellitis, ut haec quae suggero, tranquille audire et perpendere dignemini.

IV. In illo tempore, quando filium vestrum ⁜ d participem [Col. 0288D] nominis vestri facere curastis, ita in publicum vestrum interrogando hoc inchoastis, dicentes: [Col. 0289A] Quod ad stabilimentum regni pertinet, et ad robur regiminis, debet homo differre, an non? Cumque omnes respondissent quod utile et necessarium est, non esse differendum, sed potius accelerandum; statim vos, quod cum paucissimis tractaveratis, omnibus aperuistis; et dixistis vos velle propter fragilitatem vitae, cui incerta est mors, ut dum valeretis, nomen imperatoris uni ex tribus filiis vestris imponeretis, in quo voluntatem Dei quoquomodo cognoscere potuissetis. Propter quam cognoscendam injunxistis ut facerent omnes jejunium triduanum, offerrent sacerdotes sacrificia omnipotenti Deo, qui suavis et mitis et multae misericordiae est omnibus invocantibus se; fieret quoque ab omnibus eleemosyna per illud triduum solito largior, ut [Col. 0289B] omnipotens Deus, qui summa benignitate regit corda in se sperantium, infunderet in corde vestro voluntatem suam, et non sineret super alium inclinari voluntatem vestram, nisi super eum qui sibi placuisset. Itaque perfecistis omnia quae in tali re facienda erant, tali fide et spe, ut hoc a Deo vobis infusum et inspiratum nemo dubitaret. Caeteris filiis vestris ⁜ a designastis partes regni vestri; sed ut ⁜ b unum regnum esset, non tria, praetulistis eum illis quem participem nominis vestri fecistis; ac deinde gesta scribere mandastis, scripta signare, et roborare, et consortem nominis vestri factum, ⁜ c Romam misistis a summo pontifice gesta vestra probanda [Col. 0290A] et firmanda; ac deinde ⁜ d jurare omnes jussistis ut talem electionem et divisionem cuncti sequerentur ac servarent. Quod juramentum nemini visum est spernendum, aut superfluum, sed potius opportunum atque legitimum, eo quod ad pacem et concordiam pertinere videretur. In processu quoque temporis, quotiescunque aut quocunque imperiales litterae mitterentur, ⁜ e amborum imperatorum nomina continebant. Postea vero mutata voluntate, convulsa sunt statuta, et de litteris ⁜ f nomen omissum est, et in omnibus contraria attentata sunt; cum neque per seipsum Deus, neque per angelum, neque per prophetam vobis dixerit, Poenitet me ita constituisse, sicut de Saule dixit Samueli: adhuc quoque nescitis qualiter in secretis Dei consiliis definitum sit. [Col. 0290B] Et ecce, sine ulla ratione et consilio, quem cum Deo elegistis, sine Deo repudiatis, et cujus voluntatem in eligendo quaesitis, non exspectato exitu voluntatis ejus, rem probatam reprobatis. Non ignorat prudentia vestra, quod sequendus est Deus, non praecedendus. Nam qui praecedere vult, tentat quod non est ex fide, dicente ipso Domino: Non tentabis Dominum Deum tuum.

V. Oro, domine mi, adsit benignissima pietas vestra, ne aspernanter ista accipiatis; sed potius ingredimini sacrarium mentis vestrae cum Deo, et loquimini cum illo mediante fidei pietate; et invenietis vos dixisse Deo, non verbis, sed rebus: [Col. 0291A] Domine, rogavimus et deprecati sumus faciem respectus tui suppliciter, ut tua illuminatione et gubernatione eligeremus participem imperii: sed quia tecum bene non fecimus, sine te melius consilium invenimus. Absit, absit. Avertat Deus a vobis ut inspirationem Dei repudietis, et voluntatem nominum carnalia tantum sapientium statuatis, ut in errorem inducamini, et deducamini. Obsecro clementiam vestram, ut secundum a Deo vobis collatam prudentiam perpendatis quomodo beatus Jacobus Apostolus reprehendat eos qui propriis animorum motibus proponunt aliqua se facturos sine prospectu divinae permissionis, dicens: Ecce nunc qui dicitis: Hodie aut cras ibimus in illam civitatem, et faciemus quidem ibi annum, et mercabimur, et lucrum faciemus: qui ignoratis quid erit [Col. 0291B] in crastinum. Quae enim est vita vestra? Vapor est ad modicum parens, deinceps exterminabitur. Pro eo ut dicatis: Si Dominus voluerit, et, Si vixerimus, faciemus hoc, aut illud. Et cavete ab hominibus qui sequuntur spiritum suum, quia non omnium est fides.

VI. Cognovit Dominus qui sunt ejus; et quicunque ejus sumus, quantulacunque veritatis luce fruimur, et veritate illuminante sinceriter vos amamus, fideliter vestram sempiternam felicitatem exoptamus; et idcirco tanta mala, tanta scelera [Col. 0292A] isto anno ex hac occasione perpetrata dolemus, et timemus valde ne in vos furor Dei concitetur. Recordamur namque ardentissimae religionis vestrae, quam cognovimus semper in assiduitate orationum, in psalmis et hymnis et canticis spiritalibus cantantem et psallentem Deo in corde puro, in contritione cordis, in compunctione placidae mentis, in sollicitudine misericordiarum et omnium bonorum strenuitate. Et ideo, ut dictum est, timendum nobis videtur, ne tepeseat, ne frigescat, optandum vero ut fervescat et augeatur perseverando usque in finem, ut salus sempiterna sequatur.

VII. Et quia superius de legitimo et opportuno juramento mentio facta est, videtur mihi non celandum excellentiae vestrae, quod multa murmuratio est nunc inter homines propter contraria et diversa [Col. 0292B] juramenta, et non sola murmuratio, sed et tristitia, et detractio adversum vos: quod mihi usquequaque displicet: quorum murmuratio ad illud pertinere eis videtur quod beatus Hieronymus in expositione Jeremiae dicit in illo loco ubi propheta ait: Et jurabis: vivit Dominus, in veritate et in judicio et justitia. Ait ergo praedictus doctor: «Simulque animadvertendum, quod jusjurandum hos habeat comites, veritatem, judicium, atque justitiam. Si ista defuerint; nequaquam erit juramentum, sed perjurium.»

De comparatione regiminis ecclesiastici et politici

Agobardus Lugdunensis

I. Domno clementissimo et Christianissimo ac per hoc omni laude dignissimo imperatori Ludovico Agobardus.

Jubet vestra prudentissima solertia contra ⁜ b commotiones hujus temporis paratum esse utrumque ordinem, militarem videlicet, et ecclesiasticum; id est, et eos qui saeculari militiae, et illos qui sacris ministeriis inserviunt; et illos quidem ad certandum ferro, istos autem ad disceptandum verbo; ut similes similibus obsistere valeant. In qua re summopere sciendum est, quod in congressione armorum plus exspectanda est justitia superni regiminis, quam robur [Col. 0292C] brachiorum; in altercatione autem sermonum plus exspectanda est veritas, quam copia verborum. Propter quod orandum est ab omnibus tota intentione mentis, ut ille de quo vos dicitis, Dominus illuminatio mea et salus mea, quia illuminatio vestra est, illustret faciem suam super vos; et quia salus vestra est, salvum vos faciat in sua misericordia, ut huic orationi congruenter vos subjungatis: Domine non confundar, quoniam invocavi te.

II. Ego igitur servulus vester, cum cognovissem ex vestro sacro praecepto jussum mihi esse ad vestram praesentiam properare ita paratum, ut cum [Col. 0293A] caeteris ecclesiasticis viris contra injustos reprehensores justae reprehensionis oppositionem adhibere possem, visum mihi est ut in Dei et vestro servitio, de anteriorum Patrum actibus et sensibus haec verba, quae subterannexa sunt, gloriosissimae excellentiae vestrae mitterem; quatinus sancta religio vestra pie perpendere dignetur, ⁜ a cujus reverentiae debitores estis ad vestrum quotidianum profectum erga sedem apostolicam. Denique beatus ⁜ b Pelagius papa, cum quosdam redargueret episcopos, eo quod nomen ejus reticerent in actione sacri mysterii, id est, in solemniis [Col. 0294A] missarum, (in principio scilicet, ubi dicere solemus, in primis quas tibi offerimus pro Ecclesia tua sancta catholica, quam pacificare, custodire, adunare et regere digneris toto orbe terrarum, una ⁜ c cum famulo tuo papa nostro) ait ad eosdem episcopos: «Divisionem vestram a generali Ecclesia, quam tolerabiliter ferre non possum, vehementer stupeo. Cum enim beatissimus Augustinus, Dominicae sententiae memor, quae ⁜ d fundamentum Ecclesiae in apostolicis sedibus collocavit, in schismate esse dicat quicunque se a praesulum earumdem sedium [Col. 0295A] auctoritate vel communione suspenderit, nec aliam manifestet esse Ecclesiam, nisi quae in pontificalibus apostolicarum sedium est solidata radicibus; quomodo vos ab universi orbis communione separatos esse non creditis, si mei inter sacra mysteria secundum consuetudinem nominis memoriam reticetis, in quo, licet indigno, apostolicae sedis per successionem episcopatus praesenti tempore videtis consistere firmitatem.»

III. Beatissimus quoque Leo papa ad universos Viennensis provinciae episcopos de auctoritate et privilegio apostolicae sedis ita scribit: «Divinae cultum religionis, quem in omnes gentes, omnesque nationes, Dei voluit gratia coruscare, ita Dominus noster Jesus Christus humani generis salvator instituit, [Col. 0295B] ut veritas quae antea legis et prophetarum praeconio continebatur, per apostolicam tubam in salutem universitatis exiret, sicut scriptum est: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Sed hujus muneris sacramentum ita Dominus ad omnium apostolorum officium pertinere voluit, ut in beatissimo Petro, apostolorum omnium summo, principaliter collocaret, ut ab ipso, quasi quodam capite, dona sua velut in corpus omne diffunderet, ut exsortem se mysterii intelligeret esse divini, qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere. Hunc enim in consortium individuae unitatis assumptum, id quod ipse erat, voluit nominari, dicendo: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; ut aeterni templi aedificatio mirabili munere [Col. 0295C] gratiae Dei in Petri soliditate consisteret; hanc Ecclesiam suam firmitate corroborans, ut illam nec [Col. 0296A] humana temeritas posset appetere, nec portae contra illam inferi praevalerent. Verum hanc petrae istius sacratissimam firmitatem Deo, ut diximus, aedificante constructam, nimis impia vult praesumptione violare, quisquis ejus potestatem tentat infringere, favendo cupiditatibus suis, et id quod accepit a veteribus non sequendo.» Haec beatus Leo; sed et alii multi hujusmodi docentes, ut illius stabilis petrae sempiterna soliditas, super quam Dominus Salvator noster propriam fundavit Ecclesiam, a solis ortu usque ad occasum primatus sui apicem successorum suorum auctoritate tam per se quam ⁜ a per vicarios suos firmiter obtineret. Ex quibus beatus Anastasius papa ad imperatorem scribens, docet quod pro Christo fungatur legatione, qui pro pace precatur Ecclesiae; et [Col. 0296B] ipsum imperatorem admonet, ut constitutis apostolicae sedis obtemperet.

IV. Certe, clementissime domine, si nunc ⁜ b Gregorius papa irrationabiliter et ad pugnandum venit, merito et ⁜ c pugnatus et repulsus recedet. Si autem pro quiete et pace populi et vestra laborare nititur, bene et rationabiliter obtemperandum est illi, non repugnandum. Si enim quod vestra voluntate et potestate cum consensu totius imperii vestri factum est, et postea ⁜ d in apostolica sede roboratum, hoc vult in pristinum reducere statum, satis rationabilis et opportunus est ejus adventus. Quia nullatenus quod ita est constitutum a vobis, debetis mutare. Nec enim sine gravi periculo et reatu animae fieri potest.

V. In his sacratissimis diebus Paschalibus perlatae sunt ad me litterae istius ⁜ e apostolici, praecipientes [Col. 0297A] ut jejunia et orationes cum abstinentia faceremus, si forte omnipotens Dominus effectum conatui ejus praestare dignetur; quatenus apud vos obtineri possit, ut pax et concordia pristina domui et regno vestro restituatur. Quod ego audiens, compunctus, faciem cordis mei, quantum valui, ad Jesum Christum Dominum nostrum levavi, vehementer exoptans ut sine sanguinis effusione tam injustus tumultus per benignissimam omnipotentiam ejus sedaretur.

VI. Dignetur sublimis prudentia vestra pie perpendere quod Apostolus dicit: In novissimis diebus instabunt tempora periculosa. Quae pericula beatus papa Gregorius suo jam tempore, quando adhuc status idem multo et incomparabiliter melior erat quam nunc, ita deplorat, dicens: «Tantis quippe in hoc [Col. 0297B] loco hujus mundi fluctibus quatior, ut vetustam ac putrescentem navem, quam regendam occulta Dei dispensatione suscepi, ad portum dirigere nullatenus possim. Nunc ex adverso fluctus irruunt, nunc ex latere cumuli spumosi maris intumescunt, nunc a tergo tempestas insequitur; interque haec omnia [Col. 0298A] turbatus, cogor modo in ipsa clavum adversitate dirigere, modo curvato navis latere minas fluctuum ex obliquo declinare. Ingemisco, quia sento quod negligente me crescit sentina vitiorum, et tempestate fortiter obviante, jam jamque putridae naufragium tabulae sonant.» Heu, heu ! Si tunc jam putrescebat navis Ecclesiae, et si ejus tabulae jam putridae erant, quid nunc est?

VII. Haec verba, piissime domine, beatissimi doctoris propterea ad memoriam vestram reducere praesumpsi, ut quia nemo dubitat vos multo et ineffabiliter plus esse amatorem regni coelestis quam terreni, permansuri quam transituri, et juxta vestram sanctam fidem, spem et charitatem, de nullo alio opere potestis tam chare Deum placare, quam de [Col. 0298B] sollicitudine et administratione pacis et unitatis Ecclesiae, vestra solertissima religio elaboret, ut omnis anima fidelis proficiat in fide et cognitione Dei: quae res omnibus rebus Deo charior est. Hujus rei nisus merita vestra appropinquare faciat apostolicis meritis.

Epistola ad episcopos regni Francorum

Gregorius IV

⁜ a

Romano pontifici scribentes, contrariis eum in praefatione nominibus appellastis, ⁜ b fratrem videlicet et papam; dum congruentius esset solam ei paternam reverentiam exhibere. Adventu quoque ejus [Col. 0298C] comperto, ⁜ c laetari vos dicitis, credentes omnibus principi scilicet subjectis profuturum, et optasse: ⁜ d occursum vestrum nobis non negandum, nisi sacra jussio imperialis praeveniret. Quae verba reprehensibilia [Col. 0299A] sunt: uno quidem modo, quia jussio apostolicae sedis non minus vobis sacra videri debuerat, quam illa quam dicitis imperialem; deinde, quia veritate caret, quod dicitis illam praevenisse: non enim illa praevenit, sed nostra, id est, pontificalis. Neque ignorare debueratis, majus esse regimen animarum, quod est pontificale, quam imperiale, quod est temporale. Beatus Gregorius Nazianzenus non hoc timuit coram imperatoribus in Ecclesia praedicare. Sic enim ipsis imperatoribus loquitur, dicens ( De Jerem. dictis ): «Suscipitisne libertatem verbi, libenter accipitis quod lex Christi sacerdotali vos nostrae subjicit potestati, atque istis tribunalibus subdit? Dedit enim et nobis potestatem, dedit principatum, multo perfectiorem principatibus vestris. [Col. 0299B] Aut nunquid justum vobis videtur, si cedat spiritus carni, si a terrenis coelestia superentur, si divinis praeferantur humana?» Quare igitur vos, sicut veri sacerdotes, divini videlicet cultus ministri, non humani, non respondetis imperatori, cujus sacra vos dicitis jussione praeventos, sicut idem beatus Gregorius alloquitur imperatorem praesentem, dicens: «Patienter, quaeso, accipe libertatem nostram. Scio te ovem esse gregis mei a Christo mihi summo pastore annumeratam, et a sancto Spiritu consignatam; scio te inter sacra altaria cum veneratione subjici manibus sacerdotis; scio te beatae Trinitatis cultum fidemque non tua, sed nostra praedicatione servare.» Et post aliqua: «Memento semper quod una tibi natura est eademque substantia cum omnibus [Col. 0299C] qui tibi subjecti sunt. Tu tamen animo esto cum Deo, et non tam dominari te mundo, quam dominari tibi Christum, gloriare.» Quare etiam nunc commorantes cum imperatore, intermittentes stultissimas adulationes, non ei praedicatis cum beato Augustino dicentes (De Civitate Dei, lib. v, cap. 24) : «Felices dicimus imperatores, si juste imperant, si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur, et se homines esse meminerint; si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum majestati ejus famulam faciunt; si Deum timent, diligunt, colunt; si plus amant illud regnum, ubi non timent habere consortes; si tardius [Col. 0299D] vindicant, et ignoscunt; si eamdem vindictam pro [Col. 0300A] necessitate regendae tuendaeque reipublicae, non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt; si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis, sed ad spem correctionis indulgent; si quod aspere coguntur plerumque decernere misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant; si luxuria tanto eis castigatior, quanto posset esse liberior; si malunt cupiditatibus quam quibuslibet gentibus imperare. Et si haec omnia faciunt, non propter ardorem inanis gloriae, sed propter charitatem felicitatis aeternae; si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non negligunt; tales Christianos imperatores dicimus esse felices interim spe, postea re ipsa futuros, cum id quod exspectamus advenerit.» Vos autem e contrario, [Col. 0300B] quia non vultis esse veri aedificatores, estis procul dubio veri deceptores, sicut scriptum est: Popule meus, qui beatum te dicunt, ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant. Deinde, postquam dixistis vos laetatos esse de adventu nostro, iterum intulistis quorumdam relatione magno moerore affectos: quod utique facit instabilitas mentis. Verum est omnino quoniam qui haesitat, similis est fluctui maris qui a vento movetur. Sed inter has haesitationes nimis stolide nos judicatis immemores esse pastoralis officii et districtissimae moderationis. Deinde, sicut scriptum est: Cum sit timida nequitia, dat testimonium condemnata (Sap. XVII, 10); adjungitis quod omni verecundia dignum est, dicentes nos venire propter quamdam praesumptuosam et omni ratione carentem [Col. 0300C] ⁜ a excommunicationem faciendam; et admonetis nos nimis involutis et confusis sermonibus et sensibus, ut neque nostra voluntate neque alterius hortatu praesumptione prorumpamus; eo quod, ut dicitis, pertineat ad injuriam ac dehonestationem imperialis potestatis, et ad ⁜ b minorationem et reprehensionem nostrae auctoritatis. Dicite, quaeso, quae sunt ista portenta verborum? Et quid potius pertinet ad dehonestationem imperialis potestatis, opera digna excommunicatione, an ipsa excommunicatio? Sed quia haec verba vestra exaggerare laboriosum est, eo quod plena sint nauseae; tantum illud flagito, ut dicatis quomodo potest fieri, ut ⁜ c manente apostolicae [Col. 0300D] sedis honore, mea tantum persona in causa reprehensionis [Col. 0301A] et vituperationis remaneat? Nullo modo enim fieri potest, ut si is qui locum beati Petri tenet, exhonoratur, ⁜ a sine crimine duntaxat, cathedra ejus honorata permaneat. In tantum autem honoranda est cathedra pontificalis, et propter cathedram sedens in illa, ut etiam de Caipha crudelitate et incredulitate impio dicat Evangelista: Hoc autem a semetipso non dixit: sed cum esset pontifex anni illius, prophetavit quia Jesus moriturus erat pro gente. Unde constat etiam impium Caipham propter cathedram honoratum esse prophetia. Vos autem fidelem et cultorem pietatis pontificem dehonestandum praedicatis absque injuria sedis: quod omnino falsum est. Bene autem subjungitis, memorem me esse debere ⁜ b jurisjurandi causa fidei facti [Col. 0301B] imperatori. Quod si feci, in hoc volo vitare perjurium, si annuntiavero ei omnia quae contra unitatem et pacem Ecclesiae et regni committit: quod si non fecero, perjurus ero, sicut et vos, si tamen juravi. Vos tamen, quia procul dubio jurastis et rejurastis, promittentes ei erga illum omnia fideliter vos agere, et nunc videntes illum agere contra fidem, et praecipitari in perniciem, non revocatis eum quantum ex vobis est, ⁜ c perjuri estis: quia pro ejus salute secundum fidem promissam non laboratis. Deinde promittitis mihi venerabilem receptionem, si tamen ita ad illum venero, ut ejus voluntas [Col. 0302A] est. Haec non in libris divinis, sed in vestris conscientiis legitis, quia omnia facitis propter temporalem retributionem, eo quod sitis arundines vento agitatae, et omnes aurae vos flectant. Pensate, pensate fratres, quam longe est mens vestra ab illa petitione, qua in celebrationibus missarum soletis dicere Deo, non voluntate, sed voce: Da nobis pro amore tuo prospera mundi despicere, et nulla ejus adversa formidare. Nam si ex corde haec peteretis, jam dedisset ille qui dicit: Petite, et dabitur vobis. Deinde dicitis illam primam divisionem regni, quam inter filios suos fecerat imperator, nunc juxta ⁜ d rerum opportunitatem esse mutatam, quod omnino dupliciter falsum est: uno quidem modo, quia non est opportunitas, sed importunitas, eo quod sit [Col. 0302B] causa et origo conturbationis et dissentionis, commotionis et depraedationis, et omnium malorum quae per singula dicere longum est, extra perjuria innumera et fidei ac pacis expulsiones: alio vero modo, quia necdum scitis, utrum sit commutata, an per verum regem et Dominum maneat illibata. Ista enim commutatio, quam vos dicitis juxta rerum opportunitatem factam, inde cognoscitur quia non fuerit per Deum, quia multorum peccatorum origo existit. Illud namque quod per voluntatem Dei fit, plerumque causa est pressurae et persecutionis; sicut factum est adversum sanctos apostolos. et martyres, [Col. 0303A] qui non propter aliud passi sunt, nisi propter defensionem et confirmationem evangelicae veritatis. Causa autem peccatorum et scelerum esse non potuit, sicut vestra divisio est, quam dicitis fuisse opportunam. Deinde, quando grandi supercilio dicitis, quia si reverenter venerimus ad imperatorem, per ipsum cognoscemus omnem rei veritatem, quare opportune et utiliter mutata sit divisio: hoc loqui cogit vos magnitudo superbiae, aestimantes solos vos posse rerum cognoscere causas. Vere dico vobis, quia non solum stultus, sed et infelix est, qui non intelligit quantos et quales fructus malorum protulit vestra commutatio, et de cujus thesauro maligni cordis processit et pro qua re vos laudatores et defensores estis hujus malignitatis. Deinde subjungitis, [Col. 0303B] quia nisi secundum voluntatem vestram venero, non habeo Ecclesias vestras consentaneas, sed in tantum contrarias ut nihil mihi ⁜ a in vestris parochiis agere vel disponere liceat, nec quempiam excommunicare vobis obsistentibus. Vere verum est quod Veritas dicit: Malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala. Quare mihi contrarii cum Ecclesiis vestris esse debetis ⁜ b in legatione pacis et unitatis, quod Christi donum et ministerium est? An ignoratis angelorum cantu promissam esse pacem in terra hominibus bonae voluntatis, per Apostolum autem tribulationem et angustiam in omnem animam hominis operantis malum? Hic apparet quod congruat vobis illud quod Scriptura dicit: Arma et gladii in via perversi. Vos conamini [Col. 0303C] obsistere perversitatibus vestris nobis, qui legatione fungimur pacis. Nam quicunque inter vos membra Christi sunt, non eum potestis abscindere a corpore capitis, quod est Christus. Nam etsi vos datis operam [Col. 0304A] separandi a corpore vos ipsos, tamen sicut semper fuit, est, et erit; ut unguentum illud (Aug., contra litt. Petil., c. 104), Spiritus videlicet sanctus (qui descendit a capite Christi in barbam, quae est apostolorum chorus; et de hac barba in ora vestimenti, quae est capitium tunicae, Ecclesiae scilicet Christi, quod capit caput, ut inhabitet Christus per fidem in corde ejus), in omnibus ubique fidelibus servet unitatem spiritus in vinculo pacis. Haec idcirco dicimus, ut noveritis non vos posse dividere ⁜ c Ecclesiam Gallicanam et Germanicam ab unitate tunicae quae subjacet capitio, sublimioribus videlicet membris Ecclesiae, qui proximiores sunt barbae, apostolis scilicet, ac per hoc apostolicis sedibus, sicut barba non potest esse nisi in capite. Deinde [Col. 0304B] dicitis, rem ridiculam subinferentes, et quod potius tacere quam dicere maluimus; si autem non egeritis, assensum consilio nostro non praebueritis, honoris vestri periculo subjacebitis; si potius maluistis, id est, magis voluistis tacere quam dicere, quare non tacuistis? Consuetudo est in vobis ut id quod minus est, vincat quod majus est. Major voluntas exstitit in vobis tacere, minor autem dicere; et tamen minor vicit majorem. Credendum est omnino, quoniam in discordiarum amatoribus victrix est cupiditas, victa continentia. Illud vero quod minari vos cognoscimus ⁜ d periculum gradus, quis explicare poterit quantum sit absurdum, quantumque inconveniens et stultum; cum vestra comminatio non sit propter crimen, ⁜ e homicidium scilicet, sacrilegium, aut furtum, [Col. 0304C] vel aliquid hujusmodi; sed nisi ita venerimus, sicut ipsi vultis: cui rei in argumento adjungitis juramentum; et non recordamini erubescentes, quia ⁜ f perjuri pejeratum degradare non possunt, [Col. 0305A] etiamsi essem. Denique vos non me scitis esse pejeratum. De vobis autem nemo qui dubitet hoc esse. In hac re memor esse debuerat solertia vestra, quia quicunque cloacam commovet quanto amplius commoverit, [Col. 0306A] tanto ampliorem fetorem exhalari facit. Quod autem de sequentibus me fratribus et coepiscopis similiter promittitis agendum, et additis, irretractabiliter, miranda in hoc praesumptio vestra [Col. 0307A] cognoscitur. Nunquid quod in parte agitur, retractari apud universitatem non poterit? Nunquid quod apud homines a rectitudine deviantes agitur, apud meliores, recti videlicet tenaces, retractari non debet? Aut quod in praesenti malitiose judicatur, Dei [Col. 0308A] judicio retractandum non erit? Quod vestrae minae continent, nunquam adhuc ab initio Ecclesiae factum est. Nam etiamsi ego fuissem perjurus, aptandum vobis erat illud evangelicum: Neque tu times Deum, cum in eadem damnatione sis?

Liber apologeticus pro filiis Ludovici Pii

Agobardus Lugdunensis

I. Audite haec, omnes gentes, audiat terra et plenitudo ejus a solis ortu usque ad occasum, ab aquilone et mari, et sciant et recogitent pariter domni et imperatoris Ludovici filios juste fuisse et esse indignatos, [Col. 0307D] et bene sentire et intendere ad expurgandum paternum palatium a sordibus facinorum et iniquis factionibus, et regnum ab amarissimis et tumultuosis inquietudinibus; tantum ut inter eos germana fides et fraterna sinceritas Deo digna et omni fideli populo beneplacita persistat et inviolabiliter perseveret.

II. Igitur cum praedictus domnus et imperator quietus esset in domo, et florens in palatio suo, cum [Col. 0308D] adhuc ⁜ b juvenem conjugem sub sui reverentia custodiret, et ⁜ c secundum Apostolum, uxorium debitum illi persolveret, in processu vero dierum cum coepissent haec primum tepescere, deinde frigescere, ac per hoc et ⁜ d mulier resolvi in lasciviam, cessantibus [Col. 0309A] licitis conversa imo adversa ad illicita, adscivit sibimet aptas personas ad perpetranda turpia, et primum latenter, deinde impudenter. Cognoverunt autem hoc initio pauci, deinde plures; ad postremum autem multitudo palatii, et regni, ac finium terrae, quam rem irridebant minores, dolebant majores, omnes autem clari viri intolerandum judicantes. Concitati itaque sunt spiritus filiorum imperatoris rationabili zelo, videntes maculatum stratum [Col. 0310A] paternum, sordidatum palatium, confusum regnum, et obscuratum nomen Francorum, quod hactenus clarum fuerat in toto orbe. Et surgentes singuli uno et pio consensu in emundatione scelerum, convenerunt simul; et ⁜ a aliis comprehensis, ⁜ b aliis effugatis, ⁜ c auctricae vero malorum exclusa a palatio, inclusa custodiae, mutato habitu regali, ⁜ d induto habitu sanctimoniali, reddiderunt patrem quieti et ⁜ e aliquantulae honestati. Cumque per nimiam filiorum [Col. 0311A] remissionem bene acta dissolverentur, per carnalium blandimenta et cupidorum scelestos favores, atque indecoras adulationes, iterum mulier, tanquam legitima domina, ⁜ a revocata est in palatium, et praelata consiliis et consiliariis; cujus instigationibus mutata est mens rectoris, et coepit duris cornibus ventilare filios, et conturbare populos. Sicque factum est inauditum antea mortalibus, ut non tam persecuti injuste sustinerent persecutiones, quam persecutores inviti et coacti exercerent, et non solum exercerent, sed et sustinerent, dum violentissime in diversa et contraria juramenta compelluntur.

III. Attendite et videte si factum est unquam hujusmodi. Juratum est ergo imperatori seniori, et [Col. 0311B] eodem jubente iidem ipsi juraverunt imperatori juniori; et iterum ipso faciente, aliqui ex ipsis juraverunt ⁜ b regi fratri, et ad postremum pene omnes compulsi sunt jurare ⁜ c puero. Et ne ibi quidem remansit. Sed quasi nihil horum fuisset, adhuc exorta sunt juramenta. Nunquid super his non [Col. 0312A] visitabo, dicit Dominus? Et inulta remanebit despectio Dei, et pollutio nominis ejus? sicut scriptum est: Non pejerabis, nec pollues nomen Domini Dei tui. Ecce patefactis abyssis stultitiarum, ad quid perventum est? Cum enim deberent exercitus mitti adversus exteras gentes, et ipse imperator adversus barbaras nationes dimicare, ut eas fidei subjugaret ad dilatandum terminum regni fidelium (Sic namque orat universalis Ecclesia in solemnibus illis orationibus, diebus Passionis Dominicae, pro imperatoribus: Ut Deus illis subjectas faciat barbaras nationes); nunc e contrario omne regnum cum extremitatibus suis conglobatur in unum in medio sui, diversa tamen intentione, dum alii parantur ad intestina viscera disrumpenda, alii ad pacandam, si fieri potest, injustissimam [Col. 0312B] discordiam: qui omnes pia mente perpendere debuerant quod dicitur in praedictis orationibus, ubi sacerdos admonet, dicens: Oremus et pro Christianissimo imperatore nostro, ut Deus et Dominus noster subditas illi faciat omnes barbaras nationes, ad nostram perpetuam pacem. Domus ergo Dei, quae est [Col. 0313A] Ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis, orat ut Christianissimo imperatori barbari subjiciantur, non ut subjecti conturbentur et barbarizentur. Neque enim Christianissimi imperatoris est subjectos exturbare et unitos dividere.

IV. O Domine Deus coeli ac terrae, cur permisisti fidelissimum et Christianissimum servum tuum imperatorem nostrum in tantam devenire negligentiam, ⁜ a ut videre nolit quibus malis circumdatus sit? Diligit enim odientes se, et odit diligentes se. Quid si verum est quod plerique, qui subtilius intelligere videntur, affirmant; quod scilicet sint aliqui in latere ejus, qui inhianter exspectant exterminium filiorum ejus? Quod si viderint, collatum habent inter se ut in imperatorem mittant manum, et ⁜ b dispertiant [Col. 0313B] sibi regnum. Hoc utrum verum sit, ipsi norunt. Multi tamen sunt, qui non ambigunt illos de quibus dicitur, ita incumbere regno, tanquam parieti inclinato et maceriae impulsae. Unde constat, quia nisi Deus subvenerit, aut exteris dabitur regnum, aut in multos tyrannos dispertietur; quod in hoc assimilatur: quoniam imperator, qui adversus barbarorum reges bella justa disponere debuerat, adversus dilectores sui filios injusta agere parat.

V. Dicunt etiam aliqui quod ⁜ c domina palatii senioris, extra illa quae de ejus occultis et non occultis [Col. 0314A] dicuntur, ludat pueriliter, spectantibus etiam aliquibus de ordine sacerdotali, et ⁜ d plerisque colludentibus, qui (secundum formam quam Apostolus scribit de eligendis episcopis, dicens: Domus suae bene praepositum, filios habentem subditos cum omni castitate; quia si quis domus suae praeesse nescit, quomodo Ecclesiae Dei diligentiam habebit? ) praedicare debuerant dominae ludenti: Si qua regina semetipsam regere non novit, quomodo de honestate palatii curam habebit? aut quomodo gubernacula regni diligenter exercet? Reducere quoque ei ad memoriam debuerant, quod supradictae sententiae congruenter aptari potest, quantum tamen ad exteriorem sensum pertinet, quod in alio loco sacra Scriptura dicit: Mulier diligens corona est viro suo; [Col. 0314B] et putredo in ossibus ejus quae confusione res dignas gerit. Et iterum: Tecta perstillantia in die frigoris et litigiosa mulier comparantur. Qui retinet eam quasi qui ventum teneat, et oleum dexterae suae evacuet. Sed forte dicturus est aliquis: Haec non est litigiosa, sed ⁜ e suavis, et blanda. Quibus verbis respondendum est, non est majus litigium, quam boni patris bonos filios irritare, exacerbare, exhonorare, et penitus a patre alienare velle: quae quia ⁜ f propter solam pulchritudinem a viro inofficiose diligi fertur, inculcandum utrique fuerat quod iterum eadem [Col. 0315A] Scriptura dicit: Fallax gratia, et vana est pulchritudo. Mulier timens Dominum ipsa laudabitur.

VI. Nunc igitur omnes timentes et amantes Deum, regem quoque et regnum, pacata societate, rebus mundi utentes, rebus divinis fruentes, omni conamine dare operam debent ut exprimatur vulnus iniquitatis, et obducatur cicatrix sanitatis, absque sanguinis effusione, absque strage interfectionis, absque amaritudine jurgiorum, absque turbulenta et fetida commixtione spirituum immundorum. Ut vere dicatur de Ecclesia hujus regni: Haec est domus Dei, et porta coeli. Portae autem inferi non praevalebunt adversus eam. Et iterum: Dominus Deus tuus in medio tui fortis, ipse salvabit. Gaudebit super te in laetitia, [Col. 0315B] silebit in dilectione tua, et exsultabit super te in laude. Nugas, qui a lege recesserant, congregabo, quia ex te erant; ut non ultra habeas super eis opprobrium: et ⁜ a dicat omnis populus: Amen, amen, et hymnum Deo.

VII. Sicut veritas non est tantum in dictis, sed et in factis, (sic enim Apostolus demonstrat, dicens: Veritatem facientes in charitate, crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus. Et alius Apostolus: Filioli, non diligamus verbo, nec lingua, sed opere et veritate. Et iterum: Si dixerimus quoniam societatem habemus cum eo, et in tenebris ambulamus, mentimur, et non facimus veritatem), ita quoque mendacium non est tantummodo verborum, sed et factorum; sicut in Apocalypsi loquitur Dominus, [Col. 0315C] dicens: Non intrabit in eam (haud dubium quin civitatem coelestem) aliquid coinquinatum, et faciens abominationem et mendacium. Et paulo post: Omnis qui amat et facit mendacium. Et Dominus in Evangelio de inventore omnium malorum ait: Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit. Si ergo illa veritas (de qua et in Psalmis cantamus: Prope esto, Domine, et omnes viae tuae veritas) omnium hominum mentes possideret, etiam sine rectoribus et principibus res mundi concordi societate pacatae manerent. Nunc autem quia ille qui in veritate non stetit, contra veritatem agere nunquam desistit, et dormientibus hominibus scandalorum zizania seminare non cessat, apta sibi corda satis inveniens, [Col. 0315D] quae foveant et nutriant semina ejus; redundat malum commotionis, quod quietem pacis et unitatis insano furore conturbet. Propter quod sollicite vigilandum est et sagaciter agendum contra corruptores [Col. 0316A] veritatis et pacis, lingua et manu; ut aut cohibeantur, aut comprimantur.

VIII. Commotio itaque hujus temporis et harum regionum, quae mira omnipotentis Dei suavitate et dulcedine sine conflictu armorum sedata est, non segniter memoranda est; sed debet corda fidelium in laudibus Dei et gratiarum actione alacriter succendere, et ad solertiam cautelae sollicita reddere, Quae commotio et conturbatio quale habuerit initium, vel originem, non est penitus reticendum. Igitur cum Christianissimus et piissimus imperator domnus Ludovicus ⁜ b bonae conjugis fide et moribus sibi congruentis consortium amisisset, necesse fuit ut aliam sibi acciperet, quae ei posset esse adjutrix in regimine et gubernatione palatii et regni. Sed occulto [Col. 0316B] Dei judicio talis assumpta est, quae licet in primis annis viri et domini sui virtute et potestate pressa, subdita fuerit, tamen in processu temporis talis inventa est, quae magnorum fluctuum commotio et conturbationis largus thesaurus esse posset; quae non solum plebes, ac populos, sive principes, verum etiam elegantissimos filios imperatoris, etiam conjugatos, et ⁜ c gubernacula regnorum possidentes, affligeret, contristaret, et conturbaret, et pene attereret et exterminaret. Cumque talibus incrementis viderent hi quibus curae erat de statu et honore regni, ac tranquillitate pacis, et quiete populi, dehonestari palatium, obscurari claritatem regni, et ad ignominiam deduci nomen regnantium, coeperunt queri, et murmurare, ac dolere, et deplorare. Inter [Col. 0316C] haec concitati sunt spiritus virorum honoratorum, et filiorum regis; et crescente colludio, accedente etiam consilio, convenerunt singuli de loco suo, et conjuncti ad palatium, effugaverunt ministros sceleris; et reginam, quae totius mali causa erat, excluserunt de domo et honore regni, et constituerunt ⁜ d in retrusionem exsilii; ac deinceps quasi jam liberatum bonum patrem de laqueo ruinae, gaudebant se implesse quod inscriptum est: Ejice derisorem, et exibit cum eo jurgium, cessabuntque causae et contumeliae. Hoc tam irreprehensibile factum et omni laude dignissimum cum complessent filii, redierunt ad sua, restituto patre honori et gloriae suae.

IX. His ita transactis, inimicus omnis boni, auctorque omnis mali, qui non reliquerat corda possessa, [Col. 0316D] sategit instaurare et redintegrare malum suum; et regina (quae mutato habitu regali putabatur perdurare in habitu sanctimoniali, sicut ordo poscebat et ⁜ e rectitudo judicii docebat) reducta est [Col. 0317A] in palatium, et assumpta in consortium quasi legitima conjux, ⁜ a quod esse jam nullatenus poterat. Collocata itaque turpiter et indecenter in fastigio regali, prius malum auxit et multiplicavit. Ad quod bonus filius quid agere debuit? Nunquid dissimulare? Nunquid silere? Nunquid quiescere? Non ita placuit illi indormitabili oculo, qui custodit Israel suum; sed suscitavit spiritus filiorum, et convenerunt iterum ad succidendam recidivam malorum stirpem. Timebant enim ne patri eveniret illud quod de quodam rege Scriptura sancta loquitur, dicens: Igitur non fuit alter talis ut Achab, qui venundatus est ut faceret malum in conspectu Domini. Concitavit enim eum Jezabel uxor sua, et abominabilis factus est.

X. Sed forte aliquis diversae voluntatis homo amovere nitatur haec verba Scripturae sanctae, tanquam inconvenientia, eo quod sequatur, in tantum, ut sequeretur idola Amorrhaeorum. Noverit quisquis ille est, non posse evacuari congruentiam in hoc loco. Quoniam tempore legis in veteri populo idola et simulacra significabant omnes errores in novo populo, tempore videlicet gratiae. Nam et ipse ordo horum verborum ita intelligendus est: Abominabilis factus est diversis cupiditatibus et illecebris, ut etiam evidenter ad cultum rueret idolorum. Quisquis autem [Col. 0318A] aliter hic sentire vult, penset qualiter contradicat Apostolo dicenti: Et avaritiam, quae est simulacrorum servitus; et videat quam veraciter dictum sit: Radix omnium malorum est cupiditas: quam quidam appetentes, erraverunt a fide. Si ergo cupiditas errare facit a fide, et avaritia simulacrorum est servitus; quod malum remanet, quod non de radice cupiditatis oriatur? Propter quod fideliter colligendum est, omnes appetitores divitiarum, gloriae, et honoris saecularis, atque primatus, quam non longe absint ab idolorum cultura.

XI. Haec propterea dicimus, ut ostendamus mala et bona antiquorum, malis et bonis congruenter aptari, et his qui errant in novo populo. Et quanquam Achab concitante se uxore sua erraverit a [Col. 0318B] fide; et ea auctrice perpetraverit facinus illud de morte Naboth Jezrahelitae, correptus tamen ab Elia propheta, non correctus, compulsus est agere poenitentiam: qua actione poenitentiae mala sibi imminentia distulit, non abstulit. Hoc si recte perpendatur, liquido demonstrat quantum noceant uxores malae viris suis. Jehu autem, quem Dominus suscitavit in regem ad puniendam domum Achab et ejus deceptricem uxorem, licet aeternam vitam non promeruerit, eo quod a peccatis Jeroboam non recesserit, quia studiose exercuit ultiones Domini de Jezabel, et domus [Col. 0319A] ejus quem illa concitaverat, concessum est ei ut filii ejus usque ad quartam generationem regnarent. Post eum beatus quoque Joiada et sanctus pontifex, qui Athaliam impiissimam interfici jussit, et Joas in solio patris collocavit, et Hierusalem a sordibus et immunditiis purgavit, tali eum laude exornat Scriptura divina, dicens: Senuit autem Joiada plenus dierum, et mortuus est cum centum triginta esset annorum; sepelieruntque eum in civitate David cum regibus, eo quod fecisset bonum cum Israel, et cum domo ejus. Ecce iste pius sacerdos, et temporali et aeterna retributione remuneratus est; Jehu autem tantum temporali.

XII. Videamus quoque quid Samson contigerit, quem Apostolus in catalogo virorum justorum enumerat. [Col. 0319B] Amavit itaque mulierem non amantem se; quae plus obtemperavit inimicis ejus, quam amico amanti se. Et quia ille vir justus credidit mulieri infideli, ideo et lumen oculorum amisit, et ducatum Israeliticae gentis perdidit. Cui licet postea restituta sit virtus pristina, et ignominiosam vitam gloriosa morte finierit; aeterna quidem vita non caruit, tamen ducatum pristinum non recuperavit. Sic ergo dignetur ⁜ a domnus dudum imperator pie perpendere, ut coeleste et sempiternum regnum non perdat: qui deceptus a muliere, terrenum et temporale amisit. Cedat divinis judiciis, quia nihil in terra sine causa. Voveat et reddat Domino Deo terribili et ei quae aufert spiritum principum. Bonorum enim regum est dicere: Semper quasi tumentes super me fluctus [Col. 0319C] timui Deum. Haec dicit beatus Job: qui conanti se decipere uxori suae non consensit, sed rigida invectione redarguit dicens: Quasi una de stultis mulieribus locuta es. Qui et in alio loco de Deo dicit: Apud ipsum est fortitudo et sapientia. Ipse novit et decipientem, et eum qui decipitur. Et: Baltheum regum dissolvit, et praecingit fune renes eorum. Et iterum: Qui immutat cor principum populi terrae, et decipit eos ut frustra incedant per invium. Quod et ipsi beato Job contingeret, si suasionem uxoris suae libenter audisset. Ideo ergo terribilis Dominus, non tantum populis terrae, sed et ipsis principibus populi: [Col. 0320A] de quo quidam rex superbus et humiliatus confitetur coactus dicens: Altissimo benedixi, et viventem in sempiternum laudavi, et glorificavi: quia potestas ejus potestas sempiterna, et regnum ejus in generationem et generationem. Et omnes habitatores terrae apud eum in nihilum reputati sunt: juxta voluntatem enim suam facit tam in virtutibus coeli, quam in habitatoribus terrae, et non est qui resistat manui ejus, et dicat ei: Quare fecisti? Et post pauca: Nunc igitur ego Nabuchodonosor laudo, et magnifico, et glorifico regem coeli: quia omnia opera ejus vera, et viae ejus judicia, et gradientes in superbia potest humiliare.

XIII. Neque ullo modo haec idcirco dicimus, ut domnum quondam nostrum imperatorem impiis et [Col. 0320B] infidelibus regibus comparemus. Sed quia permisit se a muliere iniqua decipi, contigit illi quod scriptum est: Qui conturbat domum suam, possidebit ventos. Per quam conturbationem, et ventorum possessionem, perpetrata sunt innumerabilia perjuria, et depraedationes immensae, cum homicidiis, adulteriis et incestis: pro quibus omnibus poenitentiis necessarium est religiosissimo quondam imperatori, ut redeat ad cor suum, agatque poenitentiam, humiliatus sub potenti manu Dei, cui non est impossibile tribuere illi exaltationem aeternae vitae: quia exaltatio temporalis vitae jam non congruit illi, qui conturbata domo et mente, divina dispensatione et judicio cessit alteri, et locum dedit non cuilibet inimico aut extraneo, sed charissimo filio. Propter quod in omni [Col. 0320C] jucunditate et exsultatione cordis sui summas gratiarum actiones summo omnipotenti Deo indesinenter persolvere debet; quia, sicut semper optavit, non successit illi in regnum inimicus expugnator, sed filius amator. Nunc ergo audiant omnes in commune tumultuosi et quieti Prophetam dicentem: Sileat omnis terra a facie Domini. Et Psalmistam: Timeat Dominum omnis terra, ab eo autem commoveantur omnes inhabitantes orbem. Quoniam ipse dixit, et facta sunt: ipse mandavit, et creata sunt, et caetera.

Chartula ad Lotharium

Agobardus Lugdunensis

In nomine Dei ac Domini nostri Jesu Christi. Anno incarnationis ejus octingentesimo tricesimo tertio, ego Agobardus Lugdunensis Ecclesiae indignus episcopus interfui venerabili conventui apud [Col. 0321A] palatium quod nuncupatur ⁜ a Compendium: qui utique conventus exstitit ex reverentissimis episcopis, et magnificentissimis viris illustribus, collegio quoque abbatum et comitum, promiscuaeque aetatis et dignitatis populo, praesidente serenissimo et gloriosissimo Lothario imperatore, et Christi Domini amatore; quo protegente et adjuvante subter annexa disposita sunt anno imperii primo, ⁜ b mense quarto. Quibus omnibus vehementer incumbebat vera necessitas, ut sollicite tractarent de periculo regni in praesenti, et statu in futuro: quod regnum, quia jamdiu nutabat, et impellebatur ad ruinam per negligentiam, et (ut verius dicam) ⁜ c per ignaviam domni Ludovici venerandi quondam imperatoris, in quibus ille irretitus est per corruptas mentes [Col. 0321B] et corrumpentes, et secundum apostolicum dictum: Quia erant ipsi errantes, et alios in errorem mittentes. A quo conventu quidquid utiliter et laudabiliter tractando et conferendo inventum est, et necessario statuendum, et judicantibus consensi et consentiens ipse judicavi. In primis videlicet quae ad commoditatem et soliditatem regni et regis pertinere videbantur, deinde quae ad ereptionem et purgationem animae domni Ludovici, manifestissime noscebantur: quae in praedicto conventu fideliter quaesita, et veraciter inventa, et ordinabiliter exsecuta sunt, in eo scilicet quod praedictus conventus deliberavit, ut ⁜ d per legatos et missos admoneretur domnus Ludovicus de suis erroribus, et exhortaretur ut secundum propheticum dictum rediret ad cor, [Col. 0321C] et recognosceret acta sua, quae adversus Deum currens per vias pravitatis et injustitiae exegerat, ac deinceps susciperet consilium vitae et salutis suae; quatenus apud omnipotentem Judicem et Dominum, [Col. 0322A] qui clementissimus indultor est criminum, indulgentiam et remissionem iniquitatum impetrare posset; ut qui per multiplicatas negligentias regnum terrenum amiserat, per impensas supplices confessiones regnum coeleste adipisceretur per eum apud quem est misericordia et copiosa redemptio. Propter quod et ⁜ e libellus editus est a viris diligentioribus, et ei oblatus, de manifestatione criminum suorum; in quo velut in speculo perspicue conspiceret feditatem actuum suorum, et fieret in illo quod per poenitentem perfectum dictum est: Iniquitatem meam ego agnosco, peccatum meum coram me est semper. Pro qua re accesserunt ad eum denuo omnes qui in praedicto conventu aderant episcopi, condolentes et compatientes infirmitatibus et miseriis [Col. 0322B] ejus, exhortantes atque exorantes et postulantes ut omnipotens Deus manu pietatis suae educeret eum de lacu miseriae et de luto coeni. Quod clementissimus Dominus non solum non abstulit, sed nec distulit. Sed mox resuscitata in mente ejus contritione humiliati cordis, prostratus coram eis, non semel, vel iterum, sed tertio, aut amplius, crimina cognoscit, veniam poscit, auxilium orationum precatur, consilium recipit, poenitentiam postulat, injunctam sibi humilitatem libentissime impleturum promittit. Innotescitur ei lex et ordo publicae poenitentiae: quam non renuit, sed ad omnia annuit; ac demum ⁜ f pervenit in ecclesiam coram coetu fidelium, ante altare et ⁜ g sepulcra sanctorum. Et prostratus super cilicium, bis terque quaterque confessus in omnibus [Col. 0322C] clara voce cum abundanti effusione lacrymarum, depositis armis manu propria, et ad crepidinem altaris projectis, suscepit mente compuncta poenitentiam publicam ⁜ h per manuum episcopalium impositionem, [Col. 0323A] cum psalmis et orationibus. Sique deposito habitu pristino, et assumpto habitu poenitentis, congratulans et confidens, postulat piissimi pastoris humeris reduci se ad inventae et redemptae ovis unitatem. [Col. 0324A] His gestis ego Agobardus indignus episcopus intertui, et melioribus consonans et consentiens judicavi, et manu propria signans subscripsi.

Epistola ad Ebbonem de spe et timore

Agobardus Lugdunensis

Magnificentissimo ac desideratissimo domno patri et fratri Ebboni Ecclesiae Rhemorum episcopo Agobardus in Domino Deo aeternam salutem.

Cum quadam die valde diligenda, honoranda atque [Col. 0323B] laudanda devotio tua praecipue mihi (cui gratis, id est, absque merito, sola tua te benignitate instigante, piam amicitiam impendis) et manibus gestaret et ore proferret ea quae ad aedificationem bonarum mentium pertinent, cognoverunt qui praesentes aderant solertissimam intentionem tuam velle secum semper habere de Scripturis divinis aliqua, in quibus non solum in equum ascendens, sed etiam de equo descendens, pro locis et temporibus congruae quantitatis secundum beatum virum, qui non abiit in consilio impiorum, in lege Domini meditareris die ac nocte; quatenus vere esse possis tanquam lignum juxta fluenta Scripturarum plantatum, cujus omnia prosperantur quae facit: et quae facit? utique poma et folia, quae intelliguntur facta et dicta; ut poma [Col. 0323C] sint in actibus, folia in verbis; cujus ligni folium non defluit: quia (secundum quod scriptum est de Samuele, Non cadit de omnibus sermonibus ejus in terra ) curat sollicite, ne quid frivolum vel inane proferat, quod oblivione potius quam memoria dignum sit. Sic enim Apostolus unanimem comitem instruit, dicens: Ineptas autem et aniles fabulas devita; et iterum praecipit denuntiare quibusdam, ne intendant fabulis et genealogiis interminatis, quae quaestiones praestant magis quam aedificationem quae est in fide. Et iterum: Profana autem et inaniloquia devita. Multum enim proficiunt ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit.

Igitur Deo devota et fidelis sanctitas tua cum mihi dignaretur talia pandere, suggestum est a me [Col. 0323D] ut in primis juberes tibi scribere in eodem quod gestabas Enchiridion, de divinis libris arduas et difficiles sententias ad observandum, quae praecipuae sunt ad deprimendas per timorem mentes hominum, ne elevari possint in vanam praesumptionem; et his diu diligenterque perspectis, juberes demum talia quae viderentur congrua, ⁜ a proprio inserere manuali. Cumque haec ego suggessissem, dignatus es praecipere, ut ego inchoarem sicut mihi videbatur, et sanctitati tuae dijudicanda transmitterem. Omnis [Col. 0324B] itaque Scriptura divinitus, ut ait Apostolus, inspirata, utilis est ad docendum, ad corripiendum, ad erudiendum in justitia, ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus. Quae Scriptura, tantae perpetuitatis est, ut auctor illius, sempiterna Veritas, Verbum et sapientia Patris, Dominus et Redemptor noster testetur de illa, dicens: Facilius est coelum et terram transire, quam de lege unum apicem cadere. Et iterum: Coelum et terra transibunt, verba vero mea non transient. Cumque haec perennia verba, plena sint regulis morum, ac disciplinarum, atque virtutum, operis, et fidei, inter caetera exstant duae res penitus necessariae moderationi mentium humanarum, id est, spes et timor, de quibus sacerdotibus et omnium plebium doctoribus Dominus mystice per legem praecipit dicens: Non auferes loco [Col. 0324C] pignoris superiorem et inferiorem molam. Quae molae licet utrumque testamentum recte figurare possint, intelliguntur tamen utiliter spes et timor; ut inferior dicatur timor, superior spes. Cui autem una defuerit, farinam facere non potest: quia in mente sua nihil sanum pertractare potest, quem aut timor sine spe premit, aut spes sine timore levat. Unde Psalmista in utrumque conjungens dicit: Beneplacitum est Domino super timentes eum, et in eis qui sperant super misericordia ejus. Judas denique proditor, post Dominicam traditionem, quia sine spe timuit, dicens: Peccavi tradens sanguinem justum, ideo abiens laqueo se suspendit, et crepuit medius, atque effusa sunt viscera ejus. E contrario autem, quia sine timore sola spe elevabantur illi qui Domino [Col. 0324D] respondebant, Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam, dedignati sunt credere in Salvatorem, quia praesumebant non se esse salvandos, sed salvatos: cujus rei exemplis tota est plena Scriptura divina. Semper autem necesse est ut hae duae molae fidelium mentibus incessanter adsint; ut quia spes animum semper erigit, metus autem premit, [Col. 0325A] et metus spem et spes temperet metum; ac ne spes in superbiam erigat, metus continuo adjacens mentem premat; rursum, ne immoderatus metus animum in desperationem obruat, hunc confestim spes erigat. Metus namque, si sine spe fuerit, desperatio rectius vocatur. Spes vero, si fuerit sine metu, vana praesumptio esse monstratur. Tali namque temperamento, quasi quodam antidoto, vult nos coelestis medicus uti; ut pote qui solus est scrutator et cognitor internarum infirmitatum, cui dicitur: Tu solus nosti corda filiorum hominum. Quique dicit: Ego sum scrutans renes et corda. Cujus sermo est vivus et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum, et est [Col. 0325B] discretor cogitationum et intentionum cordis; sciens mentem humanam his duabus virtutibus in meditullio stabiliter posse servari. Cum haec ergo ita sint, visum mihi est ut primum de illis sententiis quae ad inferiorem molam pertinent, id est, ad ineffabilem terrorem mentium, quoniam sunt nimis arduae, aliqua describam; ut quia praeceptum nobis est ut cum timore et tremore nostram ipsorum salutem [Col. 0326A] operemur, et omnes fideles salutem desiderant, prius illa cum quibus salus operatur, id est, timor et tremor, in studiis nostris fundentur; ut superponenda, quia faciliora sunt, istarum impulsione necessario requirantur. Nam et naturale est animae humanae, ut timorem non sine quadam molestia tolerans, rursum sponte ad spem recurrere festinet, quae laetior putatur; quanquam timor non sit minus necessarius et utilis. Quia igitur si de omnibus divinis libris hujusmodi sententias excerpimus, nimis prolixum opus efficitur, illas nunc nobis assumere sufficiat quae in promptu habentur, et magis in usu; maxime quia et vos tale fieri jussistis opus, quod paulisper manu gestetur, non quod in armario vel in scrinio reservetur. Haec mihi igitur ⁜ a inchoanti [Col. 0326B] obtulit se prima illa sententia septimi psalmi, quam cantamus, dicentes: Domine Deus meus, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi malum, decidam merito ab inimicis meis inanis. Persequatur inimicus meus animam meam, et comprehendat et conculcet in terra vitam meam, et gloriam meam in pulverem deducat.

Multa desunt.

Liber de divina psalmodia

Agobardus Lugdunensis

Quia ⁜ a nuper stultus et improbus, ipsaque stultitia et improbitate sua omnibus notus calumniator erupit, qui sanctam Ecclesiam nostram, id est, Lugdunensem, non solum verbo, sed etiam scriptis lacerare non cessat, quasi non recte, nec more paterno sive usu, divinae decantationis solemnia peragentem, necesse fuit omnem sacrorum officiorum seriem, quae solito cantorum ministerio per totum anni circulum in ecclesiasticis conventibus exhibetur, sicut in eadem Ecclesia favente Dei gratia custoditur, diligentius et plenius in libello quem usitato vocabulo Antiphonarium nuncupant, colligere, atque digerere; [Col. 0325D] praemissa scilicet praefatione ⁜ b pii et orthodoxi Patris, [Col. 0326C] cujus probatissima fides atque doctrina in munere Domini Dei nostri omnibus examinata ac declarata celebriter innotuit; ut omnes pacifici et prudentes Ecclesiae filii, in quorum manus ejusdem libelli textus venerit, verissime et evidenter agnoscant praefatam Christi Ecclesiam, eodem Christo Domino gubernante ac protegente, nec a recto fidei tramite deviasse, et paternum morem, quem statuta ecclesiastica declarant, fideliter custodire, ac per hoc ab antiquo Ecclesiae Dei usu nullatenus discrepare, ⁜ c nec contemnere alicujus diversum morem, si constat esse probabilem; sed, juxta Apostolum, [Col. 0326D] ea quae utiliora et potiora sunt sequi. Ait namque. [Col. 0327A] Et hoc oro, ut charitas vestra magis ac magis abundet in scientia et omni sensu, ut probetis potiora, ut sitis sinceri et sine offensa in diem Christi. Et alio loco: Ut probetis quae sit voluntas Dei bona, et beneplacens, et perfecta. Et alibi: Aemulamini autem charismata meliora. Et iterum: Nolite pueri effici sensibus. Sed et reverenda concilia Patrum decernunt nequaquam ⁜ a plebeios psalmos in Ecclesia decantandos, et ⁜ b nihil poetice compositum in divinis laudibus usurpandum. Inter quos etiam beatus papa Gregorius docet quod non pro locis res, sed pro bonis rebus loca amanda sint. Et fortius commendans nobis, quod sicut nequaquam pro locis, ita nec pro quibuslibet personis, sive consuetudinibus temporum, res sectari debeamus, non est veritus in ipsa [Col. 0327B] Romana Ecclesia quaedam in sacris officiis et ministeriis reprehensibilia etiam sub anathematis damnatione resecare; sicut ejus decreta palam ostendunt (Vide lib. Correct. Antiph., cap. 15, infra). Quod si praedictus calumniator humiliter et obedienter pensare studuisset, nequaquam ad tantam deveniret fatuitatem, ut verba quorumlibet hominum, quorum nec nomina, nec sensum, nec fidem novit, tanquam divinas Scripturas defenderet, et per phantasticas ac rudiculosas allegorias explanare conaretur. Certe si quid sanum cogitare vellet, sufficeret ei ad omnem emendationem et silentium, quod sicut in diebus ad missas non nisi divina generaliter eloquia decantantur, ita et in noctibus ad sacras Deo vigilias exhibendas eadem procul dubio lex debeat [Col. 0327C] observari. Unus nempe omnipotens Dominus utroque tempore laudatur, uni Domino tempus utrumque famulatur, cui dicitur: Tuus est dies, Domine, et tua est nox. Tu fabricatus es auroram et solem. Sed ejus stultus et irritus labor prudentibus et minime contentiosis ac Deum timentibus majorem incutit sollicitudinem, ut propter hujusmodi naevos et errores cavendos vivacius et attentius divinae auctoritati et ecclesiasticis statutis inhaereant. Haec namque fidei cautela, et sincerissima observantiae disciplina, ut in templo Dei et coram divino altari divinorum tantummodo eloquiorum melodia celebretur, etiam Veteris Testamenti auctoritate et exemplis [Col. 0327D] nobis firmissime commendatur: ubi in libro Paralipomenon [Col. 0328A] legitur, quod beatus David rex et propheta Dei primus choros Levitarum laudantium Dominum in tabernaculo sive in templo constituerit, eisque psalmos et hymnos et cantica divinitus sibi et caeteris, qui cum eo prophetabant inspirata tradiderit, ac mane et vespere inter divina holocausta et sacrificia decantanda decreverit. Quem morem a sanctis prophetis traditum, et a sequentibus patribus diligentissime custoditum, usque ad tempus Novi Testamenti, quo jam templum illud destrui oportebat, religiosa constat observatione perductum. Unde summopere necesse est, ut si vere absque offendiculo vel haesitatione divinas laudes cupimus celebrare, totos nos divinis sermonibus, in quibus nullus est error, nulla ambiguitas, coaptemus; sicut [Col. 0328B] de praefatis Levitis, antiquis divinae laudis cantoribus, idem Paralipomenon liber replicat, dicens: Levitae vero ut stent mane ad confitendum et canendum Domino, similiterque ad vesperam, tam in oblatione holocaustorum Domini, quam in sabbatis, et kalendis, et solemnitatibus caeteris. Et iterum in dedicatione templi sub Salomone dicitur: Et dedicavit domum Domini rex et universus populus. Sacerdotes autem stabant in officiis suis, et Levitae in organis carminum Domini, quae fecit David rex ad laudandam Dominum, quoniam in aeternum misericordia ejus, hymnos David canentes per manus suas. Item in emendatione et purificatione ejusdem templi sub Ezechia scriptum est: Praecepitque Ezechias et principes Levitis, ut laudarent Dominum sermonibus David, [Col. 0328C] et Asaph videntis, qui laudaverunt eum magna laetitia. Similiter etiam sub Josia in celebratione Phase. Porro cantores, inquit, filii Asaph stabant in ordine suo juxta praeceptum David, et Asaph, et Heman, et Idithim prophetarum regis. Quod totum quam sancte et religiose fuerit institutum, quam dulciter ac reverenter sit imitandum inter caetera beati David magnifica, ita liber Ecclesiasticus in ejus laudibus prosequitur, dicens: In omni opere dedit confessionem sancto et excelso in verbo gloriae. De omni corde suo laudavit Dominum, et dilexit Deum, qui fecit illum, et dedit illi contra inimicos potentiam; et stare fecit cantores contra altare, et in [Col. 0328D] sono eorum dulces fecit modos. Et dedit in celebrationibus [Col. 0329A] decus, et ornavit tempora usque ad consummationem vitae, ut laudarent sanctum nomen Domini, et amplificarent mane Dei sanctitatem. Sed et in Libro Samuelis haec psallendi gratia spiritalis in eodem rege sanctissimo praedicatur, ubi legitur: Dixit David filius Isai: Dixit vir cui constitutum est de Christo Dei Jacob, egregius psaltes Israel: Spiritus Dei locutus est per me, et sermo ejus per linguam meam. Huic igitur tam sanctae auctoritati et tam perspicuae veritati non est dubium quod fidelis et [Col. 0330A] disciplinatus quisque libenter acquiescat. Si quis autem contentiosus et pertinax contradicere conatur, et de turbulento magis rivo, quam de purissimo fonte potare voluerit, viderit ne illo aegrotet languore nimis pernicioso, quem quidam antiquorum patrum sapienter et breviter cavendum admonuit, dicens: Qui contempta veritate praesumit consuetudinem sequi, aut circa fratres invidus est et malignus, quibus veritas revelatur, aut circa Deum ingratus, cujus inspiratione Ecclesia ejus instruitur.

Liber de correctione antiphonarii

Agobardus Lugdunensis

I. Dilectissimis in Christo fratribus et praecipue ⁜ a cantoribus Ecclesiae Lugdunensis Agobardus in eodem Christo Domino et Salvatore nostro sempiternam salutem.

In divinis laudibus exsolvendis quanto studio fugienda sit levitas, gravitasque sectanda, frequenter dilectioni vestrae in mutua collocutione suggessimus; scilicet ut rationabili consideratione, sicut prudentes Ecclesiae filii, et rationabili ejus lacte ab incunabulis enutriti, quod Deo displicet refugientes, concordi studio id quod gratum acceptumque ei, verbis sicuti et factis sectaremini. Si enim apud graves et sapientes viros, non solum morum, sed etiam verborum levitas reprehensibilis judicatur, quanto magis apud Deum totius sanctae gravitatis [Col. 0329C] ac sapientiae auctorem, cui Psalmista dicit: In populo gravi laudabo te, et cui nos Apostolus rationabile obsequium admonet exhibere. Neque vero passim, et absque diligenti examinatione, quod cuique visum fuerit in Dei laudibus usurpandum est, cum dicat Apostolus: Nam quid oremus, sicut oportet, nescimus. Sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Qui autem scrutatur corda, scit quid desideret Spiritus, quia secundum Deum postulat pro sanctis. Unde et apostoli humanae ignorationis conscii, orandi formulam a Deo petiere, dicentes: Domine, doce nos orare. Certe manifestum est majus esse Deo quempiam digne laudes exsolvere, quam pro infirmitate propria exorare; praesertim cum hoc praesentis vitae fine terminetur, illud vero [Col. 0329D] hic inchoetur, in futuro autem perficiatur, juxta quod Psalmista ait: Beati qui habitant in domo tua, Domine! in saecula saeculorum laudabunt te.

II. Si ergo orantes doctrina sancti Spiritus indigemus, [Col. 0330B] multo magis cum Deo laudes offerimus: quia sicut nemo nisi ipso inspirante secundum Deum postulat, ita nullus nisi eo erudiente Deum digne collaudat. Non ergo cujuscunque figmentis, sed Spiritus sancti eloquiis majestas divina laudanda est. Denique et filii Aaron ignem alienum Domino offerentes, non obsequii remunerationem, sed damnationem praesumptionis experti sunt. Unde hoc nos exemplum summopere vitantes, illud sollicite attendamus quod vel in Proverbiis scriptum est: Omnis sermo Dei ignitus clypeus est sperantibus in se. Ne addas quidquam verbis illius, et arguaris, invenierisque mendax. Nihil itaque Dei verbis addentes, et timentes argui invenirique mendaces, verbo Dei ignito, qui clypeus spei est, tempore orationis et [Col. 0330C] laudis inflammemur pariter et muniamur. Cumque Dominus dicat: Verba quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt, omnia humana figmenta, quae vanitate sui mortua judicanda sunt, respuentes, viventibus Christi eloquiis in ipsius obsequiis personemus; quatinus voces nostrae, non quasi alienae ab eo respui, sed ut propriae cum supernis virtutibus, quae majestate Dei trementes adorant atque collaudant, mereantur admitti.

III. Hac de causa et Antiphonarium pro viribus nostris magna ex parte correximus, amputatis his quae vel superflua, vel levia, vel mendacia, ⁜ b aut blasphema videbantur. Et vos frequenter admonuimus, et tenorem admonitionis nostrae propter aliquorum praesentes seu futuras querimonias in fronte [Col. 0330D] ejusdem libelli ponere necessarium duximus: non generale aliquid statuentes, sed juxta mediocritatem sensus nostri in domo Dei, cujus nobis cura commissa est, quod possumus offerentes: nec de sensu [Col. 0331A] nostro aliquid praesumentes; sed Scripturae sanctae auctoritatem, et sacrorum canonum sanctionem, catholicorumque patrum instituta et exempla sectantes. De quibus antequam aliquid proferamus, congruum videtur, exempli gratia, nonnullas ineptias quae praefato continebantur libello, notare breviter, ac leviter redarguere; ut ex his perpaucissimis evidentius agnoscatur quam necessario quae in sequentibus dicturi sumus, a patribus constituta sint, quantoque timore ac sollicitudine eorum scita nobis expediat observare.

IV. Ac primum, quale illud est, quod in vigilia Natalis Domini in choro fidelium et fidelium erudiditorum cantabatur: Dum ortus fuerit sol de coelo, videbitis Regem regum procedentem a Patre tanquam [Col. 0331B] sponsum de thalamo suo ? Certe fides catholica habet Verbum Dei, quod in principio erat apud Patrem, in thalamo uteri virginalis conjunxisse sibi sponsum; cujus naturam in unitate personae suscipiens, caro factum est ut habitaret in nobis. Naturae enim nostrae unitus, tanquam sponsus de thalamo virginali, processit ex utero; et non eam de coelis attulit, sicut haeretici affirmare ausi sunt. Ac per hoc non tanquam sponsus de thalamo processit ex Patre. Verbum quippe Dei, Filius Dei, processit a Patre, et venit in mundum. Nec aliud fuit venire in mundum, quam in utero Virginis naturae humanae veritatem assumere, in qua visibilem se praeberet mundo. Hanc igitur humanitatis nostrae naturam, cui unitus sponsus Ecclesiae factus est, non de sinu [Col. 0331C] Patris traxit, sed de carne Virginis sumpsit.

V. Est praeterea in praedicta antiphona notanda temeritas, evidensque mendacium; dum et sacrae Scripturae verba sui sensus perversitati coaptat, et nativitatem Salvatoris, qua vel de Patre ante saecula, vel de matre in plenitudine temporum natus est, tanta confusione permiscet, ut de qua loqui velit, intelligi omnino non possit. Quod summopere ubique cavendum est, ne divinorum verborum ordo mutetur, et de scriptura veritatis labyrinthus texatur erroris.

VI. Illud etiam responsorium, quod in eisdem vigiliis cantabatur, quanta fidei severitate rejiciendam est, in quo ait vanus ille praesumptor: De illa occulta habitatione sua egressus est Filius Dei, descendit [Col. 0331D] visitare et consolare omnes qui eum de toto corde desiderabant. Quod cum sermonum imperitia, tum sensus quoque absurditate ac falsitate turpatur. Nam et occultam Filii habitationem summa levitate dixit; et eum omnes desiderantes se visitasse, consolatumque esse mendaciter asseruit, cum potius eos quos visitare dignatus est, se agnoscentes ac desiderantes effecerit.

VII. Considerentur etiam verba alterius responsorii, quod quasi de mysterio nativitatis Christi [Col. 0332A] compositum, contra morem nocturni officii ab eminentiori loco pompatice concrepabat: Descendit de coelis missus ab arce Patris ⁜ a introivit per aurem Virginis in regionem nostram, indutus stola purpurea, et exivit per auream portam lux et decus universae fabricae mundi. Ubi primum, qui descenderit non designat. Arcem vero Patris quid dixerit, ipse quoque penitus ignoravit. Nunquid est aliquod aedificium coeleste, aut percoeleste, quod factum sit ab eo, aut aliud aliquid quod non est ipsum quod Pater, aut est ipse Pater? Quod si est, quomodo sibi est arx? Nec per aurem Virginis Verbum Dei introisse, catholicae aures ferunt: quia cum sit incorporeum, et totum ubique praesens, nec localiter accedit, nec aditu corporeo indiget. Nisi forte [Col. 0332B] nobis persuadere voluit angelicorum sono verborum sacram Virginem Dei Filium concepisse. Quod quantum a fidei veritate discordet, ex verbis ipsius angeli perspicuum est; qui ipsi Virgini interroganti: Quomodo fiet istud, quia virum non cognosco? Respondit: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Quomodo autem virginalis uterus regio nostra possit intelligi, cum et virgo illa unici Filii mater sit, et nos omnes non ex virginea sed ex corrupta carne nascamur, prorsus inveniri non potest. Deinde quod eum stola indutum purpurea aurem dicit Virginis introiisse, sive humano more cultu regio indutum, sive humanam formam non ex Virgine suscepisse, sed de coelo Dei Verbum attulisse putaverit, eamque stolam [Col. 0332C] purpuream appellarit, apertissimae blasphemiae est. Jam vero per auream portam eum exiisse, quanta vanitate proferre ausus est; cum nativitas Christi ex Virgine non supervacuis verbis adumbrari, sed confessione simplici debeat declarari; qui non, ut ille ait, universae fabricae mundi, sed juxta veritatem evangelicam rationalis tantummodo creaturae lux est.

VIII. Aliud quoque responsorium de verbis Evangelii, sed non ordine evangelico, quod jam utique correctum a vestra dilectione psallitur, nescio quis composuit, dicens: Tenebrae factae sunt dum crucifixissent Jesum Judaei; et circa horam nonam exclamavit Jesus voce magna: Deus, Deus, ut quid me dereliquisti? Tunc unus ex militibus lancea [Col. 0332D] latus ejus perforavit, et inclinato capite emisit spiritum. Nempe omnibus fidelibus certum est, quod Salvator noster non aliqua doloris violentia coactus, sed spontanee pro nobis est mortuus; nec animam necessitate amisit, sed potestate posuit, sicut ipse ait: Nemo tollit a me animam meam, sed ego pono eam a me ipso ut iterum sumam eam. Sed iste evangelici ordinis et fidei veritatis ignarus, prius dixit lancea a militibus latus Domini perforatum, et tunc ab eo spiritum emissum: quod [Col. 0333A] omnino paganum est, Christum non benignitate propriae voluntatis, sed vi doloris mortuum opinari; cum e contrario in Evangelio referatur quod Dominus voce magna clamaverit: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum; et haec dicens, exspiravit. Quam mortem Christi in tantum milites qui aderant admirati sunt, ut continuo Deum glorificasse, eumque Dei Filium confessi esse referantur, ac postea Judaeis petentibus latronum crura, qui cum eo fuerant crucifixi, Pilatus frangi concesserit, Jesu autem jam mortui non crura confracta, sed militis lancea latus narraretur apertum, non, ut iste imperite protulit, perforatum.

IX. Jam vero quanta illa sunt vaticinia, ut ita dictum sit, falsa in responsoriis et antiphonariis, [Col. 0333B] quae quasi ex voce Domini pronuntiantur, cum in nullis divinis Scripturis reperiantur. Ut est: Octava decima die decimi mensis jejunabitis, dicit Dominus, et mittam vobis Salvatorem et propugnatorem pro vobis, qui vos praecedat et introducat in terram quam juravi patribus vestris. Et iterum: Coronam gloriae ponam super caput ejus, dicit Dominus, et induam illum stolam candidam, quia servavit mandata mea, et propter nomen meum effusus est sanguis ejus in terra. Et iterum: Sancti estis, dicit Dominus, multiplicabo numerum vestrum, ut oretis pro populo meo in loco isto. Et multa hujusmodi ridiculosa et fantastica. Quorum inventoribus congruere mihi videntur illa, quae Dominus per Ezechielem prophetam adversus falsos prophetas [Col. 0333C] loquitur, dicens: Vae prophetis insipientibus, qui sequuntur spiritum suum, et nihil vident. Et post pauca: Vident nova et divinant mendacium, dicentes: Ait Dominus, cum Dominus non miserit eos, et perseveraverunt confirmare sermonem. Nunquid non visionem cassam vidistis, et divinationem mendacem locuti estis? Et dicitis, Ait Dominus, cum ego non sim locutus. Propterea haec dicit Dominus Deus: Quia locuti estis vana, et dixistis mendacium, ideo ecce ego ad vos, ait Dominus Deus. Et erit manus mea super prophetas, qui vident vana, et divinant mendacium. In concilio populi mei non erunt, et in scriptura domus Israel non scribentur, nec terram Israel ingredientur.

X. Sed haec et similia, quorum in praefato libro infinita erat copia, quia indignum est scribere, et vestrae prudentiae fastidiosum audire, facilius colloquendo et fideliter pertractando dijudicari possunt. Nunc superest ut sacrorum statuta canonum, catholicorumque Patrum sententias, sicut superius promisimus, exsequamur; ut ex his perspicue declaretur [Col. 0334A] qua cautela levissimorum hominum excogitationes vitandae sint, quae nulla veritate subnixae, nulla ratione ornatae, contemptui patent.

XI. ⁜ a In concilio Africano talis constitutio promulgata est: « Ut preces et orationes, nisi probatae fuerint in concilio, non dicantur; nec aliqua ex his omnino cantentur in Ecclesia, nisi quae a prudentioribus tractata et comprobata in synodo fuerint; ne forte aliquid contra fidem, vel per ignorantiam, vel per studium, sit compositum. » Ubi breviter considerandum, quod non solum ea quae studio perfidiae, sed etiam illa quae ⁜ b simplicitate ignorantiae contra fidei regulam composita fuerint, pari animadversione repudiantur.

XII. Beatus Hieronymus (Comment. in cap. V Epist. ad Ephes.) cum exponeret praeceptum Apostoli, ubi ait: Implemini Spiritu loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis et canticis spiritalibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino, non tacuit quod in cantoribus Ecclesiae reprehendendum videbat. « Canere igitur, ait, et psallere et laudare Dominum magis animo quam voce debemus. Hoc est quippe quod dicitur: Cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino. Audiant haec adolescentuli, audiant hi quibus psallendi in Ecclesia officium est, Deo non voce, sed corde cantandum; nec in tragoedorum modum guttur et fauces dulci medicamine colliniendae sunt, ut in Ecclesia theatrales moduli audiantur et cantica; sed in timore, in opere, in scientia Scripturarum. Quamvis sit aliquis, ut solent [Col. 0334C] illi appellare, cacophonos, si bona opera habuerit, dulcis apud Deum cantor est. Sic cantet servus Christi, ut non vox canentis, sed verba placeant quae leguntur; ut spiritus malus qui erat in Saule, ejiciatur ab his qui ab eo similiter possidentur, et non introducatur in eos qui de domo Dei scenam fecere populorum. » In quibus verbis magnopere pensandum est, quod eos qui in morem psallentis David cum timore et gravitate spiritali canunt, malignum spiritum etiam ab auditoribus suis excludere posse confirmat; eos vero qui theatralibus sonis et scenicis modulationibus, et quamvis in divinis verbis, vocis dulcedine intemperantius delectantur, eum non solum ab aliis non excludere, sed, quod est terribile, in seipsos introducere testatur. Unde et in alio loco idem doctor cum sententiam Isaiae (Cap. 1) exponeret, Iniqui sunt coetus vestri, ait: « Omnis conventus qui non offert hostias spiritales, nec audit illud quod in quinquagesimo psalmo canitur, Sacrificium Deo Spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus non despicit, abominabilis Deo est. » Mens ergo libera, id est, sensibus corporis [Col. 0335A] non succumbens, ita resistere debet vanae ac noxiae delectationi aurium, sicut et delectationibus sensuum caeterorum, visus videlicet, et olfactus, gustus, et tactus; quorum perturbationibus anima praegravatur, et capitur. Quantum denique oblectationes aurium virtutem mentis enervent, testatur praefatus doctor, qui ait: « Auditus vario organorum cantu, et vocum inflexionibus delinitur, et in carmine poetarum et comoediarum, mimorumque urbanitatibus, et strophis, et quidquid per aures introiens virilitatem mentis effeminat. »

XIII. Sed et beatus martyr Cyprianus ( Serm. de zelo et livore ) simili modo dicit, exponens illud Apostoli, Adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens, circuit quaerens quem devoret. Ait ergo: « Circuit [Col. 0335B] ille nos singulos, et tanquam hostis clausos obsidens, muros explorat, et tentat an sit pars aliqua membrorum minus stabilis et minus fida, cujus aditu ad interiora penetretur. Offert oculis formas illices et faciles voluptates, ut visu destruat castitatem. Aures per canoram musicam tentat, ut soni dulcioris auditu solvat et molliat Christianum vigorem. »

XIV. Quod et beatus Augustinus ad tentationem diaboli intelligens pertinere, in libris Confessionum suarum (Lib. X, cap. 33) Deo gratias refert quod ab hoc vitio liberatus sit. « Voluptates, inquit, aurium tenacius me implicaverant, et subjugaverant; sed resolvisti et liberasti me. Nunc in sonis, quos animant eloquia tua, cum suavi et artificiosa voce cantantur, fateor aliquantulum acquiesco, dum [Col. 0335C] ipsis sanctis dictis religiosius et ardentius sentio moveri animos nostros in flammam pietatis, cum ita cantantur, quam si non ita cantarentur. » Et rursus post aliqua de utilitate psallendi in Ecclesia discretam proferens sententiam, dicit: « Tutius quidem mihi videtur quod de Alexandrino episcopo Athanasio saepe mihi dictum commemini, quia tam modico flexu vocis faciebat sonare lectorem psalmi, ut pronuntianti vicinior esset quam canenti. Verumtamen cum reminiscor lacrymas meas, quas fudi ad cantus Ecclesiae tuae in primordiis recuperatae fidei meae, et nunc ipso commoveor, non cantu, sed rebus quae cantantur, cum liquida voce et convenientissima modulatione cantantur, magna instituti utilitatem rursus cognosco; magisque adducor, non quidem [Col. 0335D] irretractabilem sententiam proferens, cantandi consuetudinem approbare in Ecclesia, ut per oblectamenta aurium infirmior animus in affectum pietatis assurgat. Tamen cum mihi accidit ut me amplius cantus quam res quae canitur moveat, poenaliter me peccare confiteor, et tunc mallem non audire cantantem. » Ecce vir sanctissimus, atque doctissimus, et approbat institutum cantandi propter infirmos, quos in affectum pietatis facit assurgere; et tamen cum accidit ut plus moveat animum cantus, [Col. 0336A] quam res quae canitur, poenale dicit esse peccatum, ita ut melius sit non audire cantantem, utique in cantu et sonis quos divina eloquia animant, ac vivificant; ut vita cantuum ac sonorum in sententiis sit divinorum eloquiorum. Caeterum, si in diebus suis audisset aliquos non de divinis eloquiis, sed de humanis adinventionibus cantantes, nunquid non mortuum et sine vita talem cantum judicaret?

XV. Verum quia ⁜ a Gregorii praesulis nomen titulus praefati libelli praetendit, et hinc opinione sumpta putant eum quidam a beato Gregorio Romano pontifice et illustrissimo doctore compositum; videamus quod sanctus ille vir de cantu ecclesiastico ordinaverit, vel quid ejus tempore Romana Ecclesia decantarit. [Col. 0336B] Ait igitur in Decretis suis (Lib. IV, indict. 13, epist. 44): « In sancta hac Romana Ecclesia, cui divina dispensatio praeesse me voluit, dudum consuetudo est valde reprehensibilis exorta, ut quidam ad sacri altaris ministerium cantores eligantur, et in diaconatus ordine constituti modulationi vocis inserviant, quos ad praedicationis officium eleemosynarumque studium vacare congruebat. Unde fit plerumque, ut ad sacrum ministerium, dum blanda vox quaeritur, quaeri congrua vita negligatur, et cantor minister Domini moribus stimulet, cum populum vocibus delectat. Qua de re praesenti decreto constituo, ut in sede hac sacri altaris ministri cantare non debeant, solumque evangelicae lectionis officium inter missarum solemnia exsolvant; psalmos [Col. 0336C] vero ac reliquas lectiones censeo per subdiaconos, vel si necessitas exigit, per minores ordines exhiberi. Si quis autem contra hoc decretum meum venire tentaverit, anathema sit. Et responderunt omnes, Anathema sit. » Ecce vir apostolicus reprehendit consuetudinem, qua diaconibus cantandi officium injungebatur, nec in eis blandam vocem, sed congruam vitam dicit esse requirendam; stimularique Deum talium ministrorum moribus asserit, etiamsi populum vocibus delectent. Damnata vero tali consuetudine, psalmos ac reliquas lectiones per subdiaconos vel per minores ordines censet exhiberi; solo videlicet evangelicae lectionis officio diaconibus delegato. Ex quibus perspicue demonstratur psalmos tunc in Ecclesia decantari solitum, unde [Col. 0336D] maximam partem divinorum officiorum etiam nunc constat esse compositam, et non figmenta quorumlibet hominum, quae a tanto illo viro non esse composita, nemo nisi qui sincerissimae ejus fidei et excellentissimae eruditionis ignarus est, dubitat.

XVI. Igitur quia sanctorum Patrum dictis satis ostensum est quantum humanae levitates et mendacia devitanda, quatumque divinorum eloquiorum veritas ac sinceritas amplectenda sit, libet pauca ex verbis beati martyris Cypriani subnectere, quibus [Col. 0337A] ostendatur qua gravitate et modestia divina officia celebranda sint: « Sit, inquit ( Serm. de Orat. Dom. ) orantibus sermo et precatio cum disciplina, quietem continens et pudorem. Cogitemus nos sub conspectu Dei stare. Placendum est divinis oculis et habitu corporis, et modo vocis. Nam ut impudentis est clamoribus strepere, ita congruit verecundo modestis precibus orare. Et quando in unum cum fratribus convenimus, et sacrificia divina cum Domini sacerdote celebramus, verecundiae et disciplinae memores esse debemus: non passim ventilare preces nostras inconditis vocibus, nec petitionem commendandam modeste, Deo tumultuosa loquacitate jactare. Quia Deus non vocis sed cordis auditor est; nec admonendus est clamoribus, qui cogitationes videt, probante [Col. 0337B] Domino et dicente: Et scient omnes Ecclesiae, quia ego sum scrutans renes et corda. Sonet psalmus. Convivium sobrium sit nobis spiritualis auditio, prolectet aures religiosa mulcedo. »

XVII. His ergo et hujusmodi Patrum monitis informati, et eorum sequentes vestigia quos ad Dominum praecessisse non ambigimus, cunctas adinventiones hominum quasi superfluas respuentes, verbis Domini quae ad omnia sufficiunt, in ejus laudibus personemus, ut cum beato David dicere valeamus: Et quae de manu tua accepimus, dedimus tibi. Quia, ut beatus Augustinus ait, « Nihil Deo recte offertur, nisi quod ab eo accipitur. » Qui et alio loco praecepit suis: «Nolite cantare nisi quod legistis esse cantandum. » Quod quidam religiosi viri sequentes subjectis [Col. 0337C] sibi fratribus praeceptum tale dederunt: Nullus praesumat responsoria, aut antiphonas, quae solent aliqui composito sono pro suo libitu non ex canonica Scriptura assumpta canere, in congregatione ista vel meditari vel dicere. Oportet enim nos sanam et simplicem apostolicam et patrum nostrorum imitari doctrinam, et gratiam stabilire, cor moresque subdere disciplinae. Ea igitur cantare debemus quae, sicut beatus Augustinus dicit, ita scripta sunt ut cantantur. « Quae autem non ita scripta sunt, non cantemus; quia nec alio modo quam quo ipse Dominus jussit per prophetas et apostolos suos manifestari ea hominibus debent. A nobis obedientiae quam victimarum sacrificium quaerit; nec cantilenae artificioso studio, sed observantia mandatorum et [Col. 0337D] cordis munditia delectatur. »

XVIII. Haec sincerissima Patrum statuta, omni diligentia et veneratione observanda sunt. Quia per hoc et fidei puritas, ac religionis disciplina saluberrime custoditur, et duo mala nimis pietati contraria utiliter resecantur; videlicet, dum et vanissimorum hominum praesumptio, qui non solum inepta, et superflua, sed etiam profana et haeretica in Ecclesiis decantare audent, funditus excluditur; et adolescentulis, atque omnibus generaliter quibus cantandi [Col. 0338A] officium injunctum est, magna occasio stultae et noxiae occupationis aufertur. Ex quibus quamplurimi ab ineunte pueritia usque ad senectutis canitiem omnes dies vitae suae in parando et confirmando cantu expendunt; et totum tempus utilium et spiritalium studiorum, legendi videlicet, et divina eloquia perscrutandi, in istiusmodi occupatione consumunt; quodque animabus eorum procul dubio valde est noxium, ignari fidei suae, inscii Scripturarum sanctarum, et divinae intelligentiae inanes ac vacui, hoc solum sibi sufficere putant; et ob hoc, etiam ventosi et inflati incedunt, si sonum et vocem decantationis utcunque addiscare, et in numero cantorum deputari videantur. Quibus omnino (dum, sicut beatus Gregorius supra ait, Deum moribus stimulant, cum populum [Col. 0338B] vocibus oblectent ) metuendum est ne etiam ipsa illa Dei increpatione feriantur, qua dicit: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. Et iterum: Aufer a me tumultum carminum tuorum, et cantica lyrae tuae non audiam. Nam et beatus Hieronymus, ut supra memoratum est, de hujusmodi hominibus manifeste dicit, quod de Ecclesia Dei scenam fecerint populorum. Hanc enim occupationem superfluam in eisdem sacris officiis devitantes antiqui, cum eis profecto suppeteret ex divinis libris et multiplex copia laudationis, et peritia modulationis, maluerunt tamen eadem saepe repetere, quam infinitis et non necessariis psallentium animos occupare, vel gravare.

XIX. Quapropter, auxiliante Dei gratia, omni [Col. 0338C] studio pietatis instandum atque observandum est, ut sicut ad celebranda missarum solemnia habet Ecclesia ⁜ a Librum Mysteriorum fide purissima et concinna brevitate digestum, habet et Librum Lectionum ex divinis libris congrua ratione collectum, ita etiam et hunc tertium Officialem Libellum, id est, Antiphonarium, habeamus omnibus ⁜ b humanis figmentis et mendaciis expurgatum, et per totum anni circulum ex purissimis sanctae Scripturae verbis sufficientissime ordinatum; quatinus in sacris officiis peragendis, juxta probatissimam fidei regulam, et paternae auctoritatis venerabilem disciplinam, una a nobis atque eadem custodiatur forma orationum, forma lectionum, et forma ecclesiasticarum modulationum; quae a boni ingenii adolescentibus quam celerrime imbibita, [Col. 0338D] eos et divinis laudibus concinendis sufficienter et graviter idoneos reddat, et a potioribus ac spiritalibus studiis non impediat. Quis enim ita contentiosus, imo insanus, et ab omni veritatis ratione aversus est, ut non hoc rectius, et convenientius, ac salubrius fateatur in Dei laudibus decantari, quod ex divinis dictis et libris videat fideliter assumi? quatinus sicut in Symbolo catholico fidem nostram non nostris sed apostolicis verbis profitemur, et in Dominica Oratione non nostris sed ipsius Domini et Salvatoris [Col. 0339A] nostri sermonibus supplicamus; ita etiam in divinae laudis honore, non humanis, sed divinis, et spiritalibus, juxta Apostolum, psalmis, hymnis, et [Col. 0340A] canticis personemus. Superfluo namque alia quaeruntur, ubi ista sufficere et superabundare noscuntur.

Liber contra Amalarium

Agobardus Lugdunensis

I. Amalarius in libro suo primo, capitulo tricesimo septimo, dicit ita: « Romana consuetudo unum diem, id est, VII Kalendas Maii interponit, quem vocat in Litania majore, non in jejunio. Litania, ut praediximus, deprecatio est apud nos. Potest enim serena [Col. 0339B] mens, et aliena a voluntate mala, precari Deum, quamvis manducet sobrie carnem meridie, et laetetur de resurrectione Domini. Tamen majorum Patrum, id est, apostolicorum usus sequendus est. Forsitan ex ipso officio poterimus intelligere quid deprecandum sit tali in tempore. Prima oratio ad Missam dicit: Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui in afflictione nostra de tua pietate confidimus, contra adversa omnia tua semper protectione muniamur. Huic concordat offertorium, dicens: Adjuva me, Domine Deus meus, salvum me fac propter misericordiam tuam. Qui insurgunt in me, confundantur. Eo tempore, id est, VII Kalendas Maii, possunt inimici commovere bella adversus vicina regna. Ut reor, caute providit sancta Ecclesia Deum rogare, ut qui [Col. 0339C] destruxit olim consilium Achitopel, nunc destruat consilia eorum qui volunt irruere super pacem ejus. Intendit et hoc, quod dicit Epistola: Multum enim valet deprecatio justi assidua. Evangelium alteram petitionem sonat, dicens: Quis autem ex vobis patrem petit panem, et iterum, aut piscem, et iterum, aut si petierit ovum. In istis tribus temporalia petenda possumus intelligere: per panem, omnia bona quae de terra nascuntur; per piscem, quae de agris; per ovum, animalia quae coeunt simul. Haec enim memorato tempore in aliquo profectu sunt: germina messis pullulant, arborum fructus ex flore prodeunt, vineae atque olei liquor suis arboribus se erumpit, pullorum animantia campos tundunt. Quoniam haec necessaria sunt nostris usibus, petenda sunt a Domino [Col. 0340B] ut conserventur. »

II. In his verbis Amalarii facile quilibet potest deprehendere quae sint inutilia, et quae noxia. Dicit namque posse fieri Litanias, id est, Rogationes, sine jejunio et carnis abstinentia: quod nunquam dictum est neque a parum sapientibus. Nempe Ninivitae, quando conversi sunt ad praedicationem Jonae prophetae, non habebant doctores, qui eos docerent sacrificium Deo esse spiritum contribulatum, cor contritum et humiliatum. Et tamen ratione naturali intelligentes per haec flectendam Dei pietatem, contra subversionem sibi imminentem ad quae arma concurrerint, dicit ita eadem Scriptura: Et coepit Jonas introire in civitatem itinere diei unius, et clamavit, et dixit: Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur. [Col. 0340C] Et crediderunt viri Ninivitae in Domino, et praedicaverunt jejunium, et vestiti sunt saccis a majore usque ad minorem. Videlicet usque ad lactentem, sicut senserunt qui de hac laudabili poenitentia scribere voluerunt; ex quibus unus, Prudentius, vir doctus inquit:

III. Dicit iterum Amalarius in libro primo, capitulo vicesimo septimo: « Eum quem superius precatus est pontifex ut mitteret Spiritum sanctum, in sequentibus petit ut suscipientem dignetur consignare in vitam aeternam; id est, eumdem Spiritum non amittat suscipiens, usque dum perducat hospitem suum ad vitam aeternam. » Et post pauca: « Sine isto signaculo non oportet nos praesentari ante Deum. De quo quasi de aliquo vestimento dicebat [Col. 0341D] Paulus ad Corinthios: Etenim qui sumus in isto corpore, ingemiscimus gravati; eo quod nolumus spoliari, sed supervestiri; ut absorbeatur mortale a vita. De quo vestimento dicat, in sequentibus monstrat: Qui autem perficit nos in hoc ipsum Deus, qui dedit nobis pignus Spiritus. »

IV. Haec verba Amalarii qualia sint, omnis qui erga sinceritatem fidei sollicitus est, dijudicare potest. Tamen hoc quod subjungit dicens: De quo signaculo quasi de aliquo vestimento dicebat Paulus ad Corinthios: Etenim qui sumus in isto corpore, ingemiscimus gravati, eo quod nolumus spoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur mortale a vita, talem sensum habere qualem ille intromittit si alicubi legit, [Col. 0342A] illius forsitan error est qui scripsit. Si autem ex semetipso excogitavit, nimia praesumptio est. Quid namque ingemiscit gravatus? Certe eo quod non vult spoliari, sed supervestiri. Et si non vult spoliari vestimento Spiritus sancti, quid vult vestire super Spiritum Dei? Sed quoniam laboriosum est refutare sensum ejus, hoc nobis dixisse sufficiat, quod doctor catholicus beatus Augustinus hoc vestimentum mortalitatem carnis esse dicit, quam gestamus in hoc corpore viventes. Et propterea ingemiscimus gravati, quia timemus per mortem temporalem spoliari vestimento carnis: et, si fieri posset, vellemus supervestiri immortali vita; non deposita per mortem ipsa mortalitate, sed potius absorpta a vita.

V. Dicit iterum Amalarius in libro primo, capitulo quadragesimo: « Solet quaeri inter vulgares quanto tempore debeant unctionem chrismatis observare in capite, ut non laventur qui accipiunt manus impositionem, absque tempore baptisterii. Quibus potest responderi, quanto tempore generaliter ab Ecclesia celebratur adventus Spiritus sancti super apostolos, tanto tempore celebretur apud unumquemque qui eum accipit, hoc est, septem diebus. Et non immerito. Quoniam in septem mulieribus venit ad hospitem suum, fas est ut unicuique mulieri convivium suum paretur per singulos dies: de quibus mulieribus dicit Isaias: Apprehendent septem mulieres virum unum. Convivium illarum mulierum est, quando ipsae de se satiant hospitem [Col. 0342C] suum. Talia convivia exercebat Christus apud convivas suos, talia et Spiritus sanctus exercet. Hospes Spiritus sancti, mens est hominis. Mens tanto amplius satiatur a sagina Spiritus sancti, quanto minus fuerit dedita carnalibus delectationibus. Ita observet accipiens tempus adventus Spiritus sancti, ut solet charus amicus circa charum amicum observare. Quando aliquis charus ad amicum charum venit, in nullo vult ille qui suscipit, illum offendere, sed quidquid novit ei placitum esse, hoc ex corde benigno ei adhibet. Ita quidquid cognoverit suscipiens Spiritum sanctum, placitum ei esse, hoc illi exhibeat quandiu cum illo est. Si hoc fecerit, forsitan citius poterit ei conciliari, quando aliqua offensa recesserit ab eo. Quando Christus recordatur unctionem [Col. 0342D] chrismatis sibi adesse, tunc potissimum recolit debere se esse sub disciplina Spiritus sancti. Unctio illa ideo fit, ut sciamus quod invisibiliter operetur Spiritus sanctus in nobis. Oleum solet fessorum membra fovere. Balsamus solet redolere. Fessa sunt membra animae nostrae, quando poenitet se egisse quod contra Dei voluntatem est: ad quam solet Spiritus sanctus venire, et ei monstrare dimissa peccata, sive dimittenda. Unde et ipse Spiritus consolator dicitur. »

Haec verba Amalarii confusa et inutilia unusquisque qui audit, videat quomodo corrigat, qualiter derideat: quia non aedificant fidem, sed destruunt; nec plantant virtutes in mentibus audientium, sed [Col. 0343A] evellunt; maxime ubi in postremis dicit: Quando Christus recordatur unctionem chrismatis sibi adesse, tunc potissimum recolit debere se esse sub disciplina Spiritus sancti.

VI. Item Amalarius in eodem capitulo: « Non enim frustra Spiritus sanctus super apostolos venit in die Pentecostes in vento et igneis linguis. Voluit futurae Ecclesiae demonstrare quid operatus esset in apostolis per adventum suum. Venit in vento vehementi, ut ostenderet se excussurum esse ab apostolorum cordibus omnem cupiditatem terrenam. Sicut enim ventus vehemens projicit pulverem a facie terrae, sic adventus Spiritus sancti a corde hominis ejicit omnem terrenam cupiditatem. In igneis linguis apparuit, ut demonstraret quales facturus [Col. 0343B] erat linguas apostolorum; hoc est loquentes, et ignita verba infundentes in corda credentium. Haec enim verba ignita consumunt peccata, et accendunt corda ad amorem aeternae patriae. Ipsa est charitas quae diffunditur in corda credentium, et facit ea unum cor esse ad imitationem suae propriae substantiae; hoc est, ut unum velint, sicut sancta Trinitas unum vult. »

VII. De his verbis Amalarii perpendant prudentes quid judicent. Manifestum tamen est, quod in eo quod dicit: Venit in vento vehementi ut ostenderet sese excussurum esse ab apostolorum cordibus omnem cupiditatem terrenam, objiciendum illi sit. Si eadem hora quando repleti sunt Spiritu sancto, adhuc discutiendae erant ab apostolorum cordibus [Col. 0343C] omnes cupiditates terrenae, quid operatus in eis est per tres annos mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus? Et quare illis dicit: Jam vos mundi estis, propter sermonem quem locutus sum vobis? Et iterum: Et vos mundi estis, sed non omnes? Nunquid non erant jam utres novi, parati et capaces ad recipiendum vinum novum, id est, Spiritum sanctum, qui eos induceret in omnem veritatem? In eo autem quod subinfert, dicens: In igneis linguis apparuit, ut demonstraret quales facturus erat linguas apostolorum, hoc est, loquentes et ignita verba infundentes in corda credentium. Hoec enim verba ignita consumunt peccata: Non satis attendit quomodo dicat. Nam apostoli jamdudum fuerant loquentes jam praedicaverant, jam multa et magna signa [Col. 0343D] fecerant; ita ut dicerent Domino: Etiam daemonia subjiciuntur nobis in nomine tuo. Non autem, sicut iste dicit, verba consumunt peccata; sed fidem ministrant, fidem aedificant, quae audientes aptat ad gratiam baptismi, ex tunc et deinceps. Quod autem subjungit, dicens quod verba ignita apostolorum accendant corda ad amorem aeternae patriae. Ipsa est charitas quae diffunditur in corda credentium, et facit ea unum cor esse ad imitationem suae propriae substantiae; hoc est, ut unum velint, sicut sancta Trinitas unum vult: si bene sentit, bonum bene non loquitur. Nam multum differt inter verba praedicantium, et unctionem Spiritus sancti. Si enim verba apostolorum facere potuissent quod iste somniat, [Col. 0344A] in cordibus auditorum, verba Domini potius id fecissent in cordibus Judaeorum. Sed quia non est hoc opus verborum, sed divini interni muneris, sic debet intimari qui docet in doctrina. Sed e contra Amalarius docens non in doctrina, sentire cognoscitur, quod sicut charitas, id est, Spiritus sanctus, corda fidelium per gratiam facit unum esse, et unum velle, ita in sancta Trinitate gratia ejusdem Spiritus ipsam sanctam Trinitatem faciat unum esse, et unum velle, sicut Ariani dogmatizare solebant.

VIII. Item Amalarius in libro primo, capitulo tertio decimo, dicit: « Dominus noster est agnus, qui incipiente quintadecima luna traditus est; et crucem ascendit Parasceve. Sequitur responsorius [Col. 0344B] cum quatuor versibus. Nullique dubium quin Christus homo ex quatuor elementis consisteret. Naturale est homini ut ex terra, et aqua, et aere, et igne consistat. Quando naturam hominis assumpsit, haec quatuor elementa assumpsit. Illa pendebant in cruce inter medios duos latrones. Unde unus versus: In medio duorum animalium cognosceris: quod ita Hieronymus in Habacuc.

IX. In his verbis Amalarius quanta vagatione discurrat, qui erroribus insanae mentis mederi per charitatem vult, prudenter perpendat. Homines qui cantum composuerunt ex verbis Scripturarum, arbitrio suo, prout illis congruum visum est, fecerunt. Et per diversas regiones diversis modis. Non Spiritu Dei acti, sicut beatus Petrus de prophetis [Col. 0344C] et prophetia futurarum rerum loquitur, dicens: Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. Et ideo si homo uni responsorio quatuor versus adjungit, non est umbra alicujus aenigmatis, sicut iste putat, et mendacissime putari cogit. In hoc autem autem quod dicit, Sequitur responsorius cum quatuor versibus. Nullique dubium quin Christus homo ex quatuor elementis consisteret. Naturale est homini ut ex terra, et aqua, et aere, et igne consistat. Quando naturam hominis assumpsit, haec quatuor elementa assumpsit: opponenda est sententia Apostoli his stultissimis et blasphemis sermonibus, qua dicit: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam, et inanem fallaciam, secundum traditionem [Col. 0344D] hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Christum. Dicat Amalarius quomodo Christus homo ex quatuor elementis consistat. Nempe veri fideles, id est, catholici, Christum ita tenent, sicut eum beatus Augustinus confitetur, dicens (Serm. 8 de diversis) : « Agnoscamus geminam substantiam Christi, divinam scilicet, qua aequalis est Patri; humanam, qua major est pater. Utrumque autem simul, non duo, sed unus Christus; ne sit quaternitas, non trinitas Deus. Sicut enim unus est homo, anima rationalis, et caro; sic unus est Christus, Deus et homo. Ac per hoc, Christus est Deus, et anima rationalis, et caro. » Christum in his omnibus, Christum in singulis confitemur. Quis est ergo per quem [Col. 0345A] factus est mundus? Christus Jesus, sed in forma Dei. Quis est sub Pontio Pilato crucifixus? Christus Jesus, sed in forma servi. Item de singulis quibus homo constat. Quis non est derelictus in inferno? Christus Jesus, sed in anima sola. Quis resurrecturus, triduo jacuit in sepulcro? Christus Jesus, sed in carne sola. Subinfert etiam Amalarius, dicens: Naturale est homini, ut ex terra, et aqua, et aere, et igne consistat. Quod multum a purae mentis intelligentia discrepat. Hoc enim commentum est philosophorum; quod licet ecclesiastici doctores ex toto non evacuent, non eis tamen ex omni parte consonant, nec dicunt hoc naturale esse in exordio originis. De qua re nunc longius aliquid dicere ineptum est: quoniam auctoritas Scripturae aliter [Col. 0345B] sentiendum demonstrat; illo videlicet loco, ubi omnipotens Creator hominis, homini quem de limo terrae formaverat, (vel, sicut alia translatio habet, de pulvere) ait: Pulvis es, et in pulverem reverteris: quod non possunt facere aqua, aer, ignis, sed nec anima quam Creator inspiravit in faciem homini formato de pulvere: sed ita fit ut alio loco Scriptura loquitur, dicens: Revertatur pulvis in terram suam unde erat: et spiritus redeat ad Deum qui dedit illum. Si autem de homine quolibet nimis insulse dicitur quod ex elementis naturaliter subsistat, quanto magis de Christo Domino, cujus caro nullam habet originem, nisi operationem Patris et Filii et Spiritus sancti, et susceptionem solius Verbi? Verbum enim caro factum [Col. 0345C] est ut habitaret in nobis. Sicut ergo dicit beatus Augustinus, Christus est Deus, et anima, et caro: sed Deus non est ex elementis, neque anima. Veritas autem carnis, de corpore sumpta est Virginis, sine ullo opere humano vel angelico, sed opere, ut dictum est, tantum divino. Quod autem dicit Amalarius, Quando Christus naturam hominis assumpsit, haec quatuor elementa assumpsit; respondendum est illi, quod non erant redimenda elementa a morte peccati, sicut homo qui per praevaricationem sub diabolo captivus tenebatur. Erraverat enim sicut ovis quae periit: propter quem venit pastor bonus, ut quaereret et inveniret, et reduceret ad supernam patriam; ubi sine administratione elementorum corporalium vivat, fruendo Deo per eumdem Redemptorem, [Col. 0345D] demptorem, sicut scriptum est: Et simus in vero Filio ejus Jesu Christo. Hic est verus Deus, et vita aeterna. Nam de elementis illud credendum est quod princeps apostolorum beatus Petrus ait: Adveniet autem dies Domini ut fur: in qua coeli magno impetu transient, elementa vero calore solventur. Subjungit quoque Amalarius: Illa, id est elementa, pendebant in cruce inter medios duos latrones. Unde unus versus: In medio duorum animalium cognosceris. Quid ridiculosius dicere potuit, quam ut aer et ignis de cruce penderent, quorum natura est, ut sursum versus ferantur? Et subjungit dicens, quod ita Hieronymus in Habacuc. Dic, rogo, quid Hieronymus et Habacuc? Nunquid dicit, in [Col. 0346A] medium duorum animalium cognoscentur elementa pendere?

X. Item Amalarius in libro primo, capitulo duodecimo: «Si se exinanivit, juxta Apostolum, postquam formam servi accepit, quanto magis cum factus est Patri obediens usque ad mortem, mortem autem crucis?»

Dicendum est Amalario, non sic dicere Apostolum ut ille ait; id est, Postquam formam servi accepit, seipsum exinanivit; sed, semetipsum exinanivit formam servi accipiens: id est, in ipsa acceptatione formae servilis, et non postea factus est obediens usque ad mortem.

XI. Dicit item Amalarius in libro tertio, capitulo vicesimo tertio: «Nunc de Te igitur dicendum est. Ab initio orationis usque ad locum ubi dicitur: Et in [Col. 0346B] electorum tuorum jubeas grege numerari, celebratur sacrificium electorum, qui non habent in carne quod eis repugnet, neque in conscientia quod conturbet. Sicut enim duo altaria erant in tabernaculo Moysi, sive in templo Salomonis, unum thymiamatis, alterum holocausti: ita sunt duo sacrificia sanctae Ecclesiae. » Et post pauca, iterum capitulo vicesimo quarto subinfert, dicens: « Immolato priore sacrificio quod constat orationibus perfectorum, et est conjunctum sacrificio angelorum, descenditur ad universale sacrificium, immolationem scilicet Christi, quod celebratur ante Nobis quoque peccatoribus. » Et post paulum subjungit: « Quoniam una hostia Christus oblata est pro justis et injustis. »

XII. Contra haec verba Amalarii confusa et turbulentos [Col. 0346C] sensus respondendum est, quod nec Pelagius nec Coelestius ausi sunt tam irreverenter suam haeresim praedicare. Nam illi possibilitatem tantum astruebant, dicendo posse esse hominem sine peccato si velit: non tamen audebant dicere, se sine peccato esse. Amalarius autem multo pejus dicere audet, qui asserit plures esse qui nec in corpore habent quod repugnet, nec in conscientia quod conturbet. Et licet pejus iste quam illi, tamen in commune contradicunt apostolo Joanni, dicenti: Si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos decipimus, et veritas in nobis non est. Et apostolo Paulo, qui ait: Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in legem peccati, quae est in membris meis. Ubi et turbatus subjungit, [Col. 0346D] dicens: Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus? Psalmista quoque ex voce perfectorum, qui dicere possunt, Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus, subjungens ait: Ad me ipsum anima mea conturbata est. Et iterum: Quare tristis es anima mea, et quare conturbas me?

XIII. Dicit adhuc idem Amalarius: Sicut enim duo altaria erant in tabernaculo Moysi, sive in templo Salomonis, unum thymiamatis, alterum holocausti: ita sunt duo sacrificia sanctae Ecclesiae. Ad quae respondendum est illi. Ecclesia catholica sicut non habet duas fides, aut duo baptismata; sic non habet duo altaria aut duo sacrificia. Ita namque et beatus [Col. 0347A] Hieronymus in expositione Isaiae prophetae, ubi dicitur: In die illo erit altare Domini in terra Aegypti, docet dicens: «Ita autem unum altare dicitur quomodo una fides, et unum baptisma, et una Ecclesia.» Et iterum: « Unum autem altare Aegypti, id est, mundi istius, dicitur; ut cuncta altaria, quae contra Ecclesiae eriguntur altare, sciamus non esse Domini. » Audiat etiam hoc Amalarius, quia sicut unum altare Ecclesiae, ita unus panis corporis Christi, et unus calix sanguinis ejus. Sic enim Apostolus accepit a Domino, et tradidit Ecclesiae: « Quoniam Dominus noster Jesus Christus, in qua nocte tradebatur, accepit panem, et gratias agens, fregit, et dixit: Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem, postquam [Col. 0347B] coenavit, dicens: Hic calix novum testamentum est in meo sanguine. Hoc facite quotiescunque sumitis in meam commemorationem. Unde et Ecclesia ex traditione apostolorum his verbis consecrans mysterium sacri corporis et sanguinis Domini, designanter dicit Dominum dixisse apostolis: Accipite et manducate ex hoc omnes. Hoc est enim corpus meum. Simili modo et postea quam coenatum est, accipiens et hunc praeclarum calicem. Attendat fidelis quisque quid est quod dicit hunc. Videlicet quia calix quem sacerdos sacrificat, non est alius nisi ipse quem Dominus apostolis tradidit. Sicut ergo de sanguine, sic quoque de corpore sentiendum est.

XIV. Deinde subjungit Amalarius, dicens: « Immolato priore sacrificio, quod constat orationibus sanctorum, et est conjunctum sacrificio angelorum, [Col. 0347C] descenditur ad universale sacrificium. » Haec verba Amalarii non consonant sinceritati catholicae. Cum enim dicit priore sacrificio, ostendit se aliud sacrificium sapere, quod sit posterius. Cum vero subjungit, quod constat orationibus perfectorum, et est conjunctum sacrificio angelorum; mirum si vel ipse intelligit quid loquatur. Nam quomodo constat sacrificium orationibus perfectorum? Nunquid aliud constat orationibus peccatorum? Et si sacrificium quod constat orationibus perfectorum, conjunctum est sacrificio angelorum, quod constat orationibus peccatorum, nunquid conjungitur sacrificio daemoniorum? Deinde infert dicens: Descenditur ad universale sacrificium, immolationem scilicet Christi. Quid est quod loquitur? Unde descenditur? Et quo descenditur? [Col. 0347D] Aperte dicit: Descenditur ad universale sacrificium. Si descenditur ad universale, id est, catholicum (quod enim Latine dicitur universale, hoc Graece catholicum), descenditur ergo de non catholico ad catholicum, immolationem scilicet Christi. Si posterius sacrificium, ipsum est universale, et immolatio Christi. Ergo prius sacrificium, nec universale est, nec immolatio Christi. Et quomodo constabit orationibus perfectorum, et erit conjunctum sacrificio angelorum, si non est universale et immolatio Christi? Dic, ergo, quale sacrificium est melius, utrum illud prius, constans orationibus perfectorum, quod tamen non est universale, nec immolatio Christi? An posterius, quod constat orationibus peccatorum, nec [Col. 0348A] est conjunctum sacrificio angelorum, et tamen est universale et immolatio Christi? Quis audivit unquam tale? Aut quae unquam haeresis in tam irrationabilem se demersit confusionem?

XV. Subjungit autem adhuc his verbis, dicens: « Quoniam una hostia Christus oblata est pro justis et injustis. » Non ita dicunt primi apostoli, Petrus et Paulus, quorum prior: Christus, ait, semel pro peccatis nostris mortuus est, justus pro injustis. Alter vero: Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus, secundum tempus pro impiis mortuus est. Et post pauca: Quoniam si cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est; multo igitur magis justificati nunc in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum. Si enim cum inimici essemus, reconciliati [Col. 0348B] sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius. Et Dominus in Evangelio: Non veni vocare justos, sed peccatores in poenitentiam. Nam etsi ante passionem Domini fuerunt multi justi; illa fide salvati sunt, qua crediderunt Christum moriturum pro injustis et impiis, et ipsa fides liberavit eos ab injustitia et impietate.

XVI. Dicit iterum Amalarius in quarto libro, capitulo quarto: « Est sacerdos in terra, cui quotidie necesse est pro se et pro populo Dei intercedere. Est sacerdos in coelo, cui non est necesse intercedere, sed tamen vult, et interpellat quotidie pro nobis. Sacerdos qui est in terra, non vult neque potest dicere quod absque peccato sit, dicente Joanne: Si dixerimus quoniam peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, [Col. 0348C] et veritas in nobis non est. Qui tamen quamvis sit peccator, non debet a conscientia sua morderi ut tantum sit peccator, quantum multos cognoscit esse in populo terrae. »

XVII. In his verbis Amalarii vagis et furibundis, et omni despectione dignis, illa pessima sunt quibus ait: Qui tamen (id est, sacerdos), quamvis sit peccator, non debet a conscientia sua morderi, ut tantum sit peccator, quantum multos cognoscit esse in populo terrae. Haec verba non tantum inutilia sunt; sed multum noxia, et veritati contraria. Catholica namque fides sic se habet, ut nullius credat acceptari a Deo sacrificium vel orationem, nisi ejus qui cognoverit iniquitatem suam; sicut manifeste demonstrat David in oratione poenitentiae suae, dicens: Amplius lava [Col. 0348D] me ab iniquitate mea, et a peccato meo munda me. Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper. Ac si diceret: Ideo merear indulgentiam tuam, quia cognovi iniquitatem meam. Nam si ego non agnovero, tu non ignosces. Sic et Dominus per Moysen praecipit, dicens: Si peccaverit princeps, et fecerit unum e pluribus per ignorantiam quod Domini lege prohibetur, et postea intellexerit peccatum suum, offerat hostiam Domino. Et post pauca: Rogabit pro eo sacerdos, et pro peccato ejus, ac dimittetur ei. Et iterum: Anima si peccaverit per ignorantiam, feceritque unum ex his quae Domini lege prohibentur, et peccati rea intellexerit iniquitatem suam, offerat arietem immaculatum de gregibus [Col. 0349A] sacerdoti, juxta mensuram aestimationemque peccati: qui orabit pro eo quod nesciens fecerit; et dimittetur ei qui per errorem deliquit in Domino. Salomon quoque in dedicatione templi orans dicit: Si quis cognoverit plagam cordis sui, et extenderit manus suas in domo hac, tu exaudies in loco habitationis tuae, et repropitiaberis. Perpendat prudens fidelis, quam contrarium sit veritati divinae consilium Amalarii, et quantum congruat suasioni diaboli.

XVIII. In libro quarto, capitulo ultimo, dicit Amalarius: « Nuperrime monstratum est mihi, ut puto, ab eo qui quod aperit, nemo claudit, quid rationabiliter possit dici de corpore Domini posito in altari, et de calice ex latere ejus, salvo magisterio eorum qui alias et melius mihi volunt aperire, quomodo et [Col. 0349B] quare aliter panis ponendus sit in altari, et calix juxta eum. Altare, crux Christi est, ab eo loco ubi scriptum est in canone: Unde et memores sumus, [Col. 0350A] usque dum involvitur calix de sudario diaconi, vice Joseph, qui involvit corpus Domini sindone, et sudario. » Et post pauca: «Panis extensus super altare, corpus domini monstrat extensum in cruce, quod nos manducamus. Vinum et aqua in calice, monstrat sacramenta, quae de latere Christi in cruce fluxerunt, id est, sanguinem et aquam, quibus nos potat Dominus noster.»

XIX. Ad haec verba Amalarii respondendum est: Si putat ab eo sibi demonstratum qui aperit et nemo claudit, cui subjungit, dicens: Salvo magisterio eorum qui alias et melius mihi volunt aperire? Ubi iterum putat invenire qui melius illi possit aperire quam Dominus, qui aperit, et nemo claudit? Quare non est recordatus evangelicae sententiae, quae dicit: [Col. 0350B] Ne vocemini magistri, quia magister vester unus est Christus.

Carmina

Agobardus Lugdunensis

Notitia historica

Auctor incertus

Eginhardus, Eynardus, Einartus, Aeginardus, Agenardus, Egvinardus, Einchardus, Emchardus, Heinardus, Eginerius ⁜ a , Germanus Oedenwaldensis, ⁜ b cognomento Sapiens ⁜ c , Carolo Magno anno 814 defuncto, cujus gener, archicapellanus, cancellarius et palatii regalis notarius ⁜ d fuit, per multos annos superstes, Lotharium Ludovici Pii filium instituit, variasque gessit abbatias, Blandinensem, Fontanellensem, S. Joannis Ticinensis, Gandensem, aliasque, defunctus post annum 840. Epitaphium ei positum a Rabano Mauro, legitur inter Rabani opera tomo VI, pag. 228. Plura de Eginhardo, praeter editores ac praecipue C. V. Joannem Hermannum Schminckium, Mabillonius saec. IV Benedictin., parte I; Joannes Weinskensius ⁜ e in Navarchia Seligenstadiana et in Eginharto illustrato ac vindicato, Francof. 1714, fol.; Franciscus Dionysius Camusatus ad Bibliothecam Alphonsi Ciacconii ⁜ f , et Nicolaus Hieronymus Gundlingius secundo tomo Otiorum, cap. 5.

Inter ejus scripta primum locum meretur Vita Caroli Magni, non minus accurate et fideliter scripta quam cultiore stylo, ita ut Suetonii et meliorum imitatorem scriptorum facile agnoscas. Edita primum in lucem est dicataque Carolo V imperatori a [Col. 0352C] comite Hermanno a Nuenare. Coloniae 1521, in-4 cum Annalibus ab anno 741 ad 829. Paucaque admodum sunt et a codicis ms. varietate profecta potius ⁜ g , quae aliter ille exhibet, quam ut interpolatotoris sibi partes sumere, vel auctori suo fidem vel testimonium detrahere voluisse possit jure argui. Prodiit hinc in collectione antiquissima Historicorum Hervagiana, cujus notitiam hoc loco in gratiam lectoris subjungere liceat. Offeruntur igitur in illa: Witichindi Saxonis, monachi Benedictini, rerum ab Henrico et Otthone I imperatoribus gestarum libri III, una cum annotationibus in eumdem, per Martinum Frechtum scriptis pag. 1. Vita Henrici IV imperatoris Augusti a quodam coaetaneo scripta, pag. 53. Ducis Bavariae septem epistolae, aliquot Henrici IV ad pontificem Romanum et alios principes, pag. 73. Conradi Vecerii, regii secretarii, libellus de rebus gestis imperatoris Henrici VII, pag. 84. Hermanni, comitis Nuenarii, brevis narratio de origine et sedibus priscorum Francorum, ad Carolum V Caesarem, [Col. 0352D] pag. 102. Vita et gesta Caroli Magni, Francorum regis fortissimi, et Germaniae suae illustratoris imperatorisque optime meriti, per Eginhardum, sive, ut alii habent, ⁜ h Alcuinum conscripta pag. 107. Aeneae Sylvii, tit. S. Sabinae cardinalis Senensis, de Bohemorum, [Col. 0353A] et ex his imperatorum aliquot origine et gestis. Opus et integris periodis locupletatum, et ab innumeris repurgatum mendis, idque ex fide manuscripti exemplaris bonae notae. Ad Alphonsum, regem Arragonum, pag. 126. Luitprandi, Ticinensis Ecclesiae levitae, rerum ab Europae imperatoribus ac regibus gestarum libri VI. Ad Raymundum, Liberitanae Ecclesiae in Hispania episcopum, pag. 219. Epitome Imperatorum Germanicorum, opera Jacobi Wimphelingii, Selestadiensis et suorum contexta, ac nuper per eruditum quemdam recognita. Ad Thomam Wolphium juniorem, pontificii juris interpretem, p. 315. Chronicon rerum Moguntiacarum, per Conradum episcopum conscriptum, cum praefatione Joannis Hervagii Ad Beatum Arnoaldum Selestadiensem, Caroli V Caesaris secretarium, Basil., 1532, fol., apud Joannem Hervagium, cum praemisso rerum memorabilium indice.

Ab eo tempore Eginhardus de Caroli Magni Vita iterum subjectus praelis cum Beati Rhenani an. 1542 [Col. 0353B] defuncti libris III rerum Germanicarum, Basileae, 1551, fol., et cum anonymi Benedictini Annalibus regum Francorum Pippini, Caroli Magni et Ludovici Pii ab anno 751 ad 829, Coloniae, 1561, 1562, in-12; nec non in limine scriptorum de rebus Germanicis editorum a Justo Reubero, Francofurti, 1584, recusorumque Hanov., 1619, et Georgio Christiano Joannis curante, qui Reuberianam syllogen variis auctariis ornavit, et Eginhardo ex Schminckiana varias lectiones addidit, Francof., 1726, fol.; cujus tamen editionis Joanneae exempla plura ⁜ a in incendio Francofurtensi ejusdem an. 1726 feruntur periisse. Vita et gesta Caroli Magni per Eginhartum, illius quandoque alumnum et scribam adjuratum, in Marquardi Freheri Corpore Francicae historiae veteris atque sincerae, pag. 435, Hanov. 1613, fol. Praeter editionem Lips. 1616, in-4 ^o , cum Annalibus ab anno 741 ad 829, et praefatione comitis Nuenarii. Dicitur etiam Eginhardum edidisse et commentario illustrasse an. [Col. 0353C] 1631 Christophorus Helwich, vicarius Moguntinus, qui an. 1632 rebus humanis valedixit, et Francofurti an. 1631, in-4 ^o , vulgavit Antiquitates coenobii Laurishamensis, recusas in laudati Georgii Christiani Joannis tomo novo Scriptorum historiae Moguntinensi inservientium, Francofurti, 1727, fol. Exstat vero Vita Caroli Magni Eginhardiana in Andreae du Chesne Scriptoribus Rerum Francicarum, tomo II, pag. 93, Parisiis, 1636, fol., recensita ad quinque codices mss. Vita et conversatio gloriosissimi imperatoris Caroli regis Magni atque invictissimi Augusti, edita ab Eginhardo sui temporis impense doctissimo, nec non liberalium experientissimo artium viro, educato a praefato principe, propagatore et defensore religionis Christianae. Et cum notis Joannis Bollandi in Actis Sanctorum 28 Januarii, tom. II, pag. 877, Antwerpiae, 1643, fol., collatis duobus ms. et variis editionibus. Joannes etiam Joachimus Frantzius Argentoratensis, historiae Caroli Magni, quam [Col. 0353D] ipse juvenis adhuc ex scriptoribus illorum temporum concinnavit, Eginhardi Carolum pag. 97, sed sine notis, addidit, Argentin., 1644, in-4 ^o , cum praefatione Joannis Henrici Boecleri. Singulariter autem laudandum studium Joannis Friderici Besselii Filsena Prussi, qui Eginhardum cum eruditis annotationibus publicavit Helmstadii 1667, in-4 ^o , ad quem deinde praestantissimus Meibomius misit lectiones codicis ms. Florentini, cujus varias lectiones annotavit [Col. 0354A] etiam V. C. Tobias Eckartus in vita Alberti Stadensis, pag. 54 seqq., quem observat ex Eginhardo multa repetere ad verbum, ita ut emendando illi vel constituendae genuinae lectioni interdum utiliter inserviat. Obvia quoque Vita et gesta Caroli Magni Eginhardo scriptore in Joannis Michaelis Heineccii et Joannis Georgii Leukfeldii Scriptoribus rerum Germanicarum Francofurti, 1707, fol. Denique optimam hujus Vitae editionem debemus clariss. viro Joanni Hermanno Schminkio ⁜ b excusam nitide et emendate Trajecti ad Rhenum 1711, in-4 ^o . Post praemissam historicam dissertationem de vita et scriptis Eginhardi, sequitur Eginhardus ipse distributus in capita 34 cum notis integris Besselii, Bollandi atque editoris. Deinde post ineditas antea Goldasti animadversiones, et Marquardi Freheri diatribam de statura Caroli Magni ad caput Eginhardi 22 cum florum sparsionibus et notis Henrici Guntheri Thulemarii, ex editione 1682, in-12, volumen claudit Hermanni comitis Nuenarii brevis narratio de [Col. 0354B] origine et sedibus priscorum Francorum, et praefatio ejusdem primae Eginhardi editioni an. 1521 praemissa ad Carolum V, et variantes lectiones ad Eginhardum ex variis ms. In bibliotheca Hohendorfiana, quae in Caesaream nuper transiit, parte III, pag. 282, memoratur Eginhardus cum notis mss. et pag. 269, Lettre de M. Pean à M. Schmincke au sujet de son édition d'Eginhard, écrite en 1712. Notes et Observations du Sr. Pean sur ladite édition d'Eginhard. In eadem Caesarea bibliotheca codices mss. Eginhardi, e quibus plura loca emendavit Lambecius tomo II, pag. 263, 323 seq., 390, atque alibi. Praeclari viri Joannis Davidis Koeleci dissertatio de bibliotheca Caroli Magni ad Eginhardi, cap. 33, prodiit Altdorfii, 1727, in-4 ^o . Germanica ⁜ c versione Eginhardum donavit Joannes Augustinus Egenolfus, Lipsiae, 1728, in-12 ^o .

Caetera Eginhardi scripta sunt: Epistolae 62 editae ex codice ms. Laudunensi ab Andrea du Chesne, [Col. 0354C] tomo II Scriptorum de rebus Franc., pag. 695 seq., et in Joannis Weinkensii Eginhardo Vindicato et illustrato, Francofurti, 1714, fol.

De translatione sanctorum martyrum Marcellini et Petri, quorum sub Diocletiano et Maximiano circa annum 303 passorum corpora ad abbatiam Seligstadensem dioeceseos Mogunt. Ordinis Benedictin. ex urbe Roma circa annum 826 adducta esse feruntur, libri IV prosa scripti, quos edidit Surius, 2 Junii, unde repetita in Actis Sanctorum, tom. I Junii, pag. 181, collata cum ms. Christinae, reginae Suecorum. Conferenda quoque eadem Acta tom. VI, pag. I seq., et qui libros Eginhardi quatuor carmine epico reddidit Johannes Weinckens., Francofurti, 1714, fol.

Acta Martyrii eorumdem sanctorum, expressa carmine trochaico, quod incipit: Erat quidam exorcista (sanctus) Petrus nomine. Hoc sine nomine auctoris in eodem codice repertum Eginhardo tribuit Surius, ex quo idem offertur in Actis Sanctorum, [Col. 0354D] Tomo I Junii, p. 174.

Annales ab anno 741 ad 829, qui sub Chronici Laureshamensis nomine quibusdam veniunt, a Nuenario, aliisque sed sine nomine auctoris editi cum Eginhardo de Vita Caroli Magni, parum probabili conjectura ad Eginhardum tanquam auctorem ab Andrea du Chesne referuntur.

Breviarium Chronologicum, sive Abbreviatio Chronici ex Beda ab orbe condito ad annum Christi 809, [Col. 0355A] res brevissime percurrens ac perstringens, quam ex codice Caesareo edidit Lambecius tom. II, pag. 395, 398, atque Eginhardo deinceps vindicare conatur argumentis quibus pro captu suo vel tribuet quisque vel denegabit fidem.

Rodolphi monachi de miraculis sancti Alexandri, sanctae Felicitatis filii, liber a M. Eginhardo absolutus, cum ejusdem Eginhardi Epistola ad Sundroltum presbyterum ms. apud Federicum Pacium, Lugduni Batavorum tantae antiquitatis, ut ipsum Meginharti (ita enim nomen exprimit in schedio, quod publicavit hoc ipso anno 1734) autographum esse et saeculo IX exaratum non dubitet.

Diploma donationis loci in silva Odonawalda, an. 815, a Ludovico Pio ad Eginhardum exstat apud Reuberum in praefatione: et in Actis Sanctorum tom. I Junii, pag. 177.

Deperdita Eginhardi sunt: Liber De adventu, moribus, bellis et superstitione Saxonum, ex quo fragmenta quaedam apud Adamum Bremensem lib. I [Col. 0355B] Hist. Eccles., cap. 6 seqq.

Libellus De Cruce adoranda ad Lupum Ferrariensem, qui epistola quarta ad Eginhardum, « libellum, inquit, De adoranda cruce, meo judicio utilissimum, quam meo nomini dedicastis, ut par fuit, amplexus sum. »

Indiculus eorum ad quos exstant Eginhardi epistolae.
• A misso Dominico, 22.
• Amalhario, 3.
• Ansgiso, 1.
• Blidtrhut sorori, 15.
• Magno Domino servus modicus, 42.
• Dominae, 40.
• Egilolfo et Humberto, 6.
• Episcopo, 31.
• Eremberto vicedomino et Luithardo presb., 12.
• Ev. S. S., 26.
• G. comiti atque optimati, 45. N. W. et G., 61.
[Col. 0355C]
• Gobeino comiti, 9.
• Gerwardo, 14.
• Gozberto abbati, 2.
• Hattoni comiti, 16.
• Hermengardi imperatrici Augustae, 62.
[Col. 0356A]
• Hetti archiepiscopo, 10.
• Hludovici imp., 19, 20, 21, Ad Emeritanos, 39.
• Hirabano abbati (Fuldensi), 17.
• Hruotberto comiti, 11.
• Humberto et Egilolfo, 6.
• Jacobo episcopo, 5.
• Ad Lotharium imperatorem admonitio, 34.
• Luithardo presbytero et Eremberto vicedomino, 12.
• Lupo Ferrariensi. Eginhardi epistola tertium locum occupat inter epistolas Lupi a Baluzio illustratas, ut Lupi ad Eginhardum, quem praeceptorem suum vocat, sunt prima, secunda, quarta, quintaque.
• Magistro et praecipuo capellano domnae imperatricis, 59.
• Marchrado vicedomino, 18. Hunc puto Marcwardum, cujus mentio in Lupi epistola quinta.
• Missis imperatoris comiti, judici, 33.
• N. 24, 32, 36, 38, 47, 48, 50, 51, 53, 55, 56, 58. [Col. 0356B] Venerabili, 25. Comiti, 27, 28, 56, 57. Summi Dei sacerdoti, 29. Abbati. 35, 46, 54, Vicedomino, 37. Episcopo, 43. Optimati, 49. Presbytero et vicedomino, 52.
• R. G. R. O. episcopo, 8.
• Otgario archiepiscopo, 4.
• Popponi comiti, 7, 13.
• E. E. S. S., 44.
• M. V., 60.
• Vicedomino, 23. Vide Eremberto.
• Vussin, 30.
• N. W. et G. 61.

Nemo hucusque prodidit, quid rei sit libellus Eginhardi de Psalmis, qui legitur in catalogo vetustissimo Bibliothecae Bobiensis vulgato a Muratorio Antiq. med. aevi tom. III, pag., 822, his verbis, Libellus Einardi de Psalmis. In bibliotheca Caesarea vidi ego libellum Psalmorum dono missum a Carolo Magno rege ad Adrianum papam I, cui apparatus [Col. 0356C] quidam in libros sacrae Scripturae praemittitur. Praecedunt omnia versus more epistolae, quam dedicatoriam dicimus. Num forte haec omnia praeter versus ab altero utique auctore dictatos Alcuino tribuenda sunt? Viderint docti.

Vita et conversatio Caroli Magni

Eginhardus

( Vide inter Opera beati Caroli Magni, hujusce Patrologiae tom. XCVII, col. 25.)

Monitum in Annales

Pertzius, Georgius Heinricus

Annales Laurissenses et Eginhardi tanta invicem affinitate conjunguntur, ut de utrisque disquisitio separari nequeat. Utrique ab anno 741 ad annum usque 829 pertingunt, atque easdam fere res, sententiarum ordine non multum diverso, et majore sui parte, scilicet inde ab ultimo octavi saeculi decennio, iisdem plane verbis (paucissimis tantum exceptis) enarrant: ita ut vel alteros ex alteris, vel utrosque [Col. 0356D] ex communi fonte derivandos esse pateat. Annales Laurissenses, qui primum a Canisio, deinde a Chesnio et Bouqueto editi, huc usque sub plebeiorum vel Loiselianorum appellatione venibant, eo nomine donavimus, quod primam operis originem ad monasterium Laureshamense referendam esse, non solum ejus cum Annalibus Laurissensibus minoribus affinitas, sed et quod antiquissimum ejus exemplar in [Col. 0357A] eo monasterio repertum sit, clare ostendat. Habentur in ipso usque ad annum 788, quem primum auctorem non excessisse eo apparet, quod duplex inde continuatio, altera quam et in Annalibus Laureshamensibus deprehendas, ab anno 789-793 in codice Laureshamensi, altera ab anno 788 ad an. 829 in reliquis succedat. Utriusque partis ratio valde diversa; nam cum priori stylus incompositus et rudis atque scribendi ars plane nulla plebeiorum olim vel rusticorum annalium nomen pepererint, et veritatis studium, in rebus saltem Saxonicis satis suspectum, haud integram ei apud viros doctos fidem conciliaverit, altera e contra eodem quo Eginhardi Annales stylo eademque opinione nobilitatur: quamvis et prioris auctorem, si non omnibus, rebus tamen post annum 768 narratis aequalem fuisse dubitari nequeat. Nam licet Pippinum regem nunquam vocabulo magni aut gloriosissimi ut filium ejus donet, totius tamen scripti ratio, illud circiter anno 768 incoeptum, et singulis annis auctum esse persuadet; [Col. 0357B] et anno 774 sanctum Bonifacium novissimum martyrem vocat, et anno 776 multos usque adhuc manere, qui ea se vidisse dicant, testatur. Eginhardi Annales, cum per septuaginta et novem annos quos complectuntur, unum eumdemque stylum, idem ubique videndi scribendique genus ostendant, ab uno auctore, Eginhardo ipso, profectos esse oportet. Nomen ejus prodidit anonymus (quem Mabillonius Odilonem S. Medardi monachum esse putat) scriptor libri de translatione et miraculis sancti Sebastiani, initio saeculi decimi editi, in praefatione sua ad Ingrannum S. Medardi Suessionensis abbatem ita locutus: « Agenardus cognomine Sapiens ea qui tempestate habebatur insignis, hujus reverentissimi coelicolae mentionem in gestis Caesarum Caroli Magni et filii ipsius Ludovici faciens, inter alia quae annotino cursu dictabat, non inoperosum duxit mortalia acta immortali astipulatione roborare, ita dicens: « Dum haec aguntur, Hilduinus abba monasterii [Col. 0357C] sancti Dionysii Romam mittens, annuente precibus ejus Eugenio sanctae sedis apostolicae tunc praesule, ossa beatissimi martyris Christi Sebastiani accepit, et ea apud Suessionem civitatem in basilica sancti Medardi collocavit. Ubi dum inhumata in loculo, in quo allata fuerant, juxta tumulum sancti Medardi jacerent, tanta signorum ac prodigiorum multitudo claruit, tanta virtutum vis in omni genere sanitatum per divinam gratiam in nomine ejusdem beatissimi martyris enituit, ut a nullo mortalium eorumdem miraculorum aut numerus comprehendi, aut varietas verbis valeat explicari. Quorum quaedam tanti stuporis esse narrantur, ut humanae imbecillitatis fidem excederent: nisi certum esset Dominum nostrum Jesum Christum, pro quo idem beatissimus martyr passus esse dignoscitur, omnia quae vult per divinam omnipotentiam facere posse, in qua illi omnis creatura in coelo et in terra subjecta est. » Quae cum iisdem omnino verbis in Annalibus [Col. 0357D] nostris sub finem anni 826 legantur, nec de auctore, nec de summa operis fide dubitari amplius posse quisque intelligit, et ejusdem testimonii a Chesnio ⁜ a primum prolati vis Mabillonium, qui in Annalibus Benedictinis anno 774 Cointii rationibus in adversam se partem abduci passus fuerat, anni 826 historiam contexere aggressum ita perstrinxit, ut et ipse Eginhardum auctorem operis agnosceret. Contra Trithemii locus, quo Eginhardus « Vitam et gesta Caroli imperatoris Magni, lib. III; translationem quoque praedictorum martyrum, lib. I; historiam transacti temporis, lib. I; et quaedam alia » scripsisse legitur, quamvis ne ab adversariis quidem impugnatus, frustra tamen a Chesnio in medium adducitur, cum Trithemii opinionem solida ratione nulla niti, sed errorem potius vocandam esse, initium sententiae [Col. 0358A] vitam et gesta Caroli . . . lib. III, satis ostendat: hinc enim Trithemium codicem (quales hodieque Hannoverae, Vindobonae, Monachii, Cassellae et Modenae supersunt) nactum fuisse patet, in quo Eginhardi Vitae Caroii et Annales nostri et duo monachi Sangallensis de gestis Caroli libri subjuncti essent, eaque omnia male confusa in unum Eginhardi nomen transtulisse. Nec tamen Odilonis testimonium unicum, quo Eginhardus operi auctor asseratur, argumentum habemus; nam ut primum a Cointio, omnium adversae opinionis duce, in Annalibus eccles. Francorum ad annum 774, § 127-133, objecta breviter refellamus, illa cui plurimum tribuit, quaeque vel Mabillonium initio abripuerat, narratio de monasterii Laureshamensis consecratione anno 774, in omnibus hucusque editionibus, Nuenariana, Freheriana, Chesniana, Bouquetiana et reliquis inde derivatis conspicua, a nullo omnino codice agnoscitur, sed Nuenariano libro a monacho quodam Laureshamensi inserta est; quin imo nec fontem, unde eam accepit, ignoramus, cum eamdem [Col. 0358B] plane sententiane supra in Annalibus Laurissensibus minoribus efferri meminerimus. Ita et altera illa sententia in Eginhardi laudem composita: Heinardus sui temporis prudentissimus virorum sanctae devotionis incitatus ardore, etc., quam in Reuberi editione anno 827 legimus, ex anonymi Vita Ludovici Pii deprompta est. Praecipuo igitur Cointii argumento convulso, quid reliqua ab eo collata valeant, judicare proclive est. In id enim redeunt, quod Vitae auctor Pippinum a Stephano papa coronatum, de Caroli infantia nihil sibi compertum, Carolomannum biennio post regni sui initia obiisse, et biennio post Saxonicum Langobardicum bellum incoepisse dicat, annalista vero Zachariam papam regiae dignitatis Pippino conferendae auctorem predicet, nec Carolum. puerum una cum patre coronatum, nec Carolomannum anno 771 fatis concessisse ignoret, et belli Langobardici principium ad annum 773 referat: quae nullius momenti esse facile intelligitur. Contra [Col. 0358C] cum modestia, tali viro digna, qua annalista anno 827 translationis sanctorum Marcellini et Petri auctorem reticet, cum tamen anno 826 in re simili Hilduinum nominavisset, quaque anno 806 nomen suum tantum non plane intercidere patitur, tum tota operis institutio, stylus multo purior solito nec nisi cum Vita Caroli conferendus, eadem videndi ac narrandi ratio, a reliquis ejus aevi scriptoribus plane aliena, sed quae vel maxime historicum deceat (Cf., exempli gratia, anno 778, locum de pugna cum Wasconibus, qui statim tibi Vitae Caroli caput 9 in mentem revocabit, an. 787, 789, 792, 793, narrationem de Tassilonis ruina, de bello Wiltzico, quae et cap. 12 Vitae Caroli habetur, de conjuratione Fastradae crudelitate excitata, de haeresi Feliciana), incorruptus denique veritatis amor, annales istos aeque ac Caroli Magni Vitam Eginhardo vindicant. Quae cum ita sint, in fontes operis non diu inquirendum erit. Prior siquidem pars inde ab anno 741 ad annum usque 788 [Col. 0358D] Annalibus Laurissensibus nititur, ita tamen, ut, mendaciis vel minus recte dictis correctis, parvis omissis et majoribus additis, totum opus a tali viro diligenter recognitum, emendatum meliusque dispositum, multo perfectius inde evaserit. Annorum vero 789-829, quibus ipse regni negotiis a Carolo et Ludovico adhibitus et in summo fere fastigio versatus esset, historiam propriis auspiciis absolvit. Quod num inter ipsa reipublicae administrandae negotia, an per otium Seligenstadense fecerit, non satis in aprico est; magis tamen in eam partem inclino, ut per singulos annos, dum ipse rebus gerendis magna ex parte praeesset, scripsisse existimem. Nam licet et post voluntariam rerum saecularium abdicationem; tam vivente quam defuncto Ludovico Augusto, rebus publicis se immiscuisse exploratum habeamus, ideoque [Col. 0359A] nec ab historia scribenda temperare debuisse credendus sit, tamen in annalibus anno 806 de eclipsibus, annis 825 et 823 de puella Commerciacensi dicta, ipsis annis composita esse apparet. Dumque circa Rhenum scripsisse eo intelligimus, quod anno 821 de glacie fluviorum in Gallia et Germania, Rheni, Danubii, Albis ac Sequanae locutus, adjiciat « cujus resolutio non modicum villis juxta Rheni fluenta constitutis damnum intulit, » hoc non Seligenstadi fuisse, constans de Germania quasi trans Rhenum sita sermo (exempli gratia, an. 795, 826) nobis persuadet. Secundam igitur operis partem per singulos annos, dum ipse aulae imperatoriae adhaereret, et Aquisgrani praecipue, ab Eginhardo compositam esse propono. Hinc et altum de Adalhardi et Walae abbatum ruina (nam restitutionem memorat) silentium, et cur opus ultra annum 829 non excreverit, declaratur.

Ut igitur paucis sententiam meam de utroque opere absolvam, Annales Laurissenses, usque ad an. [Col. 0359B] 788 in monasterio sancti Nazarii compositos, ultimo saeculi octavi decennio ad manus Eginhardi, magni Laureshamensium amici, devenisse, et ab eo continuatione annorum 788-829, qualem Annalium Laurissensium codices exhibent, donatos, opere vero ad finem perducto, priorem etiam partem monacho debitam, quam opera sua plurimum indigere intellexisset, ab Eginhardo recognitam, atque una cum continuatione paucis verbis immutata suo sub nomine editam esse censeo. Quae si cui minus placuerint, alia nos docere non supersedeat.

Ad temporum rationem quod pertinet, annum suum Laureshamensis monachus et Eginhardus a nativitate Domini inchoant, quod iis annis quibus per hiemem etiam res gestae sunt, exempli gratia, 768, 776, 781, 785, 787, 800, 801, 802, 806, 807 initio et fine, 808, etc., extra dubitationem venit; hieme tamen per quietem ducta, uterque recentem annum nonnisi post veris initium inchoare, et Natalem [Col. 0359C] Domini et Pascha anno proxime elapso adjungere videtur; quod neminem in errorem ducere potest.

Editionem ita institui, ut cum utrique Annales inde ab anno 801 ad litteram fere consentiant, exinde secundam tantum editionem, quam ultimam auctori placuisse existimo, typis exprimerem, diversis alterius lectionibus non solum servatis, sed et uncinarum ope textui insertis. Monendum restat, in annotationibus annorum 801-829 littera A Annalium Eginhardi, littera B Annalium Laurissensium codices significari.

Editiones anteriores omnes codici tum Laureshamensi, Loiseliano et Baronis de Crassier, tum Nuenariano, cardinalis d'Armagnac et Casselano innituntur; praeter quae si nulla subsidia alia nactus fuissem, scriptores qui posterioribus saeculis annales nostros in usum suum verterunt, in auxilium vocare animus fuit, sed multo melioribus potitus sum, cum Societatis beneficio codices praestantissimos per [Col. 0359D] Germaniam et Italiam inspicere, aliorumque lectionibus uti mihi contigerit. Editionis igitur nostrae Annalium Laurissensium subsidia fuerunt:

1. Codicis Laureshamensis « membranacei pervetusti » apographum, a Canisio Lectt. Antiqq. tom. III, p. 187 seqq., vulgatum. Pertingit usque ad finem anni 788, continuatione annorum 789, 790, 791, 792, 795, subjecta, quam cum, ab altera continuatione plane diversam, in Annalibus Laureshamensibus reperire liceat, hic tantum ultima ejus verba, satis corrupta, exhibenda sunt: » Sed et in Burgundia et Francia pervalida fuit. Et cum dominus Pippinus rex inde pergeret, Sarraceni qui in Hispania erant, existimantes quod Avari contra regem dimicassent, egressi de finibus suis in aliquam Indiae partem, conjungentes se invicem ad partem nostram, multi ibidem ceciderunt de utraque parte. » De fide editionum Canisii cum alias jam satis constet, non est quod miremur, stylum et alia non pauca (si quidem [Col. 0360A] certa conjectura ducimur) ab illo bonae Latinitatis nimium studioso immutata esse. Quod ut clarius prodeat, pauca exempla vel uno anno 787 desumpta sufficient Ubi Codices legunt: Et tunc rebellati sunt iterum Saxones, Quo audito a supradicto filio domni Caroli regis, obviam eis accessit, ut in Benevento non introisset, et omnes voluntates praefati domni regis adimplere cupiebant, unde et domnus apostolicus multum se interponens postolando iamdicto domno rege. Et ipse [Col. 0360B] domnus rex respondit apostolico hoc se voluisse, apostolicus vero cum cognovisset de instabilitate vel mendacia eorum, statim supra ducem eorum vel suis consentaneis anathema posuit, Canisius edidit: Saxones tunc iterum rebellarunt, Quo audito, supradictus filius domni Caroli regis obviam ivit eis, ne Beneventum intraret, quia vellet omnes voluntates regis adimplere, unde et domnus apostolicus multum se interponens precando domnum regem, qui respondit se voluisse, apostolicus vero cum cognovisset instabilitatem mandati eorum, statim supradictum ducem cum consentaneis suis anathemate feriit. Quae cum ita sint, hanc editionem, ob nominis Laureshamensis reverentiam primo certe loco collocandam, minus tamen presse secutus sum.

2. Plurimum e contra codici bibliothecae Christinae reginae num. 617 signato tribuendum erat, quem ab excellentissimo domino libero barone de Stein detectum, Romae in usus nostros verti. Est membranaceus, formae quam dicunt in octavo, saeculi noni, ut ectypon huic paginae adjectum testatur, manu fida et diligenti, quaeque raro a vero aberraret, exaratus. Excidit initium operis usque ad anni 777 vocem placitum [Col. 0360C] hoc vocabulo, tum folium unum anno 787, alterum annis 791-794, et finis Annalium post anni 813 vocem recesserunt. Opus inde ab anno 741 incoepisse, ex numero cuilibet anno adjecto apparet, cum, exempli gratia, annus 778 pro capitulo 37 computetur; iidem numeri in codicibus 5 et 7 occurrunt. De origine codicis nihil constat; ego eum a

3. Petaviano, cujus aliquot lectiones Chesnius in margine editionis suae excerpsit, non alium esse, persuasum mihi habeo; nam omnes lectiones illae cum Vaticanis accuratissime concordant, nec dubium movere debet quod anno 778 ordiri dicitur, cum ultima quae exstant anni praecedentis verba a Chesnio neglecta esse possint. Alexandri Petavii libros magna ex parte in Christinae reginae bibliothecam transisse satis constat, et codex 617 Petavii nomine inscriptus est. Chesnii tamen tempore folium, quod jam an. 791-794 desideratur, nondum exciderat.

4. Primum Annalium Fuldensium auctorem ex codice Annalium, qui proxime ad codicem 2 sive 3 accederet, hausisse, ex iis quae anno 792 et 804 referunt patet. Cum vero consilio et dictione opus plane diversum a nostro habendi sint, raro ad eorum auctoritatem recurrimus.

5. Codex bibliothecae Caesareae Vindobonensis, in catalogo historiae ecclesiasticae numero 90 signatus atque sub finem saeculi IX scriptus, praeter Annales nostros gesta Romanorum pontificum, gesta regum Francorum cum continuatione usque ad annum 741, et nonnulla alia minoris momenti complectitur, a scriptore rubricis appositis ita conjuncta, ut ecclesiasticam inde civilemque historiam ab exordio Romanae Ecclesiae et gentis Francorum usque ad Lotharii imperatoris tempora effingeret. Hoc fuit, quod, cum de Caroli majoris domus obitu in fine Continuationis Fredegarii jam relatum esset, annus Annalium 741, que alia de re nulla sermo est, omitteretur, ▩ [Annales Laurissenses] [Col. 0363A] annoque 768, cui ab initio idem quod in caeteris Annalium codicibus legitur ascriptum esset, una linea erasa, rubrica Incipit Gesta Caroli Magni regis et Carlomanni fratris eius insereretur. Anno 814 vocem excessit excipit rubrica Finiunt Gesta domini Karoli Magni et praecellentissimi Francorum imperatoris, sequiturque pars secunda Vitae ab Eginhardo scriptae et reliqua pars Annalium, rubrica Incipit Gesta Hludovvici imperatoris filii Karoli Magni imperatoris insignita.

6. Alter codex Vindobonensis, catal. historiae profanae num. 989, item membranaceus in quarto, saeculi undecimi, omissis annis 741-770, reliquis titulum Incipiunt certamina Magni Karoli regis contra Saxones et alias multas gentes praeponit. Est ejusdem ordinis ac codex quintus, uterque una cum Annalibus Eginhardi et Fuldensibus anno 785 conjurationem Hardradi a caeteris omnibus omissam recenset, atque anno 793 Pippini conjurationem eo quo illi [Col. 0363B] loco collocat. Quoad scribendi rationem et orthographiam nonnunquam codicis secundi lectionem fideliter refert, aliquoties tamen longius ab ea recedit.

7. Quem Chesnius nactus erat codicem vetustum Antonii Loiselii, postea Francisci Thuani, codicis secundi apographum esse, nemini dubium erit, qui utrumque in verbo recesserunt anno 813 deficere resciverit; nobis igitur Chesnianae editionis auctoritas quasi nulla, praecipue cum non integrum codicem suum exhibeat, sed Canisii temeritatem secutus, haud raro pannos ejus novos mutuatus togae vetustae assuat. Exemplo sunt voces anno 776 adhuc et, 778 grassati, 778 in fine reliqui, in nullo codice obviae, et a Canisio, relicto antiquo vocabulorum ordine vel sensu auctoris non intellecto, perperam introductae.

7b. Cum in codicibus jam enumeratis narratio de oppugnatione Buriaburgensi, quae tota codici Laureshamensi deest, anno 774, in caeteris autem anno 773 ascripta sit, Reginonis Chronicon, quod illos sequitur, [Col. 0363C] hoc loco attingamus necesse est.

8. Perpaucae codicis baronis de Crassier lectiones a Bouqueto prolatae, eum codicibus nostris 2, 5, 6, persimilem esse evincunt.

9. Annales Bertiniani nostros perpaucis adjectis integre describunt, ita ut vel anno 807 verba adnotare potuimus de stella Mercurii dicta retineant, ideoque, ubi Chesnii manus effugerunt, genuinae lectioni, qualis in codicibus 2, 5, 6, 8, servatur, confirmandae conducunt.

9b. Idem locum habet in Annalibus Metensibus, qui ex Bertinianis et Reginone prodierunt;

10. In Caroli Magni Vita, ex veteri codice manuscripto bibliothecae Thuanae a Chesnio, tom. II, p. 50-67, edita;

11. In Caroli Magni Vita auctore monacho coenobii sancti Eparchii Engolismensis, a Chesnio ex codice vetustissimo bibliothecae Thuanae, tom. II, p. 68-87, vulgata;

12. In Annalista Saxone, apud Eccardum in Corp. SS. medii aevi, tom. I, p. 133 sqq.

Tribus praeterea fragmentis uti licuit:

13. Chisiano membranaceo saeculi X exeuntis. Chronico Benedicti monachi sancti Andreae, fragmenta annorum 760-64, 766-768, 773, 774-776, 780, 781, 783, 786-788, 794, 796, 799, 804, 805, 808, 810, 814, 815-824, 826, 827, 829, inspersa sunt, oratione in pessimum versa.

14. Florentino membranaceo in fol. majori saec. XI. Est appendix ad Gesta regum Francorum, annosque 741-749 complectitur. Exemplum ejusdem est.

14b. Codex bibliothecae Caesareae Vindobonensis in catalogo historiae profanae num. 477, saec. XV.

15. Vindobonensi membranaceo saeculi XII ineuntis in 4 ^o . Est alia appendix ad Gesta regum Francorum, annorum 741-755, 758-759 et 775.

Quorum ope an genuinam operis lectionem restituerimus, penes lectorem judicium esto.

In edendis Eginhardi Annalibus hi codices et editiones ad manus fuerunt:

1. Codex bibliothecae Caesareae Vindobonensis, in Catalogo historiae profanae n. 654 signatus, membranaceus, in 4 ^o , saeculi X, Vitam Caroli Annalibus praemittit. Est omnium quos videre licuit aetate, arte et diligentia scriptoris praestantissimus, cujus igitur lectionem semper aut adoptavimus, aut in notis retulimus. Ut plurimum scribit adspirare, adgredi, etc.; conpono, contemno aut contempno, inmaturus, etc.; operiri, opidum, incolomis, hii, saepius regi loco rei; anno 777 privare loco carere; 779 revertisset; 798-799 verteretur et versio loco reverteretur et reversio. Anno 822 et 823 duo folia exciderunt; aliam lacunam an. 824 et 825 offendimus. De origine codicis nihil comperi; apographum ejus exstat in bibl. Caesarea in catal. hist. prof. n. 154 chart. in fol.

2. Codex olim monasterii celebris Beccensis, jam bibliothecae Regiae Parisiensis n. 5924, cujus collationem [Col. 0364B] diligentissimam D. Carolo Weber debemus. Excidit initium usque ad vocem an. 743 Carlomannus et Pippinus junctis copiis, tum folium unum an. 773, 774, 775, et voces graviter fuerant desolati an. 824. Quae cum et in codicem Beccensem, cujus apographa chartacea in bibl. Caesarea Vindobonensi catal. Theologorum n. 269 anni 1540, et in bibliotheca Vaticana n. 3849 saeculi XVI cum editis contuli, et in regium Parisiensem, et in Duchesnii lectiones ex codice cardinalis d'Armagnac excerptas cadant, codicem illum Beccensem primum in cardinalis tum in regis bibliothecam illatum esse conjicimus. Cui quidem sententiae firmandae caeterae omnes lectiones conferunt, praeter paucas a Chesnio allatas, quas editori vitio vertas. Ipse vero codex saeculo X aut XI scriptus, a Vindobonensi raro et nonnisi in minimis recedit.

3. Codex bibliothecae publicae Trevirensis, cujus collationem vir. cl. Wyttenbach, bibliothecario [Col. 0364C] Trevirensi et socio rei nostrae studiosissimo debemus, membranaceus, saeculi XI in universum cum anterioribus concordat, nonnunquam tamen lectionem minus sinceram exhibet. Anno 751 et 752 loco vacuo dedicationem monasterii Laureshamensis multo post perfectam refert.

4. Codex bibliothecae regiae Hannoveranae, membr., in 4 ^o , saeculi XII, Vitam Caroli, Annales et monachum Sangallensem continet. Codici primo adhaeret, scribendi modus in vocibus iustitia, opportunus, sollempnis et his similibus paulo diversus.

5. 6. Eadem exhibent codices bibliothecae Caesareae Vindobonensis saeculi XIV, membranacei, in 4 ^o , Catal. hist. ecclesiasticae n. 110, et historiae profanae n. 990, qui Hannoverani vestigia tam presse legunt, ut si non ex eo, saltem ex eodem eum illo fonte fluxisse judicandi sint. Ratione enim habita quod in saeculi XIV codicibus lectiones degenerare par erat, plerumque tamen tam quartus cum quinto, et quintus [Col. 0364D] cum sexto, quam sextus cum quarto vel in vitiis suis concordant. Qua de re, exempli gratia, quae in lectionibus ad an. 800, 813, 819, 820, 822, 824, 826, retulimus, conferenda sunt.

7. Freheri editio in corpore Francicae Historiae, tom. II, p. 381 sqq., codice monasterii sancti Germani Parisiensis nititur, qui ejusdem quidem ordinis ut codices 1, 2, 3, 4, nonnullas tamen interpolationes, tam de rebus S. Germani, quam ex anonymi Vita Ludovici Pii desumptas, praefert. Dictionem aut scriba aut editor aliquoties immutavit; singulas praeterea lectiones, ut ex libro bibliothecae Guelferbytanae ab Eberto nostro mecum communciato apparet, Freherus nunc Nuenarianas servavit, nunc ex codice suo alias substituit, ita ut, exempli gratia, an. 768 lectio marginalis, al. Orowicus, ad codicem S. Germani, an. 733, al. Viburg, ad editionem principem pertineat.

8. Codex bibliothecae regiae Monacensis a sociis ▩ [Annales Laurissenses (cont.)] [Col. 0367A] quidem nostris collatus erat, sed collationis ipsius miro fortunae lusu hucusque compotes fieri non potuimus, nec tamen eapropter editionem parum inde utilitatis percepturam reprimere visum est. Liber, ut Docenius refert ( Archiv. d. G., tom. II, p. 89 sqq. ) olim monasterii S. Mangi in Stadt-am-Hof saeculi XII, in 4 ^o , foliorum 167, quatuor libris Eginhardi Vitam Caroli, Annales et monachi Sangallensis Gesta Caroli et alia nonnulla continet, quamobrem haud magis Annalium quam monachi Sangallensis lectionem a codicibus 4, 5, et praecipue 6, discrepare, credo.

9. Nuenarii editio princeps, an. 1524 Coloniae in 4 ^o vulgata, anno 774 ex annalibus Laurissensibus minoribus eadem de monasterio Laureshamensi addit, quae in codice Treverensi annis 751 et 752 adjecta sunt; nec in aliis, dictione excepta, quam Nuenarius pro voluntate sua formaverit, ita longe inter se distant; verbi gratia anno 811 in utroque Bernardus comes deest, anno 820 utrobique Carniolenses qui [Col. 0367B] Carcasavum fluvium habitant legitur.

10. Fragmentum Ambergense, viri cl. Moritz, professoris et bibliothecarii publici, manu descriptum et nobiscum summa humanitate communicatum, codicibus 1 et 2 constanter adhaeret. Est membranaceum, et inde a voce in terram Sclavorum qui dicuntur Sorabi anno 806 usque filios suos regni anno 821 pertingit.

11. Codex chartaceus saeculi XV, quem anno 1823 in bibliotheca Modenensi lustravi, Caroli Vitam, Annales et monachum Sangallensem pro quatuor libris computatos continet; una anni 743 lectio Ochsenburg, [Col. 0368A] quominus in eo conferendo oleum et operam perderem, suffecit.

12. Codex bibliothecae electoralis Casselanae inter historicos n. 5 signatus, praeter alia eosdem quatuor libros eodem ordine anno 1498 scriptos exhibet, nec vox Ochsenburg desideratur. Aliquot ejus lectiones margini secundae editionis Reuberianae adjectae sunt.

Caeterae editiones, Coloniensis anni 1561 (1562) in 12 ^o , Lipsiensis an. 1616 in 4 ^o , Reuberiana prima et secunda an. 1584, et 1726, Chesniana an. 1636, Leukfeldiana an. 1707, nec non Bouquetiana an. 1744, Nuenarianam rursus exprimunt. Lectiones aliquot codicis cardinalis d'Armaguac a Chesnio primum excerptas Bouquetus textui subjecit, quibus tamen raro ad textum emendandum usus est. Nostrae editionis ratio ea est, ut codicum quos recensuimus auctoritate textum genuinum restitueremus, lectiones praecipuas, cum editionum Nuenarii et Freheri, tum codicibus, 1, 2, 3, 4, 5, 6, proprias afferremus, parvipensis quae editorum arbitrio innovata [Col. 0368B] essent. Notas ex instituti nostri consilio paucas adjecimus.

Ex scriptoribus medii aevi, quorum non pauci opere nostro, quale in Annalium Laurissensium continuatione usque ad an. 829 exhibetur, usi sunt, hic tantum praeter Eginhardum, Annalium Fuldensium usque ad annum 838, quo obiisse existimandus est, scriptorem, subaequalem Vitae Ludovici Pii auctorem adducimus, in narratione annorum 814-829 nostros aperte secutum: Eginhardi annales poeta Saxo Lamspringensis Arnulfo regnante versibus expressit.

Annales Laurissenses et Eginhardi

Auctor incertus; Eginhardus