101

Scripsit Alcuinus praesens opusculum in monasterio Turonensi, circa finem vitae suae, et eo quidem tempore, prout ipsemet in epistola sua dedicatoria ad Carolum imperatorem significat, «quo gentes, quas prioribus bellicus labor temporibus sibi subdere non potuit, voluntaria subjectione» veniebant: et quo «celeberrimus conventus, quo sacerdotes Dei et populi praedicatores Christiani in unum imperiali praecepto conveniebant,» celebratus fuit: quae intelligenda esse existimo de anno 802. Annales enim Moisiacenses apud Bouquet, tom. V Script. Rer. Gall. et Franc. pag. 80, ad hunc annum ita habent: «Mense octobri congregavit (Carolus imp.) universalem synodum in Aquis, et ibi fecit episcopis, presbyteris et diaconibus relegi universos canones, quos sancta synodus recepit, et decreta pontificum; et pleniter jussit ea tradi coram omnibus episcopis, presbyteris et diaconibus. Similiter in ipsa synodo [Col. 0009B] congregavit universos abbates et monachos, qui ibi aderant, etc.» cujus synodi ad eumdem quoque annum mentionem facit Breve Chronicon anno Christi 810 compositum apud eumdem Bouquet, l. cit. pag. 29, et apud Chesnium, tom. III Script. Franc. p. 125 ⁜ a . Eodem etiam anno gentes maxime Saxones, per triginta annos Carolo repugnantes, de subjectione sua cum eodem imperatore paciscebantur, donec tandem anno sequenti 803 pax utrinque ita constituta est, ut Francorum et Saxonum

Nullus dubito quin opusculum hocce ad Carolum missum, ab eodem rege Patribus in concilio congregatis ad Alcuini votum propositum atque commendatum fuerit. Certe deinceps a viris illius aetatis celebrioribus probatum laudatumque fuit. Teganus siquidem, idem, credo, qui Ludovici Pii imperatoris Vitam scripsit, ad Hattonem, seu Hettonem Basileensem, ut [Col. 0009C] videtur, episcopum hoc Alcuini opusculum dono misit, dignumque censuit, «quo ille episcopus sanctum suum ingenium exerceret. Ideo, inquit, istud volumen vobis transmisi, quod sanctus Alcuinus summus scholasticus ex variis libris sancti Augustini congregavit in unum, quod peritissimo ac nobilissimo imperatori Carolo tradidit, sicut maxima necessitas est mortalium, de [Col. 0010A] divina Natura ac de Essentia, de aeterna Gignentia Dei Patris, de aeterna Nativitate Filii Dei, de aeterna Processione Spiritus sancti, de Incarnatione Jesu Christi Filii Dei, quomodo sit unus Deus Trinus, et Trinus Unus, sicut vera fides credere jubet, etc.» Ita scribit Teganus in epistola ad Hattonem a D. Martene edita, tom. I Ampl. Collect. pag. 84. Aeneas quoque Parisiensis episcopus, qui Carolo Calvo imperante floruit, in libro adversus Graecos plura ex hoc Alcuini scripto refert testimonia, prout videre est in eodem libro a cap. 79 usque ad cap. 89 apud D. d'Acherium Spicil. tom. I novae edit., pag. 130 et 131.

Enimvero praesens opusculum theologiae, quae illo aevo obtinuit, quasi systema quoddam est ac compendium, sanam prorsus nullisque erroribus conspersam doctrinam complectens, atque hinc tanquam liber classicus tam in docendo quam in praedicando maximae utilitatis esse censebatur. Quapropter [Col. 0010B] haud mirum est quod idem liber, postquam ex commendatione sapientissimi imperatoris, Patrum concilii Aquisgranensis, Tegani, Aeneae Parisiensis, aliorumque innotuit, avide expetitus, ac multoties descriptus fuerit, atque etiamnum hodie in omnibus vetustioribus bibliothecis ejus exempla serventur. Neque vero illa operis aestimatio recentioribus temporibus eviluit, sed inventa feliciter arte typographica variis formis nunc seorsim, nunc cum aliis collectionibus publica luce donari meruit. Et primo quidem, quantum comperire potuimus, prodiit in Homiliario doctorum, Basileae per Nicolaum Kessler anno 1498, X Nonas Augusti impresso, unde differentes lectiones summa fide et prolixa industria collegit, et nobiscum communicavit vir humanissimus ⁜ c D. Christianus Frid. Temlerus Augusto regi Daniae a secretis epistolis. Posthac in alia Homiliaria Patrum, saepius saec. XVI impressa, migravit. Inter separatas vero editiones antiquissima, quam scimus, 703 ac plane rarissima est, quae anno 1509 in celeberrimo [Col. 0010C] et antiquissimo monasterio Ottoburano O. S. Ben. excusa est tanquam primum officinae typographicae a reverendissimo D. Leonardo abbate erectae, specimen: ad cujus calcem locus et annus impressionis notantur his verbis: Impressum est praesens Opusculum in Uttinpurrha monasterio SS. [Col. 0011A] M M. Alexandri et Theodori, Ord. S. Ben. anno MDIX Kal. Sept. Epistolam, quam praelaudatus domnus abbas Opusculo praefixit, ad posteros ejusdem monasterii directam refert celeberrimus D. Schelhornius in Amoenitatibus Hist. Eccles. et litter. tom. II, pag. 603. Haec editio nunc adeo rara est, ut neque in praefato monasterio, neque alibi a nobis reperiri potuerit. Restat nihilominus etiamnum Ottoburae codex ms., ad cujus fidem idem Opusculum expressum fuit, et quem ad manus habuimus. Altera vetusta ac separata editio prodiit Argentorati apud Petrum Schefer, et Joannem Apronianum socios, Kalendis Martiis 1530, in-8 ^o . Editor in commendationem Opusculi haec verba titulo adjecit: Sunt in his libris pleraque certo et clare definita, quae hoc potissimum saeculo non sine fidei contumelia in dubium vocantur. Hanc similiter editionem pro annotandis lectionibus variantibus ad manus habui beneficio viri bono reipublicae litterariae nati atque antea laudati [Col. 0011B] D. Schelhornii, in cujus bibliotheca eadem servatur: qui etiam vir clarissimus aliam separatam editionem cum Commentario Lucae Lossii Francofurti anno 1554 in-8 ^o , curatam refert, libr. I Bibl. Lat. pag. 136. In Bibliotheca tamen Thuanea eidem editioni annus 1555; commentarius vero Leonardo Lessio (qui tamen eo anno vix lucem aspexit), ascribitur. Tertiam demum editionem horum librorum, quae vetustioribus ac rarioribus accenseri meretur, communicatam habuimus ex bibliotheca locupletissima Electorali Monacensi, a viro praestantissimo D. Felice Oefelio, ejusdem bibliothecae curatore summe industrio, magnique apud litteratos nominis ac meriti. Prodiit illa Constantiae ex typographia Nicolai Kalt anno 1596 sub hoc titulo: De sanctissima Trinitate libellus admodum reverendi Patris Fr. Alcuini Albini, abbatis quondam sancti Martini Turonensis: ad serenissimum ac potentissimum regem ac imperatorem augustum Carolum Magnum. Repertus primum et descriptus e vetusto codice, in celeberrimo virorum [Col. 0011C] divino cultui mancipatorum coenobio Augiae divitis nuncupato, ac nunc demum industria Nicolai Kalt typis divulgatus. Epistola dedicatoria editoris directa est ad rev., nob. ac magnificum dominum D. Joannem Georgium ab Halwil, ecclesiae cathedralis Constantiensis decanum et canonicum.

Clarissimus Andreas Quercetanus hos libros ope veterum recentiorumque exemplarium correctos, atque invocatione SS. Trinitatis, et Symbolo fidei auctos edidit pag. 701 et seqq. Nobis huic ultimae editioni magis emaculandae, praeter varias editiones vetustiores mox recensitas, subsidio fuere codices mss. vetustissimi, duo quidem bibliothecae nostrae S. Emmerami; quatuor alii bibliothecae scilicet Augustae Vindobonensis; illustris capituli cathedralis Frisingensis, celeberrimi monasterii Tegernseensis, ac demum inclytae canoniae Beyerbergensis. Alias deinde emendationes accepimus a viro cl. D. Catelinot Benedictinae congr. Lotharingicae sodale, e [Col. 0011D] codd. mss. San-Vittoniano, et S. Michaelis dioecesis Virdunensis adnotatas; alias denique ex editione Basileensi anni 1498 multa industria descriptas a viro clarissimo D. Christ. Frid. Temlero superius laudato. Ea ergo quae in editione D. Quercetani deerant, ex hisce codicibus suppleta, nec non variantes lectiones quae adnotari merebantur, uncinis inclusa textui inseri curavimus.

Domino glorioso Carolo imperatori augustissimo atque christianissimo humilis levita Alcuinus, in Domino Deo praesentis prosperitatis ac perpetuae beatitudinis salutem.

Dum dignitas imperialis a Deo ordinata ad nihil aliud exaltata esse videtur, nisi populo praeesse et [Col. 0012A] prodesse: proinde detur a Deo electis potestas et sapientia: potestas, ut superbos opprimat, et defendat ab improbis humiles; sapientia, ut regat et doceat pia sollicitudine subjectos. His duobus, sancte imperator, muneribus divina vestram incomparabiliter subtilitatem [ Ms., sublimitatem], ejusdem nominis et numinis antecessoribus gratia superexaltavit et honoravit, terrorem potentiae vestrae super omnes undique gentes immittens, ut voluntaria subjectione ad vos veniant, quos prioribus bellicus labor temporibus sibi subdere non potuit. Quid igitur? Quid agendum est vestrae Deo devotissimae sollicitudini tempore serenitatis et pacis, quo militaris laboris cingulo soluto totus pacifica quiete populus concurrere festinat ad vestrae jussionis edictum, [Col. 0012B] intentusque ante thronum gratiae [ Al., gloriae] vestrae consistere, exspectans quid, cui personae, vestra auctoritas praecipere velit, nisi etiam 704 omni dignitati justa decernere, rata praecipere, sancta admonere, ut quisque laetus cum perpetuae salutis praecepto domum redeat? Ne vero meae in Domino devotionis studium otio torpens, vestro in praedicatione catholicae fidei deesset adjutorio, direxi sanctissimae auctoritati vestrae de fide sanctae et individuae Trinitatis, sub specie manualis libelli, sermonem, ut divinae laus et fides sapientiae sapientissimi hominum probaretur judicio. Nec videlicet alio quolibet vestrae imperialis majestatis munere digniorem existimabam sapientiam; nec alium quemlibet tam excellenti dono in accipiendo aeque [Col. 0012C] dignum putabam, dum principem populi Christiani cuncta scire et praedicare quae Deo placeant necesse esse, notissimum est. Neque enim quemquam magis decet vel meliora nosse, vel plura, quam imperatorem, cujus doctrina omnibus prodesse debet subjectis. Non quo, imperator invicte et sapientissime, ac refulgens rector, aliquid scientiae vestrae fidei catholicae incognitum esse, vel minus exploratum cogitarem: sed ut mei nominis, quo a quibusdam magister (licet non merito) vocor, officium ostenderem; nec non ut convincerem eos, qui minus utile existimabant, vestram nobilissimam intentionem dialecticae disciplinae discere velle rationes, quas pater [ Ms., beatus] Augustinus in libris de sancta Trinitate apprime necessarias esse putavit, dum profundissimas [Col. 0012D] de sancta Trinitate quaestiones, non nisi categoriarum subtilitate [ Ms., sublimitate] explanari posse probavit. Quod etiam in ante nominato ejusdem Patris opusculo pius et devotus inquisitor facile inveniet, si philosophiae cognitionem in discendo habere non negligit. Haec omnia devota mentis acie considerans, tempore celeberrimi conventus, quo sacerdotes Dei et populi praedicatores Christiani in unum imperiali praecepto conveniunt, non ignava (ut reor) opum pondera in ratione catholicae fidei, vestrae excellentissimae auctoritati attuli, si Dominus, qui voluntatem dicendi dederat, spiritu gratiae cor (ut de ejus confido misericordia) in agnitione veritatis illuminavit. Nec aliquid mea invenire valuit [Col. 0013A] devotio, quid liberius afferret, nec quid regalem benevolentiam gratius accepisse putarem. Quid exinde efficere sit ratum [ Mss. Quid exinde efficerem, omisso sit ratum], vestrae probationis exspectat [ Ms., spectat] judicium, si digne meus iste labor in sacerdotales procedere valeat aures. Ergo vestrae dignitatis dextera dante ad legendum, nemo juste mea dicta spernere poterit, quia probantis auctoritas pluris aestimatur quam scribentis devotio. Multa est omnibus fidelibus in vestra pietate gloriandi facultas, dum clementiae vestrae sollicitudo sacerdotalem, ut decet, habet in praedicatione verbi Dei vigorem, et perfectam in catholica fide scientiam, et sanctissimam pro hominum [ Mss., omnium] salute devotionem. Quapropter universorum precibus fidelium optandum [Col. 0013B] est, ut in omnem gloriam vestrum extendatur imperium; ut scilicet catholica fides, quae humanum [Col. 0014A] genus sola vivificat, sola sanctificat, veraciter in una confessione cunctorum cordibus infigatur; quatenus summi Regis donante pietate, eadem sanctae pacis et perfectae charitatis, omnes ubique regat et custodiat unitas. Nec aliud omnipotenti Deo munus amabilius esse probatur, quam in catholica fide divinae concordiae charitas [ Ms., concordia charitatis], ut omnes unum sint in Christo, qui pro omnibus mortuus est: per quem cuncti credentes in eum efficiantur filii aeternae beatitudinis.

[Col. 0057D] Desideratissimo filio Fredegiso Albinus salutem.

Placuit prudentiae vestrae, fili charissime, aliquas proponere mihi ad solvendas de sanctissima [ Al., sancta] Trinitate quaestiones, quibus fortassis vestrae aures sapientiae inquietare [ Al., inquietari] putamus. Nec ullatenus eruditionem vestram, et in catholica fide puritatem, minus aliquid in talibus intellexisse reor, dum maxime divina operante gratia ab ineunte [Col. 0058D] virilis robore sensus tecum hoc egi, ut robustus praedicator et insuperabilis doctor in fide sanctissimae Trinitatis esse videreris; cui non deesse, juxta apostolicam prophetiam, contradictores olim prioribus et nunc nostris probatum habemus temporibus: sed satis benigne suscipio, quicunque [ Al., quaecunque] est, de hujusmodi rebus interrogantis devotionem, at magis laudo hanc [ Al., haec] praedicantis instantiam, [Col. 0059A] quia parum prodest discendi devotio, sine docendi studio, juxta sententiam Salomonis: Thesaurus invisus et sapientia abscondita, quae utilitas in utrisque (Eccli. XLI, 17) ? Quocirca tota debet esse cura bene intelligenti in docendo, ne frustra laboret [ Al., laboraret] in discendo: quia sicut in Propheta legitur: Qui multos erudiunt, sicut firmamentum in perpetua fulgebunt claritate (Dan. XII, 3) .

Interrogatio 1. Quomodo Deus vere sit Unitas, et vere Trinitas?— Resp. Unitas in substantia, Trinitas in personis.

⁜ a Inter. 2. Quid sit proprium uniuscujusque personae in sancta Trinitate?— Resp. Proprium est Patris, quod solus est Pater; et quod ab alio non est 740 nisi a se. Proprium est Filii, quod a Patre genitus [Col. 0059B] est, solus a solo, coaeternus et consubstantialis genitori. Proprium est Spiritus sancti, quod non [ Al., nec] ingenitus, nec genitus est, sed a Patre et Filio aequaliter procedens.

Inter. 3. Quare Spiritus sanctus ingenitus vel genitus non dici debet?— Resp. Quia si ingenitus diceretur sicut Pater, duo Patres; si genitus, duo Filii aestimari possent in sancta Trinitate.

Inter. 4. Utrum solus Pater, aut solus Filius, aut solus Spiritus sanctus per se plenus Deus et perfectus dici debeat?— Resp. Utique Pater per se est plenus Deus, similiter et Filius plenus Deus si solus nominetur, et Spiritus sanctus plenus Deus creditur.

Inter. 5. Si unaquaeque persona per se plenus Deus [Col. 0059C] dici potest, quare non tres Deos dicimus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum?— Resp. Quia una substantia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, non tres substantiae. Proinde unitas substantiae tres Deos prohibet dicere vel credere.

Inter. 6. Dum tres personas dicimus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quare non tres Deos, nec tres omnipotentes, nec tres magnos, nec tres bonos dicere fas est?— Resp. Quia Deus et omnipotens, et magnus, et bonus, et aeternus, substantialia nomina sunt, et ad se dicuntur: ideo non licet ea plurali numero dicere, sed singulari; et omne nomen, quod substantiam Dei vel essentiam significat, semper singulari numero proferendum est. Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, relativa sunt nomina, et [Col. 0059D] ideo tres personae recte dicuntur.

Inter. 7. Quomodo relativa?— Resp. Secundum dialecticam relativa nomina sunt, quae ad aliud aliquid referuntur, sicut dominus ad servum, et servus ad dominum, pater ad filium, et filius ad patrem. Prorsus cum dico Pater, Filium [simul] significo, quia non est Pater nisi Filius sit cui sit Pater. Item non est Filius nisi sit Pater cui sit Filius.

Inter. 8. Utrum Spiritus sanctus relative vel substantialiter dicatur?— Resp. Utique relative, quia Spiritus alicujus Spiritus est, sed non sicut Pater et [Col. 0060A] Filius, relationis regula tenetur [ Al., regulae tenentur] in eo.

Inter. 9. Quare aequalem non habet relationis regulam Spiritus sanctus, sicut Pater et Filius?— Resp. Quia circumferri potest Patris et Filii nomen ad invicem, ut si dicamus, Pater Filii Pater, et Filius Patris Filius, non ita duplex relationis circumversio [ Al., duplicem . . . circumversionem] in nomine sancti Spiritus inveniri potest.

Inter. 10. Qua necessitate accidit ut ita non circumferri possit Spiritus sancti relatio?— Resp. Recte dicere possumus Spiritum sanctum Patris et Filii Spiritum, sed converso ordine non possumus dicere Patrem Spiritus sancti, sicut dicimus Patrem Filii, ne duo Filii in sancta Trinitate aestimarentur. Item [Col. 0060B] non possumus dicere Filium Spiritus sancti, sicut dicimus Filium Patris, ne duo Patres in sancta Trinitate intelligantur. Dicimus itaque Spiritum sanctum Patris et Filii, sine reciprocatione conversionis nominum relativorum.

Inter. 11. Utrum inseparabilia sint opera sanctae Trinitatis?— Resp. Utique quidquid Deus operatur, totum sancta Trinitas inseparabiliter haec eadem operatur opera; quia una est sanctae Trinitatis operatio, sicut una est substantia, essentia, et voluntas.

Inter. 12. Utrum sancta Trinitas in personis separabilis vel inseparabilis dicenda sit, dum alius est Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus?— Resp. Vere alius est Pater quam Filius in persona, sicut [Col. 0060C] Filius alius est in persona quam Pater, et Spiritus sanctus alius est in persona quam Pater et Filius. Non tamen aliud ille, vel ille in natura, vel in deitate, aut in essentia. Nec enim Patrem potes dicere, nisi Filium intelligas; nec Filium dicere, nisi Patrem intelligas; nec Spiritum sanctum, nisi intelligas cujus Spiritus sit. Quocirca omnimodo inseparabilis est sancta Trinitas sicut in operibus, sic etiam in personis dicenda.

741 Inter. 13. An [ Al., Si] ad solam Patris personam pertineat, ubi [ Al., quod] dicitur: Qui facit mirabilia magna solus (Psal. LXXI, 18) . Et Apostolus: Qui solus habet immortalitatem (I Tim. VI, 16) ?— Resp. Nullatenus ad solam Patris personam pertinet, dum dicitur solus Deus, sive in Novo, sive in Veteri Testamento, [Col. 0060D] et quod Deus solus sive hoc sive illud habeat, vel faciat; sed ad totam sanctam Trinitatem, quae est unus Deus omnipotens, omnia faciens, quae sunt in coelo et in terra.

Inter. 14. Quomodo beatus Joannes evangelista dicit: Deum nemo vidit unquam (Joan. I, 18) ; et ipse Dominus in alio ait loco: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) ; et Apostolus invisibilem Deum dicit (I Tim. I, 17) ?— Resp. Videri enim potest Deus, id est, intelligi, secundum suae donum gratiae, sive ab angelis, sive ab animabus sanctorum: plenam vero divinitatis naturam, nec angelus quislibet [ Al., quisquam], nec sanctorum [Col. 0061A] aliquis perfecte intelligere poterit. Ideo incomprehensibilis dicitur Deus.

Inter. 15. Cum sanctis summum promittitur praemium aeterna Dei visio, aequaliterne videbunt vel intelligent ⁜ a ?— Resp. Nullatenus aequaliter omnes, vel angeli vel animae sanctorum Deum nec [ Al., vel] nunc vident, vel post resurrectionem videbunt, sed secundum donatoris dispensationem, et meritorum qualitatem. Unusquisque tamen sufficientem in ejus visione suis meritis habebit beatitudinem. Nec plus quaeret quam habet, nec se minus habere quam volet, dolebit.

Inter. 16. An aliquid distet in Deo, esse, vivere, intelligere, posse?— Resp. Nullatenus aliud est in Deo esse, aliud vivere, vel aliud intelligere, vel aliud [Col. 0061B] posse; quia Deus eo ipso quo est, vivit; et eo quo vivit, intelligit; et eo quo intelligit, potest; et eo quod potest, est; quia simplex deitatis natura unum habet, est, vivit, intelligit, et omnia potest. Non ita in nobis, dum aliud est in nostra natura vivere, aliud intelligere, aliud posse. In Deo vero haec omnia unum atque idem sunt.

Inter. 17. Utrum de Dei Filio, sicut dicitur lumen de lumine, Deus de Deo, potest dici omnipotens de omnipotente, bonus de bono, magnus de magno, et caetera talia?— Resp. Regulariter utique tenere debemus quod omnia naturae nomina quae aequaliter de Filio dici possunt sicut de Patre, omnia possunt dici sic de illo. Ideo sicut dicitur Deus de Deo, lumen de lumine, ita dicendum est omnipotens de omnipotente, [Col. 0061C] bonus de bono, magnus de magno, sed non ita in relativis.

Inter. 18. Sed quomodo in relativis nominibus dicendum est?— Resp. Non possumus dicere Verbum de Verbo, quia relativum nomen est Verbum, quod solus est Filius; sicut dicimus, Deum de Deo, quod non est solus Filius. Nec imaginem de imagine, quia solus est Filius imago: sicut dicimus, lumen de lumine, quod non est solus Filius, quia substantiale nomen est lumen.

Inter. 19. Nunquid aliud lumen Pater et aliud Filius?— Resp. Nequaquam aliud, sed unum lumen est Pater et Filius, sicut una substantia. Ideo recte dicitur [ Al., dicimus] lumen de lumine, sicut Deus de Deo. Sicut unus Deus est Pater, et Filius, ita unum [Col. 0061D] lumen est.

Inter. 20. Legimus Apostolum dicentem Christum Dei esse virtutem et Dei sapientiam; hic intelligimus in Dei nomine Patrem, et in Christi nomine Filium, sicut semper. Nunquid Pater non habet in se sapientiam vel virtutem nisi in Filio, quem Apostolus sapientiam Dei et virtutem Dei nominavit?— Resp. Plurimi ita Arianam destruunt impietatem, dicentes impium esse credere unquam Deum Patrem esse sine sua sapientia, aut sine sua virtute. Sed melius est intelligere Patrem esse sapientiam et virtutem, sicut Filium sapientiam et virtutem [imo et Spiritum sanctum [Col. 0062A] sapientiam et virtutem]; 742 non tamen tres virtutes, nec tres sapientias, quia sapientia substantiale nomen est, sicut virtus. Nec aliud est in Deo esse, aliud sapere, aliud posse; sed unum est Deo esse, sapere, posse.

Inter. 21. Utrum ad solam sancti Spiritus personam pertineat, dum Apostolus dicit: Deus charitas est (I Joan. IV, 8) , qui [ Al., quae] dilectio Patris et Filii esse legitur?— Resp. Nullatenus ita Spiritus sanctus charitas intelligitur, quasi non sit Pater et Filius charitas. Sicut Spiritus sanctus est charitas, ita et Pater est charitas [et Filius est charitas,] non tamen tres charitates, sed una charitas. Sed quia Spiritus sanctus donum Dei proprie dicitur, et nullum Dei donum charitate majus est, imo sine eo nullum [Col. 0062B] donum ad perpetuam hominem deducere poterit beatitudinem: proinde Spiritus sanctus proprie dicitur charitas.

Inter. 22. Nunquid impii dona Dei habent?— Resp. Habent [utique] per eum, qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, in quo sumus, movemur et vivimus (Act. XVII, 28) : bona sunt enim dona Dei eis qui bene utuntur illis. Ideo charitas singulare est in sanctis donum, in qua Filii Dei discernuntur a filiis impietatis.

Inter. 23. Quare si Deus totus ubique est, in coelo dicitur magis habitare, quam in terra?— Resp. Quia major cognitio est in sanctis angelis, animabusque sanctorum divinitatis, cum sint apud Deum, in coelis quam in terris. Sicut enim in hoc mortali corpore [Col. 0062C] quidam magis intelligunt divinam substantiam, quidam minus, ita et in coelo magis dicitur Deus esse quam in terra, quia plenius ejusdem substantia intelligitur ab habitatoribus coeli quam terrae incolis.

Inter. 24. Si una substantia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, quare solus Filius incarnatus dicitur?— Resp. Quia alia est persona Filii, alia Patris, alia Spiritus sancti. Et sola siquidem persona Filii incarnata est: operante tamen eamdem incarnationem tota sancta Trinitate, cujus opera sunt inseparabilia.

Inter. 25. Dum in Symbolo catholico cantari solet, Dei Filium de Spiritu sancto, et Maria virgine incarnatum, quare non dicitur Filius Spiritus sancti, [Col. 0062D] sicut dicitur beatae virginis?— Resp. Non sic de illo, sicut et de illa natus est Filius Dei. De illa siquidem, id est, sancta virgine natus est Filius Dei, sicut de matre; non de illo, id est, Spiritu sancto, sicut de Patre, ne duo Patres dicerentur in sancta Trinitate.

Inter. 26. Si una natura est Patris et Filii, et Filius incarnatus plenus est Deus et perfectus, quomodo non Pater incarnatus est?— Resp. Filius plenus est Deus et perfectus; qui solus incarnatus est, et homo factus est. Nam ignis una est substantia, sed aliud in igne facit calor, aliud lux: lux illuminat, [Col. 0063A] calor calefacit [ Al., calificat]; una tamen ignis natura utrumque facit, et calorem et lucem.

⁜ a Inter. 27. Utrum divinitas cum carne concepta sit, nata, passa, et caetera quae humanitatis propria esse noscuntur?— Resp. Utique divinitas suae carnis conceptione concepta est, et nativitate nata, sensitque participatione humani affectus mortem, quam sponte susceperat; non naturae suae potentiam perdens, per quam cuncta vivificat. Ipse auctor, et opus auctoris. Idem auctor, quia si sponte natus est, sponte passus est. Idem opus, quia utrumque unus licet non alio [Col. 0064A] cogente, solus tamen ipse perpetitur, salva divinitatis impassibilitate.

Inter. 28. Ex qua natura dixit: Potestatem habeo ponendi animam meam?—Resp. Omnium quae in Christo gesta sunt, operum auctoritas ex divinitate est: tamen carni convenit dicere: Potestatem habeo ponendi animam meam (Joan. X, 18) , non divinitati. Divinitas non dimisit animam, postquam assumpsit eam in utero virginis. Caro dimisit, dum emisit in cruce spiritum Christus.

Libellum quem hic vulgamus, a viro clarissimo ac doctissimo D. Ildephonso Catelinot, bibliothecario monasterii S. Michaelis in Lotharingia dum viveret, accepimus. Illum primo detexit celeberrimus Bernardus Montfauconius, atque in praeclaro suo opere Bibliothecae Bibliothecarum tom II, pag. 1297, inter cod. biblioth. Laudunensis recensuit. D. Catelinot eumdem, ex eodem codice antiquissimo descriptum, obtinuit beneficio domini abbatis de Hedouville canonici Ecclesiae cathedralis Laudunensis, et opera D. Breton professoris abbatiae Praemonstratensis.

Codicem, unde hic libellus descriptus fuit, praefatae ecclesiae dono dedit Dido episcopus, prout monstrat inscriptio ad initium codicis exstans, quae talis est: Hunc libellum dedit domnus Dido episcopus Deo et sanctae Mariae Laudunensis ecclesiae. Si quis abstulerit, offensionem Dei et sanctae Mariae incurrat. Dido episcopus [Col. 0063C] praefuit ecclesiae Laudunensi circa finem saec. IX. Mortuus anno 891 ⁜ a . Est ergo codex vitae Alcuini pene coaevus.

Titulus opusculi, quem etiam Cl. Montfaucon loc. cit. notavit, est: Alcuinus de Processione Spiritus sancti. Quamvis igitur nemo illorum, qui beati Alcuini scripta recensent, hujus opusculi mentionem faciat, et controversia isthaec de processione Spiritus sancti a Patre Filioque primum post Alcuini obitum, nempe anno 809 in concilio Aquisgranensi ferventius agitari coeperit; ipse etiam stylus epistolae ad Carolum Augustum a stylo, quo Alcuinus in aliis ad eumdem epistolis usus fuit, aliquo modo discordet; integrum tamen nobis haud esse judicamus, a fide vetusti codicis et a testimonio Didonis episcopi, Alcuino pene coaevi recedere, et libellum hunc inter dubia vel supposita illius opuscula ablegare. Enimvero levis styli discrepantia tanti non est, ut opus cuidam auctori abjudicetur, si alia argumenta graviora pro [Col. 0063D] illo pugnent: et illa controversia jam ante annum 809 in Galliis mota fuit, nempe anno 767 in concilio Gentiliacensi. Dum igitur vivente Alcuino adhuc glisceret, dubitari vix potest, Carolum Magnum de componendis aut tollendis ab Ecclesia ejusmodi litigiis apprime sollicitum, aulae suae magistrum consuluisse, et illi, ut suam sententiam ediceret, demandasse.

[Col. 0064B] Textum ergo hic damus e copia, ut vocant, vidimata, ad nos ab eodem D. Catelinot missa, cujus haec est subscriptio: «Praesens Alcuini de Spiritu sancto tractatus, cum divi Augustini in mysterium sanctissimae Trinitatis explanatione, excerptus est ex veteri manuscripto in membrana exarato, quod D. D. Dido ecclesiae Laudunensis episcopus bibliothecae cathedralis ecclesiae donavit; et quod ex speciali clarissimorum ejusdem cathedralis ecclesiae canonicorum benevolentia ad me transmissum est. Actum Praemonstrati die 13 Martii, anno 1747.—F. BRETON mppria. Canonicus Praemonstr.»

Vide quae de hoc opere habent V. V. C. C. D. Rivet, Hist. lit. de France, tom. VIII, Avertis. § 2 p. X, et D. Ceillier, Hist. des Auteurs sacr. tom. XVIII, p. 297. Hunc tractatum etiam alicubi vidit Cl. Sirmondus, cujus titulum nostro per omnia similem sub nomine tamen auctoris incerti recenset tom. II Operum pag. 695, inter notas. Ex eodem etiam citat [Col. 0064C] testimonium sancti Athanasii, prout infra num. 9, notavimus.

Opusculum hocce in tres partes divisum est; in prima ostenditur, Spiritum sanctum procedere a Patre et Filio; in altera, Spiritum sanctum esse Patris et Filii Spiritum; in tertia, Spiritum sanctum missum esse a Patre et Filio.

Serenissimo Augusto Carolo salus, pax, virtus, [Col. 0064D] vita, victoria.

Sacra, serenissime Auguste, Christianorum turba, quae sub gloriosissimo vestrae dominationis imperio est constituta, pro vobis et pro totius regni vestri statu, divinae etiam protectioni vestrum commendans imperium, omnipotenti Domino, qui vestri [Col. 0065A] est regni gubernator, vota persolvit; immensas etiam ei agendo gratias pro eo quod in universali Ecclesia, quae sub excellentissimo dominationis vestrae imperio conversatur, universis Dei cultoribus tranquillissima pax est et quies. Non solum enim ab impetu gentilium et omnium Christiani nominis inimicorum, quos favente Domino vestra sublimitas tenet atque prosternit, sunt protecti, sed per vestri imperii et sapientiae excellentiam, adductis ab idolorum cultu innumerabilibus populis, ad fidei catholicae et ad divini cultus agnitionem quotidie in Christo credentium propagatur numerus, et domus Dei in cunctis regni vestri terminis divino cultui et sacris pro vobis orationibus implens vacans exsultat: cernendo etiam per vestrae gubernationis providentiam Christianorum [Col. 0065B] turbam immensa quotidie recipere augmenta, et perversa haereticorum dogmata cum perfidis eorum auctoribus esse damnata, Christo etiam, qui vestri est cordis possessor, per vos de ipsis triumphante; quique etiam inter caetera gloriosissima, quae vobis largitus est dona, excellentissimo et incomparabili divinae et humanae scientiae munere vos ditavit, ut non solum hi, quibus liberum vestrum quotidie serenissimum conspicere vultum, purissimo vestrae sapientiae fonte sint refecti, sed etiam qui longe lateque a vestra praesentia sunt remoti, vestris rumigeris moribus et excellentissimo vestrae scientiae lumine radiantur.

Idcirco ex diversis mundi partibus et generationibus vestra etiam, serenissime Auguste, pietate [Col. 0065C] vocante innumerabiles ad vos quotidie concurrunt populi, quos vestra regalis benignitas latissimo et gloriosissimo sinu recipiens, in spiritali et liberali erudire non cessat scientia; idcirco vestrae gloriosissimae et tranquillissimae dominationis titulus nulla aetate, nulla etiam vetustate abolente, in universali manebit Ecclesia: quia sub justissimo vestrae dominationis imperio nulla in ea fraus, nulla perversae doctrinae suggestio latere valet; sed omnes orthodoxi vestra luculentissima admonitione instructi, sanctam catholicam et apostolicam sequendo ac defendendo fidem, divino vocantur [ Forte, vacant] cultui. Inter quos ego exiguus vestrorum videlicet famulorum extremus de processione et missione Spiritus sancti a Patre et Filio; et de eo, quod idem Spiritus sanctus [Col. 0065D] Patris et Filii in sacris voluminibus vocatur Spiritus: sancti etiam Evangelii et beatorum Patrum auctoritatem secutus parvum, secundum vestrae sublimitatis jussionem, conscripsi libellum.

Certe vita est Christus. Et si certa vita est Christus, [Col. 0082C] quare mortua est vita? Idem Dominus noster Jesus Christus et mori potuit in unum, et non mori ex altero: Quaere mortem: in Verbo nunquam esse potuit? Quaere mortem: in anima nunquam fuit, quia vera mors fuit; unus atque idem Christus est, qui et injuriam totus pertulit, salva potentia divinitatis; et jactus in profundum non mersus.

Interrogo. Ipse est Pater qui Filius? Respondit: Absit: non est ipse Pater qui Filius: neque Spiritus sanctus ipse qui Pater.

Inter. Quomodo quia in personis alius Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus? Et non quidem aliud, sed alius.

Inter. Ipsum [ Ms., istud saepius, hic et infra ] est Pater, quod Filius? Resp. Ipsum.

Inter. Hoc est Pater, quod Filius? Resp. Hoc est.

Inter. Ipse est Pater, qui Filius? Resp. Absit: non est ipse Pater, qui Filius, sed ipsum est Pater quod Filius.

[Col. 0082D] Inter. Deus Pater, qui est ante saecula et in finem saeculi, ipse natus est de Virgine? Resp. Absit: Deus Pater, qui est ante saecula et in finem saeculi, non est ipse natus de Virgine; Dominus Filius ipse natus est de Virgine.

Inter. Habet Pater aliquid commune cum Filio? Resp. Habet.

Inter. Quid habet? Resp. Aeternitatem et divinitatem.

Inter. Habet Pater aliquid proprium, quod Filius non habet? Resp. Habet.

Inter. Quid habet? Resp. Aeternitatem sine nativitate, eo quod ingenitus est.

[Col. 0083A] Inter. Habet Filius aliquid proprium, quod Pater non habet? Resp. Habet.

Inter. Quid habet? Resp. Nativitatem cum aeternitate, eo quod genitus sit.

Inter. Habet Spiritus sanctus aliquid proprium, quod nec Pater habet, nec Filius habet? Resp. Habet.

Inter. Quid habet? Resp. Processionem, eo quod procedens est ex Patre et Filio.

Inter. Pater solus Trinitas dici potest, an? Quomodo? Resp. Potest.

Inter. Quomodo potest? Resp. Quia Filius et Spiritus sanctus ex eo processit. Filius Trinitas dici non potest, quia non processit ex eo Pater, sed solus Spiritus; quia si Spiritum sanctum ingenitum dicimus, duos Patres affirmamus; et si genitum, duos Filios approbamus. Sed propter hoc nec genitum neque ingenitum dicimus, sed a Patre Filioque procedens est; et est Trinitas in una Deitatis persona.

Inter. Est essentia in Patre? Resp. Est.

Inter. Quomodo? Resp. Quia semper est, et in semetipso [Col. 0083B] est.

Inter. Tota Trinitas operata est in utero Virginis? [Col. 0084A] an? Quomodo? Resp. Tota sola Filii persona carnem suscepit, et voluit ipsum Verbum dicere Filium suum. Sed nec paveas Verbum dicere Filium Dei, quia Deus Pater Verbi sui; et ubi est Verbum Dei, ibi est Deus, quia Verbum Dei ex Deo est. Testatur Moses et Propheta, Deus per verbum fecit omnia (Psal. XXXII, 6) . Et iterum dicitur in Psalmis: Verbo Domini coeli firmati sunt; et iterum: In aeternum permanet verbum tuum in saeculo et generatione (Ibid. CXVIII, 89) . Et iterum Isaias: Ecce virgo concipiet et pariet Filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isai. VII, 14) .

Inter. Christus Filius Dei ipse est Deus? Resp. Ipse.

Inter. Ipse natus est de Virgine? Resp. Ipse.

Inter. Ipse suspensus est in cruce? Resp. Ipse.

Inter. Ipse descendit ad inferos? Resp. Ipse.

Inter. Ipse mortuus fuit? Resp. Mortuus pro peccatis nostris, et resurrexit tertia die virtutis suae.

Inter. Ergo verus Deus mortuus fuit? Resp. Mortuus.

Inter. Quomodo fuit mortuus? Resp. In carne.

Inter. In carne mortuus fuit, in anima descendit [Col. 0084B] ad inferos, qui erat in coelis? Resp. Divinitas ubique regnabat.

Cum Adrianus I Romanam cathedram teneret, jam ferme penitus eradicatae Nestorianae haereseos quoddam veluti germen in Hispania pullulavit, Elipando episcopo Toletano, et Felice episcopo Urgellitano adnitentibus. Docebant enim Christum Jesum, prout hominem, non naturalem, sed adoptivum fuisse Dei Filium. Impiam sacrilegamque sententiam plures non solum synodi, et peremptorio edicto Romanus pontifex Adrianus damnarunt; sed multi etiam oppugnarunt celebres viri, quos inter reponendus est Flaccus Albinus, seu Alcuinus, Carolo Magno charissimus, et litterarum in Galliis instaurator, qui doctrina et sanctitate morum magnum erat tunc temporis Ecclesiae praesidium et decus. Rem egit ille tum privatis litteris ad haereticos episcopos datis, tum publicis scriptis: Felicem enim [Col. 0085D] septem libris, Elipandum vero bipartito opere, cujus utraque pars duobus constat libris, redarguit et confutavit.

Haec jamdudum non semel typis edita fuere; sed pro deperdito usque dum habitum est, quod ante omnia illa adversus Felicem scripserat, opusculum nobis ex ipsius Alcuini epistola ad abbates et monachos Gothiae directa, et a Baluzio ex Colbertinae bibliothecae codicibus vulgata jam notum. In ea epistola (Epist. 132) , postquam catholicam adversus id [Col. 0086C] quod Felix docebat exposuerit sententiam, haec subjicit: «Quod multis testimoniis evangelicis, vel apostolicis, vel etiam sanctorum Patrum traditionibus comprobari potest, sicut in libello ex parte factum est quem direximus per B. Benedictum vobis ad solatium et confirmationem fidei catholicae. Sed in manibus majus modo habemus opus propter alias causas, quas in libello venerandi Felicis legimus, et illud volente Deo vobis dirigemus, postquam lectum et comprobatum fuerit ab episcopis nostris et domno rege.»

Cum itaque in bibliotheca Vaticano-Palatina cod. 290 octingentorum annorum aetatem praeseferente opusculum istud invenerim, rem fore gratam litteratis hominibus ratus sum, si in publicam lucem emitterem; etenim singulare Alcuini meritum, ne ullum ab eo scriptum opus relinquatur ineditum, suo quodam jure postulare videtur. Neque vero difficile erit intelligere hoc opusculum esse Alcuini tractatum [Col. 0086D] primum adversus haeresin Felicis exaratum, cum ex ipsius exordio statim hoc pateat, et praeterea totus ex evangelicis sanctorumque Patrum testimoniis constet: quod quidem optime respondet ejus descriptioni quam habet laudata Epistola.

Sed nuperi litterariae Galliarum Historiae scriptores (Tom. IV, pag. 338, num. 7) minus recte sibi consuaserunt in eo, quem retuli in epistola ad monachos Gothiae, loco, ejusdem operis mentionem esse cujus meminit Alcuinus in primo libro ex iis quos ⁜ c [Col. 0087A] adversus Elipandum edidit. Hisce in locis de epistola cohortatoria, et quidem ut videtur, privata, ad Felicem missa ⁜ a sermo est, in litteris autem ad monachos Gothiae de tractatu polemico, atque ad publicum bonum, ut pro scuto eum haberet catholica fides adversus haeresim Felicis edito agitur, qualis quidem est tractatus iste quem edimus: nihil enim in eo est quod cohortatoriam epistolam sapiat, aut quod ad Felicem fuisse missum indicet. En Alcuini verba in primo ex septem adversus Felicem scriptis libris: «Scripsi epistolam pridem Felici episcopo charitatis calamo non contentionis stimulo; fraternae salutis desiderio, non mordacis reprehensionis stylo, cupiens eum corrigere in Christi dilectione, etc.; sed ut agnosco, non eo charitatis officio, vel humilitatis obsequio meae litterulas diligentiae recepit, quo me scribere, qui meam pietatis intuitu legerit epistolam, agnoscere poterit.»

760 Cum his concinunt quae in primo libro contra [Col. 0087B] Elipandum circa medium leguntur: «Cui (id est Felici) in has adveniens partes charitatis calamo epistolam exhortatoriam, ut se catholicae jungeret unitati, dirigere curavi. Cui ille non epistolari brevitate, sed libelli prolixitate respondere nisus est. Cui libello ejus septem nostrae devotionis libellis respondimus, omnes vestrae pravitatis evacuans doctrinas.»

Porro laudati litterariae Galliarum Historiae scriptores libelli ab Alcuino adversus Felicem, antequam septem illos exararet libros, editi testimonium haberi autumant etiam in epistola quam ad Carolum regem Alcuinus dedit ⁜ b , eum rogans ut septem illos libros examinaret, priusquam in lucem venirent. Verum in hoc quoque loco ad summum de eadem illa cohortatoria epistola testimonium aliquod apparet, et quidem tantummodo conjiciendo assequimur, ex relatis nimirum locis constare, quod libello Felicis, cui septem oppositi sunt libri, anteriori alio scripto, cohortatoria videlicet epistola, Alcuinus occasionem [Col. 0087C] dederat. Epistolae ad Carolum regem verba haec sunt: «Vestra nulli contemnenda auctoritas nostrae devotioni mandavit contra novas haereticae pravitatis inventiones aliquid scribere, atque libello respondere quem contra nos Felix quidam episcopus vestrae direxit auctoritati.» Hucusque cl. Fogginius.

I. Legimus in saecularis litteraturae historiis, quosdam viros medicinalis artis peritos, dum aliquas civitates pestilentiae lue infectas audierunt, amore civium suorum, aliquod medicamenti genus provida sollicitudine excogitasse, quo cives suos a grassantis morbi infestatione praemunirent, ne ingruens periculum [Col. 0087D] ex insperato partem cognatae subverteret multitudinis. Hoc idem nostrae videtur agendum esse devotioni contra haereticae pravitatis pestilentiam, quorum doctrina ut cancer serpit, ut virus infunditur, ut venenum serpentino dente ingestum, quos laceret, occidit. Nec posterior nobis in catholicae fidei veritate animarum sollicitudo integritatis esse [Col. 0088A] debebit, quam antiquis in scientia sua corporalis cura salutis fuisse probatur.

II. Ecce pars quaedam mundi haereticae pravitatis veneno infecta est, asserens Christum Jesum Deo Patri verum non esse Filium; nec proprium, sed adoptivum; et Nestoriana haeresis ab Oriente, ubi damnata est a ducentis synodali auctoritate Patribus ⁜ d , longum postliminium reviviscens, latitando fugit in Occidentem, ut ubi sol visibilis ab oculis se abscondit humanis, ibi sol justitiae a cordibus recederet infidelium [ Forte, fidelium]. Nestorius impia assertione negat beatissimam virginem Mariam Dei esse genitricem, sed tantummodo hominis - similiter et isti, eadem pravitate decepti, negant eam vere Filii Dei esse genitricem, sed cujusdam adoptivi [Col. 0088B] filii; volentes Christum Deum nobiscum esse adoptivum, per quem nos Deo Patri facti sumus adoptivi filii. Hanc ego pestilentiae luem abhorrens antiquorum Patrum pigmentarias perscrutari curavi cellas; vel posterioris temporis venerabilium doctorum florentia percurrere prata festinavi, ut aliquod medicamenti genus civibus meis, filiis scilicet sanctae Ecclesiae conficerem, quo se ab hac pestilentiae contagione praemunire, divina auxiliante gratia, potuissent: ex paternis videlicet thesauris species colligens pigmentorum, vel florum; et singulorum adnectens nomina auctorum, ut salubrior esset et firmior confectio, quo ex clarissimorum virorum sapientiae et sanctitatis erueretur gazis. Et primo omnium ponentes, quid evangelica lux omni sole [Col. 0088C] clarior ad illuminationem verae fidei pandat; contra hujus claritatem luminis nemo sanos habens oculos repugnare audet: sed sicut caecus errat in sole; et licet ille soli sit praesens, sol tamen absens illi esse probatur; 761 sic qui evangelicae non consentit veritati, errat de via, donec in ultimam perditionis foveam devolvatur. Vos vero, filii sanctae Dei Ecclesiae, hanc meam pro vobis devotionem sanctarum orationum remunerate suffragiis; et siquid nostra vobis praesentialiter proficiat industria, perpetualiter vestra nobis prosit intercessio.

III. Credamus Domini Dei Patris testimonio, ubi super baptizatum Filium magnifica voce testatur dicens: Hic est Filius meus dilectus (Matth. III, 17) . Et ne quis de altero dici dubitaret, etiam sanctus [Col. 0088D] Spiritus in specie columbae praesentia comprobatur, hunc esse Filium Dei, qui a Joanne in Jordane baptizatur. Etsi luce clarius patescat ex auctoritate paternae vocis Filii proprietas; tamen audiendi sanctorum Patrum et catholicorum doctorum venerabiles sensus, quid in hac veridica paterni testimonii professione senserint.

[Col. 0089A] IV. Dicit enim Hilarius ecclesiasticae fidei doctor mirabilis in libro sexto quem de sancta Trinitate scripsit post alia catholicae fidei convenientia sic ⁜ a : «Vere Dei Filium unigenitum Deum Dominum nostrum Jesum Christum esse ac doceri multis modis cognitum est; dum de eo testatur Pater, dum de se ipse profitetur, dum apostoli praedicant, dum religiosi credunt, dum daemones confitentur, dum Judaei negant, dum gentes in passione cognoscunt. Neque enim ex communione nuncupationis est, quod de proprietatis fide dicitur: et cum omnia quae Christus Dominus aut egit aut docuit, ultra omnia eorum sint qui Filii nuncupantur, et in his omnibus quae praecipua sint Christi, hoc vel potissimum doceatur esse, quod Dei Filius est; non est in eo filii ex generali [Col. 0089B] familiaritate cognomen. Non contamino veritatis fidem, ut hoc verbis meis astruam. Loquatur, ut saepe solitus est, de unigenito suo Pater, ne sub consummandi baptismi sacramento Jesus Christus ignorabilis esse possit per corpus. Hic est Filius meus dilectus, in quo bene complacui (Matth. III, 17) . Rogo, in quo veritas deperit, et in quo infirma fides professionis est? Non annuntiatus per angelum de sancto Spiritu partus ex virgine; non index Magis stella; sed nec adorati in cunis honor; nec baptizandi sub Baptistae professione virtus satis esse ad demonstrationem majestatis existimantur. Pater de coelo loquitur, et ita loquitur: Hic est Filius meus. Quid sibi vult non cognominum, sed pronominum fides? Cognomina nominibus adduntur; pronomina [Col. 0089C] vero obtinent in se nominum virtutem. Proprietatis autem significatio est, ubi et hic est dictum esse auditur, et meus est. Et intellige quae sit veritas et ratio dictorum. Legeras: Filios genui et exaltavi (Isai. I, 2) . Sed non legeras, filios meos; genuerat enim eos sibi per divisionem gentium et plebem haereditatis in filios. Ne igitur per communionem adoptivae haereditatis cognomentum Filii unigenito Deo adderetur, naturae veritas per significationem proprietatis ostensa est. Assignetur sane hoc communionis in Christo nomen, ut Filius sit, si de quoquam dictum reperietur: Hic est Filius meus. Sin vero proprium ac singulare ei est: Hic est Filius meus, quid calumniam Deo Patri professae de Filio [Col. 0089D] proprietatis afferimus? Anne tibi in eo quod dicicitur, hic est, non significari videtur, alios quidem cognominatos ab eo in filios, sed hic Filius meus est, donavi adoptionis plurimis nomen, sed iste mihi Filius est: ne quaeras alium, ne non hunc esse credas; hunc ego tanquam digito indice ac verbi significatione contingo, qua dico, et meus est, et hic est, et Filius est. Quid post haec intelligentiae poterit esse, ut non esse credatur? Et haec quidem paternae vocis significatio ea fuit, ne qui ad implendam omnem justitiam baptizandus esset, quid esset ignoraretur: sed ut, qui ad sacramentum salutis nostrae homo [Col. 0090A] cernebatur, Dei voce Dei Filius nosceretur. Et quia in fidei hujus confessione credentium vita esset (non enim alia aeternitatis vita est, nisi Jesum Christum unigenitum Deum sciamus esse Dei Filium), vox e coelo rursum ab apostolis iteratae hujus significationis auditur, ut id firmius crederetur ad vitam, quod non credidisse mors esset. Namque cum Dominus in monte majestatis suae habitu constitisset, Moyse 762 atque Elia assistentibus, et ad visionis atque vocis fidem tribus columnis Ecclesiarum testibus assumptis, haec vox paterna de coelo est: Hic est Filius meus dilectus, in quo complacui, ipsum audite » (Matth. XVII, 5) .

V. Idem post plurima et veridica de naturali proprietate Filii Dei ita intulit ⁜ b : «Quid infertur hodie [Col. 0090B] calumniae, ut adoptio nominis sit, ut mendax Deus sit, ut nomina inania sint? Testatus est Pater de Filio; operibus suis Filius testimonium Patris exaequat. Cur non videatur esse in eo idem [ Al., id est] Filii veritas, quae et docetur [ Al., dicitur] et probatur. Non est per Deum Patrem Filii nomen in Christo et [ Al., ex] adoptione bonitatis: neque sanctitate meruit hoc nomen, sicut plures post confessionem fidei Dei Filii sunt. Proprietatis enim in his significatio nulla est: nominis namque tantum, ut Deo dignum est, indulta dignatio est. Aliud est, hic est, et meus est, et hunc audite: in hoc veritas est, natura est, fides est.»

VI. Item in sequentibus in eodem libro sexto ⁜ c : [Col. 0090C] «Omnibus, quibus per fidem Deus Pater est, per eam fidem Pater est, qua Jesum Christum Dei Filium confitemur. Confiteri autem Filium secundum generale sanctorum nomen, quid habet fidei, ut dicamus, unus ex filiis est? Sed nunquid et caeteri in hac creaturae suae infirmitate non filii sunt? In quo ergo Filium Dei Jesum Christum fides confessa praecellit, cum ei secundum filios, filii non natura, sed nomen sit? Christum perfidia ista non diligit.»

VII. Item in sequentibus ejusdem libri ⁜ d : «Et quidem secundum propositae a nobis responsionis ordinem opportunissimus hic nobis locus est, ut tertio nunc doceamus Filium Dei Dominum nostrum Jesum Christum ab apostolis creditum, non ex nuncupatione, sed ex natura; neque ex adoptione, sed ex nativitate. »

[Col. 0090D] VIII. Item in sequentibus ⁜ e : «Non est evangelica et apostolica fides, Filium Dei nomine potius quam natura credere [ Al., credidisse]. Si enim adoptionis haec nuncupatio est; et non idcirco Filius est, quia exierit a Deo, quaero unde beatus Simeon Barjona est confessus: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) . Anne cum omnibus potestas sit per sacramentum regenerationis in filios Dei nasci? Si secundum hanc nuncupationem Filius Dei Christus est, interrogo quid illud sit, quod Petro non caro, [Col. 0091A] neque sanguis revelavit, sed Pater, qui in coelis est?»

IX. Item ex eodem libro ⁜ a : «Scribens utique evangelista [ Al., Evangelia] scribendi debuit afferre rationem; et [ Al., ut] videamus, quam ostenderet dicens: Haec autem scripta sunt, ut credatis quoniam Jesus est Christus Filius Dei (Joan. XX, 31) . Scribendi igitur Evangelia [ Al., Evangelii] non aliam praetulit causam, quam ut omnes crederent Jesum esse Christum Dei Filium. Si sufficit ad salutem Christum credere, cur adjecit: Filium Dei? Si vero Christum credere ea demum fides est, non Christum tantummodo, sed Christum Filium Dei credidisse, non est nomen Filii in Christo unigenito Deo ex adoptionis consuetudine.»

[Col. 0091B] X. Videamus quoque quale testimonium beatus Joannes Baptista, post descensum Spiritus sancti in specie columbae super eum, protulit de illo: Et ego vidi et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei (Joan. I, 34) . De quo testimonio beatus Augustinus in homilia septima super Joannem evangelistam ita ait ⁜ b : «Perhibuit Joannes testimonium, quia vidit. Quale testimonium perhibuit? Quia ipse est Filius Dei. Oportebat ergo ut ille baptizaret, qui est Filius Dei unicus, non adoptatus. Adoptati Filii ministri sunt unici: Unicus habet potestatem, adoptati ministerium.»

XI. Item in eadem homilia (Num. 13) : «Messias Hebraice, Graece Christus, Latine Unctus. Ab unctione enim dicitur [Christus], a chrisma unctio est. [Col. 0091C] Graece ergo Christus Unctus. Ille singulariter unctus, praecipue unctus, unde 763 omnes Christiani ungentur, ille praecipue. Quomodo in Psalmo dicit, audi: Propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo exsultationis prae participibus tuis (Psal. XLIV, 8) . Participes enim ejus omnes sancti, sed ille singulariter Sanctus Sanctorum, singulariter unctus, singulariter Christus.»

XII. Quid opus est professionem Nathanaelis protestantis verbis exaggerare: Rabbi tu es Filius Dei, tu es rex Israel (Joan. I, 49) ; de quo Veritas ipsa tam laudabile protulit testimonium dicens: Ecce vere Israelita, in quo dolus non est (Ibid. 47) ? «Nam iste Nathanael, sicut Augustinus dicit (num. 20) , talem protulit vocem: Tu es Filius Dei, tu es rex Israel, qualem [Col. 0091D] tanto post Petrus, quando ei Dominus ait: Beatus es Simon Barjona, quia non tibi revelavit caro et sanguis, sed Pater meus, qui est in coelo (Matth. XVI, 17) ; et ibi nominavit petram, et laudavit firmamentum Ecclesiae. In ista fide hic jam dicit: Tu es Filius Dei, tu es rex Israel. » Item in octava homilia ejusdem operis idem praefatus Pater de unitate Filii Dei ita dicit (num. 4) : «Dominus autem securus moriens dedit sanguinem suum pro ea, quam resurgens haberet, quam sibi jam conjunxerat in utero Virginis. [Col. 0092A] [ ⁜ c Verbum enim sponsus et sponsa caro humana, et utrumque unus Filius Dei et idem Filius hominis, ubi factus est caput Ecclesiae. Ille uterus virginis] Mariae thalamus ejus, inde processit tanquam sponsus de thalamo suo.»

XIII. Si igitur Dominus Christus secundum carnem, sicut quidam improba fide garriunt, adoptivus est Filius, nequaquam unus est Filius, quia nullatenus proprius Filius et adoptivus Filius, unus esse potest Filius, quia unus verus, et alter non verus esse dignoscitur. Quid Dei omnipotentiam sub nostram necessitatem prava temeritate constringere nitimur? Non est nostrae mortalitatis lege ligatus; omnia enim, quaecunque vult, Dominus facit in coelo et in terra (Psal. CXIII, 3) . Si autem voluit ex virginali [Col. 0092B] utero proprium sibi creare Filium, quis ausus est dicere, eum non posse? Potestati ejus quis resistit (Rom. IX, 19) ? Cur secreta voluntatis illius vel potestatis indagare aliquis audet? Vel quare credere non debemus ejus testimonio de Filio suo, quem toties in Evangelio suum nominavit, et non alienum? Ipse quoque Filius Patrem eum saepius nominavit. Videamus quid ipse caeco respondit interroganti, quis esset Filius Dei, ut crederet in eum. Respondit itaque: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum ipse est (Joan. IX, 37) . Nondum enim caecus ille spiritaliter intellexit Filium Dei; tamen audivit ab eo: Et vidisti eum. Quem, nisi Filium Dei? Et qui loquitur tecum, ipse est. Quis, nisi Filius Dei? Ille unitatem personae humanitatis et divinitatis monstravit, ut [Col. 0092C] crederetur ille homo, qui visus est, vere esse Filius Dei. His testimoniis veritatis roboratus, o homo, noli judicare judicem tuum, sed adora Deum tuum regnantem in coelis, quem Magus adoravit vagientem [ Ms., vagitantem] in cunabulis: honora sedentem in throno majestatis, quem mater natum posuit in praesepio hospitalitatis, et noli facere injuriam creatori tuo, sicut sanctus Augustinus dicit in homilia in Natali Domini ⁜ d : «Quare modo putatur injuria, quando Deus, quod ipse fecit, mire in se clementer excepit, et in homine se vere videri voluit, in quo ante imaginarie voluit se videri, deditque ut proprietas esset ipse, qui ante, ut similitudo esset, acciperet.»

Ingrediamur quoque aliorum sanctorum Patrum [Col. 0092D] aromaticas cellas, et eruamus inde aliquid ad salutem legentium et supplementum operis nostri.

XIV. Videamus quid beatus Cyrillus Alexandrinus episcopus, cujus documenta contra Nestorium in sexta synodo maxime claruerunt, de hac inquisitione senserit. Dicit enim in Epistola, quam in commune ecclesiasticis scripsit ordinibus, inter alia sic ⁜ e : « Quando enim, inquit, introducit primogenitum in orbem terrarum dicit: Et adorent eum omnes angeli Dei (Hebr. I, 6) . Sed nos quidem, etsi sancto [Col. 0093A] uncti sumus Spiritu, adoptionis quidem ditamur gratia, vocamurque etiam Dei [ id est, Dii], nostrae vero naturae mensuram non ignoremus; sumus 764 enim in terra et habitamus inter servos; at ille est non in quibus nos, sed natura et vere Filius et omnium Dominus.»

XV. Idem in eadem post pauca: «Quocirca quidem ex duabus rebus indubitanter, divinitate et humanitate Emmanuel est. Verumtamen unus Dominus Jesus Christus, unusque et vere Filius, Deus simul et homo; et non homo Deus factus sub aequalitate horum, qui per gratiam; sed Deus potius verus in humana forma apparens propter nos. Dat nobis autem fidem ad hoc et Deiloquus Paulus dicens: Cum autem venisset plenitudo temporis, misit Deus [Col. 0093B] Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum Dei reciperemus » (Gal. IV, 4, 5) .

XVI. Et non multo post in eadem epistola: «Quomodo ergo proprius Dei Filius nominatus est Christus, qui etiam traditus est a Deo et Patre causa omnium salutis et vitae? Traditus est enim propter peccata nostra, et ipse iniquitates multorum portavit in corpore suo in ligno, secundum Prophetae vocem. Palam ergo est, quia unitatis res assumpta necessarie proprium Filium declaravit Dei, qui ex sancta Virgine est. Corpus enim est non alterius cujuspiam secundum nos, sed magis proprium ex Patre existentis Verbi, natum ex ea.»

XVII. Considerandum quoque est, quod sanctus [Col. 0093C] Athanasius in epistola ad Epictetum de fidei catholicae firmitate dixerit ⁜ a : «Quomodo autem, inquit, et ambigere audent, qui dicuntur Christiani, si [ Pro, an], qui ex Maria processit Deus, Filius quidem substantia et natura Dei est; secundum carnem autem ex semine David est, ex carne autem sanctae Mariae. Quid autem putas? Temerarii facti sunt, ut dicerent Christum, qui carne passus est et crucifixus, non esse Dominum Salvatorem, et Deum, et Filium Patris. Aut quomodo Christiani volunt nominari, qui dicunt in hominem sanctum, sicuti unum prophetarum venisse Verbum, et non hominem factum sumentem ex Maria corpus; sed alterum esse Christum, et alterum Dei Verbum, quod ante Mariam [Col. 0093D] et ante saecula Filius existebat Patris? Aut quomodo esse Christiani possunt, qui dicunt alium esse Filium, alium Dei Verbum? Non per adoptionem haec facta sunt, absit! sicut quidam existimarunt, sed, sicut est veritas, homine facto Salvatore, totius humani generis salus facta est. Si enim adoptione erat in corpore Verbum, secundum illos (quod autem adoptione dicitur, phantasia est) reperietur et putative salus et resurrectio hominum dici, secundum impiissimum Manicheum. Sed non equidem phantasia est salus nostra; neque corporis [Col. 0094A] solum, sed totius hominis, animae et corporis, veraciter salus facta est. Humanum naturaliter, quod ex Maria secundum divinas Scripturas, et verum erat Salvatoris [corpus].»

XVIII. Item Julius sanctissimus Romae episcopus in epistola ad Prosdocimum ita ait ⁜ b : «Praedicatur autem ad plenitudinem fidei et incarnatus de virgine Maria Dei Filius, et inhabitasse in hominibus; non in homine operatur. Hoc enim in prophetis est et in apostolis: [perfectus Deus in carne, et homo ⁜ c ] perfectus in Spiritu; non duo filii, unus quidem proprie Filius assumens hominem, alter autem mortalis assumptus a Deo: sed unus unigenitus in coelo, unigenitus in terra Deus.»

XIX. Item Felicissimi ⁜ d episcopi Romae et martyris [Col. 0094B] ad Maximum episcopum et clerum Alexandriae sacrae fidei confirmatio: «De Incarnatione autem Verbi et fide credimus in Dominum nostrum Jesum Christum de virgine Maria natum, quia ipse est sempiternus Dei Filius et Verbum, et non homo a Deo assumptus, ut alter esset praeter illum. Neque enim hominem assumpsit Dei Filius, ut sit alter praeter ipsum; sed Deus existens perfectus, factus est simul et homo perfectus, incarnatus de Virgine.»

765 XX. Item beatus Gregorius Nazianzenus: «Non decipiant homines nec decipiantur sine sensu suscipientes Dominicum hominem, sicut ipsi dicunt; magis autem Dominum nostrum et Deum: Nec enim hominem dividimus a deitate, sed unum et eumdem dogmatizamus; prius quidem non hominem, sed Deum [Col. 0094C] et Filium solum et ante saecula non mistum corpori, et quaecunque sunt corporis; in fine autem et hominem assumptum pro nostra salute passibilem carne, impassibilem deitate; circumscriptum corpore, incircumscriptum divinitate; eumdem terrenum et coelestem, visibilem et intelligibilem, capabilem et incapabilem, ut in toto homine eodemque et Deo totus homo reformaretur, qui sub peccato ceciderat. Si quis non Dei genitricem Mariam aestimat, sine deitate est. Si quis quasi per fistulam Virginis transisse, et non in ipsa formari, deifice simul et humane; deifice quidem, quia sine viro; humane autem, quia lege partus, anathema sit. Si quis formatum dicit hominem, et ita subingressum Deum, damnatus [Col. 0094D] est; non enim nativitas Dei istud est, sed fuga nativitatis. Si quis introducit duos filios, unum quidem ex Deo et Patre, secundum autem ex Maria novum, et seipsum ex adoptione excidet, quae promissa est recte credentibus. Naturae enim duae, Deus et homo, quod est anima et corpus; Filii autem non duo, nec Dii. Neque enim hic duo homines, licet etiam Paulus interiorem hominem et exteriorem appellaverit, et, si oportet compendiosius dicere, aliud quidem et aliud, ex quibus Salvator est (siquidem non idem est invisibile visibile; et sine tempore, sub [Col. 0095A] tempore); non alius autem et alius, absit! utraque enim summae unitionis in contemperatione, Deo quidem inhumanato, homine autem deificato.»

XXI. Item Atticus episcopus Constantinopoleos ⁜ a : «Nisi enim ille nasceretur carnaliter, non tu renascereris spiritaliter. Nisi ille sustinuisset servi formam, non tu dignitatem adoptionis lucratus esses. Propter hoc enim in terra coelestis, ut tu in coelis servareris terrenus. Propter hoc Christus semetipsum exinanivit, ut nos omnes de plenitudine ejus accipiamus. Illius mors tua facta est immortalitas.»

XXII. Item Theodotus episcopus Cyprorum in sermone de nativitate Domini post alia etiam ista protulit ⁜ b : «Quid igitur? Advenit Deus existens ad homines, non locum ex loco mutans, sed invisibilem [Col. 0095B] naturam ostendens visibilem, et visus ut homo et tanquam cognatus hominibus apparens, sicut etiam evangelista praedicans dicit, quia Verbum caro factum est. Quomodo possibile est Deum Verbum fieri hominem requiris, et modum Dei miraculosum a nobis exigis? Si comprehensibile nobis esset, quod incomprehensibile est sermone, miraculum non esset, sed causa naturae; si vero miraculum et signum est, quod factum est, cede rationem Domino miracula facienti; quia enim factum est scire te volo; et ex eo quod factum est, fructum fide lucrare. Operanti cede.» Et post pauca: «Hoc egit miraculorum creator, ad suam voluntatem naturam trahens, et paruit natura jussioni. Noli ergo in infirmitatem humanae naturae cadere. Noli dicere, quomodo hominis natura [Col. 0095C] coepit Deum? Quomodo Deus factus est homo? Quomodo Deus Verbum facta est caro visibilis? Sed quia factum est, crede; modum vero et rationem cede creatori.»

XXIII. Audiamus quoque, quid beatus Gregorius pontifex apostolicae sedis et doctor mirabilis in libro primo operis pulcherrimi Moralium dicat ⁜ c : « Eratque vir ille magnus inter omnes Orientales (Job. I, 3) . Quod Redemptor noster Oriens dicitur, Propheta testante perhibetur, qui ait: Ecce vir Oriens nomen ejus (Zach. VI, 12) . Omnes ergo, qui in hoc oriente fide consistunt, recte Orientales vocantur; sed quia omnes 766 homines tantummodo homines; ipse autem Oriens Deus et homo, recte dicitur: Erat magnus inter omnes Orientales. Ac si aperte diceretur: [Col. 0095D] Omnes, qui in fide Deo nascuntur, superat, quia non, ut caeteros adoptio, sed natura illum divinitatis exaltat; qui etsi humanitate caeteris apparuit similis, divinitate tamen mansit super omnia singularis.»

XXIV. Item in libro octavo decimo ejusdem Operis beatus Gregorius de excellentia nativitatis Christi, et quantum a nobis differat, admirans ait ⁜ d : « Non adaequabitur ei topazium de Aethiopia (Job. XXVIII, 19) . Quid Aethiopiam, nisi praesentem mundum accipiamus, [Col. 0096A] quae coloris nigredine designat peccatorem populum, foeditatem meritorum. Aliquando vero Aethiopiae nomine specialiter gentilitas designari solet, infidelitatis prius nigra peccatis, quam veniente Domino Habacuc propheta vidit timore perterritam et ait: Tabernacula Aethiopum expavescent tabernacula terrae Madian (Habac. III, 7) . David quoque propheta videns, quod ad Judaeam redimendam veniret Dominus; sed ante gentilitas crederet, quam Judaea sequeretur, sicut scriptum est: Donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI, 25) , dicit: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo (Psal. LXVII, 32) , id est, priusquam Judaea credat, salvandam se offert omnipotenti Domino, peccatis nigra gentilitas. Topazium [Col. 0096B] vero pretiosus lapis est; et quia Graeca lingua πᾶν omne dicitur, pro eo quod omni colore resplendet topazium, quasi topandium vocatur. Dum vero in Deum conversa gentilitas credidit, ex ea multi ita sunt dono Spiritus locupletati, ut quasi multis coloribus, sic multis virtutibus luceant. Sed ne acceptis quisque virtutibus extollatur, a sancto viro nunc dicitur non adaequabitur ei topazium de Aethiopia. Ac si aperte diceretur: Nullus sanctorum quibuslibet virtutibus plenus, ex ista tamen nigredine mundi collectus aequari potest, de quo dictum est: Quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 39) . Nos quippe sancti efficimur, non tamen nascimur, quia ipsa naturae corruptibilis conditione constringimur, ut cum propheta dicamus: Ecce [Col. 0096C] enim in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea (Psal. L, 7) . Ille autem solus veraciter sanctus natus est, qui, ut ipsam conditionem naturae vinceret, ex commistione carnalis copulae conceptus non est. Huic se sapientiae quasi quoddam topazium de Aethiopia aequari voluit, cum quidam haeresiarcha dixit: Non invideo Christo Deo facto; si volo, et ipse possum fieri: qui Jesum: Dominum nostrum non per mysterium conceptionis, sed per profectum gratiae Deum putavit, perversa allegatione astruens, eum parvum hominem natum, sed ut Deus esset per meritum profecisse; atque ob hoc aestimans, et se et quoslibet alios ei posse coaequari, qui filii Dei per gratiam fiunt; non intelligens, non attendens quia non adaequabitur ei topazium de [Col. 0096D] Aethiopia. Aliud est enim natum hominis gratiam adoptionis percipere; aliud unum singulariter per divinitatis potentiam Deum ex ipso conceptu prodiisse: nec aequari potest gloria unigeniti habita per naturam, aliis accepta per gratiam. Mediator quippe Dei atque hominum, homo Christus Jesus, non sicut iste haereticus desipit, alter in humanitate, alter in Deitate est; non purus homo conceptus atque editus, post per meritum, ut Deus esset, accepit, sed nuntiante [Col. 0097A] angelo et adveniente Spiritu, mox Verbum in utero, mox intra uterum Verbum caro; et manente incommutabili essentia, quae ei est cum Patre et cum sancto Spiritu coaeterna, assumpsit intra virginea viscera, ubi et impassibilis pati et immortalis mori, et aeternus ante saecula temporalis posset esse in fine saeculorum: et per ineffabile sacramentum conceptu sancto et partu inviolabili secundum veritatem utriusque naturae natus est unus Dei Filius, ut eadem virgo et ancilla Domini esset et mater. Sic quippe ei ab Elisabeth dicitur: Unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me (Luc. I, 43) ? Et ipsa virgo concipiens dicit: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I, 38) . Et quamvis ipse aliud ex Patre, aliud ex virgine, non tamen alius ex Patre, [Col. 0097B] alius ex virgine, sed ipse est aeternus ex Patre, ipse temporalis ex matre, ipse qui fecit, ipse qui factus est; 767 ipse speciosus forma prae filiis hominum per divinitatem (Psal. XLIV, 3) , et ipse, de quo dictum est: Vidimus eum, et non erat aspectus, et non est species ei neque decor per humanitatem (Isai. LIII, 2) ; ipse ante saecula de Patre sine Matre, ipse in fine saeculorum de Matre sine Patre.»

XXV. Item beatus Alexander Constantinopoleos episcopus Alexandro Alexandrino episcopo scribens in epistola quam pro fide catholica scripsit post praefationem congruam ita subinfert ⁜ a : «Porro creaturae ejus, homines et angeli benedictiones acceperunt, virtutibus proficere contendentes, mandatisque legitimis, quatenus non peccarent. Dominus vero noster [Col. 0097C] naturaliter Filius Patris existens ab omnibus adoratur. Illi deponentes spiritum servitutis ex bonis operibus et profectu Spiritum filiationis accipientes per naturalem Filium justi fiunt et ipsi adoptione filii; istius autem propriam et naturalem praecipuamque filiationem Paulus etiam manifestavit de Deo dicens: Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis, id est, qui natura non sumus filii, tradidit eum (Rom. VIII, 32) ; ad distinctionem namque non propriorum illum proprium Filium esse dixit. In Evangelio autem, Hic est Filius, inquit, meus dilectus, in quo bene complacui (Matth. III, 17) .»

XXVI. Chromatius quoque sanctae Romanae antistes Ecclesiae, in libello quem de octo Beatitudinibus scripsit, ita dicit ⁜ b : «In mysterio enim baptismi et [Col. 0097D] Filius [ Alii addunt: manens] videtur in corpore; et Spiritus sanctus in specie columbae descendit; et vox Patris de coelo auditur, ut Trinitatis unitas declaretur, quia nec Pater sine Filio intelligi potest, nec Filius sine Spiritu sancto cognosci. Vide [ Al., Unde] igitur, quale Patris de Filio testimonium sit dicentis: [Col. 0098A] Hic est Filius meus. Suus utique non per adoptionem gratiae, neque per religionem creaturae, ut haeretici volunt; sed sui proprietate generis et veritate naturae. Multi enim sanctorum filii Dei dicuntur et sunt, sed hic sine comparatione [ Al., compassione] unus Deo Patri Filius unigenitus et verus et proprius, non aliunde quam de Patre natus; quia tam verus pater Pater est, quam verus et Deus est; sicuti etiam [ Al., tam] verus filius [Filius] est, quam verus et Dominus. Perfecta ergo fides est Trinitatis ostensa, cum et Pater Christum Dominum ac Deum nostrum Filium suum esse testatur; et Spiritus sanctus, id est, Paracletus, in tanto fidei sacramento Patri Filioque conjungitur, ut verum Patrem, verum Filium, verum etiam Spiritum sanctum credere tres personas, [Col. 0098B] sed unam divinitatem Trinitatis, unamque substantiam non dubitemus.»

XXVII. Sed hujus fidei veritatem beatus Augustinus multis confirmat testimoniis, quae sparsim in opusculis suis legentibus et studiosis occurrunt. Non enim dormientes [ Leg., dormientibus] in infidelitate, sed sapientiae studentibus veritatis thesauri patescunt; unde et in Evangelio ipsa Sapientia dixit: Justificata est sapientia a filiis suis (Matth. XI, 19) . Unde idem Pater in praefato opere Homiliarum titulo quartodecimo tale protulit testimonium ⁜ c : «Audi enim adhuc quod sequitur, quia de Filio dixerat: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum. Pater diligit Filium et omnia dedit in manu ejus (Joan. III, 34, 35) . Adjicit: Omnia dedit in manu ejus, ut nosses et hic, [Col. 0098C] quam distincte dictum est: Pater diligit Filium. Quare enim? Pater non diligit Joannem? Et tamen non omnia dedit in manu ejus. Pater non diligit Paulum? Et tamen non omnia dedit in manu ejus. Pater diligit Filium: sed quomodo 768 Pater Filium, non quomodo Dominus servum; quomodo unicum, non quomodo adoptatum.»

XXVIII. Item in Sermone XXII ⁜ d : «Et revera, fratres, puto quia justum est, humiliavit se propter nos, glorificemus illum nos. Non enim Filius hominis propter se est, sed propter nos: ergo erat Filius hominis illo modo, cum Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Ideo hunc enim Deus Pater signavit. Signare quid est, nisi proprium aliquid ponere. Hoc est signare, ponere aliquid, quo non confundatur [Col. 0098D] cum caeteris. Signare est, signum ei ponere. Cuicunque rei ponis signum, ideo ponis signum, ne confusa cum aliis ante non possit agnosci. Pater ergo eum signavit. Quid est signavit? Proprium quiddam illi dedit, ne caeteris comparetur hominibus. Ideo dictum est: Unxit te Deus Deus tuus oleo exsultationis prae [Col. 0099A] participibus tuis (Psal. XLIV, 8) . Ergo signare quid est? Exceptum habere hoc est, prae participibus suis.»

XXIX. Item in Sermone ejusdem operis XXIV ⁜ a : « Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III, 13) . Non dixerat, Filius, inquit, hominis, qui erat in coelo [ Edit.: Non dixit, erat, sed Filius, inquit, hominis qui est in coelo]. In terra loquebatur, et in coelo se esse dicebat. Et non ita dixit: Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis [Edit., Filius Dei], qui est in coelo. Quo pertinet, nisi ut intelligamus quod etiam pristino sermone commendavi charitati vestrae, unam personam esse Christum Deum et hominem, non duas, ne fides nostra non sit Trinitas, sed quaternitas? Christus ergo [Col. 0099B] unus est; Verbum anima caro, unus Christus; Filius Dei et Filius hominis, unus Christus; Filius Dei semper, Filius hominis ex tempore, tamen unus Christus secundum unitatem personae. In coelo erat, quando in terra loquebatur: sic erat Filius hominis in coelo, quomodo Filius Dei erat in terra. Filius Dei in terra suscepta carne; Filius hominis in coelo in unitate personae.»

XXX. Ecce quomodo iste Pater venerabilis adoptionis nomini nuper inducto occurrit! Quomodo non erunt quatuor personae, si [ Forte, scilicet] Pater, et Spiritus sanctus, et Filius proprius, et filius adoptivus? Nam sicut saepe diximus, omnis qui sanum sapit, duo esse intelligit proprium et adoptivum, sicut duo sunt verum et non verum. Et quam impium est dici duos filios, unum proprium, alterum adoptivum! Contra quam impietatem [Col. 0099C] sanctae fidei professio in symbolo, quod beatus Isidorus in Etymologiis composuit, manifeste pugnat, dicens ⁜ b : «Ergo Dei Filius hominis factus est Filius, natus secundum veritatem naturae ex Deo Dei Filius; et secundum veritatem naturae ex homine hominis Filius, ut veritas unigeniti [ Edit., geniti] non adoptione, neque appellatione [ Edit., apparitione], sed in utraque nativitate Filii nomen nascendo haberet, ut esset verus Deus et verus homo unus Filius.» Non ergo duos Christos, neque duos Filios, sed Deum et hominem unum Filium, quem propterea unigenitum dicimus, manentem in duabus substantiis, sicut ei naturae veritas contulit.

XXXI. Item praenominatus Pater Augustinus in Homil. XXVI dicit in eo loco, ubi Dominicam exposuit [Col. 0099D] sententiam: Qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit (Joan. VII, 18) . ⁜ c «Quid tu homo facere debes, qui, quando aliquid boni facis, gloriam tuam quaeris; quando autem aliquid mali facis, Deo calumniam meditaris? Intende tibi, creatura es, agnosce creatorem. Servus es, ne contemnas Deum. Adoptatus es, sed non meritis tuis; quaere gloriam ejus, a quo habes hanc gratiam homo adoptatus, cujus gloriam quaesivit, qui est ab illo unicus natus. Qui autem quaerit gloriam ejus qui misit illum, hic verax [Col. 0100A] est, et injustitia in illo non est (Joan. XVII, 18) .

XXXII. Dicit etiam idem praefatus Pater in Homil. XXXIII, in expositione ejus sententiae, quam ipsa Veritas Judaeis calumniantibus respondit: Si ego judico, judicium meum verum est (Joan. VIII, 16) . ⁜ d Unde ergo verum est judicium ejus, nisi 769 quia verus est Filius?» Ecce verum eum nominavit Filium, non adoptivum; et vere nominavit, quia tantum est inter verum Filium et adoptivum filium, quantum inter verum et non verum. Quomodo aliquid in Christo invenitur, nisi veritas, qui ait: Ego sum via, et veritas, et vita (Joan. XIV, 6) ? Et Apostolus: Christus est veritas (I Joan. V, 6) .

XXXIII. Item in Homilia XXXVIII, ubi de ipsius veritatis excellentia disseruit, ait: ⁜ e «Ipsa est veritas Verbum [Col. 0100B] Dei, Deus apud Deum, unigenitus Filius. Haec veritas carnem induta est propter nos, ut de Maria virgine nasceretur, et impleretur prophetia: Veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV, 12) . Haec ergo veritas cum Judaeis loqueretur, latebat in carne; latebat autem, non ut negaretur, sed ut differretur; [differretur], ut in carne pateretur; in carne autem pateretur, ut caro peccati redimeretur. Stans itaque conspicuus secundum infirmitatem carnis Dominus noster Jesus Christus, et secundum majestatem divinitatis occultus, dixit ad eos qui ei, dum haec loqueretur, crediderunt: Si manseritis in verbo meo, vere discipuli mei eritis (Joan. VIII, 31) ; qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) ; et cognoscetis veritatem, quae modo vos latet, [Col. 0100C] et loquitur vobis, et veritas liberabit vos (Ibid. 32) . Nihil est enim aliud proprie liberat, nisi liberum facit; quomodo nihil est aliud salvat, nisi salvum facit. Nihil aliud est ditat, nisi divitem facit; sic liberat nihil est aliud, nisi liberum facit.» Quis alius liberat nos, nisi Christus, qui est veritas et verus Filius, et verus liberator, de quo ipse Joannes evangelista ait: Sciens autem Jesus quia dedit ei Pater omnia in manus (Joan. XIII, 3) . Si non dedit ei ut verus esset Filius, non omnia dedit ei in manus, id est, in potestatem; et falsum est quod tantus dicit evangelista, quod impiissimum est cogitare. Dicit enim ipse Dominus Christus: Judicium meum verum est, quia solus non sum, sed ego, et qui me misit Pater (Joan, VIII, 16) ; tanquam diceret: [Col. 0100D] Ideo judicium meum verum est, quia verus Filius Dei sum, quia verum loquor, quia ipsa veritas ego sum.

XXXIV. Ad confirmationem hujus sensus idem Pater in Homilia tricesima sexta ita loquitur de eo, quod Christus ait: Multa habeo de vobis loqui et judicare, sed qui me misit verax est (Joan. VIII, 26) ; ⁜ f «tanquam diceret: Ideo verum dico, quia Filius veracis veritas sum, Pater verax est, Filius veritas.» Et post pauca: «Ait enim apertissime ipse Dominus: Ego sum via et veritas et vita. Ergo, si Filius veritas, Pater [Col. 0101A] quid, nisi quod ait Veritas: Qui me misit verax est. Filius veritas, Pater verax. Quid plus sit, quaero, sed aequalitatem invenio.» Hanc autem veritatem in Christo ipse Joannes evangelista in Epistola sua protestatur dicens: Ut simus in vero Filio ejus Jesu Christo, qui est verus Deus et vita aeterna (I Joan. V, 20) . Item in Evangelio ejusdem idem Deus Christus, elevatis in coelum oculis, dixit ad Patrem: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) .

XXXV. «Ordo autem verborum est, secundum quod beatus Augustinus ait: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te, et quem misisti Jesum Christum solum verum Deum.» Missio haec incarnatio est Christi, quem in hoc loco verum Deum nominavit, et in alio, [Col. 0101B] ut diximus, verum Filium: et in hujus cognitione fidei in utroque loco vitam aeternam esse praedixit. Et si haec est vita aeterna, ut Jesum Christum verum Deum et verum Filium, sive in majestatis gloria, sive in humilitatis assumptione cognoscamus et credamus, consequens est ut nunquam habeat vitam aeternam, qui hujus veritatis in Christo fidem non habuerit, dicente eodem Joanne: Omnis Spiritus, qui solvit Jesum, ex Deo non est, et hic est Antichristus, de quo audistis, quomodo [quoniam] venit, et nunc jam in mundo est (I Joan. IV, 3) . Quid est solvere Jesum, nisi non credere eum vel verum Deum, vel verum Filium Dei in utraque esse natura, qui unus est Deus et unus Filius et unus Christus in substantia divinitatis atque humanitatis? Non sicut quidam [Col. 0101C] improba caecitate illum in divinitate proprium Dei Patris esse Filium, adoptivum vero ejusdem Dei Patris in humanitate affirmant. Et si ita esset, omnino duo 770 Filii essent; quia nequaquam, ut praefati sumus, una esse potest persona in proprio Filio et in adoptivo; quia unus ex illis verus est Filius: alter itaque non verus. Igitur diversum, verum et non verum, esse quis non agnoscat, nisi lethargico et phrenetico laboret in morbo? Nam sanctus Ambrosius in libro primo catholicae fidei ait ⁜ a : «Non est unum adoptivus et verus: nec Filius diceret, unum sumus, si se cum vero, qui verus non erat, ipse conferret.»

XXXVI. Interrogo te, profani assertor erroris: anima rationalis, quae in te est, et totum corpus tuum [Col. 0101D] vivificat, vegetat, et movet, et ut sancti Patres volunt, corporis origine [ Deest, non] seminatur, sed ex nihilo creata aliunde corpori immittitur; an non sit Patri tuo adoptiva filia, et caro tantummodo propria filia? An tu totus, anima et corpore, unus et proprius patri tuo sis filius? Quid si homo ex ea substantia, quae non ex se generatur, corpori conjuncta proprium et verum poterit habere filium, cur Deum impotentem putas, quod proprium non possit et verum de Spiritu sancto ex Maria virgine natum habere Filium? Nunquid tu leges impones ei, qui omnia quaecunque vult facit, in coelo et in terra? In coelo voluit ex sua substantia aeternaliter habere [Col. 0102A] Filium aequalem per omnia sibi: in terra ex virginali utero proprium quoque, licet in forma servi minorem, in forma divinitatis aequalem non potuit? Ecce qualis legifer! qui tuis legibus Deum constringere te posse putas, Apostolo increpante: O homo! tu quis es, qui respondeas Deo. Et alibi: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus. Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit (Rom. XI, 33, 34) ? Serus consiliator venisti Deo, qui absque te non potuit quod voluit. Ingratus mihi videris beneficiorum ejus, qui te, dum non esses, ad imaginem creavit suam, perditumque per proprium Filium suum majore dignitate ad eamdem reparavit imaginem. Et in adoptione tibi aequalem [Col. 0102B] esse asseris, qui te adoptivum fecit? Liberatorem et liberatum una et aequali filietatis dictione volens esse constrictum, dum ipsa Veritas dicit: Si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Tu vero in corde tuo infidelitatis calamo, licet in evangelicis non legisses litteris, scriptum habes: Si adoptivus vos liberaverit, vere liberi eritis, et te legentibus occulte Arianae perfidiam pravitatis subintelligendam relinquis; quia si una persona est et unus Filius Deus et homo, et homo est adoptivus filius, necesse est ut Deus quoque sit adoptivus. Nonne multo elegantius esset, ex dominante natura in Filii proprietatem, subjectam esse glorificatam?

XXXVII Rade, obsecro, de corde tuo hujus adoptionis nomen in Christo Deo, ut sis in vero Filio [Col. 0102C] Dei, et vitam in illo habeas aeternam. Heu caeca pravitas! quae dum sapiens esse videri contendit, stulta ostenditur; et dum alta divinitatis mysteria praesumptuosa audacia scrutari praesumit, dicente Scriptura: Altiora te ne quaesieris (Eccli. III, 22) , in profundam erroris foveam praecipitata cadit. Idem enim homo Filius virginis, Spiritu sancto conceptus, ab initio conceptionis suae Deus verus conceptus est, et tempore opportuno Deus verus natus. Ecce Deus Pater Deum verum nasci voluit, ita ut una esset Dei et hominis persona, et unus esset Filius Dei, Deus et homo. Quomodo noluit eum verum Filium esse, quem verum voluit esse Deum? Aut illud potuit, et hoc non potuit? Ubi est nunc omnipotentia Dei, cujus voluntati nullus resistit? Si potuit et [Col. 0102D] noluit, cur invidit ei veritatem Filii, cui non invidit veritatem Deitatis? Et quid est, quod dicit paterna vox: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui? Iterumque in monte: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; ipsum audite. Diabolus dubitat si Dei Filius esset quem vidit, et ideo in sua tentatione hoc egit semper, ut sciret si Dei esset Filius. Hi vero adoptionis assertores, majore praesumptione quam diabolus, publice negant verum Filium Dei esse; sed nostrae adoptionis participem affirmare non timent. Nam et ipse Dominus adjuratus a pontifice per nomen Dei vivi, si Filius Dei esset, 771 respondit: Ego sum (Marc. XIV, 62) . [Col. 0103A] Isti vero dicunt: Non est; nec testimonium paternae vocis, nec ipsius Dei Christi testimonium recipientes, qui alio loco ait: Et si ego testimonium perhibeo de meipso, testimonium meum verum est, quia scio, unde venio, et quo vado (Joan. VIII, 14) . Et iterum: Ego sum, qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me Pater (Ibid. 18) . Haec ut libet, qui legat, intelligat. Nos ad sanctorum Patrum exempla colligenda revertamur.

XXXVIII. Nam sanctus Augustinus in Homilia quadragesima sexta saepe dicti Operis sic ait ⁜ a : « Fremuit spiritu, et turbavit seipsum, et dixit, ubi posuistis eum (Joan. XI, 33) ? Nescio quid nobis insinuavit fremendo spiritu, et turbando seipsum. Quis enim eum possit nisi seipsum turbare? Itaque, fratres mei, [Col. 0103B] primo hic attendite potestatem, et sic inquirite significationem. Turbaris tu nolens; turbatur Christus, quia voluit. Esurivit Jesus, verum est, quia voluit. Dormivit Jesus, verum est, quia voluit. Contristatus est Jesus, verum est, sed quia voluit. Mortuus est Jesus, verum est, quia voluit. In illius potestate erat sic vel sic affici, vel non affici. Veram, inquit, animam suscepit et carnem, totius hominis sibi coaptans in personae unitatem naturam. Nam et anima apostoli verbo illustrata est; anima Pauli et anima Petri verbo illustrata est; aliorum apostolorum, sanctorum prophetarum verbo illustratae sunt animae, sed de nulla dictum est: Ego et pater unum sumus (Joan. X, 30) . Anima Christi et caro Christi cum Verbo Dei una persona est, unus Christus est; [Col. 0103C] ac per hoc, ubi summa potestas, secundum voluntatis nutum turbatur infirmitas, hoc est, turbavit [ Ms., turbabit] semetipsum.»

XXXIX. Consideremus quoque quid Leo papa Romanus, vir in fide catholica veracissimus, et in eloquentia clarissimus de divinae in Christo et humanae consortio naturae enarret. Ait enim ita in homilia, quam de nativitate Domini nostri Jesu Christi scripsit ⁜ b : «Verum est, quod beatus Joannes Spiritu sancto plenus intonuit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Et similiter verum est, quod idem praedicator adjecit: Verbum caro factum [Col. 0103D] est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ipsius, gloriam quasi unigeniti a Patre. In utraque ergo natura idem est Dei Filius nostra suscipiens, et propria non amittens, in homine hominem renovans, in se incommutabilis perseverans. Deitas enim, quae illic [ Forte, illi] cum Patre communis est, nullum detrimentum omnipotentiae subiit, nec Dei formam servi forma violavit: quia summa et sempiterna essentia, quae se ad humani generis inclinavit salutem, nos quidem in suam gloriam transtulit, sed quod erat, esse non desistit. Unde cum unigenitus Dei minorem se Patre confitetur, cui se dicit aequalem, [Col. 0104A] veritatem in se formae utriusque demonstrat: ut et humanam probet imparilitas, et divinam declaret aequalitas. Majestati igitur Filii Dei corporea nativitas nihil abstulit, nihil contulit; quia substantia incommutabilis nec minui potuit nec augeri. Quod enim Verbum caro factum est, non hoc significat, quod in carnem sit Dei natura mutata, sed quod a Verbo in unitatem personae sit caro suscepta; in cujus utique nomine homo totus accipitur, cum quo intra virginis viscera sancto Spiritu fecundata, et nunquam virginitate caritura, tam inseparabiliter Dei Filius est unitus, ut qui erat intemporaliter de essentia Patris genitus, ipse sit temporaliter de utero virginis natus.»

XL. Item in alia homilia ⁜ c : «Agnoscendum sane, [Col. 0104B] dilectissimi, et toto corde est confitendum, quod haec generatio, qua Verbum et caro, id est, Deus et homo, unus Dei Filius, unusque Christus efficitur, super omnem originem humanae creationis excellit.» Item post pauca in eadem homilia: «Nativitas autem Domini nostri Jesu Christi omnem intelligentiam superat, et cuncta exempla transcendit: nec potest esse ullis comparabilis, quae est inter omnia singularis.»

772 XLI. Videamus quod tantus Pater et tam praeclarus doctor omnem intelligentiam Christi nativitatem excedere pronuntiat. Quid isti novi scrutatores arcanorum Dei se existimant intelligere, quod antiqui Patres et catholici doctores se nescire professi sunt; sicut Isaias quoque propheta arcanum [Col. 0104C] nativitatis illius esse testatur ineffabile; et hoc in eo loco, ubi de humanitatis injuriis, quas pro nostra passurus erat salute, locutus est: Sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente obmutescet; et non aperuit os suum, et de angustia et de judicio sublatus est, generationem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 7, 8) ?

XLII. Sicut et iste idem Leo in alia confirmat homilia ⁜ d : «Excedit quidem, inquit, dilectissimi, multumque supereminet humani eloquii facultatem divini operis magnitudo, et inde oritur difficultas fandi, unde adest ratio non tacendi: quia in Jesu Christo Filio Dei non solum ad divinam essentiam, sed etiam ad humanam exspectat [ Ms., spectant; Edit., spectat] [Col. 0104D] naturam, quod dictum est per Prophetam: Generationem ejus quis enarrabit? Utramque enim substantiam in unam convenisse personam nisi fides credat, sermo non explicat: et ideo nunquam deficit materia laudis, quia nunquam sufficit copia laudatoris. Gaudeamus igitur, quod ad eloquendum tantae misericordiae sacramentum impares sumus; et cum salutis nostrae altitudinem [promere] non valemus, sentiamus nobis bonum esse, quod vincimur.» Et post pauca idem Pater in eadem homilia ⁜ e : «Recedant procul, atque in tenebras suas recedant [ Edit., eant] haereticarum monstra opinionum et insanarum [Col. 0105A] sacrilegia falsitatum: Nos exsultans in laude Dei coelestium multitudo, et instructi ab angelis docuere pastores, ut cognitis naturae utriusque documentis et Verbum in Christo homine, et Christum hominem adoremus in Verbo. Nam si, ut Apostolus ait: Qui adhaeret Domino, unus Spiritus est (I Cor. VI, 17) , quanto magis Verbum caro factum unus est Christus? ubi nihil est alterius naturae, [in dispensatione salutis nostrae ⁜ a ] quod non sit utriusque. Non enim [ Edit., ergo] infirmemur in consilio misericordiae Dei, quae nos et innocentiae reformat et vitae; nec quia in Salvatore nostro manifesta agnoscimus gemina [ Leg., geminae] signa naturae, aut in gloria Dei de veritate carnis, aut in humilitate hominis de deitatis majestate dubitemus. Idem homo [ Edit. omitt., homo] est in [Col. 0105B] forma Dei, qui formam recepit servi. Idem est incorporeus manens, et corpus assumens. Idem in sua virtute inviolabilis, et in nostra infirmitate passibilis. Idem a paterno indivisus throno, et ab impiis crucifixus in ligno. Idem est super coelorum altitudines victor mortis ascendens, et usque ad consummationem saeculi universam Ecclesiam non relinquens. Idem postremo est, qui in eadem qua ascendit, carne venturus, sicut judicium sustinuit impiorum, ita judicaturus est de omnium actione mortalium. Unde [ne] plurimis testimoniis immoremur, unum sufficit ex Evangelio sancti Joannis adhiberi, quo ipse Dominus noster dicit: Amen, amen dico vobis, quia venit hora, et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint, vivent. Sicut enim [Col. 0105C] Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso, et potestatem dedit ei judicium facere, quia Filius hominis est (Joan. V, 25) . Ergo sub una sententia ostenditur, quia idem Filius Dei atque Filius hominis est. Unde apparet quemadmodum Christum Dominum in unitate personae credere debemus, quia cum sit Filius Dei, per quem facti sumus, etiam Filius hominis per assumptionem carnis est factus, ut moreretur, sicut ait Apostolus, Propter delicta nostra; et resurgeret propter justificationem nostram (Rom. IV, 25) . Haec confessio, dilectissimi, nullas metuit contradictiones, nullis cedit erroribus. Agnoscimus enim misericordiam Dei ab initio promissam, et ante saecula praeparatam, per quam solam resolvi captivitatis humanae vincula potuerunt, quibus [Col. 0105D] primum hominem omnemque ejus posteritatem male suasus auctor obstrinxerat, et propaginem dedititiam originali sibi praejudicio vindicabat. Quia igitur justificandis hominibus hoc principaliter opitulatur, quod unigenitus Dei etiam hominis filius esse dignatus est, ut ὁμοούσιος Patri Deus, id est, unius substantiae, idem homo verus et secundum carnem matri consubstantialis existeret; utroque gaudemus, quia non nisi 773 utroque salvamur: in nullo dividentes visibilem ab invisibili, corporeum ab incorporeo, passibilem ab impassibili, formam [Col. 0106A] servi a forma Dei: quia etsi unum manet ab aeternitate, aliud cepit a tempore: quae tamen in unitatem convenerunt, nec separationem possunt habere, nec finem; dum exaltans et exaltatus, glorificans et glorificatus ita sibimet inhaerent [ Edit., inhaeserunt], ut sive in omnipotentia, sive in contumelia; nec divina in Christo careant humanis, nec humana divinis. Hoc credentes, dilectissimi, Christiani sumus, veri Israelitae, et in consortium filiorum Dei veraciter adoptati: quia et omnes sancti, qui Salvatoris nostri tempora praecesserunt, per hanc fidem justificati, et per hoc sacramentum Christi corpus effecti sunt.»

XLIII. Item Leo papa in alia homilia ⁜ b : «Scientes quod sempiterna Filii deitas nullo apud Patrem crevit augmento, prudenter advertite, quod cui naturae [Col. 0106B] in Adam dictum est: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) ; eidem in Christo dicitur: Sede a dextris meis (Psal. CIX, 1) . Secundum illam naturam, qua Christus aequalis est Patri, nunquam inferior fuit unigenitus sublimitate genitoris; nec temporalis ei est cum Patre gloria, qui in ipsa Patris est dextera [ Edit., quae est ipsa Patris dextera], de qua in Exodo canitur [ Edit., dicitur]: Dextera tua, Domine, glorificata est in virtute (Exod. XV, 6) . Et in Isaia: Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est » (Isaiae LIII, 1) . Et paulo post: «Assumptus igitur homo in Filium Dei sic in unitatem personae Christi ab ipsis corporalibus est receptus [exordiis], ut nec sine deitate conceptus sit, [nec sine deitate editus], nec sine deitate nutritus.»

[Col. 0106C] XLIV. Item in alia homilia ⁜ c : «Repudiatis igitur longeque rejectis omnibus opinionibus impiorum, quibus aut stultitia est crux Christi, aut scandalum, exsultet rectarum mentium fides, et verum unumque Dei Filium non solum secundum deitatem, qua a Patre genitus, sed etiam secundum humanitatem, qua de matre virgine est natus, intelligat. Ipse est in humilitate nostra, qui est in majestate divina, verus Deus et verus homo.»

XLV. Item idem venerabilis Pater in homilia de Theophania ⁜ d : «Si autem sollicito intellectu velimus aspicere, quomodo etiam triplex illa species munerum ab omnibus, qui ad Christum gressu fidei veniunt, afferatur [ Edit., offeratur], nonne in cordibus recte credentium eadem celebretur [ Edit., celebratur] oblatio? [Col. 0106D] Aurum enim de thesauro animi sui promit, qui Christum regem universitatis agnoscit; myrrham offert, qui unigenitum Dei credit veram sibi hominis uniisse naturam; et quodam eum thure veneratur, qui in nullo ipsum a Patre majestatis [ Edit., paternae majestati] imparem confitetur.

XLVI. Sed et beatus Augustinus in homilia ad populum, de die Purificationis sanctae Mariae quam locutus est, de unitate personae Dei et hominis, et de unitate Ecclesiarum Christi, his verbis protestatus est ⁜ e : «Haec igitur prae charitate in Christo scribo, [Col. 0107A] quaerens tanquam fratres, et contestans coram Christo et electis angelis, ut Ecclesiarum pax salva servetur, et concordiae charitatisque vinculum indissolubile maneat sacerdotibus Dei, quoniam magnum est pietatis sacramentum, quod manifestum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in hoc mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III, 16) , [cum manente illa incommutabilis Verbi essentia, quae ei cum Patre et cum Spiritu sancto intemporalis atque coaeterna est, ita intra virginea viscera Verbum caro sit factum, ut per ineffabile sacramentum uno conceptu, unoque partu secundum veritatem utriusque naturae eadem virgo et ancilla Domini esset et mater].» Item post pauca in eadem homilia: [«Licet [Col. 0107B] ergo in uno Domino nostro Christo vero Dei atque hominis Filio Verbi et carnis una 774 persona sit, quae inseparabiliter atque indivise communes habeat actiones, intelligendae tamen sunt ipsorum operum qualitates, et sincerae fidei contemplatione cernendum est, ad quae provehatur humilitas carnis, et ad quae inclinetur altitudo deitatis.»]

XLVII. Item praefatus Leo in homilia de Passione ⁜ a : «Amplectentes igitur dilectissimi, Christianae [ Ms., Christiani] spei pignus non divellamur a compage corporis Christi, in quo habitat, sicut Apostolus ait, plenitudo divinitatis corporaliter et estis in illo repleti (Coloss. II, 10) . Nam cum incorporea sit substantia Dei, quomodo corporaliter in Christo habitat, nisi quia caro nostri generis facta est caro deitatis?»

[Col. 0107C] XLVIII. Quid dicam? An magis miranda est vel miseranda caecitas perfidiae, quae ex una parte omnipotentiae credit Dei, ex altera derogat. Potuit enim facere ut homo Deum generaret, et non potuit facere ut sibi Filium proprium virgo generaret. Quid enim difficilius est, aut ut homo Deum generaret, aut ut homo proprium Deo Filium generaret? Utraque sunt apud homines impossibilia, sed utraque Deo sunt possibilia. Qui potuit virginem facere matrem Filii Dei, potuit facere filium virginis verum esse Filium Dei (nihil enim est, sicut sanctus Ambrosius ait in libro, quem scripsit de Incarnatione Christi, in Christo imperfectum), quia adoptivus filius ad nobilitatem proprii filii non potest pervenire. An dicendum est [Col. 0107D] nobis Christum esse in aliquo imperfectum? Et si Christus adoptivus filius est, ergo imperfectus est, quem tota catholica credit Ecclesia Deum perfectum esse et hominem perfectum. Quomodo enim sola filietate imperfectus est, dum in una persona Deus et homo unus Filius est et unus Christus, et unus omnium in se credentium Salvator? Iterum revertamur ad sanctorum exempla doctorum, et magno testimoniorum pondere infidele caput haereticae pravitatis opprimamus, ut vel sic de somno infidelitatis [Col. 0108A] suscitetur, et catholicae fidei interiore mentis oculo lumen aliquantulum attingat.

XLIX. Audiamus testimonium Joannis Chrysostomi de magnificentia Christi Filii Dei. Dicit enim in homilia secunda, ubi Epistolam beati Pauli apostoli ad Hebraeos exposuit ⁜ b : « Tanto, inquit, melior factus est angelis, quanto differentius nomen haereditavit (Hebr. I, 4) . In hoc quod dixit factus, pro susceptus intellige, tanquam si diceret, melius est susceptus ab angelis. Et unde hoc asseverat? Ex ipso nomine. Animadvertis, quia solet filii nomen proprietatem cognationis [ Edit., cognitionis] ostendere; et sane, nisi esset proprius filius; proprius autem filius nihil est aliud, quam de ipso genitus. Quomodo potest et hoc amplitudinem honoris asserere? Si [Col. 0108B] enim gratia esset filius, non solum differret apud se [ Edit., loco apud se habent: a Patre], sed etiam minor esset ab angelis. Quomodo hoc inquis? Quia et homines justi appellati sunt filii. Proinde nomen filii nisi proprietatem ostendat, non valet ostendere, quia differentia est inter creaturas et conditorem. Adverte itaque quid dixit: Cui angelorum aliquando dixit: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Hebr. I, 5) ? [Hic quaedam omissa, quae in editis exstant.] Nihil aliud manifestat, nisi quia ex ipsa essentia Patris est genitus. Sicut enim esse dicitur ex praesenti tempore: sic quippe magis de Deo dici conveniat [ Edit., convenit]. Filius, inquit, meus es tu, ego hodie genui te. Quod dictum est, hodie, praesentis est temporis; potest tamen et secundum carnem hoc accipi dictum; [Col. 0108C] cum enim nominaverit carnem, jam sine ullo timore pravae suspicionis eloquitur. Etenim caro communicat altioribus, sicut et divinitas hominibus [ Edit., humilibus] communicare dignata est.»

L. Beatus Hieronymus sacrae interpres historiae, et maximus catholicae fidei doctor et defensor in Tractatu, quem in Epistolam beati Pauli ad Ephesios fecit, ita de naturali filiatione Dei Christi et de adoptione nostra disseruit ⁜ c : «Nec non etiam, inquit, hoc inferendum, quod cum praedestinet nos sive 775 praefiniat Deus in adoptionem filiorum per Jesum Christum, tamen non ante filii esse possumus, nisi filii ejus Jesu Christi fidem et intelligentiam recipiamus. Et ille quidem natura Filius est, nos [Col. 0108D] vero adoptione. Ille nunquam Filius non fuit, nos antequam essemus, praedestinati sumus, et tunc spiritum adoptionis accepimus, quando credidimus in Filium Dei.»

LI. Sanctus idem quoque scribens de concordia evangelistarum ad Euprepiam inter caetera ad locum ⁜ d : «Haec dicimus, non quo alium Deum, alium hominem esse credamus, et duas personas faciamus in uno Filio Dei, sicut nova haeresis calumniatur; sed unus atque idem Filius Dei et filius hominis esset. [Col. 0109A] Quidquid loquitur aliud referimus ad divinam ejus gloriam, aliud ad nostram salutem, pro quibus non copinam arbitratus est esse aequalis Deo, sed semetipsum exinanivit; factus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II, 6) ; et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis » (Joan. I, 14) . item de Tractatu sancti ejusdem de Natali Domini: «Hodie verus sol ortus est mundo, hodie in tenebris saeculis lumen egressum est. Deus factus est homo, ut homo fieret Deus. Formam servi Dominus accepit, ut servus verteretur in Domino; coelorum habitator et conditor habitavit in terris, ut homo colonus terrae migraret ad coelos.»

LII. Leporius Gallicanus presbyter in libello, quem de Confessione verae fidei edidit, de unitate personae [Col. 0109B] Filii Dei ita disseruit ⁜ a : «Nascitur ergo nobis proprie de Spiritu sancto et Maria semper virgine Deus homo Jesus Christus Filius Dei, ac sic in alterutrum unum fit Verbum et caro, ut manente in sua perfectione naturaliter utraque substantia, sine sui praejudicio et humanitati divina communicent, et divinitati humana participent. Nec alter Deus, alter homo, sed idem ipse Deus, qui et homo; et vicissim homo, qui et Deus Jesus Christus, unus Dei Filius et nuncupetur et vere sit. Et ideo agendum nobis semper est et credendum, ut Deum Jesum Christum Filium Dei Deum verum, quem cum Patre semper, et aequalem Patri ante saecula confitemur, eumdem a tempore susceptae carnis factum Deum hominem non negemus.» Et post pauca: «Sed quia Verbum Deus [Col. 0109C] dignanter in hominem suscipiendum [ Al., suscipiendo] descendit, et per susceptionem Dei homo ascendit in Deum Verbum, totus Deus Verbum factus est totus homo. Non enim Deus Pater homo factus est, nec Spiritus sanctus, sed unigenitus Patris. Ideoque una persona accipienda est carnis et Verbi, ut fideliter sine aliqua dubitatione credamus unum eumdemque Dei Filium inseparabilem semper geminae substantiae: etiam gigantem nominatum in diebus carnis suae, et vere semper omnia gessisse quae sunt hominis, et vere semper possedisse quae Dei sunt; quoniam etsi crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei.» Iterum post aliquanta loco opportuno addidit: «Nos praedicamus Christum et hunc crucifixum; utique Dei virtutem et Dei sapientiam; [Col. 0109D] quia quod stultum est Dei, sapientius est hominibus, et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus. Quid enim tam stultum et tam infirmum videtur hominibus incredulis, quam cum audiunt Deum Dei Filium crucifixum? Sed placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes, quia in hoc maxime fides nostra consistit, ut credamus unicum Filium Dei, non adoptivum, sed proprium; non phantasticum, sed verum; non temporarium, [Col. 0110A] sed aeternum, pro nobis omnia secundum carnem fuisse perpessum, et non sibi agonizasse, sed nobis; nec propter se, sed propter nos, qui jacebamus, illum ab excelsis misericorditer ad ima venisse.»

776 LIII. Victor quoque Capuae episcopus in explanatione apostolicae sententiae: Qui factus est ex semine David secundum carnem ⁜ b (Rom. I, 3) : «Verumtamen totus hic locus contra manichaeos facit, ubi dicit, quod et ante Evangelium sic proximum et per prophetas Dei et in sanctis Scripturis; et quod Christus secundum carnem ex David stirpe, id est, Maria virgine sit creatus, secundum quod praedixerat Isaias. Multi filii gratia, hic natura; cujus etiam in carnem nativitas dissimilis caeteris invenitur. Addendo [Col. 0110B] secundum carnem et contra Photinum exstinxit et Arium. Si enim secundum carnem factus est, secundum Verbi utique substantiam non est factus; ut sit in omnibus ipse primatum tenens secundum spiritum sanctificationis praedestinatus, ut prior omnibus incorruptibilitatis virtute resurgeret, et viam resurrectionis Dei Filius aperiret, de quibus ipse dicit, quia filii Dei sunt, cum sint filii resurrectionis, non omnium resurgentium, sed ad Christum pertinentium.»

LIV. Sed et Origenes in Tractatu Epistolae ad Romanos libro septimo de proprietate Filii Dei patefecit sensum suum, dicens: «Dat praeterea indicium maximum ingentis erga nos amoris Dei, qui in tantum nos, inquit, dilexit, ut nec proprio Filio pepercerit, [Col. 0110C] sed pro nobis omnibus ad passionem tradiderit eum (Rom. VIII, 32) . Et ut majore nos admiratione constringeret, addidit sermonem ingentis arcani conscium dicens, quia proprio Filio non pepercit. Dixerat enim superius, quia etiam nos, qui spiritum adoptionis accepimus, Filii Dei sumus (Ibid., 15) . Ne ergo communi ista appellatione filiorum, unum aliquem ex his tradidisse putaretur, qui in filios videbantur asciti, addidit, proprio Filio; ut eum, qui solus ex ipso Deo ineffabili nativitate generatur, ostenderet. Pro nobis ergo omnibus tradidit eum.»

LV. Hieronymus quoque in Tractatu ad Ephesios libro secundo dixit: «Potest ergo et hoc dici, ex eo quod Deus Pater Domini nostri Jesu Christi juxta substantiam Pater est, et unigenitus non est adoptione [Col. 0110D] Filius, sed natura. Caeterae quoque creaturae paternitatis nomen adoptione meruerunt. Quidquid autem de Patre et Filio dicimus, hoc sciamus dictum esse de Spiritu sancto. Nam et Salvator noster Patrem esse se novit dicens: Fili, dimittuntur tibi peccata (Marc. II, 5) . Et: Filia, fides tua te salvam fecit (Matth. IX, 22) . Et: Filioli mei, adhuc modicum vobiscum sum (Joan. XIII, 13) . Et per Spiritum sanctum justi quique adoptantur in filios.»

[Col. 0111A] LVI. Nec non et Ambrosius Mediolanensis urbis archiepiscopus in libro ad Gratianum imperatorem directo sic ait ⁜ a : «Quaeso [ Edit., quaero] autem [cur] non putent subaudiendum et ex superioribus colligendum; ut, quia praemisit solum verum Deum Patrem, subaudiamus etiam Jesum Christum solum verum Deum? Exprimendum enim aliter non fuit, ne duos dicere videretur. Nam neque duos dicimus Deos; et ejusdem cum Patre [divinitatis] Filium confitemur. Itaque quaeramus, qua ratione divinitatis hic putent factam esse distantiam, utrum Deum negent Christum? Sed negare non possunt. Aut [ Edit., An] verum Deum negent? Sed dicant, si verum negant, utrum falsum, an nuncupativum Deum judicent? Nam secundum Scripturas aut verus Deus est, [Col. 0111B] aut tantummodo nuncupativus, aut falsus. Verus, ut Pater; nuncupativus, ut sancti; falsus, ut daemones atque simulacra. Dicant igitur qua Filium Dei confessione designent; utrum falso praereptum [ Al., praesumptum] Dei nomen, an vero: Aut quasi nuncupativo inspirationem tantum divinitatis inesse arbitrentur? Falso praereptum nomen non puto quod dicant, ut apertiore se crimine impietatis involvant, ne ut daemoniis et simulacris, ita etiam Christo falsum Dei inditum nomen insinuando se prodant. Si autem ideo Deum putant dictum, quia inspirationem divinitatis habuit, sicut et multi sancti viri (eos enim Scriptura Deos dixit, ad quos 777 sermo fiebat Dei). Ergo non ultra homines eum praeferunt, sed comparandum hominibus arbitrantur, ut hoc eum putent [Col. 0111C] esse, quod hominibus ipse donavit.» Item ipse post pauca: «Qui cum legerit [ Edit., legeret] in psalmo secundo dicentem Filio Patrem: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II, 7) ; adnotavit hodie, non heri, ad aeternitatem divinae generationis referens, quod de carnis assumptione memoratum est. Sancto igitur Spiritu repletus Apostolus, ut illam elideret saevitatem, ait: Heri et hodie ipse est in saecula (Hebr. XIII, 8) . Heri, propter aeternitatem; hodie, propter corporis susceptionem. Est ergo Christus, et est semper; qui enim est, semper est.»

LVII. Item quoque in Sermone de Natali Domini ⁜ b : «Audiant qui requirunt quis est qui natus est de Maria? Pariet Filium, inquit angelus, et vocabunt nomen ejus Jesum (Luc. I, 31) . Quare Jesum? Apostolus [Col. 0111D] dicat: Ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II, 10) . Et tu quid sit Jesus, dolosus cognitor requiris. Omnis jam lingua confitetur, quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris (Ibid., 11) . Et tu adhuc modo quid sit, nequiter perscrutaris. Audi adhuc quid sit Jesus: Paries Filium, et vocabis nomen ejus Jesum; ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Non [Col. 0112A] alterius [ Adde, populum] salvum faciet. Unde? A peccatis eorum. Esse Deum, qui peccata donat, si Christianis non credis, crede infidelissime vel Judaeis dicentibus: Cum sis homo, facis teipsum Deum: nemo potest peccata dimittere nisi solus Deus (Joan. X, 33; Marc. II, 7) . Illi eum negant Deum, qui cum peccata dimitteret, non credebant. Tu ab eo dimitti credis, et Deum dubitas confiteri. Verbum caro factum est, ut homo caro promoveretur in gloriam Dei, non ut Deus verteretur in carnem, sicut dicit Apostolus: Qui se jungit Domino unus spiritus est.» Quemadmodum idem quoque in altera homilia ⁜ c : «Homo est anima et caro: sic esset Christus Deus et homo: idem Deus, qui homo, et qui Deus idem homo, non confusione naturae, sed unitate personae. [Col. 0112B] Denique qui Filius Dei generatione coaeternus semper ex Patre, idem Filius hominis esse coepit ex virgine, ac sic etiam Filii divinitati est addita humanitas, et tamen non est personarum facta quaternitas, sed permanet Trinitas. Non ergo nobis subrepat quorumdam sententia minus attentorum in regulam fidei et in Scripturarum oracula divinarum. Dicunt enim: Qui filius est hominis, factus est Filius Dei; qui vero Filius est Dei, non est factus filius hominis. Hoc quod dicerent, quod verum est non attenderunt, et verum loqui non voluerunt. Quid enim attenderunt, nisi quamdam humanam naturam potuit in melius commutare, in deterius autem divinam non potuit? Hoc verum est. Sed etiam sic idem nequaquam in deterius divinitate mutata, Verbum tamen [Col. 0112C] caro factum est. Neque enim ait Evangelium; caro Verbum facta est; sed, Verbum caro factum. Si ergo Verbum Deus, et homo caro, quid est aliud, Verbum factum est caro, nisi qui Deus erat, factus est homo, et pro hoc, quod erat Dei Filius, factus est hominis filius.

LVIII. Athanasius quoque in Expositione fidei suae ⁜ d : «Si quis vero adversus divinas Scripturas docet, alium dicens Filium Dei, et alium qui ex Maria virgine hominem secundum gratiam adoptatum, sicut et nos, quasi essent duo filii, unus secundum naturam, qui ex Deo; et secundum gratiam, qui ex Maria: aut mutatam deitatem in carnem et confusam; aut alienatam, aut passibilem Domini deitatem; aut inadorandam in filii sui carnem, hunc anathematizat [Col. 0112D] sancta catholica et apostolica Ecclesia.»

LIX. Augustinus quoque in libro De sancta divinitate [ Ita cod. Leg., Trinitate] quarto sic dicit ⁜ e : «Cum autem plenitudo temporis venit, missa est, non ut impleret angelos, nec ut esset angelus, nisi in quantum consilium Patris annuntiabat, quod et ipsius erat; nec ut esset cum hominibus, aut in hominibus; hoc enim antea 778 in patribus et prophetis. Sed [Col. 0113A] ut ipsum Verbum caro fieret, id est, homo fieret.» Idem etiam in expositione Evangelii Joannis in homilia septima sic dicit ⁜ a : «Perhibuit Joannes testimonium, quia vidit. Quale testimonium perhibuit? quia ipse est Filius Dei (Joan. I, 34) . Oportebat ergo ut ille baptizaret, qui est Filius Dei unicus, non adoptatus. Adoptati filii ministri sunt unici. Unicus habet potestatem, adoptati ministerium.»

LX. Beatus Augustinus in homilia de octava S. Paschae ⁜ b : « Si quis mihi ministraverit, honorificabit cum Pater meus (Joan. XII, 26) . Quo honore, nisi ut sit cum Filio ejus? Quod enim superius ait: Ubi ego sum, illic et minister meus erit; hoc intelligitur exposuisse, cum dicit: Honorificabit eum Pater meus. Nam quem majorem honorem accipere poterit adoptatus, [Col. 0113B] quam ut sit, ubi est unicus?»

LXI. Item beatus Athanasius in epistola ad Potamium episcopum inter caetera ⁜ c : «Quaero itaque abs te, quisquis hujus es scrutator arcani, quomodo Deus ex nihilo cuncta condiderit; quomodo una hominis costa integrum hominem fecerit; qualiter et Aegyptiorum aquas in sanguinem verterit; quomodo de durissima petra liquida fluenta produxerit; qua ratione ille ipse, quem creaturam putas, caro sit factus ex virgine? Quomodo potuit de quinque panibus quinque millia hominum saturare, vel ad discipulos cum corpore clausis foribus introire? Aut si fateris et intelligentiae tuae vires excedere, et credenda esse potius quam explicanda concedis; quid inveniri iniquius potest, quam simpliciter me credere nolle quod [Col. 0113C] lego, et praesumptive credere velle quod non lego?»

LXII. Item in epistola sancti Gregorii Nazianzeni ad Clidonium directa: «Si quis ex operum perfectione, aut post baptismum, aut post resurrectionem a mortuis redemptum adoptione dicit Dei Filium meruisse, sicut gentiles ex inscriptione introducunt, anathema sit.

LXIII. Sanctus ac venerabilis Pater Capreolus Carthaginensis urbis episcopus in epistola ad Vitalem et Constantium rescripta ⁜ d : «Quod enim ait, ascendo ad Patrem meum, pertinere quidem videtur ad Unigenitum Filium: quod autem ait, ad Deum meum, pertinere videtur ad hominem factum. Sed in Christo Jesu nec homo creatus potest dici, nec Filius, nec unigenitus Deus negari homo poterit natus. Atque [Col. 0113D] ideo nec Dei tantum nec hominis tantum vox ista esse convincitur, quam Deus et homo unus atque unicus ipse Filius ad suos discipulos perferendam inseparabili omnino atque indivisibili mandavit affectu.»

LXIV. Beatus Augustinus ⁜ e : «Nullus sanctorum, [Col. 0114A] qualibet praestantia gratiae, unigeniti nomen accepit, ut quod est ipsum Dei Verbum ante saecula, hoc simul cum assumpto homine diceretur. Singularis ergo est illa susceptio, nec hominibus sanctis aliquibus, quantalibet sapientia ac sanctitate praestantibus, ullo modo potest esse communis.» Certum est itaque sanctorum Patrum sententiam Scripturis coelestibus convenire, quae manifestissime contestatur [ Forte, contestantur], et divinitus inspirante proclamant nobis, idem omnibus adoptivis partem cognoscendae atque sapiendae divinitatis, prout voluntas donaverit largitoris, infundi per gratiam; Christo vero, id est, animae ejus plenam totius divinitatis inesse notitiam.

779 LXV. Item Ambrosius ⁜ f : «Filium enim [Col. 0114B] suum proprium et de sua natura Pater genuit, et de natura virginis fecit. Quidquid autem fecit, cooperante Spiritu sancto fecit. Filium ergo suum solus quidem Pater genuit, sed non solus fecit. In Filio enim genito solius est aeterna generatio Patris; et in eodem Filio facto una totius est operatio Trinitatis.» Idem in eodem libro, ⁜ g : Paritura ergo Deum [ Edit., Dominum] virgo Maria, sancto in se Spiritu descendente, et virtute Altissimi cooperante concepit. Ac per hoc intelligis quod Domini Salvatorisque nostri inde est origo, unde conceptus; et cum descendente in virginem totius virginitatis [ Edit., divinitatis] plenitudine natus sit, filius esse hominis non poterat, nisi prius Dei Filius fuisset; et ideo [missus] ad annuntiandam sacri ortus nativitatem [Col. 0114C] angelus Dei cum sacramento [ Edit., sacramentum] conceptionis ante dixisset, partui nomen imposuit dicens: « Ideo et quod nascetur ex te, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) : hoc est, illius Filius nuncupabitur, quod generante et generatur [ Edit., quo generante est generatus]. Dei ergo Filius Jesus Christus; quia et a divinitate [genitus et a divinitate] conceptus, si autem Dei Filius, ergo indubitanter Deus.» Idem ipse in libro tertio ⁜ h : « Ex quibus enim Christus, inquit, secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) . Eum scilicet ex illis Christum natum ait secundum carnem, qui sit super omnia Deus. Christum utique secundum carnem natum ex illis non [Col. 0114D] negas; sed idem, qui ex illis natus est, Deus est. Quid circuis, quid tergiversaris? Christum ex Israel natum secundum carnem Deum esse Apostolus dicit; tu doce, quando non fuerit. Ex quibus Christus, inquit, secundum carnem, qui est super omnia Deus. » Idem in eodem libro ⁜ i : «De Deo autem ac Domino [Col. 0115A] nostro Jesu Christo cum dicitur: Qui est super omnia Deus benedictus in saecula; et res statim probatur in verbo, et verbi res demonstratur in nomine, quia Dei nomen in Dei Filio non significatio est adoptionis indultae, sed veritas proprietasque naturae.» In homilia beati Joannis evangelistae ⁜ a : «Ad mensuram quippe dat multis filiis, sed non ad mensuram accipit unicus Filius, quia sic est verus homo, ut et verus sit Deus.»

LXVI. Beatus Cassianus in libro de Incarnatione Domini ⁜ b : «Et ideo descendit Verbum Filius, adest majestas Spiritus sancti, virtus obumbrat Patris: utique ut in sacramento sacrae conceptionis [omnis] esset cooperatio Trinitatis. Ideo, inquit, et quod nascetur in te [Edit., ex te] sanctum vocabitur Filius [Col. 0115B] Dei (Luc. I) . Bene addidit, ideo, ut ostenderet scilicet, ideo haec secutura, quia fuerant illa praemissa: et quia Deus supervenisset in conceptione, ideo Deus futurus [ Ms., facturus] esset in partu. Rationem ergo tantae rei puellae reddidit nescienti, dicens utique quia Spiritus sanctus superveniat [ Edit., superveniet], et quia virtus Altissimi obumbrabit, ideo et quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei. Hoc est dicere: Ne ignores, inquit, hunc tantae rei apparatum [hoc tanti mysterii sacramentum], ideo in te tota veniet majestas, quia ex te nascetur verus Filius Dei. Quid hic ultra ambigi potest, quid amplius dici? Deum dixit superventurum, Filium Dei nasciturum.» Idem in eodem ⁜ c : «Quid ergo ait Petrus? Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) . [Col. 0115C] Dic mihi quaeso, haeretice, quis ille fuerit, cui Petrus ita respondit? Negare non potes Christum fuisse. Interrogo ergo, Christum quem vocas? Hominem an Deum? Hominem utique absque dubio; hinc enim omnis tua haeresis, quia negas hunc Christum verum Filium Dei . . . . . Quid ergo ad haec respondit Petrus? Tu es, inquit, Filius Dei vivi. Christum hunc, quem tu hominis tantum Filium asseris, ille testatur Filium Dei. Cui vis credamus, tibi an Petro? Opinor, non es tam impudens, ut praeponere te audeas primo apostolorum. Sed quid est, quod non audeas 780 qui Dei Filium negare potuisti? Tu es ergo, inquit, Christus Filius Dei vivi. Nunquid hoc ambigui aut obscuri aliquid in se habet? Simplex est et aperta confessio, Christum Dei Filium praedicare [ Edit., [Col. 0115D] praedicat].» Quod si tu consueto more diverticula latendi quaerens dicis, hoc usurpative vel adoptive dici, quid dicturus es de altero multorum simul attestantium atque etiam clamantium testimonio dicentium: Vere Filius Dei es tu (Matth. XIV, 33) ? Hominem videlicet, quem praesentem viderunt, demonstrantes. Quid etiam centurioni respondes, qui videlicet hominem Christum mori videns in cruce clamavit dicens: Vere Filius Dei erat iste (Matth. XXVII, 54) . Et utique iste nihil de divinitatis ejus [Col. 0116A] arcano sciebat, sed tantum quod mori posse videbat, Filium Dei testatur.

LXVII. De sermone sancti Augustini ⁜ d : «Quid sibi velit et quomodo accipiendum sit, quod Dominus ait, Qui credit in me, opera, quae ego facio, et ipse faciet (Joan. XIV, 12) , non est facile comprehendere. Et cum hoc ad intelligendum difficillimum sit, adjecit aliud difficillius: et majora horum faciet. [Quid est hoc?] Qui faceret opera, quae Christus fecit, non inveniebamus; qui etiam majora faciet, inventuri sumus? Sed dixeramus sermone pristino, quia majus fuit umbrae suae transitu, quod [discipuli fecerunt, quam fimbriae suae tactu, quod] ipse Dominus fecit sanare languentes: et quia plures apostolis, quam ipso per os proprium praedicante Domino, [Col. 0116B] crediderunt, ut haec viderentur opera [intelligenda] esse majora; non quo major esset magistro discipulus, vel Domino servus, vel adoptatus Unigenito, vel homo Deo; sed quod per illos ipse dignaretur eadem majora facere, qui dicit eis alio loco: Sine me nihil potestis facere » (Joan. XV, 5) .

LXVIII. Ejusdem in Sermone XXI ⁜ e «Post promissionem Spiritus sancti ne quisquam putaret quod ita eum Dominus daturus fuerat, velut pro seipso, ut non et ipse cum eis esset futurus, adjecit atque ait: Non relinquam vos orphanos, venio ad vos (Joan. XIV, 18) . Orphani pupilli sunt; illud enim Graecum ejusdem rei nomen est, hoc Latinum. Nam et in psalmo, ubi legimus: Pupillo tu eris adjutor (Psal. X, 14) , Graecus habet orphano. Quamvis ergo [Col. 0116C] nos Filius Dei suo Patri adoptaverit filios, et eumdem Patrem nos voluerit habere per gratiam, qui ejus Pater est per naturam [ Ms., paternarum]: tamen etiam ipse erga nos paternum quodammodo demonstrat affectum, cum dicit: Non derelinquam vos orphanos, veniam ad vos. Hinc est quod etiam sponsi filios nos appellat, ubi dicit: Veniet hora, ut auferatur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt filii sponsi» (Matth. IX, 15) .

LXIX. Videtur enim hujus haeresis esse causam in animo errantium, quod putant hi qui asserunt Christum adoptivum esse, unum esse assumpsisse aliquid et adoptasse: de quo errore in suo loco satis respondimus; et unum aestimant gratiam et adoptionem, [Col. 0116D] cum legitur Apostolum dicere: Gratia Dei pro omnibus gustavit mortem (Hebr. II, 9) . Tamen non dixit Apostolus, adoptione pro omnibus gustavit mortem, quia longe aliud est gratia [ Ms., gloria] multis in locis, et adoptio. Praevenit enim aliquibus in locis adoptionem, sicut nos cum essemus filii irae secundum naturam, fecit nos gratia Dei filios Dei per adoptionem. Praecessit nos gratia, ut essemus adoptivi; Christus vero non fuit ante homo factus, et post per gratiam adoptivus Filius Dei; sed mox in utero virginis Deus verus et Deus homo [Col. 0117A] conceptus est; et de utero virginis Deus verus et homo verus natus, sicut sanctus Augustinus in libro, quem Enchiridion illi placuit nominare, apertissime testatur, dicens ⁜ a : «Hic omnino granditer et evidenter Dei gratia commendatur. Quid enim natura humana in homine Christo meruit, ut in unitatem personae unici Filii Dei singulariter esset assumpta? Quae bona voluntas, cujus boni propositi studium, quae bona opera praecesserunt, quibus mereretur iste homo una fieri persona cum Deo? Nunquid antea fuit homo, et hoc ei singulare beneficium praestitum est, cum singulariter promereretur 781 Deum? Nempe ex quo homo esse coepit, non aliud coepit esse, quam Dei Filius, et hoc unicus; et propter Deum Verbum, quod illo suscepto caro [Col. 0117B] factum est, utique Deus: ut quemadmodum est una persona quilibet homo, anima scilicet rationalis et caro, ita sit Christus una persona, Verbum et homo. Unde naturae humanae tanta gloria, nullis praecedentibus meritis, sine dubitatione gratuita, nisi quia magna hic et sola Dei gratia, fideliter et sobrie considerantibus evidenter ostenditur, ut intelligant homines per eamdem gratiam se justificari a peccatis, per quam factum est ut homo Christus nullum posset habere peccatum.»

LXX. Non eum ante dixit vel conceptum vel natum, et tunc per gratiam adoptionem accepisse, ut Filius Dei esset; sed mox in ipso conceptu et in ipso partu Deum esse verum et hominem verum natum, et Filium Deum [ Forte, Dei] verum, et hoc unicum. [Col. 0117C] Quare unicum, si adoptivus est, sicut et nos? Utique quia majore proprietate Filius est Dei, quam nos, qui sumus praeveniente gratia adoptivi Filii Dei. Mox idem Pater in eodem capitulo subsecutus ait: «Sic et ejus matrem angelus salutavit, quando ei futurum nuntiavit hunc partum: Ave, inquit, gratia plena. Et paulo post: Invenisti, ait, gratiam apud Deum (Luc. I, 28, 30) . Et quidem gratia plena, et invenisse gratiam apud Deum dicitur, ut Domini sui, imo Domini omnium mater esset. De ipso autem Christo Joannes evangelista cum dixisset: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus, inquit, gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis (Joan. I, 14) . Quod [Col. 0117D] ait: Verbum caro factum est, hoc est plenum gratiae. Quod ait: Gloriam unigeniti a Patre, hoc plenum est veritatis. Veritas quippe ipsa unigenitus Dei Filius non gratia, sed natura. Gratia suscipit hominem tanta unitate personae, ut idem ipse esset etiam hominis Filius. Idem namque Jesus Christus Filius Dei unigenitus, idem unicus Dominus noster natus est de Spiritu sancto ex virgine Maria. Et utique Spiritus sanctus Dei donum est, quod quidem et ipsum est aequale donanti; et ideo Deus est etiam Spiritus sanctus, Patre Filioque non minor. Ex hoc ergo, quod de Spiritu sancto est secundum hominem nativitas Christi, quid aliud quam ipsa gratia demonstratur. Cum enim virgo quaesivisset ab angelo, [Col. 0118A] quomodo fieret quod ei nuntiabat, quandoquidem illa virum non cognosceret, respondit angelus: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, ideoque et quod nascetur ex te sanctum vocabitur Filius Dei » (Luc. I, 35) . Et post pauca in eodem capitulo - «Proinde, sicut confitemur, Dominus noster Jesus Christus, qui de Deo Deus, homo autem natus est de Spiritu sancto et virgine Maria, utraque substantia, divina scilicet atque humana; Filius est unicus Dei Patris omnipotentis, de quo procedit Spiritus sanctus.» Mox subsequenter de eadem gratia secutus ait: «Ac sic in naturae humanae susceptione fieret quodammodo ipsa gratia illi homini naturalis, quae nullum peccatum possit admittere: quae gratia propterea per Spiritum sanctum [Col. 0118B] fuerat significanda, quia ipse proprie sic est Deus, ut dicatur etiam Dei donum.»

LXXI. Igitur si sancti [ Forte, sanctus] Spiritus, ut iste sanctissimus Pater protestatur, Dei donum est, et de hoc dono ex Maria virgine natus est Dominus noster Jesus Christus, quem Apostolus gratiam Dei non dubitavit nominare, unde hic adoptio potest accedere, dum ille conceptus de Deo in Deum proficiebat? Cum Deus est Spiritus sanctus, una haec [ Forte supplendum in] sancta Trinitate persona aequalis et consubstantialis Patri et Filio per omnia. Nec aliquid ante fuit homo ille, antequam Deus, ut adoptari possit in Dei Filium: veluti nos ante fuimus filii irae, gratia divina praeveniente facti sumus per adoptionem filii Dei; sed iste statim Dei Filius conceptus [Col. 0118C] est in utraque natura, sicut evidentissime iste praefatus doctor testatus est; ut certissime intelligatur non omnia adoptari in Filium quae per gratiam adveniant, nec idem esse gratiam et adoptionem per omnia. Nam quilibet homo duos habens filios unum potest per gratiam sibi facere haeredem; non tamen adoptivum potest eum facere in filium, qui 782 naturalis est ei filius. Sanctus itaque David multos habuit naturales filios, sed tantummodo Salomonem singulari gratia fecit sibi haeredem regni, non per adoptionem filium, quia proprius ei exstitit filius. Item potest quilibet homo unum habere proprium filium, et hunc unigenitum; plures vero per adoptionem filios habere potest: illum unum, qui est unigenitus et unicus, haeredem [Col. 0118D] sibi faciens quadam naturali directione et gratia, nulla vero adoptione, sicut caeteros. Ita omnipotens Pater Dominum nostrum Jesum Christum unicum habet Filium et unigenitum, haeredem proprium, ad quem dictum est - Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 8) . Nos vero cohaeredes unigenito suo fecit, sicut ait Apostolus: Haeredes Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) . Dicit itaque Apostolus et in alio loco: Gratia enim Domini nostri Jesu Christi et charitas Dei et communicatio sancti Spiritus sit cum omnibus nobis (II Cor. XIII, 13) . Evidentissime itaque in hoc loco personae sanctae [Col. 0119A] Trinitatis assignavit [ Leg. forte designantur]; gratiam vero Filii personae adjunxit, et charitatem personae Patris assignavit, et communicationem Spiritui sancto delegavit. Si propter gratiam isti putant Deum hominem secundum humanitatem esse adoptivum; et Apostolus gratiam Filii personae assignavit, tum Filii personae ille homo, qui de virgine natus est, adoptivus est. Et quis hoc audet dicere vel credere? Igitur nec propter assumptionem [assumptionis] gratiam potest Filius virginis adoptivus esse. Quid igitur tenendum est, nisi ut omnino proprius sit Filius Deo Patri in utraque natura? Sicut Deus verus est, qui natus ex virgine; ita et verus Filius sit Deo Patri in utraque natura, humana similiter et divina.

[Col. 0120A] LXXII. Item beatus Augustinus in homilia quadam Christum autem non solum secundum divinitatem, sed etiam secundum humanitatem totum altissimum Deum verae fidei confitetur. Mater enim Sion dicet homo et homo factus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus (Psal. LXXXVI, 5) . Et revera, quis eum Altissimum audeat denegare. Item ipse in Expositione super Joannem ⁜ a : «Nullus sanctorum qualibet praestantia gratiae unigeniti nomen accepit, ut quod est ipsum Dei Verbum ante saecula, hoc simul cum assumpto homine diceretur et vere esset. Singularis ergo illa susceptio nec cum hominibus sanctis, quantalibet sapientia ac sanctitate praestantibus, ullo modo potest esse communis.»

Viro venerando et in Christi charitate desiderando Felici episcopo, humilis levita Alcuinus salutem.

I. Non est cura fraternae salutis parvi pendenda: non est, quandiu spiritus hos regat artus, divina praeveniente gratia cuilibet conversio desperanda. Dum haec ita se habent, et a nemine juste contradici potest, semper sunt seu verborum collatione praesentes admonendi, seu litterarum devotione absentes exhortandi, ut hinc charitatis officium suam ostendat devotionem, et inde humilitas communis fraternitatis suam demonstret obedientiam. Illi Scriptura [Col. 0119D] sacra clamat: Qui audit, dicat veni; huic evangelica auctoritas intonat: Qui vos audit, me audit (Luc. X, 16) . Spiritus ubi vult, spirat. Unde et de persecutore Saulo factus est Paulus praedicator.

II. Olim me ipsum, celeberrimam tuae sanctitatis audiens famam per quemdam ex illis partibus presbyterum tuis sacratissimis [ Supple: intercessionibus. Codex habet cess. ] . . . . commendare curavi ⁜ b , et quem tunc solius famae auditu amare gestiebam, nunc in Christi charitate et catholicae pacis unitate ardentius amare audeo, optans illi aeternae beatitudinis gloriam, quae nullatenus cuilibet sine universalis Ecclesiae pace et concordia evenire valet. Unde et has, venerande Pater et amande frater, deprecatorias cum [Col. 0120B] magna humilitatis charitate litterulas tuae laudabili sapientiae dirigere curavi; non contentiosum disceptationis funem trahentes, sed triplicem charitatis [Col. 0120C] Christi resticulum trahentes, qui exploratores Jesu Nave [ Cod. ms., Jesu nostri, mendose ] de peritura Herico [ loco Jericho] salvavit; de cujus perditione nos pariter fugere festine suppliciter exhortor, et nihil de anathemate illius desiderare. Nam quidquid doctrinarum extra ecclesiasticae fidei et apostolicae doctrinae muros invenitur, Hierichontinae perditionis anathemate tradendum est. Quapropter, charissime frater, te per sanguinem salutis nostrae humiliter obsecro ut caveas diligenter ne quid apud te exuviarum perditae civitatis inveniatur, ne pars populi Dei propter improbitatem unius hominis, licet sit de tribu Juda, fugiens praelia Domini, et corruit [ F., corruat] coram hostibus suis. Recollige teipsum cum [Col. 0120D] consociis tuis in castra Regis superni, et si alicubi lapso pede titubasti, reforma gressum, et sta in gradu tuo, et fortiter praeliare bella Domini. Ecce Jesus levat clypeum ante te. Revertere et persequentes te hostes trucidare non desine, donec ad palmam victoriae pervenias.

III. Non est haereticus, nisi ex contentione. Noli contendere frustra; claret enim evangelica per totum orbem doctrina: hanc unanimiter teneamus et fideliter praedicemus. Quid nos homunculi in fine saeculi, refrigescente charitate multorum, melius excogitare poterimus, quam ut tota animi intentione apostolicam et evangelicam omni fidei firmitate et veritate sequamur doctrinam, non nova fingentes nomina: [Col. 0121A] non inconsuetum quid proferentes, non nomini nostro per novitatem cujuslibet doctrinae vanam cantantes laudem, ne inveniamur reprehensibiles, ubi laudabiles esse desideravimus. Convertere in spe ad 784 Domini Dei tui sanctissimam clementiam, et deprecare eum die noctuque, ut extremos dies vitae tuae in viam veritatis et fidei catholicae pacem convertat, ne si te hic sanctitas universalis Ecclesiae respuat, illic te in aeterna pace habere contradicat. Memento sententiam Domini Dei Christi, et privilegium magnae auctoritatis, quod suae sanctae concessit Ecclesiae dicens: Amen dico vobis, quia quaecunque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelis; et quaecunque solveritis super terram, reliqua (Matth. XVIII, 18.) Ecce qualis auctoritas sanctae Dei Ecclesiae, [Col. 0121B] ecce qualis terror recedentibus ab ea. Scimus enim unam esse sanctam Dei Ecclesiam, de qua in Symbolo catholico decantare solemus: Unam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam. De qua et ipse Sponsus decantavit: Una est columba mea, perfecta mea, immaculata mea, electa genitrici suae. Viderunt eam filiae, et beatissimam praedicaverunt (Cant. VI, 8.)

IV. Ecce schismaticus error partem rumpit ab ea, et charitatis unitatem maculavit. Igitur in nobis vel in vobis remansit Ecclesia. Duae enim partes sunt, et non est unitatis concordia. Nos, toto mundo teste, clamamus Christum verum Dei esse filium, sicut Joannes Deo dilectus discipulus post multa testimonia quae in Evangelio suo de unigeniti nativitate secundum [Col. 0121C] carnem protestari solet, hoc addidit: Multa quidem et alia signa fecit Jesus in conspectu discipulorum ejus, quae non sunt scripta in libro hoc. Haec autem scripta sunt, ut credatis quia Jesus Christus Filius Dei [Supple est], et ut credentes vitam habeatis in nomine ipsius (Joan. XX, 30, 31) . Quid post tale tonitruum dubitatis, fingentes nativitatem [ F., post nativitatem] illius novum adoptionis nomen, quod in tota Veteris Novique Testamenti serie non invenitur. Cognoscite, viri fratres, quam parvum est Christo Deo, non habere electos in hoc mundo, quam vos paucos; latiorem non habere Ecclesiam, quam intra angustiae vestrae terminos sitam. Ubi est potestas Petro principi apostolorum data: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et [Col. 0121D] caetera usque: coelorum (Matth. XVI, 18) ? Nunquid haec potestas ab eo ablata est, et tibi tradita, quatenus super te in fine saeculi, et in angulo mundi nova aedificetur Ecclesia, et apostolicis inconveniens traditionibus? Caveas diligenter, frater venerande, ne haec aedificatio tua super arenam fiat, et sit labor tuus in domo aliena: Surge, fili, surge et revertere ad Patrem tuum, et in gremium sanctae matris Ecclesiae. Pia est mater; te ipsum recollige, ovesque tuas tecum in ovile Christi, quas ipse ob trinam confessionis gloriam beato Petro principi apostolorum pascendas commendavit, congrega. Nunquid qui dormit, non adjiciet, ut resurgat (Psal. XL, 9) ? Noli erubescere converti; noli despicere animas, [Col. 0122A] frater, omnium filiorum quos genuisti. Tota evangelica clamat auctoritas, omnia apostolorum protestantur dicta, mundi latitudo credit, Romana praedicat Ecclesia, Christum Jesum verum esse Dei Filium et proprium: quid vultis ei nomen adoptivi imponere? Quid est adoptivus filius, nisi falsus filius? Et si Christus Jesus falsus est Deo Patri Filius, et (quod impium est dicere) falsus est et Deus, falsa est et tota nostrae salutis dispensatio; quia, si adoptivus est filius in humanitate, adoptivus et Deus homo ille qui natus est ex Virgine. Et quid est quod Psalmista canit: Veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV, 12) ? Quis est qui ad dexteram Dei sedet, et venturus est in gloria judicare vivos et mortuos? O! quantis sanctorum Patrum exemplis hanc fidem probare potui, [Col. 0122B] quod Christus Jesus verus est Deo Patri Filius; et mox a conceptione virginalis uteri verus conceptus est Deus, verus et natus Deus. Sed mihi propositum fuit deprecatorias, charitate cogente, pro salute tua tuorumque tuae sanctitati dirigere litterulas.

V. Plurima in scriptis tuis justa et vera inveniuntur. Cave ne in hoc solo [ Ms., saeculo, mendose ] adoptionis nomine a sensibus sanctorum Patrum dissentias; noli tui sensus cum paucis esse amator, sed cum plurimis veritatis assertor. Me enim habebis in Christi charitate tuae salutis fidelem, quantum valeo, cooperatorem; et si tecum loquerer, non despicerem tecum discere quae vera sunt et fidei catholicae consentanea. Nolim te perdere laborem religiosae [Col. 0122C] vitae, quem pro Christi nomine ab ineunte aetate sustinuisti, ne dicatur tibi, tanta patiebaris sine causa. Veni, frater, veni, Christus te vocat; Ecclesia te desiderat, omnes sancti te civem concupiscunt.

VI. 785 Etsi mihi non esset in mente exemplis tecum agere, sed precibus, tamen ex plurimis pauca proponam, ut si meae parvitatis litteris non flecteris, sanctorum Patrum catholicis sensibus in viam deducaris veritatis.

Beatus Hilarius, doctor mirabilis, et omni Ecclesiae Dei laudabilis in VI libro operis pulcherrimi, quem de catholicae fidei professione edidit, post multa veritatis testimonia ita intulit (Lib. VI de Trinit., n. 23) : «Assignetur sane hoc communionis in Christo [Col. 0122D] nomen, ut Filius sit, si de quoquam dictum reperiatur: Hic est Filius meus (Matth. III, 17) . Sin vero proprium ac singulare ei est: Hic est Filius meus, quid calumniam Deo Patri proferre de Filio proprietatis asserimus? Anne tibi in eo quod dicitur, hic est, non hoc significari videtur? Alios quidem cognominatos ab eo in filios, sed hic Filius meus est: donavi adoptionis plurimis nomen, sed iste mihi Filius est: ne quaeras alium, ne non hunc esse credas; hunc ego tanquam digno [ Hil., digito] indice, ac verbi significatione contingo, qua dico: et meus est, et hic est, Filius est. Quid post haec intelligentia [ Hil., intelligentiae] poterit esse, ne non esse credatur?» Item ipse in eodem libro (Ibid., num. 36) : «Generalis [Col. 0123A] professio, quid [ Ms., quidquid] habet meriti, aut quae revelationis est gloria, si ex adoptione est filius? aut unde est in beato Petro confessio, hoc filio differenti [ Hil., deferenti], quod est commune sanctorum?»

VII. Item beatus Athanasius in epistola ad Epictetum, in capitulo 5, sic ait: «Quomodo autem et ambigere audent quidam Christiani, si, qui ex Maria processit Dei Filius, qui de substantia et natura Dei est, secundum carnem autem ex semine David, ex carne autem sanctae Mariae. Quidam autem plus temerarii facti sunt, ut dicerent Christum, qui carne passus est et crucifixus, non esse Dominum Salvatorem, et Deum Filium Patris. Aut quomodo Christiani volunt nominari, qui dicunt, in hominem sanctum, [Col. 0123B] sicuti in unum prophetarum venisse Verbum, et non ipsum hominem factum, sumentem ex Maria corpus?» Item ipse post pauca in eadem epistola, capitulo 6: « ⁜ a Non per adoptionem haec facta sunt, absit, sicut aestimaverunt; sed sicut est veritas, homine facto Salvatore totius hominis salus facta est. Si enim adoptione erat in corpore verbum secundum illos; quod autem adoptione dicitur, phantasia est: reperitur et putative salus.»

VIII. Item beatus Cyrillus in epistola ad monachos directa contra Nestorianam haeresim inter multa sic ait: «Dictum est enim ad eum, Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX) ; adoret etiam nos supernorum spirituum multitudo. Quando enim, inquit, introducit [Col. 0123C] primogenitum in orbem terrarum dicit: et adorent eum omnes angeli Dei (Hebr. III, 6) . Sed nos quidem, etsi sancto uncti sumus Spiritu, adoptionis quidem ditamur gratia, vocamurque etiam dii; nostrae vero naturae mensuram non ignoremus. Sumus ex terra et habitamus inter servos; at ille est non in quibus nos, sed natura et verus Filius et omnium Dominus.»

IX. Item beatissimus Augustinus in Expositione Psalmorum, in psalmo LXXXVIII. « Quis in nubibus aequabitur Domino, aut quis similis erit Deo inter filios Dei? Ille unicus, nos multi; ille unus, nos in illo unum; ille natus, nos adoptati; ille ab aeterno genitus per naturam, nos a tempore facti per gratiam; ille sine ullo peccato, nos per illum liberati a peccato.» [Col. 0123D] Item ipse in expositione 786 Evangelii secundum Joannem in homilia 7 (num. 4) ait: «Oportebat enim ut ille baptizaret qui est unicus Filius Dei, non adoptivus; adoptivi autem ministri sunt unici; unicus enim habet potestatem adoptandi [ Aug., adoptati] ministerium.» Item ipse in eodem [Col. 0124A] libro, homilia 14 (Tract. XIV, n. 11) , dicit: « Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus. Pater diligit Filium, sed quomodo Pater Filium, non quomodo Dominus servum; quomodo unicum, non quomodo adoptatum.»

X. Item beatus Gregorius in Moralium libro XVIII (cap. 52, n. 85) ait: «Aliud est enim natos homines gratiam adoptionis accipere; aliud unum singulariter per divinitatis potentiam Deum ex ipso conceptu prodiisse. Nec aequari potest gloriae Unigeniti habitae per naturam alia, accepta per gratiam.» Item ipse in primo libro (cap. 18) : «Quia si et adoptivus quisque filius ad percipiendam divinitatem proficit, nequaquam, ut Deus esset, naturaliter accepit.» Item ipse in eodem libro: «omnes, qui in [Col. 0124B] fide Deo nascuntur, superat; quia non eum, ut caeteros, adoptio, sed natura illum divinitatis exaltat.» Item ipse in homilia de Pentecoste ait (Hom. 30, n. 9) : «Pensate, fratres charissimi, post nativitatem unigeniti Filii, qualis sit hodierna solemnitas de Adventu Spiritus sancti. Sicut enim illa, sic et ista quoque est honorabilis; ibi enim Deus in se creando suscepit hominem; hic homines desuper venientem susceperunt Deum: ibi Deus naturaliter factus est homo, hic homines per adoptionem facti sunt dii.» Audi denique, quod beatus Gregorius in eodem Homiliarum libro, cum de agno paschali tractaret dicens: « Non comedetis ex eo crudum quid, nec coctum aqua (Exod. XII, 9) . Et paulo post intulit (Hom. 22, n. 8) : «Redemptor autem noster nec purus [Col. 0124C] homo existimandus est, neque per humanam sapientiam, qualiter Deus incarnari potuisset, cogitandus;» et post pauca: «Qui igitur paschalis gaudii festivitatem celebrare desiderat, agnum nec aqua coquat, neque crudum comedat, id est, ut per dissolutam scientiam, qualiter Deus incarnari potuit, cogitans, neque in eum tanquam in hominem purum credat ⁜ b .»

XI. Item Chromatius sanctae Romanae antistes Ecclesiae in libello quem de octo Beatitudinibus scripsit, ita dicit: « ⁜ c In mysterio enim baptismi et Filius manens videtur in corpore, et Spiritus sanctus in specie columbae descendit, ex vox Patris de coelis auditur, ut Trinitatis unitas declaretur; quia nec Pater sine Filio intelligi potest, nec Filius sine Spiritu [Col. 0124D] sancto cognosci. Vide igitur quale Patris de Filio testimonium sit dicentis: Hic est Filius meus. Suus utique non per adoptionem gratiae, neque per religionem creaturae, ut haeretici volunt, sed sui proprietate generis, et veritate naturae. Multi enim sanctorum Filii Dei dicuntur, et sunt, sed hic sine dubio [Col. 0125A] compassione [ Leg., sine comparatione] unus Deo Patri Filius unigenitus et verus et proprius, non aliunde, quam de Patre natus, quia tam verus Pater Pater est, quam verus et Deus est. Sicuti tam verus Filius Filius est, quam verus et Dominus est. Perfecta ergo fides est Trinitatis ostensa, cum et Pater Christum Dominum ac Deum nostrum Filium suum esse testatur, et Spiritus sanctus, id est, Paracletus in tanto fidei sacramento Patri Filioque conjungitur, ut verum Patrem, verum Filium, verum etiam Spiritum sanctum crederemus tres personas, sed unam divinitatem Trinitatis, unamque substantiam.»

XII. His et hujusmodi venerabilibus sanctorum Patrum sententiis non credere impium esse putamus. Nemo sobrius contra veritatem, nemo catholicus [Col. 0125B] 787 contra sanctae et unicae Ecclesiae doctores, nemo pius contra sanctarum testimonia Scripturarum sentit. Discite, quae ad salutem animarum vestrarum pertinent, et regiam viam ab apostolis tritam, a Patribus frequentatam, a mundi latitudine electam, pleno catholicae fidei pede incedite. Hortare fratrem tuum venerabilem episcopum, quem cum amore nomina [ Ita cod.; leg. nomino], Elipandum, ut tecum et cum sanctorum innumerabili multitudine ad portam perpetuae civitatis ascendat. Nolite gregem Christi, quem accepistis pascendum, perdere, sed salvare. ⁜ a In uno tantummodo adoptionis verbo a sancta et apostolica Ecclesia discordamini. Facile est hoc verbum, divina vos auxiliante gratia, immutare et evangelicis et apostolicis uti verbis. Quam speciosa, [Col. 0125C] laudabilis et salubris est conversio vestra ad unitatem pacis et fidei, et quantam habetis gloriam apud Deum et sanctos ejus! Utinam legat et videat in pace et profectu parvitas mea litteras beatitudinis vestrae, ut gaudens intelligam, si aliquid devotionis meae et charitatis, quam habeo pro vobis in Christo, proficerent preces. Humiliamini sub manu omnipotentis Dei, ut vos exaltet in tempore tribulationis (I Petr. V, 6) : et nolite vestrae amatores esse sapientiae cum paucis, sed veritatis assertores sitis cum plurimis. Convertimini ad me, et ego revertar ad vos, dicit Dominus (Zach. I, 3) . Divina vos in Spiritu Paracleto praeveniat gratia ad intelligendam et praedicandam fidei veritatem, quatenus immaculati et coronati ante tribunal summi Judicis audire mereamini: [Col. 0125D] Venite, benedicti. Reliqua (Matth. XXV, 34) .

Maximo atque invictissimo triumphatori atque clementissimo regnorum rectori Carolo regi Francorum et Longobardorum ac patricio Romanorum humilis levita Alcuinus salutem.

Laudabilis bonitas atque incomparabilis jucunditas vestrae excellentiae fiduciam meae praestitit parvitati scribendi aliquid de causis ecclesiasticis vel de disciplinis scholasticis. Quod nullatenus agerem, nisi scuto bonae voluntatis vestrae ab invidorum linguis meae litterulas obedientiae protegendas sperarem: [Col. 0126B] quia quorumdam solertia laborat magis aliorum in occulto rodere dicta, quam sua in publico proferre; quorum scientiam Salomon serpenti in abscondito mordenti comparavit (Eccl. X, 11) . Vestra vero nulli contemnenda auctoritas nostrae devotioni mandavit, contra novas haereticae pravitatis inventiones aliquid scribere atque libello respondere, quem contra nos Felix quidam episcopus vestrae direxit auctoritati; in quo multa inveniuntur non catholico stylo exarata, sed contra veritatem apostolicae fidei inaniter desudata. Cui labori vestrae magis pietatis jussione animatus, quam propriae confisus peritiae juvamine libenter succubui. Et licet nullus se juste excusare valeat a defensione fidei catholicae, tamen sanctae voluntatis vestrae praeceptum meae devotionis stylum [Col. 0126C] hujus operis debitorem maxime effecit, quod totum vestrae excellentissimae sapientiae specialiter exspectat judicium, utrum ecclesiasticis dignum sit auribus aperire. Nam istum libellum in disputatione ⁜ c , quae in vestra 788 veneranda praesentia cum Felice ventilata est, praesentem habui. Sed quia nec adhuc ante vestrum perlectus ⁜ d est sapientiam, nec a vobis, cui maxime sudavit, comprobatus, ratum duxi publicis non efferri auribus. Nunc vero vestra videat auctoritas quid de eo fieri velit. Tantum deprecor ut nullatenus prius vel abjiciatur vel in publicum proferatur, quam totus inter familiares personas vestrae auctoritatis examini perlegatur. Multis enim in locis minus ordinata disputatione currere, et saepe ante dicta repetere, solutasque videtur iterare sententias; quia [Col. 0126D] in omni loco proponendis quaestionibus necessario respondendum fuit, ne aliquo adversarius in loco suas jactet propositiones permanere indiscussas, et [Col. 0127A] ego quasi victus non haberem quid responderem. Igitur plurima copioso, sed non scholastico sermone sanctorum Patrum exempla praefatus disputator colligere studuit, quorum quaedam sibimet ipsi valde adversari videntur; quaedam nihil suis favere partibus intelliguntur; quaedam pravo sensu, aliter quam ab eis posita sunt, interpretare nititur. Et his tribus modis sententiarum illius numerositas contexitur. Cui revera multo melius esset perpetuo conticescere silentio, quam malae pravitatis doctrina nomen suum latius innotescere, et non necessariis se immiscere quaestionibus. Quid enim prodest Ecclesiae Dei Christum appellare adoptivum filium, vel Deum nuncupativum? Vel quae aures catholica fide eruditae haec nomina libenter audire patiuntur de Domino nostro [Col. 0127B] Jesu Christo omnipotente Deo et vero Filio Dei, qui est tertia ⁜ a in sancta Trinitate persona, et judex venturus vivorum et mortuorum? Unam namque substantiam praedicamus in Patre, et Filio, et Spiritu sancto, et tres personas. Unam vero personam credimus, et duas substantias in Christo Deo Domino nostro, eumdemque totum Deum omnipotentem et Dei Filium verum et proprium. Quicunque vero hanc fidem nec corde credit, nec ore confitetur, nullatenus catholicus credendus est, sed schismaticus. Vestra vero sancta voluntas atque a Deo ordinata potestas catholicam atque apostolicam fidem ubique defendat; ac veluti armis imperium Christianum fortiter dilatare laborat, ita et apostolicae fidei veritatem defendere, docere et propagare studeat, ipso [Col. 0127C] auxiliante in cujus potestate sunt omnia regna terrarum, quatenus cum multiplici laboris mercede ad perpetui regni beatitudinem pervenire merearis.

Omnipotens Deus ad exaltationem et defensionem sanctae suae Ecclesiae et ad Christiani Imperii pacem et profectum vestram regalis gloriae potentiam augere, protegere et conservare aeterna pietate dignetur, domine desiderantissime atque beatissime.

Hos quinque panes et duos pisciculos ⁜ c simul septenario numero consecratos, de apostolicae fidei pera prolatos vestrae sanctissimae auctoritati direxi ⁜ d , domine mi David, ut Dei Christi benedictione multiplicati, per vos esurienti populo et in desertis locis habitanti ad satietatem catholice ministrentur. In hoc namque opusculo catholicae fidei veritatem ex sanctorum Patrum 789 certissimis probare testimoniis nisus sum, id est, beati Hieronymi, atque sancti Augustini, Gregorii papae Romani, Hilarii Pictaviensis episcopi, Leonis quoque papae, et Fulgentii episcopi, Ambrosii quoque Mediolanensis episcopi; [Col. 0128B] sed et fortissimi contra Nestorium militis beati Cyrilli; Petri etiam Ravennensis episcopi, et beati Bedae presbyteri, Gregoriique Nazianzeni; nec non et Isidori Hispaniensis et Juvenci ejusdem provinciae scholastici. Si ergo me quis reprehendere velit, vel meos sensus improbo dente rodere, horum testimoniis sanctorum Patrum convictus veritati succumbere necesse erit; nec errare putandus est, qui cum talibus intra catholicae fidei castra moratur. Origenis quoque quaedam vel Cassiani exempla posui, licet in quibusdam locis Scripturarum suarum a fide orbitare videantur; tamen ea posui, in quibus praescriptis doctoribus consentanea dixisse probantur, sequens exempla beatissimi doctoris Hieronymi, qui multa ex Origene testimonia suis inserere opusculis consuevit, [Col. 0128C] caeterorumque non abhorruit doctorum dicta assumere, licet in quibusdam notentur errare sensibus. Nam et beatus Paulus vas electionis et doctor gentium quaedam testimonia de paganorum libris proferre probatur, ratum putans aurum e stercore tulisse, lavatumque Dominicis intulisse thesauris. Cujus exempla sequentes pene omnes sancti doctores de philosophorum vel poetarum gentilium libris multa suis inseruere opusculis. Explicit.

[Col. 0127D] I. Scripsi epistolam pridem Felici episcopo charitatis calamo, non contentionis stimulo, fraternae salutis desiderio, non mordacis reprehensionis stylo; cupiens eum corrigere in Christi dilectione, quem in cujusdam nominis novitate de Christo ac catholicae pacis unitate recedere notum habetur. Sed ut agnosco, non eo charitatis officio, vel humilitatis obsequio meae litterulas diligentiae recepit, quo me scribere, qui meam pietatis intuitu legerit epistolam, agnoscere poterit. Nam idem praefatus Felix mox libellum non epistolari brevitate succinctum, sed sermonum [Col. 0128D] serie prolixum nobis dirigere studuit: in cujus principio de confessione verae fidei quaedam ex sanctorum Patrum catholicis sensibus ab eodem bene prolata legebam; sed mox in sequentibus multipliciter pristini erroris assertionem confirmare nitebatur; nec solum antiqua non destruere, sed etiam nova quaedam addere, pejora prioribus aggressus est: sicut enim fabulae ferunt, hydram, una secta cervice, centenis pullulasse capitibus; sic ex uno serpentini capitis errore multiplex pravae doctrinae seges inhorruit. Nec sibi sufficiebat tantummodo Christum, qui [Col. 0129A] de Virgine natus est, negare proprium esse Filium Dei, sed etiam hunc eumdem non consentit verum esse Deum; sed novo et inaudito sanctae Dei Ecclesiae nomine nuncupativum Deum nominare illum non timet, dividens Christum in duos filios, unum vocans proprium, alterum adoptivum: et in duos deos, unum verum Deum, alterum nuncupativum Deum. Atque ad confirmationem hujus erroris multa collegit pravo sensu testimonia, quae ad verae fidei agnitionem, Spiritu sancto dictante, a doctoribus Novi vel Veteris Testamenti prolata sunt.

II. Speravi, juxta sententiam sapientissimi Salomonis, dare ei occasionem sapientiae per litteras precatorias; qui ait: Da occasionem sapienti et sapientior erit (Prov. IX, 9) . Item, post pauca: Argue [Col. 0129B] sapientem et sapientior erit: sed ut vereor, magis hujus sententiae sequentia illius sensui aptari possunt: Argue (inquit) stultum, et oderit te. Illud quoque non injuste de tali praesumptore dici potest: Magis expedit ursae captis catulis occurrere, quam fatuo confidenti in stultitia sua (Prov. XVII, 12) . 790 Et item: Si contuderis stultum in pila, quasi ptisanas feriente desuper pilo, non auferetur ab illo stultitia ejus (Prov. XXVII, 22) . Stultitia magna est hominem in sua solius confidere sententia, et sanctorum Patrum vel totius Ecclesiae catholicos spernere sensus. Nonne haec omnibus haereticis causa fuit perditionis, quod suae magis voluerunt amatores esse sententiae, quam veritatis? Hoc solum si sapienti animo vel humili intelligentia considerare voluisset, praefatum virum Felicem [Col. 0129C] ab errore revocare debuisset, quod tota Ecclesia Christi ab initio apostolicae praedicationis hoc nomen adoptionis in Christo, vel nuncupativae divinitatis nunquam habuerit, nunquam praedicavit. Quae nomina nec in Evangeliis, nec in apostolorum Epistolis, imo nec in propheticis totius Veteris Testamenti scriptis alicubi inveniuntur; sed nec in alicujus sanctorum Patrum et doctorum ecclesiasticorum libris, nec in symbolo apostolico, vel Nicaeni concilii, vel etiam in alicujus synodi affirmatione, aut in aliqua catholicae fidei auctoritate. Et mirum est cur non timeant tales doctores nova inferre, et incognita antiquis temporibus, dum egregius doctor gentium omnes novitates vocum, et inventas noviter sectas omnino firmiter prohibeat a quoquam catholico recipi [Col. 0129D] (I Tim. VI, 20) ; in tantum, ut etiam angelis et omni homini anathema indixisse non dubitaret, si aliter praedicasset quam ab illo praedicatum esset (Gal. I, 8) . Invenitur vero in ejus praedicatione Christum, qui traditus est a Deo Patre ad passionem pro nobis (Rom. VIII, 32) , proprium Filium Dei dici, et nusquam adoptivum: et illum, qui de Patre natus est, super omnia Deum benedictum (Rom. IX, 5) , et nusquam inter omnia nuncupativum Deum. Nunquid non aliter praedicat quam tantus apostolus, Christo in se loquente, praedicavit, qui Christum Deum et hominem, quem ille Dei Filium proprium nominavit, adoptivum asserit: vel qui Deum benedictum de Spiritu sancto et beata Maria Virgine conceptum et natum, [Col. 0130A] nuncupativum Deum affirmat? Quod qui praedicat sciat se certissime apostolico anathemati subjacere. Quisquis hujus apostolicae auctoritatis censuram non metuit, non dormiens, sed omnino mortuus aestimandus est. Tamen qui quatriduanum vocavit de monumento ad vitam, potens est suscitare et illum; ipse enim ait: Qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet: et omnis qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 25, 26) . Quis est qui vivit, nisi ille de quo Apostolus ait, Qui vivit in fide, Filius Dei est?

III. Duo sunt quippe quae in errore hominum difficillime tolerantur, praesumptio priusquam veritas pateat: et cum jam patuerit, praesumptae defensio falsitatis. Ex his duobus coenosis rivulis omnis haereticorum [Col. 0130B] pravitas emanavit: A quibus vitiis nimis inimicis inventioni veritatis, et catholicae fidei indagationi, sive considerationi sanctarum Scripturarum, si me, ut precor et spero, Deus defenderit atque munierit scuto bonae voluntatis suae, et gratia misericordiae suae adjuvaverit, non ero segnis cum quaerentibus quaerere veritatis soliditatem, et cum defendentibus defendere catholicae fidei sanctitatem. Nec trepidus ero ad proferendam sententiam meam, in qua magis amabo inspici a rectis, quam timebo morderi a perversis. Nullus enim reprehensor formidandus est amatori veritatis. Etenim aut inimicus reprehensurus est, aut amicus? Si ergo inimicus insultat, ferendus est; amicus autem si errat, docendus est; [Col. 0130C] si docet quae recta sunt, audiendus. Gratanter enim suscipit oculum columbinum pulcherrima et modestissima charitas; dentem autem caninum vel evitat cautissima humilitas, vel retundit solidissima veritas.

IV. Sed tempus est ut discutiamus sermones praefati viri, et sententias sanctae Scripturae, quas ad sui sensus nititur trahere testimonium, aliter sanctos doctores intellexisse ostendamus. In principio itaque libelli sui unitatem sanctae Ecclesiae optime exposuit; sed utinam in consequentibus eamdem servaret concordiam quam in principio tantis laudibus exaltare studuit. Sed, ut video, gladium melle litum abscondit, ut facilius decipiat incautius legentes libelli seriem.

791 Dicit itaque: «Credimus et confitemur sanctam Ecclesiam catholicam, toto in orbe diffusam [Col. 0130D] per apostolorum praedicationem, in Christo Domino velut solida petra fundatam, extra quam nullum salvum fieri posse credimus, nullum salvum nisi eum qui intra terminos fidei ejus, et in concordia charitatis usque in debitum finem inconcusse permanserit: unam videlicet, non divisam; simplicem, non scissam, sed in catholicis, non in haereticis; in fidelibus charitate connexis, non in schismaticis.» Elegantissime enim praecipuam sanctae Dei Ecclesiae unitatem toto orbe diffusam asserit, sed minus seipsum suosque sequaces considerat, qui in uno terrarum angulo quaedam sanctae Ecclesiae, cujus latitudinem laudat, inaudita nomina de Christo Deo cum paucis suis sequacibus susurrat. [Col. 0131A] Igitur si sancta Dei Ecclesia in toto orbe est diffusa, ergo nequaquam in illis est; quia illi non sunt in toto orbe: si vero in illis est, etiam tunc in toto orbe non est, quia illi contraria toti orbi fingunt nomina de humanitate Christi Dei nostri, qui est caput Ecclesiae. Porro nos intra terminos apostolicae doctrinae et sanctae Romanae Ecclesiae firmiter stamus: illorum probatissimam sequentes auctoritatem, et sanctissimis inhaerentes doctrinis, nihil novi inferentes, nullaque recipientes, nisi quae in illorum catholicis inveniuntur scriptis. Et quis censendus est haereticus, an ille qui sanctorum Patrum et totius Ecclesiae ab initio nascentis fidei catholicos sequitur sensus, aut ille qui in ultimo tempore mundi nova quaedam nomina, inaudita priscis temporibus, fingit de Christi [Col. 0131B] Domini humanitate vel divinitate illius qui ex Virgine natus est? Legimus namque Orientales synodos, quae a sanctis Patribus congregatae sunt, temporibus diversis contra varios haeresiarchas; et nullam invenimus usquam dicere vel affirmare, adoptivum filium, vel nuncupativum Deum Christum esse. Simul et Occidentales synodos perspeximus, nec in illis tale aliquid invenimus: sed nec in aliqua earum quae in Hispania, vel Gallia, vel istis partibus promulgatae sunt, haec nomina, quae nuper nova temeritas protulit, comperimus. Sed ubique per omnes synodos et libellos sanctorum doctorum semper unum Filium Dei proprium legimus, et unum Deum verum in duabus naturis praedicari: et unum Christum, non duos christos; nec duos deos, unum verum, [Col. 0131C] alterum nuncupativum; nec duos filios, unum proprium, alterum adoptivum: sed semper unum Filium proprium Dei Patris, eumdemque Deum verum, sicut in sequentibus evangelicis vel apostolicis doctrinis, sive sanctorum Patrum testimoniis, divina opitulante gratia, probare curabimus. Non enim, veluti vos dicitis, transferimus lapides, id est, catholicos sensus de stabilitate Dei Ecclesiae, sed illum eligimus lapidem qui, praecisus de monte sine manibus, implevit orbem terrarum: super hunc aedificamus, et angularem ponimus in sublimitate structurae nostrae: quem vestra temeritas cum Judaeis reprobat, potestati illius derogantes, nolentes cadere super illum, ut confringat duritiam cordis vestri: sed exspectatis, donec cadat super vos in judicio, et conterat [Col. 0131D] audaciam vestram. Dixistis veritatis voce: Necesse est ut scandala veniant, et tacuistis sequentia illius sententiae: vae tamen homini per quem scandala veniunt (Matth. XVIII, 7) . Timeat sibi unusquisque, ne per se scandala dissensionis et schismatici erroris oriantur. In quiete et pace temporibus nostris sancta Dei requiescebat Ecclesia, donec vos eam turbastis, et in lunae modum, juxta vestram sententiam, decrescere illam fecistis. Nostra vero unanimitas quantum valet, et Dei nos adjuvat gratia, laborat ut crescat et proficiat ad perfectum diem, de qua in sequentibus addidistis, dum lunaris plenitudine splendoris comparationem fecissetis ita dicentes:

V. «Sancta Ecclesia, si quando ei, divina gratia [Col. 0132A] largiente, pax atque quies collata fuerit, in toto orbe terrarum, cunctis in urbibus seu locis fidelium, per unitatem fidei, per concordiam charitatis, quia deest qui tentet; et ita apparet ut nimium caecus et manu palpans judicetur, qui eam ubique praesentem non cernit.» Dicitis: quia deest qui tentet. Videte ergo rogo vosmetipsos, ne forte sitis tentatores illius, scindentes tunicam Christi, quam milites in passione illius non ausi sunt dividere. Et bene 792 subjunxistis: «ut nimium caecus et manu palpans judicetur, qui eam ubique praesentem non cernit.» Videtur enim a vestra caecitate illam esse absentem. Et si ubique est, agite precibus apud Deum et humilitate apud homines, ut et vobiscum fiat, quae in toto mundo, licet sparsim, fulget et proficit: ne sitis extorres [Col. 0132B] illius luminis, et alieni a claritate plenitudinis perpetuae lucis. Nolite superbire et in paucis vobis illius esse regnum putare, de quo dictum est: Et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae (Psal. LXXI, 8) . Et paulo post: Et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei (Ibid. v. 7) . De eo certissime prophetatum est, cui vestra praesumptio divinitatis potentiam subtrahere nititur, de cujus divina humanitate et humana divinitate eo ipso donante in sequentibus plenius dicturi sumus.

VI. Juxta disputationis et vestri sermonis sequentia dicitis: «Aliquando vero Ecclesia in exiguis est, sed non in uno angulo terrarum exclusa, sed neque in una provincia, aut gente vel regno, sed toto in orbe [Col. 0132C] terrarum diffusa.» Nunquid non vos in uno angulo terrarum, et in una estis gente? Quare non intelligitis, juxta vestram sententiam, in vobis non esse Ecclesiam Christi, qui in uno angulo estis terrarum, et una gente? Aut si in vobis est, proferendum est vobis, in qua alia gente sit vel populo vel regno; vel qui sint qui vobiscum consentiant in adoptionis vel nuncupationis nomine de Christo. Aut si non potestis in toto orbe socios vestrae sententiae invenire, cognoscite vos vestro judicio haereticos: et placeat vobis magis cum plurimis salvari, quam cum paucis perire. Animadvertite (Jacobo apostolo dicente) unde vestrae sapientiae sit origo. Ait enim: Quod si zelum amarum habetis, et contentiones in cordibus vestris, nolite gloriari et mendaces esse adversus [Col. 0132D] veritatem. Non est ista sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica. Ubi est zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus pravum. Quae autem desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suasibilis, bonis consentiens (Jac. III, 14-17) . Videtisne quod vestra sapientia non est pacifica, non est suasibilis, non bonis consentiens. Et ideo omnino intelligite eam a Deo non esse datam, sed quadam astutia diabolicae fraudis inventam. Dicitis nos verum non dixisse quod totus mundus nobiscum, id est, universalis Ecclesia Christi consentiat, nisi vos soli. Probate, si potestis, verum esse quod dicitis, ostendite nobis vel unam gentem vel unam urbem, vel [Col. 0133A] sanctam Romanam Ecclesiam, quae est caput Ecclesiarum, vel Constantinopolitanam vel Hierosolymitanam ipsius Domini praesentia dedicatam; aut Antiochenam, in qua [ Querc., in quam] primum sanctum Christianitatis nomen esse legitur; aut Alexandrinam, vel ullam Ecclesiam in tota Italia, vel Germania, vel etiam Gallia, aut Aquitania, imo aut Britannia, quae vobis consentiat in hac vestra assertione, ut verum probetis, aliquos vos habere socios sententiae vestrae: et si non potestis hoc facere, credite vos sanctae Dei Ecclesiae contraria sentire, et cavete vobis apostolicae auctoritatis gladium, et sanctae universalis Ecclesiae anathema formidate, nisi corrigatis sententiam vestram, et ad unitatem apostolicae doctrinae convertamini.

[Col. 0133B] VII. Proposuistis etiam exemplum duorum litigantium, «quis ex illis aequius se defenderet, an qui causam movebat prior, aut qui se a persecutione alterius defendere nisus sit?» Bene proposuistis, sed non veraciter intellexistis, quis moveret hoc scandalum, quomodo [ F., quod modo] inter nostras vestrasque partes versatur. Nunquid non tota Ecclesia Christi, damnatis Eutychetis et Nestorii haeresibus, ubique in pace catholica et in unitate fidei apostolicae, nullo turbante, multo quiescebat tempore, donec haec nova et antiquis temporibus inaudita secta per vestram insolentiam subito exarserit? Ac per hoc justius videtur alium [ F., illum] haereticum censeri, qui novas audet introducere sectas, quam illum qui, paternis traditionibus [Col. 0133C] enutritus et edoctus, in propugnaculis suae civitatis viriliter stans, se suosque concives fortiter defendere nititur, habens armaturam, de qua in Cantico canticorum ipsa decantat sponsa: Sicut turris David collum tuum, quae aedificata est cum propugnaculis, mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium (Cant. IV, 4) . Quis 793 est David rex Hierosolymitanus, nisi Christus Dominus noster rex fortis et verus, qui de virga quae de radice Jesse exiit, ut flos ascendit; cujus civitas est sancta et universalis Ecclesia, quae partim cum illo regnat coronata in coelis, partim pro illo laborat peregrinata in terris, donec coronetur et perveniat in patriam. Hujus civitatis propugnacula sanctae sunt Scripturae, et praecedentium Patrum exempla, quibus munita est [Col. 0133D] contra omnes adversitates: et est haec armatura fortium, id est, sanctorum doctorum, qui his armis contra omnes haereticas pravitates victores exstiterunt. His nos pro virium nostrarum portione, divina auxiliante gratia, armati [contra] omnes novitates et inauditas quaestiones stamus viriliter, defendentes apostolicas traditiones et fidem quam ab illorum ebibimus uberibus.

VIII. Quod vero quemdam Beatum abbatem et discipulum ejus Hitherium episcopum dicitis huic vestrae sectae primum contraire, laudamus eos in eo quod veritatem defendere conati sunt. Sed si verum est quod dixistis, eos duas naturas Christi in unum confundere, sicut vinum et aquam, hoc nullatenus [Col. 0134A] consentimus: sed in eo, si verum est, valde eos esse reprehensibiles judicamus. Catholica enim fides habet, quam nos defendimus, praedicamus et amamus, in Christo duas naturas esse proprias et perfectas, divinam scilicet, qua ex Deo Patre ante omnia tempora consubstantialiter natus est: humanam vero qua in plenitudine temporum ex Virgine idem ipse Filius Dei carnem assumpsit, et factus est verus homo, qui est verus Filius Dei totus in suo, ut beatus Leo papa ait, et totus in nostro; idem in utroque, non alter in suo, et alter in nostro. Quia enim Verbum cum carne ita est ineffabili modo unitum, ut ipsum Verbum, de quo beatus Joannes evangelista dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) , carnem [Col. 0134B] dicamus factum; sicut idem ipse evangelista dicit: et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, id est, nobiscum; licet illud Verbum non sit mutatum in carnem: et caro illa dicatur Deus, licet non sit in deitatis naturam mutata: et est unus Filius Deus, et unus Deus Dominus Jesus Christus. Ob hanc unitatem dicitur Filius hominis descendisse de coelo, et Dominus gloriae crucifixus, et sic impassibiliter Verbum Dei passum est, et Filius hominis mirabiliter descendit de coelo, et illius manus, qui creavit coelum et terram, clavis in cruce confixa est: et illius sanguis, per quem omnia creata sunt, fusus est pro omnium salute, Apostolo testante, qui ait: Et sanguis Filii Dei redemit nos (I Joan. IV, 7) . Quae omnia magis fide venerari, quam ratione discutere debemus: [Col. 0134C] quia ubi ratio deficit, ibi fides est necessaria.

IX. Contra naturam est quod virga, multis arida diebus, floruit in tabernaculo; contra naturam est ut virgo absque virili conjunctione filium generaret: sed conditor naturarum nihil sibi impossibile condidit, unde non potuisset de qualicunque natura quodcunque voluisset efficere. Potuitne de carne Virginis proprium sibi procreare Filium, an non potuit? Si non potuit, non est omnipotens: si vero potuit et noluit, vos habetis dare rationem quare noluisset: et si hoc poteritis enarrare, ergo voluntas Dei altissimi comprehensibilis est humano animo: et falsum est, quod Apostolus ait, incomprehensibilem esse Deum. Nunquid non major est dignitas [Col. 0134D] in proprio filio quam in adoptivo? Nos vero voluit in secundo gradu habere filios adoptivos per eum qui in primo gradu ex Virgine, de Spiritu sancto concipiente, sibi factus est Filius proprius. Quid potuit ex Deo nasci, nisi verus Deus? Nam Spiritus est Deus, et omnis catholica Ecclesia cantat, credit et praedicat post confessionem paternae majestatis de Filio unico et unigenito hujusmodi verba in symbolo: Credimus et in Jesum Christum Filium Dei unigenitum, natum ex Patre ante omnia saecula, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero: natum, non factum, consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt. Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelo, et incarnatus est de [Col. 0135A] Spiritu sancto et Maria Virgine, et homo factus est: crucifixus autem pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus, et resurrexit 794 tertia die, et ascendit in coelum, et sedet ad dexteram Patris, et iterum venturus est cum gloria judicare vivos et mortuos, cujus regni non erit finis.

X. Revocate ad vosmetipsos oculos cordis vestri, et intelligite hujus solidissimi symboli consequentiam: de uno unigenito Filio Dei semper dicit, et de duabus naturis in uno Filio Dei, eumdemque dicit natum de Patre, Deum de Deo: eumdem dicit natum de Spiritu sancto et Maria virgine, passum et sepultum, et resurgentem die tertia. Quid est quod eum dividis in duos filios, unum de Spiritu sancto et Maria virgine natum, quem adoptivum asseris; alterum de Deo [Col. 0135B] Patre, quem verum dicis? Certum namque est Dominum Jesum Christum, secundum catholicam fidem et praeconia Scripturarum, duas habere nativitates, unam de Patre sine tempore, alteram de matre sine virili conjunctione: et harum duarum nativitatum proprias habere naturas, Dei scilicet, qua de Patre natus; et hominis, qua est de matre progenitus: unus idemque Deus, unus idemque homo, unus idemque Filius Jesus Christus. Gemina enim nativitas geminam uni Christo dedit naturam. Qui Deus est de Patre, idem Deus homo est de matre. Has itaque naturas, quas ex utroque habet parente, Apostolus duas nominat formas dicens de ipso: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi [Col. 0135C] accipiens (Philip. II, 6) . Cernis in una Christi persona utriusque formae, utriusque naturae mysterium contineri: idem passibilis et impassibilis, idem mortalis et immortalis; non alter et alter, sed idem et unus in duabus naturis. Sicut unus est homo mortalis et immortalis, mortalis carne, immortalis anima, sed unus est homo et non alter: sic unus est Christus in divinitate et in humanitate, non alter et alter: et juxta evangelistam, si Deus est Verbum, et Verbum caro factum est, utique caro Deus est propter Verbum, et Verbum homo propter carnem: et est Deus et homo Jesus Christus Dei Patris unus Filius unigenitus in una persona, sicut saepe diximus et semper dicemus. De his duabus formis et beatus Augustinus in libro primo (cap. 7) de sancta Trinitate [Col. 0135D] ita disseruit dicens: « Semetipsum exinanivit formam servi accipiens. Neque enim sic accepit formam servi, ut amitteret formam Dei, in qua erat aequalis Patri. Sic ergo accepta est forma servi, ut non amitteretur forma Dei, cum in forma servi, et in forma Dei, idem ipse sit Filius Virginis et Dei Patris ⁜ a .» Et post pauca: «Proinde in forma Dei fecit hominem, in forma servi factus est homo. Nam si Pater tantum sine Filio fecisset hominem, non scriptum esset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 28) . Ergo quia forma Dei accepit formam servi, utrumque Deus, utrumque homo; sed utrumque Deus propter accipientem [Col. 0136A] Deum; utrumque autem homo, propter acceptum hominem.»

XI. Nos non sequimur nec Nestorianam divisionem, qui propter duas naturas duas personas in Christo inserere voluit; nec Eutychetis confusionem, qui propter unam personam unam naturam in Christo inserere voluit. Ambo a catholica fide deviantes, impietate pares, quia fidem rectam non tenuerunt; sed errore impares, quia iste confundit, ille dividit. Sed ut horum impios et detestabiles catholico sensu refutemus errores, utriusque naturae proprietatem, et unius personae tractemus arcanum. Unus est Christus, idem Deus, idemque homo, habens in vocabulis et gestis unum quod humanitati, aliud quod proprie divinae conveniat naturae, licet utrumque simul ad [Col. 0136B] unam ejus personam pertineat, ad unamque Filii proprietatem et ad unam deitatis dignitatem. Igitur sicut Nestoriana impietas in duas Christum dividit personas, propter duas naturas, quas ipsa Veritas, quae Christus est, palam in se ostendit ipse, dum ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) , propter divinitatis substantiam. Et iterum: Pater major me est (Joan. XIV, 20) , propter humanitatis naturam; ita et vestra indocta temeritas in duos eum dividit filios, unum proprium, alterum adoptivum. Si vero Christus est proprius Filius Dei Patris et adoptivus, ergo est alter et alter. Similiter, si in divinitate Deus verus est et in humanitate 795 Deus nuncupativus, alter [et alter] est, et nullatenus sic sentientes potestis vobis evitare impietatem Nestorianae doctrinae: [Col. 0136C] quia quem ille in duas personas dividit propter duas naturas, hunc vos dividitis in duos filios et in duos deos per adoptionis nomen et nuncupationis. Intelligite quandoquidem hunc errorem vestrum, et humiliamini sub manu omnipotentis Dei, et discite veritatis doctrinam, ne sitis magistri erroris: ne dum Eutychetis foveam declinare, et permixtionem [ Querc., impermixtionem] duarum naturarum cavere videamini, in Nestorii barathrum inconvenienter dividendo decidatis, licet voce dissimili, tamen confessione pari: quem enim fecit ille in personis alterum et alterum, hunc vos facitis et in filiis duobus, et in divinitatis diversitate alterum et alterum: quia nullatenus in unam personam conjungere potestis illum qui ait in rubo Moysi famulo suo: Ego [Col. 0136D] sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob (Gen. XXVIII, 13) . Et illum qui ait: Deum Pharaonis te constitui (Exod. VII, 1) . Unde et beatus Gregorius in quadam homilia in Ezechielem prophetam (Homil. 8 in Ezech., n. 3) , in Christo omnino naturalem testatur divinitatem esse, non nuncupativam. Ait enim, dum de Dei vocabulo tractaret, Ecce constitui te Deum Pharaonis: «In Scriptura sacra aliquando Deus nuncupative, aliquando vero Deus essentialiter dicitur. Nuncupative enim dicitur, sicut nunc ad Moysem dictum est: Ecce constitui te Deum Pharaonis. Sicut iterum Moyses ait: Si quis homo hoc vel illud fecerit, applica illum ad deos, videlicet, ad sacerdotes (Exod. XXII, 8) . Et sicut Psalmista ait: [Col. 0137A] Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos discernit (Psal. LXXXI, 1) . Essentialiter autem Deus dicitur, sicut ipse ad Moysem dicit: Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. III, 6) . Unde Paulus apostolus volens Dei nomen nuncupativum ab essentiali discernere, ait: Quorum patres ex quibus Christus secundum carnem, qui est benedictus super omnia Deus in saecula (Rom. IX, 5) . Nuncupativus enim Deus inter omnia, essentialis autem super omnia. Ut ergo ostenderet Christum naturaliter Deum, non hunc Deum tantummodo, sed Deum super omnia esse memoravit: quia et justus quilibet Deus est, sed inter omnia, quia nuncupativus Deus est: Christus autem Deus super omnia, quia naturaliter Deus est.» Igitur non aequa proprietate sunt [Col. 0137B] filii Jacob patriarchae Judas, qui sibi in proprium filium genitus est, et Ephraim, quem quidem ipse patriarcha adoptavit sibi in filium. Et licet de utrisque nepotibus regalis prosapia orta esset, tamen Christus magis voluit de ejus nepotibus nasci, qui proprius filius fuit, quam de illius, quem patriarcha sibi adoptavit in filium.

XII. Quod vero dicitis ⁜ a : « Christum duos habere patres, Deum omnipotentem, et David regem, et non posse proprium filium duos habere patres: » quis est hominum qui eo modo non habeat post proprium patrem, et alium patrem, quo David fuit pater Christi? Non solum unum, sed plures etiam, sicut ipsa beata Virgo, Omnipotens potuit habere patres, de quorum genealogia orta est a patre se generante, usque ad [Col. 0137C] David; vel etiam usque ad ipsum Adam: licet quodam speciali regiae dignitatis privilegio propter Christum, filia David dici debeat, sicut et ipse Joseph David filius dicitur, ad quem angelus ait: Joseph, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam (Matth. I, 20) ; quia ex David semine sanctissima virgo Maria orta est, de qua sibi Christus carnem assumpsit. Jam, secundum quod vobis placet, honorabilior est in Christo paternitas David quam paternitas Dei Patris. Et quid vultis de Joseph ipso dicere, de quo evangelista ait: Et erat pater ejus et mater mirantes de his, quae dicebantur de eo (Luc. II, 33) , et ipsa mater Domini nostri Jesu Christi: Fili, quid fecisti nobis sic? ego et pater tuus dolentes quaerebamus te (Ibid., 48) . Cui et ipse filius respondit: Quid est [Col. 0137D] quod quaerebatis me? Nesciebatis quod in his quae Patris mei sunt oportet me esse (Ibid., 49) ? Ut ostenderet Patrem suum esse Deum, magis quam Joseph. Tamen, ut sanctus Augustinus ait, magis Christus est filius Joseph, quam si eum adoptaret aliunde, quia de uxore sua natus est. Ideoque velim respondeatis, an magis sic Jesus Christus, ex Virgine natus, est Dei Patris, aut ipsius Joseph filius? Nullatenus audetis, ut reor, paternitatem Joseph praeferre paternitati Dei Patris 796 in Christo Jesu, ne aperta vos involvatis blasphemia: dum ubi [ F., ubique] in sanctis Evangeliis ille ipse Deus Christus sibi Patrem [Col. 0138A] Deum omnipotentem nominare soleat; quod saepius legentes quique invenire possunt, quam ut exemplis indigeat: et ipse quoque Pater Filium suum eum nominaret, sicut in sancto baptismo legitur, ubi ait: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) . Similiter et in monte sancto audientibus apostolis, qui cum eo erant: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. XVII, 5) . Ergo divisionem non fecit vox paterna inter Filium et Filium, quia quem proprium sibi genuit ex aeternitate, proprium quoque sibi voluit habere ex matre. De hac quoque testificatione paternae vocis et beatus Beda presbyter in expositione Cantici canticorum hujusmodi mentionem fecit: « Dilectus meus candidus et rubicundus, electus [Col. 0138B] ex millibus (Cant. V, 10) : candidus, quia sine peccato; rubicundus, quia suo sanguine nos redemit; electus ex millibus, quia ex omni genere humano unus mediator Dei et hominum, per quem mundus reconciliatur, assumptus est a Deo. Solus mortalium a Deo de coelo dignus fuit audire: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. XVII, 5) .»

XIII. Quis est tam contentiosus et tam perfidus, qui testimonio Dei Patris non credat de Filio suo? Quod testimonium praefatus doctor dicit super illum venisse, qui mortalis fuit: ubi locum habet vestra contentio eum negare Filium Dei esse proprium, quem suo testimonio summus Pater suum esse proprium, etiam et dilectum testatus est? Nescio qua [Col. 0138C] caecitate seducti estis, quasi non possit esse proprius Filius Dei, qui ex Virgine natus est. Et quomodo sancta Dei Ecclesia beatam Virginem genitricem Dei appellare solet, nisi quia ille ipse qui natus est ex ejus carne, proprius est Filius Dei: et qui natus est ex substantia Dei Patris, proprius est Filius Virginis? Ut in utraque generatione sit proprietas, non adoptio; veritas, non appellatio. Sicuti in libro ecclesiasticorum Dogmatum legitur, ubi post catholicam sanctae Trinitatis confessionem de Filii proprietate in utraque natura congruenter apostolicis traditionibus insertum legitur ⁜ b : «Non Pater carnem assumpsit, neque Spiritus sanctus, sed Filius tantum: ut qui erat divinitate Dei Filius, ipse fieret in homine hominis Filius: ne Filii nomen ad alterum [Col. 0138D] transiret, qui non erat nativitate Filius. Dei ergo Filius, hominis factus est Filius: natus secundum veritatem naturae ex Deo Dei Filius, ut secundum veritatem naturae ex homine hominis Filius: ut veritas geniti non adoptione, non appellatione; sed in utraque nativitate Filii nomen nascendo haberet, et esset verus Deus, et verus homo, unus Filius. Non ergo duos Christos, neque duos filios, sed Deum et hominem unum Filium; quem propterea et unigenitum dicimus manentem in duabus substantiis, sicut creaturae veritas contulit, non confusis naturis, neque immistis, sicut Timothiani volunt, sed societate unitis. [Col. 0139A] Deus ergo hominem assumpsit, homo in Deum transivit; non naturae versibilitate, sed Dei dignatione, ut nec Deus mutaretur in humanam substantiam assumendo hominem; nec homo in divinam, licet glorificatus in Deum.» Nam si necesse est adoptivum esse Christum Dei Patris, propter quod ex substantia sua natus non est secundum carnem, quomodo non est adoptivus filius Virginis ille qui natus est ex Deo, quia de ejusdem Virginis substantia creatus non est? Ergo si necesse est hominem ex Virgine natum, Virginisque filium adoptive esse Filium Dei: ipso modo necessarium est Deum Dei Filium adoptive esse filium Virginis, quia alia substantia est Dei Patris, de qua essentialiter natus est Dei Filius; alia Virginis, de qua corporaliter natus est [Col. 0139B] Christus. Aut si hoc non audetis dicere, quia Christianum nomen habetis, ut beata Virgo non sit proprie Dei genitrix; sed per adoptionem, aequum est ut non audeatis affirmare filium Virginis adoptivum esse Dei Patris Filium. Quid igitur restat nisi ut utriusque parentis verus et perfectus in duabus substantiis Jesus Christus sit 797 Filius totus Dei Patris proprius, totus Virginis matris proprius, ut sit unus Christus, unus Filius, et unus Deus?

XIV. Audiamus quid beatus Augustinus in epistola ad Hilarium et Prosperum ⁜ a de hac mirabili et speciali Christi nativitate dicat: «Respondeatur, inquit ille, homo ut a verbo coaeterno in unitatem personae assumptus Filius Dei unigenitus esset, unde hoc meruit natura humana, ut ad hanc ineffabilem excellentiam [Col. 0139C] perveniret? Nonne faciente ac suscipiente Verbo ipse homo, ex quo esse coepit, Filius Dei unicus esse coepit? Nonne Filium Dei unicum femina illa gratia plena concepit? Nonne de Spiritu sancto et virgine Maria Dei Filius unicus natus est, non carnis libidine, sed singulari Dei munere?» Quid ergo ambiguitatis habet tanti Patris testimonium? Ecce eum qui de Virgine natus est, unigenitum et unicum Dei Filium non dubitavit nominare et credere. Nunquid unus Filius unius Patris potest utrumque et unicus esse et adoptivus? Vel de quolibet sanctorum legitur, nisi de Christo solo, qui natus est ex Virgine, unigenitum Dei Filium dici?

XV. Et si parum creditis testimoniis sanctorum Patrum, credite ipsi Dei Filio de se testimonium proferenti. [Col. 0139D] Ait enim in Evangelio: Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret (Joan. III, 16) . Quis autem datus est pro mundi salute? Ille utique qui torcular calcavit solus, et sanguinis effusione rubicunda habuit vestimenta, quem vos per omnia similem esse nobis, absque lege peccati, contenditis, sicut in libelli vestri serie ostenditur, ut ipsa verba ponamus quae vos in eodem posuistis, dicentes: «Non in gloria deitatis, in qua per omnia similis est Patri, dissimilis vero omni creaturae; sed in sola humanitate, in qua per omnia similis factus est nobis, excepta lege peccati; similis utique in natura, cui tamen nullus similis exstat, vel aequalis in gloria. [Col. 0140A] In hoc autem illum adoptivum credimus apud Patrem, in quo secundum carnem filius est David; non tamen in hoc quod Dominus existit.» In multis eum dicimus similem et nos, in pluribus dissimilem: similis in natura, ut dicitis, sed dissimilis in gloria. Dissimilis est nobis, si nobiscum est adoptivus filius et nuncupativus Deus? Videte ne vobismetipsis contraria dicatis: quem asseritis in natura nobis per omnia similem, hunc eumdem dicitis dissimilem in gloria. In hoc enim dissimilem illum nobis dicimus, quia non solummodo purus homo natus est, sicut nos, sed etiam Deus homo. Similis in eo quod Apostolus ait, quia pueri communicaverunt carni et sanguini: et ipse similiter participavit eisdem, ut per mortem destrueret eum qui habebat mortis imperium [Col. 0140B] (Hebr. II, 14) ; dissimilis vero in eo quod eamdem mortem non misera necessitate, sed misericordi voluntate suscepit, ipso testante: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo sumendi eam (Joan. X, 18) ; nam nos necessitate morimur non voluntate, sicut Apostolus ait: In hoc enim ingemiscimus, quod supervestiri volumus, ut absorbeatur hoc mortale a vita (II Cor. V, 4) . Et in hoc dissimilis quod caro illius, quam de Virgine sumpsit, caro est Filii Dei propter unionem Verbi, quod caro factum est. De cujus supereminenti gloria et incomparabili omnibus sanctis, illius utique qui ex Virgine factus est, verus sit unigenitus Dei Filius, praefatus pater Augustinus in libro quem de Praesentia Dei ad Dardanum scripsit (Num. 40) , mirabiliter et sublimiter [Col. 0140C] disseruit, ita dicens: «Quid ergo est? hocne interesse arbitramur inter caput et membra caetera quod in quolibet quamvis praecipuo membro, velut in aliquo magno propheta aut apostolo quamvis divinitas habitet, non tamen ut in capite, quod est Christus, omnis plenitudo divinitatis. Nam et in nostro corpore inest sensus singulis membris, sed non tantus quantus in capite, ubi prorsus omnis quinque pertitus est. Ibi enim et visus est, et auditus, et olfactus, et gustus, et tactus: in caeteris autem solus est tactus. An etiam praeter hoc quod velut in templo in illo corpore habitat omnis plenitudo divinitatis, est aliud, quod intersit inter illud caput et cujuslibet membri excellentiam? Est plane, quod singulari quadam susceptione hominis illius una facta est persona [Col. 0140D] cum Verbo. De nullo enim 798 sanctorum dici potuit, aut potest, aut poterit, Verbum caro factum. Nullus sanctorum qualibet praestantia gratiae unigeniti nomen accepit, ut quod est ipsum Dei Verbum ante saecula, hoc simul cum assumpto homine diceretur. Singularis est illa susceptio, nec cum hominibus aliquibus sanctis quantalibet sapientia et sanctitate praestantibus ullo modo potest esse communis, ubi divinae gratiae satis perspicuum clarumque documentum est. Quis enim tam sit sacrilegus, ut audeat affirmare, aliquam posse animam per meritum liberi arbitrii, ut alter sit Christus, efficere? Ut enim ad personam Verbi unigeniti pertineret, quo [Col. 0141A] pacto per liberum arbitrium communiter omnibus et naturaliter datum una sola anima meruisset, nisi hoc singularis gratia praestitisset, quam fas est praedicare, de qua nefas est judicare velle?» De hac etiam excellentia illius hominis, qui de Virgine natus est, idem Pater in epistola praefata ad Hilarium et Prosperum sublimiter enarrat, ubi abundanter disputat contra adversarios, qui seipsos aequales esse contendunt in gratia Christo propter communionem naturae, ponens primo verba adversariorum hoc modo: «Respondeat, inquit, homo Deo, si audet, et dicat, Cur non et ego? Et si audierit: O homo tu quis es qui respondeas Deo? nec sic cohibeat, sed augeat impudentiam et dicat: Quomodo audio, Tu quis es o homo, cum sim quod audio, id est homo, quod et [Col. 0141B] ille de quo ago; cur non sim quod ille? At enim gratia ille talis et tantus est. Cur diversa est gratia, ubi natura communis est? Certe non est personarum acceptio apud Deum. Quis non dico Christianus, sed insanus haec dicat? Appareat itaque nobis in nostro capite ipse fons gratiae, unde secundum uniuscujusque mensuram super cuncta ejus membra diffundit. Ea gratia fit ab initio fidei suae homo quicunque Christianus, qua gratia homo ille ab initio factus est Christus. De ipso Spiritu est hic renatus, de quo est ille natus.» Aliter, ut sanctus Augustinus vult intelligi, plenitudo fontis manat, aliter rivuli mensura currit de fonte, quod beatus Baptista testatur: Non enim, inquit, ad mensuram dat Deus spiritum (Joan. III, 34 et 35) . Pater enim diligit Filium, et omnia dedit [Col. 0141C] in manu ejus. De rivulorum mensura Apostolus testatur: Unicuique nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi (Ephes. IV, 7) .

XVI. Et quia paulo ante fecistis mentionem David, velim dicatis, de quo interrogasset ipsa Veritas Judaeos, ubi ait: Cujus Filius est Christus? Dixerunt: David (Matth. XXII, 42) . Ipse autem proposuit illis quaestionem, quomodo dictum sit; Dixit Dominus Domino meo; sede a dextris meis. Si filius est David, quomodo est Dominus ejus (Ibid., vers. 44, 45) ? Cui autem naturae dictum est, sede a dextris meis, divinae an humanae? Humanae scilicet, ut in symbolo cantatur: qui ascendit in coelos, et sedet a dextris Dei. Unde et Marcus evangelista in fine Evangelii sui ait: Et Dominus quidem Deus [Jesus], postquam [Col. 0141D] locutus est, assumptus est in coelum, et sedit a dextris Dei (Marc. XVI, 19) . Naturae cui dictum est, terra es et in terram ibis (Gen. III, 19) , huic dictum est, sede a dextris meis (Psal. CIX, 1) . «Hoc dixit Christus, ut beatus Hieronymus exposuit in tractatu hujus psalmi ⁜ a , ad Pharisaeos, qui simplicem filium David confitebantur Christum: Si filius est David, quomodo vocat filium suum Dominum? » Et paulo post, idem ipse: «Videte ergo quid dicit: Dixit Dominus Domino meo. Num hic [ Forte, huic] cui praecipitur ut sedeat? Deus non sedet, assumptio corporis sedet. Huic ergo praecipitur ut sedeat. quia [ Hier., qui] [Col. 0142A] homo est qui assumptus est.» De quo et Apostolus ait, et est Dominus omnium (Rom. X, 12) : et si est Dominus omnium, utique et Dominus est David, de cujus semine natus est carnaliter. Hoc ideo tam subtiliter interrogavit ipse Deus Christus, ut intelligeretur eumdem esse Dominum David qui et filius est.

XVII. Et si hoc parum videatur infidelitati vestrae tanti Patris testimonio Dominum esse qui natus est de semine David (ut te quoque, o Felix hujus novitatis assertor, specialiter angelicae vocis assertione alloquar), audi etiam loquentem ad pastores de Dei ortu angelum Dei: Natus est, inquit, vobis 799 hodie Salvator, qui est Christus Dominus in civitate David (Luc. II, 11) . Ne solum utique Christum hominem [Col. 0142B] intelligeres, et Dei tibi et Salvatoris nomen adjecit: scilicet ut quem Salvatorem esse cognosceres, Deum nequaquam esse dubitares: et cum salvandi virtus nonnisi divinae competeret potestati, divinae eam potentiae esse non ambigeres, in quo potentiam salvandi esse didicisses. Sed et hoc incredulitati tuae parum fortasse videatur, quia eum angelus Domini potius Salvatorem, quam Deum aut Dei Filium nominaret, cum utique impiissime Deum neges, quem Salvatorem esse fatearis: quem beatus doctor gentium Salvatorem saepius nominare non dubitavit, dicens ad Titum: Apparuit enim gratia Dei Salvatoris nostri (Tit. II, 11) . Audi quoque archangelum Gabrielem Mariae virgini praedicantem: Spiritus, inquit, sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, [Col. 0142C] ideo et quod nascetur in te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) . Vides quemadmodum nativitatem Dei indicaturus divinitatis opera praemiserit: Spiritus enim sanctus (inquit) veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Pulcherrime loquens angelus excellentia verborum majestatem divini operis explicavit. Quid enim tanti apparatus opus erat in nativitate unius infantuli, ut tu vis, adoptivi? Pater obumbravit, Spiritus sanctus impraegnavit, Filius incarnatus est, dum omnis coelestis terrenaque creatura solo jubentis verbo facta est: ut habetur in psalmo. Ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt (Psal. CXLVIII, 5) . Cur parum fuit jussio dicentis, sicut in caeteris omnibus creaturis, ad unius hominis procreationem, si tantummodo purus [Col. 0142D] homo natus est, et non Deus, vel etiam Dei Filius verus? Sed illa utique omnia opera angelicarum potestatum, vel omnium creaturarum facta sunt per jussionem Dei: nativitas autem Dei Filii agenda non erat, nisi per adventum et operationem sanctae Trinitatis: quia et concipi Deus ab homine, nisi se donante; et nasci, nisi se illabente, non poterat. Et ideo archangelus superventuram Virgini majestatem sacram indicabat: videlicet ut quia agi tanta res per humanum officium non valebat, ipsius adfuturam diceret majestatem in conceptu, qui erat futurus in partu. Et quia Deus supervenit in conceptione, ideo [Col. 0143A] futurus erat Deus in parturitione. Et quid de Deo, nisi Deus nasci potuit? Spiritus est Deus (Joan. IV, 24) , ut Apostolus ait; de quo spiritu, ut in symbolo cantitamus, ex Maria virgine natus est Filius Dei. Addidit quoque quaerenti Virgini archangelus: Ideoque quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) . Hoc est dicere: non ignores hunc tantae rei apparatum, hoc tanti mysterii sacramentum: ideo in te veniet majestas Dei, quia ex te nascetur Filius Dei. Quid hic ultra ambigi aut quid amplius dici potest? Deum dixit superventurum, Dei Filium nasciturum. Tu quaere nunc, si placet, quomodo aut Dei Filius sit? quomodo aut Dei Filius non sit, qui natus est? vel si Dei Filius sit, quomodo Deus non sit?

[Col. 0143B] XVIII. Si vero nec archangelorum credis testimonio, crede saltem ipsius Dei Patris, qui ait, ubi transfiguratus est Christus in monte sancto, sicut praediximus: Hic est Filius meus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17) . Quam visionem praecepit apostolis tacere, donec Filius hominis a mortuis resurgeret; ne dum gloria praedicaretur majestatis, crucis mysterium impediretur. Cur enim, si de divina natura Dei Filii dixisset: hic est Filius meus dilectus, taceri praecipitur, dum toties Christus se ostendit palam, et praedicavit Dei esse Filium, veluti ubi ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) . Item: Qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV, 9) . Item: Omnia quae Pater facit, haec et Filius similiter facit (Joan. V, 19) : et multa talia, [Col. 0143C] ubi se in divina substantia omnino Patri aequalem, et Patris esse Filium non tacuit. Sed haec vox paterna ad hoc in baptismo super Filium hominis facta est, ut agnosceretur et crederetur verus esse Filius Dei homo, qui ex substantia beatae Virginis creatus est.

XIX. Sed forte meae parvitatis sensus tibi non sufficit, ut de Christo, qui de Virgine natus est, haec testimonia Patris prolata sint. Audi etiam quomodo Patres nostri viri vere catholici responderunt antecessoribus tuis, qui Christum nec Dei Filium, nec Deum verum voluerunt credere, ut eadem verba ponamus, 800 quae leguntur in libro beati Cassiani (Lib. III de Incarnat., cap. 15 et 16) : vel sic divino, inquit, credas testimonio a signis coelestibus, quae [Col. 0143D] super baptismum Christi apparuerunt. Haec sunt verba fidei catholicae. «Quid ergo apostolus Thomas tetigit, cum ad palpandum Deum accessisset? Christum utique absque dubio; quid autem exclamavit? Dominus, inquit, meus et Deus meus (Joan. XX, 28) . Nunc si potes, et Christum a Deo separa, et immuta dictum hoc, si vales: da dialecticam disputationem, da prudentiam mundialem, et stultam illam verbosa calliditate sapientiam: verte omnes tete in facies, et contrahe, quidquid sive animis, sive arte vales; quidlibet dicas, quidlibet facias, exire hinc nusquam vales, nisi hoc, quod apostolus tetigit, Deum fatearis. Et quidem, si quo modo possis, immutare forsan historiae evangelicae praedicationem velis, ut nec [Col. 0144A] corpus Domini Thomas apostolus contigisse, nec Christum Dominum Deum dixisse legeret [ Cass., legeretur]. Sed immutari quod in Evangelio Dei scriptum est, nequaquam potest, Coelum enim et terra transibunt, verba vero Dei non praeteribunt (Matth. XXIV, 35) . Ecce enim etiam nunc tibi ille, qui tunc testatus est Thomas apostolus, clamat: Deus est Jesus quem tetigi, Deus cujus membra palpavi, non ego incorporalia tenui, nec intractabilia tentavi [ Cass., tractavi]. Non Spiritum manu contigi, ut de eo tantum credar dixisse, Deus est. Spiritus juxta Domini mei dictum, carnem et ossa non habet (Luc. XXIV, 39) . Ego corpus Domini mei tetigi: ego carnem et ossa palpavi: ego digitos meos in locum vulnerum misi, et de Christo Domino meo, quem palpaveram, [Col. 0144B] proclamavi; Dominus meus et Deus meus. Non enim novi inter Christum et Deum facere distantiam, inserere sacrilegas opiniones inter Jesum et Deum nolo, devellere a seipso Dominum meum nescio. Fac esse a me quisquis diversa sentis, quisquis diversa loqueris: Ego aliud Christum quam Deum esse non novi: hoc cum coapostolis meis tenui, hoc Ecclesiis tradidi, hoc gentibus praedicavi, hoc etiam tibi clamo: Christus Deus est, Christus Deus est. Aliud mens sana non sentit, aliud fides sana non loquitur; divelli a se divinitas non potest: et cum utique quidquid est Christus, Deus sit, inveniri in Deo aliud non potest quam Deus.

XX. Quid ais tu nunc, haeretice? sufficiuntne haec [Col. 0144C] testimonia fidei etiam summae infidelitati, an a huc aliquid addendum est? Et quid vel post prophetas, vel post apostolos addi potest, nisi forte, ut Judaei quondam expostulabant signum sibi de coelo, etiam tu tibi dari postules? Sed petenti tibi hoc, illud quod responsum tunc illis est, necesse est responderi: Generatio prava et adultera signum quaerit, et signum non dabitur ei, nisi signum Jonae prophetae (Matth. XVI, 4) ; et vere sufficere tibi signum hoc, vel cum Judaeis crucifigentibus poterat, ut Dominum Deum nostrum, etiam hac re sola edoctus crederes, quem etiam illi qui persecuti fuerant, crediderunt. Sed tamen quia coelestis signi fecimus mentionem, ostendam tibi de coelo signum, et quidem tale, cui nec daemones unquam contradixerunt, dum ipsa veritatis [Col. 0144D] necessitate cogente, licet Jesum corporeum esse cernerent, Deum tamen, quod erat, esse clamabant. Quid ergo ait evangelista de Domino Jesu Christo? Baptizatus, inquit, confestim ascendit de aqua, et ecce aperti sunt ei coeli, et vidit Spiritum descendentem sicut columbam venientem super se, et ecce vox de coelis dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 16, 17) . Quid ad haec nunc. Haeretice, ais? dictum displicet an persona dicentis? nec interpretatione certe indiget intelligentia allocutionis, nec commendatione verborum dignitas alloquentis. Deus Pater est qui dixit, evidens est quod dictum est. Nunquid tam impudentem aut sacrilegam [ Cass., tam sacrilegam] vocem proferre poteris. ut dicas, de unigenito Dei Filio nec Deo Patri esse [Col. 0145A] credendum? Hic est ergo, inquit, Filius meus dilectus in quo mihi complacui. Sed tentabis forsitan dicere, ut est dementia, de Verbo hoc, non de Christo dictum fuisse: Dic mihi ergo quis erat qui baptizabatur, Verbum an Christus? Quis baptizatus esset in Jordane, caro an Spiritus? Negare utique non potes Christum fuisse. Homo ergo ille ex homine ac Deo natus, Spiritu sancto in 801 Virginem descendente, et virtute Altissimi obumbrante conceptus, ac sic hominis et Dei Filius, ille utique, ut negare non potes, baptizatus est. Si ergo ille baptizatus est, ille et nominatus: quia ille utique nominatus, qui baptizatus est: Hic est, inquit, Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Nunquid dici significantius aut expressius quidquam potest? Christus baptizatus [Col. 0145B] est, Christus de aqua ascendit, Christo baptizato coeli aperti sunt; descendit super Christum corporali specie Spiritus sanctus, Christum Pater appellavit [ Cass., propter Christum columba descendit: super Christum in corporali specie Spiritus sanctus astitit; Christum Pater appellavit]. Hoc si de Christo dictum negare ausus es, superest ut nec baptizatum Christum fuisse, nec Spiritum descendisse, nec Patrem locutum fuisse contendas. Sed urget tamen et premit te ipsa veritas, ut etiam si confiteri eam nolis, tamen negare non possis. Quid enim ait evangelista? Baptizatus autem confestim ascendit de aqua. Quis baptizatus est? Christus utique. Et ecce, inquit, aperti sunt coeli: Cui scilicet, nisi illi qui baptizatus est, Christo utique? Et vidit Spiritum Dei [Col. 0145C] descendentem sicut columbam venientem super se. Quis vidit? Christus, scilicet, vel Joannes [ Cass., verba vel Joannes omitt. ]. Super quem descendit, super Christum utique? Et vox facta est de coelo dicens. De quo? de Christo scilicet; quid enim sequitur? Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Ut omnia illa, propter quem facta essent, ostenderentur, vox consecuta est dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Hoc est dicere: Hic est propter quem cuncta haec facta sunt, hic est enim Filius meus, propter hunc coeli aperti sunt, propter hunc Spiritus meus venit, propter hunc vox mea facta est; hic est Filius meus. Dicens ergo: Hic est Filius meus, quem designabat? illum [Col. 0145D] utique quem columba tangebat. Quem ergo columba tetigit? Christum scilicet, ergo Christus Filius est Dei. Impleta est, ut reor, sponsio mea. Vides ergo, haeretice, profecto signum tibi de coelo datum, et [Col. 0146A] quidem non unum, sed et multa et singularia. Habes enim unum in apertione coeli, aliud in Spiritus descensione, tertium in Patris voce; quae utique omnia Christum Deum esse declarant; quia eum et reseratio coelorum Deum indicat, et descensio super eum sancti Spiritus Deum approbat, et allocutio Patris Deum esse confirmat. Neque enim vel coelum nisi Domini sui honori patuisset; vel Spiritus specie corporali, nisi super Dei Filium descendisset; nec Pater Filium nisi vere Filium declarasset: praesertim cum his divinae nativitatis significationibus, quae non solum veritatem piae fidei confirmarent, sed etiam pravitatem impiae opinionis excluderent. Ineffabili enim divini dicti magnificentia, cum expresse ac significanter dixisset Pater: Hic est Filius meus, [Col. 0146B] addidit etiam illud quod consecutum est, dilectus, scilicet et, in quo mihi complacui. Utique sicut eum per prophetiam Deum fortem et Deum magnum jam praedicaverat (Isa. IX, 6) , ita hic dicens, Filius meus dilectus, in quo complacui, super proprii Filii sui nomen, etiam dilecti et complaciti sibi nomen Filii adjecit [ Cass., insuper proprii Filii sui nomen adjecit, etc.]: ut proprietatem divinae, scilicet, naturae nominum significaret adjectio: et id ad honorem Filii Dei peculiariter pertineret, quod nulli omnino homini contigisset. Itaque sicut illa propria ac peculiaria in persona Domini nostri Jesu Christi fuerunt, quod coeli aperti sunt, quod eum Deus Pater cunctis videntibus per adventantem atque testantem columbam quasi manu quodammodo sua tetigit, et [Col. 0146C] quasi digito indicante monstravit dicens: Hic est Filius meus: ita illud quoque proprium ei ac singulare, quod peculiariter dilectus et peculiariter Patri complacitus nominatur, ut peculiarem utique naturae significationem peculiaria additamenta monstrarent, et proprietatem unigeniti Filii etiam cognominum proprietas confirmaret, quam jam honor signorum praecedentium comprobasset. Sed jam libelli istius finis sit. Neque enim hoc dictum Dei Patris, aut augeri humanis sermonibus, aut exaequari potest. Nobis de Domino nostro Jesu Christo Filio suo satis per se ipsum Pater [ Cass., per se ipse Deus Pater] idoneus testis est dicens: Hic est Filius meus. Tu si contradicendum his Dei Patris vocibus putas, illi a te, necesse est contradici, qui eum evidentissima [Col. 0146D] declaratione Filium suum esse ab omni mundo voluit agnosci ⁜ a .»

[Col. 0145D] I. Non debet mihi lector imputare sermonis mei confusam quodammodo disputationem et inordinatam, quia non recto tramite currentis, sed circuloso loquacitatis rotatu disputantis vestigia sequi necessarium habeo. Et prout ordo proponentis exierit, sermo respondentis subsequatur. Nec mirum si diverso [Col. 0146D] tramite curram in sermone, qui vario sensu etiam, et sibimet ipsi aliquantis in locis dissimili pergit per latissimos sanctae Scripturae campos, non catholicae fidei quaerens veritatem, sed suo errori, licet valde sibi contraria, nititur [ Deest, invenire, vel simile ] testimonia; omnium haereticorum sequens [Col. 0147A] consuetudinem, qui divini eloquii sententias ad sui probationem erroris pravo sensu interpretari nituntur.

II. Dicis itaque quod novus homo novum nomen habere debeat. Dic, rogo, quis hoc novum nomen Spiritus vestris insonuit auribus? Forte Deus tecum loquebatur in turbine, veluti cum Job servo suo: vel etiam in Pyrenaeis collibus in tonitruo et voce tubae, sicut cum Moyse famulo suo in Sina monte sermocinatus est: vel Dominum cum Isaia propheta vidisti in solio sedentem, et missus est seraphim cum ardente calculo labia tua mundare, ut inaudita a saeculis nomina mundo proferre valuisses: vel cum Apostolo raptus fuisti ad tertium coelum, et ibi audisti ineffabilia verba: vel cum beato evangelista vidisti [Col. 0147B] et legisti librum sigillatum septem sigillis, quem nemo potuit aperire, nisi leo de tribu Juda, cujus potestati infeliciter Felix derogare non metuis! Profer tamen nobis quid tecum loqueretur Deus vel in turbine, vel in Pyrenaeis collibus: vel illa ineffabilia verba quae audisti dic nobis, vel de sigillato libro ostende nobis testimonia novi nominis quod novo homini indidisti. Credo quod alius spiritus tibi locutus est Christum esse adoptivum, alius Isaiae prophetae inspiravit dicenti: Et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isa. VII, 14) ; vel etiam quod alibi ait: Et vocabitur nomen ejus admirabilis, consiliarius, Deus, fortis, princeps pacis, pater futuri saeculi (Isa. IX, 6) . Et alius spiritus tibi dictavit Christum nuncupativum esse Deum, alius alteri prophetae dicenti: [Col. 0147C] Si affigit homo Deum suum, quia vos affigetis me (Malach. III, 8) . Nunquid non haec vox Christi potuit esse, quando ductus est ad crucem, quasi dixisset: Cur, quaeso, Redemptorem vestrum non agnoscitis? Cur Deum indutum pro vobis carne nescitis? Salvatori vestro necem paratis. Auctorem vitae ad mortem ducitis: Deus vester sum, quem suspenditis: Deus vester, quem crucifigitis. Quis, rogo, hic error, aut quae insania est? Si affigit homo Deum suum, quia vos affigitis me. Vides quomodo vox haec ipsarum quodammodo, quae acta sunt, rerum vox sit. Nunquid expressius quidquam aut manifestius quaeris? Vides quomodo testimonia sacra natum in carne Dominum Jesum Christum ab ipsis quodammodo incunabulis, usque ad crucem quam pertulit, prosecuta [Col. 0147D] sunt: cum utique illum, quem Isaias Dominum in carne nasci praedicavit; hic Deum in cruce videat affigi. Et ideo a propheta et illic ubi natus est Deus dicitur, et illic ubi crucifixus est Deus evidentissime nominatur. Certissime alius angelus tibi dormienti in somnis apparuit, alius Joseph viro Mariae: et aliud tibi nomen demonstravit, aliud illi; vel alius non Gabriel, sed ignotus quilibet nuntius tibi vigilanti astitit susurrans in aurem. Hunc, inquit, puerum, qui natus est de Virgine, adoptivum vocare memento. Sed alius beatissimae Virgini astitit, et jam non quislibet, sed Gabriel archangelus clara voce pronuntians: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi: ideoque et quod ex [Col. 0148A] te nascetur sanctum, Filius Dei vocabitur (Luc. I, 53) . Si igitur ipse Gabriel, qui dicitur fortitudo Dei, te orantem in templo invenisset, non novem mensium, sed perpetua taciturnitate incredulum damnasset os tuum: quia quem ille a Deo missus et divinae conscius voluntatis parere Virginem praedixit Jesum, id est, Salvatorem, et magnum, et Filium Altissimi, et sanctum, et regnaturum in aeternum ostendit, hunc tu parvum et adoptivum, et servum conditionalem testari non times.

803 III. Primum ergo illud a te requiro, Dominum Jesum Christum, qui ex Maria virgine natus est, hominis tantum Filium, an etiam Dei Filium dicas? Sed hoc superfluum est a te quaerere quod perspicuum est te sentire, et multis verbis, licet inaniter, [Col. 0148B] confirmare hominis esse tantum Filium, qui ex Virgine natus est, et non Dei, nisi per adoptionem. Nos autem, id est, catholicorum omnium fides, nos, inquam, omnes utrumque et credimus et intelligimus, et scimus et confitemur, quod et hominis est Filius, qui ex homine natus est, et Dei Filius, qui ex Spiritu sancto conceptus est. Tu ergo vel utrumque, id est, Dei Filium atque et hominis, an tantum hominis esse asseris? Si tantum hominis, reclamant tibi apostoli, reclamant prophetae, reclamat denique ipse, per quem facta est conceptio, Spiritus sanctus. Obruitur impudentissimum os tuum cunctis divinorum apicum testimoniis; obruitur sacris voluminibus, sanctis testibus; obruitur denique ipso Dei Evangelio, quasi divina manu multis in locis maxime paterna [Col. 0148C] voce de coelis, et ipsius testimonio de quo nunc nobis sermo est. Damnat et ipse archangelus vocem incredulam in te, qui virtute sui sermonis clausit in Zacharia os incredulum: multo magis et in te, qui nec Dei Patris testimonio de Filio suo testantis, nec apostolicis doctrinis, nec propheticis praesagiis, nec angelicis affatibus consentire vis, sed post haec veritatis testimonia novum nomen Dei Filio cum paucis Hispaniae, non dico doctoribus, sed veritatis desertoribus, imponere praesumis. Convertimini quandoque ad unitatis catholicae concordiam, et, dum adhuc lumen habetis, currite, ne vos tenebrae apprehendant: ut sitis per illum adoptione filiorum digni, qui est verus Filius Dei, qui in plenitudine divinitatis natus est perfectus Deus, perfectus homo: [Col. 0148D] totus Deus, totus homo; totus Filius Dei, et totus filius hominis. Et nomen quod angelus concipienti Virgini praedixit, id est Filium Dei, firmissime tenete, credite et praedicate. Dei enim Filius Jesus Christus est, qui et de divinitate genitus, et de divinitate conceptus est. Si autem Dei Filius, ergo indubitanter Deus: si vero Deus, utique omni veritate plenus, quia gratia et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I, 17) . Omnis ergo in eo gratia, omnis veritas, omnis virtus, omnis potentia, omnis divinitas, omnis denique divinitatis ac majestatis ipsius plenitudo cum eo atque in eo semper fuit, sive in coelo, sive in terra, sive in utero, sive in ortu. Nihil unquam Deo de Deo [Col. 0149A] defuit; semper enim cum Deo deitas; semper in Filio proprietas: idem in hominis exiguitate qui in Dei majestate. Et ideo bene Apostolus, Christi gratiam nominans, Dei gratiam nominavit, quia Christus totum erat quod Deus. Omnis in ipsa statim hominis conceptione Dei virtus, omnis divinitas, omnis divinitatis venerat plenitudo. Inde enim illi omnis divinitatis perfectio unde et origo. Neque enim unquam ille homo sine Deo fuerat, qui utique hoc ipsum quod erat esse a Deo coeperat. Hoc ipsum itaque primum, velis nolis, negare non potes, quod Dominus Jesus Christus Filius Dei sit, archangelo utique clamante: Quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) . Hoc autem posito, scito te, quidquid de Christo legeris, de Dei Filio [Col. 0149B] legere: quidquid de Domino aut Jesu legeris, ad Dei Filium pertinere. Omnia enim haec illius nomina Dei Filium demonstrant: et ideo tu in his omnibus, quaecunque audieris, nomen divinitatis agnosces. Omnia haec ejus vocabula Filium Dei clamant, cum in omnibus videas te Dei Filium intelligere debere. Argumentare, si placet, quomodo Deum valeas a Dei Filio separare: nec enim toties per omnes paginas sanctorum Evangeliorum Dei Filius nominaretur, si proprie non esset Dei Filius, qui ex Virgine secundum carnem natus est. Quid enim tibi sufficit, si Evangeliorum testimonia [non] sufficiunt? Vel cujus testimonio credis, si ipsius Patris testimonio incredulus es?

IV. Legitur quoque in tui libelli textu: «In illa [Col. 0149C] scilicet, in qua juxta carnis materiam universi fideles ejus membra ipsius sunt; non in illa, hoc est, in divinitate ejus, in qua non membra habet, sed templum.» Quomodo potest esse ut Deus Christus membra non habeat, sed templum habeat? Nunquid non templum Dei est corpus quod ex Virgine sumpsit? ut evangelista ait: Hoc autem dicebat de 804 templo corporis sui (Joan. II, 21) . Et si corpus habet, habet utique et membra, Apostolo attestante: Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro (I Cor. XII, 27) . Scimus enim divinam naturam per partes non esse divisam, sicut corpus in membra dividitur: tamen quia dixisti eamdem naturam templum habere, si templum habet, id est corpus, habet utique et membra, quia templum sine membris esse [Col. 0149D] non potest. Nam eadem natura divinitatis, quae ante incarnationem membra non habuit, eadem, dum homo facta est, membra habuit, in quibus cruci affigitur; quae etiam et post resurrectionem se habere testatur, cum dicit apostolis: Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) ; ostendens eis membra et latus, ut veritatem corporis demonstraret post resurrectionem in membris humanis. Non enim minoratio fuit divinitatis in assumptione humanitatis: sed humanitatis exaltatio in participatione divinitatis: sicut saepe dictus doctor beatus Augustinus in [Col. 0150A] libro de Baptismo parvulorum ait ⁜ a : «Per unitatem vero personae, quia [ Aug., qua] utraque substantia unus Christus est, et Filius Dei ambulabat in terra, et idem ipse Filius hominis manebat in coelo. Fit ergo incredibiliorum [ Aug., credibiliorum] fides ex incredibilioribus creditis. Si enim divina substantia longe distantior, atque incomparabili diversitate sublimior potuit propter nos ita suscipere humanam substantiam, ut una persona fieret; ac sic Filius hominis, qui erat in terra per carnis infirmitatem, idem ipse esset in coelo per participatam carni divinitatem ⁜ b .»

V. Opposuisti etiam, et nos dixisse inter alia: «Quid post tale tonitruum dubitatis fingentes nativitati illius novum adoptionis nomen, quod in tota Veteris [Col. 0150B] Novique Testamenti serie non invenitur de Christo? Ad quam, ais, objectionem et ego vobis respondeo: Recte novus homo novum nomen habere potest.» Dicam et ego; mirum, quod hoc novum nomen vobis tantummodo in ultimo Christianitatis tempore innotuit de Christo dici debere: si tamen hoc nomen adoptionis ita novum est, ut antea non esset in mundo, nisi cum Christo nascente venisset. Nunquid non filia Pharaonis Moysen adoptavit sibi in filium? Similiter et Jacob patriarcha adoptavit sibi in filios Ephraim et Manasse nepotes suos. Prophetae illud de Christo non praedixerunt, nec lex in figurationibus sacrificiorum habuit: evangelistae non scripserunt, apostoli non praedicaverunt, successores illorum omnes ignoraverunt, nisi vos soli. [Col. 0150C] Spiritus quoque sanctus per os Isaiae prophetae praedixit sex nomina de ipso: Et vocabitur, inquit, nomen ejus Admirabilis, consiliarius, Deus, fortis, Pater futuri saeculi, princeps pacis (Isa. IX, 6) . Unde et beatus Hieronymus in expositione hujus prophetiae dixit: «Et licet ex eo, quod supra dixerat, Emmanuel, id est nobiscum Deus, Deum illum esse monstraretur [ Hier., monstraverit], tamen nunc dicit factum [ Quercet., Deum factum nunc, erronee ] illius principatum super humerum ejus, vel quod crucem suam ipse portaverat, vel per humerum ostendens fortitudinem brachii.» Sed et beatus Cassianus contra haereticas pravitates ejusdem prophetiae ita exposuit sensum (Lib. II de Incarnat., cap. 3) : «Praevidens absque dubio divinus Spiritus [Col. 0150D] hanc blasphemantium haereticorum perversitatem, his omni mundo Deum, qui nascebatur, rerum ipsarum vocabulis demonstravit: ut etiam si blasphemare haereticus quaereret, blasphemiae tamen locum penitus invenire non posset. Filius, inquit, natus est nobis, parvulus datus est nobis: cujus principatus super humerum ejus: et vocabitur nomen ejus Admirabilis, consiliarius, Deus, fortis, Pater futuri saeculi, princeps pacis (Isa. IX, 6) . Parvulum hunc qui natus est, et principem pacis esse docuit, et futuri saeculi Patrem, et Deum fortem. Quis est ergo tergiversandi locus? Separari parvulus hic qui natus est, [Col. 0151A] a Deo, qui in eo natus est, non potest. Hunc enim, quem natum dixit, Patrem futuri saeculi nominavit, Deum fortem esse praedixit.» De quo et in superioribus idem propheta ait: Ecce virgo concipiet, et pariet Filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isa. VII, 14) . Evangelista Matthaeus hoc exponens ait: Quod interpretatur nobiscum Deus (Matth. I, 23) . Nam et angelus Gabriel a Deo missus ad Virginem dixit: Ecce enim concipies et paries 805 Filium, et vocabis nomen ejus Jesum: hic enim erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur (Luc. I, 31) . De quo nomine et Apostolus ait: Et dedit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum: et omnis lingua confiteatur quia Jesus est Christus in [Col. 0151B] gloria Dei Patris (Philipp. II, 9, 10, 11) . De quo sanctus Proclus Constantinopolitanus episcopus in epistola ad Armenios ait: «Si alter est Christus praeter Deum verum, necesse est ut purus homo sit Christus: et quomodo eum ultra naturae meritum coelestium venerantur exercitus, eique, qui minor est, genu flectunt?» Quae est haec gloria Patris, in qua est Christus, si non est verus Filius Dei Patris, sed adoptivus, sicut omnes nos? Et si ita est, non est nomen illius super omne nomen, sed inter omnia nomina, id est, adoptivus: quia adoptivus commune est nomen omnium sanctorum. De nomine autem Jesu legitur in Actibus apostolorum: Et baptizati sunt in nomine Jesu (Act. XIX, 5) . Utique nomen illud, quod est Jesus, ab angelo Virgini [Col. 0151C] praenuntiatum est, ut ille qui ex ea nasceretur, vocandus esset Jesus. Si Jesus non esset Deus, quomodo baptizati sunt in nomine Jesu? De quo etiam nomine beatus Cassianus Pater ita ait in disputatione eadem, in qua supra: «Nunquid causari aliquid quasi de ambiguitate nominum potes, ut dicas aliud esse Christum, aliud Deum, ut Salvatorem a majestate nominis sui distrahas, et Deum a divinitate secernas? Ecce hic vas [ Cass., vir] Dei ex Deo loquitur, et apparuisse ex Maria gratiam Dei evidentissima praedicatione testatur. Ac ne forte non ex Maria Deum apparuisse diceres [nomen statim addidit Salvatoris], scilicet ut Deum esse natum ex Maria Deum crederes, quem Salvatorem natum negare non posses, exspectantes, inquit beatus Apostolus, [Col. 0151D] beatam spem et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi (Tit. II, 13) . Vidit profecto ille divinae sapientiae doctor ad insidiosas calliditates diabolicae captionis simplicem tantummodo non sufficere doctrinam, nisi sanctam fidei praedicationem munimine cautionis armasset. Et ideo cum superius nomen Dei Salvatoris posuisset, hic addidit Jesu Christi. Licet [ Cass., Scilicet] ne ad significandum Dominum Jesum Christum sufficere tibi forsitan nomen solum non crederes Salvatoris, et non eumdem Jesum Christum Deum esse intelligeres, quem Salvatorem Deum esse cognovisses. Quid ergo ait? Exspectantes, inquit, beatam spem et adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi. Nihil [Col. 0152A] hic de nominibus Domini nostri deest: et Deum hic et Salvatorem, et Jesum Christum vides: sed omnia haec videns, omnia esse in Deo perspicis. Audisti enim Deum, sed Salvatorem: audisti Deum, sed Jesum: audisti Deum esse, sed Christum. Separari hoc appellationis diversitate non valet, quod divinitas unitate conjunxit. Sed licet, quidquid de his requisieris, idem invenies: Salvator Deus est, Jesus Deus est, Christus Deus est. Omne hoc quod audis plurale est nuncupatione, sed unum est potestate: Quia cum et Salvator Deus sit, et Jesus Deus, et Christus Deus, intelligere apertum est quod omnia haec distinguuntur appellatione, sed majestate junguntur. Et cum evidentissime audias quod unus in singulis nuncupatur Deus, intelligere utique aperte [Col. 0152B] potes quod est in omnibus unus Deus. Quid dubitatis, o novi doctores, Deum dicere verum et proprium Filium Dei, qui natus est ex Virgine, dum fixa ratione catholicae fidei constat eumdem esse Deum quem et Jesum, eumdem esse Deum quem et Christum, eumdem esse Deum qui passus est pro mundi salute.»

VI. At si mundi doctoribus caeteris vobis non libet credere, vestris saltem doctissimis viris credite. Cecinit juvencus presbyter, et doctissimus Hispaniae scholasticus in carmine evangelico (Hist. evang. lib. I) hoc modo:

806 Floruit vir iste temporibus Constantini principis. Videtis quidem ista; necdum ista adoptionis vel nuncupationis haeresis in Hispania fuit. Aut istum, qui apud vos doctissimus exstat magister, haereticum judicate, qui dicit hunc Deum esse et proprium Filium Dei, qui ex Virgine natus est; aut si illum recipere vultis, vestram sententiam damnate, vel magis corrigite ex ejus sensu, consentanea qui profert testimonia sanctis Patribus qui diversis mundi temporibus per singula floruerunt loca.

VII. Sed et clarissimus Hispaniae doctor beatus Isidorus nobiscum videtur consentire, non vobiscum, [Col. 0152D] qui ea nomina de Christo ubique in suis litteris, quantum ad nos sua dicta venerunt, posuit, quae nos credimus et confitemur, sive propria sint, seu significativa: nec usquam illum inveni Christum adoptivum filium, vel Deum nuncupativum nominare. Nunquid igitur vos doctiores illo estis, vel in Scripturis divinis, vel in saecularibus disciplinis, ut vobis tam paucis et tam sero erumpentibus credere debeat mundus?

VIII. Dicit Origenes de divinitate carnis Christi in homilia quinta et in Isaiam prophetam: « Quis exsurgere facit de Oriente justum. Vocavit eum ad pedes suos (Isa. XLI, 2) ? Pater vocavit eum Filium: imo, ut vere dicamus, Deus hominem vocavit justum, [Col. 0153A] vel justitiam, ad pedes suos, id est, incarnationem Filii sui. Ideo et adorent scabellum pedum ejus, quia sanctus est [ Orig., sanctum est]. Caro autem Domini honorem deitatis assumpsit.»

IX. In libro etiam quarto de Incarnatione Christi, quem, mandante Leone papa, Cassianus contra Nestorium edidit, habemus ita scriptum (Lib. IV de Incarn., c. 5) : « Quid crediderit quoniam Jesus est Filius Dei, Deus in illo manet, et charitas Dei in eo perfecta est (I Joan. IV, 12) ; illum vero [ Cass., illum vere] praedicat credere, illum plenum divina asserit charitate, qui Jesum Filium Dei credit: Filium autem Dei, Verbum Dei esse testatur: ac per hoc unum atque idem penitus vult intelligi unigenitum Verbum Dei, et Jesum Christum Filium Dei.» Nonne hujus [Col. 0153B] charitatis plenitudinem evacuat, qui non crediderit Jesum Filium Dei esse verum; quia tantus apostolus et evangelista ait, illum, qui crediderit et cognoverit Filium Dei verum esse, qui venit in hunc mundum ⁜ a : De quo et egregius praedicator ait: Fidelis sermo est, et omni acceptione dignus, quia Jesus Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere (I Tim. I, 15) . De quo et in Epistola ad Hebraeos ait: Tanto melior angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit (Hebr. I, 4) . Argumentum vero excellentiae ex nominis proprietate induxit: in hoc enim quod dixit: Tanto melior angelis effectus, dubium non est de homine assumpto dici, qui tanto melior ab angelis est, quanto praestantior filius proprius, a ministro serviente. Proprietas [Col. 0153C] itaque filii in haereditate paterna praefertur ministrantium subjectioni.

X. Item beatus Augustinus in libro contra Maximinum haereticum ⁜ b : «Vis, inquit, plenius scire, quamvis Christus secundum carnem vere ex homine homo natus sit, tamen propter ineffabilem sacramenti unitatem, qua unitus cum Deo homo est, nullam penitus inter Christum et Verbum esse distantiam; audi Dominicum Evangelium, imo potius audi ipsum de se dicentem Deum: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) . Superius audisti Verbum Dei ad sanandos homines missum esse, hic autem audis eum qui missus sit Jesum Christum esse. Separa hoc, si potes, cum videas tantam unitatem [Col. 0153D] Christi et Verbi esse, ut non unitum cum Christo Verbum, sed etiam propter unitatem ipsam 807 Christus jam Verbum esse dicatur.» De quo iterum testimonio veritatis idem Pater Augustinus in homilia quadam evangelicae expositionis ita ait ⁜ c : «Ordo autem verborum est, ut cognoscant te, et quem misisti Jesum Christum solum verum Deum. » Nam sicut in libris quos de sancta Trinitate fecit, [Col. 0154A] testatus est, haec missio Filii Dei incarnatio illius est. Si igitur incarnatio illius missio est, et ille qui missus est Jesus Christus verus est Deus, nihil relinquetur dubitationis, quin sit verus Deus Jesus Christus, et verus Filius Dei, qui missus est, id est, incarnatus de Spiritu sancto et Maria virgine.

Dic mihi, o novae sectae inductor, Jesum cum ex Virgine nasceretur, quid velis, hominem fuisse, an Deum? Si Deum tantum, solvisti utique Jesum, qui [ Forte, cui] hominem unitum fuisse denegas. Si autem hominem solum, solvis utique nihilominus, qui solum, tantummodo ut facias hominem, natum esse blasphemes. Fides ergo haec tantum catholica est, haec tantum vera est, ut Dominum Jesum Christum [Col. 0154B] sicut Deum ita et hominem; et sicut hominem ita et Deum credere non dubitemus. Omnis enim qui solvit Jesum, ex Deo non est (I Joan. IV, 3) : solvere autem hoc est, quod unitum est in Jesu, velle disrumpere, et quod individuum est, separare. Quid autem in Jesu unitum et individuum est? Homo utique et Deus, ut sit unus Filius et Deus homo, et unus Filius hominis, qui de Virgine natus est, non ut alter adoptivus sit filius, alter proprius, vel alter nuncupativus Deus, et alter verus Deus.

XI. Sequitur in praefato Felicis libello: «Quid hoc nomen elicis [ Forte, rejicis]? Quid praestantius, quid honorificentius, quidve sanctius humanae naturae a Deo conferri potest, quam hoc donum, per quod eadem creatura post praevaricationem hominis [Col. 0154C] a Deo reconciliata cognoscitur?» Hoc de nomine adoptionis dicit, et verum dicit, quod nobis maxima est dignitas adoptivos Dei Filios nominari; sed per illum, qui verus est Filius Dei. In nobis itaque hoc nomen honorabile est valde, sed in Christo vile: quia major dignitas est verum esse Filium Dei, quam adoptivum. De cujus adoptionis ratione in alio libello ⁜ d contra eumdem Felicem plenius diximus, respondentes quidem epistolae illius, quam de hac eadem edidit. Rata ibi sanctorum Patrum plurima habentur testimonia, ex quibus manifestissime poterit intelligere, qui legit, et pietatis intuitu considerat, Christum Deum verum esse Filium Dei in utraque natura: nos vero per eum adoptivos, cujus gratia salvati sumus; qui semper et ubique in [Col. 0154D] Evangelio sive ab angelis, sive ab apostolis, sive ab aliis sanctis, aliquando etiam et a daemonibus, nec non et centurione homine pagano verus Filius Dei nominatur. Quem enim alium vidit ille centurio in cruce pendentem, nisi quem mori cernebat? et hunc esse verum Filium Dei confessus est. Vos vero Ecclesiae filii, licet nomine tenus, cum Judaeis objicitis Christo quod dixisset se esse Filium Dei, [Col. 0155A] nec non et nunc in sede paternae majestatis regnantem, et in throno coelestis gloriae sedentem, quem adorat omnis multitudo angelorum, et millia millium ministrant ei, cujus potestas est aeterna, et regni ejus non erit finis, vestris adhuc blasphemiis Filium proprium et verum Deum negare non metuitis. Nam et ob hoc etiam antecessores vestri Judaei Christum lapidare voluerunt, quia dixit: Multa bona opera ostendi vobis ex Patre meo, propter quod eorum opus me vultis lapidare? Quibus respondentibus: De opere bono non lapidamus te, sed de blasphemia, quia tu ipse, homo cum sis, facis te ipsum Deum (Joan. X, 32, 33) . Idemque de paralytico, cui ipse ait: Dimittuntur tibi, fili, peccata tua, invidentes Judaei dixerunt inter se: Quis potest peccata dimittere, [Col. 0155B] nisi solus Deus (Marc. II, 5-7) ? Quibus Christus non solum voce, sed etiam facto se ostendens Deum esse, qui et filius hominis est, ait illis: Quid est facilius dicere, dimittuntur tibi peccata, an dicere, surge et ambula? Ut sciatis autem, quia Filius hominis potestatem habet in terra dimittendi peccata, tunc ait paralytico: Surge et ambula (Ibid., 9, 10) , et statim sanus factus est homo. Sumus itaque, ut ait, vel magis ut Apostolus ait, os ex ossibus, et caro de carne ejus: non 808 sicut prima mater Eva carnaliter aedificata est de costa viri; sed specialiter sanguine Christi, qui de latere ejus effusus est; redempti siquidem magno pretio Filii Dei, non cujuslibet adoptivi. Quapropter et Apostolus ait: Mysterium hoc magnum est (Ephes. V, 32) ; mysterium nominavit, [Col. 0155C] quod factum gestum est in Adam et Eva, quia spiritaliter hoc in nobis actum est. Ideo factus est ille verus Filius Dei, cujus sanguis pro nobis effusus est, ut nos possimus esse adoptivi per illum.

XII. Proponis quoque hujusmodi argumentum dicens: «Quod si idem Redemptor noster in carne sua, quam ex utero Virginis ab ipso videlicet conceptu suscepit, adoptivus apud Patrem non est, sed verus et proprius Filius, quid superest, nisi ut eadem caro ejus non de massa humani generis, neque de carne matris sit creata et facta, sed de substantia Patris, sicut et divinitatis ejus generata?» Proponam et ego argumentum tibi: Si ille homo, quem assumpsit Filius Dei, adoptivus est, adoptivus est ille qui eum assumpsit, quia una persona est in [Col. 0155D] homine et in Deo, et est omnino unus filius, non duo filii. Unus autem filius, quomodo potest esse proprius et adoptivus unius patris? Si adoptivus est, proprius esse non poterit: si proprius, adoptivus esse non poterit ejusdem patris. Duos autem esse filios, unum proprium et alterum adoptivum, nefandissimum est credere de Christo. Assumpsit namque sibi Dei Filius carnem ex Virgine, et non amisit proprietatem, quam habuit in Filii nomine. Sed quanquam duas habuisset post nativitatem ex Virgine naturas, tamen unam proprietatem in Filii persona firmiter tenuit. Accessit humanitas in unitatem personae Filii Dei; et mansit eadem proprietas [Col. 0156A] in duabus naturis in Filii nomine, quae ante fuit in una substantia. In assumptione namque carnis a Deo, persona perit hominis, non natura. In nobis est persona adoptionis, non in Filio Dei, quia singulariter ille unus homo ex Deo conceptus, et in Deum assumptus habet proprietatem Filius Dei esse, quod omnes sancti habent per adoptionem gratiae Dei, qui habitu inventus ut homo, sed divinitate ut Deus. Nec in illa assumptione alius est Deus, alius homo, vel alius Filius Dei, et alius filius Virginis: sed idem est Filius Dei, qui et filius Virginis: et idem filius Virginis, qui et Filius Dei: ut sit unus Filius etiam proprius et perfectus in duabus naturis Dei et hominis. De quo etiam Christi habitu beatus Augustinus ait ⁜ a : «Sic assumptus est homo, ut [Col. 0156B] proficeret [ Aug., commutaretur] in melius, et ab eo formaretur ineffabiliter excellentius atque conjunctius, quam vestis, cum ab homine induitur. Hoc ergo nomine habitus satis significavit Apostolus, quemadmodum dixerit: In similitudine hominum factus (Philip. II, 7) : quia non transfiguratione in hominem, sed habitu factus est, cum indutus est homine, quem sibi coaptans [ Aug., uniens] quodammodo atque conformans immortalitati aeternitatique sociaret.»

XIII. Non satis autem intelligo, quid pertineat ad corpus Christi, quod pro nobis pependit in cruce, quod ais Apostolum dicere: Hoc inquit, scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut destruatur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato [Col. 0156C] (Rom. VI, 6) . Christus namque nunquam vetus homo fuit, nunquam corpus peccati habuit, sed ab initio conceptionis Deus verus, et verus Filius Dei, absque omni peccato conceptus est et natus. Nos vero omnes veteres homines fuimus in peccatis Adam: sed in novos gratia baptismi per Christum Jesum conversi et adoptati et praedestinati in filios adoptionis. Quam praedestinationem asseris Christum aequaliter nobiscum habere, non attendens Apostolum testantem, aliter Christum esse praedestinatum, aliter et nos. Illum dicit praedestinatum esse Filium Dei, sicut ait: Qui praedestinatus est Filius Dei in virtute (Rom. I, 4) . In qua virtute, nisi divinitatis? Nos vero praedestinatos esse per illum in adoptionem filiorum dicit. Nos per illum, non ille per nos, [Col. 0156D] praedestinationem habemus. (Rom. VIII, 29) .

XIV. Ponis quoque argumentum de sententia ejusdem praedicatoris egregii, ubi ait: Scire debemus, quod omnis viri caput est Christus, caput autem mulieris vir: caput 809 autem Christi Deus (I Cor. XI, 3) : et dicis: Necesse est membra adoptiva adoptivum habere caput. Si igitur Christus, qui est caput omnium nostrum, adoptivus est propter membra adoptiva, quod nos sumus, nonne vides ea ratione posse dici Deum Patrem esse adoptivum, qui caput est Christi? Nam caput in corpore membrum est: et qui caput est capitis, quomodo propter adoptionem capitis, quod Christus est, non erit et illud [Col. 0157A] principale caput adoptivum? Quod quam impium et absurdum sit, nemo sanum sapiens non intelligit. Ergo haec sententia apostolicae auctoritatis non carnaliter, sed spiritaliter intelligenda est. Aliter caro ex carne nascitur, aliter spiritus ex spiritu, sicut ipsa Veritas in Evangelio dicit: Quod natum est ex carne, caro est: quod natum est ex spiritu, spiritus est (Joan. III, 6) ; quia Deus Spiritus est, ex Deo donatus est. Spiritalis nativitas nos facit membra esse Christi non carnalis; donec ipsa creatura corporis nostri liberata a servitute corruptionis renovetur in assumptione filiorum Dei, et inimica destruatur mors; et induatur hoc mortale immortalitate, et sit Deus omnia in omnibus.

XV. Post haec etiam praefatus Felix non plano pede, [Col. 0157B] sed claudicante gressu per campos Scripturae sanctae currit multa proponens testimonia, quae suis partibus non conveniunt, ut sermonem fecisset longiorem, usque dum pervenisset ad Jordanicas undas, ut Christo baptizato nomen imposuisset adoptionis. Nec adhuc paterna voce de coelis territus tacere novit, quae etiam vox baptizato Christo testimonium, audiente beato Baptista Joanne, perhibuit hujusmodi, clamans: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) . De quo testimonio supra plenius diximus ⁜ a . Nunc tantum in hoc loco interrogare libet, si haec vox paterna ad unam Christi personam pertineret? Si ad unam: ergo illa una persona, ad quam haec vox facta est, tota est Filius Dei dilectus, licet in duabus naturis. Si ad divinitatem [Col. 0157C] tantum, ergo divinitas baptizata est ibi, et non humanitas: quia super baptizatum haec vox facta est. Homo siquidem, qui baptizatus est, Dei Filius a Deo Patre praedicatur, super quem et Spiritus sanctus in specie columbae descendit. Quatenus paterna vox et sancti Spiritus descensio eumdem esse Dei Filium demonstraret, qui baptizatus est. De qua etiam et ipse Baptista eo inspirante, qui se misit ad baptizandum, paternae voci consonum protulit testimonium dicens: Et ego vidi, et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei (Joan. I, 34) .

XVI. Quid adhuc, o doctor mirabilis, adoptionis nomen Christo imponis? quem insuper lavacro indiguisse baptismatis [ Supple asseris, vel simile ], et secunda generatione, sicut nos peccatores jam nati [Col. 0157D] per generationem carnalem in filios irae, ut aperte ex tuis verbis intelligi potest; ais enim inter caetera: «Quoniam sicut in prima generatione, ex qua secundum carnem nascimur, nullus homo esse potest, qui aliunde originem trahat, nisi de primo illo Adam, qui ex terra virgine creatus est; ita in hac secunda generatione spiritali, in qua renascimur ex aqua et Spiritu sancto, nemo gratiam adoptionis consequi valet, praeter illum, qui eam ( Locus corruptus ) in eam in Christo ex carne virginis creatum et natum, qui est secundus Adam, accepit has geminas generationes: primam videlicet, quae secundum carnem est; secundam vero spiritalem, quae per adoptionem [Col. 0158A] fit; idem Redemptor noster secundum hominem complexus in semetipso continet: primam videlicet, quam suscepit ex Virgine nascendo; secundam vero, quam initiavit in lavacro a mortuis resurgendo.» Et hoc affirmare niteris in genealogiis, quae in Evangelio leguntur, una secundum Matthaeum, altera secundum Lucam. Quae omnia sicut a te posita sunt, fastidium magis quam profectum generant legentibus, donec ad ultimum pervenires in hujusmodi sententiam: «Si quis vero, ais, hanc spiritalem generationem, quae per adoptionem fit, a Christo secundum hominem abdicare vult, prius necesse est, ut illam, quae secundum carnem est, ab eo funditus abscindat. Nam si in ista, quae spiritalis est, nobiscum non communicat, procul dubio neque in illa quae carnalis [Col. 0158B] est.»

XVII. Videat qui legit has praefati doctoris sententias. Primo partium orationis quodammodo inconsonantiam et sensuum obscuritatem involvit sententiae, ne 810 luceat intelligentia. Quid autem vult intelligi in eo quod ait: Initiavit a mortuis resurgendo? A quibus mortuis resurrexit Christus in baptismo? Nunquid peccata habuit, ut a morte peccatorum resurgeret, veluti nos in peccatis nati propter primorum praevaricationem parentum; nec ab his liberati, nisi in Christo Jesu per secundam generationem, in qua filii irae efficiuntur Filii Dei? Quin potius Christus Jesus absque omni peccato conceptus et natus venit ad baptismum, exemplum humilitatis ostendere, et aquas suo sanctificare baptismo; non ut sanctificaretur [Col. 0158C] in aquis, qui nihil habuit in se peccati, a quo mundari debuisset per baptismum. Ideo et ipse beatus Baptista venienti ad se Dei Filio ait: Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me (Matth. III, 14) ? quasi dixisset. In me est, quod per te purgari debet; in te non est quod per me purgari debeat. Sed hoc sciendum est, quod in baptismate Joannis, in quo Christus baptizatus est, non fuit regeneratio, sed quaedam praecursoria significatio baptismatis Christi: ideo et in Actibus apostolorum legimus, beatum Paulum apostolum eos rebaptizare qui baptizati sunt baptismo Joannis (Act. XIX, 5) . Nec quisquam in baptismate Joannis adoptionem filiorum Dei potuit accipere. Quanto magis nec Christus adoptatus fuit in Filium Deo Patri in eo baptismo, in quo nullus potuit [Col. 0158D] adoptionis gratiam accipere? quia nemo in eo baptismo remissionem peccatorum consequi valuit; sed tantum baptizati sunt in poenitentiam, ut crederent in eum, sicut idem praefatus Apostolus ait: Qui venturus est, id est, in Jesum. Nota, lector, quod dicit credere in Jesum. Nullatenus, si Deus et Dei Filius non esset Jesus, qui ex Virgine natus est, tantus diceret Apostolus, ut in Jesum credere deberent, quia tantummodo fides catholica habet, credendum esse in Patrem et in Filium, et in Spiritum sanctum, hoc est in sanctam Trinitatem: caeterum in aliis catholicae fidei professionibus in praepositionem apponere nolunt doctores ecclesiastici, sed tantummodo dicere: Credimus [Col. 0159A] sanctam Ecclesiam, et remissionem peccatorum, et resurrectionem mortuorum, et caetera quae in symbolo sancto continentur. De discretione vero baptismatis Christi, et baptismatis Joannis beatus Augustinus in libro Enchiridion ita ait ⁜ a : «Illud tamen unum peccatum, quod tam magnum, in loco et habitu tantae felicitatis admissum est, ut in uno homine originaliter, et, ut ita dicam, radicaliter totum genus humanum damnaretur [non solvitur ac diluitur], nisi per unum mediatorem Dei et hominum hominem Christum Jesum, qui solus potuit ita nasci, ut ei non opus esset renasci: non enim renascebantur qui baptizabantur baptismate Joannis, a quo et ipse [Joannes ( Aug. omitt. vocem Joannes)] baptizatus est; sed quodam praecursorio illius ministerio, qui dicebat: [Col. 0159B] Parate viam Domino (Matth. III, 3) , ubi unum [ Aug., huic uni], quo solo renasci poterant, parabantur. Hujus enim baptismus [ Quercet., baptismum] est, non in aqua tantum, sicut fuit Joannis, verum etiam in Spiritu sancto: ut de illo Spiritu regeneretur, quisquis in Christum credit, de quo Christus genitus [ Aug., generatus] regeneratione non eguit.» Et post pauca in eodem libro: «In aqua ergo baptizari voluit a Joanne, non ut ejus iniquitas ulla dilueretur, sed ut magna commendaretur humilitas. Ita quippe nihil in eo baptismus, quod ablueret, sicut mors nihil, quod puniret, invenit: ut diabolus veritate justitiae, non violentia potestatis oppressus et victus, quoniam ipsum sine ullo peccati merito iniquissime occiderat, per ipsum justissime amitteret, quod [ Aug., [Col. 0159C] quos] peccati merito detinebat. Utrumque enim [ Aug., utrumque igitur] ab illo, id est, et baptismus et mors, certae dispensationis causa non miseranda necessitate, sed miserante potius voluntate susceptum est, ut unus peccatum tolleret mundi, sicut unus peccatum misit in mundum, hoc est in universum genus humanum, Apostolo attestante: Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 22) .»

XVIII. Quam aperta est haec blasphemia, ut dicat Christum secunda indiguisse generatione? Et quem saepius sine peccato affirmat esse, nunc subito quasi peccatorem regeneratione indiguisse contendit. Et qui Deum paulo ante asseruit, et ex utero virginali natum esse, nunc subito quasi hominem purum lavacri [Col. 0159D] emundatione purgandum esse pronuntiat; et ad similitudinem nostram adoptari 811 in Filium Dei, qui fuit Filius Dei conceptus et natus. Atque has duas generationes in Christo duabus genealogiis Christi, quae in Evangelio leguntur, confirmare aggreditur: unam per quam descendit; alteram per quam ascendit Christus: quasi peccator esset in descensione, et expiatus in ascensione adoptionis. Attende, lector, novum evangelicae historiae interpretem. Duas genealogias Christi cum evangelistis memorat: secundum Matthaeum Christum descendisse non solum per justos, sed etiam per feminas peccatrices, et indiguisse eum baptismo in illa generatione [Col. 0160A] quae secundum Matthaeum habetur: et per Lucam post baptismum ascendisse, et per adoptionis gratiam Filium Dei esse factum. Et ne quis me falsum fingere de eo aestimes, audiat novi ejusdem interpretis verba: «Matthaeus, inquit, in exordio Evangelii seriem generationis, quae secundum carnem ad Christum descendit, a David seu Abraham incipiens, usque Joseph sponsum Mariae, per reges et caeteros de tribu Juda sibimet succedentes, dinumerando perducit: in qua generatione carnis quatuor feminae introducuntur. Tres videlicet ex gentibus; quarta vero illa, in qua David peccavit: ut liquide patesceret, quod idem Redemptor noster non solum ex Judaeis, sed et de gentibus; neque de justis, sed etiam et de peccatoribus veram carnem ex Virgine [Col. 0160B] suscepit. Lucas vero seriem generationis, quae per adoptionem est, non per genealogiam carnis, quemadmodum Matthaeus, sed a baptismo, in quo baptizatus est Christus in Jordane, ab ipso Christo incipiens non per tribum Juda, ut prior, sed per tribum sacerdotalem texens: neque deorsum descendendo, sicut ille, sed sursum versus: non per Salomonem ex Bersabee genitum, sed per Nathan in David recopulans usque in Adam perduxit ad Deum, caput videlicet replicans ad caput.»

XIX. Nec mihi hoc loco opus est ad respondendum verba exaggerare, dum veritas Evangelii ostendit, de Spiritu sancto ex Maria virgine natum esse Christum, non quasi peccatorem, sed vere Filium Dei, imo et Deum. Nonne dubitanti Joseph viro Mariae [Col. 0160C] angelus apparuit in somnis dicens: Noli timere. Fili David, accipere Mariam conjugem tuam. Quod enim ex ea natum est, de Spiritu sancto est. Pariet autem Filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Hoc autem totum factum est, ut adimpleretur, quod dictum est per prophetam: Pariet Filium, et vocabis nomen ejus Emmanuel (Matth. I, 20-23) . Et ne ignorantia esset nominis, adjunxit evangelista: quod interpretatur nobiscum Deus. Qui in Matthaeo Emmanuel dicitur, in Luca Filius Altissimi vocatur. Et ne dubium esset, quis esset Altissimus, adjunxit statim: et sanctum, quod ex te nascetur, Filius Dei vocabitur (Luc. I, 32-35) . Illam ergo genealogiam, quae secundum Lucam est, Felix per adoptionem asserit ascendere, quasi omnes sint adoptivi, qui in ea numerantur, [Col. 0160D] quod longe aliter esse agnoscit, qui sacras sanctae Scripturae legit historias. Addit quoque atrocissimum erroris sui venenum: «Si quis vero, inquit, hanc spiritalem generationem, quae per adoptionem fit, a Christo secundum hominem abdicare vult, prius necesse est, ut illam quae secundum carnem est, ab eo funditus abscindat.» Audite, audite legentes et intelligentes, quam aperta est haec blasphemia. Aut duas vult habere Christum, secundum quod homo est, generationes, aut etiam nullam: quasi necesse sit, ut post carnalem habeat etiam et spiritalem in adoptione, ut aequaliter de eo dictum intelligatur, sicut et de nobis ipsa Veritas ait: Nisi [Col. 0161A] quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest introire in regnum Dei (Joan. III, 5) . Nullatenus quippe, sicut superius ostendimus (Num. 17) , in baptismo Joannis regeneratio fuit alicujus, sed demonstratio majoris mysterii. Neque Christo ascendente de aqua ibi ejus unctio fuit, id est, sanctificatio Spiritu sancto descendente super eum, sed demonstratio quis esset, et figuratio nostrae unctionis et adoptionis, qua in baptismo sanctificamur in filios Dei, sicut beatus Beda presbyter ostendit in expositione praedicationis beati Petri principis apostolorum, qua Cornelium cum aliis plurimis instruit ad fidem ⁜ a : «Unctus est ergo, inquit, Jesus non oleo invisibili [ Beda, visibili], sed dono gratiae, quod visibili significatur unguento, quo baptizatos ungit Ecclesia: nec tamen tunc unctus [Col. 0161B] est Spiritu sancto, quando super eum velut columba Spiritus descendit. Tunc enim corpus suum, id est, Ecclesiam suam 812 praefigurare dignatus est, in qua praecipue baptizati accipiunt Spiritum sanctum. Sed ista mystica et invisibili unctione tunc intelligendus est unctus, quando Verbum Dei caro factum est, id est, quando humana natura, sine ullis praecedentibus bonorum operum meritis, Deo Verbo est, in utero virginis copulata, ita ut cum illo fieret una persona. Ob hoc eum confitemur natum de Spiritu sancto et Maria virgine.»

XX. De genealogiis vero Christi ita potius intelligendum arbitramur, quod quae per Matthaeum narratur, nostrorum significet susceptionem peccatorum a Domino Christo, propter quae in crucis patibulo [Col. 0161C] suspensus est. In generationibus autem Lucae, quae ascendunt ad Deum, abolitionem peccatorum nostrorum significari per eumdem, qui crucifixus est pro peccatis nostris. Ideo eas ille descendens enarrat, iste ascendens: quia descendit Christus ad liberandos nos, ascendit autem ad justificandos nos; descendit ut moreretur pro nobis, ascendit, ut vivamus in illo. Quod enim ait Apostolus: Misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati, susceptio [Col. 0162A] est peccatorum; quod autem ait: ut de peccato damnaret peccatum in carne (Rom. VIII, 3) , expiatio est peccatorum. Ideo Matthaeus ab ipso David per Salomonem descendit, in cujus matre ille peccavit: Lucas vero ad ipsum David per Nathan ascendit, per quem prophetam Deus peccatum illius expiavit. Descendit per regale genus, et ascendit per sacerdotale, qui pro nobis sacerdos est et hostia factus: quia utrumque est, rex et sacerdos et Dominus propitiator. Firmissime namque tenendum est, carnem Christi ex utroque genere propagatam, regali scilicet et sacerdotali, in quibus personis apud illum populum Hebraeorum etiam mystica unctio figurabatur, id est, Chrisma, unde Christi nomen elucet, tanto ante evidentissima significatione praenuntiatum. [Col. 0162B] Sed nos libera voce clamamus cum tota Ecclesia Christi, Christum nec peccatum habuisse, quod expiaretur; nec secunda indiguisse generatione, qui Deus verus et verus Dei Filius de Spiritu sancto conceptus est et natus. Nam si Christus secunda indiguit generatione, utique peccator fuit: et si peccator fuit, quid est, quod ipse Dominus ait: Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam (Joan. XIV, 30) ? Si quidquam in eo non habuit princeps mundi hujus, id est, diabolus, cur eguit renasci? Nos vero non Filii Dei nascimur, sed renascimur. Ille mox Dei Filius conceptus est et natus: et ideo adoptione non eguit ut Filius Dei esset, qui Filius Dei natus est. Si igitur per adoptionem Filius Dei factus est, qui de Virgine natus est: ergo nec beata Virgo Dei genitrix [Col. 0162C] erat, sed tantummodo hominis, qui post nativitatem adoptatus est in Filium Dei. Quod impium credere, quanto magis et dicere?

XXI. Sed hujus disputationis hic finis sit, ut liberius ab alio principio incipiat sermo de his quae dicenda sunt. Nam quoddam refrigerium legenti finis libelli praestat, sicut naviganti portus, maxime cum fragosis locis diversae disputationis laborat eloquium respondentis.

[Col. 0161D] I. Nova proponentis argumentatio, novum libelli poscit exordium, ne confusa sermonis series legenti fastidium faciat, et minus intelligatur quid cui parti conveniat, si non competentibus locis ab alio principio orationis incipiat textus. Saepe dictus igitur sophista subito a baptismate Christi recurrit ad nativitatem: et quem adoptatum in Filium Dei secunda generatione vult intelligi, eumdem David regis magis esse Filium quam Dei Patris, testatur. Et ut ejusdem verba ponamus; ait ergo: «Certe enim idem redemptor noster in forma humanitatis, ut sacra eloquia testantur, filius David est et filius Dei. Quod utrumque verum est: quod tamen non absurde quaerendum est, quomodo in eum utrumque conveniat. [Col. 0162D] Neque enim fieri potest, ut unus filius naturaliter duos patres habere possit: unum tamen per naturam, alium autem per adoptionem prorsus potest.» Hujus duplicis paternitatis, Dei scilicet et Patris, et David regis in Christo 813 Jesu in superioribus secundum opportunitatem procul dubio disputationis responsum habes ⁜ a : nisi forte hoc addendum esse videatur, quod nusquam in Scripturis sanctis invenies scriptum, David de Christo dixisse: Tu es Filius meus dilectus, quomodo Deum Patrem legimus super Christo vocem emittere dicendo: Tu es Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) . Sed illum, quem paterna vox Filium suum dilectum testata est, hunc eumdem David [Col. 0163A] prophetico spiritu Dominum suum dixisse legitur. Igitur juxta humanam consuetudinem David inter avos vel proavos Christi numerandus est, magis quam prius [ Forte, ipsius] Pater dicendus sit. Nam si Deus Pater, proprius non est Christi Pater: ergo nullum habet proprium Patrem: quia beata Virgo ex nullius viri semine concepit, sed de Spiritu sancto impraegnata est. Si Dei Patris testimonio credendum aestimes, crede Christum esse Dei Filium: vel si prophetico ipsius David testimonio credere rectum arbitreris, crede eumdem, qui Filius dicitur David, Dominum esse illius.

II. Dicis itaque quod unus homo duos patres naturales non possit habere, unum vero possit naturalem habere, et alterum adoptivum. Dicam et ego, [Col. 0163B] quod nullus pater unum filium potest habere, utrumque et naturalem sibi et adoptivum: quia ille unus filius non potest dividi, ut sit unus patris et naturalis et adoptivus: vel quaedam pars filii sit adoptiva, et altera naturalis in filii dignitate, velut si una manus sit adoptiva, et altera propria, vel anima sit adoptiva, et caro in proprietate filii. Quamvis enim anima non sit ex patris semine, sicut est caro, tamen unus est filius patris anima et carne, totus vel adoptivus, vel proprius, prout conditio nominis vel naturae sibi attulerit. Potest vero in una persona esse passibilis et impassibilis, mortalis et immortalis, veluti homo immortalis est anima, mortalis carne: sic etiam et Christus impassibilis divinitate, passibilis carne; tamen totus unus idemque [Col. 0163C] est Deus et homo: unus est Christus in forma Dei, et unus Christus in forma servi, et unus Christus aequalis Patri, et unus est Christus minor Patre, idem Deus, idem homo, unus Filius Dei Patris totus proprius, et Virginis matris totus proprius. Quod beatus Leo papa Romanus in epistola ad Flavianum perspicue testatur ⁜ a : «Cum ergo, inquit, unus sit Dominus Jesus Christus, et verae deitatis veraeque humanitatis in ipso una prorsus eademque persona sit, exaltationem tamen, qua illum, sicut Doctor Gentium dicit, exaltavit et donavit illi nomen, quod omne nomen excellit (Philip. II, 9) , ad eamdem intelligimus pertinere formam, quae ditanda erat tantae glorificationis augmento. In forma quippe Dei aequalis [Col. 0163D] erat Filius Patri, et inter genitorem atque unigenitum nulla erat essentiae discretio, nulla in majestate diversitas; nec per incarnationis mysterium aliquid decesserat ex Verbo, quod ei Patris ex munere redderetur: forma autem [servi], per quam impassibilis deitas sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, quae in gloriam divinae potestatis evecta, est in tantam unitatem ab ipso conceptu Virginis deitate et humanitate conserta, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana.» Nullatenus ergo te, o Felix, humana ratione investigare nativitatem Verbi Dei, qua caro factum est, posse putes: non enim humana possibilitate omnipotentiam divinitatis metiri debes. [Col. 0164A] Ipse, qui lex est naturarum, nulla lege alterius naturae subjacet, nec infirmis humanae conjecturae ratiunculis, qui incomprehensibilis est, comprehendi poterit. Quapropter unigeniti Dei nativitatem, vel divinam vel etiam humanam, desine ad nostram mortalitatis impossibilitatem redigere: neque ei, qui extra conceptum humanae originis natus est, humanis diffinitiunculis praejudicare tentes, quomodo nasci potuisset, vel quomodo esset proprius Filius Dei, dum natus esset. Si Deo omnia possibilia cognoscas, et hoc ei possibile esse scito, ut proprium Filium ex Virgine creatum habere valuisset.

814 III. Dicis: «Quid potuit ex ancilla nasci nisi servus?» Hoc et antecessor tuus Pelagius, licet aliis verbis, tamen eodem sensu olim dicebat, [Col. 0164B] asserens Christum solitarium esse hominem: ex quo fonte et Nestorius suam condidit haeresim, qua duas personas in Christo voluit intelligi. Expone igitur, quomodo apes animalia viva de floribus, rebus scilicet insensatis, nascantur; vel mirabilem illarum naturam, reique publicae ordinatissimam dispositionem in earum administratione edissere. Dices forsitan, quia talis a creatore natura illis condita est. Cogita et intellige, qui haec miracula in minimis creare potuit, quae ab homine nec intelligi, nec enarrari possunt, quod potuit ex virginali utero liberum sibi creare Filium. Considera coeli altitudinem, terrae stabilitatem, aquarum profunditatem, omnium viventium diversitatem; edissere, si valeas, harum omnium rerum rationes, et si hoc impossibile te profitearis, [Col. 0164C] quid te praesumptuose ingeris ineffabili miraculo nativitatis Christi, qualiter vel Deus homo fieri potuisset, vel homo Deus; vel Dei Filius hominis filius. Nam hujus nativitatis, vel etiam unitatis in Deo et homine majus est sacramentum, quam omnium creaturarum conditio. Concede igitur Deum aliquid posse, quod humana non valeat infirmitas comprehendere; nec nostra ratiocinatione legem ponamus majestati aeternae, quid possit, dum omnia potest, qui omnipotens est. Nec enim hac sola nativitate Christi defectiva est potentia illius, qui omnipotens est, ut non posset illum hominem, qui ex Virgine natus est, sibi proprium vel naturalem Filium creare. Intellige tandem aliquando, ad [Col. 0164D] quem finem vel ad quantam blasphemiam haec tua assertio perveniat; aut Dei Patris Christum confitere proprium esse Flium et verum, juxta omnipotentiam suae ineffabilis voluntatis; aut si haec fieri non posse contenderis, impotentem suae voluntatis fateris Deum: quod impiissimum est credere vel dicere. Ergo ex hac consideratione meliori teipsum indue fide, tuamque cognoscens infirmitatem Deum confitere omnia posse facere, quae vult, et te cuncta non posse intelligere, quae vult creator, ut fiant.

IV. Plurimi enim sanctorum professi sunt non intellexisse, nec enarrare potuisse hanc mirabilem generationem Christi, ex quibus Isaias, dum infirmitates, [Col. 0165A] opprobria, flagella et sputa, quae Christus pro nostra passus est salute, praedixisset, hoc quoque adjecit: Generationem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8) ? Beatus quoque Baptista Joannes se indignum testatus est solvere corrigiam calceamenti ejus (Marc. I, 7) . Quod beatus Gregorius in homiliis suis ita exposuit ⁜ a : «Sed hujus, inquit, incarnationis mysterium humanus oculus penetrare non sufficit: investigari enim nullatenus potest, quomodo corporatur Verbum, quomodo summus et vivificator Spiritus intra uterum matris animatur, quomodo is qui initium non habet, et existit et concipitur. Corrigia ergo calceamenti est ligatura mysterii. Joannes itaque corrigiam calceamenti solvere non valet, quia incarnationis mysterium nec ipse investigare sufficit, [Col. 0165B] qui hanc per prophetiae spiritum agnovit. Quid est ergo dicere, non sum dignus solvere corrigiam calceamenti ejus, nisi aperte et humiliter suam ignorantiam confiteri? Ac si patenter dicat: Quid mirum, si mihi ille praelatus est, quem post me quidem natum considero, sed nativitatis mysterium non apprehendo?»

V. Hieronymus quoque doctor omni Ecclesiae Christi honorabilis in expositione nonagesimi octavi Psalmi (Psal. XCVIII, 15) , hanc generationem Christi se omnino ignorare, non erubuit profiteri ⁜ b : «Videte, inquit, quam rem audeam loqui: Ego ita adeo [ Ms., adoro] scabellum, quod quondam fuit, sicut thronum. Et si enim noveramus Christum secundum carnem, [sed jam non novimus eum secundum [Col. 0165C] carnem (II Cor. V, 16) ]. Habuerit forte scabellum ante mortem, ante resurrectionem, 815 quando manducabat, quando bibebat, quando nostros patiebatur affectus; postquam vero resurrexit, et ad coelos victor ascendit, ego non intelligo alium sedentem, et alium scabellum, sed totum in Christo thronus est. Quaerit et dicit: Quare, vel quare? Quomodo sit, nescio, et tamen credo quod sit. Mirarer [ Ms., miraris], si ignorem divinitatis mysterium, cum meipsum nesciam. Interrogas me quomodo, quod sit, et divinitas et incarnatio unus sit [ Ms., quomodo et divinitas et incarnatio unum sit], cum ego nesciam, quomodo vivam. Deum intellexisse credidisse est; Deum nosse honorare est. Sufficit mihi scire quod scriptum est; sufficit mihi scire quod credo: [Col. 0165D] plus autem nec volo, nec cupio. Si enim scire voluero, et hoc incipio perdere, quod credo: fideles dicimur, non rationales [ Ms., ratiocinales]. Denique dicitur et a Domino. Credis, quod ego possum hoc facere? Et dicitur ad mulierem: Fides tua te salvam fecit (Matth. IX, 22) , non ratio, non inquisitio, non quare, vel quare factum sit. Credidit, quia fieret, et factum est [ Ms., et factum est quia credidit].»

VI. Simili modo et praefatus Pater Gregorius in homilia [Col. 0166A] Paschali praesumptuosam inquisitionem nativitatis Christi his verbis compescuit ⁜ c : «Qui igitur, ait, paschalis gaudii solemnitatem celebrare desiderat, agnum nec aqua coquat, nec crudum comedat: ut neque per humanam sapientiam profunditatem incarnationis illius penetrare appetat; neque in eum tanquam in hominem purum credat; sed assas igne carnes comedat, ut dispensari omnia per sancti Spiritus potentiam sciat.» Et paulo post: « Et quod remanserit, igni comburetis (Exod. XII, 10) . Quod ex agno remanet, igni comburimus, quando hoc, quod de incarnationis ejus mysterio intelligere et penetrare non possumus, potestati sancti Spiritus humiliter reservamus: ut non superbe quis audeat vel contemnere vel denuntiare, quod non intelligit, sed [Col. 0166B] hoc igni traditum [ S. Greg., igni tradit] cum sancto Spiritu reservat.» His et hujusmodi testimoniis sanctorum Patrum, humana humilitas seipsam coerceat intra terminum moduli sui, Salvatorisque nostri mirabilem nativitatem humanis ratiunculis desinat aestimare, nec plus sapere quaerat quam oportet sapere. Audiatque sapientissimi Salomonis consilium dicentis: Altiora te ne quaesieris, et profundiora ne scruteris (Eccli. III, 22) . Opponat quoque sibimet aliam ejusdem sententiam, qua terruit praesumptuosam humanae infirmitatis temeritatem. Qui multum, ait, mel comedit, non est ei bonum: et qui scrutator est majestatis opprimitur a gloria (Prov. XXV, 16) . Si nostrae originis patienter nescimus nativitatem, quomodo anima in utero matris tenerrimam nostrae [Col. 0166C] carnis substantiam vivificet: quanto magis Dei omnipotentis humanaeque naturae ineffabilem conjunctionem nos nullo modo comprehendere posse, vel intelligere fatendum est? Deus autem, quomodo voluit, et quando voluit, et ex qua voluit, advenit in mundum, nec tempus ei, nec persona, nec consuetudo hominum, nec exempla rerum praejudicarunt, quin minus esset quod voluit. Nam obsistere ei lex non potuit creaturarum, qui est creator ipse cunctorum. Ut posset, quod voluit, promptum illi semper fuit, quia potestas adfuit voluntati. O homo tu quis es, qui respondeas Deo? Nunquid legem impones illi, qui est lex universitatis, quia omnis creatura voluntati illius subjecta est?

VII. Sed dicis, ut in tuis legitur litteris, «quia [Col. 0166D] nullo modo credendum est, ut omnipotens Deus Pater, qui spiritus est, de semetipso carnem generet.» Dic, rogo, si scias te animam habere, an non? Nullatenus tanta est ignorantia in te, ut nescias te animam habere. Scis etiam patrem te habuisse carnalem, ex cujus carne anima, quae est in te, non est procreata, nec generata, ut catholica fides habet. Et quomodo potest fieri, ut tu ipse totus sis tui patris proprius filius et verus, ex cujus carne tua anima [Col. 0167A] non est generata? At si teipsum consentias proprium esse filium patris tui cum anima et carne, quamvis caro sola de substantia patris et matris procreata sit: ergo multo magis perpende oculis cordis, ut intelligas Dei Patris Jesum Christum in utraque substantia proprium Filium et verum fieri posse. An illius potentia in hoc impotens est, ut hoc non possit perficere in filio suo, quod in cunctis hominibus facit fieri? Aut tuus pater potentior est Deo in hac parte, et potuit te proprium filium habere ex anima et corpore, 816 licet anima aliunde sit corpori immissa? Si vero nullus proprius filius et verus poterit esse, nisi ex substantia Patris totus natus sit; ergo in omni humano nullus pater habet proprium filium et verum, nisi tantum de carne sola. Videsne, [Col. 0167B] in quantam stultitiam iste tuus sensus devolvitur, et quam contraria omni rationi et omni humano generi asseris? Tui igitur ipsius utens exemplo et teipsum considerans, proprietatem filii, quam in te asseris, cognosce in Filio Dei fieri posse: et qui teipsum dividere non vis propter animam et carnem in duos filios, proprium scilicet et adoptivum: ea ratione nec Christum dividere tentes in duos filios propter perfectae divinitatis et perfectae humanitatis naturam, quia unus est mediator noster Jesus Christus.

VIII. Sequitur in textu libelli tui: «Igitur, inquis, si adoptionis nomen in Christo Domino secundum carnem claro apertoque sermone in utroque Testamento, ut vos contenditis, reperire nequimus; caetera tamen omnia, quae adoptionis verbo conveniunt, [Col. 0167C] in divinis libris perspicue atque manifeste multis modis reperiuntur. Nam quid, quaeso, est cuilibet filio adoptio, nisi electio, nisi gratia, nisi voluntas, nisi assumptio, nisi susceptio, nisi placitum seu applicatio? Quae universa nullo modo proprio ac vero filio convenire queunt. Si quis vero in Christi humanitatem adoptionis gratiam negare vult, simul cuncta, quae dictas [ Forte, dicta sunt] cum eadem adoptione in eo negare studeat.» Quid horum, rogo, quae proposuisti, in proprio filio fieri non potest? Nunquid non David rex majore gratia elegit Salomonem proprium filium suum successorem sibi regni, quam alios filios proprios, quos habuit? Ecce major gratia patris, major voluntas, majorque electio in eo fuit, quam in aliis filiis suis, licet et illi [Col. 0167D] proprii essent filii. Sed nec omnis assumptio potest esse adoptio; assumpsit enim Dei Filius carnem ex utero virginali in unitatem suae personae, non in carnem mutatus, sed ut esset proprius Filius Dei in duabus substantiis, Dei scilicet et hominis; veluti ante fuit in una natura proprius Dei Filius nihil amittens quod erat, quamvis assumpsisset quod non erat, non divisionem faciens in personae proprietate, nec commistionem in naturarum conjunctione. Si autem propter assumptionem vel susceptionem Christus adoptivus est filius, qui ex Virgine natus est, cujus personae in sancta Trinitate adoptivus esse dicendus est? Utique omnino Filii personae. Ipse assumpsit hominem, vel suscepit. Quod si ita est, nepos [Col. 0168A] est Patris secundum humanitatem Christus, quia a Dei Filio assumptus est homo, vel, ut tu vis, adoptatus. Non ergo omnis assumptio adoptio est. Legitur in Evangelio de Christo, quod assumpsit eum diabolus, et statuit super pinnaculum templi (Matth. IV, 5) . In qua assumptione diaboli nulla potest esse adoptio, sed prava tentatio. Placitum vero, quis nescit, in multis rebus esse posse, nec in adoptione sola? Similiter et applicatio. Nam saepius legitur in historiis: Et applicuit dux ille vel ille castra ad hanc vel ad illam civitatem. Si applicatio est adoptio, ergo adoptavit civitatem sibi in filium, quam magis venit debellare.

IX. Ecce et hic caeca stultitia tua et indocta temeritas apparet, qua non intelligis, quam adversa et [Col. 0168B] contraria omni rationi ponis et confirmas, addere [ Forte, addens] etiam: Ut propter nomen servi sit quoque adoptivus; non intelligens apud priorem populum, qui dura legis servitute subjectus est, propter magnum humilitatis sacramentum, dispensationemque verae humanitatis, servum a prophetis nominari Christum. Aliquibus in locis legimus. Inter filios siquidem gratiae, id est, in novo populo Filius ubique nominatur. Quae vocabula in Isaia propheta manifeste quodam in loco distinguuntur, ubi ait: Parvulus natus est nobis, et Filius datus est nobis (Isai. IX, 6) . Qui fuit parvulus vel servus apud synagogam in umbra servientem, apud Christianos, in luce libertatis viventes, Filius est. Quam discretionem filii et servi ipse quoque Dominus in Evangelio [Col. 0168C] designare videtur, ubi ait: Servus non manet in domo in aeternum, Filius autem manet in aeternum. Moxque subjungit dicens: Si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 35, 36) . Qui apud infideles Filius est fabri et servus: apud fideles Filius est Dei, et Deus verus.

X. Nescio, qua fronte sacerdotem Christi, o nove doctor, te confitearis esse, dum Christum Deum denegas. Judaei claudebant aures corporis, ne apostolum 817 Paulum praedicantem audirent, Christum Deum esse: Tu claudis oculos cordis, ne intelligas eumdem Deum esse. De quo ipse egregius praedicator ait: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Domini [Leg. Dei hic et infra] virtutem et Domini sapientiam (I Cor. I, 23, 24) . Et quidem sapientia et [Col. 0168D] virtus Dei, Domino utique [Locus corruptus. Forte leg.: Et quid est sapientia et virtus Dei Dominus utique]. Nos ergo praedicamus Christum crucifixum, inquit, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam. Crux enim Domini, quae stultitia gentibus, et Judaeis scandalum fuit, tibi utrumque est. Neque enim aut stultitia ulla major est, quam non credere veritati: aut majus scandalum, quam audire quod verum est nolle. Stultitia visa est gentibus, Dominum crucifigi; et Judaeis, Dei Filium mori, scandalum fuit. Par forte videri potuisset et impietas tua cum Judaeis, nisi quod in hoc majus est crimen tuum, quod illi eum negabant Deum esse, in quo adhuc passio ostendebat hominem: tu eum denegas [Col. 0169A] Deum, quem jam resurrectio probavit Deum. Ac per hoc illi eum persequebantur in terra, tu eum persequeris et in coelo, nolens illum Deum praedicare regnantem in coelo, cujus ministerio fungeris in Ecclesia.

XI. Post horum itaque enumerationem nominum, quibus Christum niteris confirmare adoptivum esse, addis et hoc: «Quisquis unumquodlibet denegare decreverit, quia unum absque alio stare nequit: quin potius, quicunque ille est, rationis veritate convictus, velit nolit, negaturus est eum verum hominem.» Nos vero verum hominem esse Christum, et veram carnem de virgine assumpsisse, veraciter et fiducialiter confitemur. Sed et hoc, quod ais: «Qui unum horum denegare contendit, quod caetera [Col. 0169B] stare non possint;» nullatenus verum est: scilicet, quod propter assumptionem necessario sit adoptivus Dei Patris Filius homo de virgine natus, sicut superius probavimus. Et si hoc unum esse non potest, omnino secundum tuam sententiam et alia omnia abjicienda sunt, quia hoc unum sine dubio stare non potest, quod propter assumptionem carnis sit adoptivus Christus Dei Patris Filius.

XII. Dicis: «Quod nomen adoptionis electae creaturae sit, et non reprobae.» Et hoc quam verum sit, sciens quisque intelligit, possunt enim et mali adoptivos habere filios, sicut et boni: et hoc nomen commune est bonis et malis, quia in utrisque invenitur. Nam qui legit historias saeculares, inveniet et in paganis hanc consuetudinem adoptionis esse: nec necesse [Col. 0169C] est semper ubique esse adoptionem, ubi gratia est. Dicitur in conspectu custodis carceris Joseph invenisse gratiam (Gen. XXXIX, 21) : non tamen intelligendum est eum sibi adoptasse in Filium; sed et in multis locis aliter inveniet gratiam nominari, nec semper ad adoptionem pertinentem, sicut et electionem et assumptionem, et caetera nomina, quae contentiose congregasti, ut affirmares necessario propter haec nomina Christum esse adoptivum; quod omnino verum non esse intelligit, qui diligenter sacras, sive saeculares legit litteras.

XIII. Dicis et vere dicis: «Christus veritas est, justitia est, aequitas est, pietas est, misericordia est; non vult de se credere vel praedicare, quam id, quod est.» Si veritas est Christus, nullum utique figmentum [Col. 0169D] est in eo; et si nullum figmentum est in eo, utique verus est filius, et adoptivus dici non potest: quia videlicet adoptio quaedam est voluntatis significatio, non nativitatis veritas. Vult enim habere in nomine, qui adoptat sibi filium ex quolibet alieno, illum quem non habet proprium in natura. Juxta Psalmistam vero, veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV, 12) : verus utique Filius Dei, qui de terra nostrae naturae, id est, de virginali carne ortus est, et natus verus Deus, et verus homo. Hoc igitur quod est, id est, veritas de eo credimus. Decuit itaque et vere decuit, ut in Dei Filio proprietatis esset [Col. 0170A] nobilitas, veritas, et dignitas, non adoptionis communio cum caeteris, vel nuncupationis fragilitas inter caeteros: quia nullum figmentum appellationis in Christo, qui est veritas, et in quo omnis est plenitudo divinitatis, fieri potuit, Apostolo attestante, qui ait: Dei enim Filius Jesus Christus qui in vobis per nos praedicatus est, per me [ . . . non fuit Est] et Non, sed Est in illo fuit. Quotquot enim promissiones Dei sunt, in illo Est (II Cor. I, 19, 20) .

818 XIV. Haec est namque summa disputationis nostrae; nam ego dico, et non solus ego, sed et tota unanimitas catholicae Ecclesiae pia credulitate testatur, Deum esse Christum et Filium Dei verum, imo verum Deum, qui natus est de Spiritu sancto et Maria virgine: tu dicis eumdem esse adoptivum filium [Col. 0170B] et nuncupativum Deum. Hoc ergo a te audire desidero, si illum qui crucifixus est, et mortuus est, et die tertio resurrexit, Deum adorare volunt [ Forte, adorari velis]? Si adorandum eum esse dicis, utique consequenter Deum esse, quem adoraveris, ut fatearis necesse est, ne te testimonium illud damnet divinum, quo diabolus territus recessit a Christo, audiens ab eo: Vade retro, Satanas; scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Marc. VIII, 33) . Si autem non adorandum Deum aestimes, qui crucifixus est, ergo culpandae sunt angelicae potestates, qui eumdem in throno paternae majestatis sedentem adorare probantur, Apostolo attestante, qui ait: Cum introducit primogenitum in orbem terrae, dicit: Et adorent eum omnes angeli [Col. 0170C] Dei (Hebr. I, 6) . Hoc vero de suscepto homine dictum esse, Joannes tractator ejusdem epistolae affirmat in homiliis, quas in eamdem epistolam, ubi haec legitur sententia, composuit ⁜ a . «Quoties enim, inquit, magna quaedam et altiora dicturus est, praestruit illa primum, et facit illa susceptibilia. Superius enim dixerat quia non per prophetas nobis locutus est, sed per illum, [et] quia Filius melior est angelis, quod ex ipso argumentatus est nomine: hic autem jam ex alia re vult argumenta deducere. Ex qua ista? Ex adoratione videlicet. Nam tanto eum meliorem demonstrat, quanto Dominum servis constat esse meliorem. Quomodo si quis in quamdam domum introducat aliquem, et confestim omnes illius [Col. 0170D] domus principes [ Chrys., princeps] jubeat ut omnes illum proni simul adorent: ita et Christum secundum carnem jussit a cunctis angelis adorari dicens: Et adorent eum omnes angeli Dei. » Et in sequenti alterius homiliae loco eumdem replicat sensum dicens ⁜ b : «Revera magnum et mirabile et stupore plenum est, carnem nostram sursum sedere et adorari ab angelis et archangelis, et cherubim et seraphim. Hoc saepius in mente versans excessum patior, et majora de genere humano imaginor: majora quippe video et clara exordia, multam Deo festinationem [ Chrys., multum Deo festinante] pro natura nostra.»

[Col. 0171A] XV. Disce igitur ab angelis feliciter, Christum credere Deum, et adorare, ne cum diabolo infeliciter dubitare incipias, vel, quod pejus est, eum negare, in quo ille dubitabat: ille dixit: Si Filius Dei es; tu dicis: Filius Dei non est: quod ille interrogavit dubitanter, tu negas instanter. Nemo adhuc inventus est praeter hujus sectae auctores, qui impietatem diabolicam fuerint supergressi, quod ille in Domino confessus est esse posse, vos non creditis esse potuisse. At si ille validissimis sacrae Scripturae testimoniis repulsus discederet a Christo, tamen mansit in eo usque ad ipsam crucem omnis suspicio divinitatis ejus; nec tunc quidem opinari eum Filium Dei desiit, postquam tantum in eo persecutoribus suis licere cognovit. Sed callidus utique hostis inter ipsas [Col. 0171B] quoque corporeas passiones omnimodo pervenire ad Dei agnitionem, etiam in ipso mortis articulo, tentavit dicens per eos, qui crucifixerant: Si Filius Dei est, descendat nunc de cruce, et credimus ei (Matth. XXVII, 42) : scilicet, ut motus contumeliis verborum Dominus desereret sacramentum salutis humanae, dum irasceretur ob injuriam. Sed magna Dei Salvatoris nostri patientia triumphi dispensationem et redemptionis nostrae mysterium ad resurrectionis gloriam reservavit, majori siquidem miraculo mortuus de sepulcro resurrexit ad vitam, quam vivus descendisset de cruce.

XVI. Sequitur quoque in Epistola tua: «Sicut ea, inquis, quae de illo celsa, atque gloriosa sunt, credimus et collaudamus, ita humilitatem ejus et [Col. 0171C] omnia indigna, quae propter nos misericorditer suscipere voluit, despicere nullo modo debemus.» Dicis itaque illum, qui nos creavit, cum non essemus, haec indigna omnia pati pro nobis. Scimus quis ille est, qui nos creavit, proprius Filius Dei. Quomodo potest 819 utrumque esse verum, ut ille qui condidit, haec indigna passus esset pro nobis, si ille qui creavit, est proprius Filius Dei, et ille qui passus est, adoptivus sit? Nullatenus dividere poteris, sicut ipsa consequentia sermonis tui testatur, creatorem ab eo qui haec passus est pro nobis. At si unus est in persona, unus est etiam in proprietate filii: quia proprii filii et adoptivi, sicut saepe dictum est, duae sunt personae. Deus igitur et homo qui assumptus est, una persona; et necesse est unam [Col. 0171D] esse proprietatem in una persona, ut tota persona proprius sit filius, vel tota adoptivus. Una persona te cogit unam confiteri proprietatem filii in duabus naturis.

XVII. Ponis itaque verba epistolae nostrae ⁜ a , ubi post convenientem sermonis nostri exhortationem diximus: «O quantis sanctorum Patrum exemplis hanc fidem probare possimus, quod Christus Jesus verus est Dei Patris Filius, et mox a conceptione virginalis uteri verus conceptus est Deus, verus et natus Deus;» et ad haec respondit [respondes]: «Hae sunt sententiae credulitatis vestrae de geminis in Christo naturis, quas ita in singularitatem personae [Col. 0172A] confunditis, ut inter Deum et hominem, inter Verbum et carnem, inter creatorem et creaturam, inter suscipientem et susceptum nullam esse differentiam astruatis.» Quod dicis geminas nos naturas in singularitatem unius personae confundere, ex parte quidem verum dicis; ex parte vero solito tuo more falso calumniaris. Nos namque duas naturas in una Christi persona, non, ut tu dicis, cum Eutyche confusas, sed cum Ecclesia catholica sic ineffabiliter conjunctas credimus et confitemur, ut manente utriusque naturae proprietate, et ut ita dicam, salva integritate ambarum, et divina humanis, et humana divinis communicent: essetque in hac sancta et mirabili conjunctione non deitatis conversio, sed humanitatis exaltatio: id est, non Deus conversus in [Col. 0172B] hominem, sed homo glorificatus in Deum; nec divina natura amisisset esse quod erat, id est, Deus, sed humana natura inciperet esse quod non erat: sicque, ut saepe diximus, et semper dicemus, unus sit Christus ex duabus naturis mirabiliter et ineffabiliter unitis, totus unus et verus Filius Dei. Ac per hoc in duabus naturis unus verus Deus et nominatur et vere est: quia videlicet et Deus omnipotens nunquam de se aliquid vult dici quod non sit: hoc enim a fide catholica omnino alienum est; sed ita, ut diximus, Dei Filius hominem assumpsit, ut nihil amisisset quod habuit, et cum susceptione hominis fuit verus Filius Dei, sicut semper est; nec etiam minorata est divinitas propter hominem, nec mutata in hominem; sicut nec homo a natura humanitatis [Col. 0172C] recessit, ut non esset homo, sed natura humanitatis proprietatem naturae servavit, et substantia divinitatis proprietatem divinitatis non amisit. Tamen homo Deus est Christus, et Deus homo factus, ut sit verum, quod beatus evangelista ait: Verbum caro factum est: in Verbi nomine Deum designans, et in carnis nomine hominem demonstrans, de quo beatus Hieronymus contra Jovinianum ait ⁜ b : «Verbum caro factum est, ut nos de carne transiremus in Verbum: nec Verbum desiit esse quod fuerat: nec homo perdidit esse quod natus est. Gloria aucta est, non mutata est natura.» Et beatus Augustinus in libro Enchiridion ⁜ c : «De quo mediatore, inquit, longum est, ut quanta dignum est, tanta dicantur, quamvis ab homine dici digna non possint. Quis enim hoc [Col. 0172D] solum congruentibus explicet verbis, quod Verbum caro factum est, ut habitaret in nobis (Joan. I, 14) , ut crederemus in Dei Patris omnipotentis unicum Filium natum de Spiritu sancto et Maria virgine? Itaque Verbum caro factum est, ad divinitatem [ Aug., a divinitate] quidem carne suscepta, sed non in carnem divinitate mutata. Carnem porro hic debemus hominem accipere, a parte totum significante locutione, sicut dictum est: Quoniam non ex operibus legis justificabitur omnis caro (Rom. III, 10) , id est, omnis homo. Nam nihil naturae humanae in illa susceptione fas est dicere defuisse, sed naturae [Col. 0173A] ab omni peccati nexu omnimodo liberae: non qualis de utroque sexu nascitur per concupiscentiam carnis, cum obligatione delicti, cujus reatus regeneratione diluitur; sed qualem de virgine nasci oportebat, quem fides 820 matris, non libido conceperat.» Illi igitur homini, qui ex virgine natus est, singulari munere prae caeteris sanctis datum est, ut statim ex quo in utero virginis incepit homo fieri, esset et Deus. Unde et eadem gloriosa semper virgo Maria non solum hominis, sed et Dei genitrix recte credenda est et confitenda.

XVIII. Inter alia quoque testimonia quae congregas de sancta Scriptura, tu saepe dicte Felix, ponis evangelicam sententiam et apostolicam, quibus maxime tota malae credulitatis tuae destruitur impietas, ubi [Col. 0173B] ipse Salvator oculis elevatis ad Patrem ait: Ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) : atque iterum de epistola beati Joannis evangelistae, ubi ait: Et assumpsit [Col. 0174A] nos, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus verum Deum, et simus in vero Filio ejus Jesu Christo: hic est verus Deus et vita aeterna (I Joan. V, 20) . Si igitur Deus, secundum quod angelus praedixit beatae Mariae virgini, nomen est humanitatis assumptae a Dei Filio; et Christus propter regiam dignitatem, vere omnino (juxta testimonium ejusdem evangelistae, sive in Evangelio ipsa Veritate dicente, sive in epistola sua) idem ipse, qui dicitur Jesus Christus, verus est Deus, et verus Filius Dei. Aut ergo haec nomina tollenda sunt ab humanitate Filii Dei: aut, si haec nomina illius [ Supple: propria sunt, vel simile quid ], qui natus est ex virgine; ergo et ille homo, qui natus est ex virgine, et his nominibus vocatur, verus est Deus et verus Filius Dei. Sed [Col. 0174B] quia de hac ipsa quaestione plura videntur esse dicenda, praesentis libelli hic terminum ponere curavimus, ut ea quae sequuntur. sequentis libelli disputationi serventur.

[Col. 0173B] I. Sequitur in libello praefati doctoris pessimum et a saeculo inauditae blasphemiae argumentum, quo omnino Christi Dei impiissima temeritate contradicit divinitati, quod multis sanctorum Patrum testimoniis destruendum esse necessarium videtur. Quapropter lectorem obsecro, ne me longiorem in hac serie disputationis reprehendat. Simplici sermone [Col. 0173C] apud auditores pios fides vera proferri potest; sed impietatis assertio plurima testimoniorum auctoritate diluenda: quatenus si nostrae parvitatis sensus contemptibiles habeat, saltem multimoda catholicorum doctorum auctoritate vincatur, utque Dei Christi donante et miserante clementia corrigatur.

II. Ponit itaque hujusmodi verba: «Secundo autem modo, ait, nuncupative Deus dicitur, sicut superius dictum est de sanctis praedicatoribus, de quibus Salvator Judaeis ait: Si enim illos dixit deos, ad quos Dei sermo factus (Joan. X, 35) ; qui tamen non natura ut Deus, sed per Dei gratiam ab eo, qui verus est Deus, deificati dii sunt sub illo vocati: in hoc quippe ordine Dei Filius Dominus et Redemptor noster juxta humanitatem, sicut in natura, ita et in [Col. 0173D] nomine, quamvis excellentius cunctis electus, verissime tamen cum illis communicat, sicut et in caetera omnia [ Leg., in caeteris omnibus], id est, in praedestinatione, in electione, in gratia, in susceptione, in assumptione nominis servi, atque applicatione, seu caetera his similia, ut idem qui essentialiter cum Patre et Spiritu sancto in unitate deitatis verus est Deus, ipse in forma humanitatis cum electis suis per adoptionis gratiam deificatus fieret, et nuncupative Deus.» Quem paulo ante evangelico testimonio et ipsius evangelistae testificatione dixisti verum Deum: quomodo nunc dicis nuncupativum Deum? Aut auctoritati evangelicae etiam et ipsius veritatis testificationi, quam posuisti, ubi ait: Haec est enim vita [Col. 0174B] aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) : Et quod idem evangelista ait: Ut cognoscamus verum Deum, et simus in vero Filio ejus Jesu Christo (I Joan. V, 20) , consentire habes; vel tuam sententiam confirmare alio [ Quercet., aliud] majore quolibet testimonio, quam ipsius veritatis, vel tanti apostoli, et evangelistae, [Col. 0174C] qui super pectus Domini recubuit: vel si hoc non ausus es facere, imo quia non potes, restat ut tuam sententiam damnans radas de corde tuo hoc nomen in Christo nuncupativae Deitatis quod homo finxit, non Deus; quod humana inventio, non divina auctoritas composuit.

III. 821 Dicat beatus Apostolus, quid inde sentiat, vel de quo dixisset illud, quod et tu posuisti: Qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) . Dicit itaque Christo in se loquente: Optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitae, quorum adoptio est filiorum et gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium, et promissio, quorum patres, ex quibus Christus secundum [Col. 0174D] carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 3 et seq.) . Intellige consequentiam sermonis apostolici. De Israelitis testatur, quasi se excusare volens, quod non propter invidiam legem illorum non servaret: sed dum veritatem intellexisset, veritati obedire mallet. Dicit illorum promissiones, id est, Israelitarum, quorum patriarchae patres erant, ex quibus, id est, patriarchis, Christus secundum carnem natus est, quem etiam super omnia Deum benedictum in saecula nominare non dubitavit: Deum, inquam, nominavit benedictum illum, qui natus est carnaliter ex Patrum progenie, non nuncupativum. De qua sententia beatus Proclus Constantinopolitanus episcopus in epistola ad Armenios [Col. 0175A] ita ait ⁜ a : «Apostolus dixit eum Christum, ut ostendat, quia secundum veritatem Deus factus est homo. Dixit eum qui est, ut eum sine initio esse declaret. Dixit eum super omnia, ut totius creaturae Dominum praedicet. Dixit eum benedictum, ut adoremus eum tanquam omnipotentem humiliter, nec ut conservum calumniis appetamus.» Item Cyrillus episcopus Alexandrinus de unitate personae et proprietate in duabus naturis Filii Dei ⁜ b : «Unus igitur est, inquit, et ante incarnationem Deus [ Cyril., Deus verus], et qui in humanitate mansit, in quo erat [ Cyril., id quod erat], et est, et erit. Non discernendo igitur unum Dominum Jesum Christum in hominem seorsum, et seorsum in Deum, sed unum eumdemque Jesum Christum esse dicimus, [Col. 0175B] non ignorantes differentias naturarum, sed eas inconfusas inter se servantes [ Cyril., statuentes].» Et post pauca ⁜ c : «Christum, inquit, Deum unum et Dominum confitemur, non tam hominem cum Verbo coadorantes, ne divisionis quaedam species inducatur; sed unum etiam et eumdem adorantes, quia non est alienum a Verbo corpus suum, cum quo ipse etiam assidet [ Quercet., adsedet] Patri. Nec hoc ita dicimus, quasi duobus filiis assidentibus, sed uno cum carne per unitatem: quia si talem copulationem factam per substantiam, aut quasi impossibilem, aut quasi parum decoram voluerimus decipere, in id incidimus, ut duos filios esse dicamus. Nec enim [ Leg. ex Cyrillo: Necesse est enim] discernere et discere hominem separatum, fuisse sola filii [Col. 0175C] appellatione honoratum, et rursus Verbum, quod est ex Deo et nomine et veritate Filius Dei: sed discernere in duos filios non debemus unum Dominum Jesum Christum.» Item beatus Hilarius in libro nono fidei catholicae ⁜ d : «Haec itaque humanae beatitudinis fides vera est, Deum et hominem praedicare, Verbum et carnem confiteri. Neque Deum nescire, quod et homo sit, neque carnem ignorare, quod Verbum sit.» Consentanea quoque evangelicis testimoniis, apostolicisque doctrinis et sanctorum Patrum sensibus, beatus Cassianus profert in illo libro, quem contra haereticae pravitatis sectam scripsit ⁜ e : «Testamentum, inquit, vetus concinuit novo, David Joanni concedat.» Et paulo post: «Quem verum [Col. 0175D] hominem dicit David, quia mater Sion dicit: Homo, et homo natus in ea, eumdem verum Deum credit et praedicat, quia ipse fundavit eam Altissimus (Psal. LXXXVI, 5) . Quem verum hominem novit Joannes audiens eum dicentem: Quaeritis me occidere hominem, qui veritatem locutus sum vobis (Joan. VIII, 40) ; [Col. 0176A] eumdem verum Deum monstrat dicens: Hic est verus Deus et vita aeterna (I Joan. V, 20) . Verum hominem Christum recognoscit, quia Verbum caro 822 factum est, et habitavit in nobis; eumdemque verum Deum ostendit; quia in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. » Et paulo post idem Cassianus in libro tertio de sacramento passionis Christi, et de unitate Filii Dei disserens ait: «Itaque sic in se totum hominem verus Deus et summus accepit, et sic plenitudo divinitatis, veritate divinae humanaeque substantiae inconfusibiliter permanente, semetipsum pleno conjunxit homini, ut unitate deinceps in aeternum manente personae, nec homo Christus a sua divinitate, nec idem Deus Christus a sua possit humanitate [Col. 0176B] disjungi: unus tamen atque idem Christus et ex veritate passionis humanae, quae nostra fuerant, redderet: et ex veritate impassibilis, divinae, quae sua fuerant, tribuisset. Et sic utriusque naturae inconfusa veritas perduravit, ut nec homo a Deo divelli, nec Deus a suscepto possit homine separari.» De qua etiam unitate clarissimus doctor beatus Augustinus in libro primo de sancta Trinitate cap. tertio decimo inter alia multa catholicae fidei convenientia ita ait ⁜ f : «Nisi tamen idem ipse esset filius hominis, propter formam servi, quam accepit, qui est Filius Dei propter Dei formam, in qua est, non diceret apostolus Paulus de principibus hujus saeculi: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) . Ex forma enim servi crucifixus [Col. 0176C] est, et tamen Dominus gloriae crucifixus est. Talis enim erat illa susceptio, quae Deum hominem faceret, et hominem Deum.» Item in eodem libro cap. septimo ⁜ g : «Neque enim sic accepit formam servi, ut amitteret formam Dei, in qua erat aequalis Patri.»

IV. Si ergo ita accepta est forma servi, ut non amitteretur forma Dei, cum et in forma servi et in forma Dei idem ipse sit Filius unigenitus Dei Patris: illum quem vestra temeritas affirmat adoptivum, hunc beatus Augustinus non dubitavit unigenitum nominare. Ubi unigenitus est, ibi locum non habet adoptivus. Nec secundum vestram assertionem unigenitus est tantum in divina natura, et primogenitus [Col. 0176D] in humana; quia beata Virgo alterum non genuit, nisi verum et hunc unigenitum Dei Patris et suum. Item primogenitus in humanitate, ut ait Evangelista: Donec peperit filium suum primogenitum (Matth. I, 25) : in divina vero nativitate, sicut ait Apostolus: Primogenitus omnis creaturae (Coloss. I, 15) . Et ipse est ante omnes, et omnia in illo constant. Secundum formam servi ipse est caput corporis Ecclesiae. De sententia vero doctoris gentium, quam beatum Augustinum supra exposuisse diximus: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent: egregius doctor Cyrillus in epistola secunda ad Successum ait ⁜ a : «Non solum Dominum gloriae, sed et Deum super omnia benedictum in saecula beatissimus Paulus affirmat proprium verbi corpus affixum in ligno.» Petrus quoque Ravennensis episcopus de hac sancta fide, quod Jesus, qui ex Virgine natus est, verus sit Deus, in suo sermone confirmat; ait enim inter alia catholicae fidei testimonia ⁜ b : «Concipies, inquit angelus, in utero, et paries Filium, et vocabis nomen ejus Jesum, [Col. 0177B] quod Hebraice Jesus, Graece σωτήρ, Latine Salvator interpretatur. Merito igitur Virgini salva sunt omnia quae genuit Salvatorem. Et vocabis nomen ejus Jesum (Luc. I, 31) , quia in hoc nomine Deitatis adoratur tota majestas: omnes qui commorantur in coelis, universi qui habitant in terris, cuncti qui in profundo tenentur inferni, huic prosternunt nomini, hoc adorant. Audi Apostolum dicentem: Ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II, 10) . Hoc nomen est, quod dedit caecis visum, auditum surdis, claudis cursum, sermonem mutis, vitam mortuis, totamque diaboli potestatem de obsessis corporibus virtus ejus nominis effugavit. Et si nomen tantum est, quanta potestas? Sed quis est iste, [Col. 0177C] qui vocatur hoc nomine? Dicat Angelus: Et Filius, inquit, Altissimi vocabitur (Luc. I, 32) . Videtis, quia quod concepit Virgo, non terreno germine, sed coelesti conceptu Virgo peperit, sed Deus suscepit Filium ⁜ c . Ergo qui de hac nativitate humano modo disputat, ad omnem tendit tanti genitoris injuriam.»

823 V. Intellige, o indocta temeritas, quid post tantorum Patrum testimonia relinqui possit nuncupationis in Christo vel adoptionis. Dicit ipsa Veritas: Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX, 6) . Deus conjunxit seipsum humanae naturae, ut esset unus Deus in duabus naturis, et unus Filius Dei: quis est qui possit separare quod Jesus adunavit, vel dividere quod Deus conjunxit? Nam si duas personas in uno Christo propter apertam blasphemiam [Col. 0177D] timeas fateri, tamen omnia quae duabus personis inesse necesse est, in tua confessione confirmare non metuis. Nonne duo sunt, qui verus est Deus, et qui nuncupativus Deus? nonne etiam et duo sunt, qui adoptivus est Filius, et ille qui verus est Filius? Alia quippe est persona veri Dei, alia nuncupativi: et alia est persona veri Filii Dei, altera adoptivi filii. Omnis itaque qui evangelicam legit historiam, intelligere potest quod Jesus et Christus nomina sunt humanitatis in Filio Dei. Et si Jesus Christus, qui natus est ex Virgine, non est verus Deus, [Col. 0178A] quomodo universalis Ecclesia per totum mundum communi consuetudine, etiam et vos, ut reor, in omnibus orationibus quae in missarum solemniis decantantur, dicere solet: Per Jesum Christum Dominum nostrum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti per omnia saecula saeculorum. Sed et ipse ait apostolis suis, qui passus est et resurrexit: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XVIII, 18) . Cui data potestas, nisi illi qui de Virgine natus est? nam sicut paulo ante dixisti: «Dei Filius ex Deo substantialiter natus, essentialiter habuit omnem potestatem cum Patre et Spiritu sancto: sed haec potestas data est Filio Virginis.» Et si omnem potestatem habet, quomodo potest esse ut non sit omnimodis verus Deus et verus Filius [Col. 0178B] Dei? Moyses fuit Deus nuncupativus, tamen non data est ei omnis potestas: ideo secundo percussit petram ad eliciendam aquam. Quidquid vero miraculorum Christus gessit in mundo, dum visibili praesentia conversatus est inter homines, propria virtute fecit ut potens et verus Deus. Nunquid aliquis sanctorum per se potuit aliquid facere absque eo qui ait: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) ? Dic ergo tu, unde in nomine Jesu tantas virtutes fecerint apostoli, si ipse Jesus non habuit propriam potestatem, sed nuncupativam? Dic quoque, rogo, qui contradicis divinitati Jesu, et non vis in eo potestatem esse propriam, sed munus alterius, quomodo et nomen ejus tantam potestatem habuit, qua ipse, cujus hoc nomen est, ut tu blasphemas, eguit? Quomodo in [Col. 0178C] nomine ejus daemones ejecti, debiles curati, mortui suscitati sunt? Petrus enim apostolus claudo illi, qui sedebat ad speciosam portam templi, in nomine, inquit, Jesu Christi surge et ambula (Act. III, 6) . Et iterum in civitate Joppe ad eum qui ab annis octo paralyticus jacebat in lecto: Aenea, sanat te, inquit, Jesus Christus, surge et sterne tibi (Act. IX, 34) . Paulus quoque ad spiritum Pithonis: Praecipio, inquit, tibi in nomine Jesu Christi, exi ab ea. Et exiit ab ea daemonium (Act. XV, 16) . Quam longe ergo haec imbecillitas a Domino fuerit, hinc intellige, quando nec illi imbecilles fuerunt, qui talia per nomen ejus facere potuerunt, quod ille per nomen suum potenter fecit: siquidem nemini apostolorum post Dei resurrectionem vel daemones, vel infirmitates obstitisse [Col. 0178D] agnovimus. Nunquid in seipso infirmus fuit, cujus fides etiam per alios super universa regnavit? Quid est autem quod ipse cujus potestati derogas discipulis suis ait: In nomine meo daemonia ejicite? Nunquid ad potestatem exercendam nomine alterius eguit, qui ipsum nomen suum potestatem esse fecit? Sed quid adhuc addicitur? Ecce, inquit, dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Luc. X, 15) . Quem tu nuncupativum Deum dicis, Apostolus scribens ad Titum, magnum Deum nominare non dubitavit: Apparuit [Col. 0179A] enim, inquit, gratia Dei Salvatoris nostri omnibus hominibus erudiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria sobrie et juste et pie vivamus in hoc saeculo, exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei Salvatoris nostri Jesu Christi (Tit. II, 11) . Cujus sententiae sensum beatus Hieronymus in tractu ejusdem Epistolae ita exposuit: «Ubi est, inquit, Arius serpens? ubi Eunomius coluber? Magnus Deus Jesus Christus Salvator dicitur, non primogenitus omnis creaturae, non Verbum Dei et sapientia 824 [quae sunt appellationes divinae generationis ⁜ a ]: sed Jesus et Christus, quae vocabula assumpti hominis sunt. Neque vero alium Jesum Christum, alium Verbum dicimus, ut nova haeresis calumniatur; sed eumdem et ante saecula [ S. Hier. [Col. 0179B] addit: et post saecula], et ante mundum et post Mariam; imo ex Maria magnum Deum appellamus Salvatorem nostrum Jesum Christum, qui dedit semetipsum pro nobis.»

VI. Quis est vero qui judicaturus est mundum, homo tantum solitarius, vel Deus filius hominis? Nequaquam ita adversarius es veritati, ut audeas contradicere ipsius Veritatis testimonio, quae ait: Cum sederit filius hominis in sede majestatis (Matth. XIX, 28) . Itemque apostolus Paulus eumdem, qui judicaturus est mundum, Deum omnino affirmavit, dicens ad Romanos: Alioquin quomodo judicabit Deus hunc mundum (Rom. III, 6) ; nisi forte, quia Apostolus in alia Epistola nos manifestandos ante tribunal Christi (II Cor. V, 10) ; in alia, ante tribunal Dei [Col. 0179C] (Rom. XIV, 10) ? ⁜ b Ama vitam, ama salutem tuam, ama eum per quem redemptus es, metue eum a quo judicandus es. Velis enim nolis, manifestandus ante tribunal Christi es; et seposita impietatis blasphemia, ac verborum infidelium cantilena, si aliud putas tribunal Dei esse quam Christi, venias ante tribunal Christi, et invenies utroque documento inexplicabili, ipsum tribunal Dei esse quod Christi, totamque in uno Filio Jesu Christo divinitatis potentiam et Patris Dei majestatem. Idem quoque praefatus gentium praedicator ubi carnis dispensationem et veram divinitatis celsitudinem Christo inesse scribens ad Corinthios ostendit: Si noveramus, ait, Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus (II Cor. V, 16) ; in his scilicet paucissimis verbis magnum Christi [Col. 0179D] incarnationis mysterium demonstrans. Quae verba beatus Cassianus catholico exponens sensu (Lib. III de Incarn., cap. 3) : «Ascendit ergo, inquit, quodammodo quasi in altiorem gradum doctrinae apostolicae praedicatio, et licet sensus ibi in utroque conveniat, sacramentum tamen perfectae fidei, sententia expressiore confirmat, dicens: Et si cognovimus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus; videlicet quia prius eum et hominem scimus et Deum, nunc tantum Deum [ Quercet., cunctandum Deum]. Cessante infirmitate carnis nihil in eo jam novimus, nisi virtutem divinitatis: quia totum in Deo [ Cass., in eo] virtus est majestatis divinae, ubi [Col. 0180A] esse desiit infirmitas imbecillitatis humanae. Omne ergo penitus hoc testimonio [ Quercet., testimonium] mysterium et sumptae carnis et perfectae divinitatis exposuit. Dicens enim: et si cognovimus Christum secundum carnem, sacramentum nati in carne Dei locutus est. Adjiciens autem: nunc non jam novimus, vim depositae infirmitatis licuit [ Cass., explicuit]. Ac per hoc cognitio illius [ Cass., cognitio illa] carnis ad significationem pertinet hominis, ignoratio autem ad honorem divinitatis. Hoc est enim dicere: cognovimus Christum secundum carnem, quandiu, quod secundum carnem cognosceretur, fuit: nunc jam non novimus, postquam esse divisit [ Cass., desivit]. Natura enim carnis in spiritalem est translata substantiam; et illud quod fuerat quondam hominis, [Col. 0180B] factum est totum Dei. Et ideo jam non novimus Christum secundum carnem, quia absorpta per divinam majestatem infirmitate corporea, nihil sacro resedit corpori ex quo imbecillitas in eo carnis possit agnosci. Ac per hoc quidquid fuerat prius substantiae duplicis, factum est virtutis unius. Cum utique non sit dubium Christum, qui crucifixus est ex infirmitate nostra, totum vivere ex majestate divina.» Et paulo post (cap. 5) : «Bene ergo Apostolus missum se sicut a Deo Patre, ita et a Deo Filio praedicans confessionem statim Dominicae incarnationis adjunxit dicens: Qui suscitavit eum a mortuis (Gal. I, 1) ; verum scilicet incarnati Dei corpus suscitatum a mortuis docens juxta illud: Et si cognovimus Christum secundum carnem, bene addens: [Col. 0180C] sed nunc jam non novimus: hoc enim se in eo nosse dicit secundum carnem, quod sit a mortuis suscitatus: in eo vero se eum jam non nosse secundum carnem, quod cessante carnis fragilitate in sola eum noverit Dei esse virtute.»

VII. Audi igitur quid idem apostolus de Christo dicit, utrum illum hominem vel etiam Deum voluisset intelligi: An experimentum, inquit, quaeritis illius qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII, 3) ? Quo loco volo ut edisseras mihi, o Felix! hunc quem 825 loqui Apostolus intra se dicit, homo sit an Deus? Si homo, quomodo in corde ejus corpus loqui poterat alterius? Si Deus, ergo non homo Christus, sed Deus: quia cum locutus in Apostolo Christus sit, et loqui in eo non potuerit nisi Deus: ergo locutus est in eo [Col. 0180D] Christus Deus. Vides itaque nihil esse hic jam quod contra haec dici queat. Nec disjunctionem aut divisionem aliquam inter Christum fieri et Deum posse, quia totus in Christo Deus, et totus in Deo Christus. Nulla hic recipi separatio potest, nulla discissio; una tantum est simplex, una tantum sana confessio adorare, amare, colere Christum Deum. Concordat quoque beatus Hieronymus praescriptorum sensibus Patrum, quod homo assumptus a verbo Dei in divinitatis glorificatus sit potentia atque indivisa majestate Deus unus adoretur in Christo, hunc eumdem sensum in libro tertio Commentariorum Jeremiae prophetae expressius ponens, ubi ait (in cap. XVII) : [Col. 0181A] « Si maledictus est homo qui confidit in homine (Jer. XVII, 5) , ergo maledicti erunt qui Jesum tantum hominem confitentur. Quod si nobis oppositum fuerit quod et nos credamus in eum qui dicit: Nunc autem quaeritis me interficere hominem, qui veritatem vobis locutus sum, quam audivi a Deo: hoc Abraham non fecit, vos facitis opera vestri Patris (Joan. VIII, 40) ; respondebimus illud apostolicum: Et si Christum aliquando juxta carnem cognovimus, sed nunc jam non novimus. Denique idem apostolus in principio Epistolae suae scribit ad Galatas: Paulus apostolus non ab hominibus neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis, et qui mecum sunt omnes fratres (Gal. I, 1, 2) . Si enim mors absorpta est in victoria (I Cor. XV, 54) , quare [Col. 0181B] non carnis humilitas, quae propter humanam salutem assumpta est, in divinitatis transierit majestatem, ut faceret utrumque unum?» Non hic beatus Hieronymus confusionem duarum designat naturarum, sed unitatem potentiae, ut credamus unam potentiam divinitatis in Christo Domino Deo nostro, ne dicatur dualitas majestatis in Christo in quo est unitas individuae personae. Item idem qui supra et unde supra: «Per haec quoque discimus, Deum solum nosse cogitationes hominum. Si autem de Salvatore dicitur: Videns Jesus cogitationes eorum (Luc. XI, 17) ; nullusque potest videre cogitationes, nisi solus Deus: ergo et Christus Deus [est], qui scrutatur corda, et reddet unicuique secundum opera sua.» Idem quoque libro tertio in Amos prophetam: [Col. 0181C] «Tunc quoque primogenitus populus Dei Israel [ Hier., primogenitus Filius Dei, populus Israel] qui in unigenitum et vere Filium Dei miserat manum, aeterno luctui traditus est, et novissima ejus, sive qui cum eo erant, amaritudine sunt repleti.» Idem quoque in Zachariam lib. primo: «Nec mirum, ait, si Christus dicatur omnipotens, cui tradita est omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXIV, 18) . Et qui dicit: Omnia quae Patris sunt, mea sunt (Joan. XVII, 10) .»

VIII. Quomodo catholicus aestimari potest, qui et tantorum doctorum testimoniis non credit, nec apostolica ad credulitatem movetur auctoritate, nec divinae per evangelicas paginas consentit veritati? Igitur tota sacra Scriptura hujus fideli catholicae fulgore, [Col. 0181D] quasi stellis lucentibus in coelo, clarescit; nec ulla in illis divinitatis nuncupatio sive [ F., sine] veritatis potentia Christo ascribitur, sed omnia propria virtute sanitatum beneficia, vel signorum miracula, quaecunque gessit, eum efficere testantur. Neque enim dubium est quin ipse propria potestate omnia fecerit quae de eo mira leguntur: vehementerque cavendum est ne aliquid in Christo fallaci imitatione putemus actum, sed omnia quaecunque vel in nominibus, vel in operibus leguntur de illo, cuncta solida veritate acta vel dicta credamus, quia in veritate nulla figmenti obumbratio inveniri poterit. Sed qui verus semper erit Deus in Deo Patre, verus est in homine et Deus. Et qui verus est hominis filius, idem ipse [Col. 0182A] verus est et Dei Filius: idemque homo Deus propter Deum; et idem Deus homo propter hominem, ut in homine quocunque anima et corpus. Haec ergo unitas et veritas in Christo nequaquam post Virginis partum coepta, sed in ipso Virginis utero conjuncta atque unita est. Diligenter etenim praecavere debemus, ut Christum non 826 modo unum post baptismum, vel resurrectionem; sed semper unum, ex quo conceptus est in utero virginali, confiteamur: quia intoleranda blasphemia est, ut etiam si nunc eum unum jam esse quis concedat, aliquando tamen non unum, sed duos fuisse contendat. Sic enim iste Felix cum suis sequacibus in sequenti litterarum suarum serie etiam sentire videtur: «Si enim, ait, ut vos vultis, homo assumptus a Filio Dei, mox a conceptione [Col. 0182B] virginalis uteri verus conceptus est Deus, verus et natus Deus, quomodo ipse Filius Dei ex voce formae servilis prophetiam Veteris Testamenti de semetipso testimonium perhibet, quod ex utero matris servus sit formatus, ipso dicente per Isaiam prophetam: Et nunc haec dicit Dominus, formans me ex utero servum sibi, ut reducam Jacob ad eum, et Israel [non] congregabitur (Isa., XLIX, 5) .» Considera, lector, diligenter quod ille [ F., quid ille] velit de Christo intelligi, qui nobis improperat, velle eumdem, qui ex utero virginali tanquam sponsus processit de thalamo suo, Deum verum esse [ Supple: conceptum] et natum. Dicit enim: si, ut vos vultis: perspicuum est eum nolle quod nobis objicit velle: atque suam sententiam prophetico affirmare nititur testimonio, ut [Col. 0182C] magis servus sit ex utero formatus quam Deus, quem omnis catholica Ecclesia ipso sacrae conceptionis initio Deum verum confitetur ac praedicat: ut pote quia de Spiritu sancto et Maria virgine conceptum et natum evangelico testimonio certum habet. Quid enim de Deo nisi Deus nasci debuit?

IX. Iste etiam Felix hunc conditionalem servum saepius solet affirmare, non intelligens quod divinae dispensationis sacramento servus nominaretur: scilicet non conditione, ut superius diximus, debitae servitutis, sed implendae paternae voluntatis in salute humana voluntaria obedientia. Nam in Christo quidquid gestum est, totum voluntatis fuit, non necessitatis, qui Apostolo testante, humiliavit semetipsum factus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem [Col. 0182D] crucis (Philipp. II, 8) . Alia est namque voluntaria humilitas, alia servilis necessitas. Quaedam enim de Christo per proprietatem naturae dicuntur, ut est via, veritas et vita; quaedam per significationem rerum per illum gerendarum a prophetis de eo praedicata sunt. Quo genere locutionis servum nominari a prophetis Christum credendum est; de quo enim propheta hoc testimonium protulit, in eo statim subjunctum est: Dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terrae (Isa. XLIX, 6) . Et ne iste honor tantae lucis parvus videatur, in eo adjunxit: Reges videbunt, et consurgent principes, et adorabunt propter Dominum, quia fidelis est, et sanctum Israel, qui elegit te (Ibid., V, 7) . Quomodo autem, [Col. 0183A] si servus est, adoratur a regibus et principibus? De quo et paulo ante idem propheta ait ex ejusdem persona quem servum prophetice nominavit: Posuit me, inquit, sicut sagittam. «Christus autem, ut beatus Hieronymus (In cap. XLIX Isaiae) ait, de multis sagittis, et filiis plurimis, una sagitta electa, et Filius unigenitus est, cui et paterna vox mox respondit: Servus meus es tu Israel, quia in te glorificabor (Isa. XLIX, 3) . Servus, quia cum in forma Dei esset, formam servi est dignatus assumere: et Israel, quia natus de semine Judaeorum. Quodque de nullo alio servorum intelligi potest, jungitur: quia in te glorificabor. Dicit enim ipse in Evangelio: Pater, glorifica nomen tuum (Joan. XII, 28) : qui in psalmo loquitur ad Filium: Exsurge, gloria mea, [Col. 0183B] psalterium et cithara (Psal. LVI, 9) , id est, omnium virtutum chorus.» Haec itaque praefatus Pater Hieronymus, Christum a conditionali nostrae necessitatis servitio separans, ait. Ex quo intelligitur non communi humanae conditionis more Christum servum nominari, sed altiori mysterio debere intelligi. Si ergo servus est Christus, quomodo tantos fecit liberos, Apostolo testante, qui ait: Non sumus ancillae filii, sed liberae, quae libertate Christus non liberavit (Gal. IV, 31) . Et ipsa Veritas in Evangelio: Si filius vos liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Nam si omnes sancti liberi sunt secundum Veritatis, quae Christus est, vocem, quomodo ille solus remansit servus qui omnes in se credentes liberos facit? De quibus et alibi ait: Jam non dicam vos servos, [Col. 0183C] sed amicos (Joan. XV, 15) : Et in eodem Evangelio: Servus, inquit, non manet in domo in aeternum, Filius autem manet (Joan. VIII, 35) . Dominus autem, ut ait sanctus Augustinus, in forma servi, non servus: sed in forma servi Dominus fuit.

827 X. Quod vero in ipsa sacratissima incarnationis Christi origine Deus verus conceptus sit, multorum catholicorum testimoniis Patrum affirmari potest, quorum pauca hic subjicere curavimus: quia res de qua agitur tam clara est et nota, ut non multis indigeat testibus, cujus tot sunt testes quot fideles. Dicit ergo beatus Augustinus in libro saepe nominato Enchiridion (cap. 36) : «Nunquid antea fuit homo, et hoc ei singulare beneficium praestitum est, quo singulariter promereretur Deum? [Col. 0183D] nempe ex quo homo esse coepit, non aliud coepit esse quam Dei Filius: et hoc unicus et propter Deum Verbum, quod illo suscepto caro factum est, utique Deus; [ut] quemadmodum est una persona quilibet homo, anima, scilicet, rationalis et caro, ita sit Christus una persona Verbum et homo.» Item Fulgentius in libro catholicae fidei (Lib. de Fide ad Petrum, cap. 18) : «Firmissime, inquit, tene, et nullatenus dubites, non carnem Christi sine divinitate conceptam in utero Virginis, priusquam susciperetur [Col. 0184A] a Verbo; sed ipsum Verbum Dei suae carnis susceptione conceptum, ipsamque carnem Verbi Dei incarnatione conceptam.» Nec mirandum est si haereticus Christum, qui ex Virgine natus est, Deum nuncupativum asserere audeat, qui eumdem servum omnimodis, propheticis testimoniis non catholico sensu intellectis, astruit, nobisque pro culpa objicit, velle eum qui ex Virgine natus est, verum Deum praedicare. Hinc enim totius erroris sui videtur origo processisse, ut ex servo quodam adoptivum Filium facere potuisset [ Edit., facere non potuisset, erronee ], vel Deum nuncupativum. Tria quippe affirmat in Christo, id est, quod servus sit conditionalis, quod filius adoptivus, et Deus nuncupativus. Tria quoque e contrario negat, hoc est, quod verus Deus [Col. 0184B] nasceretur ex Virgine; vel idem, qui natus est, verus sit Filius Dei; et quod nullatenus fieri possit ut baptismi regeneratione non egeat, qui servus sit natus. Sed jam tempus est ut testium nube opprimatur, qui caligine impii erroris obumbratur.

XI. Hilarius virtutum omnium atque ornamentorum, et sicut vita, ita et eloquentia insignis, in libro fidei secundo (Lib. II de Trinit., n. 25 et 27; lib. IX, n. 5) : «Unus, inquit, unigenitus Deus in corpusculi humani forma [ Hil., formam] sanctae Virginis utero insertus adhaerescit [ Id., accrescit], qui omnia continet, et intra quem cuncta sunt, humani partus lege profertur.» Item in eodem libro: «Angelus testis est, Deus nobiscum est, ille, qui nascitur.» [Col. 0184C] item ipse in libro nono: «Natus igitur unigenitus Deus ex homine [ Id., ex Virgine] homo, et secundum plenitudinem temporum in semetipso provecturus est Deum hominem [ Id., provecturus in Deum hominem]. Hunc per omnia evangelici sermonis modum tenuit, ut se Dei Filium credere doceret, et hominis Filium praedicare [ Id., credi . . . praedicari] admoneret: locutus et gerens homo universa quae Dei sunt, loquens deinde et gerens Deus universa quae hominis sunt.» Idem quoque in prooemio expositionis Evangelii secundum Matthaeum ⁜ a : «Erat namque primum necessarium nobis, ut unus Deus nostri causa homo natus cognosceretur.» Theophilus quoque episcopus Alexandrinus in epistola Paschali hujusmodi de Christi nativitate protulit testimonium: [Col. 0184D] «Unus Filius Patris nostrique mediator, nec aequalitatem ejus amisit, nec a nostro consortio separatus est invisibilis Deus [ ⁜ b et visibilis Deus: invisibilis homo] et visibilis homo, in forma servi absconditus, et Dominus gloriae confessione credentium comprobatus. Neque enim privavit eum Pater naturae suae nomine, postquam pro nobis homo pauper effectus est: nec in Jordano fluvio baptizatum altero appellavit vocabulo, sed Filium unigenitum: Tu es, inquit, Filius meus dilectus, in quo mihi bene [Col. 0185A] complacui (Matth. III, 17) .» Ambrosius eximius Dei sacerdos, in libro qui est ad virgines, ita memorat ⁜ a : 828 «Gloriosa virginitas et praeclara fecunditas. Dominus mundi nascitur, et nullus est gemitus parientis, quia fas erat ut Deo nascente meritum cresceret castitatis.» Hieronymus catholicae fidei doctor clarissimus in libro ad Eustochium virginem (Epist. 22, n. 29) : «Dei, inquit, Filius pro nostra salute hominis factus est filius. Decem [ Al., Novem] mensibus ⁜ b in utero, ut nascatur, exspectat, . . . . et ille, cujus pugillo mundus includitur [ Hier., et ille pugillo mundum includens], praesepis continetur angustiis.» Item ipsius in commentario Isaiae (In cap. VII Isa., num. 14) : «Dominus enim virtutum, qui est Rex gloriae, ipse descendit in uterum virginalem, [Col. 0185B] et ingressus est et egressus orientalem portam.» Item Augustinus, cujus supra saepius mentionem fecimus: «Ut autem, inquit (Serm. 5 in Natali Domini) , homines nascerentur ex Deo, primum ex omnibus natus est Deus: Christus enim Deus, et Christus natus ex homine, non quaesivit nisi matrem in terra, qui jam Patrem habebat in coelo. Natus ex Deo, per quem facti sumus; natus ex Virgine, per quem reformaremur.» Item ejusdem in epistola ad Volusianum (Epist. 137, cap. 4) : «Et ipse Moyses et caeteri prophetae veracissime Dominum Christum prophetaverunt, et ei gloriam magnam dederunt: hunc non tanquam Patrem sibi [ Aug., tanquam parem sibi], nec in eadem miraculorum potentia superiorem, sed plene [ Aug., plane] Dominum Deum [Col. 0185C] omnium, et hominem propter hominem factum venturum praenuntiaverunt.» Item Gregorius Nazianzenus (Orat. 38, in Christi Nativ.) : «Cum ergo, inquit, processisset ex Virgine Deus in ea, quam assumpserat, humana natura, unum e duobus sibi invicem contrariis existens carne ac spiritu, aliud in Deum assumitur, aliud deitatis gratiam praestat.» Item beatus Cyrillus contra Nestorium (Epist. 4, ad Nestorium): «Neque enim, inquit, primo natus est homo communis de sancta Virgine, et tunc demum inhabitavit in eo Verbum: sed in ipsa vulva uteroque virginali se cum carne conjunxit, et sustinuit generationem carnalem carnis suae [ Al., carni suae nativitatem suam faciens].» Petrus quoque Ravenensis [Col. 0185D] episcopus in eadem epistola unde paulo ante posuimus exemplum ⁜ c : «Verbum, inquit, caro factum est, ut homo carne promoveretur in gloriam Dei, non ut Deus in carnis verteretur injuriam: sicut dicit Apostolus; Qui se jungit Domino, unus spiritus est (I Cor. VI, 17) : Et quomodo non, quando se jungit Deus homini, unus est Deus?» Et post pauca: [Col. 0186A] «Haeretice! desine judicare judicem tuum, sed adora in coelis Deum, quem Deum magus adoravit in terris.» Item beatus Beda presbyter in expositione apostolicae exhortationis ad episcopos Ephesiorum (Beda, in cap. XX Act. apost.) , ubi ait: In quo vos Spiritus sanctus posuit episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo (Act. XX, 28) : «Non dubitavit, inquit, sanguinem Dei dicere propter unionem personae in duabus naturis ejusdem Jesu Christi, propter quam et dictus est filius hominis, qui est in coelo. Cesset ergo Nestorius filium hominis a Filio Dei separare, et duos sibi facere Christos.» Dicamus et nos: Cesset itaque Felix Christum in duos filios, vel in duos deos dividere, ne Nestorianae fiat infidelitatis particeps: quia quod Nestorius in [Col. 0186B] numero personarum, hoc Felix in numero filiorum facere videtur, unum adoptivum, et alium proprium faciens [ut] Filium Dei per unam divinitatem majestatis, in duas dividat potestates, unam propriam, alteram nuncupativam. Nonne, quaeso, hi omnes quasi prophetico olim spiritu, ad confutandas blasphemias tuas, haec dixerunt? Tu enim Dominum 829 nostrum Salvatorem fateris Christum esse; Deum vero negas. Nec hoc solo contentus es, nisi etiam et servum eum affirmares esse conditionalem: illi vero omnes, quos praenominavimus, et alii his multo plures catholici viri Christum Dominum Deum verum praedicaverunt. Illi beatam Virginem Mariam Dei genitricem affirmant; tu vero non tantum hominis, quem Christum nominas, sed servi cujusdam [Col. 0186C] genitricem impia novitate credere et praedicare videris.

XII. Insuper et auctoritatem nostrae fidei poscis a nobis, qui credi possit verum Deum esse hominem, qui ex utero virginali natus est. Dicis enim: «Qua auctoritate, idem homo Dominicus ex utero matris verus Deus conceptus, et verus Deus natus a nobis praedicatur, cum sit natura verus homo, et per omnia subditus Deo?» Si auctoritatem quaeris quare Deum verum praedicemus qui natus est ex Virgine, habes in superioribus multorum Patrum, quos posuimus, non contemnendam auctoritatem. Tamen si illorum auctoritati credere renuis, vel ipsius sancti Spiritus, per quem et de quo illa mirabilis Filii Dei [Col. 0186D] conceptio in utero virginali facta est, crede, cujus adventum quaerenti Virgini quomodo fieri possint quae ab angelo dicta sunt ei, idem archangelus Gabriel a Deo missus eidem Virgini praenuntiavit. Nunquid aliud potuit angelus nuntiare, nisi quod illi a Deo omnipotente mandatum erat? Quid dicit angelus? Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi [Col. 0187A] obumbrabit tibi: ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) . Dum ante ab angelo dictum est: Erit enim magnus, et Filius Altissimi vocabitur (Ibid., v. 32) , modo dicit: Filius Dei; ut quem antea Altissimum dixerat, modo Deum ostenderet. De Joanne dicitur ab eodem angelo: Magnus erit coram Deo (Ibid. V. 15) . Hic enim dicitur magnus ad distinctionem illius: et Filius Altissimi; ut intelligeres, aliter Joannem magnum dici, aliter Jesum, qui praenuntiatus est ab angelo. Ille homo magnus, hic magnus Deus: idem ergo Filius Altissimi qui in utero virginali conceptus et natus est, idem homo in tempore creatus ex matre qui Deus est ante tempora natus ex Patre. Si igitur idem homo qui Deus, et idem Deus qui homo, desinat [Col. 0187B] omnis haeretica pravitas, vel hominem hunc purum credere, vel servum praedicare conditionalem, vel in duos dividere filios, quem angelica adnuntiatio unum esse Dei filium praedixit, ut in tractatu praefati Bedae presbyteri legitur (cap. 1) , quem in Lucae scripsit Evangelium: «Homo, inquit, assumptus in Deum clarificatus est ea claritate quam Verbum Dei habuit priusquam mundus esset apud Patrem, hoc est, ut idem Filii nomen eamdem Christi personam homo Deus [ Beda, homo cum Deo] plenus gratia et veritate sortiretur.» Item in eodem tractatu: « Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Ad distinctionem nostrae sanctitatis Jesus singulariter sanctus nasciturus asseritur. Nos [Col. 0187C] quippe, etsi sancti efficiamur, non tamen nascimur. Ille autem solus veraciter sanctus est, qui, ut ipsam conceptionem naturae corruptibilis vinceret, ex commixtione carnalis copulae conceptus non est. Sanctum, inquit, vocabitur Filius Dei. Quid hic dicis, Nestoriane, qui beatam Mariam negans Dei esse genitricem, apertam niteris impugnare veritatem. Ecce Deum dixit superventurum, Dei Filium nasciturum: Quomodo ergo aut Dei Filius Deus non est: aut quae Deum edidit, quomodo θεότοκος, id est, Dei genitrix non esse potest?»

XIII. His et hujusmodi testimoniorum auctoritatibus suffulti nihil aliud de Christo credimus vel praedicamus, nisi illa quae sanctissimi Ecclesiarum Dei doctores nobis tradiderunt, omnesque novitates vobiscum exsecrantes et contradicentes omni doctrinae, [Col. 0188A] quaecunque hanc fidem de Christo Jesu a sanctis Patribus promulgatam subvertere nititur; nec nobis laudem quaerentes, sed catholicam fidem defendentes, parati satisfacere, quantum nobis divina donaverit gratia, omni poscenti nos rationem fidei, credentes sanctorum Patrum testimoniis, et evangelicae auctoritati, sensus nostros subjicientes; praedicantes verum Deum conceptum esse et natum Christum Dei Filium: dicente sancta synodo Chalcedonensi: 830 Sequamur Patrum nostrorum sententias, unum et eumdem confitentes Dominum Jesum Christum, convenienter edocentes, perfectum eumdem divinitate, et perfectum eumdem incarnatum Deum: ut ipsa Veritas in Evangelio utrumque se dicit, et Filium Dei et filium hominis; ait enim caeco: Tu [Col. 0188B] credis in Filium Dei? et interroganti quis esset, respondit: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum, ipse est (Joan. IX, 35, 36) . Item ubi ait: Cum venerit filius hominis in majestate sua (Luc. IX, 26) . Naturas in Christo duas confitemur, et duas operationes; unam tamen divinitatem, non duas. Sicut enim cum dicimus: homo vidit, non tamen totus homo vidit, sed oculi tantummodo: sic cum dicimus, Deus passus est, sed carne sola. Alia enim sunt opera in humano corpore capitis, alia pedum; nam unumquodque membrum habet et opus suum speciale, sed unum est corpus, et unus homo, in quo operantur caput et pedes, anima regente et vivificante. Aliter enim sentit livorem corpus, aliter animus verbum [Col. 0188C] durum, tamen unus est homo: sic est unus Deus, qui passus est et non passus; passus est in humanitate, et non passus in divinitate. Unde et unus Filius Dei in una persona et duabus naturis digne pieque confitendus est. Sine Deo Verbo segregato carnis natura non est concepta in virginali utero; sed ineffabiliter Dei Verbum unitum est carni, ut vere et inconfuse perfectus fieret homo: unde eum hominem simul et Deum confitemur habentem in seipso utrumque, et naturam Verbi, qua Deus est, et naturam carnis, qua idem Deus homo est. Totus et perfectus Deus in homine, et perfectus homo in Deo: unus Deus et unus homo, etiam et unus Christus. Qui contra hujus fidei veritatem venire tentaverit, nullatenus catholicus, sed schismaticus aestimandus est.

[Col. 0187D] I. Multis siquidem praetermissis quae in libello tuo leguntur, quibus niteris affirmare, Dominum nostrum Jesum Christum Deum verum non esse, ad quae, quantum nobis divina donaverat gratia, respondebamus, tandem illo pervenimus, ubi destruis quod aedificasti, et confiteris quae negasti. Jam nescio utrum subdola simulatione prioribus tuis sermonibus melius crederetur, quibus multimoda argumentatione veritatem impugnare probaris; aut cum diabolo timore perterritus nolens Christum Dei Filium esse confiteris; cujus testimonium ubique ipsa [Col. 0188D] Veritas recipere renuit, obmutescere eum praecipiens; quia tali laudatore ipse Dei Filius dedignatus est praedicari. Dicis enim eumdem esse Filium Dei qui est et filius hominis, et filium hominis qui est Filius Dei, ut ex tuis verbis cognosci poterat: «Qui illum, inquis, sibi ex utero matris, scilicet ab ipso conceptu in singularitate suae personae ita univit atque conseruit, ut Dei Filius esset hominis filius, non mutabilitate naturae, sed dignatione: similiter et hominis filius esset Dei Filius, non versibilitate substantiae, sed in Dei Filio esset verus Filius.» Nec [Col. 0189A] mirandum est si ab aliis in catholica professione dissentire probaris, dum tibi ipsi per vices discordare videris. In hac enim sententia tua catholicus aestimari potuisses, si prius teipsum in pravitate tui erroris non ostenderes. Dicis itaque, ut in Dei Filio vero esset Filius; si est in vero Dei Filio Filius, qui est Christus, igitur et verus est Filius, quia in vero nihil potest aliud esse nisi veritas. Et nullum habet locum adoptio in nativitate veritatis. Unus est ergo Dei Filius Christus, Deus et homo verus et perfectus, ut saepe dictum est. Adjungis quoque: non duo dii, quod contra temetipsum pugnare manifestum est. Nam si duo dii non sunt, ergo non est in eo Deus verus, et Deus nuncupativus, sed est unus Deus verus, quia Deus veritas est, et non est simulatio in [Col. 0189B] eo, sed totius fons veritatis.

II. Sequitur et altera in libello tuo sententia prioribus tuis verbis non conveniens. «Ipsum, inquis, credimus verum et proprium Dei Filium, ac verum Deum, qui secundum formam Dei bis genitus est; primo videlicet de Patre sine carne absque matre: secundo vero ex matre cum carne sine Patre. Illum verum Deum ex utroque parente ineffabiliter genitum credimus, cui Pater per David loquitur: 831 Ex utero ante luciferum genui te. » Paulo ante dixisti Christum duos habere patres, David scilicet naturalem, et Deum Patrem ex adoptione; hic vero, horum oblitus verborum, ais: secundo vero ex matre sine patre. Quod utrumque verum esse non poterit, ut duos [Col. 0189C] habeat, et nullum habeat Christus, secundum quod homo est, Patrem. Si ergo secundum tuam sententiam verus Dei Filius bis genitus est, et est verus Dei Filius in utraque nativitate, paterna scilicet et materna, quomodo potest fieri ut non sint duo filii ex matre nati; unus, quem tu asseris catholica voce verum esse Filium Dei; alter, quem tua perversitas verum non esse Filium Dei affirmat? Verum et non verum nullatenus unum esse potest; sic etiam verus filius, et non verus filius nullatenus unus esse poterit filius: nec Deus verus et Deus nuncupativus unus esse poterit: quia aliud est omnimodis veritas divinitatis, et aliud nuncupatio nuda deitatis, ut supra ostendimus in Moyse et caeteris sanctis; sed utrumque in una persona nullatenus esse poterit, quia alia [Col. 0189D] est veritatis dignitas, alia nuncupationis largitas. Quicunque vero hanc simulationem nuncupativae vel appellativae divinitatis, scilicet in humanitate Christi affirmare nititur, nullatenus Nestorianae impietatis foveam evadere poterit.

III. Ut autem hanc dualitatem personae in Christo vitare te velle videaris, ponis exempli gratia hominem ex anima et corpore unum esse filium parentum suorum. «Et licet, ais, ex Deo Deus, et homo ex homine in singularitate personae, unus atque idem sit Christus Dei; sicut quicunque homo ex anima de nihilo creata, et carne ex utroque parente formata unus est utrisque parentibus, patris sui videlicet et matris filius.» Hoc itaque exemplum, si bene intelligeretur a te, atque si teipsum sagaciter considerares, [Col. 0190A] omnem erroris perfidiam destruere in te potuisset, tuamque intelligentiam revocare ad agnitionem veritatis valeret. Ex hac certe radice totius infidelitatis tuae spinae, ut videtur, succreverunt, quod tuo sensu impossibile videtur, filium aliter posse esse proprium, nisi ex natura parentum totus nascatur; non intelligens teipsum esse filium proprium patris matrisque tuae, licet nobilior natura quae in te est, anima scilicet, ex illorum natura non esset generata, sed ex nihilo, ut asseris, creata. Quae est haec ab omni ratione aversa tuae mentis caecitas, qui in Dei Patris unico et proprio Filio esse non posse contendis, quod in teipso esse nullatenus negare poteris? Si igitur ex anima et carne totus es proprius filius et verus parentum tuorum, quare non multo magis [Col. 0190B] credis Deum omnipotentem verum et proprium Filium, ex Virgine natum in duabus substantiis Deum hominem, habere potuisse? Nunquid impotens est Deus in se perficere quod potens est in uniuscujusque hominis nativitate efficere? Aut ergo temetipsum divide in duos filios, proprium ex carne et adoptivum ex anima parentibus tuis, aut si hoc absurdum tibi forte videatur, concede Deo Patri ea lege, vel etiam potentiore, proprium et vere Filium ex Virgine natum habere potuisse, qua te vis tuorum parentum proprium esse filium; quamvis nullatenus adaequare possis illam ineffabilem Dei et hominis in una persona nativitatem, et convenientiam humanae conditionis consuetudini. Aut te ergo naturalem nega filium esse ex animae substantia parentum tuorum: [Col. 0190C] aut Deo concede proprium ex virginali utero habere Filium; maxime quia talis unitas est in Deo et homine, ut sit una persona Dei hominisque, licet hominis sit proprie quod mortalis fuit, et divinitatis quod semper fuit. Et sicut teipsum mortalem et immortalem esse non denegas, ita et Christus divinitate quidem immortalis, carne sola mortalis erat: quae tamen ejus caro devicta morte (juxta veram et catholicam fidem) nunc etiam ad dexteram Patris collocata, et in divinitatis potentiam glorificata immutabiliter regnat in coelis. De his jam superius me scio uberius disputasse, tamen propter sententiae hujus opportunitatem, hic aliquid respondisse in praesenti loco melius aestimavi; quia dum adversarius ea [Col. 0190D] repetit quae ante posuit, necessarium est ut repetitio quoque meae responsionis occurrat, ne forte repetat [ F., reputet] non habere quod contra eum dicatur.

832 IV. Igitur per latissimos sanctae Scripturae campos, quasi poenitens aliqua a se superius bene prolata decurrens, quaerit sententias sacrae Scripturae, quibus pristini erroris sectam affirmare valeat; sed dum non poterit invenire quod quaerit, pravitatis suae sensu sanctae Scripturae sententias interpretari non desistit: ut ex tribus Apostoli auctoritate sententiis intelligi potest. Ponit enim de mirabili, et ab ipsa Veritate laudata professione beati Petri principis apostolorum hujusmodi sensum, veluti ex suis verbis videri potest: «Singulariter namque beatus Petrus apostolus in eo simul duas naturas in [Col. 0191A] una persona, Deo sibi revelante, confessus ait: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) . In eo enim quod ait: Tu es Christus, ad humanitatem ejus pertinet, in qua junctus est [ Forte, unctus est]: id quod addidit: Filius Dei vivi, ad divinitatem ipsius, in qua essentialiter verus Filius Dei est, convenit.» Item ejusdem beati Petri principis apostolorum de Actibus apostolorum profert verba, ubi Cornelio et his qui cum eo erant verbum Dei praedicavit: «Qui rursus, inquit, de hujus humanitate sigillatim, sicut in Actibus apostolorum legitur, idem apostolus Cornelio et sociis ejus inter caetera evangelizans ait: Jesum a Nazareth, quomodo unxit eum Deus Spiritu sancto, et virtute. Hic pertransivit bene faciendo, et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam Deus erat cum illo [Col. 0191B] (Act. X, 38) . Non dicit: Deus erat ipse, sed, Deus erat cum illo. Nam si secundum veram professionem Deus verus esset homo ille susceptus a Verbo, nequaquam tantus apostolus auderet dicere: Deus erat cum illo, sed potius: Deus erat ipse. » Tertiam quoque sententiam beati Pauli praedicatoris egregii ponit, ubi ait: « Quoniam Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) . Non ait, Deus erat Christus, sed, Deus erat in Christo, non quod Christus, homo videlicet assumptus, Deus non sit, sed quia non natura, sed gratia atque nuncupatione sit Deus.» Videte, videte, lectores, novum sanctae Scripturae interpretem, qui nititur Deum disjungere ab homine assumpto; et ex uno Deo Redemptore nostro duos efficere deos, unum verum, alterum nuncupativum: [Col. 0191C] et Christum, quem tota Ecclesia Deum colit et adorat, non solum illa quae in terris in spe laborat, sed et illa quae in coelis jure gaudet, iste novus interpres hominem vult solitarium, juxta Nestorianam vel Pelagianam pravitatem, credi. Quod si verum est ut simulatio tantum sit nuncupativa nominis in Christo, non veritas divinitatis, quomodo est verus Redemptor humani generis? Si est imaginatio potestatis in capite, unde est veritas salutis in corpore? Igitur una his tribus sententiis responsio poterit esse, quae una pravitate interpretantes [ F., interpretatae] sunt ab illo. Nam si Christus idcirco non est Deus, quia dicit, Deus erat in Christo, item, Deus erat cum illo; quomodo intelligendus est Dei Filius Deus, qui ait: Ego in Patre, et Pater in me. Si igitur non est Deus, [Col. 0191D] quia Pater in Filio est, nec Pater ipse Deus est, quia dicitur, Filius in Patre: Idem enim est, quod ait: Ego in Patre, et Pater in me; ac si dixisset: Pater in Filio, et Filius in Patre; at si verum est, Deum esse Filium, et Deum esse Patrem, tametsi ipsa Veritas diceret: Ego in Patre, et Pater in me: ergo et Christus est Deus, tametsi Apostolus dixisset: Deus erat in Christo. Itaque si secundum illius Felicis professionem Christus non est [ Suppl. Deus], quia Apostolus ait: Deus erat in Christo, omnino duo sunt, Deus et Christus; et quarta introducitur persona, quod avertat ab omni corde Christianorum ille, de quo nobis est sermo, qui est Deus unus verus et summus Jesus Christus Dominus noster.

[Col. 0192A] V. Sed quamvis habeamus abundanter probatissimos sanctorum Patrum sensus, qui aliter has intellexerunt sententias, pauca tamen proferamus ex multis. De confessione itaque beati Petri principis apostolorum ab ipsa Veritate valde excellenter laudata, illud respondemus quod Cassianus (Lib. III de Incarn., cap. 12 et 13) antecessori istius Felicis Nestorio respondit: «Respondit enim, inquit, primus apostolorum Petrus, unus utique pro omnibus: idem enim unius habuit responsio, quod habet omnium fides. Sed primum decuit respondere, ut idem esset ordo responsionis qui erat honoris, et ipse antecederet confessione qui antecedebat aetate. Quid ergo ait? Tu es, inquit, Filius Dei vivi. Simplici interrogatione 833 ad confutandum te mihi, haeretice, uti necesse [Col. 0192B] est. Dic mihi, quaeso, quis ille fuerit cui Petrus ista respondit? Negare non potes Christum fuisse. Interrogo ergo, Christum quem vocas, hominem an Deum? Hominem absque dubio: hinc enim omnis est tua haeresis, quia negas Christum Filium Dei; ideo etiam Mariam Christotocon esse, non Theotocon dicis, quia Christi genitrix sit, non Dei. Quod ergo ad haec respondit Petrus? Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi: Christum hunc, quem tu hominis tantum filium esse asseris, ille testatur Filium Dei. Cui vis, credamus, tibi, an Petro? Opinor, non es tam impudens, ut praeponere te audeas primo apostolorum. Tamen, quid est quod tu non audeas, aut quemadmodum apostolum non despicies, qui Deum negare non metuisti? Tu es ergo, inquit, Christus Filius Dei vivi. [Col. 0192C] Nunquid hoc ambigui aut obscuri aliquid in se habet? Simplex tantum est et aperta confessio, Christum Dei Filium praedicat.» Et paulo post: «Videamus quemadmodum confessionem ejus is, quem confessus est, approbarit: quia plus multo est, quam quod Apostolus dixit, si dictum illius Deus ipse laudavit. Dicenti ergo apostolo: Tu es Christus Filius Dei vivi, quid a Domino Salvatore responsum est? Beatus es, inquit, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est. Si displicet tibi apostoli testimonio uti, Dei utere. Laudando enim Deus quod dictum est, auctoritatem suam apostolico dicto addidit: ita ut etiam si dictum illud apostoli ore prodiit, suum esse hoc tamen Deus fecerit, qui probavit. Beatus es, inquit, Simon Barjona, quia [Col. 0192D] caro et sanguis non revelavit tibi, sed Spiritus Patris mei, qui in coelis est (Matth. XVI, 17) . Ergo in apostoli dicto et Spiritus sancti, et praesentis Filii, et Dei Patris testimonium vides. Quid ergo amplius, aut quid simile requiris? Filius hominis laudavit, Pater interfuit, Spiritus revelavit. Apostoli ergo dictum totius divinitatis est testimonium, quia illius, necesse est, hoc dictum auctoritatem habeat, quo auctore [ Cass., quo actore] processit. Beatus ergo, inquit, es Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Spiritus Patris mei, qui in coelis est. Ergo si Petro [caro et sanguis] non revelaverunt ista, et inspiraverunt, jam intelligis qui inspiraverit tibi. Si illum Spiritus Dei docuit, qui Christum Dei filium esse confessus est, vides quod [Col. 0193A] tu spiritu daemonis doctus sis, qui negare potuisti.»

VI. Beatus quoque Beda presbyter in tractatu Actuum apostolorum (Cap. X) de eo quod dicitur, Deus erat cum illo, ita exponit: «Deus, inquit, erat cum illo, id est, Pater cum Filio. Melius est enim sic intelligere, quam divinitatem Filii cum homine, quem assumpsit, cohabitantem significari, ne Christi personam geminare, et in Nestorianum dogma cadere videamur.» De eo vero apud Apostolus ait: Deus erat in Christo, Victor episcopus Capuae in Libro Sponsorum, capitulo vigesimo quarto ⁜ a : «Deus, inquit, erat in Christo, utique Pater in Filio, quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare divinitatis. In aliis quoque sanctis, et apostolis, vel patriarchis, sive prophetis, gratia fuit; in Christo autem tota divinitas [Col. 0193B] habitavit, id est, tota jam plenitudo divinitatis corporaliter.» Idem quoque Victor episcopus ex opere Cyrilli ⁜ b in Libro ad Augustas, cujus initium est: Qui divinum praedicant et coeleste mysterium. «In quo, ait, habitat omnis plenitudo divina corporaliter, id est, substantialiter, non per participationem, neque per gratiam, quae tribuitur adoptivis; sed corporaliter, id est, substantialiter, sicut in homine dicitur habitare ejus spiritus, cum non sit alius ipse homo et spiritus ejus.» Idem quoque doctor Cassianus ⁜ c , qui et supra, de inseparabili divinitatis humanitatisque operatione, et mira communione rerum gestarum in Christo pro beatissima catholicae fidei veritate ita disseruit: «Confitentes enim, inquit, utramque substantiam carnis ac Verbi unum [Col. 0193C] eumdemque hominem, semper inseparabilem ab initio ipsius conceptionis, pia fidei credulitate suscipimus, et ex 834 tempore susceptae carnis sic omnia dicimus quae erant Dei transiisse in hominem, ut omnia quae erant hominis in Deum venirent; et hac intelligentia Verbum factum sit caro: non ut conversione aut mutabilitate aliqua coeperit esse, quod non erat, sed ut potentia divinae dispensationis Verbum Patris, nunquam a Patre discedens, homo proprie fieri dignaretur incarnatus. ⁜ d [Et non hominem cum Deo ita natum esse dicam, ut seorsum quae Dei sunt soli Deo dem, et seorsum quae sunt hominis soli homini reputem; et de uno Filio Dei non unum, sed facere incipiam duos Christos: quod a nobis jam ipse Dominus et Deus Christus avertat]: sed sic alterutrum [Col. 0193D] unus fit verbum et caro, ut manente in sua perfectione naturaliter utraque substantia sine sui praejudicio, et humanitati divina communicent, et divinitati humana participent; nec alter Deus, alter homo, sed idem ipse Deus, qui et homo: et vicissim homo, qui et Deus Jesus Christus unus Deus.»

VII. Sed his atque hujusmodi, o Felix, firmissimis sanctorum Patrum testimoniis superatus, ad alia erroris tui latibula confugere non desiisti, atque exinde [Col. 0194A] serpentini oris venena sibilans, quaeris quomodo teipsum perdere possis: quia unde bene prolata recte intelligentes filii acquisitionis salvantur, unde filii perditionis damnantur, dum bene prolata in sanctis Scripturis male interpretari non metuunt. Proponit itaque sententiam de Epistola evangelistae, ubi ait: Advocatum habemus apud Patrem, Jesum Christum justum: et ipse est propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II, 1) ; quam ita a te intelligendam asseris: «Advocatus, inquis, idem est qui et mediator, qui propter culpas delinquentium apud Patrem intercedit, quod non de Deo vero, sed de homine assumpto sentiendum est.» Quare autem non intelligis, quod evangelista eumdem propitiatorem dicit, quem advocatum, dum ait: Advocatum habemus apud Patrem [Col. 0194B] Jesum Christum justum: et ipse est propitiatio pro peccatis nostris. In eo quod advocatum eum nominavit, hominem designat: quod vero propitiatorem, Deum demonstrat. Sed quomodo sit advocatus, qui Deus est, sanctorum Patrum testimoniis intellige. Augustinus enim ⁜ e , cujus saepius mentionem facimus, de hac interpellatione in libro contra Arium ait: «Solent plane Ariani ex interpellationis causa movere calumniam dicentes, quod qui interpellatur, interpellante sit major. Quibus respondendum est, Deum oblivionem non pati, ut pro illis commoneatur semper, quos ipse elegit: sed in hoc interpellat eum, dum semper Patri hominem quem suscepit, quasi nostrum pignus ostendit, et offert ut verus pontifex et aeternus.» Sed et huic sensui illius quomodo beatus [Col. 0194C] Beda presbyter (In epist. I Joan. cap. II) in expositione ejusdem apostolicae sententiae conveniat, audi: «Unigenito enim, ait, Filio pro homine interpellare est, apud coaeternum Patrem seipsum demonstrare; eique pro humana natura rogasse, est eamdem naturam in divinitatis suae celsitudinem suscepisse. Interpellat igitur pro nobis Dominus non voce, sed miseratione.» Sciendum est vere, quod nequaquam modo Christi ad dexteram sedentis interpellatio apud Patrem talis intelligi debet, qualis hominis solet esse, dum quis apud judicem supplicibus verbis interpellat pro eo: sed patris Deo Patri humanitatis in Dei Filio dispensatio ( Locus corruptus ), interpellatio est pro humano genere. Nam et de Spiritu sancto legitur: Ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus [Col. 0194D] (Rom. VIII, 26) ; non enim Spiritus sanctus ingemiscit; sed tropica locutione Apostolus usus significat, quod Spiritus sanctus nos ingemiscere facit. Ita dicitur et illum postulare pro sanctis, quia postulare facit sanctos: sic etiam et id quod de Christo dicitur, quod sit advocatus, altiori mystico [ Forte, mysterio] intelligendum est, quam humana interpellandi consuetudo inter homines solet observari.

VIII. Deinde igitur ad Evangelium recurrens hujusmodi [Col. 0195A] proponis sententiam: ais enim: «Nusquam enim in Evangelio Dei Filius pro nobis, sed tantum filius hominis traditus legitur.» Oblitus scilicet, quod ipse Dei Filius de sua traditione dixisset: 835 Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret (Joan. III, 16) . Unigenitus itaque Filius Dei, est Filius qui datus est pro mundi salute. Quid vero est datus, nisi traditus? Quod Apostolus quoque confirmat dicens: Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII, 32) . Item de eodem Dei Filio idem Apostolus ait: Qui tradidit semetipsum pro nobis (Ephes. V, 2) . Quem etiam beatus Petrus Judaeis praedicans Filium Dei non dubitavit testificari dicens: Deus Patrum nostrorum glorificavit Filium suum Jesum, quem vos quidem [Col. 0195B] tradidistis, et negastis ante faciem Pilati judicante illo dimitti: vos autem sanctum et justum negastis, et petistis virum homicidam dari vobis. Auctorem vero vitae interfecistis, quem Deus suscitavit a mortuis tertia die (Act. III, 13, 14, 15) . Quid in his verbis apostolicae auctoritatis dubitationis esse poterit? Filium Dei testificabatur, qui traditus est, et qui mortuus est, imo et resuscitatus. Addidit quoque: auctorem vitae. Quis est ergo auctor vitae, nisi Filius Dei, qui pro salute mundi vel a Deo Patre, vel a seipso traditus dicitur? Sed et ab ipso traditore suo Juda Iscariote, nec non et a Judaeis traditus esse legitur. Tradidit, inquit beatus Petrus, seipsum judicanti se injuste (I Petr. II, 23) , licet aliter a Deo Patre, aliter a Juda traditore, et aliter a seipso, aliter a Judaeis traderetur: [Col. 0195C] a Deo Patre propter salutem humani generis; a traditore, ut suae avaritiae impleret cupiditatem; a seipso, ut paternae voluntatis impleret effectum; a Judaeis, ut suae perfidiae ostenderent nequitiam. Nullatenus ergo dividi poterit filius hominis a Filio Dei, vel separari a filio hominis Filius Dei, quia unus est Filius Dei, Deus et homo, qui traditus est propter delicta nostra in mortem. Quod beatus Cassianus in libro, unde superius testimonia posuimus, veraciter ostendit ⁜ a : «Nec in tempore, inquit, admodum hominem quis a Deo in passione possit, vel Deum ab homine secernere? Si enim ad tempus respicis, invenies semper filium hominis cum Dei Filio; [ ⁜ b si ad passionem, invenies semper cum filio hominis Dei Filium]: ita scilicet unitum et individuum sibi [Col. 0195D] Christum filium hominis ac Dei Filium, [ut] quantum ad vocem Scripturae pertinet, ut nec homo separari a Deo tempore, nec ab homine Deus omnino valeat passione.» Hoc etiam symbolo catholicae fidei confitemur manifeste, quod Jesus Christus Dei Filius unigenitus, natus de Spiritu sancto et Maria virgine, passus sit pro humana salute. Nequaquam ergo dubitare ullus catholicus debet, quin Dei Filius traditus esset pro mundi salute. Qui enim negat, Dei Filium traditum esse ad passionem, nullatenus catholicus esse poterit, sed a catholicae fidei professione, in hac [Col. 0196A] obstinatione permanendo, alienus censendus est.

IX. Deinde vadis quaerendo quid de humanitate Christi, vel quid de divinitate specialiter in sanctis Scripturis dicatur; tandemque illuc pervenisti, ubi de die ultimi examinis idem Dominus loquitur; cujus diei cognitionem Christo, in quantum homo est, denegare laboras, ut ex tuis verbis agnosci potest. «Ipse est enim, inquis, qui secundum praescientiam Deitatis diem judicii per Prophetam praedixit: Dies enim ultionis in corde meo, annus redemptionis meae venit (Isai. LXIII, 4) . Ipse nihilominus est propter humanitatis naturam, qui in evangelio secundum Marcum protestatur: De die autem illa et hora nemo scit, neque angeli coelorum, neque Filius, nisi Pater solus (Marc. XIII, 32) .» Hanc vero sententiam, qua Marcus [Col. 0196B] evangelista Filium diem judicii ignorasse dixit, longe aliter sancti Patres intellexerunt quam tu asseris intelligendam. Beatus quippe Hieronymus in Commentario Matthaei (cap. XXIV, vers. 36) , simul et Beda presbyter in tractatu Marci evangelistae (cap. XIII) , hujus sententiae intelligentiam ita exposuerunt: «Causa igitur, inquiunt, reddenda est, cur ignorare dicitur. Apostolus scripsit de salvatore: In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II, 3) . Sunt ergo omnes thesauri in Christo sapientiae et scientiae absconditi. Quare absconditi? Post resurrectionem interrogatus ab apostostolis de die judicii, manifestius respondet: Non est vestrum scire tempora et momenta, quae Pater posuit in sua potestate (Act. I, 7) . Quando dicit, Non est [Col. 0196C] vestrum, ostendit, quod ipse sciat, sed non expediat nosse apostolis, ut semper incerti de adventu 836 judicis sic quotidie vivant, quasi die alia [ Beda, die illa] judicandi sint.» Si ignorat diem judicii, quomodo verum est, quod ante dixit: Omnia tradita sunt mihi a Patre meo (Luc. X, 22) : si diei ultimi cognitio non est ei tradita, nullatenus omnia tradita sunt illi a Patre. Sanctus quoque Augustinus in libro de sancta Trinitate capitulo XII (Num. 23) , horum Christi verborum sensum per tropum, qui apud grammaticos metonymia dicitur, explanat: « De die vero et hora nemo scit, neque angeli in coelo, neque Filius, nisi Pater. Hoc enim nescit, quod nescientes facit: id est, quod non ita sciebat, ut tunc discipulis indicaret: sicut dictum est ad Abraham: Nunc [Col. 0196D] cognovi, quod times Deum (Gen. XXII, 12) : id est, nunc feci ut cognosceres, quia et ipse sibi in illa tentatione probatus innotuit.» Dic, rogo, quomodo fieri possit, ut judex omnium diem judicii nesciat; et qui merita singulorum dijudicaturus est, tempus ejusdem examinis ignoret? De cujus judiciaria potestate multo ante in psalmis praedicitur: Deus noster tunc, dicit Propheta, manifestius veniet: Deus noster tunc non silebit. Ignis in conspectu ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida: advocavit coelum de sursum, et terram discernere populum suum (Psal. XLIX, 3, 4) . Et ne ignorares, de quo hoc dixisset, paulo ante idem propheta praemisit: Deus deorum Dominus locutus est (Ibid., 1) . Quis est ille, Deus qui est deorum, idem [ Forte, id est] sanctorum Dominus? Vere omnino Christus, qui judicaturus est vivos ac mortuos. Hujus locum prophetiae beatus Cassiodorus (In Psal. XLIX, 1, 3) ita declarat: «Ne quis, ait, incarnationem Christi mediocri crederet aestimatione poscendam [pensandam], potentia ipsius ante praedicitur, ut totius incredulitatis pravitas auferatur. Dii dicuntur, qui bonis conversationibus gratiam supernae majestatis accipiunt; sicut in alio Psalmo ait: Ego dixi, dii estis, et filii excelsi omnes (Psal. LXXXI, 6) . Ita ergo filii dicuntur, sicut et dii, quod utrumque gratia praestat, non natura. Deus [Col. 0197B] autem deorum est Christus.» Et paulo post: «Deus enim Christianorum ipse est Deus deorum, qui et manifeste veniet et non silebit. Silet enim modo, cum mundus iste peragitur; cum blasphemias et sacrilegas voces sententiae suae severitate, non damnat, sed ad conversionis medicinam sustinet peccatores. Tunc autem non silebit, quando sceleratis dicturus est: Ite in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV, 41) .» Hanc vocem metuat, qui modo nuncupativum et non verum Deum audet blasphemare Christum, qui judicaturus est mundum. Nuncupatio non est in veritate potestatis, sed in nominis tantummodo dignitate. Qui vocabit coelum et terram ad judicium, non solum nomen habet deitatis, sed etiam potestatem [Col. 0197C] divinitatis. Et ne forte contradicas filium hominis esse, qui habet potestatem judicandi, audi quid idem ipse de sua potestate diceret; ait enim: Cum venerit filius hominis in majestate sua, et omnes angeli cum eo, tunc sedebit in sede majestatis suae (Matth. XXV, 31) . Filium hominis testatur in sua majestate, et non in aliena sessurum et judicaturum, et regnum sui Patris sanctis daturum. Et alibi: Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Et paulo post: Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso, et potestatem dedit ei judicium facere, quia filius hominis est (Joan. V, 23, 26, 27) . Et ne ulla cuilibet dubitatio remansisset, quis sit qui in judicio omnibus [Col. 0197D] videbitur, idem beatus Joannes evangelista propheticum in eo testimonium implendum esse praedixit; ait enim: Hoc totum factum est, ut impleretur quod dictum est: Os non comminuetis ex eo. Et iterum alia Scriptura dicit: Videbunt, in quem transfixerunt (Joan. XIX, 36) . Vulnera itaque veri corporis verum filium hominis ostendent, qui judicaturus est mundum: forma illa erit judex, qua stetit ante judicem. Talis apparebit judex, qualis videri possit ab eis, quos coronaturus erit, et ab eis, quos damnaturus. Hoc ipsum quippe Christo ascendente angeli apostolis praedixerunt: Sic, inquiunt, veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum (Act. I, 11) , id est, in eadem forma carnis atque substantia veniet judicaturus. [Col. 0198A] Hunc eumdem filium hominis, qui judicaturus est mundum, Apostolus Deum non dubitavit nominare. Ait enim: Alioquin quomodo Deus judicabit hunc mundum (Rom. III, 6) ? et alibi: Exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei (Tit. II, 13) .

837 X. In sequentibus quoque ponens verba ipsius Veritatis, quibus cuidam diviti se bonum magistrum nominanti respondit: Nemo bonus, nisi solus Deus (Luc. XVIII, 19) , valde inconvenienter, quantum ad intelligentiae pertinet rationem, verba, o Felix, conjungis: «Ipse enim, ais, qui essentialiter cum Patre et Spiritu sancto solus est bonus, est Deus, ipse in hominem licet sit bonus, non tamen naturaliter a semetipso fit bonus.» Quomodo stare potest quod dicis, ipse est bonus, et ipse naturaliter non [Col. 0198B] est bonus in semetipso? Si per se bonus est cum Patre et Spiritu sancto, utique et ipse bonus est in homine assumpto, non aliena bonitate, sed naturali, quia ipse, et ipse unam significaverit personam, et non est alter in Patre, alter in homine. Mirandum vero est, quomodo magister velis fieri fidei catholicae, dum verborum, per quae fides dicitur, rationem ignores. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) . Recte itaque in corde credita convenientibus verae fidei verbis proferri debent. Sed quaedam mihi suspicio ex antecedentibus fidei tuae professionibus, in his nascitur verbis, te quidem velle asserere Dei Filium, qui hominem assumpsit, naturaliter bonum esse; hominem vero, quem assumpsit, naturali bonitate bonum non esse. Sed iste [Col. 0198C] tuus sensus multis sanctae Scripturae testimoniis destruitur. Primo cum legitur in Genesi, Deum omnia bona condidisse. Et cum per singulos dies dicit Scriptura: Vidit Deus, quod bonum esset. et dum omnia, sicut Deo placuit, creata sunt, dictum est: Et erant omnia valde bona (Gen. I) : quomodo ille homo solus, quem ipse Dei Filius, per quem facta sunt omnia, sibi in unitatem personae in utero virginali assumpsit, non erat naturaliter bonus? Quid in illa mirabili de Spiritu sancto et virginali conceptione et nativitate, peccati fuit, ut bonus naturaliter non esset, qui natus est, et Dei Filio in unitatem personae in ipso exordio incarnationis adjunctus? Omnis quidem rationalis creatura aut bona est, aut mala. Legitur enim in Scripturis sanctis angelus bonus, et angelus [Col. 0198D] malus: similiter et bonus homo, et malus homo ipsa Veritate attestante: Bonus homo de bono thesauro cordis sui (etsi omnia, quae Deus creavit, erant valde bona) profert bona: et malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala (Luc. VI, 45) . Sed omnia quae bona sunt, naturaliter bona sunt, Dei gratia agente; quae vero mala sunt, ex proprio vitio mala efficiuntur. Quomodo ergo Christus naturaliter non est bonus, per quem omnes, quicunque boni sunt, efficiuntur boni? Sicut enim prope [ Forte, proprie] est Filius Dei, per quem omnes sancti Filii Dei facti sunt: ita naturaliter bonus est, sine quo nullus naturaliter poterit esse bonus. Hujus vero responsionis Christi verba beatus Hieronymus [Col. 0199A] presbiter longe aliter, quam tu asseris, intelligi voluit, ut in praescripto ejus Commentario, unde paulo ante posuimus testimonia, legitur ⁜ a : « Quid me, inquit, interrogas de bono? unus est bonus Deus (Matth. XIX, 17; Luc. XVIII, 19) . Quia magistrum vocaverat bonum, et non [Deum] vel Dei Filium confessus erat. Dicit, quemvis sanctum hominem comparatione Dei non esse bonum, de quo dicitur: Confitemini Domino quoniam bonus (Psal. CV, 1) . Ne quis autem putet in eo, quod bonus Dominus [ Hier., Deus] dicitur, excludi a bonitate Filium Dei, legimus in alio loco: Pastor bonus ponit animam suam pro ovibus suis (Joan. X, 11) . Et in Propheta: Spiritum bonum, terramque bonam (Psal. CXLII, 10) .» Non igitur Dominus se bonum negat, sed esse Deum [Col. 0199B] significat. Non se magistrum bonum non esse, sed magistrum absque Deo nullum bonum esse testatur.

XI. Addis quoque, ubi de duabus in Christo naturis disputas: «Impassibilis in suo, passibilis in alieno.» Quid dicis alienum esse Dei Filio in illa susceptione humanitatis, quae in tantam et tam mirabilem cum Dei Filio assumpta est unitatem, ut unus esset, non duo? Idem in divinitatis gloria, qui et in humanitatis infirmitate, idem Filius Dei, qui et filius hominis, et idem filius hominis qui et Filius Dei. Quid enim in hac conjunctione alienum potuit esse, dum omnes actus utrarumque in Christo naturarum unius propriae esse personae certum habetur, sicut beatus Leo papa ait ⁜ b : «Salva naturarum proprietate, 838 quae Dei sunt, transierunt in hominem, [Col. 0199C] et omnia quae hominis sunt, transierunt in Deum: ut nec sine homine agerent divina, nec sine Deo agerentur humana. Hoc enim catholica fides tradit, hoc exigit, ut in Redemptore nostro duas noverim [ S. Leo, noverimus] convenisse naturas; et manentibus proprietatibus suis, tantam factam unitatem utriusque substantiae, ut ab illo tempore, quo [Col. 0200A] sicut humani generis causa poscebat, in beatae Virginis utero Verbum caro factum est, nec Deum illum sine hoc, quod homo est; nec hominem sine hoc liceat cogitare, quod Deus est. Ostendit [ S. Leo, exprimit] quidem sub distinctis actionibus veritatem suam utraque natura, sed neutra se ab alterius conjunctione disjungit. Nihil ibi ad invicem alienum vacat. Nec enim divinitas animae tristanti ante passionem defuit, nec carnem suam in passione deseruit. Tota est in majestate humilitas, tota in humilitate majestas. Idcirco ejusdem est contumelia, cujus est gloria. Ipse est in infirmitate, qui et in virtute: idem mortis capax, et idem victor est mortis. Suscepit ergo totum hominem Deus, et ita se illi atque illum sibi misericordiae et potestatis ratione [Col. 0200B] conseruit, ut utraque alteri natura inesset, et neutra in alteram a sua proprietate transiret. Atque ita in carne propria passus est impassibilis Deus, ut veram passionem, quia voluit, in vera carne sentiret, et in divinitate prorsus impassibiliter permaneret; nec alius semetipsum morti dignatus sit tradere, quam ille qui sic potuit moriens de morte vincere, ut mortem non possit in morte sentire. Sed hoc certissimum scire debemus, quod quidquid vexationis et passionis furor intulit impiorum, non de necessitate toleratum, sed de voluntate susceptum est:» veluti etiam omnia, quae infirmitatis sunt humanae, voluntate sustinuit, non necessitate, ut famem, sitim, lassitudinem, somnum, irrisiones, crucem, atque ipsam mortem. Ita et ille [Col. 0200C] qui propria voluntate mortuus est, propria quoque potestate surrexit, veluti ante praedixit: Potestatem habeo, inquit, ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam (Luc. X, 18) . Sed ne longior libelli series legendi fastidium generet, hic sit hujus sermonis finis, ut ab alio liberius oratio sumat exordium.

I. Sublimitas apostolicae auctoritatis terrere debuisset istos adoptionis vel nuncupationis in Christo [Col. 0199D] assertores, ut tacerent, quia omnes novitates vocum cunctis catholicae fidei filiis sub anathematis terrore interdixit. Sed obstinata mens nullis terroribus emollita a suae perversitatis pertinacia compescitur: nec eorum damnationis exemplo semetipsa corrigere curat, qui anteactis temporibus novas sectas, apostolicisque traditionibus contrarias introducere tentarunt. Ita enim nec isti, qui hujus novitatis introductiones fidei catholicae inserere conantur, se pia humilitatis consideratione in ovile universalis Ecclesiae per apostolicae fidei unitatem revocare student. Et non solum male prolata salubriore sensu emendare non consentiunt: verum etiam pejoribus se denuo implicare erroribus contendunt. Unde et iste Felix infeliciore audacia, cum caeteris suae perversitatis [Col. 0200C] sequacibus Christo injicere tentat debitam servitutem, et conditionale servitium, et necessariam [Col. 0200D] subjectionem: dum omnes evangelicae paginae et apostolicae Scripturae Christum veraciter Dominum Deum, atque Dei Filium apertissime testentur. Nec alicui sanctorum tanta fuit latitudo sapientiae, vel tam grandis eloquentiae copia, ut laudem et gloriam Christi Dei digne potuisset enarrare. Superat enim omnem sensum rationalis creaturae hujus mysterii magnitudo, quo Dei Filius in unitatem personae humanitatis naturam assumere dignatus est, et inter homines homo Deus conversari, qui in coelis adoratur ab angelis: quem infelix istorum temeritas debitorem servitutis, vel conditionalem servum nominare non metuit, et infima quaeque nomina Redemptori nostro Christo, Deo vero, et Regi regum, Dominoque dominantium imponere praesumit.

[Col. 0201A] 839 II. Quod ergo Christum debitae servitutis necessitate constrictum esse contendis, dic, oro, in quo fuit Christus Jesus debitor? Nunquid peccata habuit, ut propter peccatorum remissionem debitor esset? Nam in oratione Dominica debita pro peccatis ponuntur, sicut solemus ex praecepto ipsius Veritatis quotidie decantare: Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) . Unde et mox hujus petitionis recapitulatio subjecta est, ut intelligeretur de quibus dixisset debitis; ait enim ipse Dominus in sequentibus: Si dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet et vobis Pater vester coelestis delicta vestra (Ibid. 14) . Et ubi unus evangelista dicit, debita nostra, ibi alius pro debitis peccata ponit (Luc. XI, 4) . Si debitor [Col. 0201B] est, qui et peccator, ut evangelica veritas ostendit, nunquid et Christus peccator fuit, ut debitor dici debeat? nisi forte alio sensu debitorem velis intelligere, anteacti videlicet cujuslibet beneficii remuneratorem. Quid vero hoc ad Christum pertinet? Nunquid primum fuit homo, et postea singulari beneficio in Dei Filium electus esse credendus est, ut hujus tanti beneficii debitor sit dicendus? Nonne in ipso conceptu Deus verus, et verus Dei Filius conceptus est, et in unam personam duarum naturarum facta est conjunctio in ipso utero virginali, in tanta personae unitate, ut hic totus, qui ex virgine natus est, indubitanter dici et credi debeat unus verus Filius Dei. Alibi quoque in Evangelio de debitore dicitur: Duo debitores fuerunt feneratori [Col. 0201C] uni (Luc. VII, 41) . Qui hic debitores intelligendi sunt, nisi cujuslibet pacti necessitate in jus feneratoris obligati, quorum nihil de Christo pia credulitas permittit dici? Quod vero ais conditionalem esse servum: quae catholicae aures hanc tantam blasphemiam patienter sufferunt, ut Christus Dei Filius vili conditione et dura necessitate servus sit Dei Patris? Quid ergo dicis de Adam? Utrumnam libera dignitate, vel servili conditione creatus sit? Si conditionalis servus formatus est, quomodo est imago Dei? Vel ubi liberum illius arbitrium fuit? Aut quid peccando perdidit? Si vero liber, quomodo non multo magis Christum, in quo Divinitas omnis corporaliter habitabat, libera dignitate, non conditionali servitio ex regiae nobilitatis Virgine natum esse credendum [Col. 0201D] est? De quo beatus Augustinus in epistola ad Consentium (Epist. 205, n. 12) : «Assumpsit, inquit, formam servi non Domini mutando naturam: impertiendo Dominicam gratiam, non servilem injuriam retinendo.» Si enim humana nobilitas alicujus momenti vel dignitatis aestimanda est, quis nobilior ipso David rege, ex cujus semine quasi de regalis excellentiae nobilitate, non servilis conditionis ignobilitate Christus nasci voluit in mundo? Si ad Deitatis gloriam respicis, quis Dei Filio, qui in duabus naturis unus atque idem fuit, aequari potest, cui nullus sanctorum nobilitate vel libertate, vel potestatis privilegio similis esse potuit vel poterit?

[Col. 0202A] III. Illud vero quod ais: «Illum propter ignobilitatem beatae Virginis, quae se ancillam Dei humili voce protestatur, servum esse conditionalem.» Si sanctissima virgo Maria juxta vestram temeritatem conditionalis est ancilla, ergo nobilior est Sara secundum apostolicam auctoritatem, de qua ipse doctor gentium ait: Scriptum est quoniam Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et unum de libera. Sed qui de ancilla, secundum carnem natus est, qui autem de libera, per repromissionem (Gal. IV, 22, 23) . Et post pauca: Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam et filium ejus: non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae (Ibid. 30) . Forte et apud te nobilior est Isaac quam Christus: qui apostolico testimonio de libera natus est, et Christus, ut tu asseris, [Col. 0202B] de ancilla: et omnes adoptivi filii Dei qui sunt, nobiliores sunt Christo, de quibus ipsa Veritas ait: Jam non dicam vos servos, sed amicos (Joan. XV, 15) . De quibus et praedicator gentium ait: Misit Deus spiritum Filii sui in corda nostra clamantem, Abba pater. Itaque jam non est servus, sed Filius. Quod si Filius, et haeres per Deum (Gal. IV, 6) . Dicis: «Quid potuit de ancilla nasci, nisi servus?» Ubi est intelligentia tua, non considerans multa animantium genera de terra esse creata, et plurimas piscium diversitates ex aquis? Quomodo ergo viva creatura ex insensibili, id est, terrae vel aquae natura creari poterit? Vel quomodo de pulvere arbores, et de 840 arboribus flores fructusque nascuntur? Quare non tantum pulvis de pulvere nascitur, [Col. 0202C] sicut dicis, quod nil potuisset de ancilla nasci, nisi servus. Ut interim beatam Virginem ancillam nominari non negemus: tamen concede omnipotentiae divinae, ut de ancilla creare potuisset quidquid placuisset suae ineffabili voluntati. nisi forte resistere velis Deo, [et] dicere: Nolo ut aliquid aliud fiat de ancilla, nisi servus tantum. Sed revera Christus solus, ut Propheta de eo praececinit, inter mortuos liber est inventus (Psalm. LXXXVII, 5) . De qua ejus gloriosa libertate beatus Cassiodorus in octogesimi septimi psalmi expositione ita dicit: «Solus enim inter mortuos liber fuit, qui ipsa quoque mortis claustra confregit: ipsius enim tantum mors libera, quia et voluntaria fuit, qui potestatem habebat ponendi animam suam, et iterum sumendi [Col. 0202D] eam (Joan. X, 18) . Sed cum ille esset inter mortuos liber, aestimatus est tamen a dementibus, sicut vulnerati dormientes. Vere autem dictus est Dominus liber, qui humanum genus liberare dignatus est:» quem tu forte per hoc servum esse conditionalem calumniaris, quia humanum genus benevola suae obedientiae subjectione liberum fecit. Sed longe aliter beatus Gregorius in libro Moralium vigesimo tertio de hac eadem liberatione, unde loquimur, sentire probatur ⁜ a : «Mediator, inquit, Dei et hominum Jesus [ Greg., homo Christus Jesus] in eo miseretur hominis, quo formam hominis sumpsit: qua misericordia redempto [ Idem, pro redempto] homine [Col. 0203A] dicit Patri: Libera eum, ut non descendat in corruptionem (Job. XXXIII, 24) . Sicut jam supra diximus, dicere ejus est, libera eum hominem, naturam hominis assumendo liberam demonstrare. Ex ea quippe carne, quam sumpsit, etiam hanc ostendit liberam, quam redemit. Quae redempta videlicet caro nos sumus, qui cognitione nostri reatus astringimur, sed mediatoris tanti aequitate liberamur, sicut ipse ait: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis » (Joan. VIII, 36) . Nimium ergo ingratus videris liberatori humani generis, qui toties illum non solum absolute servum appellari dicis, sed etiam conditionalem servum testaris: dum conditio duram demonstrat necessitatem, non voluntariae munus obedientiae.

[Col. 0203B] IV. Sed et inter caetera, quo te vagus sermonis tui perduxit textus, etiam ad hoc pervenisti, ut diceres duo genera servitutis esse in creaturis, voluntarium quidem et conditionale, quia, inquis, omnis creatura voluntate seu necessitate per conditionem Deo servit. Plane omnibus patet inferius esse genus conditionalis servitii, quam voluntarii, sub quo inferiori gradu impia temeritate Christum computare non times, sicut ex tuis verbis jam antea ostendimus. In quo etiam gradu conditionalis servitii, et ipsum diabolum posuisti dicens: Nempe diabolus servus Domini per conditionem in sacro eloquio dicitur. Videsne quo te tua perduxit blasphemia, ut uno servitutis genere Christum et diabolum computares: nec ipsum Christum consentires voluntaria obedientia [Col. 0203C] Deo Patri deservire in diebus carnis suae, sed conditionali necessitate, sicut diabolum. Nunquid non omne Christianorum servitium in religione sanctitatis voluntarium Deo debet esse magis quam necessarium, in tantum, ut voluntas bona pro opere computetur, quamvis aliqua necessitas operandi impediat facultatem? Addis adhuc de conditionali servitio Christi haec verba: «Nunquid, ais, qui verus est Deus, fieri potest, ut conditione servus Dei sit, sicut Christus Dominus in forma servi, qui multis modis multisque documentis, non tantum propter obedientiam, ut plerique volunt, sed etiam et per naturam servus Patris et filius ancillae ejus verissime edocetur?» Quod quam absurdum sit, et [Col. 0203D] quam ineptum hoc de Deo, Dei Filio, ac Deo vero credere piorum ignorat nemo. Inter plerosque, quos dicis Christum putare per obedientiam servire Deo, unus quidem est beatus Paulus apostolus doctor gentium, qui ait: Christus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis, propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit ei nomen quod est super omne nomen (Philip. II, 8, 9) . Servus conditionalis non est super omne nomen, sed inferius filiorum nomine. Filii quippe nomen omnibus sanctis, Dei dignatione, communiter donatum est. Quod est ergo illud excellentius caeteris nominibus nomen, quod Christo a Deo Patre, Apostolo teste, datum esse dicitur, propter obedientiae mirabile 841 sacramentum? Illud scilicet quod idem ipse subjungit dicendo: [Col. 0204A] Ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Si jam Dominus est Jesus, et in gloria est Dei Patris, id est, in divinitatis majestate, ergo conditionalis servitii jugo subjectus non est: sed, sicut beatus Petrus princeps apostolorum ait: Profectus est in coelum subjectis sibi angelis et potestatibus, et virtutibus (I Petri III, 22) . Quod et idem Psalmista praedixit multo ante futurum: Minuisti, inquit, eum paulo minus [ab angelis], gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Omnia subjecisti sub pedibus ejus (Psal. VIII, 6) . O gloriosa obedientia et omni laude dignissima, quae in tantam divinae potestatis magnitudinem sublimata [Col. 0204B] est, ut super omnia opera Dei constitueretur! Item in alio loco Apostolus: Qui tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam (Ephes. V, 2) . In hoc quod ait: Tradidit semetipsum, voluntarie se tradentis, non conditionaliter servientis, ostendit affectum. Dicit et ipse David sub persona sanctorum: Voluntarie sacrificabo tibi (Psal. LIII, 8) . Si sanctorum sacrificia, quae Deo solent offerri, voluntaria fuisse manifestum est, quomodo hoc solum sacrificium, in quo totius mundi redemptio est, per necessitatem fuisse calumniaris, et non per voluntatem sponte seipsum offerentis? sicut idem propheta in alio loco ait: In capite libri scriptum est de me, ut facerem voluntatem tuam: Deus meus volui, et legem tuam in medio cordis mei (Psal. XXXIX, 8) . Volui, inquit, non [Col. 0204C] sicut tu soles dicere, debui (debita enim ais servitute) Deo Patri subjectus esse. Quod quidem debitum et conditionale servitium, ab ecclesiasticae fidei veritate omnino alienum esse dignoscitur. Catholica namque veritas in uno eodemque Christo credit, et confitetur secundum veram substantiam carnis, omnes ejusdem carnis, quas suscepit, infirmitates voluntarias habere Christum, cum voluisset. Voluntariam namque et veram famem, cum esuriens ad ficulneam veniret: voluntariam et veram lassitudinem, cum fatigatus ab itinere super puteum sederet; voluntarium et verum vulnus, cum militis lancea percuteretur in latere; voluntariam et veram mortem, cum inclinato capite spiritum emisisset in cruce; voluntariam et veram sepulturam, cum eum depositum [Col. 0204D] de ligno Joseph et Nicodemus ponerent in sepulcro. Has enim carnis omnes infirmitates voluntarias quidem, sed veras Christus habuit, quia carnis humanae naturam, non in phantasia, sed in veritate suscepit: quas passiones propterea in carne voluntarias habuit, ut in veritate carnis divina potentia, quae nec pati potuit aliquando nec mori, infirmitatem mortemque devinceret, et carnem suam in vitam virtutemque perpetuam suscitaret: quem tu aeternae subjectionis servitio opprimere niteris.

V. Dicis enim: Vel in qua forma erit in aeternum Patri subditus, si inter divinitatem ejus et humanitatem nulla differentia nullaque inaequalitas fore credatur? Dicimus itaque in Deo Christo duas esse [Col. 0205A] naturas proprias: unam Deitatis, alteram humanitatis; sed veram in eo divinitatis gloriam credimus, ne nuncupatio sola divinitatis, a te nuper introducta in humana natura a divinitatis natura segregata, in duos deos fidei nostrae divideret professionem; sed unum confitemur Deum sub proprietate duarum naturarum, qui judicaturus est mundum forma, qua videri poterit ab omnibus, quam conditionaliter tu asseris Deo Patri subjectam esse: aliter intelligens illius formae subjectionem; aliter sancti Patres, qui altiori sensu, sancto Spiritu inspirante, divina mysteria considerare valuerunt. Sed beati Hilarii clarissimi doctoris tantummodo sensus sufficiat ponere, qui undecimum catholicae fidei libellum maxime de hujus subjectionis disputatione consummavit: «Primum, [Col. 0205B] inquit (Lib. XI de Trinit., num. 30) , communem sensum interrogo, utrum nunc subjectionem ita intelligendam putemus, tanquam servitutem dominatui, aut infirmitatem virtuti, aut honori inhonorationem, contrariis qualitatibus subditis [ Hil., subdimus], ut Filius secundum haec Deo Patri sit dissidentis naturae diversitate abjectus [ Hil., subjectus]? . . . Nihil itaque nunc aliud subjectionis significatio, quam mysterii demonstratio est.» Et in sequentibus (Num. 40) : «Non alia itaque subjectionis causa 842 est, quam ut omnia in omnibus Deus sit, nulla ex parte terreni in eo corporis residente natura, ut ante in se duo [ Hil., duos] continens, nunc Deus tantum sit; non abjecto corpore, sed ex subjectione translato; [Col. 0205C] neque per defectionem abolito, sed ex clarificatione mutato. Acquirens sibi eo [ Hil., Deo] potius hominem, quam Deum per hominem amittens: subjectus vero ob id, non ut non sit, sed ut omnia in omnibus Deus sit.» Item paulo post de clarificatione ipsius Domini, qua se in Evangelio testificatur clarificandum esse, ubi ait: Nunc glorificatus est filius hominis (Joan. XIII, 31) . «Glorificavit eum, inquit (Num. 42) , in se Deus, ut quia jam regnat in gloria, quae ex Dei gloria est, ipse exinde in Dei gloriam transeat; in se enim Deus eum glorificavit, id est, in ea natura qua Deus est quod est, ut sit Deus omnia in omnibus.» Item paulo post (Num. 43) : «Et in eo quidem, ait, quanta furoris haeretici stultitia est, desperare id de Deo, quod humanis suis pedibus [Col. 0205D] [ Leg,. spebus] blandiatur: et quod hominem [ Leg., in homine] Deus potens sit, id in seipso efficiendo infirmus sit. Nec sermo istud, nec sensus rationis capax loquitur, ut naturali quadam necessitate ad consulendum nobis obnoxius Deus sibi nihil afferre beatitudinis possit: non quod profectu egeat, qui imperturbatae naturae virtutisque sit, sed quia per dispensationem et sacramentum magnae pietatis, qui Deus est, et magnus est [ Hil., et homo est], impotens sibi sit, hoc est, totum praestare [ Hil., hoc se totum praestare] quod Deus est, cum nobis non ambigue [Col. 0206A] indulturus sit id quoque nos esse quod non sumus. Vitae enim humanae atque mortis finis est resurrectio: et certissimum militiae stipendium est incorrupta aeternitas, non ad poenae perseverantiam manens, sed ad perpetuae gloriae fructum jucunditatemque non desinens. Cum igitur haec nostra terrenorum corporum origo in habitu naturae potioris excedat, et conformis gloriae Dominici corporis fiat; Deus in forma servi repertus [ Al., perpetuus], licet jam glorificatus in corpore sit, secundum quod in forma servi sit, tamen conformis Deo non erit: ut qui nobis formam glorificati corporis sui tribuit [ Hil., tribuet], ipse corpori suo nihil ultra possit, quam nobis ac sibi sit, in commune praestare.» Haec itaque testimonia sancti Patris Hilarii de subjectione [Col. 0206B] Filii, quam tu debitam aeternamque asseris: vel etiam de clarificatione corporis in divinitatis gloriam ejusdem Domini nostri Jesu Christi, quod ex Virgine assumpsit, dicta sufficiant.

VI. Nunc operae pretium est aliqua ex sanctorum doctorum libellis testimonia proferre, quae tu etiam contrario sensu flectere ad tuae partis confirmationem niteris, quae omnino tibi esse adversaria, et tui erroris sectae valde contraria intelligentur. Insuper et quaedam calliditatis tuae nequitia subtrahis, quae tuam haeresim damnare videntur: quaedam vero consueta tibi versutia immutare non times, ut in libris beati Hilarii fecisse videris: ubi ille praecipuus doctor et catholicus ait ⁜ a : Potestas dignitatis non amittitur, [Col. 0206C] tu omnino perversissime dicis: adoptatur: ubi beatus Hilarius ait, adoratur. Carnis equidem a Magis humilitas adorata est, et mysticis munerum speciebus honorata, non adoptata: quod perspicue ex antecedentibus verbis ejusdem doctoris intelligi potest, ubi ait, quod tu ipse posuisti, in pannis adhuc Deus adoratur. Idem ipse, qui in cunabulis jacuit, ab angelis Christus Dominus praedicatur, et a Magis Deus adoratur, non a Patre adoptatur in Filium. In quo loco certissime de Magorum adoratione idem Pater Hilarius disputat, non de paterna adoptione, quam tu pravissime huic loco inserere conaris. Sed et cum testimonium de disputatione beati Augustini posuisses, quam habuit cum Feliciano Ariano episcopo ⁜ b , subdola calliditate quaedam in media sententia tacuisti, [Col. 0206D] quae tuae parti videntur contraire, ubi ait (Cap. 6) : «Filiorum namque adoptivi alii, naturales alii sunt: hi qui geniti ab initio filii sunt ac proprii, illi primo alieni, post filium [ Al., filii]; cum 843 per adoptionem in familiam videntur adscisci.» Caetera vero quae posuisti in eodem loco, ex sensu haeretici idem beatus Augustinus dixit, non ex suo, cum quo disputationem de fide catholica habuit, licet tu non intellexisses ex cujus persona dixisset quod posuit; sic enim ait: «Quid igitur? dicis ex substantia Patris, credo, nasci Filium nequivisse, ne ingenitum [Col. 0207A] Patrem Filii generatione videamur dividere:» et reliqua, quae ibi posita sunt, quae certissime illius haeretici sensui conveniunt, non sancti Augustini. Sicut et illud solita tibi pravitate immutasti, ubi libro (Loc. cit., cap. 10) : impassibilis in suo, passibilis in nostro, tu ponis: impassibilis in suo, passus in alieno; quasi corpus suum, quod sibi proprium fecit Filius Dei, alienum esset a se. Quod itaque nomen alieni omnino contra teipsum ponis; utrumque enim non potest esse: caro Christi aliena, et adoptiva Filio Dei; quia dum adoptatur in Filium, nullatenus alienus erit ei qui se adoptavit in Filium, sed in Filii dignitatem assumptus cessabit alienus esse. Christi vero humanitas nunquam aliena fuit, nec anima, nec corpore, divinitatis suae, ab initio conceptionis [Col. 0207B] et nativitatis in proprietatem unius personae assumpta, ut verus et proprius in duabus substantiis esset Dei Filius. Et quare tacuisti quod in eodem libro de clarificatione corporis Christi et de unitate divinitatis legitur, ubi ipse praefatus doctor ait (Loc. mox cit.): «Itaque glorificata caro majestate, dum majestas humilis [ Aug., humiliata] docetur in carne. Sed utrumque non de duobus Christis, ut putas, sed de uno atque eodem ipso, quem post partum Virginis Deum et hominem novimus, nos certum est praedicare.» Et paulo post (Loc. cit. cap. 11) : «Unus autem atque idem Christus est, qui et injurias totus [ Aug., totiens] pertulit, et actus in profundum [ Idem, in profundo] non mersit. Ex hoc pacto in mediatore Dei et hominum, injuria assumpti corporis affectam [Col. 0207C] fatemur deitatem, sicut majestate divinitatis glorificatam novimus carnem.» Sed haec omnia quae passus est pro humana salute mundi Salvator, non, ut tu vis, debita necessitate, sed libera voluntate passum, idem Pater in eodem libro testatur, dicens inter caetera (Cap. 14) : «Sensit igitur, inquit, mortem divinitas Christi participatione humani affectus, quem sponte susceperat; non naturae suae potentiam perdidit, per quam cuncta vivificat. Sic in sepulcro carnem suam commoriendo non deseruit, sicut in utero Virginis connascendo formavit: et sic in utroque et nasci et mori non coactus ab altero, sed sponte voluit, ut hoc eum constet pertulisse quod fecit. Nec ideo non patientem, quia ipse faciebat; nec ideo non facientem, quia non alius tolerabat.» Hanc quoque [Col. 0207D] mirabilem et ineffabilem in Filio Dei unitatem naturarum in persona et potestate mens humana credat, non requirat, ut in eodem libro legitur. Ait enim idem doctor (Cap. 8) : «Sicut enim sine exemplo mater genuit auctorem suum, sic ineffabiliter Pater credendus est genuisse coaeternum: de matre natus est, qui tamen ante fuit; de Patre, qui aliquando non defuit. Hoc fides credat, intelligentia non requirat, ne aut non inventum putet incredibile, aut repertum non credat singulare.» Si mater genuit auctorem suum, et de matre natus est qui de Patre fuit: quomodo tu ausu temerario soles negare Deum esse verum qui ex Virgine natus est? Aut quomodo non terret te quod sequitur, ut quia hoc ratione non [Col. 0208A] investigatur, hoc fides credat, intelligentia non requirat? Singulare enim est hoc et sine exemplo mysterium.

VII. Dicis quoque humanitatem Filii Dei extrinsecus factam quasi alienam; vel magis ipsum Filium Dei extrinsecus factum, sicut te scribente legimus. «Hae sunt, ais, sententiae praefati egregiique doctoris Augustini, non de humanitate Filii Dei, in qua extrinsecus factus est, non de substantia Patris subsistens, sed ex carne matris et natus est.» Quomodo Filius Dei est, si extrinsecus factus est? Filius Dei aeternaliter natus est de Patre, quem hic dicis extrinsecus factum. Si de humanitate ejus hoc tibi placet intelligi, ergo eumdem dicis nobiscum Filium Dei, qui ex Virgine natus est. Tamen S. Cyrillus [Col. 0208B] nullatenus de homine Christo hoc consentit, scilicet quod extrinsecus factus sit quasi alienus, velut 844 indumentum quoddam divinitatis; sed omnino in duabus naturis proprium esse et perfectum Filium Dei affirmans, dicit in illo libello quem contra Theodoretum scripsit: «Non hominem assumptum dicimus a Deo Verbo, et copulatum ei secundum habitum extrinsecus adinventum, sed potius hominem eum factum esse decernimus.» Item ejusdem unde supra: «Sed licet, inquit, nominemur templa Deum inhabitantem habentia per Spiritum [ Cyrill., templa Dei, cum habeamus Deum inhabitantem per Spiritum], attamen alterum novimus modum sacramenti secundum Christum. Unitam enim Deo Verbo secundum veritatem carnem asserimus cum anima utique [Col. 0208C] rationali.» Item in eodem (Cyrill. in Explan. XII cap.) : «Qui igitur dividunt subsistentias post unitatem, et particulariter ponunt utrumque, hoc est, hominem et Deum, subintelligentes copulationem in eis quae secundum solam dignitatem est, duos modis omnibus statuunt filios, cum Scriptura divinitus inspirata unum dicit Filium atque Dominum. Quocirca post ineffabilem unitatem sive Deum nomines, Emmanuel incarnatum et Deum factum intelligimus ex Deo Patre Verbum: sive hominem dicas, nihilominus in mensuris humanis participatum dispensative cognoscimus [ Cyrill., sive Emmanuelem, et incarnatum et inhumanatum Deum nomines, nos Dei Patris Verbum accipimus: sive hominem dixeris, nos aeque illud ipsum (Dei Verbum) quod per dispensationem [Col. 0208D] mensuris humanitatis sese demisit, agnoscimus]: factum vero dicimus palpabilem, qui impalpabilis est; visibilem, qui invisibilis est; non enim fuit extraneum ei unitum ipsum corpus, quod etiam dicimus esse palpabile et visibile.» Item post aliqua: «Non sine voluntate, sed sponte Unigenitus factus est homo; et non, sicut ais tu, assumpsit hominem, per habitudinem ei copulationem donans, et filiationis gratia coronans, sicut nos.» Et post pauca: «Unita vero semel dividere non est cautum, neque in filios partiri duos, unum Christum et Filium et Dominum.»

VIII. Nunquid tu non solum contra hujus sancti Patris dicta, verum etiam contra universalem et [Col. 0209A] apostolicam sanctae Dei Ecclesiae consuetudinem dividis Christum in duos deos, nuncupativum scilicet et verum: et in duos filios, adoptivum et proprium, accumulans super caput tuum terribile anathema, quod in eodem praefati Patris libro legitur: «Si quis praesumit dicere Deiferum hominem Christum, et non potius Deum esse vere, sicut filium unum et naturalem, secundum quod factum est caro Verbum, et communicavit proxime nobis sanguine et carne, anathema sit.» Et in sequentibus: «Ait enim et ipse Christus de sanctis prophetis, sive de sanctis, qui prius fuerunt: Si illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus est: quem Pater sanctificavit et misit in mundum, vos dicitis quia blasphemas, quia dixi, Filius Dei sum (Joan. X, 36, 37) . Sed non sicut in nobis [Col. 0209B] inhabitat Deus, ita et in Christo: Deus enim erat naturaliter apparens secundum nos, unusque et solus filius, et quando factus est caro. Qui igitur praesumunt dicere Deiferum hominem eum, et non potius inhumanatum Deum, necessario succumbunt anathematismo proposito.» Item ille ipse qui supra, epistola ad monachos directa: «Cum enim, inquit, probatur quia Deus secundum naturam est, qui ex sancta Virgine natus est; nullum eos [ F., reor] segnem intelligere ac loqui, quia Dei Genitrix sit dicenda.» Et iterum: «Verumtamen, inquit, unus Dominus Jesus Christus, unusque et verus Filius, Deus simul et homo; et non homo Deus factus [ Cyrill., Deificatus] sub aequalitate horum qui per gratiam, sed Deus potius verus in humana forma [Col. 0209C] apparens propter nos.» Et in sequentibus ejusdem epistolae: «Age, age, monstremus ex ipsis ostendentes fidem sacris litteris quia Deus secundum naturam est, etsi ad unitatem copulavit sibi propriam carnem, quo vivere probato [ Cyrill., quo patefacto] Dei Genitrix dicitur a nobis, et satis merito sancta Virgo.» Item in eadem: «Quomodo ergo proprius Dei Filius nominatus est Christus, qui etiam traditus est a Deo Patre, causa omnium salutis et vitae? Traditus est enim propter peccata nostra, et ipse iniquitates multorum 845 portavit in corpore suo in ligno, secundum prophetae vocem (Isai. LIII, 12) ; palam ergo est quia unita res assumpta necessarie proprium Filium declaravit Dei, qui ex sancta Virgine est [ Cyrill., Planum est quod ad naturarum [Col. 0209D] unionem respiciens Emmanuelem, qui ex sacra Virgine exortus est, Dei Filium definiat]. Corpus enim erat non alterius cujuspiam secundum nos, sed magis proprium ex Patre existentis Verbi natum ex ea.» Unde tibi, o Felix! post tanta etiam clarissima sanctorum Patrum testimonia tam inimica subrepsit temeritas, ut Christum negare audeas proprium Dei Filium, vel verum Dominum esse, vel in proprio corpore passiones nostrae salutis causa subiisse? Nonne cautius tibi esset intra murum catholicae fidei teipsum retinere quam per devia infidelitatis errare? Quid de ovibus aestimandum est, dum ipse pastor errare probatur: et qui ductor debuit esse ad salutem, doctor factus est ad perditionem? De talibus [Col. 0210A] enim cavendis ipsa Veritas in Evangelio ait: Si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum, et projice abs te, expedit tibi ut unum pereat membrorum tuorum, quam totum corpus tuum mittatur in gehennam (Matth. V, 29) .

IX. Nam et Arnonius [Arnobius], vir acris ingenii, in conflictu quem cum Serapione habuit de nobilitate sanctae Mariae genitricis Dei, et de incomparabili omnibus feminis sanctitate, et de ipsius Filii Dei, qui ex ea natus est divinitate, consentanea sanctis Patribus, quorum dicta abundanter posuimus, profert testimonia, dicens: «Dum in unigenito, inquit, duas naturas confitemur duasque substantias, objicitur quod alterum dicamus Dei Filium, alterum filium hominis. Nos autem auctoritate Apostoli dicimus: [Col. 0210B] Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) . Si enim mundum reconciliavit, ita ut credentes in se filios Dei faceret homines, utique natura servos, non Dei filios, actu etiam reos, et per praevaricationem primi hominis inimico generis humani obnoxios: tamen per suam gratiam hos Dei filios fecit. [Qui ergo alios Dei filios fecit,] quomodo ipse non est Filius Dei adunatus cum Verbo, quod caro factum legitur?» Et post pauca: «Per suam ergo omnipotentiam, cum voluit, hunc hominem, [quem] assumpsit, hoc facere, assumpto [ Arnob., assumendo] ex tempore, quod ipse semper fuit sine tempore, ut non possint dici duo filii Dei, alius ante tempore, et alius natus ex tempore: sed unus Dei Filius Dominus Jesus Christus. Inde est quod dictum [Col. 0210C] est ab Apostolo: Si cognovimus Dominum Jesum secundum carnem, sed nunc jam non novimus (II Cor. V, 16) : quasi qui dicat: et si cognovimus lanam priusquam admistione sanguinis conchylii fieret purpura; sed nunc jam non cognovimus lanam, sed purpuram, qua inter omnes homines nullus uti possit, nisi Augusta [ Arnob., Augusti] fuerit praeditus dignitate. Impingitur hoc loco: ergo vilis lana fuit prius Jesus, et dealitas [deitas] superveniens fecit eum purpuram? Non ita dicimus: sed antequam Spiritus sanctus veniret super Mariam, et virtus Altissimi obumbraret, et hoc conciperet quod sanctum vocaretur Filius Dei (Luc. I, 35, 36) ; ante hoc, inquam, ipse uterus Mariae, quamvis mundus esset a peccato et sanctus; tamen vilitate humanitatis [ Arnob., [Col. 0210D] humilitatis] erat ut lana optima et incomparabilis universis quae erant sub coelo virginibus: eratque talis ac tanta, quae decenter in se dealitatem Filii Dei, sicut lana conchylii sanguinem susciperet, et ipsa lana esse cessaret, sed vera purpura per sanguinem fieret memoratum. Non enim lana vilis, sed pretiosa hujus est sanguinis capax. Quod si sanguis hic lanam tanta majestate sublimavit per suam admistionem, ut nulli hac liceat uti, nisi huic qui regia fuerit praeditus dignitate: quanto magis, quando Spiritus sanctus venit in Mariam, et virtus Altissimi obumbravit eam, hoc quod natum est ex ea de semine David secundum carnem sanctum [ Arnob., secum], fecit Filium Dei, ut sic esset Maria Christotocos, [Col. 0211A] sicut Theotocos: quia ante Mariam fuerunt aliae Christotocae, sed non virgines, nec Spiritu sancto et virtute Altissimi obumbratae. Haec autem et Christotocos, et sola Theotocos, et sola virgo, et Spiritu sancto, et virtute Altissimi concipiens.» ⁜ a Quid enim ratione humanae consuetudinis investigandum est, quod divinae potestatis miraculo factum esse probatur? Virgo concepit, 846 virgo peperit, virgo permansit. Paterna majestate obumbrante, Spiritu sancto uterum impraegnante, Deum concepit et Dei Filium peperit. Archangelus verbum auribus infudit, Deus se membris immiscuit humanis: fides accepit quem castitas genuit, maledictio antiqua nova benedictione deleta est. Nam Evae dictum est: In dolore paries et tristitia, et ad virum erit conversio tua, et [Col. 0211B] ipse dominabitur tui (Gen. III, 16) . Tribus his malis multata est prima mater humani generis, dolore, tristitia, servitute. Tribus e contrario clarissimis bonis beata virgo Maria honorata est, id est, salutationis angelicae, benedictionis divinae et plenitudinis gratiae. Nam primus homo de terra virgine sanctae Trinitatis consilio formatus est dicente Domino: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 23) ; secundus vero Adam, id est Christus, de terra virginalis uteri operatione ejusdem sanctae Trinitatis creatus est, non solum homo per omnia verus, sed etiam Deus per omnia perfectus. «Et ad resolvendum conditionis nostrae debitum natura inviolabilis naturae est unita passibili, ut quod nostris remediis congruebat, unus atque idem mediator Dei et hominum, [Col. 0211C] homo Christus Jesus et mori possit ex uno, et mori non possit ex altero. In integra ergo veri hominis perfectaque natura verus natus est Deus, totus in suis, totus in nostris. Nostra autem dicimus, quae in nobis ab initio Creator condidit atque reparanda suscepit. Nam illa quae deceptor intulit et homo deceptus admisit, nullum habuerunt in Salvatore vestigium . . . Assumpsit formam servi sine sorde peccati, humana augens, divina non minuens» (S. Leo, epist. 28, ad Flavianum, cap. 3) . Unus idemque est in duarum conjunctione naturarum Dei Filius, non adoptionis gratia, sed proprietatis persona. Unus unigenitus et primogenitus, non alter unigenitus, et alter primogenitus (Ibid., cap. 5) . «Unde unigenitum [Col. 0211D] Filium Dei crucifixum et sepultum omnes etiam in symbolo confitemur secundum illud Apostoli testimonium: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae majestatis crucifixissent » (I Cor. II, 8) . Ergo et Dominus gloriae et Deus virtutum habuit in seipso, unde crucifigi potuit et mori. Non alter crucifixus est pro mundi salute, alter qui vita est omnium viventium; sed unus idemque non adoptione divisus, sed proprietate conjunctus. Verbum caro factum est, ut homo caro promoveretur in gloriam Dei, non ut Deus in carnis verteretur injuriam, sicut dicit Apostolus: [Col. 0212A] Qui se jungit Domino, unus spiritus est (I Cor. VI, 17) .

X. Et quomodo, quando se junxit Deus homini, unus Deus non est? Dicit enim sanctus Augustinus in quadam homilia de natali Domini: ⁜ b «Filius suscepit carnem, et non deseruit Patrem, nec se divisit a Patre. Suscepit, inquam, Filius carnem, an proprietatem [ F., in proprietatem]? Sed tamen et Pater et Spiritus sanctus non defuit in majestate, divinitate, aequalitate; in carne sola Filii proprietas.» Qua fronte adoptionem in carne Christi creditis, in qua etiam tantus doctor et tam probabilis universis ubique fidelibus, procul dubio proprietatem filii asseruit? Et proprietas, et adoptio unum esse non poterit. Quaecunque vero in Virginis partu et nativitate [Col. 0212B] Christi gesta esse evangelica narrat historia, omnia divinae potentiae miraculis et investigabili humanis mentibus dispensatione gesta esse procul dubio credenda sunt. Nam Virgo clausis visceribus concepit et peperit; et qui natus est ex ea, Dei est Filius, verus et perfectus, unus ex unius carne; et qui Deus ex Deo, idem homo ex homine procedens tanquam sponsus de thalamo, geminae gigas substantiae, totus proprius Dei Patris Filius, et totus proprius virginis matris Filius, inseparabilis in personae unitate, vel filii proprietate unus, et in potestate habens in se, unde aeternaliter viveret et unde temporaliter moreretur: cujus potentia condidit nos, dum non fuimus; cujus bonitas redemit nos, dum perditi [Col. 0212C] fuimus; cujus laus salus est nostra, dicente eo ipso per Prophetam: Sacrificium laudis honorificabit me: illic iter est, quo ostendam illi salutare Dei (Psal. XLIX, 23) . Hunc versiculum qui fideliter legat, veraciter intelligat omni homini melius esse laudare bonitatem illius quam discutere potentiam ejus: humiliter obedire praeceptis illius, quam 847 pertinaciter scrutari mysteria illius: et amabiliter venerari illum, quam praesumptuose ratiocinari de illo. In cujus comparatione dicente propheta: Omnes gentes sunt quasi situlae stilla (Isai. XL, 15) ; qui magnus et metuendus est super omnes qui in circuitu ejus sunt. Si autem angelicis ordinibus et spiritibus justorum magnus est et metuendus, quid nos luteas habitantes domos de fide illius magnitudine vel potentia judicare [Col. 0212D] vel discernere praesumimus? Dum voluit, fecit mundum: et sicut voluit, venit in mundum. Qui, dicente evangelista: In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit: In propria venit, et sui eum non receperunt: quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 10, 12) . Qui aliis tradidit potestatem filios Dei esse, quomodo potest fieri ut potestatem non haberet se ipsum Filium Dei proprium facere? Vel quomodo quamvis in duabus naturis, divinitatis scilicet et humanitatis, proprius potuit esse Filius [Col. 0213A] hominis, et non potuit totus in duabus naturis proprius esse Filius Dei? Ergo si ille qui natus est ex Virgine totus est proprius Virginis filius, aequum est ut credamus eumdem esse Dei Patris proprium Filium. Naturarum enim Conditori nulla natura resistit, ut ex ea facere non possit quod velit, qui omnia ex nihilo creare potuit dum voluit. Ex creatis igitur multo magis perficere poterat quidquid illius omnipotentiae placuit. Humana quippe ratio investigare [Col. 0214A] non poterit quomodo qui fecit omnia factus est inter omnia. De quo multa dici possunt. Et est in aliquo talis sanctitas vitae, et sancti Spiritus gratia, ut aliquid de eo digne dicere valeat? Sed hic paululum respiremus, quatenus tuis sermonibus, quos tu vel in sanctae Ecclesiae adversitatem, vel etiam in nostri nominis suggillationem multiplicare studes, acutiore stylo, gratia divina nos adjuvante, respondere valeamus.

[Col. 0213A] I. Legitur beatum Hieronymum fortissimum contra haereticas pravitates Ecclesiae Christi athletam [Col. 0213B] dixisse: omni studio se intendere, ut hostes Christi illius essent et hostes. Quod etiam pro summa laude non solum ille, verum etiam omnes catholicae fidei defensores sibi a Deo datum munus reputabant. Unde et ego tantillus Ecclesiae Christi vernaculus improperia mei nominis patienter suffero, quia meae parvitatis modulo multum est delectabile, et gaudium plenum, communes habere hostes cum Domino meo Jesu Christo, quem diligere summa est sapientia, et laudare perfecta est beatitudo, nosse vero vita aeterna: sicut e contrario non amasse profundissima est stultitia; ejus autem gloriae aliquid subtrahere velle ultima est miseria: et illum ignorare mortis est perpetuae periculum.

II. Objicis ergo me dixisse, et verum fateor, objicis [Col. 0213C] quod Jesus Christus verus sit Deus et verus Dei Filius: quia hoc jam dixi, et adhuc dicam. Non solum ego, verum etiam omnis sancta Dei Ecclesia cum apostolis et omnibus catholicis doctoribus in tota orthodoxae fidei celebratione dicit, credit, et praedicat fiducialiter. Nec tibi sufficit semel dicere hujuscemodi verba: «Si enim, inquis, idem Redemptor noster in forma servi, ut vos vultis, verus est Filius Dei.» Hoc ipsum quid iterum atque iterum repetis? Ut perspicue te hoc nolle intelligatur quod nos velle reprehendis. Si ergo ille homo qui ex divina sancti Spiritus operatione et gloriosa beatae Virginis castitate conceptus est et natus, non est verus, ut tu asseris, Filius Dei, nec verus Deus; quid superest, nisi ut illa beata Virgo nequaquam sit [Col. 0213D] vera Dei genitrix, sed nuncupativa. Quia si ille qui ex ea natus est nuncupativus est Deus, etiam et illa quae genuit nuncupativa est, non vera Dei genitrix. Et hoc quam impium sit dicere, totius mundi latitudine in qua Christus regnat et colitur, manifestissime comprobatur. Nam et hoc ipsum beato Cyrillo Alexandrino episcopo ab haereticis objiciebatur, scilicet beatam Virginem non esse Dei genitricem, sed appellari: sicuti et vos modo soletis dicere, Jesum Christum non esse verum Dominum et Filium Dei, sed appellari, quasi nuncupativum. Ita 848 quidam Nestorianus contra catholicam fidem disputans dixit ⁜ a : «Qui ante saecula est, Deus est: sed templum [Col. 0214A] sibi in utero virginali fingens, erat cum concepto et formato: qua gratia et sanctam illam Virginem Dei [Col. 0214B] genitricem appellamus: non tanquam Deum generet, sed tanquam hominem unitum Deo, qui finxit eum.» Quid autem aliud est, quod et tu dicis, Dei Verbum habitasse in homine assumpto, quasi in templo quodam, non sicut evangelista ait: Verbum caro factum est (Joan. I, 14) ? «Secundum, inquis, Domini mandatum gestabat divinitatem, et habitator est templi sui.» Sed longe aliud est Deum habitasse in sanctis: aliud vero, ipsum Deum hominem factum, atque ex duabus substantiis unam personam Deum et hominem esse. «Non enim, ut ait beatus Cyrillus, sicut viri sanctificati et Verbo conjuncti communem carnem Christi percipimus, aut sicut divinam possidentis habitationem; sed ut vere vivificatricem et ipsius Verbi propriam factam vitae naturaliter et [Col. 0214C] Deus existat.» Et alibi (S. Cyril., epist. ad Nestorium de Excomm.) : «Sed nec illud dicimus, quod Dei Verbum velut in homine communi, qui de sancta Virgine natus est, habitarit; ne Deum homo Christus habitatorem possidere credatur. Quamvis enim Verbum habitaret in nobis, et dictum sit: In Christo habitare omnem plenitudinem Deitatis corporaliter (Coloss. II, 9) ; tamen intelligimus eum, quod caro factus est, non sicut in sanctis habitare dicitur; nec talem in ipso habitationem factam diffinire tentamus: sed unicus juxta naturam, nec in carnem mutatus, talem sibi fecit habitationem, qualem anima hominis habere creditur in proprio corpore.» Unicus igitur est Christus Filius Dominus noster, non velut conjunctione qualibet et unitate dignitatis [Col. 0214D] et auctoritate hominis habentis ad Deum, quem tu soles conjunctum Deo, sive adoptatum vocitare, divinitatem quoque gestare, et, nescio quo insolito verbo usus, divinitatem liniare dicis. Liniare enim vulgo dicitur de pingendis vel sculpendis imaginibus, vel cujusque operis figuris exprimendis. Sed hoc quid ad Filii Dei divinitatem vel humanitatem pertineat, non intelligo. Quod vero, ut praediximus, gestare eum divinitatem dicis, audi quid pro hoc mercedis accipias a sanctis et catholicis viris qui contra hanc haeresim tuam multa disputare solebant (S. Cyrill., Anathem. V) . «Si quis, inquiunt, praesumit dicere Deiforum hominem Christum, et non potius [Col. 0215A] Deum vere esse, sicut Filium unicum natura, secundum quod factum est Verbum caro, et communicavit proxime nobis sanguine et carne, anathema sit.» Haec enim est hic in praesenti merces laboris tui. Qualis autem futura sit ab eodem ipso quem in tantum humiliare niteris, ut omnem ei veritatem filietatis et potestatem Deitatis adimere coneris, tu ipse probabis quando ante tribunal ejus judicandus astabis. Subjungunt quoque praefati Patres de eadem re dicentes: «Non sicut in nobis inhabitat Deus, sic et in Christo. Deus enim erat ipse naturaliter apparens secundum nos unusque et solus Filius, et quando factus est caro. Qui igitur praesumunt dicere Deiforum hominem eum esse, et non potius inhumanatum Deum, necessario succumbunt anathemati.»

[Col. 0215B] III. Miror vero quare introducere novum nuncupationis in Christo nomen non timeas, cum hoc ipsum antecessores tui haeretici usurpantes ab Ecclesiae fuissent communione divisi. Ait namque idem beatus Cyrillus: «Caveamus ergo de Christo dicere: propter assumentem veneror assumptum, et propter invisibilem adoro visibilem.» Horrendum vero super hoc etiam illud adjicitis: «Qui susceptus est, cum eo qui suscepit, connuncupatur Deus.» Qui enim haec dicit, dividit [in] duos Christos eum qui unus est, hominem seorsum in partem, et Deum similiter in partem constituens; evidenter enim dividit unitatem. Non ergo alter cum altero coadoratur aut connuncupatur Deus; sed unus intelligitur Christus [Col. 0215C] Jesus Filius Dei unigenitus, una servitute cum propria carne venerandus: ubi enim est nuda nuncupatio, ibi solidae veritatis denegatio est. Sed revera incarnatum dicimus unigenitum Filium Dei secreto 849 illo mysterio quod ipse solus novit. Nostrum namque est credere, illius nosse. Quod tu omnino oblitus conaris illud ratione investigare quod fide venerari debuisses: credere enim tuum esset quod Deus Dei Verbum, totum suscipiens quod hominis est, verus homo factus sit, et assumpta humanitas, totum accipiens quod Dei est, aliud quam Deus esse non possit.

IV. Mihi quoque objicis non recte intellexisse de qua natura beatus Gregorius dixisset, cum ait ⁜ a : «Aliud est homines natos gratiam adoptionis accipere, [Col. 0215D] aliud unum singulariter per divinitatis potentiam Deum ex ipso conceptu prodiisse:» Et gratias agis quod tu eamdem sententiam melius intellexisses, eamque de divinitate, non de humanitate dictam esse affirmas. Sed quis sit qui per potentiam divinitatis Deus conceptus sit, agnosce. Nam de divina Filii Dei divinitate dici quomodo potest, quod conceptu prodiisset? Deus enim Filium suum unigenitum genuit; non ex alterius conceptu cujuslibet; atque eumdem Virgo sacra de Spiritu sancto concepit, de qua ipse Filius Dei, quasi sponsus de thalamo, processit. Aut quae natura per potentiam Dei facta est quod est? An illa per quam omnia facta sunt, aut [Col. 0216A] illa quae novissimis temporibus ex Virgine facta concipitur? Expositorem te alienorum dictorum jactitas, cum vix unquam tua recte proferre potueris. Me quoque arguis, qui ubi recte arguendus sum, emendari non refugio, sed potius desidero et multum opto: sed sunt plerique qui, dum alios reprehendere cupiunt, omnino magis suam imperitiam ostendunt, quae forte occulta fuisset si tacuissent, sicut scriptum est: Stultus, si tacuerit, sapiens reputabitur (Prov. XVII, 28) . Grandis est enim stultitia velle te proferre testimonium quod per omnia contra temetipsum esse manifestum est. Tribus namque modis testimonia in tuis scriptis inveniuntur prolata, quorum quaedam nec tibi nocere, nec favere videntur, nec omnino ad rem praesentis disputationis pertinent; [Col. 0216B] quod certissimae ignorantiae indicium est. Quaedam vero sic a te ponuntur, ut tamen nobiscum agant, et tibi repugnare aperta veritate probantur; quod, ut praediximus, stultitiae non minimae res est, te arma adversario ministrare. Quaedam autem ita protulisti, ut tamen, nisi corrumperes, te nullo modo adjuvare viderentur; quod omnino malevolae conscientiae vitium esse dignoscitur: in quorum primo, ut diximus, te ignorantem, in altero indoctum, in tertio vero malevolum ostendisti. Mirandum ergo est, vel magis dolendum, cur audeas sanctorum Patrum lucidissima testimonia corrumpere, immutare et in alium transferre sensum quam illi qui scripserunt, posuerunt, sicut paulo ante te fecisse probavimus, et in multis tuarum litterarum locis inveniri [Col. 0216C] potest.

V. De sancto namque Athanasio testimonium posuisti quod tuam sectam maxime destruit: et dum forte intelligeres quaedam in ejus testimoniis verba tuis sensibus contraria esse, omisisti in medio quae ait, ne contra te ipsum dicere videreris. Ponamus itaque plenam illius sententiam, ut agnoscatur quanta malitia abstulisti quod firmissime contra te esse positum intelligitur (S. Athan., epist. ad Epictet., n. 2) . «Quomodo autem, inquit, ambigere audent, qui dicuntur Christiani, si, qui ex Maria processit Deus, Filius quidem natura et substantia Dei est, secundum carnem autem ex semine David est, ex carne autem sanctae Mariae?» Hoc autem quod sequitur tacuisti, quod tuae firmissime contradicit [Col. 0216D] sectae. «Quid autem putas, ais, temerarii facti sunt, ut dicerent Christum, qui carne passus est et crucifixus, non esse Dominum Salvatorem et Deum et Filium Patris? Aut quomodo Christum volunt nominari, qui dicunt in hominem [sanctum, perinde atque in unum prophetarum venisse Verbum, nec ipsum hominem] factum, sumentem ex Maria corpus; sed alterum esse Christum, et alterum Dei Verbum, quod ante Mariam, et ante saecula Filius existebat Patris? Aut quomodo esse Christiani possunt, qui dicunt alium esse Filium, alium Dei 850 Verbum?» Haec tacuisti, et sequentia ejusdem sententiae assumpsisti tibi in auxilium, quae et ipsa valide tibi esse contraria [Col. 0217A] intelliguntur. Ponis ejusdem Patris Athanasii verba dicentis (Ibid.) : «Non per adoptionem haec facta sunt, absit; sicut quidam existimaverunt; sed sicut est veritas, homine facto Salvatore, totius humani generis salus facta est. Si enim adoptione erat in corpore Verbum secundum illos, quod autem adoptione dicitur, phantasia est, reperitur et putative salus.» Videsne quam fortissimo ariete falsitatis tuae murum iste probatissimus catholicae fidei miles destruit? Ait itaque: «Quid autem, putas? temerarii facti sunt, ut dicerent Christum, qui carne passus est et crucifixus, non esse Dominum Salvatorem et Deum et Filium Patris.» Ecce perspicue temerarios eos esse reputat qui negant Dominum et Salvatorem, et Deum, et Filium Patris esse illum qui crucifixus [Col. 0217B] est; nec illos Christianos aestimat qui huic fidei contradicunt: et verissime affirmat omnia quae in Christo gesta sunt, sine adoptione facta esse, qui adoptionem dicit phantasiam esse et non veritatem. Quam vero impium est alicui qui se Christianum nominat, credere per phantasiam Christum esse Filium Dei? In Christi itaque humanitate iste veracissimus doctor fidei catholicae haec facta esse dixit, quia nihil in aeterna generatione Verbi Dei factum esse fas est dicere vel credere, qui omnino aeternaliter genitus est ex Patre, non temporaliter factus. Quale usque testimonium contra te ipsum veracius et fortius invenire potuisti, quam quod iste sanctissimus et veracissimus ecclesiasticae fidei doctor astruit, qui omnia quae in Christi conceptione, nativitate, passione [Col. 0217C] et resurrectione per veritatem firmissime, et non per adoptionem, quia adoptionem phantasiam dicit, facta affirmet?

VI. Ponis quoque verba sancti Augustini de homilia in Joannem, ubi ait (Tract. XIV in Joan., n. 11) : «Pater diligit Filium, [sed] quomodo Pater Filium, non quomodo dominus servum; quomodo unicum, non quomodo adoptivum [ S. Aug., adoptatum].» Sed his verbis sancti Augustini tui sensus verba addidisti dicens: «Et hoc, si de utraque natura similiter dictum fuisse putet, doceat prius, si valet, quomodo Filius Dei in forma servi servus Patris non sit: sicut in divinitate non servus, sed Filius, neque adoptivus filius, sed proprius veraciter creditur et praedicatur.» Nos autem, Dei Patris sanctissima voce [Col. 0217D] edocti, dicimus in utraque natura vere unum Filium Dei esse Jesum Christum, eumdemque Deo Patri totum dilectum, non, ut tu reris, ex parte ut Filium, ex parte vero ut servum, quod omnino ridiculosum est dici: sed totum dicimus quasi proprium et unicum diligi a Patre Filium. Super quem, rogo, vox facta est in baptismo vel in monte sancto: Hic est Filius meus dilectus (Matth. III, 17; et XVII, 5) ? an super divinitatem tantum, et non super humanitatem? quod impium est credere; et praesumptuosum est dicere, Patrem non diligere Filium in suscepta humanitatis natura, qui sic unitus esse constat ex duabus substantiis, ut sit unus unigenitus, non duo filii, unus unigenitus et alter adoptivus. Ideo enim [Col. 0218A] in Evangelio dictum est, quo tu testimonio saepius uteris: Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis (Joan. I, 14) : et dicis, «gratiam ad humanitatem pertinere, veritatem vero ad divinitatem.» Tamen idem evangelista unum, unigenitum eum nominavit, in quo est secundum intelligentiam tuam gratia et veritas, id est, duarum naturarum, ut nos confitemur et credimus, mirabilis adunatio in unam personam et in unam Filii Dei dilectionem.

VII. Alteram quoque evangelicam sententiam posuisti cum expositione beati Augustini dicens (Tract. CX in Joan., n. 5) : « Et dilexisti, inquit, eos, sicut et me dilexisti. In Filio quippe nos Pater diligit, quia in ipso nos elegit ante constitutionem mundi. Qui [Col. 0218B] enim diligit Unigenitum, profecto diligit et membra ejus, quae adoptavit in eum et per eum.» Et tacuisti sequentia ejusdem expositionis, ubi ait idem doctor: «Nec ideo pares sumus unigenito Filio, per quem creati et recreati sumus, quia dictum est, dilexisti eos, sicut et me dilexisti » (Joan. XVII, 23) . (Unigenitum dicit, per quem 851 creati sumus et recreati: unum unigenitum, non duos unigenitos creatorem et recreatorem. Si est unigenitus, non potest esse adoptivus), «quod nihil aliud est dicere, quam dilexisti eos, quoniam et me dilexisti, non enim membra non diligeret qui diligit Filium. Aut alia causa est, diligendi membra ejus, nisi quia diligit eum? Sed diligit Filium secundum divinitatem, quia illum aequalem sibi genuit; diligit eum etiam secundum id [Col. 0218C] quod homo est, quia ipsum unigenitum Verbum caro factum est, et propter Verbum est ei chara Verbi caro. Nos autem diligit quoniam sumus ejus membra: propter hoc nos dilexit antequam essemus. Quapropter incomprehensibilis est dilectio qua diligit Deus, neque mutabilis.» Aliquid vero singularius intelligendum est in dilectione Filii sui, quam nostri sensus paupertas intelligere possit. Unde et idem praefatus doctor in alio loco ejusdem operis, quamdam proprietatem dilectionis in Filium Dei, secundum quod homo factus est, esse designavit. Ait itaque idem (Aug., Tract. XXV in Joan., n. 11) : « Hunc enim Deus Pater signavit (Joan. VI, 27) . Signare quid est, nisi proprium aliquid ponere? hoc est enim signare, imponere aliquid, quo non confundatur cum caeteris. [Col. 0218D] Signare est, signum ei [ F., signum rei] ponere. Cuicunque rei ponis signum, ideo ponis signum ne confusa cum aliis a te non possit agnosci. Pater ergo signavit eum, proprium illi quiddam dedit, ne caeteris comparetur hominibus. Ideo ergo illi dictum est: Unxit te Deus, Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis (Psal. XLIV, 8) . Ergo signare quid, est exceptum habere, hoc est, prae participibus tuis. Itaque nolite, inquit, me contemnere, quia filius hominis sum, et quaerite a me cibum, non qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam.» Ponis quoque sententiam de libris beati Ambrosii, quos de Fide Christiana composuit (Ambr., de Incarn. Dom., cap. 6, n. 49) . «Emergunt, inquit, alii, qui carnem Domini [Col. 0219A] dicant, et divinitatem unius naturae. Quae tantum sacrilegium inferna vomuerunt?» Hoc nescio, quare dixisti. Quis catholicus unam naturam divinitatis et carnis esse credit? Sed quare tacuisti ejusdem sententiae initium, ubi idem doctor ait (Idem ibid.) : «De nullo prophetarum dictum est, quia Verbum caro factum est: nullus prophetarum abstulit peccata mundi. De nullo alio dictum est: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) . De nullo prophetarum legimus quod sit Dominus majestatis, quod de Christo Apostolus dixit, quem Judaei crucifixerunt.» Unde et idem doctor in eodem opere de divisione [ F., visione] inter Christum, Moysem, et Eliam, qui in monte cum eo apparuerunt, verba ponens ita ait (Ambr., lib. I de Fide, cap. 13, n. 81) : «Petrus in monte Moysem et Eliam vidit cum Filio Dei: nec erravit in natura, nec erravit in gloria. Denique quid facere deberet, non illos, sed Christum interrogavit. Nam etsi tribus parabat obsequium, unius tamen exspectabat imperium: sed quoniam vel tabernaculorum numero [numerum] deferendum tribus simpliciter aestimavit, emendatur Dei Patris auctoritate dicentis: Hic est Filius meus dilectus, ipsum audite (Matth. XVII, 5) ; id est: quid conservos tuos cum Domino tuo socias? Hic est Filius meus: non Moyses filius, sed hic filius: sensit emendationem apostolus: procidit in faciem, consternatus Patris voce et Filii claritate: sed elevatus a Filio, qui jacentes erigere consuevit, unum vidit, solum vidit Dei Filium. Recesserunt enim [Col. 0219C] servuli, ut solus Dominus, qui solus designabatur Filius, videretur.»

VIII. Igitur dum plurima sanctorum Patrum testimonia percurrendo, producis in medium, in quibus nihil tuis partibus favere veraciter invenitur, sed nonnulla etiam palam tibi contraria esse, ut probavimus manifestissime, quae certissime veritatem catholicae fidei affirmare intelliguntur, repente pervenisti ad Zachariam prophetam, cui Jesus sacerdos in sordidis vestimentis ostensus est ab angelo (Zach. III) . Quam visionem vel prophetiam beatum Hieronymum aliter exponere asseris, aliter nos in tractatu ejus in eumdem prophetam scriptum legimus. Dicis enim eumdem sacrae historiae interpretem haec reponere verba: Et Jesus erat indutus vestimentis sordidis, [Col. 0219D] utique ex transgressione de carne peccati sordidus, quam induere dignatus est: unde et pannis involutus et scissuras 852 humani generis, dum in se illa suscepit, inspicitur: donec radio crucis, innocentiae tunica texeretur. Nonne, inquit, hic titio extractus ab igne est? Titio extractus ab igne semiustulatus, non percombustus esse ostenditur. Corpus enim illud humani generis, quod ex protoplastorum transgressione et criminum flamma fuerat adustum, hoc induit Dominus, et quasi titionem semiustulatum a gehennae incendio liberavit. In quo vero libro, vel in quo opere haec dixisset beatus Hieronymus, nos non invenimus. Igitur in tractatu ejusdem prophetae, quem ille doctor egregius vel ex Hebraica veritate, [Col. 0220A] vel ex catholica sanctorum Patrum interpretatione composuit, ut diximus, nullatenus iste sensus invenitur. Dicis utique: «ex trangressione de carne peccati sordidum, quam induere dignatus est.» Jesus vero aeternus sacerdos secundum ordinem Melchisedech non habuit carnem peccatricem, quia nulla transgressio in carne illius fuit, sed similitudo carnis peccati: nec ulla adustura peccati in corpore illius apparuit, sed ut lana illa, et munda absque omni tinctura peccati, et gemma lucidissima, omnique mundo pretiosior sanctissimum corpus Christi absque omni sorde trangressionis perlucidum fulserat. Hujus vero visionis intelligentiam in tractatu praefati operis idem doctor eximius dupliciter explanavit (S. Hieron. in cap. III Zach.) . Juxta Hebraicam opinionem [Col. 0220B] de Jesu filio Josedech sacerdote magno ita intelligi debere asseruit, ut sordida vestimenta habuisset idem sacerdos Dei propter alienigenam, quam duxit uxorem, vel propter peccata populi, vel ob squalorem captivitatis, unde nuper erutus est, quasi torris semiustulatus: atque ideo Satanam stare a dextris ejus, quia veram accusationem habuit contra eum. Nam diabolus nunquam a dextris nostri Jesu stetit: quia nunquam veram accusationem invenit in illo: sed in omni tentatione victus, quasi fugax latro, et timidus bellator recessit ab eo. Vel quomodo convenit de Deo Jesu, ut dicat ei angelus: Ecce abstuli a te iniquitatem tuam, qui nullam habuit iniquitatem? Nec ullus angelus fortior illo fuit, ut eum mundare a peccato debuisset: dum Jesus noster [Col. 0220C] magni consilii angelus missus sit a paterna sede totius mundi purgare peccata. Ponit quoque, non confirmando, sed ostendendo idem praefatus doctor quorumdam opiniones, quomodo haec de Christo intelligi velint: et de torre eruto dicit, quod Jesus in Babylonia igne consumptum [ Ex sensu S. Hieron., non Babylonio igne consumptum], id est, peccatorum nigredine non ustulatum, nec flamma hujus saeculi attactum, id est, nulla flamma vitiorum vel saltem attactum, sed ab omni peccatorum sorde immunem, sicut aurum igne probatum splendescere. Sed melius hujus prophetiae sententia de Christo aiunt intelligi posse, ubi dictum est: Audi Jesu sacerdos magne, tu et amici tui, qui habitant coram te, quia viri portendentes sunt: Ecce enim ego adducam servum meum [Col. 0220D] Orientem, quia ecce lapis, quem dedi coram Jesu, septem oculi sunt (Zach. III, 8) . Jesu et amicis ejus, qui sunt viri portendentes, id est, prophetis et sacerdotio Judaeorum promissus est ille, de quo scriptum est: Ecce vir oriens nomen ejus (Zach. V, 12) . Et in Evangelio: In quibus visitavit nos oriens ex alto (Luc. I, 78) : et lapis angularis, qui sine manibus de monte praecisus contrivit universa mundi regna (Matth. XXI, 44) . Super quem lapidem, septem oculi sunt, id est, septem dona sancti Spiritus, quae in Isaia leguntur (Isa. XI, 1) , super florem requiescere, qui de virga radicis Jesse germinavit. Ex cujus persona in Cantico canticorum dictum legitur: Ego flos campi, et lilium convallium (Cant. II, 1) . De quo etiam lapide [Col. 0221A] mox subjungitur: Caelabo sculpturam ejus, dicit Dominus exercituum, et auferam iniquitatem terrae illius in die una (Zach. III, 9) . «Istum vero lapidem (Hieron., loc. cit.), qui dictus est coram Jesu, clavis crucis, et lancea militis faciam vulnerari, et in illius passione auferam iniquitatem terrae illius in die una, de qua scriptum est: Haec est dies, quam fecit Dominus, exsultemus et laetemur in ea » (Psal. CXVII, 24) . Idcirco plenius hujus prophetiae sensum exposuimus, ut intelligatur quam longe aliter beatus Hieronymus in tractatu hujus prophetiae, hujus visionis sensum vel intelligentiam exposuisset.

IX. Ponis quoque sermones beati Ambrosii, sed perturbans unius pronominis adjectione sensum illius sententiae. Ait enim doctor ille egregius (Lib. V, de Fide, n. 107) : «Contra autem sancto patriarchae David secundum gloriam suam Dominus est; secundum 853 corporalis successionis seriem Filius est, non deficiens a se, sed nostrae jus sibi adoptionis acquirens.» Tu vero immutasti sermones, ubi ille ait, successionis, tu posuisti, susceptionis; et ubi ait: nostrae jus sibi adoptionis acquirens; quod omni sensu caret, hanc eamdem sententiam bis posuisti in libello tuo; gaudens, ut reor, in adoptionis nomine: quod omnino de nobis in hoc loco positum est, non de Christo, qui nostrae adoptionis jus, id est, potestatem acquirere dicitur. Et nescio utrum mala voluntate, more tibi consueto, immutasti sermones illius, vel etiam imperitia. Si mala voluntate sanctorum Patrum purissimos sensus immutare tentas, cur non [Col. 0221C] times Scripturam dicentem: Os quod mentitur occidit animam (Sap. I, 11) ? Si vero imperitia, miror cur non erubescas insipientiam tuam; quia dum sapiens vis videri, stultus appares; nam juxta Salomonem sapiens potuisses putari, si tacuisses. Assumis etiam et beatissimi Leonis papae testimonium tuae sectae in adjutorium, quod perspicue tuis sensibus valde contrarium esse dignoscitur, ubi ait: «Qui enim verus est Deus, verus est homo, et nullum est in hac unitate mendacium, dum in invicem sunt, et humilitas hominis, et altitudo Deitatis.» Tu itaque hanc unitatem dividis in duos filios, unum proprium, et alterum adoptivum. Nam altitudo divinitatis ad humilitatem descendit humanitatis, et humilitas humanitatis ad altitudinem ascendit divinitatis, non versibilitate [Col. 0221D] naturae, sed dignatione honoris. Item ponis testimonium de libro beati Augustini, quem Enchiridion ipse nominavit: de quo etiam libro olim in quadam epistola tua multum perverse maculasti ejusdem sancti Patris verba, immittens ea quae nunquam ille dixit. Sic et in isto testimonio dicis, quae ille nullatenus dixit, nec aliquo rationali sensu conveniunt. Ubi enim ille ait (Cap. 40) . «Quia homo ille nullis praecedentibus meritis in ipso exordio naturae suae, quo esse coepit, Deo Verbo copularetur in tantam personae unitatem, ut idem ipse esset Dei Filius, qui filius hominis, et filius hominis, qui Filius Dei.» Tu dicis: Quia nullis praecedentibus maris. Quid autem vis significare per mares, nisi forte maritos? [Col. 0222A] Quod autem omnino secundum regulas Latinae eloquentiae stare non potest: si ad mares pertinere voluisti, maribus debuisses dicere, non maris; sed singularis tuae peritiae eloquentia talibus solet uti verbis, quae nec regulis recte loquendi ullo modo conveniunt, nec sensu catholicae fidei astipulantur. Timuisti forte dicere, absque ullis praecedentibus meritis: quia mox in sequentibus eruditionis tuae sensibus invenitur, te dixisse: «Quae ille, inquis, de humanitate Filii Dei, in qua natus homo, per adoptionis gratiam meruit esse quod est, et accipere quod habet:» tu dicis cum antecessoribus tuis Pelagio et Nestorio Christum meruisse, ut esset quod est; cum sanctus Augustinus et omnes catholici doctores nullis praecedentibus meritis in ipso humanitatis [Col. 0222B] Christi exordio eumdem Deum esse conceptum et natum testantur. Et quomodo tu diversos filios esse in Christo propter duas naturas asseris, dum iste sanctissimus doctor in hoc testimonio, quem [quod] tu ipse posuisti, eumdem dicit esse Dei Filium, quem filium hominis; et filium hominis, quem Filium Dei? Si idem est filius hominis, qui Filius Dei, una est prorsus veritas, et unum nomen Filii in Christo: quia unitas personae dualitatem filiationis respuit in Christo, nec adoptio locum invenit, ubi proprietas praecessit; nec divinitas humanis tenetur praejudiciis, cum omnia secundum propriam voluntatis potentiam operatur, quae vult in coelo et in terra, qui ait: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 1) .

[Col. 0222C] X. Quid vero praesumptiosa mente et stulta temeritate altiora te rimari non metuis, et te medium inter divinitatem et humanitatem Dei Filii immittere tentas, humanaque ratiocinatione divinae bonitatis ineffabile sacramentum scrutari niteris? Nec tuae sententiae modum imponere nosti, qui nec te ipsum discernere poteris, vel quomodo anima tua tenerrimis in materno utero tuae coagulationis primordiis immitteretur, exprimere sufficis. Sine te enim Dei Filius fecit, quod voluit: sciebat namque Dei sapientia sine sui imminutione 854 se infundere humanae naturae, et ineffabili unitate fieri ex tempore filius hominis, qui semper fuit ante omnia tempora Filius Dei, per quem facta sunt tempora. Sed tu carnali cogitatione plenus potentiam Dei proprium [Col. 0222D] posse habere Filium non putas, nisi tale aliquid patiatur, qualia substantia patitur carnis, quando gignit carnem. Hoc enim insipientiae quorumdam incredibile videtur, dum omnia recte sapientibus Deo possibilia esse creduntur, ipsa Veritate dicente; hoc autem apud homines impossibile est, apud Deum autem omnia possibilia sunt (Matth. XIX, 26) . Et hoc ergo possibile Deo esse dignoscitur, ut proprium ex Virgine Filium habere potuisset. Fecit enim idem Filius Dei sibi tempus, in quo fieret homo; assumpsit de matre, unde mori potuisset, qui immortalis mansit in aeternum: unus tamen atque idem [ Forte deest: mortalis et] immortalis, impassibilis et passibilis, non alter et alter: et qui est vita [Col. 0223A] vivificans, spontanea voluntate, dum voluit, moritur: sicut in libro Exodi Dominus locutus est per Moysen: Et videbitis vitam vestram pendentem in ligno, et non credetis vitae vestrae (Deut. XXVIII, 66) . Deum autem Christum esse vitam ipsius testimonio in Evangelio dicentis, disce: Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV, 6) . Unde et in Actibus Apostolorum beatus Petrus populo praedicans ait: Vos autem virum homicidam petistis dimitti vobis, auctorem vero vitae peremistis (Act. III, 15) . De quo et beatus Cyprianus ait: «Judicatur judicaturus et Dei sermo ad victimam tacens ducitur.» Gregorius quoque Nazianzenus: «Indiguimus, ait, Deum incarnatum et mortificatum, ut nos vivamus; res enim vetus erat, ut homo moreretur: quod ne semper auderet in homine, [Col. 0223B] res nova facta est, ut Deus moreretur, sed quia carne mortuus est, non divinitate.»

XI. Nec vero ullatenus confundimus naturas in Christo, sicut tu asseris nos fecisse: sed salva utriusque naturae proprietate, divinae scilicet et humanae, unum confitemur Deum Dei Filium Jesum Christum Dominum nostrum in duabus naturis, una vero persona et una Filii dignitate. Sicut enim anima compatitur corporis doloribus, quamvis anima immortalis permaneat, tamen corpus sine animae compassione non patitur: quia anima et corpus unus est homo, et communes sunt animae et corporis vel dolentis vel laetantis affectus; quia unus homo est, qui simul dolet vel gaudet: ita Dei Filius sua propria carne passus est, non alter in corpore passibilis, [Col. 0223C] et alter in divinitate impassibilis, sed unus in utroque. Nec iterum Christum dividimus in duos filios, vel duos deos, vel duas cum Nestorio personas. Qui licet duas palam non dixisset personas, tamen omnia quae duabus inesse necesse est personis, in sua professione fatetur. Simili modo et tu, licet fugias verba duarum personarum, tamen omnia quae necesse est duabus inesse personis, te in tuis litteris invenimus profiteri. Quis enim nesciat, apud unum Patrem alteram esse personam adoptivi filii, alteram proprii Filii? Nec enim ullus pater, juxta humanae consuetudinis rationem poterat proprium filium sibi adoptare, quasi alienum: aut quem adoptat sibi in filium, poterit sibi proprium facere, quem [Col. 0223D] paternitas alterius sibi fecit alienum; quia adoptio ex alieno quolibet efficitur; proprius vero filius in veritate proprietatis permanet. Unus est Deus Pater, et unum habet Filium Dominum nostrum Jesum Christum. In utraque autem substantia et divinitatis et humanitatis, unus atque idem est Dei Filius Dominus noster Jesus Christus, ut Deus verus; ita etiam homo verus, attestante Apostolo atque dicente: Ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) . Et alibi: Unus enim Deus, unus est mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (Joan. II, 5) . Unum ergo atque eumdem Dominum nostrum Jesum Christum, cum ex aliis, tum ex his apostolicis sententiis, et [Col. 0224A] Deum verum et hominem comprobamus, qui cum aequalem impassibilitatem et immortalitatem cum Patre possideat, propter nostram tamen salutem passibilem suscepit hominis naturam, impassibilis divinitatis majestatem non amittens: nec ut permutaretur in humanitatem divinitas, sed ut divinitati servaretur humanitas. Secundum igitur hujus hominis veritatem Dei Filius ad redemptionem nostram natus ex Virgine est et Spiritu sancto: sic enim ad Mariam in Evangelio angelus loquitur: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi: et propterea quod 855 nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) . Si quis vero hanc verae fidei professionem contemnat, vel minus catholicam reputet, legat sancti Augustini verba, quae [Col. 0224B] de explanatione catholici Symboli composuit ⁜ a , et inveniet me illius certissime uti sensibus, qui ubique purissimus in catholica fide et veracissimus doctor esse comprobatur. Tribus enim modis, ut idem sanctus Augustinus ait, Scriptura sacra de Christo loquitur; primus, cum secundum summam illam divinitatem Patri aequalem atque coaeternum ante assumptionem carnis vocat. Alter modus est, cum assumpta carne jam idem Deus, qui homo; et idem homo, qui Deus, secundum quamdam suae excellentiae humanitatem [ Forte, dignitatem], qua non caeteris coaequatur hominibus, sed est mediator; et caput Ecclesiae et legitur et intelligitur. Tertius modus est, cum quodammodo totus Christus in plenitudine Ecclesiae, id est, caput et corpus secundum plenitudinem [Col. 0224C] perfecti cujusdam viri, in quo viro effecti sumus membra, et credentibus praedicatur, et prudentibus agnoscibilis offertur. De secundo autem modo in praesenti disputatione maxime versatur intentio, in quo Deum verum et verum hominem eumdem Dominum nostrum Jesum Christum publica voce, catholica pace, omnium sanctorum doctorum probatissimis testimoniis roborati profitemur: non ex parte Deum verum, ex parte Deum nuncupativum, sicut tua solet indocta novitas affirmare, dicendo: Deus est Christus secundum divinitatem, et Dei Filius verus: secundum humanitatem autem Deus es nuncupativus et adoptivus Filius: quasi ex parte divinitatis sit veritas; in parte vero humanitatis nuncupatio, et non pura veritas. Audi ergo, quomodo [Col. 0224D] beatus Augustinus tuae partitioni in disputatione, contra Maximinum haereticum habita, respondeat, ait enim (Lib. II, cap. 10, n. 2) : «Porro Christus una persona est geminae substantiae, quia et Deus, etiam homo est. Nec tamen Deus pars ejus personae dici potest: alioquin Filius Dei Deus, antequam susciperet formam servi, non erat totus, et crevit, cum homo divinitati ejus accessit, quod in una persona absurdissime diceretur: quia pars rei ullius esse non potest Deus.»

XII. Concordat quoque beatus Cyrillus, cujus et tu testimoniis uti saepius soles, huic sanctissimo Patri, sub anathematis vinculo constringens eos, qui [Col. 0225A] qualem [ Forte, inaequalem] venerationem Dei Filio Jesu Christo facere audent, unam quasi veram Dei Verbo, alteram vero quasi sub nomine nuncupationis homini assumpto. Ait ergo ⁜ a : «Si quis assumptum hominem coadorari oportere Deo Verbo, et conglorificari tanquam alterum in altero, et non potius una adoratione honorat Emmanuel, et unam ei glorificationem appellet, secundum quod caro factus est, anathema sit. Syllaba enim co superadjecta hoc cogit intelligi, quod quasi alter in altero.» Et infra ⁜ b : «Si quis igitur coadorare dicit, ut hominem seorsum, altero praeter eum existente Deo Verbo, et non secundum veram unitatem adunans unum Christum et Filium Dominumque una adoratione 856 glorificat, virtuti anathematis juste subditur.» Et item ⁜ c : [Col. 0225B] «Si enim est et idem Deus simul et homo, adoratur potius tanquam unus adoratione una, et non coadoratur, nec coappellatur Deus, ut non homo simpliciter communis, et secundum nos Emmanuel esse credatur divina gloria participatus per gratiam: sed confitemur magis Deum in carne propter nos vere hominem factum, non transitu naturae per mutationem et conversionem, sed unitatis dispensationem.» In praefato quoque libro contra Maximinum beatus Augustinus verissime testatur Filium Dei hominem factum: et vere juxta apostolicam vocem exaltatum supra omne nomen, quod est in coelo aut in terra (Philip. II, 9) . «Hoc ergo, inquit (Cap. 2) , illi donatum est ut homini, secundum quem factus est obediens usque ad mortem crucis, quod jam habebat [Col. 0225C] ipse [idem] Dei Filius, Deus de Deo natus aequalis.» Si ergo hoc ei donatum est in carnis dispensatione, quod jam ante habebat in divinitatis natura, restat ut idem ipse verus Filius Dei natus ex virgine credatur et confiteatur. Deum ergo dicis esse, sed non verum Filium, [ ⁜ d qui esse non negas], sed adoptivum, et non verum. Quae autem est ista nova filietatis introductio in Christo? Deum illum dicis esse et non verum: quis est talis nuncupationis fructus, ubi detrimentum est veritatis? Et quomodo in Christo est omnis veritas, si hoc solum, quod maxime fatendum est, secundum vestram opinionem verum non esse credendum est? Tu autem certissimam veritatem ita es refutare conatus, ut diceres Deum ideo esse dictum Christum, quia Deo conjunctus est [Col. 0226A] et applicatus, non quod vere sit Deus vel Filius Dei, sed propter eum, ut dicere soles, a quo assumptus est; alterum sine dubio aestimans assumentem, assumptum alterum. Quia si assumens verus est Deus, et assumptus non verus Deus, nec verus Filius, necessario intelligi datur, quod duas in unum Christum tentas introducere, sed falsa professione, personas: nam duo sunt omnino verus et non verus. Quod si beata Virgo verum non genuit Deum, Filium Dei, quomodo ab omnibus recte credentibus in universali totius orbis Ecclesia Dei Genitrix veneratur et creditur? Vel si eam Dei Genitricem negare non pudes, ne te publicum hostem Ecclesiae palam aperteque demonstres, necessario duos illam genuisse deos, unum verum [ Forte suppl., et alterum nuncupativum] [Col. 0226B] fateri cogeris. Aut si hoc tibi sicut et nobis absurdum esse videatur, fatere nobiscum Deum illum verum veraciter dici et esse, non nuncupative fingi, et nuncupari quod non est. Incongruum est enim et valde ineptum, Deum aliquid, quod non sit, dici, sicut et negare quod est, impium et detestabile esse dignoscitur.

XIII. Post testimonia igitur sanctorum Patrum, quae multa quidem, et quaedam etiam vere posuisti, sed omnimodis catholicis, non haereticis faventia, praesules quoque Hispaniarum inducis, quos tu orthodoxos dicis: in his quae posuisti orationibus indubitanter haeretici esse dignoscuntur. Nisi forte et eorum dicta, sicut et in caeteris solebas, depravaris, scilicet ut quod illi bene dixerunt, tu in adjumentum [Col. 0226C] erroris tui mutare, et alterum pro altero mittere ausus sis. Asserunt enim quidam ex illis Patribus [ Forte, partibus], ubi tu dixisti, vel adoptionem, vel adoptivi hominis, eos dixisse pro [adoptione] assumptionem, et pro adoptivi assumpti: et in hoc quoque tua malevola arguitur pertinacia. Si enim in tua sententia, quasi in veritate confideres, nequaquam ea quae ab aliis bene dicta sunt, in pravum sensum mutares; veritas enim, ubicunque est, semetipsam defendit. Sed sive mutata, sive ut ab eis sunt dicta haec eadem testimonia a te 857 sint posita, non magnopere curandum est; nos enim Romana plus auctoritate quam Hispana, veritate assertionis et fidei nostrae fulciri desideramus; licet nec illa reprobemus, in his tamen quae catholice dicuntur. [Col. 0227A] ⁜ a Unusquisque in hoc se refutandum sciat, in quo ab universali dissentit Ecclesia. Romana igitur Ecclesia, quae a catholicis et recte credentibus sequenda esse probatur, se per verum Filium Dei et in missarum solemniis, et in caeteris quoque omnibus scriptis suis, vel in epistolis fateri solet, eum qui pro nostra salute homo fieri dignatus est, et crucis subire [ Forte, subiisse] tormentum. In missa namque humanae Nativitatis ejusdem Domini nostri ita cantare solemus: Praesta, ut Unigenitum tuum, quem redemptorem laeti suscepimus, venientem quoque judicem securi videamus. Illum qui nos suo sanguine redemit, et super suum adventum judicaturus est mundum, unigenitum Filium Dei confitemur: quod de humanitate illius sine dubio dictum est. [Col. 0227B] Item in die Natalis Domini: Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut nos Unigeniti tui nova per carnem nativitas liberet. Et alibi: Deus qui Unigeniti tui pretioso sanguine. Item quarta feria ante Pascha: Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut per Unigeniti tui passionem liberemur. Et in alia oratione: Largire, omnipotens Deus, ut per temporalem Filii tui mortem, quam mysteria veneranda testantur. Et hoc saepius, quam ut exemplis egeat, invenitur: scilicet quod ipse, qui pro nobis passus est mortem, unicus et verus dicitur Filius Dei, sicut vere est. Tales ergo auctores magis sequendos elegimus, in quibus et fides rectior, et veritas apparet manifestior.

XIV. Quod igitur obnixe postulasti, impletum a nobis arbitror; ais namque: «Si quis nos a nostra [Col. 0227C] professione declinare vult, proferat aeque idoneos testes, qui affirment quod ex utero matris verus Deus sit conceptus, et verus sit Filius Dei. «Omnes namque pontifices sanctae Romanae Ecclesiae, ut praediximus, talibus uti solebant rationibus, ut Jesum Christum Salvatorem nostrum Filium Dei unigenitum indubitanter fateantur. Non autem est mirandum, si longe a veritatis via errent, qui ipsam Veritatem inconvenienter et inepte quaerere in suis orationibus dignoscuntur. Vel quomodo Veritatem dignoscere posse putandus est, qui eamdem Veritatem suis dictis et scriptis oppugnat? Sed et illud, quod tibi ostendi, postulas, quomodo verus Deus conceptus est et natus, hoc toto praesentis operis textu tecum egimus, quod ille unigenitus Filius Dei Verbum Patris caro factum [Col. 0227D] est. Nam si verus Filius Dei non est, qui conceptus est, et natus ex virgine Maria, nec verum est, quod Joannes ait: Quod Verbum caro factum est. Quid enim significat in hoc quod ait: Verbum caro factum est, nisi Filius Dei humana carne suscepta homo factus est? Quod si verus Deus et verus Filius Dei conceptus non est, nec verus Filius Dei ex Virgine natus est. Quod si ita est, ergo purus homo, et sine Deitate natus est: quod quam catholicae fidei contrarium sit, omnis recte credens intelligit. Secundum catholicam ergo fidem verus Filius Dei conceptus et natus est ex Virgine idem ipse, qui ante omnia saecula natus est ex Patre: quia natura humanitatis [Col. 0228A] assumpta non alium fecit esse eum qui ex Virgine natus est, quam eum qui ex Patre ante tempora genitus est: sed eumdem ipsum hoc factum esse, quod ante non fuit, patenter ostendit.

XV. Sed quia longum est, cuncta tuae pravitatis argumenta discutere, de hoc tibi respondere in praesenti sufficiat, quod Filium Dei hominem factum verum Deum per hoc maxime negare coneris, quia pro se legitur orasse sicut et pro nobis. Quod ubi legisses, prorsus ignoro, scilicet «Filium Dei pro se, sicut pro nobis orasse.» Nam quid sibi praestare ipse non potuit, cui omnia dedit Pater in manus (Joan. III, 55) ? Vel cujus peccati veniam a Deo postulare putandus est, qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (Isai. LIII, 9; I Petr. II, 22) ? [Col. 0228B] Nos namque, qui Deum indesinenter orare jubemur, habemus sine dubio quod nobis ab eo dimittatur; Christus vero, quid sibi dimitti postularet, qui unquam nihil fecit quod ei dimitti potuisset? Pro nobis ergo orare credendus est, scilicet pro suo corpore, quod Ecclesia est, quam adhuc in fragilitate carnis positam frequenter peccare non ignorat. Quod 858 ipsum et hodie quoque facit Apostolo teste, qui ait: Qui etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII, 34) . Igitur, ut praediximus, eo modo pro nobis orare dicitur, quod illam carnem quam pro nobis assumpsit, in qua et passus est, Deo Patri ostendit: haec est enim ejus pro nobis interpellatio; scilicet passiones, quas pro nobis innocens suscepit, monstrando quodam modo Deum Patrem, ut nostri misereatur, admonere: [Col. 0228C] non quod ille fons sapientiae et scientiae plenitudo aliquid ignorare possit, sed quia hoc quod semper scit et desiderat, per carnis ex nobis assumptae naturam praestat, quod praestandum et nobis profuturum esse cognoscit, id est, in se credentes, et in se sperantes, et amantes cognoscere facit. Hoc ipsum namque et praedecessor tuus Nestorius solebat dicere, videlicet quod Christus pro se et pro genere corporis sui sacrificium obtulisset. Quod enim tu orasse eum pro se dicis, hoc ille, idem volens intelligi, obtulisse dixit se pro se et genere. Contra quam blasphemiam quid beatus Cyrillus opposuisset, audi, ait enim: «Si quis dicit, quia pro se obtulit Christus oblationem, et non magis pro nobis solis, anathema sit.» Et alibi: «Obtulit enim corpus proprium, [Col. 0228D] non pro se, sed pro nobis. Nam qua pro se oblatione vel sacrificio indigeat, qui ab omni peccato liber, ut Deus, existit? Qui autem dicit quia semetipsum tam pro se quam pro nobis obtulerit, nullatenus impietatis crimen effugiet.» Idem quoque ipse Cyrillus: Aiunt, inquit, haeretici non pro nobis solum, sed etiam pro se obtulisse Christum semetipsum, quod a recta et immaculata fide alienum.» Quod ergo orasse dicitur, et in oratione pernoctasse, et tanta instantia supplicasse, ut sudor ejus sicut guttae sanguinis decurreret super terram (Luc. XXI, 44) , totum hoc ideo factum esse intelligendum est, ut veritatem assumptae humanitatis ostenderet, quae lacrymas [Col. 0229A] et sudorem possit habere, et ut deprecationibus nostris accessibilem monstraret Patris auditum, ut quae nos in tentationibus non inertia dormitantes tabescere, sed potius in orationis instantia vigilanter exerceri curemus: Hoc namque significat, quod quando orasse legitur, hoc saepius noctibus fecisse dicitur, scilicet noctis tenebris tentationum indicans tempestates. Sed et hoc maxime sua innuit oratione, quod innocente suo sudore terra lavanda fuisset, quae per illius sudorem noxium polluta fuit, cui dicitur: In sudore vultus tui vesceris panem tuum (Gen. III, 19) . Nam illa natura de Adam primo homine propagata nunquam suum panem, quo ad aeternam vitam nutriret, gustasset, si non eamdem naturam Filius Dei panis vivus, panisque angelorum assumere dignaretur. [Col. 0229B] Sed et hoc quod evangelista ait, sudorem ejus quasi guttas sanguinis esse defluentes in terram, hoc significare videtur, quod illud primum homicidium Christi fuisset sanguine mundandum, de quo dicitur: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra (Gen. IV, 10) . Ille namque sanguis Christi magis ad Deum Patrem clamat, qui pro omnium nostra salute in terram effusus est: vel quando pro nobis ipse Dominus noster orabat, vel quando pro nobis in cruce pendens vulnera percutientis militis sustinuit. Sed de his ista sufficiant.

XVI. Sententia vero Jacobi apostoli, quam pro adoptionis nomine positam ad exemplum protulisti, longe aliter a sanctis Patribus, quam a te est interpretata, exponi solet, sicut et illa quam de Salomone [Col. 0229C] posuisti: «Negando, inquis, nomen adoptionis in Christi carne, ut puto unum verbum, in quantos offensionis laqueos sese dilatet, ut est illud in Salomone: Qui in uno peccaverit, multa bona perdet (Eccle. IX, 18) . Et in Jacobo Apostolo: Si quis totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus (Jac. II, 10) . Sed quis nesciat de temetipso haec convenienter testimonia proferenda? Nam quid aliud fecisti, quam in illo uno peccasti, ubi multa bona perdidisti? Unum enim est illud maximum et primum mandatum, charitas, quae sola vera in Ecclesia catholica esse cognoscitur. Qui ergo teipsum extra Ecclesiam catholicam esse fecisti, quid aliud fecisti, quam in illo charitatis mandato peccasti? in quo qui [Col. 0229D] peccaverit, et si totam legem servaverit, factus est omnium reus. Non ergo de adoptione in Christo negata, sed de unitate charitatis scissa dictum est, quod qui in uno offendit, factus est omnium reus. Si enim, inquit Apostolus, habeam omnem fidem, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 3) , et caetera, quae ibi de laude charitatis dicta sunt. In hujus itaque te charitatis 859 gremium citius pervenire satage, extra quod caetera omnia, etsi bene facta videantur, nihil prodesse possunt; nec omnino benefacta [Col. 0230A] dici debent, quae sine charitatis perfectione aguntur. Sufficiat ergo tibi, quod hucusque peccasti: non tibi videatur minoris esse periculi, quod unitatem catholicae Ecclesiae dividendo schisma facias, et membra Christi prave docendo a suo corpore separes, quam si temetipsum occidendo homicidium facias. Quin potius majoris esse damnum manifestum est, tantos seducendo perimere, quam unum solum perire.

XVII. Revertere ergo tandem aliquando in temetipsum, poenitendo quod egisti, qui tantum effusus es extra te discutiendo quae non debuisti. Sufficiat tibi, sicut et frequenter admonui, et adhuc admonere non cesso, quod sancta Dei et universalis Ecclesia de Christo credere et docere semper ab initio [Col. 0230B] solebat, et usque in finem saeculi, ubicunque catholica Dei Ecclesia est, docere non cessabit, implente dicto [ Leg. Domino] nostro Jesu Christo quod promisit, se videlicet usque in finem saeculi cum suis fidelibus esse mansurum. Sufficiat, inquam, tibi credere Christum Filium Dei verum esse Deum, et verum Filium De. . . ⁜ a . Et de sacramento incarnationis ejusdem Dei nostri plus investigare ne labores, quam quod in Evangeliis legisti, et in apostolorum dogmatibus scriptum invenisti. Quidquid ergo his concordat, firmum tene et veraciter crede; quod vero his contrarium et inconveniens videris, quasi mortiferi veneni pestem fuge. Christum regem omnium saeculorum lauda et adora, conditionalis servitii nomen de corde tuo simul et ore ut auferas, [Col. 0230C] enitere. Nam quod pro te servus dici vel esse voluit, voluntariae est munus obedientiae, non. . . ⁜ b nec poena conditionis. «Ad hoc namque, ut ait beatus Augustinus in expositione Psalmi quinquagesimi sexti (Num. 5, 10) , homo factus est, quia misericors; non ut conditionis necessitate nasceretur, sed ut nos conditione necessitatis liberaret.» Et paulo post addit: «Angelica creatura servit Christo, ad obsequendum moniti fuerunt [ Forte, missi fuerunt; apud Aug., mitti potuerunt] angeli, ad servitium mitti potuerunt, non [ad] coadjutorium, sicut scriptum est, Angeli ministrabant ei (Matth. IV, 11) , non tanquam ministrantes [ S. Aug., misericordes] indigenti, sed tanquam subjecti omnipotenti.» Si igitur omnis angelica creatura subjecta est [ei, et] quasi [Col. 0230D] Deum adorat, et ipsi omne genu flectitur coelestium, terrestrium et infernorum, quid tu scilicet [ Aug., tu solus] omnibus manes? . . . .

Adora ergo eum nobiscum, regem coelorum, Dominum omnium, verum Filium Dei Patris, verum Deum Salvatorem nostrum, cui honor aeternus, virtus indeficiens, laus perpetua in saecula saeculorum. Amen.

Dominis in Christi charitate venerabilibus atque dilectissimis Laidrado episcopo Lugdunensi, et Nefridio episcopo Narbonensi, et Benedicto abbati, simulque sanctissimis nobisque valde honorabilibus Gothiae provinciae partibus episcopis, abbatibus, et fratribus, humillimus sanctae Ecclesiae filius Albinus salutem.

Scio me debitorem esse in officio sanctae charitatis omnibus piae matris Ecclesiae filiis, in praedicando, vel defendendo catholicae fidei veritatem: [Col. 0231B] quod opto, tam efficaciter divina donante gratia perficere valeam [ Quercet., vel eam] quam libenter huic piissimo labori meam succumbere devotionem fateor. Maxime tamen vestrae sanctissimae dilectioni in hac gratia meum sudare ingenium, secundum largitoris indeficiens donum, ratum arbitror ne vicina pestis Hispanici erroris aliquorum inter vos mentes maculare valeat. Quae terra [olim], ut in veteribus legitur historiis, tyrannorum ferax fuerat, qui Romanum saepissime imperium lacerare solebant. At nunc [ Cod. Vat., Et nunc] multo pejus sacratissimas Christiani imperii aures quibusdam schismaticae perversitatis novitatibus fatigare aggreditur, veluti vestra inviolabilis fides et celeberrima sanctitas optime novit, qui per divinae suffragia pietatis [Col. 0231C] hanc nebulosam impietatis sectam clara veritatis luce pridem ⁜ b discutere studuistis, etiam et Deo Christo donante coeptum praedicationis opus multa ex parte perfecistis. Ad cujus piissime praedica ionis venerabile opus, mandante glorioso principe et devotissimo in omni bonitate Carolo rege, vos iterum ⁜ c ituros esse audivimus. Quapropter paucorum arripui laborem dierum in solatium sanctissimi itineris vestri, quatenus haberetis in manibus cujusdam epistolae, meo nomini directae ab Elipando Toletano episcopo, pias et pernecessarias responsiones, ne forte aliquorum ex ejusdem epistolae lectione mentes maculentur, quia easdem audivimus litteras in aliorum prius pervenire [ Leg. pervenisse] manus quam nobis, cui missae sunt, redditae essent. Et haec causa [Col. 0231D] fuit cur mihi praefatus Pater suae incredulitatis chartulam dirigere voluisset: nam ego aliquibus nobis [Col. 0232A] narrantibus nostrae societatis fratribus, eumdem Elipandum sicut dignitate, ita etiam perfidiae malo primum esse partibus in illis agnovi; quapropter, si quidem pacifica charitate, direxi ei exhortatorias litteras, desiderans consulere senectuti illius, et in viam catholicae veritatis fraterna dilectione et humili admonitione revocare virum, longaeva gravem aetate et religiosae vitae multo tempore famosum. Sed ille, dum accepisset [ Cod. Vat., audisset] meae devotionis litterulas, mox iracundiae flammis incanduit, totamque animi sui intentionem colligens in iram, nec eo pietatis intuitu apices aspexit meos, quo me Christum testor, illi dirigere scio; sed mox in maledictionis verba prosiluit, totumque se armavit in suae sectae defensionem, nobisque litteris demandare [Col. 0232B] curavit, quid sentiret, quid suos discipulos credere doceret, me falsarium clamans, atque per vices haereticum, 861 per vices subversorem, nec non et persecutorem Christianorum reputans: nullumque propemodum maledictionis genus vel perfidiae dimisit, quod nostro non inureret nomini, ostendens seipsum quid esset, et quam impatienter toleraret, si aliquis impietatis suae errori contraire tentaret; multa colligens testimonia, ex sanctarum serie Scripturarum, multasque catholicorum sententias doctorum deduxit in medium, quae pene omnia pravissima interpretatione maculare non timuit. Quibus illius vesaniae litterulis brevi sermone duobus libellis respondere curavi, evacuans veracissimis sanctorum Patrum sensibus omnes illius assertiones [Col. 0232C] atque interpretationes pravissimas. Illis quoque duobus libellis alios duos adjunxi, plano sermone catholicae fidei de Christo Deo veritatem testantes, atque sanctorum Patrum testimoniis abundantissime confirmantes, quorum lectione pietatem vestram congaudere arbitror; quia totum illud opus vestro gaudebam dicare nomini, vobisque primo omnium direxi probandum atque corrigendum, judicio vestrae auctoritatis atque sanctitatis tantummodo contentus, nec in publicas aures easdem meae devotionis litterulas procedere velim, nisi prius vestrae auctoritatis censura examinentur, et fraternae congregationis lectione confirmentur; satis mihi aestimans illorum judicio examinari, quorum dilectione singulariter me laborare elegi. Nec [Col. 0232D] maledictionibus illius maledictiones opposui, quasi meas vindicans injurias, sed ut veritatis testificatio [Col. 0233A] se offerebat, quibusdam in locis durioribus respondi verbis, quibusdam iterum in locis suaves admiscui [ Cod. Vat., intermiscui] admonitiones, ne illius infestissimam animam vel meorum amaritudo verborum exasperaret, vel iterum mellis dulcedo saevam fastidiret mentem. Nec pro ejus tantummodo, ut dixi, laboravi salute, quem timeo, forsan citius [ Quercet., forsantius] vel morte praereptum esse propter decrepitam in eo senectutem, vel ob dissensiones populorum, in ejus non posse pervenire meas praesentiam syllabas, sed magis in adjutorium piissimae praedicationis vestrae, atque solatium virorum, vel feminarum morantibus vicinis Hispaniae partibus. Improperans et mihi idem praefatus Pater divitiarum multitudinem, servorum usque ad XX [Col. 0233B] millia numerositatem; ignorans, quo animo quis habeat saeculum. Aliud est habere saeculum, aliud est haberi a saeculo. Est qui habet divitias et non habet, est qui non habet et habet. Hominem vero ad meum nunquam comparavi servitium, sed magis devota charitate omnibus Christi Dei mei famulis servire desiderans; ad cujus servitii facultatem, divina, ut credo, jubente dispensatione, ad gloriosum et omni honore nominandum hujus regni principem et regem Carolum vocatus adveni, sicut mihi quidam sanctissimus vir, prophetiaeque spiritu praeditus, Dei esse voluntatem in mea praedixerat patria; etiam et ut vir venerabilis totusque Deo deditus meus mihi mandatum dederat magister, ut si alicubi novas audirem oriri sectas, et apostolicis contrarias [Col. 0233C] doctrinis, mox totum me in catholicae defensione fidei dedissem. Quod quamvis ob imperitiam parvitatis meae minus idoneus faciam, tamen promptissima mente, quantum me divina adjuverit gratia, huic pernecessario operi me mancipare studeo cum melioribus meis, optimisque Ecclesiae Christi doctoribus, quorum bona abundantia, per diversas Christi Ecclesias, in hoc praesenti reperitur regno. Nec eo mihi magis tacendum est, quamvis meliores mihi habeat Ecclesia Dei doctores, atque fidei catholicae defensores. Unusquisque pro se rationem redditurus erit, et qui plus laborat, plus mercedis accipiet. Idcirco, sanctissimi Patres et dilectissimi fratres, sedula intentione atque indeficienti sudore in praedicatione verbi Dei et veritatis [Col. 0233D] testificatione, secundum gratiam vobis a Deo datam, devotissime laborate: exhibentes vosmetipsos in conversatione religiosa omnibus exemplum, in officio pietatis omnibus patres, in fraternae dilectionis admonitione omnibus fratres, in administratione verae humilitatis omnibus filios; omnibus omnia facti, ut omnium salus et profectus in aeterna beatitudine, [Deo] donante, multiplici vos mercede dignos efficiat. Incolumem et proficientem in praedicatione verbi Dei divina vestram sanctitatem gratia custodiat, sanctissimi fratres.

Videbatur mihi condignum praeponere opusculo huic nostro epistolam, quam charitatis officio Patri Elipando olim ⁜ b direxi, per vestram sanctam devotionem et Deo placentem charitatem; illius litteris quas meo nomini dirigere studuit, subnectere habens mearum responsiones syllabarum, ut intelligat qui legat, qua charitate illius venerandae dignitati scripserim, vel quo animo recepissem fraternae dilectionis officium: ac deinde responsiones catholicas, quas ex sanctorum Patrum dictis contra illius impiam professionem collegi subjicere. Quod opus in quatuor libris terminavimus. Deinde epistolam illius Elipandi ad Felicem quondam illius defensorem sectae, [Col. 0234B] nunc vero Deo donante Christianae fidei praedicatorem; ejusque conversionis ad fidem catholicam epistolam imponere curavimus, quatenus ex his omnibus pius lector seipsum consideret et caveat, divina opitulante gratia, ne laqueo Hispanici erroris teneatur. Et ut video, maxime origo hujus perfidiae de Cordua civitate processit, sicut in epistola illius Elipandi ad Felicem praefatum directa intelligi potest, dum eumdem Felicem adhuc sui erroris catenis constrictum esse arbitrabatur. Sed Deo melius aliquid de eo dispensante, cor illius ut lumen veritatis agnoscens rediret in sanctae matris Ecclesiae gremium, dans gloriam Deo, qui sperantes in se non deserit; sicut in suis litteris, quas adnectere huic nostro opusculo volui, propter laudem nominis Domini [Col. 0234C] nostri Jesu Christi, et salutem legentium, manifeste intelligit, qui sobrio sensu easdem litteras legere curat: quatenus si quis dubitet de ratione catholicae fidei, illius religiosi viri et magni nominis inter suos edoctus exemplo, sine ulla dubitatione universalis Ecclesiae sequens concordiam, laudet et praedicet misericordiam Dei omnipotentis, qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) . Vos vero, dilectissimi fratres, sedula devotione perlegite haec omnia, priusquam in publicas procedere aures harum series litterarum faciatis. Ego siquidem in procinctu, ob vestri itineris festinationem, haec qualiacunque sunt, dictavi, ita ut mihi tempus relegendi vel emendandi non fuit idoneum, vestrae charitatis contentus tantummodo [Col. 0234D] lectione atque emendatione. Si dignum vestrae considerationi videatur, fraterno ostendite conventu [ Leg., conventui]: sin autem sub gremio piissimae charitatis vestrae abscondite, donec omni [ Leg., communi] consilio tractemus, quid de hoc agendum sit opere. Tamen firmiter absque ulla dubitatione sanctorum sequimini vestigia Patrum, et catholicam fidem, quam multis roboratam testimoniis aspicitis, tenete et praedicate: nec tantum considerantes imperitae linguae in me tarditatem, quantum in testimoniis Patrum catholicae fidei veritatem. Sed et hoc [Col. 0235A] considerate, an has vobis utile videatur litterulas Hispaniae fratribus dirigere, si forte opportunus occurrat vobis portitor. Illud quoque vobis onerosum non videatur, antequam de civitate eatis, ut jubeatis ligare et involvere, et in modum unius corporis componere has quaterniones; ne sorte sparsim raptae dispergantur per manus legentium, vel forsitan invidentium nomini meo; sed quasi unum codicem habete haec omnia pariter composita; et si quolibet dirigere vultis, scribatur et mittatur; haec vero pars vobiscum maneat, donec volente Deo reversuri sitis ad nos. Etiam litterae pro me fraternis loqui possunt auribus, si eas ostendere vel in publicum procedere vestrae placeat prudentiae. Quidquid in eis veritatis astipulatione roboratum invenietis, [Col. 0235B] Dei donum est: si quid secus, quod absit, inspicitis, ignorantis animi cognoscite errorem. In illis totius bonitatis laudate largitorem, in istis fraterno pumice corrigite scriptorem. Patienter enim pia charitas columbinum sufferre debet oculum, sicut 863 prudenter serpentium evitare dentem necesse est. Quaerenda est ubique omni instantia conservorum salus nostrorum, sive in praedicatione praesentium, sive in litterarum exhortatione absentium, ut nemini desit ad nos pertinentium nostrae devotionis affectus, in desiderio perpetuae prosperitatis et salutis.

I. Perfectio fraternae charitatis in gremium pacificae [ Cod. Paris., in gremium pacis atque] unitatis multos colligere amicos gaudet [ Ibid., concorditer gaudet], et quoddam arbitratur esse dispendium sibi ipsi, si non seipsum latius commendare studet ad viros famosi nominis et laudatae pietatis, ut sit unanimitas spiritalis verae dilectionis, licet quaedam [sit] separatio corporalis visionis. Haec mea [ Cod. Paris., mecum] diligentius considerans parvitas [ Ibid., parvitas mea], meipsum sacrosanctis vestrae beatitudinis orationibus, multis precibus, vir venerande, diligentius commendare studui. Opus [ Cod. Paris., Optans], vestra sanctissima dilectione auxiliante [Col. 0235D] [ Ibid., Deo auxiliante], proficere ad salutem animae meae, ut et vestra merces ex nostro augeatur profectu, et mea diligentia bonae voluntatis vobis aliquid conferat in charitatis officio: quatenus Domino Deo nostro Jesu Christo vestrae humilitatis in dilectione fraterna communicatio placeat, et nostrae parvitatis in salute multorum acceptabilis sit devotio. Consequitur enim [ Cod. Vat., Constat enim] vestram dilectionem magna remuneratio apud Deum et plurima inter homines laudatio, si fraterni consilii in ecclesiastica pace non dedignemini recipere profectum. [Col. 0236A] Igitur ab ipso Deo Dei Filio praedicata est in duobus minutis pauperrimae viduae sanctissima devotio: non ego duo minuta in templum Romano periturum incendio defero, sed duo magna praecepta charitatis in templum Dei vivi, animam scilicet sacerdotali dignitate praerogativam [ Forte, et praerogativa praeditam] offero. Nec fas est vilitatem [ Edit., utilitatem] offerentis spernere, sed magnitudinem muneris considerare. Tu enim es, sanctissime praesul, civitas super montem posita, quae nullatenus abscondi potest, cujus murus nequaquam debet insidiosis cuniculis cujuslibet perfidiae alicubi perforari, sed firmissimo catholicae fidei munimine ex omni parte circumdari, ut inexpugnabilis undique ad salutem totius populi, qui in te gaudet, et ad tui oris imperium respicit, [Col. 0236B] permaneat. Nec mihi est, Pater optime, tecum in hac parvitatis meae chartula disceptatio sublimis, sed supplicatio humilis, obnixe deprecans, ut apostolicam doctrinam in catholica unitate et pace, tota mentis intentione consequi studeas, et populo tibi commisso sis signifer ad sempiternae beatitudinis prosperitatem. Nec nova quaelibet nomina permittas paternis inseri traditionibus; sed quidquid evangelica auctoritas, et apostolica dignitas, et paterna sanctitas, et catholica unitas tibi suadeat de Christo dicere, vel Christum nominare, hoc placeat sanctitati tuae amare, praedicare et credere: nec novum adoptionis nomen in Christo, et ab initio apostolicae praedicationis mundo inauditum, permittas sonari, vel legi, vel praedicari Christianis auribus.

[Col. 0236C] II. Legimus enim in epistolis beati Felicis, viri scilicet religiosae vitae praecipui et sanctitate spectabilis, si catholicam fidem et ecclesiasticam unitatem, sine qua nullus Deo placere potest, amare et praedicare velit; dicit itaque, «propter assumptionem Christum esse adoptivum:» minus considerans, non omnem assumptionem 864 adoptionem esse, licet omnis adoptio quaedam sit assumptio. Legitur [ Cod. Vat., Legimus] in Evangelio Petrum apostolum Christum assumpsisse et increpasse (Matth. XVI, 22) ; nec fas est ideo eum putare sibi in filium adoptasse, quia assumpsisse eum dicitur. Item in Evangelio scriptum est: Et assumpsit eum diabolus in sanctam civitatem (Matth. IV, 5) . Vides, charissime et sanctissime Pater, quam longe est assumptio in hoc loco ab [Col. 0236D] adoptione. Et si necesse est propter assumptionem adoptivum esse Christum, cui personae est sanctae Trinitatis adoptivus? Utique Filii: quia Filii persona assumpsit hominem in utero virginali, et adunavit sibi in unam personam, ut esset unus Filius Dei; et si adoptivus est, itaque Filio est adoptivus, qui hominem assumpsit: et est nepos Patris, et est quaternitas magis quam Trinitas in Deo omnipotenti, quia omnimodis [ Cod. Vat., omnis] adoptivus filius et proprius Filius nullatenus unus esse possunt, ut multorum librorum lectio probat. Assumpsit igitur [Col. 0237A] Dei Filius formam servi, non minuens formam Dei; ita ut unus esset Filius Dei in duabus naturis, salva utriusque naturae proprietate in unitate personae; ita ut in duabus naturis unus sit Filius, unus Christus, unus etiam et Deus. In sancta videlicet Trinitate alius est in persona Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus; non aliud in natura vel substantia, vel gloria, vel essentia, vel aeternitate. In Christo vero aliud est in divinitate, aliud in humanitate; non alius vel alius, sed unus idemque verus Deus, verus homo, una persona, unus Dei Filius, unus Christus; quod multis testimoniis probari potest. Sed superfluum est testimonio aeterni Patris aliquid addere, qui voce divina dixit in baptismo Christi, vel in monte ubi transfiguratus est Christus: Hic est Filius meus dilectus, [Col. 0237B] in quo mihi bene complacui (Matth. XVII, 5) .

III. Similiter invenimus in praefati Patris epistolis: «Christum, qui ex Virgine natus est, verum non esse Deum, sed nuncupativum;» quod omnino catholica respuit fides: quia sicut unus esse non potest filius proprius et filius adoptivus, ita nequaquam unus esse potest verus Deus et nuncupativus Deus. Estne verus Deus qui judicaturus est mundum? Et quis est qui judicaturus est mundum? Vere omnino qui ex Virgine natus est, ipsa Veritate attestante: Pater enim non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Et paulo post: Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic et Filio dedit habere vitam in semetipso, et potestatem [Col. 0237C] dedit ei judicium facere, quia filius hominis est (Joan. V, 22 seq.) . Item beatus Paulus apostolus dicit: Omnes nos oportet stare ante tribunal Christi (II Cor. V, 8) . Et in alio loco: Omnes enim stabimus ante tribunal Dei (Rom. XIV, 13) . Velim credas, sanctissime Pater, ut qui eum nunc verum Deum negat, etiam tunc verum Deum eum cognoscat et probet [ Cod. Paris., probat] judicatus. Veritatis probatio erit potestatis manifestatio. Quando [ Cod. Vat., Quomodo] non est verus Deus, de quo legimus in Evangelio: Cum autem venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes angeli cum eo: tunc sedebit in sede majestatis suae, et congregabuntur ante eum omnes gentes (Matth. XXV, 31) ? De quo multo ante praedictum est: Et adorent eum omnes angeli Dei (Psal. XCVI, 8) . Si Deus non est verus, cur adoratur ab angelis? Et si Filius Dei non est verus, cur sedet in dextera Dei Patris? Hunc ergo Christum et Psalmista Deum esse testificatur [ Cod. Vat., testatur]: Ascendit Deus in jubilatione, et Dominus in voce tubae (Psal. XLVI, 6) . Item: Deus noster manifeste [Cod. Paris., manifestius] veniet, Deus noster non silebit: ignis in conspectu ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida. Advocavit coelum desursum, et terram discernere populum suum (Psal. XLIX, 3, 4) . De quo etiam idem Psalmista paulo ante ait, ut discerneret eum ab aliis qui dii dicuntur: Deus deorum Dominus locutus est et vocavit terram. A solis ortu et occasu, ex Sion species decoris ejus (Ibid., I, 2) . De [Col. 0238A] cujus praedicatione Propheta ait: De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isai. II, 3) .

IV. Dicit quoque idem vir venerabilis Felix: «Quod sit per omnia aequalis nobis, nisi tantummodo, quod sine peccato natus est.» Quaedam inaequalitas est in morte illius, et in nostra: mors autem [enim] illius omnes nos redemit a morte aeterna: nullius autem nostrum mors vel seipsum absque eo liberare poterit. Item quaedam inaequalitas est, quod ille est verus Deus et verus homo: nos tantum homines sumus in peccatis nati, ejusque gratia salvati; non ex meritis nostris, sed 865 ex illius miseratione. In multis enim nobis similis est, sed in pluribus dissimilis. Unde et in Psalmis dicitur de eo: Speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est gratia in labiis tuis [Col. 0238B] (Psal. XLIV, 3) .

V. Refert quoque, «eum baptismo indiguisse;» volens, ut videtur, eum in baptismo adoptari in Filium, sicut et nos. Quanta infidelitas sit hoc cuilibet Christiano credere, nullus sanum sapiens ignorat. Dominus itaque noster Jesus Christus solus sic potuit nasci, ut secunda regeneratione non indiguisset; ideo in baptismo Joannis certa dispensationis miseratione baptizari voluit, quia in Joannis baptismo non fuit regeneratio, sed quaedam praecursoria significatio baptismi Christi, in quo solo baptismo per Spiritum sanctum vera est remissio peccatorum credentibus, ut in eo Spiritu renascamur, in quo ille natus est ex virgine Maria. In aqua enim voluit baptizari a Joanne, non ut ejus ulla dilueretur iniquitas, [Col. 0238C] sed ut magna illius commendaretur humilitas. Ita quippe nil in eo baptismus quod ablueret, sicut mors nihil quod puniret, invenit, ut diabolus veritate justitiae vinceretur, non violentia potestatis opprimeretur. Utrumque enim, et baptismus et mors non miseranda necessitate, sed miserante potius voluntate susceptum est. Et multa alia inveniuntur in ejus scriptis catholicorum Patrum sensibus non convenientia, quae dicere vel exponere epistolaris [paginae] angustia me modo prohibet, ignorans quoque quando vel qualiter sanctitas vestra et bona voluntas, quam habetis in Christo, haec nostrae parvitatis dicta recipere velit.

VI. Tantum obsecro in ea charitate, qua Christus [Col. 0238D] nos dilexit, ut benigne hos meos digneris perlegere apices, et quod fraterna me cogebat charitas vestrae dirigere excellentiae, vestra sanctissima humilitas recipere non dedignetur. Audiens vero saepius bonam famam religiosae vitae de vobis, ideo instinctus amore fraternae dilectionis meipsum in tuam charitatem, fideliumque tuorum, Deo servientium in illis partibus, commendare curavi; etiam et illud deprecari, ut cautius agas de salute animae tuae, tuorumque subditorum. Licet praefatus famulus Dei Felix laudabili vita vitat coram hominibus, tamen ut videtur, in multis catholicae fidei professione non omnino pleniter Patrum sequitur sententiam; et noli confidere de specie bonitatis illius; maledictus enim homo qui confidit in homine (Jer. XVII, 5) . Sed magis spem [Col. 0239A] tuam pone in omnipotenti Deo, et deprecare illum die noctuque, ne sit inanis labor tuus in conspectu illius, et ut fidem firmam [ Cod. Vat., firmatus] omnique Ecclesiae Christi probatam teneas. Videtur enim condignum, ut communi omnium conservorum tuorum prece te totum convertas ad Dominum, et depreceris clementiam illius, quatenus in fide recta confirmet corda vestra, ut nullo errore decipiaris, nec ullus ad te pertinens vagabundus a veritatis via deviet. Erit enim tibi maxima merces apud Deum omnipotentem, si errantes correxeris, si veritati consentieris [consenseris], si humiliter legeris sanctarum Scripturarum series, magis desiderans veraciter veritati obedire, quam pertinaciter tuam vel cujuslibet alterius firmare sententiam. Parata est [Col. 0239B] enim misericordia omnipotentis Dei tuas recipere preces si amore veritatis cognoscendae effuderis eas.

VII. Potuissem itaque multis testimoniis sanctarum Scripturarum et catholicorum doctorum scriptis probare Jesum Christum Dominum nostrum, qui ex virgine natus est, Deum esse verum et Filium Dei proprium; sed sapienti pauca sufficere sciens, et magis sensuum veritati arbitrans te intendere, quam sermonum multiplicatione gaudere, credo, Domini nostri Jesu Christi misericordissima pietas faciet te veritatem intelligere, si humiliter eam quaerere insistis; quia omnis, qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV, 11) , et humilitatis passibus ad coelestis regni altitudinem pervenitur. Una debet esse Ecclesia [Col. 0239C] Christi toto orbe diffusa in fide et charitate. Unum e duobus: aut in toto mundo est Ecclesia Christi supra petram fundata, ut credimus et confitemur, aut etiam [ Forte, aut solum] in Felice et suis paucis sectatoribus, quod omnino indignum est Christo Deo nostro, ut plures non habeat in ovili suo, quam illos paucos, qui in montanis 866 latitant cum Felice. Tu vero, vir Deo electe et dilecte, teipsum cum tuis consociis universali Ecclesiae Christi conjunge, ut sis membrum honorabile illius capitis, qui pro te suum sanguinem fundere non dedignavit, recogitans quantum erit gaudium in coelis super uno peccatore poenitentiam agente. Non dico te peccatorem, sed praedicatorem; confessorem Christi, non aversorem fidei; lucernam super candelabrum [Col. 0239D] positam, ut luceat omnibus qui in domo Dei sunt.

VIII. Etiam et in hoc tuae sanctissimae voluntati obnixius suadere ratum putavi, ut eumdem virum venerabilem Felicem tuis sanctis precibus et suavissimis suggestionibus convertere ad catholicae fidei unitatem et veritatem nitaris. Fidelis est enim Deus, pius est misericors, qui nullatenus obliviscatur ejus multa bona, et religiosam vitam, et labores, qua die noctuque indefessa voluntate desudat. Quanta sit tibi coram Deo et sanctis ejus gloria et remuneratio intende et diligentius considera, in salute fratris tui, etiam et tanti viri, et tam praeclarae dignitatis et sanctitatis famulo Christi. Memor esto semper illius [Col. 0240A] Apostoli dictum, qui ait: Novitates vocum devita (I Tim. VI, 20) . Ecce qualis novitas est, Christum, qui ex Virgine natus est, adoptivum filium, vel nuncupativum Deum praedicare et nominare, et apertissimis apostolicae auctoritatis testimoniis non credere, sed magis aversari, qui ait: Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII, 32) . Potuitne dicere Apostolus, qui adoptivo filio suo non pepercit, si voluisset nos illum credere adoptivum, qui traditus est pro salute nostra? Item ipsa Veritas in Evangelio ait: Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret (Joan. III, 16) ; de quo et paulo ante ait: Sicut enim Moyses exaltavit serpentem in eremo, ita exaltari oportet filium hominis (Rom. IX, 5) . Et quid est quod [Col. 0240B] idem apostolus in alio loco ait: Quorum patres, ex quibus Christus, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Ibid., 14) ? An et hic non potuit dicere, qui est nuncupativus in saecula? Non enim in Christo, sicut in quolibet homine, generatio est (homo enim quilibet filius irae nascitur, sed post in baptismo gratia sancti Spiritus in filium adoptatur Dei), sed statim in ipso conceptu conceptus est Filius Dei, et natus secundum temporis opportunitatem verus Filius Dei. Similiter et non est in Christo divinitatis majestas, sicut in quolibet homine episcopalis dignitas verbi gratia (non enim apostolus Petrus, apostolus est natus, sed postea a Deo electus: sicut quilibet episcopus non est episcopus natus, sed post nativitatis opportunum tempus electus in episcopatum et ordinatus), [Col. 0240C] sed statim in ipso conceptu et nativitate Deus verus natus est Christus, et proprius Filius Dei, non adoptivus filius, nec nuncupativus Deus. Firmiter absque omni dubitatione credendum est et praedicandum, eumdem esse, qui natus est ex Virgine, Deum verum in duabus naturis, et verum Filium Dei; ita ut unus sit Christus, et unus Deus et unus Dei Filius, et unus rex, et unus totius mundi Salvator, divinitate consubstantialis Patri, humanitate consubstantialis matri, ut sit idem verus Deus et verus homo in unitate personae. Nam et ipse tempore passionis suae adjuratus a pontifice, Filium se Dei esse confessus est. Et multa talia [ Cod. Vat., et multa alia] habemus testimonia in sancto Evangelio, quae ubique eum Filium Dei esse testantur. Percurre omnes paginas [Col. 0240D] evangelicae auctoritatis, et epistolares sententias apostolicae dignitatis, vel omnium sanctarum Scripturarum series, et quidquid in illis invenias, hoc fideliter praedica; in his sufficiat, et gaudeat tuae sanctitatis sensus, ut dignam catholicae fidei et praedicationis in aeterna beatitudine mercedem merearis recipere.

IX. Obsecro te humiliter per sanguinem redemptionis nostrae, et per terribile ultimi diei judicium, quatenus hujus chartulae sensus et syllabas, si in tuae beatitudinis manus perveniant, digneris dirigere per sanctos Christi sacerdotes, et sublimia Ecclesiae lumina, quae sunt in partibus Hispaniae. In hoc enim cognoscitur, si amorem habeas veritatis et universalis [Col. 0241A] Ecclesiae conjunctionem, si haec, qualiacunque sunt, charitatis fraternae scripta fideliter conservorum 867 tuorum auribus aperire desideras, et illos in unitate catholicae pacis confirmare. Dicam iterum, et cum omni humilitate dicam, saepiusque repetens: Evigilemus, viri fratres, ad tubam totius mundi. Ecce clamat vas electionis, praedicator gentium, secretarius coelorum contra omnes novitates vocum, dicens: Sed licet aut angelus de coelo evangelizet vobis, praeter quod evangelizavimus vobis, anathema sit. Sicut praediximus, et nunc iterum dico; si quis vobis evangelizaverit praeter id, quod accepistis, anathema sit (Gal. I, 8, 9) . Ecce quanta fiducia praedicatoris mundi est in sua praedicatione, ut non solum hominibus anathema indixit, si aliter praedicassent, quam ipse praedicaverat, [Col. 0241B] sed angelis quoque anathema minavit [ Cod. Vat., anathematizavit], si novi aliquid immisissent in praedicatione apostolicae auctoritatis: quam praedicationem evangelicae veritatis non se ab hominibus, sed ab ipso Domino nostro Jesu Christo didicisse testatur, ubi ait: Neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi (Ibid. 12) . Aliter praedicat, qui Christum adoptivum nominat Filium Dei, quem ille proprium Filium Dei nominavit. Aliter praedicat, qui Christum Jesum Deum nuncupativum nominat, quem ille Deum super omnia benedictum nominavit. Et qui aliter praedicat, timeat apostolicae auctoritatis anathema; non solum apostoli, sed etiam Dei Christi, quem in se locutum esse testatur, ubi ait: An experimentum [Col. 0241C] ejus quaeritis, qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII, 3) ? Quomodo quislibet temeraria praesumptione Dominum nostrum Jesum Christum adoptivum Dei Filium nominare audet, quem tantus praedicator, ut diximus, proprium Dei Filium nominavit, ubi ait: Qui proprio Filio suo non pepercit (Rom. VIII, 33) ? Vel qua audacia eumdem Dominum et Deum nostrum quis praesumit nominare nuncupativum Deum, quem idem apostolus benedictum super omnia Deum, vel etiam magnum Deum non dubitavit clara voce confiteri et nominare? Ait itaque ad Titum: Exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, qui dedit semetipsum pro nobis, ut nos redimeret ab omni iniquitate (Tit. II, 13, 14) . Magnum utique Deum eum nominavit, qui [Col. 0241D] venturus est judicare vivos et mortuos, non deunculum quemdam, qualem nova quorumdam fingit praesumptio. Si quis dubitet de quo dixisset Apostolus, legat Tractatum beati Hieronymi ⁜ a , quem in hanc fecit Epistolam.

X. Considerandum est diligentius, et omnis pietatis intellectu percipiendum, quod ille mirabilis evangelista ait: Verbum caro factum est, id est, Deus homo factus est. Ex carnis itaque nomine totum hominem significans, ut in eo loco intelligitur: Videbit omnis caro salutare Dei (Luc. III, 6) , id est, [Col. 0242A] omnis homo; non ut divinitatis natura verteretur in humanitatem; sed salva majestate divina, assumpta est humanitas: non diminuta est divinitas, sed honorificata humanitas, manente proprietate naturae humanae, ut idem ipse, qui ex Deo Patre aeternaliter natus est, ex matre Virgine temporaliter natus esset: ut sit verum quod tantus Evangelista ait: Verbum caro factum est. Si Deus homo factus est, utique homo Deus factus est, propter unitatem personae, ut sit ex omni parte veritas in Christo Jesu Domino nostro. Si igitur homo, qui assumptus est a Verbo Dei, Deus est nuncupativus, quia alia natura est humanitatis, alia divinitatis; consequens videtur, ut Deus, qui hominem assumpsit, homo sit nuncupativus, et non potest stare, quod evangelista ait: [Col. 0242B] Verbum caro factum est. Similiter intelligendum est versa vice de adoptione: si ideo ille homo, qui assumptus est, adoptivus est filius Deo, quia alia natura est humanitatis, alia divinitatis, sequitur illa necessaria conversio, ut Deus, qui ex Virgine natus est, sit adoptivus Deus, et non sit beata Virgo, secundum Nestorianam impietatem, vera Genitrix Dei, sed per quamdam, si fieri possit, adoptionem mater Dei. Quod quam [ Cod. Vat., quantum] nefandum sit, et quam impium, et ab omni veritate alienum, quisquis pie de Christo sentit, agnoscit. Has vero novitates vocum, charissimi et clarissimae dignitatis viri, omnino abjicite, et consentanea evangelicis 868 paginis et apostolicis traditionibus credite et praedicate; intelligentes alia nomina in Christo Deo [Col. 0242C] propria esse, alia significativa: et discernite quid cui [ Cod. Paris., quid cuique] rei conveniat. Propria nomina sunt in Christo, Unigenitus, Primogenitus, Deus, Dei Filius, et unus [Cod. Vat., et Dominus] Jesus Christus. Significativa nomina sunt propter quasdam actiones, quae completae sunt in illo, leo, lapis, ovis, vitulus, vermis, et talia plurima, quae ratione discernenda sunt.

XI. Dicit praefatus venerabilis Felix ⁜ b , «Hispaniae doctores Christum adoptivum solitos esse nominare;» sed illos doctores nos non legimus, neque ad nos illorum scripta pervenerunt: et si dixerint, forte simplex ignorantia eos defendit a mucrone anathematis, non pertinax erroris defensio excommunicationis percutit gladio [ Cod. Vat., gladius]. Major quoque auctoritas [Col. 0242D] doctorum totius mundi debet esse, quam paucorum in Hispania. Igitur beatus Isidorus, cui nihil Hispania clarius habuit, multa nomina ponit de Deo Christo in Etymologiis, vel aliis scripturis suis, sed in nullo loco invenimus eum adoptivum vel nuncupativum Deum, Dei Filium Christum nominasse, sed semper universalis sanctae Dei Ecclesiae in catholica fide eum consentire invenimus.

XII. Si vestra vero pietas et bona voluntas, quam habetis in Christi charitate, hanc epistolam perlegere curaverit, et vobis placuerit communicatio sanctae [Col. 0243A] fidei nobiscum, et ut sermonem saepius faciamus inter nos familiarem, plura vobis de ratione orthodoxae fidei, et ecclesiastica pace, et sancta unitate, miserante Deo Christo vero Deo et proprio Filio Dei, dirigere curaverimus. Haec interim pauca ex charitatis fonte dictavimus, optantes vos ubique in omni sanctitati et unitate pacifica proficere coram Deo et hominibus. Vos vero communiter obsecro in calce hujus epistolae, sacratissima lumina Hispaniae, ut memoriam nostri in sacrosanctis vestris orationibus habere dignemini. Vos vero, sanctissimi Patres, quos Deus rectores populi sui constituit, per dona sancti Spiritus in omni sapientia catholicae pacis, et [Col. 0244A] in charitate Christi Dei proficere optamus, dilectissimi Patres, Fratres et Filii in Christo Domino nostro. Valete in perpetuum. Qui legat, feliciter legat, et veraciter intelligat, et fideliter credat, quae dicta sunt, quatenus aeternaliter regnare mereatur cum eo, de quo nobis sermo est, Salvatore nostro Deo vero et vivo, Domino nostro Jesu Christo.

Hanc epistolam videsis inter Opera Elipandi, hujusce Patrologiae tomo XCVI, col. 870.

[Col. 0243B] I. Paratum cor meum Deus, paratum cor meum (Psal. LVI, 8) . Paratum divina inspirante gratia ad proferendam veritatis doctrinam; paratum ad resistendum falsitatis erroribus; paratum, Domine Jesu, te amare, laudare et praedicare; paratum te verum Deum, verumque Dei Filium intelligere, cum beato evangelista qui de sacratissima tui pectoris plenitudine catholicae veritatis hauriens fidem ait: Haec autem scripta sunt, ut credatis quia Jesus est Christus Filius Dei (Joan. XX, 31) . Moxque hujus fidei perpetuam ostendens mercedem, subjunxit: Et ut credentes vitam aeternam habeatis in nomine ejus; eumdem evangelica auctoritate Dei Filium praedicans, quem Gabriel archangelus, antequam conciperetur, beatae Virgini Jesum Filiumque Altissimi vocitandum esse [Col. 0243C] praedixerat. Nulli dubium est quin ad humanam pertineret naturam nomen Jesu, in quo nomine, beato doctore gentium attestante, omne genu flectitur, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confitetur, quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 10) . Cujus quoque nominis potestatem beatus Petrus princeps apostolorum in sanitate claudi, qui ad Speciosam templi portam jacebat, ostendit, dum ait: In nomine Jesu Nazareni surge et ambula (Act. III, 6) ; qui confestim sanatus exsiliens et ambulans laudabat Deum. Addidit quoque idem beatus apostolus hujus nominis excellentiam, dum a Judaeis prohibiti sunt apostoli in eo nomine praedicare, dicens: Nec enim est aliud nomen sub coelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri [Col. 0243D] (Act. IV, 12) .

II. Haec eadem Deo miserante mihi est causa contra te scribendi, et tuas destruendi infidelitates, o Pater Elipande, quae fuit beato Joanni evangelistae sanctum causa scribendi Evangelium, ut sanctarum Scripturarum auctoritate et catholicae fidei veritate ostendam, Jesum Christum verum esse Filium Dei, 877 non solum in ea natura quae aeternaliter ex Deo Patre genita est, verum etiam et ex ea [ Forte, in ea] quae temporaliter ex matre Virgine facta est; ne unus Jesus Filius Dei Christus dividatur in [Col. 0244B] duos filios, proprium atque adoptivum; quae divisio duarum absque dubitatione personarum esse intelligitur

III. Sicut possibile esse Deo non est negandum ut Filius hominis, dum voluit, perfectus et proprius fieret, sic non est Deo contradicendum ut humanam naturam, quam in dignitatem suae personae assumpsit, in proprietatem Filii Dei exaltare potuisset, ut esset eadem persona cum assumpto homine in proprietate Filii, quae fuit ante omnia saecula in substantia Deitatis. Ergo in omni serie sanctarum Scripturarum nunquam nomen adoptionis Christo imponi legitur, sed nos per eum adoptionis accepisse gratiam testantur. De qua adoptione in nos facta praefatus evangelista ait: In propria venit, et sui eum non [Col. 0244C] receperunt: quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 11) . Non est haec potestas adoptionis a quolibet adoptivo in sanctos collata, sed ab eo, quem quasi unigenitum, plenum gratia et veritate mox in sequenti sententia idem testatur evangelista. Et paulo post: De plenitudine ejus nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia (Ibid., 16) . Et Apostolus: In quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II, 9) . Si adoptio est in Christo, non est omnis plenitudo nobilitatis in eo; quia adoptio de quadam extranea persona assumi solet in filii nomen; nec quisquam apostolorum, qui sunt lumina et doctores totius mundi, Jesu nomini adoptionem addere voluit. Nempe inter adoptivos et proprios filios beatus Augustinus in disputatione [Col. 0244D] quam habuit cum Feliciano quodam Arianae sectae defensore discrevit, ita dicens ⁜ a : «Filiorum namque adoptivi alii sunt, naturales alii. Hi quia geniti ab initio, filii semper ac proprii sunt: illi primo alieni, post filii, cum per adoptionem in familiam videntur adscisci.» Quando homo Christus ex Virgine natus alienus fuit Deo Patre [Patri], ut ex alieno quodam per adoptionem adscisceretur in filii nomen. Nonne in ipso conceptu, operante sancto Spiritu, ex beata Virgine Deus verus, et Dei Filius verus conceptus est, et tempore opportuno natus? At si [Col. 0245A] nunquam alienus, nunquam igitur adoptivus: quia, ut beatus Augustinus ait, ex alieno quodam adoptivus solet effici. Restat ergo ut statim fieret Christus proprius Filius Dei ab ipso conceptu, quia nunquam alienus fuit. Nunquam vero alienus, quia nunquam vetus homo fuit: licet in errore vestro, contra fidem catholicam dicatur Christus homo vetus.

IV. Nam beatus Hieronymus ait in tractatu Epistolae ad Ephesios: «Quid enim in homine, qui a Salvatore nostro assumptus est, non novum fuit? Conceptus, nativitas, partus, infantia, doctrina, vita, virtutes: et ad extremum crux et passio, spolians in ea principatus et contrarias fortitudines ostentui habens: resurrectio quoque et ascensio in coelum. [Col. 0245B] Hic ergo vere creatus est in justitia et sanctitate veritatis, quia Deus verus, Dei vere [ Al., veri] Filius fuit, et tota in illo religio atque justitia Dei veritate completa est.» Videtis quam fiducialiter iste praecipuus in Ecclesia Dei doctor Christum praedicavit, semper novum hominem, verumque Deum, vereque Dei Filium creatum esse, atque in eo omnem justitiam in Dei veritate completam esse affirmat. Haec una sententia, si fiducialiter legatur et veraciter intelligatur, pessimas vestri erroris evacuat assertiones: dum vos dicitis Christum veterem hominem, nuncupativum Deum, adoptivum filium. Iste vero nobilissimus doctor Salvatorem nostrum novum hominem, verum Deum, et vere Dei Filium, absque ulla dubietate creatum testatur.

[Col. 0245C] V. Ecce quidam fervor testificandae veritatis me rapuit ab ordine responsionis. Sed incipiamus a me [ Forte, ante] sententias tui discutere libelli: et intelligant qui legant, piae exhortationis charitatisque calamo, o Pater Elipande, conscriptos ad tuam reverentiam apices, vel impiae maledictionis, quos venenoso ore procaciter 878 meo nomini dirigere studuisti, vel ex quo spiritu in prima fronte tuarum litterarum statim verba dirissimae maledictionis proferre voluisses. Ego prorsus simplici charitate meae devotionis preces tuae direxi reverentiae, desiderans senectutem tuam per Christum salvari, et ad catholicae pacis concordiam revocari, sine qua nihil, nec ipsa martyrii gloria, Deo acceptabile esse [ Cod. Paris., nec ipsam . . . gloriam . . . acceptabilem esse] beatus [Col. 0245D] Paulus Apostolus protestatur: Tu econtra in verba nefandae invectionis prosiluisti, juxta Salomonis veridicam sententiam: In ore stulti arma et gladius (Prov. XXII, 5) . Item: Argue stultum, et oderit te (Ibid., IX, 7) . Unde maledictionem benedictioni meae opposuisti, quid in corde haberes, quis te totum spiritus possideret ostendens. Sed Dominus, qui illuminat caecos, et sanat contritos corde, illuminet tenebras ignorantiae tuae, et sanet infidelitatis vulnera in corde tuo, teque pastorem efficiat populi sui, prudentem, pium, pacificum et catholicum.

VI. Quid est, vir frater, quod tanta haereticorum [Col. 0246A] nomina meae imposuisti personae, quorum imagines et potestates in civitate sua Dominus Deus olim ad nihilum redegit? non memorans quid de tuis similibus Psalmista caneret, dicens: Venenum aspidum sub labiis eorum, quorum os maledictione et amaritudine plenum est (Psal. XIII, 3) . Et ipsa Veritas in Evangelio Judaeis improperans pro benefactis suis maledicta eorum, ait: Progenies viperarum, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali? Ex abundantia enim cordis os loquitur. Et iterum: Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona, et malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala (Matth. XII, 34, 35) . Simile [ Leg., Si mala] est maledictio, utique ex mali cordis thesauro processit. Omnino mala est maledictio, prohibente eam Apostolo: Nolite, ait, [Col. 0246B] maledicere (Rom. XII, 14) . Igitur qui maledicit, ex mali cordis thesauro maledictionem profert. Si me errare aestimares, nonne apostolico praecepto me corrigere debuisses in spiritu mansuetudinis, considerans te ipsum, ne et tu tenteris? Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Gal. VI, 2) . Facile est enim ex verbis beati Jacobi apostoli, unde sit sapientia tua, agnoscere; ubi de mansuetudine verae sapientiae, et de amaritudine impiae aemulationis disputavit; ait enim: Quod si zelum amarum habetis, et contentiones in cordibus vestris, nolite gloriari et mendaces esse adversus veritatem (Jac. III, 14) . Non est ista sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica. Ubi enim zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus pravum. Quae autem desursum [Col. 0246C] est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consentiens, plena misericordia et fructibus bonis (Ibid., 16, 17) .

VII. Ego ramum olivae columbino ore ferens, vulnus tui cordis mederi optans: ⁜ a tu e diverso serpentina lingua mortiferum evomuisti venenum, promptior ad maledicendum quam ad benedicendum. Ego cum Nicolao, cui me comparasti, nuptiales taedas non exstinguo; sed cum beato Stephano protomartyre mentis intuitu video Jesum stantem a dextris Dei, pro sui nominis nobilitate certantibus auxiliari. Ego cum impio Datiano praeclari martyris Vincentii non sum persecutor; sed haereticae pravitatis pro virium mearum portione, adjuvante Deo, devotus exstirpator. Ego cum Ruffino beatum Felicem martyrem [Col. 0246D] non feci; sed Felicem olim vestri erroris complicem, Deo miserante, catholicum effeci: persequens in eo illius impiam dubitationem, qui tentando Dei Filium dixerat: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant (Matth. IV, 3) . Et iterum per Judaeos ipso in cruce pendente clamavit: Si Filius Dei est, descendat nunc de cruce, et credimus ei (Matth. XXVII, 42) . Nunquid non pejor est vestra incredulitas quam diabolica dubietas? Ille explorare volens si Filius Dei esset, quem esurire, sitire et lassescere cernebat; vos regnantem in coelis verum Dei Filium negare non timetis, vincentes vestra incredulitate diabolicam infidelitatem. Illum vero Felicem, quem [Col. 0247A] tu charitate summum, pudicum, moribusque ornatum asseris, nos habemus in castris Christi: atque utinam et tu cum tuis sequacibus illius exemplo edoctus, ad verae fidei cognitionem pervenias, ipso praestante, quem nos praedicamus verum Deum et proprium Dei Filium.

VIII. Dicis: «Fatuus fatua loquitur.» Nunquid fatua loquitur, qui veritatem praedicat, et non ille magis fatuus est, qui est falsitatis assertor? Ponis quoque 879 sententiam Apostoli: Animalis homo non percipit ea quae Spiritus sunt Dei (I Cor. II, 14) , volens me animalem intelligere, et te spiritalem. Videat qui legat litteras nostras, cui nostrum haec sententia magis conveniat, an mihi, qui evangelicis apostolicisque, nec non et paternis roboratus testimoniis Christum [Col. 0247B] praedico verum Deum, et verum Dei Filium; aut forte tibi, qui Hispanico errore depravatus contra fidem catholicam canina rabie latrare non times, renuens in Christo veram filietatis nobilitatem, sed extraneam nominetenus tantum in illo esse generositatem affirmans: qui adjuratus a pontifice Judaeorum per nomen summi Dei, an Filius Dei esset, respondit plane: Ego sum. Qui et caeco illuminato interroganti quis esset Filius Dei, et crederet in eum, dixit: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum, ipse est (Joan. IX, 37) . Quid ille jam illuminatus vidit? Absque dubitatione humanitatis naturam, non divinitatis substantiam, quae carnalibus videri oculis non potest. Duo dixit ei Dominus: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum; quae proprie ad humanam intelliguntur [Col. 0247C] pertinere naturam; et tamen, quae videri potuit et audiri loquens, eamdem naturam Filium Dei esse fatebatur. Dicis quoque ex versiculo Psalmigraphi, me defensorem et inimicum esse. Forte nolens verum de me protulisti testimonium. Fateor siquidem me defensorem esse fidei catholicae, et inimicum esse inimicorum Christi, qui honorem divinitatis et nobilitatem dignitatis illi adimere contendunt, quem paganus centurio mori cernens, territus elementorum mutatione, verum Dei Filium confessus est dicens: Vere Dei Filius erat homo iste (Matth. XXVII, 54; Marc. III, 11, 12) . Imo diabolicae potestates, sicut in Evangelio legitur, de obsessis clamantes corporibus, Christum Dei Filium confessae [Col. 0247D] sunt. Nec hoc dico, quod illorum testimonio indigeam, habens testes totius Scripturae sanctae paginas; sed ad confusionem infidelitatis vestrae illorum vobis praefero fidem, qui soli ita perversi estis in fide, ut diabolica vobis digne praeferatur confessio.

IX. Quod vero me asseris humanitatem veram in Christo negare, omnino falsum est; nec in omni litterarum mearum serie me hoc dicere vel credidisse probare poteris. Sed in eo, absque ulla dubietate vel scrupulo, duas confiteor naturas perfectas et integras, divinitatis scilicet atque humanitatis in una persona et in uno Filii Dei nomine: sicut in epistola quam charitatis officio et salutis tuae desiderio catholico calamo reverentiae vestrae exarare curavimus, perspicue intelligere potestis, si sobrio [Col. 0248A] sensu mea ad vos et pro vobis pietatis verba legere et intelligere vultis. Certissime me scitote duas naturas, sicut superius dixi, et unam personam confiteri in Christo. Firmiter namque absque omni dubitatione credendum est et praedicandum, eumdem esse qui natus est ex Virgine, Deum verum in duabus naturis, et verum Filium Dei: ita ut unus sit Christus, et unus Deus, et unus Dei Filius, et unus rex, et unus totius mundi Salvator, divinitate consubstantialis Patri, humanitate consubstantialis matri, ut sit idem verus Deus et verus homo in unitate personae, quem vos sine dubio cum Nestorio in duos dividitis filios, et in duas personas, per proprietatem et adoptionem. Non igitur idem magister vester Nestorius invenitur duas personas palam in Christo [Col. 0248B] profiteri, quantum ad nos litterae illius pervenire potuerunt: sed omnia quae duabus necesse est inesse personis, proferre de Christo reperitur, adoptionem sicut et vos humanitati adscribens, et divinitati proprietatem filii designans.

X. Tu vero, frater Elipande, homo animalis, animalium more generationem Filii Dei intelligens, minus te ipsum considerans, an totus anima et corpore sis proprius filius patris tui et matris tuae, dum certum est, solam carnem ex conjunctione parentum tuorum procreatam esse, animae vero creaturam ex nihilo Dei potentia conditam, et coagulationem carnis in utero matris conjunctam vivificatrice potentia, ut vivum nasceretur anima rationale atque mortale: et quod in omni homine fieri posse cernis, in Dei [Col. 0248C] Filio fieri operante sancto Spiritu confiteri dubitas; ut Deus omnipotens, qui omnia facit quae vult in coelo et in terra, hoc solum, te nolente, non potuisset, ut Filius sibi proprius 880 ex virginali utero nasceretur. Aut te ipsum nega proprium filium parentibus tuis nisi sola carne, aut si hoc tibi absurdum videatur, confitearis necesse est in Filio Dei hanc proprietatem fieri posse (licet alterius natura sit aeterna divinitas, alterius ex tempore facta humanitas) quam in te ipso fore, imo et in omni homine negare non vis.

XI. Me igitur recordari jubes Dominum dixisse: Lata et spatiosa via est, quae ducit ad mortem, et multi sunt, qui intrant per eam. Quam arcta et angusta [Col. 0248D] via est, quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam (Matth. VII, 13, 14) ! Recordare et tu Prophetam dixisse: Pascentur agni in latitudine (Oseae IV, 16) . Et Psalmistam de potentia ejus, de quo nobis sermo est, multo ante praececinisse: Et dominabitur a mari usque ad mare, et a fluminibus usque ad terminos orbis terrae (Psal. LXXI, 8) . Ipsumque cum triumpho gloriae ascendentem in coelos mandatum dedisse Apostolis suis, ut docerent omnes gentes, dicens: Ite, docete omnes gentes (Matth. XXVIII, 19) . Olim in Judaea notus tantummodo Deus (Psal. LXXV, 2) , nunc vero omnibus gentibus vox una est Christus, quem vos intra Pyrenaeos saltus non regnasse, sed captivum latitasse aestimatis.

XII. Aliud quoque de Evangelio profers testimonium, [Col. 0249A] ubi ipsa Veritas de communione charitatis sanctorum ait: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII, 20) . Et credis hoc de Felice tantum suisque complicibus dictum esse, qualis olim idem Felix fuit, dum vestri erroris catenis vobiscum colligatus fuit: nunc vero Deo miserante rationabili disputatione convictus, et absolutus ab errore vestro, et in catholicae pacis unanimitatem reductus. Et quem vos habuistis quasi scutum perfidiae vestrae, nunc Ecclesia eum habet sagittam potentem et acutam cum carbonibus desolatoriis (Psal. CXIX, 4) . Vos vero in quibus refrigescit charitas, congregamini in nomine adoptivi filii, in nomine captivi servi, in nomine nuncupativi Dei: nos congregamur in nomine unigeniti Filii Dei [Col. 0249B] Salvatoris mundi, in nomine Christi Domini, quem angelus pastoribus natum praedicavit, dicens: Natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus in civitate David (Luc. II, 11) . Vos flectite genua in nomine adoptivi; nos flectimus genua cum angelis et archangelis, cum omni militia coelesti, in nomine Jesu, de quo dictum est: Et adorent eum omnes angeli Dei (Hebr. I, 6) .

XIII. Pervenisti tandem ad promissionem Dei, quae dicta est ad David: Cum dormieris, inquit Deus, cum patribus tuis, suscitabo de lumbis tuis qui sedeat super thronum Israel. Ego ero ei in Patrem, et ipse mihi erit in Filium (II Reg. VII, 12, 14) . O Pater Elipande, ubi perdidisti oculos tuos? Quare posuisti testimonium contra te fortissimum? Forte propter sacerdotii dignitatem [Col. 0249C] cum Caipha ignorans veritatem protulisti. Paterna promissio est, et paterna testificatio, sicut tu ipse dixisti: Ero ei in Patrem, et ipse erit mihi in Filium. Nihil his verbis adoptionis in paterna reperitur promissione. Multum est inter ero, et dicor. Verum per se est absque ulla imaginatione; adoptivus dicitur non a veritate, sed ab imaginatione volentis animi. Multum interest inter vestra mendacia et Dei promissa. Ipse dixit: Erit mihi Filius; vos dicitis, nuncupatur tantum, sed non est proprie. Prophetiam quoque Isaiae de Christo in medium deduxisti, ubi ait: Radix Jesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur, et erit sepulcrum ejus gloriosum (Isai. XI, 10) . Quibus populis stat in signum, [Col. 0249D] et quae gentes eum deprecabuntur, si in sola Hispania perpauci musitatores eum catholice deprecantur? Qui certissime nullius accipit preces, nisi in charitate catholicae pacis proferantur; sed et sepulcrum illius, quem vos ignobilem dicitis, gloriosum esse Propheta praedixit. Si sepulcrum gloriosum est, quanto magis gloriosus est, qui in sepulcro dormivit, ex cujus persona Propheta olim cecinit: Ego dormivi et somnum coepi, et resurrexi (Psal. III, 6) ? Adjungis namque Patrum catholicam sententiam: «Totus in suis, et totus in nostris,» addens ex tuo sensu: «Quare non dicatur adoptivus, qui ita totus [Col. 0250A] est in nostris, sicut totus est in suis, praeter delictum?» Utinam melius intellexisses sanctorum verba doctorum! Totus in nostris, id est, totus Filius hominis; et totus in suis, id est, totus Filius Dei, in utraque [ Cod. Paris., in utroque] plenus et perfectus. Tu vero particulariter vis eum esse Filium Dei, partim vere, et partim nominative. 881 Hoc velim respondeas mihi, si totus est in utraque natura Christus vere et proprie beatissimae Virginis Filius? Aut si vere Deum genuit sancta virgo Maria, sicut omnes catholici Dei eam genitricem credunt et confitentur? Et utrum aeternus Dei Filius vere sit beatae Virginis Filius, aut adoptive? Si adoptive dicis, nequaquam vere fuit Dei genitrix sanctissima virgo Maria. Si vero catholico ore vere eam Dei genitricem [Col. 0250B] confiteri vis, quid restat nisi ut ea veritate totus sit in duabus naturis Christus vere Dei Filius, qua est in duabus naturis vere beatissimae Virginis Filius? At si humanitas ejus adoptiva est Deo Patri, consequens esse videtur, ut divinitas adoptiva sit matri Virgini. Quod quam impium sit dicere, nullus fidelium ignorat.

XIV. Flagitas me testes dare, «quod nulla sit adoptio in carne Christi;» quod tempore opportuno, sancto Spiritu catholicos pectori nostro inspirante sensus, facturus sum, abundanterque in aliis litterulis nostris ⁜ a , quas contra errorem vestrum edidi, me fecisse intelligit, qui nostras paginulas legere non contemnit. De eo vero, quod postulas testimonium tibi dari, «quod non sit vera humanitas in Christo:» hujus rei tibi testimonia non dabo; quia catholicus [Col. 0250C] sum, in catholica natus et nutritus Ecclesia: sed dabo tibi testes litterarum mearum series, si legere digneris, veram divinitatem et veram humanitatem confitentes in Christo Deo. Et miror cur mihi objicere velis, quod nunquam me dicere legisti. Hortaris me Arium non esse, qui multorum sua perversitate maculavit corda, ut recte non crederent. Ego, gloria Deo Jesu, nunquam in barathrum Arii delapsus sum; sed tu vel Arius esse probaberis, vel tuam damnare sententiam cogeris; qui asseris Filium Dei unicum, unigenitum, uniusque procul dubio personae, adoptivum esse. Nunquid non tu in eadem persona adoptionem esse affirmas, quam Arius olim detestabili impietate adoptivam esse asseruit? Aut si hanc blasphemiam declinare niteris, mox incidis in laqueum [Col. 0250D] Nestorii, in duas Christum dividens personas, unam propriam, et alteram adoptivam. Nam Nestorius palam duas non nominavit personas in Christo, omnia tamen, quae duabus inesse personis necesse est pravo sensu, id est, proprietatem et adoptionem Filii affirmavit in Christo. In ejus vero sine dubio litteris adoptionis nomen de Christo invenitur: verba vero sunt ejusdem Nestorii post obscuros sensus et caliginosas sententias et impias infidelitates hujusmodi de humanitate Christi. Ait enim ⁜ b : «Unde et multi secundum beatum Paulum dicimur filii, sed solus [Col. 0251A] praecipuum habens hoc, quod . . . Verbi copulationem adoptionem participans.»

XV. Videte, viri fratres, videte periculum vestrum, et tandem aliquando resipiscite ab errore infidelitatis, devitantes doctrinam dualitatis de Redemptore nostro. Aut si ex catholica sanctorum Patrum praedicatione non vultis, vel ex Nestorii impia incredulitate, et justa damnatione vestram corrigite sententiam, eamdem adoptionem in humanitate Christi affirmantis [ Cod. Paris., affirmantes], sicut in illius verbis audire potestis, quam vestra pertinax ignorantia affirmare nititur. Disperdat enim [Forte, eum] Dominus, dicit Propheta, magistrum et discipulum docentem talia (Malach. II, 12) . Sed et angelus Domini vibrat gladium vindictae [Col. 0251B] super caput vestrum, ut dividat vos, si vos dividitis Christum in proprium filium et adoptivum, partemque vestri ponat cum hypocritis, ubi erit fletus et stridor dentium. Et tu, venerande Pater Elipande, caveto ne juniores aetati tuae insultent et dicant cum Daniele: Inveterate dierum malorum, nunc venerunt peccata tua, quae operabaris prius (Dan. XIII, 52) , subvertens vias innocentium, non recte praedicans de Salvatore mundi. Octogenarium te audivimus esse in epistola, quam praefato Felici direxisti ⁜ a . Audi Christum clamantem tibi: Adhuc modicum lumen in te est, curre, dum lucem habeas, ne tenebrae te comprehendant: quia qui ambulat in tenebris, nescit quo vadit. Dum lucem habeas, crede in lucem, ut filius sis lucis (Joan. XII, 35, 36) . Quidquid in epistola [Col. 0251C] 882 tua de tenebroso cordis tui sensu produxisti, totum ex maledictionis vel falsitatis felle derivatum esse dignoscitur. Sed forte ignorans veritatem, falsitatem protulisti. Disce prius, et postea doce, ne magister efficiaris erroris. Melior est humilitas discendi, quam temeritas docendi. Noli in scientia tua extolli. Scientia inflat, charitas aedificat (I Cor. VIII, 1) . Et qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur (Matth. XXIII, 12) .

XVI. Admones me non pio, ut videtur, animo, sed severa invectionis castigatione, gloriosum regem Carolum non corrumpere. Non ego illum corrumpere veni in Franciam, qui corrumpi non potest, sed adjuvare in fide catholica, in qua ille ab ineunte aetate nutritus fuit, et optime a Christianissimis [Col. 0251D] parentibus et magistris catholicis edoctus. Impossibile est enim, ut corrumpatur a quoquam, quia catholicus est in fide, rex in potestate, pontifex in praedicatione, judex in aequitate, philosophus in liberalibus studiis, inclytus in moribus, et omni honestate praecipuus. Antequam ego, eodem sapientissimo rege Carolo jubente, venissem in Franciam, haec eadem vestri erroris secta, eodem glorioso principe praesidente, praesente Felice, quem multum laudare soles, vestrae partis tunc temporis defensore, ventilata est in celeberrimo loco, qui dicitur Raiginis-Burg, et synodali auctoritate sacerdotum [Col. 0252A] Christi, qui ex diversis christiani imperii partibus convenerant, aeterno anathemate damnata: imo et a beatae memoriae Adriano papa, qui tunc temporis sanctae Romanae Ecclesiae apostolica auctoritate rexerat sedem, funditus exterminata: donec idem Felix infeliciter ad vestras refugiens partes sopitos infidelitatis cineres, vobis exhortantibus, resuscitare intendit. Cui ego in has adveniens partes charitatis calamo epistolam exhortatoriam, ut se catholicae jungeret unitati, dirigere curavi. Cui ille non epistolari brevitate, sed libelli prolixitate respondere nisus est, atque in eo omnes perfidiae vestrae foveas maxime aperuit, asserens Christum et veterem hominem esse, et nuncupativum Deum, et adoptivum filium, et secunda indiguisse regeneratione, et alia [Col. 0252B] plurima ecclesiasticae doctrinae inconvenientia. Cui libello ejus septem nostrae devotionis libellis respondimus, omnes vestrae pravitatis evacuans doctrinas. Qui etiam nostrae devotionis sermones lecti sunt et probati in praesentia domni regis et sacerdotum Christi. Sed et idem Felix anno praefati gloriosi principis tricesimo secundo advocatus voluntarie veniens ad Aquis Palatium, ibique in praesentia domni regis et optimatum illius sive sacerdotum Dei rationabiliter auditus, et veraciter convictus, atque Deo dans gloriam, veramque confessus fidem, in pacem catholicae unanimitatis reversus est cum suis discipulis, qui ibi tunc temporis erant praesentes: cujus te cum tuis discipulis, venerande Pater, humilitatem sectari suadeo.

[Col. 0252C] XVII. Aggrega teipsum cum ovibus tibi commissis in ovile Christianae charitatis, per eum qui ait: Ego sum ostium, per me si quis intraverit, salvabitur, et ingredietur et egredietur (Joan. X, 9) . Praevidendum est tibi cauta sollicitudine, ne sis ex eorum numero, de quibus ipsa Veritas in eodem subjunxit loco: Omnes, inquiens, quotquot venerunt, fures sunt et latrones (Ibid., 8) ; qui venerunt, ait, non qui missi sunt. Et Apostolus: Quomodo praedicabunt, nisi mittantur (Rom. X, 15) ? Quis te, o Pater Elipande, misit praedicare adoptionem in Christo Dei Filio? Ergo si nullo mittente per te venisti et praedicasti, fur et latro convinceris esse. Fur non venit, nisi ut furetur, mactet et perdat. Caveant discipuli tui, ne per te occidantur [Col. 0252D] et pereant. Melius est illis oculum eruere sibi dextrum, quam integro corpore mitti in gehennam ignis. Caecus si caecum ducit, cadunt ambo in foveam (Matth. XV, 14) . Audi etiam beatum Apostolum inter Moysem et Christum discernentem, quos tu similes asseris, ubi excellentiam majestatis Christi praetulit famulo suo Moysi. Moyses autem, inquit, tanquam famulus fidelis fuit in tota domo sua, Christus autem tanquam filius in domo sua (Hebr. III, 5, 6) : Moysen famulum nominans, et Christum Filium. Quantum est inter famulum patrisfamilias et filium, tantum est inter Moysen et Christum. Nunquam enim de Moyse idem Apostolus, sed de Christo inquit: [Col. 0253A] Excelsior coelis factus (Hebr. VII, 26) , quem in principio quoque ejusdem Epistolae angelis 883 praeferre non dubitavit: Tanto enim melior, ait, angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit. Cui enim dixit angelorum aliquando: Filius meus es tu, ego hodie genui te? Et rursum: Ego ero illi in Patrem, et ipse erit mihi in Filium. Et cum iterum introducit primogenitum in orbem terrae, dicit: Et adorent eum omnes angeli Dei (Hebr. I, 4 seq.) . De eo enim dicit: Filius meus es tu, de quo in sequenti versiculo addidit, sicut tu ipse paulo ante protulisti: Pete a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam (Psal. II, 8) . Illi dicit: Filius meus es tu, cui ait: Pete a me, et dabo tibi gentes. Sed et beatus Gregorius doctor eximius, et omnibus Christi Ecclesiis [Col. 0253B] acceptabilis, inter sanctorum et Christi divinitatem discernens, in homilia quadam super Ezechielis prophetae primam partem ita ait, dum de nuncupativa sanctorum potestate et propria Christi divinitate disputavit ⁜ a : «Unde, inquit, Paulus apostolus volens nuncupativum Dei nomen ab essentiali discernere, de Redemptore nostro locutus est, dicens: Quorum Patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) . Qui enim nuncupative dicitur Deus, inter omnia est; qui vero essentialiter Deus, super omnia est. Ut ergo ostenderet Christum naturaliter Deum, non hunc Deum tantummodo, sed Deum super omnia esse memoravit: quia et electus quisque, sicut praemisimus, vel in exemplo justitiae praerogando positus dici Deus [Col. 0253C] potest, sed inter omnia, quoniam nuncupative Deus; Christus autem Deus super omnia, quia naturaliter Deus.» Eumdem naturaliter Deum non dubitavit affirmare, quem doctor gentium ex sanctorum semine Patrum secundum carnem procreatum esse testabatur.

XVIII. Dum tuae perversitati defecerunt in prophetis Dei testimonia errori tuo convenientia, finxisti tibi novum quemdam prophetam dixisse: Miserere, Domine, plebi tuae, super quam invocatum est nomen tuum, et Israel, quem coaequasti primogenito tuo (Eccli. XXXVI, 14) . Addidisti quoque huic sententiae talem interpretationem: «Aequalitas, inquis, ista non est in divinitate, sed in sola humanitate, et in carne adoptiva, quam accepit de Virgine.» Ecce falsitas in nomine prophetae! Ecce perversitas in interpretatione [Col. 0253D] sententiae! Et non frustra oportebat novum doctorem, novum sibi invenire prophetam. Sicut [Col. 0254A] Jeroboam rex a veri Dei cultu recedens novos sibi finxit deos, ut perditus subjectum sibi perderet populum; de quo multo ante praedictum est in Cantico Deuteronomii: Dereliquit Deum factorem suum, et recessit a Deo salutari suo (Deut. XXXII, 16) ; sic tu a vero Deo et proprio Filio Dei recedens, nuncupativum Deum et adoptivum filium redemptorem tibi fingis, quem non noverunt patres nostri. Tu vero Deum qui te liberavit, dereliquisti, et oblitus es Dei Redemptoris tui. In libro Jesu filii Sirac haec praefata sententia legitur, quem librum beatus Hieronymus atque Isidorus inter apocryphas, id est, dubias Scripturas, deputatum esse absque dubitatione testantur ⁜ b . Qui etiam liber non tempore prophetarum, sed sacerdotum, 884 sub Simone pontifice magno, [Col. 0254B] regnante Ptolomaeo Evergete, conscriptus est: nec tantum prophetias, quantum morales disciplinas et laudes sapientiae proferre videtur: et melius intelligi potest primogenitus iste, de quo hic dicit, populus Dei de Aegypto eductus, de quo Dominus ad Pharaonem Moysi famulo suo mandatum dedit, dicens: Haec dicit Dominus: Filius meus primogenitus Israel. Dixi tibi: Dimitte filium meum primogenitum, ut serviat mihi, et noluisti dimittere eum: ecce ergo interficiam filium tuum primogenitum (Exod. IV, 22, 23) : cui adaequatum esse populum duarum tribuum non multo ante de captivitate Babyloniae Dei misericordia deductum, iste vir, qui haec hujus orationis verba composuit, voluit, ut arbitror, intelligi; nec aliquid de Christo, ut tu novo sensu asseris, his verbis [Col. 0254C] prophetasse putatur.

XIX. Deinde more tuo vagando vadis quaerere testimonia per latitudinem sanctae Scripturae, quid divinitati Christi et quid humanitati conveniat. Quasi aliquis nostrum negare videatur veram in Christo humanitatem, veramque divinitatem. Et primo ponis Dei Filium secundum divinitatem dicere: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam (Joan. X, 18) , minus attendens quid beatus Augustinus de hac sententia intellexisset, qui sic haec verba Domini in homiliis evangelicis interpretari voluit: «Quis ponit, inquit ⁜ c , animam, et iterum sumit animam? Christus, ex eo quod Verbum, an ex eo quod anima humana ipsa se ponit, et iterum ipsa se sumit? An ex eo quod caro est, animam ponit, et [Col. 0254D] iterum sumit? Tria posui: omnia pertractemus, et hoc eligamus quod conveniat regulae veritatis. Si [Col. 0255A] enim dixerimus quia Verbum Dei posuit animam suam et iterum sumpsit eam, metuendum est ne subintret prava cogitatio, et dicatur nobis: Ergo [aliquando] anima illa separata est a Verbo, et aliquando Verbum illud, ex quo suscepit illam animam, fuit sine anima. Video enim fuisse sine anima humana Verbum; sed cum in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Ex quo autem [ Aug., ex quo enim] Verbum caro factum est, ut habitaret in nobis, et susceptus est a Verbo homo, id est totus homo, anima et caro; quid fecit passio, quid fecit mors, nisi corpus ab anima separavit, animam vero a Verbo non separavit? Si enim mortuus est Dominus, imo quia mortuus Dominus (mortuus est enim pro nobis in cruce), sine [Col. 0255B] dubio caro ipsius exspiravit animam; ad tempus exiguum anima deseruit carnem, et redeunte anima resurrexit [ Aug., resurrecturam]. A Verbo autem animam separatam esse non dico . . . . . Omnes enim homines, quando moriuntur, ponunt animam; sed non omnes pro Christo ponunt. Et nemo habet potestatem sumere, quod posuerit. Christus autem et pro nobis posuit, et quando voluit, posuit, et quando voluit, sumpsit. Ponere ergo animam mori est. Sic Petrus Domino dixit: Animam propter te ponam (Joan. XIII, 37) , id est, pro te moriar carne [ Vox carne deest apud Aug. ].» Et paulo post: «Quomodo Christus animam posuit? Non enim caro Christus? Ita plane caro [ Aug., et caro] Christus, et anima Christus, et Verbum Christus: nec tamen [Col. 0255C] tria haec tres Christi, sed unus Christus,» et unus unigenitus Deus et homo. Nonne tibi, o novus sanctarum interpres Scripturarum, prava subintravit cogitatio, quod anima Christi separata esset a Verbo, dum dicis, secundum divinitatem haec eadem verba Dominum protulisse? quod valde metuendum esse tibi iste praecipuus doctor rationabili pietate admonuit.

XX. Simili quoque perversitate dividere vis Christum in ea voce, quam Pater in monte sancto discipulis audientibus protulit dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacuit: ipsum audite (Matth. XVII, 5) ; quasi hoc de divinitate tantummodo dictum sit, et non magis de humanitate. Si ergo de divinitate tantummodo hoc prolatum esse [Col. 0255D] aestimas, dividere vis Christum, et naturam divinitatis tantummodo esse Filium; quod quam perversum sit, nullus ignorat catholicus. 885 Super unum Filium facta est haec vox Patris de coelo, et de illo uno Filio dicitur: Hic est Filius meus dilectus. Quidquid in Christo est, et Filii nomen habet, [et] ipsius Patris testimonio, Filius meus dilectus dicitur, non, ut tu asseris, adoptivus. Tria vero in voce paterna audita sunt: Filius, et meus, et dilectus dicitur. Et adhuc addidit: In quo mihi bene complacuit. Vox [Col. 0256A] Patris de coelo clamat, meus: tu de terra clamas, non tuus. Quae tibi salus speranda est, si Dei testimonio non credis? Nec tibi adhuc hic locus separationis datur; de uno Filio dixit, unum ostendit, quasi dixisset: Nec alium quaeras; nec hunc non esse credas. Aut si forte tibi dubitatio sit, si de humana Christi natura haec dicta sint, lege beati Gregorii praefati Patris in homiliis Ezechielis de hac paterna voce sensus, qui post plurima humanitatis Christi sacramenta et propheticae visionis mysteria, hujus paternae vocis excellentiam subinfert dicens ⁜ a : «Vox, inquit, super firmamentum facta est, quae super baptizatum Dominum de coelo sonuit dicens: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui (Luc. III, 22) ; vel sicut per Evangelistam alium dicitur: Hic [Col. 0256B] est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacuit » (Matth. III, 17) . Et post pauca: «In solo autem sibi unigenito Domino Deo nostro Jesu Christo complacuit, quia hunc inter homines hominem creasse eum non poenituit, in quo peccatum nullum omnimodo invenit, sicut de illo per Psalmistam dicitur: Juravit Dominus, et non poenitebit eum: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4) . In solo ergo sibi Redemptore nostro complacet Pater, quia in solo non invenit culpam.» Item in eadem homilia: «Cum vox, inquit, super firmamentum sit, stant animalia, et submittunt alas suas, quia sancti quique cum ipsum quoque unigenitum flagellatum in hoc mundo conspiciunt, deponunt, si quid de suis meritis praesumunt.» Certissime [Col. 0256C] hanc vocem super baptizatum Dominum emissam esse iste eximius doctor intellexit. Procul dubio humanitas baptizari potuit, non divinitas: eumque qui sine peccato venit, et flagella pro nostris sustinuit peccatis, unigenitum nominare non timuit. Si unigenitus est, nequaquam adoptivus est.

XXI. Scimus beatum Isidorum dicere de Christo ⁜ b : «Unigenitus in divinitate, primogenitus in humanitate: non tamen legimus eum contradicere quod primogenitus quoque esset in divinitate, et unigenitus in humanitate, ne ipse aliquid contra Scripturas sanctas affirmare videretur. Utrumque Dominus noster Jesus Christus in utraque natura fuit, et unigenitus, et primogenitus. Unigenitus in divinitate, quia [Col. 0256D] solus genitus ex ingenito Patre: item in eadem natura primogenitus, sicut Apostolus ait: Primogenitus omnis creaturae (Col. I, 15) . Item ex matre Virgine primogenitus atque unigenitus: primogenitus, quia beata Virgo nullum ante eum habuit Filium; unigenitus, quia nullum post eum genuit Filium. Idemque qui ex Virgine natus est, unigenitus est Dei Patris Filius, ut in Evangelio ipse Dominus de se ipso dixit: Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret (Joan. III, 16) . Qui datus est ad passionem, unigenitus dicitur, sicut olim propheta Zacharias [Col. 0257A] praedixit: Aspicient ad me, quem confixerunt: et plangent eum planctu quasi super unigenitum; et dolebunt eum, ut doleri solet in morte primogeniti (Zach. XII, 10) . Quem propheta atque evangelista unigenitum nominaverunt, hunc Apostolus doctor gentium proprium Filium absque dubitatione nominare voluit dicens: Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis tradidit eum omnibus (Rom. VIII, 32) . Datus et traditus unum significat. Unigenitus datus est pro mundi salute, et proprius Filius traditus ad mortem. Idem unigenitus, qui et proprius, idem passibilis et impassibilis, idem Deus et homo, unus Filius et unus Christus in una persona.»

XXII. Dic, dic auditor sermonum Dei, qui cum Baalam oculos habes apertos, et non vides; cor rationabile, [Col. 0257B] et non intelligis, quae sit persona Dei Filii aeternaliter ex Deo Patre nati, an propria vel adoptiva. Non aestimo ita te a fide aversum esse, ut audeas dicere adoptivam esse personam aeternae nativitatis 886 Filii Dei unigeniti, ne te totus mundus damnet cum Ario. Certissime scito, et verissime crede, quod in illam personam omnino, quam habuit ante saecula, assumpsit naturam humanam Dei Filius, ut esset totus una persona et propria et perfecta in Filii dignitate, nihil adoptionis habens in divinitate vel humanitate, unus Filius unius Patris. [Col. 0258A] Non potest proprius esse et adoptivus. Aut totus est proprius, aut totus est adoptivus. Aut duos filios Christum esse necesse est fatearis in duabus personis, proprietatis et adoptionis, secundum Nestorii impietatem: aut si Christum unum consentis, proprium Filium esse in una persona cum catholicis, necesse est tibi totum proprium confiteri Filium Dei in una persona summae veritatis, quia omnis veritas in eo est, et nihil imaginationis, sicut in filiis adoptionis solet esse. Naturae nostrae assumpsit veritatem, non adoptionis nostrae personam: non mutans naturam humanitatis nostrae in naturam divinitatis suae, sed mutavit personam adoptionis nostrae in personam proprietatis suae, sua non minuens, sed nostra augens. Permansit quod erat, dum assumpsit [Col. 0258B] quod non erat. Si propter assumptionem, adoptivam putatis humanitatem, ut audivimus a Felice, dum in defensione vestrae infidelitatis perstitit, ergo adoptivus est illius personae, qui humanitatem assumpsit, et est nepos Patris per adoptionem Filii: quod quam nefandum sit aestimare, nemo vestrum, reor, ignorat. Sed ne prolixitas sermonis mei fastidium generet legenti, hic hujus libelli faciamus finem, et resumptis per Dei gratiam viribus, ab alio exordio, quae dicenda sunt, liberius incipiamus.

[Col. 0257C] I. Olim itaque in populo Dei fuerunt sancti prophetae, in quibus et per quos Spiritus Dei loquebatur. Fuerunt et pseudoprophetae, qui arreptitio spiritu falsa vaticinaverunt; quorum similitudinem gerunt modo novarum magistri sectarum, qui speciem pietatis induunt, sed virtutem ejus abnegant, scindentes desuper contextam Christi tunicam, nec crucifigentium Dei Filium more militum, norunt sortem fidei mittere super eam, cujus sit; sed impia temeritate sacram Christi corporis unitatem schismatici erroris ungulis discindere contendunt, atque in eo quod auctorem vitae in duas, proprietatis videlicet atque adoptionis, personas dividere volunt, seipsos a catholica pace, sine qua nihil Deo placitum esse poterit, disrumpere nituntur: non intelligentes, nec quae legunt, nec quae [Col. 0257D] leguntur [ Cod. Paris., neque locuntur; forte leg., nec quae loquuntur]. Quibus melius esset juxta beati Petri principis apostolorum vocem, viam veritatis non agnoscere, quam post agnitionem retrorsum converti. Melius esset Judae proditori nunquam apostolicum nomen habuisse, quam Dei Filium impiis Judaeorum manibus vendidisse. Sic pravis doctoribus satius esset nunquam honoris nomen, vel sedem doctoris possidere in Ecclesia, quam pravae fidei dogmatibus seipsos cum populo sibi subjecto perdidisse. Patet itaque nostras vel illorum legentibus litterulas, quis nostrum catholicos sanctorum Patrum in Scripturis divinis sequitur sensus, vel quis a tramite catholicae [Col. 0258C] fidei sanctarum sententias Scripturarum avertere praesumat. Videamus siquidem, iste novus interpres qualiter propheticos de Christo sermones interpretetur.

II. Dum multa cucurrit quaerendo, subito offendit in versiculum psalmi LXVII, in quo Propheta gloriam ascensionis Domini nostri Jesu Christi decantans dicit: Ascendens in altum captivam duxit captivitatem (Psal. LXVII, 19) . Adjungit quoque ex suo sensu: «Ecce captivus dicitur esse, et quare non dicatur carne adoptivus?» Cujus versiculi sensum longe aliter sancti Patres interpretati sunt. Beatus Augustinus ita hunc 887 versum exposuit ⁜ a : «Quid est, inquit, quod dicit, captivasti captivitatem, nisi quia captivi, qui sub diabolo tenebantur, absoluti [Col. 0258D] sunt ab eo?» Item beatus Hieronymus ⁜ b : «Ascondisti, inquit, in coelos, captivasti nos, qui captivi tenebamur a diabolo. Qui quondam in Sinai descendens legem populo distribuit, ipse nunc in sancto, id est, in assumpto homine, de quo angelus ad Mariam: Quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) , eos, qui in captivitate diaboli tenebantur, absolvit, ac post se tanquam captivos deductos aeternae vitae restituit.» Cassiodorus dicit: «Jesus enim Dominus Deus noster crucifixus descendit ad inferos, et liberatas a captivitate diaboli animas perduxit ad coelos.» Quem tu perversa mente, frater Elipande, captivum audes nominare, [Col. 0259A] hunc Psalmista ex sui ipsius personae verbis liberum esse testatur, ubi ait: Factus sum sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber (Psal. LXXXVII, 6) . Iterumque in alio psalmo: Deus ultionum Dominus, Deus ultionum libere egit (Psal. XCIII, 1) . Et ipse Dominus in Evangelio: Si Filius vos, ait, liberaverit, tunc vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Quae est libertas nostra, si liberator noster captivus esse putatur? Ille siquidem pessima captivitate captivus est, qui credit Christum captivum esse, in cujus vestimentis scriptum videbat Apostolus: Rex regum, et Dominus dominantium (I Tim. VI, 15) . Nec ipse Adam protoplastus captivus creatus est, sed liber et ingenuus, ut pote ad imaginem et similitudinem Dei: nec ante captivus credendus est, quam a diabolo deceptus esse legatur. [Col. 0259B] Et quomodo Christus captivus dici potest, dum ille ipse in Evangelio ait: Venit princeps hujus mundi, et in me non habet quidquam (Joan. XIV, 30) . Si in Christo quidquam invenire non potuit antiquus hostis, quod suum esset, unde eum captivum tenere potuit? Sed ille magis superatus et ligatus est a Christo, qui et fortitudinem suam, quae [qua] ipsum vicerat, in evangelica parabola ostendens ait: Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt ea quae possidet. Si autem fortior illo superveniens vicerit eum, universa ejus arma aufert, in quibus confidebat, et spolia ejus distribuit (Luc. XI, 21) . Christus vero victor cum gloria triumphi coelos ascendens sanctorum animas longo exsilio captivas, et a paradisi gaudiis extraneas sua fortitudine captivavit, et [Col. 0259C] in coelestis regni gaudia secum advexit.

III. Alium quoque Psalmigraphi proposuisti versiculum, quem hujusmodi perstruxisti verbis, dicens: Ad ipsum, inquis, Dei Filium vox Patris dicit: Pete a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 8) : et post pauca subjungis: «Non est idem petere, et dare: petere est servi, dare domini.» Nonne oblitus es in hoc loco adoptionis nomen, dum plane eum confiteris Dei Filium, ad quem haec vox paterna facta est: Pete et dabo tibi gentes? utique secundum tuam sententiam, qui petit, ipse est Dei Filius. Hic nolens in viam veritatis pervenisti, de qua statim errabundus divertisti, et salebroso tramite mox in tui erroris [Col. 0259D] foveam iterum corruisti, arreptitioque spiritu duas Isaiae prophetae sententias de Christo interpretari coepisti, quas catholici tractatores omnino de eo vaticinatas esse renuunt, quibus talia verba anteposuisti: «De ipso, inquis, vox Patris dicit: Ecce ego ante te ibo, et gloriosos terrae humiliabo. Et iterum: Ecce ego ante te ambulabo, et montes planos faciam, et seras ferreas confringam, et dabo tibi thesauros occultos, ut scias quoniam Dominus Deus tuus ego sum » (Isaiae XLV, 2, 3) . Subjungis quoque his verbis tuam interpretationem: «Ecce, inquis, cui dicit Pater: Deus tuus ego sum? Non ei, id est, Verbo, qui ante saecula ex Patre genitus; sed illi, qui in finem temporis de Maria virgine homo factus est, dicit.» Quomodo in hisce tuis verbis duas [Col. 0260A] non intelligis, in Christo personas te affirmare, dum dicis, ei et illi? Quasi alius sit qui ex Deo Patre genitus est, et alius qui ex Virgine matre factus est, dum evangelista dicit: Verbum caro factum est. Illa vero verba Isaiae prophetae, quae tu aestimas de Christo esse vaticinata, de Cyro rege Persarum praedicta sunt, qui populum Dei de Babylonica captivitate in patriam remisit, non de Christo, ut tu reris. Quod ex circumstantibus ejusdem prophetae verbis facillime intelligi potest, ubi ait: Accinxi te, et non 888 cognovisti me (Isaiae XLV, 5) . Quod de Christo absque dubio dici non potest. Hieronymo quoque teste probari valet, quod omnimodis haec prophetia ad Christum non pertinet. Dicit enim: «Scio in hoc capitulo non solum Latinorum, sed et [Col. 0260B] Graecorum plurimos vehementer errare, aestimantium scriptum esse de Domino Christo, dum Κυριῷ Dominum sonat, non de Cyro.» Atque iterum post pauca: « Accinxi te, et non cognovisti me. Tu autem non cognovisti me, id est, simulacra coluisti, non Deum. Accinxi te fortitudine, id est, multarum gentium feci te esse victorem, et non cognovisti auxiliatorem tuum. In quo loco satis mirari nequeo, quae stultitia sit legentium, ut haec ad Christum referant, per quem mundus reconciliatus est Deo.» Si doctissimo Graecarum Latinarumque litterarum, imo et Hebraicarum magistro Hieronymo miranda stultitia videbatur, haec de Christo interpretari, quomodo tu ipse tuam non intelligis stultitiam, qui ab illius catholico sensu multum discrepare [Col. 0260C] probaris?

IV. Aliam quoque ejusdem prophetae subsecutus posuisti sententiam, quam ex tuo praescribens sensu, dixisti: «Ipse quoque Deus Dei Filius secundum divinitatem, in qua ipse et Pater unum sunt, dicit: Gloriam meam alteri non dabo » (Isai. XLII, 8) . Alterum volens, ut video, intelligi, qui haec dicit; et alterum, de quo haec dicta sunt: id est, de humanitate Christi. Nequaquam hanc sententiam poneres, nisi eam ita tibi placuisset intelligi. Erras, frater Elipande, erras, et male erras in hujus sententiae interpretatione, in qua etiam et Arius aliquando erravit, intelligens duas esse personas, id est, ejus, qui haec verba dixit, et illius, ad quem [Col. 0260D] dicta sunt; quasi Deus Pater de Filio dixisset: Gloriam meam alteri non dabo: voluit ex eo verbo, quod dixit, alteri, filium minorem Patre intelligere. Tu vero dum hujus foveam impietatis transilire contendisti, in voraginem Nestorii incauto pede corruisti, putans Filium Dei haec verba ex divinitatis substantia praedicere de humanitatis natura, quam suscepit ex beata Virgine. Sed sanctus Hieronymus nobilissimus in Ecclesia Christi doctor, utrique vestrum catholica interpretatione hujus sententiae vehementer resistit. Sic enim in tractatu ejusdem prophetae, per quem haec verba nostris insonuerunt auribus, intelligenda aestimavit: « Ego Dominus, inquit, hoc est nomen meum, gloriam meam alteri non dabo. Non excludit, inquit, Filium, cui dicenti [Col. 0261A] in Evangelio: Pater, glorifica me gloria, quam apud te habui, priusquam mundus esset, ipse respondit: Et glorificavi et glorificabo. Neque enim dixit, gloriam meam nulli dabo; quod si dixisset, exclusisset Filium; sed, gloriam emam alteri non dabo, propter te, cui dedi, cui daturus sum.» His vero verbis Ariani sensus impietatem damnavit; et in sequentibus mox validissimo malleo vestri erroris caput contrivit. «Ut autem, inquit, sciamus, per hanc sententiam non excludi filium, sed idola, sequentia verba testantur; et laudem meam sculptilibus: pro quo LXX: Nec virtutes meas simulacris. Cum enim Christus Dei virtus sit, Deique sapientia, omnes in se virtutes continet Patris.» Erubesce Sidon, dixit mare (Isai. XXIII, 4) . Erubesce, frater Elipande, dicant [Col. 0261B] filii catholicae eruditionis. Aut melius sanctarum Scripturarum sententias expone; aut pone digitum super os tuum: quia stultus si tacuerit, sapiens aestimari poterit. Noli ad confusionem nominis tui foras terminum Hispaniae litteras dirigere tuas in aures Ecclesiarum Christi, nisi forte Felicis, quondam vestri, nunc autem nostri exemplo edoctus, poenitentiam pristini erroris agens, catholicis litteris syllabas infidelitatis vestrae delere velis, ut te sancta Dei Ecclesia maternae pietatis gremio suscipiat, habeatque filium charissimum in concordia charitatis, quem habuit hostem atrocissimum in dogmate perversitatis. Dixisti: Proximus ille Deo est, qui scit ratione tacere, teipsum ex hac sententia tua castiga, [Col. 0261C] ut taceas: quoniam melius est tacere quam noxia loqui, quia multorum reus est sanguinis, qui multos a via veritatis avertit.

V. Igitur non solum sanctae Scripturae inviolabile sacramentum prava interpretatione maculare niteris, verum etiam sanctorum Patrum multis in locis 889 catholicos sensus depravatos [ Cod. Paris., depravare . . . . . suffragium conaris], et ad tui erroris trahere suffragium; in tantamque ignorantiae caliginem errabundus devolveris, ut ea quae tuis sine dubio sensibus contraria sunt, tuis etiam partibus adjuvare aestimaris: atque quocunque in loco caeca mentis ignorantia adoptionis nomen invenire potuit, ad Christum perversae interpretationis calamo referre conaris, veluti in duobus sanctorum Patrum [Col. 0261D] sublimiumque doctorum testimoniis, id est, beati Ambrosii et sancti Augustini verbis ostendi potest. Quam impie, et ab eorum intelligentia longissime interpretaris, quod illi catholico stylo in suis litteris nobis exaratum reliquerunt? Ait enim beatus Ambrosius ⁜ a : «Ipso usu nostro est adoptivus, et proprius Filius.» Quod tua indoctissima temeritas de Christo dictum esse aestimare videtur, quod longe alio sensu circumstantia lectionis legentibus et bene intelligentibus dictum esse probat. De differentia inter filios secundum humanam consuetudinem hoc doctor [Col. 0262A] ille mirabilis tantummodo dicere intelligitur, nec aliquid ibi de incomparabili et ineffabili humanitatis Christi nativitate proferens: sed ut Arii impiam destrueret doctrinam, haec loco competenti suarum serie litterarum inseruit verba. Quod vero de quadam homilia sancti Augustini doctoris per omnia catholici et acutissimi sensus, et acerrimi contra haereticas pravitates bellatoris posuisti, dicens: «Secundum humanitatem dicit, homo adoptatus, cujus gloriam quaesivit, qui est ab illo unicus natus.» Quae verba de duabus Christi naturis, quasi ille sit adoptatus, et unicus natus, eum dixisse impia interpretatione arbitraris: quod omnino falsum esse ex antecedentium ejusdem loci intellectu verborum probari potest. Inter multa vero sacrae exhortationis [Col. 0262B] verba, quae de sermone dicentis Domini: Qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit (Joan. VII, 18) , beatus Augustinus composuit, haec piae admonitionis verba subjunxit ⁜ b : «Quid tu homo, inquit, facere debes; qui quando aliquid boni facis, gloriam tuam quaeris; quando autem aliquid mali facis, Deo calumniam meditaris? Attende [ Aug., Intende] tibi, creatura es, agnosce creatorem; servus es, ne contemnas Dominum; adoptatus es, sed non tuis meritis. Quaere gloriam ejus, a quo habes hanc gratiam homo adoptatus, cujus gloriam quaesivit, qui est ab illo unicus natus.» Perspicue, sicut textus sermonum ejus ostendit, homo adoptatus, de quolibet homine dicit de suis bonis operibus gloriante, [Col. 0262C] et de suis malis Deum accusante; non de Christo, qui nulla mala fecit, nec Deum accusare, sed potius laudare et glorificare in hoc loco legitur, ubi ait: Qui autem quaerit gloriam ejus, qui misit illum, hic verax est, et injustitia in illo non est. De Christo vero absque ulla dubitatione iste praefatus doctor dixit: Cujus gloriam quaesivit, qui est ab eo unicus natus: quod optime nostris favet partibus, non vestrae infidelitati, qui Deum Christum nobis per adoptionem adaequare contenditis. Qui est unicus natus, nullatenus adoptivus esse poterit. Christus vero utrumque et Dei Patris, et beatae virginis Mariae unicus, et unus unigenitus Dei Filius recte creditur et praedicatur, sicut in epistola beati Leonis papae legitur, quam ad Leonem Augustum contra [Col. 0262D] Eutychianae pravitatis doctrinam catholico et luculento sermone scriptam direxerat. Quam epistolam tuis litteris propemodum totam quasi lumen caliginoso loco inferre voluisti. Atque utinam ita te credere ostenderes, sicut in illius beatissimi doctoris litteris te legere agnovimus. Dicit enim ille doctor eximius inter alia in eadem epistola, quae de duarum in Christo proprietate naturarum mirabili eloquentia et laudabili paritate [ Cod. Paris., puritate] fidei protulit ⁜ c : «Licet ergo in uno Domino Jesu Christo vero Dei atque hominis Filio Verbi et carnis [Col. 0263A] una persona sit, quae inseparabiliter atque indivise communes habeat actiones, etc.» Nonne unum eumdemque verum Dei Filium, et verum hominis Filium contra tui erroris impietatem his verbis iste catholicus doctor, quem tu ipse in medium deduxisti, affirmat? Et post pauca iterum: 890 «Cum catholica, inquit, fides utrumque suscipiat, utrumque defendat, quae secundum confessionem beati Petri apostoli unum Christum Dei vivi Filium et hominem credit et Verbum.» Considera te ipsum, et ex his verbis tuos sensus corrige, et noli Christum in duos dividere filios, unum adoptivum, et alterum proprium: sed cum beato Petro principe apostolorum, secundum sensum istius sanctissimi Patris, unum Christum crede et unum Dei vivi Filium, Verbum et [Col. 0263B] hominem praedica. Item inter caetera catholicae fidei hortamenta hoc quoque adjunxit (cap. 8) : «Forma autem servi, per quam impassibilis Deitas sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, quae in gloriam divinae potestatis evecta est, in tanta unitate [ S. Leo, in tantam unitatem] ab ipso conceptu Virginis deitate et unitate conserta, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana.» Haec prorsus verba te non intellexisse, vel vera non credidisse, absque dubitatione in tuis litteris reperire est. Nunquid non humanam humilitatem in divinam esse potestatem testatur evectam, quam tu captivam nominare non horruisti? Et paulo post: «Inseparabiliter, inquit, manente unitate personae, unus atque idem est et totus hominis Filius propter carnem, et totus Dei [Col. 0263C] Filius propter unam cum Patre Deitatem.» Nihil enim hoc loco formidavit ostendere beatus Leo doctor catholicus, Christum totum Dei Filium esse et totum Filium hominis; quem tu separare non metuis, affirmans partem ejus esse in dignitate proprii Filii, partem in adoptione quae solet ab extranea fieri persona. Quod incongruum valde est de Christo credere, ut unquam extraneus esset Deo Patri, et inde adoptaretur in filium. Hanc vero talem tui erroris partitionem vel divisionem de divinitate et humanitate Redemptoris nostri certissime universalis sancta Dei Ecclesia ubique respuit et damnat, praedicans fiducialiter cum beato Leone doctore egregio, Christum totum Dei Filium, et totum hominis [Col. 0263D] Filium; totumque proprium Filium, totumque perfectum Deum. Iterum atque iterum erubesce, Elipande, et tandem aliquando tuos agnosce errores, qui nec eorum testimoniis credis, quos in suffragium tuae sectae advocare voluisti. Perspicuum procul dubio est, te non intelligere quae legis, atque ideo non credere, sicut debes. Sed quamvis tenebrosa caligo, ubi occidit sol visibilis atque invisibilis, vestras obtineat mentes; tamen adhuc sancta Dei Ecclesia habet catholicae eruditionis filios, per quos veritatis lux, divina opitulante gratia, clarissime fulgeat, quos expavescent tabernacula Aethiopum et tabernacula terrae Madian. Qui in luce sagittarum Dei ibunt, fulgurantis hastae vibramine parati ferire adversarios fidei catholicae (Habac. III, 7, 11) . [Col. 0264A] Ipsi sunt LX fortes ex fortissimis Israel, qui ambiunt lectulum veri Salomonis, omnes tenentes gladium verbi Dei, et ad bella promptissimi: uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos (Cant. III, 7 et seq.) . Ad hos Sponsus de coelesti thalamo clamat: Capite nobis vulpes pusillas, qui demoliuntur vineas. Nam vinea nostra floruit (Cant. II, 15) . Per hos obstructum erit os omnium loquentium iniqua (Psal. LXII, 12) : hi unius vocis et fidei concordia clamant cum Propheta: Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad praelium, et digitos meos ad bellum (Psal. CXLIII, 1) . Persequar inimicos meos, et comprehendam illos, et non convertar, donec deficiant. Confringam illos, nec poterunt stare (Psal. XVII, 38) . Muta efficiuntur labia dolosa, [Col. 0264B] quae loquuntur adversus justum iniquitatem et superbiam (Psal. XXX, 19) .

VI. Miraris vehementer quomodo de David adoptivo nasci potuisset Christus, et adoptivus non esse: et non miraris, quomodo de David peccatore nasci potuisset Christus sine peccato? Ea potestate, qua potuit sine peccato concipi et nasci, ea divinae voluntatis virtute, Spiritu sancto operante, potuit de adoptivo sine adoptione concipi et nasci. Sicut enim de debili patre, vel cujuslibet membri privato integritate, potest integra membrorum perfectione filius nasci, ita Christus ex integritate naturae humanae factus est verus homo, et verus Filius Dei, nil vetustatis vel vitii habens, trahens pulchritudinem naturae, non vitiorum deformitatem. Quod creavit in homine, hoc [Col. 0264C] accepit; non quod homo addidit ex diabolicae suggestionis deceptione. Quomodo de herbis virentibus fiores diversi coloris nascuntur; sicut de spinis rosae, et de 891 calamo viridi candidissimus lilii flos: sic fructus omnium arborum aliud proferunt in fructu, aliud in radice ostendunt. Totus mundus miraculis est plenus ejus, qui facit mirabilia magna solus (Psal. CXXXV, 4) , et adhuc incredula mens dubitat, si proprium sibi Filium procreare potuisset ex virginali utero, cujus virtus omnipotens, cujus voluntas omnis bonitas. Qui etiam potest ex aqua et spiritu de filiis diaboli sibi ipsi efficere filios adoptivos, multo magis potuit ex utero virginali, suae sanctissimae Paternitati ineffabilis potentia bonitatis proprium procreare Filium, [Col. 0264D] ut esset Deus et homo in una persona, illa siquidem tota propria, non adoptiva.

VII. Dum tuae infidelitati, o venerande frater, ex aliis Ecclesiarum Christi doctoribus testes defecerunt, subito Toletanos, ut ais, venerabiles Patres protulisti, et illorum in missarum solemniis orationes in auxilium tuae sectae adsumpsisti. Dicis, in Coena Domini hujusmodi haberi orationem in eorum sacramentis: Qui per adoptivi hominis passionem, dum suo non indulget corpori, nostro demum, id est, iterum, non pepercit. Cujus petitionis verba sibi omnino non cohaerent, et videtur a quibusdam corruptoribus pro assumpti hominis, adoptivi positum esse; quodque sequitur: nostro demum, id est, iterum, non pepercit, sensu videlicet caret, nec satis lucet, quid his verbis [Col. 0265A] significari voluit, qui haec verba ad deprecandum Deum composuit. Aliam ponis orationem: Respice, Domine, inquis, fidelium tuorum multitudinem, quam per adoptionis gratiam Filio tuo facere dignatus es cohaeredem. Et hic perspicue adoptionis nomen ad multitudinem fidelium, quam Filio suo per adoptionem gratiae Deus fecit cohaeredem, non ad Christi Filii Dei personam pertinet. Similiter quod ais in alia oratione: Praecessit in adoptione donum, sed adhuc restat in conversatione judicium, et hic omnino adoptio ad fideles pertinet, qui judicandi sunt; non ad eum qui judicaturus est. In praefatione vero ubi dicis: Et Jesu Christo Filio tuo Domino nostro, qui pietati tuae per adoptivi hominis passionem, et forte ibi in antiquioribus exemplariis, assumpti hominis, [Col. 0265B] positum fuit; sed corruptum postea. Quid est vero quod sequitur: Cum non exierit e coelo, exhibuerit e triumpho? Obscure dictum est, si tamen sensus in his verbis dignus inveniri poterit. ⁜ a Item in eo ubi ais: Hodie Salvator noster post adoptionem carnis sedem repetiit Deitatis, melius multo convenit hic dici assumptionem carnis, quam adoptionem, quia Filius Dei assumpsit carnem, non adoptavit. Et quod sequitur: Hunc exaltavit in coelis, quem humiliaverat in infernis, quae est humiliatio Christi apud inferos? Nunquid non fortem alligaverat, et spolia ejus distribuerat, et potenter captivam captivavit captivitatem, et secum in triumpho gloriae revexit in coelos? Videtur enim hoc magis esse glorificatio, quam humiliatio dum Christus in victoria exaltatus est, et diabolus [Col. 0265C] in miseria damnatus. Quod ais, in missa sancti Sperati martyris: Adoptivi, inquit, hominis non horruisti vestimentum sumere carnis, inconveniens dictio est, adoptivi hominis vestimentum carnis. Tamen melius intelligi potest, quod Christus nostrae adoptionis vestimentum assumeret, id est, carnem nostram, non quod ille adoptivum vestimentum habuisset. In tantum enim vobis placet adoptionis nomen, ut ubicunque illud inveniatis scriptum, sine omni reverentia, vel consideratione ad Redemptorem nostrum referre contenditis, non intelligentes quae legitis. ⁜ b Insuper et vestros patres et progenitores in Christo, quos ad vestra usque tempora Ecclesia Dei recepit, haereticos efficere studetis. Quod quam impium sit et inhonestum, nemo pene doctus vel indoctus ignorat: quorum [Col. 0265D] plurima ad nos pervenerunt scripta catholica fide veneranda, et summis doctoribus sanctae Dei Ecclesiae convenientia.

VIII. Quiescite, viri fratres, quiescite, et nolite vestri blasphemiam erroris patribus imputare vestris. Illi sua habuerunt tempora, nobisque praeclara sui sudoris in sancta conversatione reliquerunt vestigia, quos laudamus, amamus. Sed tales, quales nos in scriptis suis eos agnovimus, non quales vos refertis [Col. 0266A] eos esse. Beati itaque Isidori clarissimi doctoris non solum Hispaniae, verum etiam cunctarum Latinae eloquentiae Ecclesiarum perplurima legebamus opuscula, et in magna habemus veneratione; in quibus nusquam de Redemptoris nostri humanitate adoptionis nomen exaratum invenimus. Sed et Juvenci presbyteri atque 892 optimi scholastici, quem beatus Hieronymus laudat, carmina Evangelicae Historiae prospeximus [ Forte, perspeximus], qui in quodam versu Christum proprium Filium Dei catholico ore non formidavit appellare. Ait enim ⁜ c :

IX. Sed sciendum est vobis. quod longe aliter beatus Gregorius venerabilis et probatissimus in fide catholica doctor orationes in celebratione et oraculis missarum, ad deprecandum Dei nobis clementiam, plurimis composuit in locis; atque eum, per cujus adoptionem vestri sacerdotes suas preces offerunt Deo, semper Unigenitum sancto ac singulari nomine perpetuaque veneratione appellare non dubitavit. Ait [Col. 0266D] enim in missa ad Palmas in oratione quadam ⁜ e : Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui in tot adversis ex nostra infirmitate deficimus, intercedente Unigeniti tui Filii passione, respiremus. Item quarta feria ejusdem hebdomadis: Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui nostris excessibus incessanter affligimur, per Unigeniti tui passionem liberemur. Item in Ascensione Domini: Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui hodierna die Unigenitum tuum Redemptorem nostrum ad coelos ascendere [Cod. Paris., ascendisse] [Col. 0267A] credimus. Item ad elevationem sanctae Crucis ⁜ a : Deus qui Unigeniti tui pretioso sanguine vivificatae crucis vexillum sanctificare voluisti; eumdem, id est, Jesum Christum Filium Dei, qui passus est, et mundum proprio redemit sanguine, amabili et speciali nomine Unigenitum appellans; quatenus in ejus singulari dilectione, qui solus unicus et unigenitus Dei Patris est Filius, ad se clamantibus misereatur Deus omnipotens. Sed de his haec sufficiant. Quae sequuntur in litterarum tuarum salebroso eloquio, videamus.

X. Igitur sicut paulo ante probavimus, novos te repente introduxisse prophetas, ita novas siquidem ex nominibus sanctorum Patrum fingis tibi epistolas, quatenus ex earum sententiis tuum potuisses affirmare errorem. Nec hoc mirum, dum ipse Satanas [Col. 0267B] transfigurat se in angelum lucis, si pseudodoctores transfigurent sua dicta quasi probabilium scripta doctorum. Nam falsidico fingis flamine quasdam epistolas beatum Hieronymum vel sanctum Augustinum scripsisse, in quibus crebrius adoptionis immissum nomen perspeximus, quasi illi sanctissimi et probatissimi doctores ea de saepe dicta adoptione dixerint, quae nunquam dixerunt, nec usquam in eorum reperiuntur scriptis, nec illorum piam et venerabilem redolent eloquentiam; sed vestrae imperitiae litteris et syllabis 893 magis assimilari quaerunt [ Cod. Paris., queunt], imo nec illarum exemplaria epistolarum alicubi in catholicis inveniuntur scrineis. Tam magna et tam prolixa sancti Hieronymi, vel etiam beati Augustini opuscula legebamus, epistolasque pene innumerabiles, [Col. 0267C] in quibus nusquam eorum quemlibet Christum invenimus adoptivum nominasse, nec Deum nuncupativum, sed semper absque ulla dubitatione verum Deum, verumque Dei Filium Christum appellasse et praedicasse, quod loco opportuno, opitulante Deo, demonstrabimus.

XI. Ponamus tamen aliquas ex illis falsidicis epistolis sententias, quas vos in vestro libello nobis direxistis, ut lector agnoscat quam inconvenienter partes orationis positae sint in eis, et quam impio sensu prava compositio verborum redoleat. Et primo eam sententiam deducamus in medium, quam tu pravo more beati Hieronymi asseris esse. Putasti vel magis nos putare voluisti eum dicere: «Filius, [Col. 0267D] inquit, hominis per Dei Filium in Dei Filio esse promeretur: nec adoptio a natura separatur, sed natura cum adoptione conjungitur.» Quid est, quod ais: «Adoptio cum natura conjungitur?» Considera et intellige, si adoptio nobis naturalis sit. Quid facit baptismi sacramentum, et sancti Spiritus gratia, si nos cum adoptione nascimur ex parentibus nostris? Quare beatus David ait de legitimis natus parentibus: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis peperit me mater mea (Psal. L, 7) . Nunquid non tres prioribus verbis videris fingere filios, unum filium hominis, et duos filios Dei, dum dicis: «Hic filius [Col. 0268A] hominis per Filium Dei in Filio Dei esse promeretur?» Verbum quoque promeretur praesentis temporis posuisti, quasi nunc filius hominis meritis suis per Filium Dei in Filio Dei esse promeretur: quod procul dubio sancta et catholica fides fortissime contradicit, ut ullis meritis praecedentibus meruisset homo assumptus a Verbo Dei, ut Filius Dei esset, sicut solius tantummodo beati Augustini testimonio probandum esse satis aestimo. Ait enim post alia catholicae fidei dogmata in libello, qui dicitur Enchiridion (Cap. 36) : «Quid enim, inquit, natura humana in homine Christo meruit, ut in unitatem personae unici Filii Dei singulariter esset assumpta? Quae bona voluntas, cujus boni propositi studium, quae bona opera praecesserunt, quibus mereretur iste homo una fieri persona [Col. 0268B] cum Deo? Nunquid antea fuit homo, et hoc ei singulare beneficium praestitum est, ut singulariter promereretur Deum? Nempe ex quo homo esse coepit, non aliud coepit esse quam Dei Filius, et hoc unicus.» Quid hic restat dubietatis, an Christus in utraque natura unus et unicus sit Filius Dei? Sicut enim divinae naturae iste praecipuus doctor unici Filii nomen apposuit, ita etiam humanae, dum ait: Nempe ex quo homo coepit esse, non aliud esse coepit quam Dei Filius, et hoc unicus. Et post pauca subinfert de Christo: «Homo, inquit, nullis praecedentibus meritis in ipso exordio naturae suae, quo esse coepit, Verbo Dei copularetur in tantam personae unitatem, ut idem ipse esset Dei Filius, qui filius hominis, et filius hominis, qui Filius Dei.» Hoc saepius tuae inculco [Col. 0268C] charitati, ut ex his verbis hujus doctissimi Patris te admoneam, quod idem ipse, qui totus proprius est beatae Virginis filius, totus etiam sit Dei Patris Filius. Hoc etiam ex reciprocatione horum verborum facillime, fideliter legenti et veraciter intelligenti patet, dum iste sanctus doctor affirmat eumdem esse Filium Dei, qui filius est hominis, et filium hominis, qui Filius est Dei.

XII. Perspiciamus etiam et ea verba, quae tu solita calliditate Augustini scribis esse in quadam Epistola ad Evodium, referens eum dixisse (Epist. 169, cap. 2) : «Sicut Pater in voce, qua sonuit: Tu es Filius meus, et Filius in homine adoptivo, quem suscepit ex Virgine, et Spiritus sanctus in columbae specie [Col. 0268D] corporali.» Haec quidem verba, nescio quis falsator furtim unica manu [ Cod. Paris., unca manu] rapuit de sermonibus sancti Augustini, et superaddidit, quod ille nunquam dixit: in homine adoptivo. Invenimus eum aliter hunc eumdem protulisse sensum, ubi de singularum operatione personarum disputavit ⁜ b : «Singulorum autem, inquit, opera dicuntur, 894 quae ad unamquamque eorum manifestantur pertinere personam. Sicut natus ex Virgine non nisi Filius Dei; et vox de nube: Tu es Filius meus dilectus (Matth. III, 17) , ad solius personam pertinet Patris; et specie corporali sicut columba solus apparuit [Col. 0269A] Spiritus sanctus. Tamen et illam carnem solius Filii, et illam vocem solius Patris. et illam speciem columbae solius Spiritus sancti sancta Trinitas operata est.» Haec sunt catholica verba, haec praefatus protulit Pater, de adoptione carnis Christi nil adjungens, quam vestra [ Cod. Paris., quod vestra] temeritas pravissime illius inseruit dictis. Ita absque dubio in aliis sententiis, quas ex eadem mendosa epistola sub nomine ejusdem Patris posuistis, invenimus ex vestrae falsitatis more nomen adoptionis additum esse, quod nullo modo ille pius doctor posuit: sicut in eo loco, ubi legebamus ab eo dictum, eum. «Hoc eum, inquit, secundum carnem passum esse:» vos vero secundum pravitatis vestrae consuetudinem addidistis, carnem adoptivam. Item in alio loco dicitis eum [Col. 0269B] dixisse: «Incommutabilis est atque coaeternus Patri, sed in Verbo solo; et passus est Filius Dei, sed in homine adoptivo solo; et sepultus est Filius Dei, sed in carne adoptiva sola:» reperimus eum in quadam homilia dixisse, ubi de naturarum in Christo proprietate disseruit, et de eo quod unus Filius Dei esset, id est Christus (Epist. 169) : «Incommutabilis est, inquit, Filius Dei, sed in Verbo solo; passus est Filius Dei, sed in homine assumpto; et sepultus est Filius Dei, sed in carne sola.» Item in alia evangelicae praedicationis homilia ⁜ a : «Sicut enim unus est homo in anima rationali [ Aug., anima rationalis] et caro, sic unus est Christus Deus et homo: ac pro hoc Christus est Deus, anima rationalis, et caro. Christum in omnibus, Christum in singulis confitemur. [Col. 0269C] Quis est ergo, per quem factus est mundus? Christus Jesus, sed in forma Dei. Quis est sub Pontio Pilato crucifixus? Christus Jesus, sed in forma servi.» Item cujus supra: «Quis non est derelictus in inferno? Christus Jesus, sed in anima sola. Quis resurrecturus triduo jacuit in sepulcro? Christus Jesus, sed in carne sola. Dicitur ergo in his singulis Christus; verum haec omnia non duo, vel tres, sed unus est Christus. Ideo ergo dixit: Si diligeretis me, gauderetis utique, quia vado ad Patrem » (Joan. XIV, 28) . Item ubi ille significationes, quae veteri in lege praelatae erant, de Christo proferebat, inter alia, inquit: «Christus erat petra, quia petra Christum significabat:» neque hic neque in superioribus locis aliquid [Col. 0269D] adoptionis superaddidit, quam infidelitas fingentium contraria apostolicae fidei superaddere studuit.

XIII. Aliam quoque, quam hucusque studui [ Forte, distuli] eventilare, sententiam ponis pravissimo calamo descriptam, de eadem, ut asseris, epistola prolatam: «Atque ita, inquis, et Filius Dei simul cum homine adoptivus dicitur, et filius hominis adoptivus simul cum Verbo dicitur.» In caeteris incredula mens tua, et impia aestimatio de humanitate tantummodo erravit Christi, nunc vero de impietate ad impietatem pervenisti atrocissimam, affirmans Filium Dei cum homine esse adoptivum. Statimque perversa [Col. 0270A] vicissitudine eumdem replicans sensum, dixisti: «Et filius hominis simul cum Verbo adoptivus dicitur.» Quid nequius, quid impius dici vel excogitari potest, quam ut Filius Dei, id est, Verbum Dei, cum homine accepto dicatur adoptivus? Sensisti forsitan te dividere Christum cum Nestorio in duas personas, unam proprii Filii, alteram adoptivi? Hunc volens vitare laqueum, incidisti in ergastulum Arianae perversitatis. Haec verba nunquam sancti Augustini fuerunt, nec etiam ullius catholici doctoris vel discipuli. Haec olim Ariana manus toxico calamo et nigri fellis atramento perscripsit, pro quibus impia morte cum Juda traditore damnatus periit, aeternoque anathemate perculsus, ac Satanae cum omnibus complicibus suis traditus, ut sentiret in tormentis diaboli quod nollet [Col. 0270B] confiteri in Ecclesiis Christi.

XIV. Rade, frater, haec verba de corde tuo, harumque, ubicunque inveniatur, litterarum chartulam mox edacibus ignium flammis immitte: quia satius est multo has impii dogmatis exuri syllabas, quam animam tuam perpetuis ardere tormentis. 895 Crede mihi, quamvis ovium vestimentis induaris; quamvis sacerdotali honore infulatus procedas ad populum; quamvis barbam quotidie raseris; si hanc non immutaveris sententiam, nolens volens numeraberis cum hircis, et deputaberis cum pastoribus qui videntur haedos pascere in tabernaculis Cedar, qui staturi sunt in sinistris. Rade, rade citius, pius Pater, hanc sententiam de arcano tui cordis cubili, ne Dominus tuus, qui te constituit tritici dare mensuram [Col. 0270C] familiae suae, inveniat eam in tabulis tui cordis per scriptam, et dicat tibi: Has non agnosco litteras, has reprobo syllabas, haec verba non docuerunt illi quibus ego dixi: Ite, docete omnes gentes (Matth. XXVIII, 19) . Forte occupatio pastoralis curae, et afflictio impiae gentis te diligentius, quid scriberes, considerare impedivit; sed junioribus tuis male credulus, quod illi scripserunt, vel tuae suaserunt senectuti, verum putasti, quod absque omni dubitatione falsum haereticumque esse probatur.

XV. Sed nunc charitatem has meae devotionis legentium litterulas supplex deprecor, quod mihi non imputet [ Cod. Paris., imputent] notam impatientiae, quia quibusdam in locis durioribus pio Patri respondi [Col. 0270D] verbis. Causa causae respondit, et veritas falsitati obviavit: magisque considerandum est legentibus quid dictum sit, quam quis dixerit. Nec quislibet in talibus suo nomine [ F., suo nomini] quaestionibus laudem appetere debet; sed Christo vero Deo et vero Filio Dei laudem et gloriam toto cordis intellectu, et pacifico oris officio quaerere. Sed modo in portum optatae quietis pervenientes, pauxillum vela deponamus; debitam corpori quietem indulgeamus, ut aurora sequentis diei adveniente, cum nova luce novum tertii libelii faciamus exordium.

[Col. 0285B] I. Quamvis diverso modo viri injusti, qui ab ecclesiastica [Col. 0285C] recesserunt pace, errasse noscantur, tamen ex uno superbae elationis fonte pene diversarum origo sectarum ebullivit; dum quisque illorum propriae magis voluit esse defensor sententiae, quam veritatis sectator; et unde suo nomini satagebat gloriam acquirere, inde reprehensibilis justeque omnibus odiosus effectus est. Cardo enim pessimus et origo malorum, quae ex sese cunctarum impietatum occasiones peperit, haec est, dum coelestium doctorum sapientia, vitio male intelligentium, procacitate temerata, non secundum sui sensus proprietatem perpenditur, sed in alienos sensus pro arbitrie et voluntate legentis, secus quam veritatis ratio habet, derivatur. Et hoc ex omnium haereticorum commentis cuique, sanctas bene intelligenti [Col. 0285D] Scripturas, deprehendere perfacile est, quod non solum impiorum perversitas, spiritalium doctorum catholicas in Scripturis sanctis interpretationes male intellexerunt, verum etiam impia temeritate vel prava caecitate divinorum librorum sanctissima verba ad sui erroris similitudinem trahere non formidaverunt, et adhuc infelicissime de eo maxime erraverunt, id est, de Domino nostro Jesu Christo, in quo solo singulorum salus et vita consistit, sicut beatus Petrus princeps Apostolorum testatur, dicens: Nec aliud nomen datum est sub coelo, in quo oporteat nos salvos fieri. (Act. IV, 12) .

II. Quid miserabilius est, quam id quod ad salutem omnibus datum est, ad perniciem perpetuae perditionis sua voluntate quemlibet sibi ipsi convertere? [Col. 0286B] Quod genus impietatis et miseriae si provida mente [Col. 0286C] vel humili indagatione, o Pater Elipante, considerare curares, nunquam in hujus erroris foveam ab unitate catholicae pacis recedens corruisses. Ubi latuit, ubi dormivit hoc nomen adoptionis vel nuncupationis de Christo, cum in Nicaea civitate fides confirmata est catholica per trecentos decem et octo episcopos, omnes impias sectas excludens, Spiritu sancto in cordibus illorum loquente? Forte tuis temporibus haec gloria 906 novae doctrinae servata est, ut aliquid novi invenires, quo tuum nomen exaltares in orbe. Ecce factum est, celebris est valde nominis tui notitia, sed non cum charitatis [ Forte, claritatis] laude, sed cum exsecrationis despectu; nec cum ea benedictione qua Salomon ait: Nomen justorum benedicetur (Prov. X, 7) . Cave quod sequitur, [Col. 0286D] ne magis tuo nomini aptari possit: Nomen autem, inquit, impiorum putrescit. Fuerunt etiam et multae post hujus Nicaeni auctoritatem concilii synodales congregationes, per diversas mundi partes imperialibus christianorum principum edictis convocatae, prout causa vel defensio catholicae fidei contra haereticas impietates flagitabat: in quibus etiam nihil tale unquam auditum est, vel litteris de Christo mandatum invenitur, quale vestra nuper sagacitas, vel magis procacitas repente auribus intulit Christianis. Quae est insolita et omni ratione extranea elatio mentis tuae, ut tibi soli cum tuis paucis mussitatoribus, non doctoribus, universalis Ecclesiae fides non placeat; et omnibus ubique una voce clamantibus Christum Deum verum et verum [Col. 0287A] Dei Filium, tu solus cum Judaeis reclamans dicis: Dignus est mori, quia Filium Dei se fecit (Matth. XXVI, 64, 66) : meque servulum illius maledictionibus prosequeris, dum ego omnium sanctarum doctus auctoritate Scripturarum, et apostolica roboratus praedicatione, omnem in Christo confiteor et testificor veritatem, sicut apostolica doctrina toti tradidit mundo, et ubique sancta credit Ecclesia et praedicat? Tu vero solus his omnibus contrarius, solus tibi singulare magisterii nomen usurpasti; dum solus sanctum et generale perdidisti catholicae fidei symbolum. Fertur in saecularis litteraturae historiis profanum quemdam juvenem Dianae incendisse templum, quae magni nominis apud Ephesios habebatur; interrogatusque quid hoc facere voluisset, [Col. 0287B] respondit: Dum per bonum propter excellentia facta vivorum notus esse non potui, vel per quodlibet malitiae genus nomen meum innotescere volui. Sic etiam, sic te egisse cognovimus, frater Elipante, dum non haberes nec decorem eloquentiae, nec fulgorem sapientiae, vel insolita qualibet secta nomen tuum divulgare curasti; nec tibi alia salutis restat via, nisi prompta manu deleas chirographum iniquitatis, quod in secreta tui cordis scripsisti paginula; et novis catholicae fidei syllabis pristinae infidelitatis apices obrumbrare incipias. Legitur in litteris eorum, qui de lapidum natura scripserunt, adamantini lapidis duritiam nullo malleorum ictu frangi, nullo ignium ardore dissolvi: sed haec durissima naturae illius virtus sanguine tantummodo hircino cedit. Si [Col. 0287C] nullo testimoniorum pondere duritia cordis tui conteri valeat, mollescat et dissolvatur sanguine veri Dei Domini nostri Jesu Christi, qui effusus est pro salute tua. Deus est vere, qui te suo sanguine redemit, et Dei Filius vere, qui de sepulcro resurrexit. Caede [ Cod. Paris., Cade] super lapidem, qui reprobatus est ab aedificantibus, ut confringatur obstinatio cordis tui (Matth. XXI, 44) . Noli spectare, quando de coelo corruat super te, et contra te [ Cod. Paris., conterat]. Horribile est enim incidere in manus omnipotentis Dei (Hebr. X, 31) .

III. Ideo tam prolixi sermonis praefationem feci, quia segnitiem tuam suscitare voluissem, ut cognosceres nostrae voluntatis de tua salute affectum. Sed tempus est, ut nostrae memor promissionis alios tibi [Col. 0287D] advocare testes incipiam. Gregorius scilicet Romanae sedis episcopus, nobilis eloquentiae vir, et purissimus in catholica fide doctor, multis in locis litterarum suarum unigenitum verumque Dei Filium Redemptorem nostrum esse testatur. Dicit enim in primo Moralium libro de Filio Dei ita (Cap. 23) : «Quia etsi adoptivus quisque filius ad percipiendam divinitatem proficiat [ Greg., proficit], nequaquam tamen ut Deus naturaliter esset, accipit.» Item in eodem libro, quod Christus Jesus non sit per adoptionem filius, inter alia sic ait (Cap. 28) : «Omnes, inquiens, qui in fide Deo nascuntur, superat, quia [Col. 0288A] non ut caeteros adoptio, sed natura illum divinitatis exaltat.» Hic denique absque dubio vir sanctus Deoque plenus hominem Christum de Virgine natum, non ut caeteros Dei filios indulta adoptione, sed per naturam illum divinitatis in Dei Filium praemonet exaltatum. Idem in libro XXVI (Lib. XXVII, cap. 2) : «Redemptor siquidem noster homo sine peccato est, filius sine adoptione.» Sicut potestatis divinae est, ut homo ex virginali utero sine peccato nasceretur, ita divinae est 907 virtutis, ut homo ille, qui sine peccato nasci potuit, singulariter sine adoptione Dei esset Filius. Quod in libro XVIII idem sanctissimus Pater ostendit dicens (Cap. 52) : «Aliud est enim natos homines gratiam adoptionis accipere, aliud unum singulariter per divinitatis potentiam [Col. 0288B] Deum ex ipso conceptu prodisse. Nec aequari potest gloria unigeniti habita [ Greg., gloriae habitae] per naturam, aliis [ Idem, alia] accepta per gratiam.» Intellige, de qua natura dixisset: In ipso conceptu Deum prodisse. Item de eo, quod adversarii maxime sibi opitulari aestimant, quod Christus advocatus sit pro nobis apud Patrem, clarissimo praeconio iste Pater sanctus patefecit, quomodo sit advocatus, dicens in vicesimo secundo libro (Cap. 17) : «Unigenito enim Dei Filio pro homine interpellare, est apud coaeternum Patrem ipsum esse hominem [ Greg. seipsum hominem] demonstrare: eique pro humana natura rogasse, est eamdem naturam in divinitatis suae celsitudine suscepisse.» Cognosce quod nullatenus unigenitus dici potest, nisi verus sit Filius. De nullo adoptivo [Col. 0288C] potest dici unigenitus, quia plures sunt quam unus; nec quisquam ex adoptivis in unitatem personae cum Dei Filio assumptus est, nec ad divinitatis gloriam exaltatus: etiam nec unicus proprie dici potest, sicut probatissimis paulo ante beati Augustini testimoniis Christum dictum esse declaravimus; et sanctis quoque missarum ac orationum precibus beatum Gregorium posuisse superius ostendimus.

IV. Ergo et beatus Hieronymus in ejus versiculi interpretatione consentit, ubi Propheta ait: Respice in me, et miserere mei: quoniam unicus et pauper sum ego (Psal. XXIV, 16) . ⁜ a «Bene se unicum dicit, quia unigenitus est Patris in carne natus.» Qui vero negat unigenitum Dei Filium pro mundi salute crucifixum esse, sub Pontio Pilato passum et sepultum, [Col. 0288D] et tertia die resurrexisse, omnino contrarius est catholico universalis Ecclesiae symbolo, in quo verissime decantatur haec omnia in unigenito Dei Filio facta esse, sicut beatus Fulgentius luculentus catholicae fidei scriptor in epistola quam ad Petrum Diaconem direxerat, ostendit esse verum Dei Filium eumdem, qui passus est, mortuus atque resurrexit. Qui post plurima catholicae fidei documenta hujusmodi de Christo protulit sententiam ⁜ b : «Natus est enim, inquit, de Patre, Deus Verbum; natus est de matre, Verbum caro factum. Unus igitur atque idem Deus Dei Filius natus ante saecula, et natus in saeculo, [Col. 0289A] et utraque nativitas unius est, Filius Dei; verum etiam de eodem matris utero idem Deus homo [exivit, et in sepulcro idem Deus homo factus jacuit, et ab inferis idem Deus homo] factus die tertia resurrexit.» Item in eadem epistola: «Quibus, inquit, verbis explicabitur carnis illius excellentia singularis, cujus divina est ex ipsa sui conceptione persona?» Attende quid dicit: « Cujus est divina ex ipsa sui conceptione persona. An aliquis audet dicere adoptionem esse in divina persona Filii Dei? Totam itaque proprietatem suam, quam habuit ante saecula, divina servavit persona in se ipsa, licet humanitas conjungeretur divinae personae Filii Dei.» Et paulo post: «Deus unigenitus, qui dum conciperetur, veritatem carnis accepit ex Virgine. Ista causa est, [Col. 0289B] qua Deus factus est filius virginis Mariae, et Maria virgo mater facta est unigeniti Dei.» Unum siquidem et illum unigenitum beata Virgo genuit Deum; non duos, unum verum Deum, et alterum nuncupativum, sicut vestra solet affirmare perversitas. Item in eadem ⁜ a : «Quando in Jordane secundum carnem baptizatus est unigenitus Deus» Ecce beatus Fulgentius illum, qui in Jordane secundum carnem baptizatus est, super quem paterna intonuit vox, et Spiritus sanctus in specie columbae descendit, unigenitum Deum confitetur. Item qui supra in libro tertio, qui nuncupatur de Sacramento Dominicae passionis; quia Redemptor noster, inquit, auctor vitae, ideo a Petro apostolo perdocetur, quoniam Deus verus incunctanter, non autem 908 nuncupativus [Col. 0289C] credendus sit, ita post plurima subinfert ⁜ b : «Ex quo igitur Deus vitae auctor hominem in unitatem personae suscepit, ex quo [ Al., ex eo] ille homo nomen vitae auctoris obtinuit.» Quis potest vitae esse auctor, nisi verus Deus? Quod beatus Petrus perspicue testatur in sermone, quem habuit ad Judaeos; post alia excellenter prolata, hoc quoque subnexuit: Vos vero, inquit, sanctum et justum negastis ante faciem Pilati, judicante illo dimitti, et petistis virum homicidam donari vobis. Auctorem vero vitae interemistis, suspendentes in ligno (Act. III, 14) . Quod olim Moyses divino dignus eloquio prophetico praedixit spiritu futurum, ubi ait: Videbis vitam tuam pendentem ante te, et [non] credes vitae tuae (Deut. XXVIII, 66) .

V. Hoc velim certissime vos cognoscere, o viri [Col. 0289D] fratres hujus adoptionis in Christo assertores, quod quidquid beatus Cyrillus Alexandrinae Ecclesiae pontifex synodali auctoritate impio respondit Nestorio, vobis responsum esse absque dubio sciatis: quia ejusdem erroris impietas ejusdem veritatis responsionibus destrui debet. Nihil prorsus restat [ Forte, distat] vestrae perfidiae secta ab infidelitate Nestorii, nisi quod ille in matre Virgine erravit, vos in Filio Christo. Ille asseruit beatam Virginem Dei genitricem non esse, vos vero affirmatis, nec Deum verum, nec Dei vere Filium esse, qui natus est ex virginali [Col. 0290A] utero. Ille hominis tantum matrem sanctam Mariam putabat fieri, alterum agnoscens qui ante omnia tempora ex Patre natus est; alterum namque eum, qui in plenitudine temporum carnaliter ex Virgine homo factus est. Vos equidem non minori impietate decepti verum Dei Filium vultis esse, qui ante saecula natus est ex Patre; illum vero, qui ex Virgine natus est, adoptivum filium Dei: addentes et adhuc huic incredulitati vestrae aliud impietatis genus, dicentes Deum esse verum qui ex Deo natus est, et Deum nuncupativum, hominem illum qui de Virgine factus est: atque super haec dualitatis nomina, id est, veritatis et nuncupationis, proprietatis [et] adoptionis; nimia caecitate obscuratum habentes cor, dicitis unum Deum esse et unum Filium, quem [Col. 0290B] vos verum Deum et nuncupativum, proprium filium et adoptivum multa sermonum varietate saepius in duos deos et in duos filios dividatis [dividitis]: nomen dualitatis tantummodo in personis exsecrantes, sed in fide propria firmiter rem dualitatis ostendentes. Sed legite diligentius synodales libellos beati Cyrilli antistitis, ut cognoscatis vestri erroris originem ex venenosa Nestorii ebullire voragine, ac vosmetipsos ex illius sanctissimi Patris, beati siquidem Cyrilli, litteris corrigite; sequentes charissimi vestri quondam Felicis, nunc autem nostri exemplum: qui viam veritatis cognoscens, non erubuit erroris sui confiteri ignorantiam, et per fidem catholicam unitati Ecclesiae Christi seipsum compaginari. Ponamus tamen pauca ex illius ante nominati Patris libello [Col. 0290C] testimonia, quatenus ex illorum lectione intelligatis, quid per hominem, serie [ Cod. Paris., quid per omnem seriem] litterarum suarum, astrui velit.

VI. Dicit itaque in ea epistola, quam ad ipsum direxit Nestorium inter caetera sic: «Ita, inquiens, Christum unum et Dominum confitemur, non tanquam hominem cum Verbo adorantes, ne divisionis quaedam species inducatur; sed unum Filium eumdemque adorantes.» Item in synodo celeberrimae auctoritatis, quae congregata est in Ephesina civitate contra ipsum Nestorium, sic de Christo ipse Cyrillus testatur (Epist. 1 ad monachos Aegypti) : «Non hominem, ait, et Verbum duos Christos, alterum sublimem, et alterum subditum; sed Deum et hominem unum eumdemque confitemur Christum.» [Col. 0290D] Nunquid non duos Christos confitetur, unum sublimem, et alterum subjectum, qui dicit unum Christum verum Deum, et alterum nuncupativum; vel unum Dominum, et alterum servum? Et paulo post: «Nuncupamur etenim nos ipsi per gratiam Dei, verumtamen non ita Deus Filius, sed natura magis et veritate, licet caro sit factus.» Et in sequentibus infit: «Nos quidem et sancto uncti sumus 909 Spiritu, adoptionis siquidem ditamur gratia, vocamurque etiam dii; nostrae vero naturae mensuram non ignoremus. Sumus enim ex terra, et [Col. 0291A] habitamus inter servos. Et ille est, non in quibus nos, sed natura vere Filius, et omnium Dominus.» Attende diligentius quomodo discrevit inter nostrae adoptionis dignitatem, et naturalem in Christo Filio Dei, qui ex Virgine natus est, veritatem: quod adhuc perspicacius in sequentibus mox ostendere curavit: «Quocirca, inquiens, ex duabus quidem rebus indubitanter, divinitate et humanitate, Emmanuel est. Verumtamen unus Dominus Jesus Christus, unusque et vere Filius, Deus simul et homo; et non homo Deus factus, sub aequalitate horum, qui per gratiam; sed Deus potius verus.» Vide, lector, et intellige quam fiducialiter Christum in duabus naturis affirmat, quod sit unus et Filius etiam et vere Deus, non secundum gratiam sicut nos. Attende, [Col. 0291B] subsecutus ait: «Palam ergo est, quia unitatis res assumpta necessario quidem proprium Filium declaravit Dei, qui ex sancta Virgine est.» Item, ut adversarii destrueret dicta, contrario posuit argumentum: «Sed si est Christus, inquit, neque Filius vere, neque naturaliter Deus, sed homo purus secundum nos, et divinitatis organum; salvati quidem sumus non in Deo quodammodo, sed in uno magis secundum nos, moriente pro nobis, et virtutibus alienis resuscitato.» Et in fine eorumdem sermonum: «Colimus autem non purum hominem, absit! sed Deum potius naturaliter, non ignorantes ejus gloriam, licet factus sit.»

VII. Quid opus est plura excipere ejusdem libelli [Col. 0291C] testimonia, dum in Ephesina civitate ad hoc ipsum conventus sacerdotum Christi ex diversis mundi partibus adunatus est, ut destrueret hanc ipsam iniquitatis sectam, in qua vos cum Nestorio irretitos esse, nulla est dubitatio: quod certissime ejusdem synodi litteras legentes agnoscere potestis, si aliqua in vobis rationalis creaturae particula remanserit. Hoc solum vobis restat remedii, ut tota mentis alacritate relinquatis infidelitatem illius Nestorii atque vestram, quae procul dubio ex unius radicis impietate processit. Aut si hoc non placuerit pertinaciae vestrae, scitote certissime ecclesiasticae auctoritatis censura vos cum illo etiam aeternaliter damnandos esse, qui serenitatem catholicae fidei per multas orientales mundi partes suae perfidiae nebulis obumbravit, atque [Col. 0291D] ideo justo judicio ab eadem universali Ecclesia Satanae traditus in perpetuam perditionem.

VIII. Sed ut sciatis nos neque cum Nestorio, neque cum vestra infidelitate Christum in duas dividere personas; neque cum Eutyche Christum in unam confundere naturam; sed vere duas naturas proprias et perfectas, et unam personam ore et corde catholico confitemur. In illo unus, id est [ Forte, idem], Deus et homo est Christus. Duas namque naturas, quae sunt in eo, duas formas nominavit Apostolus, ubi ait: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum [Col. 0292A] exinanivit formam servi suscipiens (Philip. II, 6) . Item ut unam ostenderet in Christo personam, alio loco ait: Et ego si quid donavi, in personam Christi donavi (II Cor. II, 10) . ⁜ a «Egit enim utraque forma cum alterius communione, ut beatus Leo ait, quod proprium est Verbi, Verbo scilicet operante, quod Verbi est, carne exsequente, quod carnis est. Unum horum coruscat miraculis, aliud succumbit injuriis. Et sicut Verbum ab aequalitate paternae gloriae non recedit, ita [caro] et naturam nostri generis non reliquit. Unus enim idemque est, quod saepe dicendum est, vere Dei Filius, et vere hominis filius.» Videtisne quod beatus Leo praecipuus catholicae fidei Doctor verum Dei Filium Christum confitetur, et verum hominis filium? Ubi invenistis [Col. 0292B] in humana eum esse natura adoptivum filium, et non verum, nisi ex Nestoriana, vel vestrae impietatis temeritate? Item ipse Leo in eadem epistola ad Flavianum episcopum directa, de qua superiores ejus sermones traximus: «Qui enim verus est, inquiens, Deus, idem verus est homo, et nullum est in hac unitate mendacium, dum 910 invicem sunt et humilitas hominis et altitudo Deitatis.» Item quoque in eadem homilia de Natale Domini ait (Cap. 8) : «Quidam vero, inquiens, tanta perfidia involuti, ut Christum Deum majorem, et Deum minorem putaverint credendum esse.» Nonne haec vestra infidelitas nova duos deos fingit, unum majorem, et alium minorem, dum Christum asserit secundum divinitatem verum esse Deum, id est majorem; et secundum [Col. 0292C] humanitatem nuncupativum Deum, id est minorem Deum? Nec ibi vera unitas esse poterit personae, ubi tam divisa est potestatis inaequalitas.

IX. Huic quoque sanctissimo papae Leoni Vigilius paria de duabus in Christo naturis et unitate personae sentit in suis Opusculis, quae contra Nestorii impietatem vel Eutychis veridico stylo exaravit; ubi plurima namque de proprietate naturarum in Christo, et singularitate unius personae mirabiliter exposuit. Cujus catholicae fidei litteras si pia mente legere dignemini, forte miserante Deo in viam ecclesiasticae pacis pervenietis. Dicit enim inter caetera, quae lucide de Christo exsecutus est ⁜ b : «Sed Verbum, inquit, propter carnem suam homo sit, et caro propter Verbum Deus sit; et quidquid est proprium [Col. 0292D] Verbi, sit commune [cum carne; et quidquid est proprium carnis, commune sit] cum Verbo: quoniam Verbum et caro unus est Christus et una persona.» Et multa alia legentes, et pie intelligentes de veritate, quae in Christo est, seu de duarum naturarum proprietatibus, seu de singularitate unius personae, in ejusdem Patris litteris inveniri poterunt. Nec non his praefatis Patribus praecipuus rhetor Victorinus valde similia suis innexuit disputationibus, qui de Tulliana schola ad bella processit ecclesiastica, tam fortis fidei defensor factus, quam clarus inter rhetores habebatur. Scripsit enim in libro catholicae fidei primo de Christo [Col. 0293A] ita ⁜ a : «Nos, inquit, dicimus esse nobis Patrem Deum, et maxime. Qua de causa et juxta quid Deus [ Vict. quae causa et juxta quid? quoniam Deus] charitate praedestinavit nos in adoptionem per Christum. Nunquid et Christum per adoptionem Filium Deus habet? Nullus ausus est dicere.» Et in sequentibus ⁜ b : «Dei igitur Filius Christus, filii et nos; sed nos per adoptionem, nos per Jesum Christum, nos [ Vict. vos] ut filii dispersi. Num et Christus sic Filius? Natura igitur Jesus Filius, nos per adoptionem filii. Quod natura sit filius, ipse dicit saepe: Pater, gratias tibi ago, quod me audisti (Joan. XI, 41) , et, Pater, salva me ex ista hora » (Joan. XII, 27) .

X. Horum, inquam, omnium, quos enumeravimus, auctoritate testium confidentes estote, viri fratres, [Col. 0293B] et vosmetipsos ex sacratissimis illorum paginis corrigite, atque adunate in confessione catholicae fidei universali Ecclesiae Christi, recolentes quid eximius praedicator gentium Hebraico scribens populo, enumerata magna sanctorum multitudine testium, adjunxit: Habentes autem tantam nubem testium, deponentes omne pondus et circumstans nos peccatum, per patientiam curramus ad propositum nobis certamen (Hebr. XII, 1) . Deponite, fratres, deponite hoc pessimae infidelitatis pondus, et perversae doctrinae sarcinulas, et circumstans cordis vestri ostiola incredulitatis peccatum. Revertentes revertimini in lucem serenae veritatis, et unitatem catholicae pacis. Iterum iterumque rememorate, quos posuerim vobis testes, et illorum magis probatissimis credite testimoniis, [Col. 0293C] quam inanissimis vestrae temeritatis ratiunculis. Quae major potest esse blasphemia, quam Dei Patris testimonio non credere de Filio suo, quem semel et secundo coelesti voce suum esse, etiam et dilectum, testatur? Qualis impietas est, evangelicae non credere auctoritati, Veteris Novique Testamenti divina spernere dicta? Qualis perversitas est propheticis atque apostolicis contradicere paginis? Quam nefanda et impia temeritas esse dignoscitur, totius mundi doctorum resistere praedicationi? Vel quam misera infelicitas est, qualibet perversitate unitatem sanctae Dei Ecclesiae scindere, et quemlibet hominum a compagine charitatis seipsum separare, sine cujus societate nil Deo placere Apostolus testatur.

[Col. 0293D] 911 XI. Ergo plurima de sanctorum Patrum opusculis collegi testimonia, et multo plura potuissem, si non nimis longum esset: sciens quoque haec sufficere, vel magis superabundare illi, cui Deus cor aperit ad credendum. Illi vero, qui obturato corde in sua confidit pertinacia, nil sufficit, quia filius gehennae futurus est. Novit Dominus, qui sunt ejus, et vias illorum agnoscit. Scientes scitote quod ignorantia vestra vos excusare non poterit, quia qui ignorat, ignorabitur (I Cor. XIV, 38) . Multo magis discite ab eo, qui ait: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) : qui etiam sanandis solebat dicere: Fides tua te salvum fecit (Marc. X, 52) . Impossibile [Col. 0294A] est enim sine fide placere [Deo: credendo vero oportet nos accedere] ad Deum [ Cod. Paris, ad Dominum]. Omnia vestra honesta, dicit Apostolus, cum ordine facite (I Cor. XIV, 40) . Et in alio loco sanctae Scripturae dicitur: Ordinate in me charitatem (Cant. II, 4) . Ordinata charitas est, primum credere de Deo quae in divinis leguntur libris, et post fidem, intelligentiae devotionem adhibere. Sed vos, ut patefactum est, ordine praepostero accedere vultis ad Deum, praeponentes humanae conjecturae fribulosas [ Forte, frivolas] ratiunculas catholicae fidei soliditati, volentes prius intelligere, et secundo loco credere. Quod propheta prohibuit, ubi ait: Nisi credideritis, non intelligetis [Isai. VII, 9, secundum LXX] ; significans miraculis divinis primo fidem esse [Col. 0294B] praestandam, et postea intelligentiae dona a Deo precanda. Ideo frustra vestra laborat scientia, volentes prius intelligere, et postea credere; dum prius est credere, et postea intelligere. Quod beatus princeps apostolorum sciens, dum interrogati apostoli fuerunt ab ipso Deo Christo, quid de seipso sentirent, vel si abire voluissent, sicut caeteri, qui eum reliquerunt, respondit Petrus unus pro omnibus, vel magis omnes in uno: Domine, ad quem ibimus? inquit; verba vitae aeternae habes. Et nos credidimus, et cognovimus, quia tu es Christus Filius Dei (Joan. VI, 69, 70) . Quae verba apostolicae confessionis ita sanctus Augustinus exponens ait ⁜ c : « Domine, ad quem ibimus? Repellis nos a te, da nobis alterum te. Ad quem ibimus? [Si a te recedimus, ad quem ibimus?] Verba [Col. 0294C] vitae aeternae habes. Videte quemadmodum Petrus, dante Deo, recreante Spiritu sancto, intellexit; unde, nisi quia credidit verba vitae aeternae [ Aug., Unde, nisi quia credidit? Verba vitae aeternae habes ]? Vitam enim aeternam habes in ministratione corporis et sanguinis tui, et nos credidimus et cognoscimus. Non cognovimus et credimus, sed credidimus et cognoscimus [ Aug., cognovimus]. Credidimus enim, ut cognosceremus. Nam si prius cognoscere, et deinde credere velimus, nec cognoscere nec credere valeremus. Quid credidimus, et quid cognovimus? Quia tu es Christus Filius Dei, id est, quia ipsa vita aeterna tu es.» Hac cognita apostolicae auctoritatis confessione, hanc regulam sequimini, hunc confessionis [Col. 0294D] ordinem tenete, ut possitis ad agnitionem veritatis pervenire. Abstinete vos a colloquio nugacitatis, nolite scrutari scrutinia, ne deficiatis in efficacia vestra, putantes vos sapientes esse, cum insipientes inveniamini fieri. Nolite alta sapere, sed humilibus consentientes estote (Rom. XII, 16) . Qui mel multum manducat, non est ei bonum, et qui scrutator est majestatis, opprimetur a gloria (Prov. XXV, 27) . Incrassatus vero animus, et carnali consuetudine involutus, nisi Spiritu Dei illuminante, purum veritatis lumen aspicere nullatenus valet. Nihil igitur magis vestrae obsistit intelligentiae veram cognoscere fidem de Christo Domino Deo nostro, quam carnalis consuetudo; [Col. 0295A] quia quod in hominum filiis, [qui] carnali conjunctione [generantur] ⁜ a , fieri non posse intelligitis, hoc in Dei Filio nequaquam fieri posse aestimatis. Procul dubio omnis carnalis cogitatio a cordibus vestris funditus repellenda est, si veritatem divinae humanaeque generationis in Christo Dei Filio cognoscere vultis. Et habete fidem sanctarum paginis Scripturarum, et nolite transgredi terminos, quos statuerunt Patres ecclesiasticae dignitatis. Ipsi sunt ad quos dulcissima promissio Dei Christi in coelum ascendentis dicta est: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVII, 20) . Ipsis [ Cod Paris., in ipsis] idem quotidie loquitur Spiritus, qui olim locutus est in prophetis, qui venturum mundo Christum praedicaverunt. Ista omnia [Col. 0295B] impleta esse, quae prophetae praedixerunt in Christo quotidie praedicant, in eis manet vera pax et charitas per Spiritum sanctum, sicut ipsa Veritas testatur, dicens: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV, 27) , id est, in pace relinquo vos, in pace inveniam vos. De his alio 912 loco dictum est: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) . Illi etiam sunt electi filii Dei, qui in pace et unitate ecclesiasticae concordiae permanent, et Christum Dominum nostrum verum Deum, verumque Dei Filium corde credunt et ore praedicant; quia corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit in salutem (Rom. X, 10) .

XII. Sciendum est certissime, «quod multum excedit, ut beatus Leo papa dicit ⁜ b , atque supereminet [Col. 0295C] humani eloquii facultatem, divini operis magnitudo. Et inde oritur difficultas fandi, unde et est ratio non tacendi: quia Jesu Christo Filio Dei non ad divinam essentiam, sed etiam ad humanam spectat naturam, quod dictum est per Prophetam: Generationem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8) ? Utramque enim substantiam in unam convenire personam nisi [fides] credat, sermo non explicat: et ideo nunquam materia deficit laudis, quia nunquam sufficit copia laudatoris.» Et ut facilius unitas personae in Christo, duarumque proprietas naturarum a simplicioribus intelligi valeat fratribus, ponamus aliquid exempli gratia, more sanctorum solito doctorum ex visibilibus, ad intelligenda invisibilia: quamvis nihil tantae excellentiae, et tam ineffabili conjunctioni, quae in [Col. 0295D] Christo facta est, digne comparari queat. Quod si calix ex auro argentoque fabricatur in ministerium altaris sancti, in quo sacramenta salutis nostrae spirituali benedictione conficiuntur; ita tamen ut aurum in suae naturae permaneat fulgore, et argentum proprio candore locis opportunis circumfingat [ Cod. Paris., circumcingat] auri fulgorem. Nonne siquidem unus est calix, quamvis ex duobus conficiatur metallis: imo et ad unius ministerii artificiali manu compositus officium? Quis juste dicere potest propter auri incomparabilem pulchritudinem verum esse calicem? Solummodo aurum tibi fulget, et nuncupativum [Col. 0296A] ea parte, ubi argentum circumcingit aurum; imo etiam unus est idemque calix ad unius ministerii dignitatem electus. Hoc exemplum accipiatur dictum propter unitatem personae et unius dispensationis ministerium, quod in Christo completum est; non, ut quis divinitatis substantiam, quam auro designavi, creatam esse arbitretur prorsus. Sicut in vitreo vasculo lux intus absconditur, et foras per vitrum refulget: ita per carnem purissimam divinitatis gloria, foras aspicientibus et credentibus, miraculis resplenduit, sicut voluit et placuit ei qui intus latebat.

XIII. Audi me, obsecro, patienter, scholastica Hispaniae congregatio, tibi loquentem, quae novi semper aliquid audire vel praedicare desideras, non contenta [Col. 0296B] apostolicis traditionibus, nec universalis Ecclesiae catholica fide; nisi tu aliquid per te invenires, unde tuum nomen celebrares in mundo. Dic, dic, gens sancta, populus acquisitionis, genus regale (I Petr. II, 9) , quid tibi Christus fecit? Quid in te peccavit, ut tantum viluisset in corde tuo? Quare sic minorata est gloria ejus in mente tua? Cur indigneris clarificare eum, quem paterna vox de coelis clarificavit? Cur contemnis adorare eum verum Deum et verum Dei Filium, quem angeli adorant in coelis? Nunquid non ille est, qui nonaginta novem oves reliquit in coelis, ut te perditam requireret in terris (Matth. XVIII, 12) ? Nunquid non ille est, qui te sub ficu vidit jacentem, antequam Philippus vocaret te, et descendit, ut liberaret te (Joan. I, 48) ? Quare non [Col. 0296C] dicis cum Nathanael; Rabbi, tu es Filius Dei, tu es rex Israel (Joan. I, 40) : Nonne te semivivum spoliatum, vulneratum a latronibus, cum descendisset ab Jerusalem in Jericho, reperit, et miseratus tui imposuit te jumento suo, et duxit in stabulum, et dedit pro te stabulario duos denarios, praecipiens, ut curam tui haberet (Luc. X, 30 seqq.) ? Annon ille est, qui tuae salutis causa, quasi ovis ductus est ad victimam, ligatus, flagellatus, consputus, spinis coronatus, novissime in crucem levatus, mortuus sepultus; sed tertia die resurgens atque triumpho gloriae coelos ascendit, a dextrisque Dei Patris sedens, judex vivorum et mortuorum venturus? Nonne audis eum de coelis clamantem tibi: Popule meus, quid feci tibi (Mich. VI, 3) ? Nunquid eduxi te de domo servitutis, [Col. 0296D] et liberavi te de manibus inimicorum meorum [ Cod. Paris., tuorum], omnesque animam quaerentes tuam undis salutiferi fontis obrui [ Forte, ablui], et protexi iter tuum rorifera sancti spiritus nube et 913 coelesti pane corporis mei pavi te, et potavi te aqua et sanguine, quae feriente milite de latere meo fluxerunt? Super haec omnia praeparavi tibi mansionem perpetuae beatitudinis in domo Patris mei. Tu his omnibus ingratus beneficiis meis, me ignobilem paternae majestatis filium blasphemare audes, conditionalique tecum servitio me degenerare niteris. Quasi unum ex vobis, et vix adoptione [Col. 0297A] dignum in filii persona aestimas. Quid fuisti, antequam te mea respiceret pietas, priusquam tuam naturam in personam proprietatis meae assumerem; te glorificans, non me minuens? Nonne te inveni in sanguine tuo jacentem, in sanguine, inquam, tuo involutum? Umbilicus tuus non est praecisus, membra tua non fuerunt sale salita (Ezech. XVI, 4) . Nonne durissimis diabolicae saevitiae vinculis te inveni ligatum, et modo me Deum verum, vel Filium Dei verum confiteri despicis? Regem, Redemptorem, Salvatoremque tuum saltem me nominare reformidas: sed adoptivum, tui per omnia similem, servumque conditionalem, vel captivitatis nomine notatum appellare vel etiam credere non dubitas. Recessit tibi ab animo paternae vocis testificatio: Filius meus es [Col. 0297B] tu, ego hodie genui te (Psal. II, 7) . Et ne dubitares, de qua dixisset natura, mox subjungit: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam (Ibid., 8) . Oblivioni dedisti versus ejusdem prophetae in psalmo XXIII, ubi me quinquies regem gloriae praedicare non formidavit, adjecitque, ut scires de quo diceret: Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio. Etiam et hoc addit: Dominus virtutum ipse est rex gloriae (Psal. XXIII, 8, 10) . Itemque in alio psalmo: Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (Psal. LXXI, 1) ; qui etiam Propheta multoties variis allegationibus me regnare testatur. Insuper ut certissime scires, de qua natura dixisset, ait in quodam loco: Dominus regnavit a ligno (Psal. XCV, 10) ; ne dubitares eumdem perpetualiter regnasse, [Col. 0297C] quem in ligno suspensum esse vidisti.

XIV. Sed et te, Elipande, video te immemorem esse beneficiorum meorum. Nunquid non ego te tuli de domo patris tui, et posui te pascere gregem populi mei? Oleo sancto meo unxi te, ut esses dux in domo Patris mei. Elegi te, ut esses fidelis servus et prudens; et constitui te super familiam meam, ut dares ei in tempore tritici mensuram, et cibaria dispensares ancillis meis. Tu vero sprevisti, et despexisti me, et seminasti clancula manu perfidiae zizaniam in medio purissimae fidei tritico. Projecisti me post tergum tuum, ut tibi fecisses nomen. Despexisti omne consilium meum; quid facies, dum venero requirere pecuniam meam, quam tibi dedi multiplicandam, non [ut] absconderes illam sub pulvere [Col. 0297D] terrae? Tu itaque non solum multiplicare illam segnis fuisti, non dans illam nummulariis, ut cum usura recepissem quod meum est: sed adulterino numismate sub meo nomine signasti eam, et argento septempliciter purgato scoriam immiscere tentasti, caupo factus perfidus; non servus prudens et fidelis, sed servus nequam et infidelis: qui me non tantum durum Dominum, sed servum captivum vocare solitus est. Quid ad haec responsurus eris, o praedicator adoptionis, et assertor nuncupationis in Christo Deo Dei Filio, dum haec et alia multo plura tibi in faciem objiciuntur? Quare non primo omnium cogitasti, quae utilitas esset Ecclesiae Christi in hac praedicatione adoptionis, vel in nominis nuncupatione? Si [Col. 0298A] necessaria esset haec novitas nominum populo Christiano, quare hoc apostoli non praedicaverunt, nec in suis litteris nobis exaratum reliquerunt? Procul dubio alius spiritus per te praedicat Christum adoptivum filium et nuncupativum Deum: alius vero per apostolos Christum Dei virtutem et Dei sapientiam, Deum verum et proprium Dei Filium; quorum praedicationi nos toto corde consentimus, nil omnino eorum addentes vel minuentes sacratissimae doctrinae, vel universali symbolo, vel ecclesiasticae consuetudini; sed nosmetipsos intra terminos paternae traditionis, et catholicae fidei veritatem firmiter statuentes, quidquid in illorum sanctissimis legitur litteris, sine dubitatione credimus et fiducialiter praedicamus; scientes certissime quod laudanda [Col. 0298B] sunt mysteria Dei, non ratione discutienda: quia incomprehensibilia sunt judicia ejus, et ininvestigabiles viae ejus. Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit (Rom. XI, 33, 34) . Tantum divina voluit providentia, ut rescriberetur in evangelicae celsitudinis auctoritatem, sanctorumque Patrum probabilibus 914 litteris, quantum ad nostram sufficere salutem censuit. Illis utamur nominibus de Christo, quae in Veteri Novoque Testamento inveniuntur scripta. Sufficiat nobis apostolicae auctoritatis doctrina, et catholicorum Patrum longo tempore explorata fides. Quidquid illi de Christo dixerunt, dicamus et nos, imo pia credulitate teneamus, quidquid ab aliis nobis sacro dogmate traditum esse inveniatur. Aliter Judaei, qui in umbra [Col. 0298C] legis erraverunt, impingentes in lapidem offensionis, de Redemptore mundi censuerunt: aliter nos in luce evangelici splendoris ambulantes intelligere debemus. Illis parvulus natus est, nobis filius datus est. Si illis servus aenigmatico prophetarum sermone promissus est, nobis Dominus et Dei Filius, sicut sol oriens in aeternum ortus est diem. Illi crucifixerunt, in quem non crediderunt; nos glorificemus, in quem credimus. Nos cantemus illi cum omni coelesti militia: Gloria in excelsis Deo (Luc. II, 14) , quatenus ejus piissima misericordia nobis donet pacem et bonam voluntatem in terris.

XV. Credamus ergo eum Dei vere filium, et confiteamur eum de Virgine natum, verum Deum et verum hominem, unum Dei Filium, proprium et perfectum, [Col. 0298D] verum et viventem in saecula, et laudemus miserationes ejus, et veneremur potentiam ejus; quia ipse est rex gloriae, et rex regum, et Dominus dominantium, et Deus deorum, et Deus magnus, et Deus omnipotens, et verus Dei Filius. Per ipsum universa creata sunt; per ipsum universa restaurata sunt, quae in coelis, et quae in terris sunt. Ipse hominem, cum non esset, creavit; ipse perditum reformavit. Ipse est totius potestatis summa; ipse est thesaurus virtutum, fons vitae, pulchritudo pacis. Ipse est flos paradisi, qui de virga radicis Jesse nostrum ascendit in orbem. Ipse est convivium angelorum, festivitas sanctorum, salus infirmorum. Ipse est amicus verus, consiliarius salutis nostrae, diadema [Col. 0299A] regni aeterni. Hic est vita credentium, resurrectio mortuorum, redemptio captivorum, lux indeficiens. Ipse est angelus pacis, minister vitae. Ipse est aeterna beatitudo; ipse est beata aeternitas. Ipse Verbum coaeternum Deo Patri, et consubstantiale, per quem omnia facta sunt. Ipse caro factus, de Virgine natus, praenuntiatus a prophetis; a stella demonstratus, a Magis adoratus, a pastoribus manifestatus, Emmanuel vocatus, et Dei Filius verus declaratus. Factus sub imperio hominum in terris, cum ipse sit imperator angelorum in coelis. Ipse primam stolam reddidit filiis Adae, paradisum aperuit, vitae orbem exhibuit, libertatis januam patefecit. Insuper etiam, quod Adam non habuit, coelorum [Col. 0300A] regnum omnibus credentibus ostendit. Quod enim paradisi vel coelestis regni patent januae, victoria est Christi. Credamus ergo omnem veritatem in eo. Nam et ipsa beata virgo Maria credendo concepit Christum, et nos credendo perveniamus ad illum. Credamus illum regnantem in coelis, qui pro nobis natus est in terris; quem solum non violavit nativitas prima, ut nos mundaret secunda. Per illum liberati sumus a servitutis jugo, per illum reconciliati sumus Deo Patri, non meritorum gloria, sed miserationis gratia. Ille nobis est mediator in vitam, qui et remunerator in gloriam, Jesus Christus verus Deus et verus Dei Filius, qui vivit et regnat cum Deo Patre et Spiritu sancto in saecula sempiterna.

LV. Laidradus cum sociis bis in Hispaniam missus. —Laidradum episcopum Lugdunensem cum quibusdam sociis, nominatim Nefridio episcopo Narbonensi et Benedicto abbate Anianensi, Carolo Magno mandante, bina vice in partes Hispaniae, tunc Franciae subjectas, Urgellas praeprimis profectos fuisse docemur, tum ex ipsius Felicis confessione catholicae fidei, tum ex epistola Alcuini ad eosdem [Col. 0325A] apostolicos viros in Hispaniam iterum, id est, altera vice profecturos scripta, prout mox patebit.

LVI. Item semel ante concilium Aquisgranense anni 799 et iterum illo absoluto. —Primi ergo itineris ante concilium Aquisgranense anni 799, et quidem, ut credere fas est, hoc eodem anno suscepti mentionem facit Felix initio confessionis fidei suae his verbis: «Postquam ad praesentiam Domini nostri ac piissimi gloriosique Caroli regis perductus sum et ejus conspectui praesentatus, licentiam ab eo, secundum quod et venerabilis domnus Laidradus episcopus nobis in Orgello pollicitus est, accepimus, qualiter in ejus praesentia in conspectu episcoporum, quos ad se ordinatio gloriosi principis nostri (Aquisgranum) convenire fecerat, sententias nostras . . . . . praesentaremus.» Unde intelligimus Laidradum ante praefati concilii celebrationem Urgellis fuisse, 936 atque Felicem, ut in eodem concilio comparere non formidaret, permovisse: quod pariter elucet ex verbis [Col. 0325B] Alcuini ad Laidradum ejusque socios scribentis: «Qui per divinae suffragia pietatis hanc nebulosam impietatis sectam clara veritatis luce pridem discutere studuistis, etiam et Christo donante coeptum praedicationis opus multa ex parte perfecistis;» Felice nimirum (ut interpretor) ad hoc adducto, «ut in praesentia domni regis et optimatum illius sive sacerdotum . . . . . Deo dans gloriam, veramque confessus fidem in pacem catholicae unanimitatis reversus sit cum suis discipulis, qui tunc (in concilio nimirum Aquisgranensi) erant praesentes,» ut loquitur Alcuinus libro I adversus Elipandum, num. 16. De altero vero itinere intelligendus est Alcuinus, dum in eadem epistola ad Laidradum, etc., supra, ita scribit: «Ad cujus piissimae praedicationis opus mandante glorioso principe et devotissimo in omni bonitate Carolo rege vos iterum ituros esse audivimus.» Haec Alcuinus scripsit, postquam Felix Aquisgrani jamjam ad catholicam unitatem reversus est, et sub custodia Laidradi existens (vid. supra num. 51) suae fidei edidit confessionem: hanc etenim Alcuinus suis contra Elipandum libris, ad Laidradum et socios iterum seu secunda vice in Hispaniam abituros missis adjunxit, uti legitur in altera ad eosdem epistola, supra, ubi praedictam confessionem vocat, suae (Felicis) conversionis epistolam. Hoc igitur alterum iter finito paulo ante ferias natalitias anni 799 concilio Aquisgranensi, nec ante annum 800 susceptum fuit. Atque ita nobiscum sentiunt viri celeberrimi, Carolus Cointius, Annal. Eccles. Franc. tom. VI, pag. 693; Mabill. Annal. tom. II, p. 335; Pagius, Crit. Baron. tom. III, pag. 311, alii.

LVII. Contraria opinio cl. D. Madrisii refellitur. —In alia omnia hic abit vir clarissimus D. Madrisius Operum sancti Paulini dissert. Hist. de Felicis et Elipandi haeresi, num. 62 et seqq. Fatetur is quidem, num. 64 et 65, Laidradum episcopum bina vice in Hispaniam abiisse; primum vero iter illud [Col. 0325D] fuisse credit quo Alcuinus per Benedictum Anianensem ad abbates et monachos Gothiae anno 797 vel sequenti illum libellum misit, «qui illis esset ad solatium et fidei catholicae confirmationem,» de quo egimus supra num. 36. Alterum iter vir doctus existimat similiter praecessisse concilium Aquisgranense anni 799, nec post hunc annum a Laidrado et sociis in Hispaniam aliud iter susceptum fuisse largitur. D. Walchius Hist. Adopt. cap. 2, sect. I, num. 40, huic Madrisii opinioni majorem attribuit veritatis speciem, quam communis opinionis est. Verum, excussis D. Madrisii argumentis quibus singularem suam opinionem firmari posse confidit, levis illa esse ponderis apparebit.

LVIII. Primum argumentum D. Madrisius, n. 64 et 65, deducit ex epistola Alcuini 132 ad abbates et monachos Gothiae, quam scriptam fuisse existimat anno 797 vel 798, eo nempe tempore quando Alcuinus sub manibus habuit majus opus, nempe [Col. 0326A] septem libros adversus Felicem: porro in illa epistola Alcuinus Gothis significat quod illis antea per B. Benedictum Anianensem libellum direxerit qui illis esset ad solatium et confirmationem fidei catholicae. Inde concludit D. Madrisius B. Benedictum, comitantibus utique Laidrado et Nefridio, eo tempore prima vice in causa dissidii Feliciani in Hispaniam fuisse profectum, illumque libellum ad Gothos detulit: «Primum iter fuit, ait D. Madrisius cit, num. 64 in fine, antequam Alcuinus evulgaret suos contra Felicem libros; et ea prima vice per Benedictum abbatem direxerit libellum qui eis foret solatium.» Verum duo hic supponit D. Madrisius quae nobis probata non videntur: primum est, quod Alcuinus jam in annis 797 vel 798 septem libros adversus Felicem in manibus habuerit: vero namque similius est epistolam responsoriam Felicis, quam Alcuinus libris septem confutat, vix ante annum 799 ad ipsum pervenisse, ut diximus [Col. 0326B] supra num. 40. Alterum suppositum D. Madrisii aeque vacillat, nimirum primam Laidradi sociorumque ejus legationem in Hispaniam tunc contigisse, quando Alcuinus Benedicto abbati primas veluti lineas contra haeresin Adoptianorum, seu libellum contra haeresin Felicis, supra a nobis editum, tradidit ad monachos Gothiae deferendum. Enimvero B. Benedictus concilio Francofordiensi interfuit, ut supra num. 35 diximus; postea etiam saepius ac diutius in aula aut prope illam ob varias Ecclesiae, quibus juvandis adhibebatur, necessitatibus versatus fuit, finitisque negotiis rursum, absque regia missione, ad suos in Septimanniam abiit, quibus occasionibus Alcuinus uti potuit, ut praedictum libellum ad reliquos abbates et monachos Gothiae deferendum B. Benedicto vel iter suscipienti, vel domi consistenti committeret. Ex citata igitur epistola Alcuini ad monachos Gothiae nihil pro tempore primae legationis in Hispaniam in causa controversiae Felicianae concludi potest.

[Col. 0326C] LIX. Alterum argumentum quo D. Madrisius probare contendit secundum iter Laidradi et sociorum similiter praecessisse concilium Aquisgranense anni 799, hisce verbis num. 66 insinuat, «quia, inquit, supervacaneum iter Urgellense post conversionem Felicis cujus gratia suscipiendum erat, videri potest» Sed facilis est responsio; nam iter secundum non pro conversione Felicis, sed pro praedicatione catholicae veritatis contra motus ab Elipando continuatos suscipiendum fuit, prout ex epistola 108 Alcuini ad Arnonem discimus, ita scribentis: «Sed adhuc (Felice jam converso) remanet aliquid faciendum. Nam quidam Elipandus Toletanae civitatis nomine non dignitate episcopus in damnata haeresi permanet. Sciat tamen dilectio vestra quod filius noster Laidradus episcopus frater vester multum profectum in illis partibus Deo donante egit, quotidieque agit; etc.» In hunc ergo maxime finem Laidradus et socii ejus altera vice in Hispaniam missi sunt, [Col. 0326D] ut etiam Elipandum et ejus sectatores ad meliora reducerent, aut saltem provinciam quae ditioni Caroli suberat, a veneno haereticae pravitatis purgarent aut praeservarent. In hunc quoque finem Alcuinus illis tradidit pias et necessarias responsiones ad epistolam sibi ab Elipando directam, seu libros quatuor adversus eumdem, prout nos rursus docet ipse Alcuinus in epistola libris illis praefixa, ubi ait: «Quapropter 937 paucorum arripui laborem dierum, in solatium sanctissimi itineris vestri, quatenus haberetis in manibus cujusdam epistolae meo nomini directae ab Elipando Toletano episcopo pias et pernecessarias responsiones,» etc.

LX. Verum cl. Madrisius pias illas et necessarias responsiones, de quibus ibi Alcuinus loquitur, et quas vocat paucorum dierum laborem, aliud opus esse putat ab illis quatuor libris Elipando oppositis, qui certo primum post Felicis conversionem anno 800 scripti sunt. «Suspicamur, inquit num. 66, aliquod [Col. 0327A] breve scriptum paucorum dierum ab Alcuino concinnatum, puta compendium summamque argumentorum et responsionum, quarum ope occurrentibus objectionibus, ut ita dicam, extemporaneis fieret satis. Non enim quatuor ex professo conscripti libri paucorum dierum opus dicendi forent, qui paucorum dierum labore haud fuerant absolvendi.»

LXI. Suspicionem hanc viri clarissimi non omni verisimilitudine destitutam esse existimari potuisset, nisi ex contextu praecitatae epistolae palam esset, pias illas et necessarias responsiones Laidrado sociisque ejus in Hispaniam iterum profecturis traditas esse ipsosmet quatuor libros adversus Elipandi epistolam scriptos. Ita enim ibidem circa initium Alcuinus ulterius scribit: «Quibus illius vesaniae litterulis brevi sermone duobus libellis respondere curavi, evacuans veracissimis sanctorum Patrum sensibus omnes illius assertiones atque interpretationes pravissimas. Illis quoque duobus libellis alios duos adjunxi plano sermone catholicae fidei de Christo [Col. 0327B] Deo veritatem testantes, atque sanctorum Patrum testimoniis abundantissime confirmantes, quorum lectione pietatem vestram congaudere arbitror, quia totum illud opus vestro gaudebam dicare nomini, vobisque primo omnium direxi probandum atque corrigendum.» Ecce, quas prius dixit pias et necessarias responsiones paucorum dierum labore absolutas, hic non compendium quoddam et summam argumentorum, sed illos ipsos quatuor libellos esse affirmat, quos vesaniae Elipandi opposuit, et quos simul illis in Hispaniam legatis in solatium itineris concessit, illorumque correctioni vel approbationi submisit. Paucorum dierum laborem quo sensu Alcuinus dixerit quatuor illos libros quis edicat? Existimo Alcuinum optasse ut sibi licuisset operi tam gravis momenti longius tempus impendere, quam iter legatorum in Hispaniam jamjam paratum pateretur, cui propterea dies quos huic labori dare potuit pauci videbantur; pauci, inquam, non quod [Col. 0327C] non sufficerent ad praestandum id quod revera praestitit (pleraque enim argumenta jam parata habebat directa contra Felicem), sed quod non sufficerent ad opus ita excolendum et perficiendum prout in votis habuit.

LXII. Sed necdum victas manus dare consentit cl. Madrisius, ulterius num. 67 contendens quod, etsi libri illi quatuor comprehenderentur sub nomine responsionum Laidrado et sociis missarum, «adhuc tamen, inquit, non evincitur profectionem secundam Laidradi et sociorum anno 800, quo libri ex memorata conversione Felicis vulgati dicuntur, evenisse. . . . . Potuit igitur (Alcuinus) tantummodo primis veluti lineis designatum et adumbratum opus, Laidrado et sociis proficiscentibus dirigere, evulgaturus dein examinatum approbatumque (illorum enim examini et approbationi illud subjecerat) commodiori tempore; quod et praestitit anno 800 inserens, cum novissimam operi manum imponeret, [Col. 0327D] conversionem Felicis jam secutam et dedicans praedictis viris, recenti praefatione apposita, opus consummato labore perfectum.»

LXIII. Miror virum eruditum nodum in scirpo quaerere. Enimvero Alcuinus in una aeque ac altera epistola seu praefatione dedicatoria opus suum Laidradi et sociorum examini et correctioni submittit, atque in utraque illud ob festinationem qua illud absolvere oportuit, imperfectum esse cum magna humilitate confitetur. «Vos vero, inquit in praefatione altera, dilectissimi fratres sedula devotione perlegite haec omnia, priusquam in publicas procedere auras harum series litterarum faciatis. Ego siquidem in procinctu ob vestri itineris festinationem haec, qualiacunque sunt, dictavi, ita ut mihi tempus relegendi vel emendandi non fuit idoneum.» Ex quibus manifestum est Alcuinum hanc alteram praefationem seu epistolam ad Laidradum et socios non apposuisse, ut D. Madrisio visum est, operi iterum [Col. 0328A] reviso, et prius examinato et probato, ac huic demum addidisse mentionem de Felicis conversione.

LXIV. Alcuinus libros quatuor adversus Elipandum anno 800, quo Laidradus cum sociis iterum in Hispaniam missi fuerunt, absolvit. —Cur vero, ais, binam praefationem Alcuinus ad eosdem suis libris praemisit? Dicam quod opinor, et ex ipsis illis binis praefationibus erui posse existimo. Alcuinus in prima epistola de primario suo opere seu de quatuor suis libris quos adversus Elipandi errores composuit, loquitur: in altera vero, quae tanquam prioris appendix consideranda est, Laidradum et socios instruit quo ordine reliqua scripta, quae ad totius controversiae seriem pertinent, et quae in separatis quaternionibus comprehensa addidit, sint ordinanda et cum principali opere in modum unius codicis componenda. «Videbatur mihi condignum, ait, praeponere opusculo huic nostro (libris nimirum quatuor, de quibus in priore epistola dixerat) epistolam, [Col. 0328B] quam charitatis officio Patri Elipando olim direxi, etc.» Et infra: «Illud quoque vobis onerosum non videatur, antequam de civitate eatis, ut jubeatis ligare et involvere, et in modum unius corporis componere has quaterniones, ne forte sparsim raptae dispergantur per manus legentium.» Minime ergo dubitandum est Alcuinum libros quatuor adversus Elipandum eo tempore absolvisse quo Laidradus cum sociis iterato, et quidem anno 800, finito nimirum concilio Aquisgranensi, in quo ipse Felicem ad confessionem dogmatis catholici adegit, in Hispaniam abire in procinctu erat. In hac opinione consentientem habemus D. Basnagium, tom. II Monum. Canisii, pag. 296, ita scribentem: «Misit hoc anno 800 Carolus imp. episcopos Laidradum caeterosque antea laudatos, quibus libros suos adversus Toletanum praesulem commendavit Alcuinus, ut illis uterentur.»

LXV. Laidradus cum Felice Turonos venit. —Laidradum anno 800 circa tempus jejunii quadragesimalis [Col. 0328C] Turonos ad S. Martinum una cum Felice venisse, et ibidem cum Alcuino de prosequenda, 938 aut ob detritas vires sui corporis intermittenda praedicatione in Hispania, consilia iniisse docet ipse Alcuinus in epistolis 87 et 92; in priori enim circa tempus Quadragesimae et ante Pascha data Arnonem monet, ut scribat sibi, «quid Laidrado demandare velit. Vix enim, inquit, vivit, si facies nostras non videbit pariter. Fuit enim toto anno infirmus valde, et dissoluta anima sua consiliare nobiscum cupit. Multa bona, gloria Deo! habet in illis partibus facta: dubitat vero an melius sit laborare in praedicationis ministerio, vel quietam ducere vitam.» In altera, serius et postquam Laidradus rursus in Hispaniam abiisset, ut ibi labores suos apostolicos prosequeretur, data eidem Arnoni narrat Felicem fuisse «ad S. Martinum, apud praefatum filium nostrum,» inquit, id est Laidradum, de cujus profectu in illis partibus ibidem loquebatur. Ex quibus [Col. 0328D] locis conjicio Felicem cum Laidrado, cujus curae et custodiae is in concilio Aquisgranensi a rege fuit commendatus (vid. supra num. 50) , Turonos, in comitatu certe Alcuini ab eodem concilio redeuntis, ad S. Martinum venisse, ubi idem Laidradus ob infirmitatem ex anni prioris laboribus et itinere longinquo forte contractam aliquandiu perstitit, qui demum viribus restauratis, rege fortassis instante et Alcuino suadente, aut proprio etiam zelo incitatus, circa festum Paschale anni 800, aut illo finito iterum in Hispaniam abiit ad complendum praedicationis suae ministerium.

LXVI. Alcuinus cohortatoriam epistolam ad Elipandum non ante concilium Francofordiense anni 994, nec statim illo absoluto, sed anno 799 scripsit. —De [Col. 0329A] tempore scriptae ab Alcuino cohortatoriae epistolae ad Elipandum, quam dedimus supra, variae sunt eruditorum sententiae; quidam ut D. Ceillier, Hist. des auteurs sacrés et ecclés., tom. XVIII, pag. 307, num. 17; et D. Rivet Hist. Lit. Franciae, tom. IV, pag. 312, num. 14; credunt scriptam illam fuisse ante concilium Francofordiense anni 794, quia, inquiunt, Alcuinus nullo verbo meminit eorum quae in illa synodo adversus Elipandi errores acta fuerunt. D. Madrisius e contrario in Dissertatione historica de haeresi Felicis et Elipandi saepius laudata num 51 et 52 scriptam censet statim a Francofordiensi concilio, quod aestate ineunte celebratum est, teste Eginhardo: quam accepit mense Julio exeunte Elipandus, ut constat ex ejus responsione. Vide initium epistolae Elipandi supra.

LXVII. Neutri istarum opinionum calculum nostrum adjungere possumus; ex ipsius enimvero Alcuini testimonio persuasi judicamus, illam epistolam [Col. 0329B] cohortatoriam ad Elipandum, anno 799, quo Laidradum cum sociis primo in Hispaniam profectum fuisse supra num. 56 ostendimus, esse alligandam. Alcuinus enim in epistola altera ad legatos illos, quam nonnisi anno 800 scriptam superius diximus, ipsos commonefacit quod ipsis olim epistolam ad Elipandum deferendam commiserit, illam nimirum de qua hic quaeritur, et cui deinde Elipandus suas responsiones opposuit. «Videbatur, inquit ibi supra pag. 862, mihi condignum, praeponere opusculo huic nostro (libris adversus Elipandum) epistolam, quam charitatis officio Patri Elipando olim direxi per vestram sanctam devotionem,» etc. Epistolam ergo suam Alcuinus ad Elipandum nec ante concilium Francofordiense, ut credunt scriptores Benedictini superius citati, nec occasione a celebratione illius accepta, ut censebat D. Madrisius, scripsit: sed occasione itineris a Laidrado et sociis primo in Hispaniam suscipiendi. Concilii vero Francofordiensis Alcuinus ideo fortassis in sua epistola [Col. 0329C] non meminit, quia propriam in hac controversia sententiam Elipandi, an nimirum vere cum episcopis reliquis Hispanis et cum Felice consentiret, explorare, et ne praefatorum errori consentiret, admonere voluit. Hinc etiam in sua epistola nec Elipandum, nec alios Hispaniae episcopos confutare voluit; ne dum Elipandum, qui dignitate aliis praeibat, charitative ab errore retrahere volebat, illum oppugnando magis exasperaret. Ibi ergo solius Felicis meminit, illiusque errores breviter perstringit; ad quod faciendum auctoritate concilii Francofordiensis, quod totum in confutando errore aliorum Hispaniae episcoporum, nulla facta mentione Felicis, occupatum fuit, non indiguit. Quidquid vero sit, ratio D. Ceillier, ob quam Alcuini epistolam ante concilium Francofordiense scriptam fuisse censet, non urget: sicut enim Alcuinus in sua epistola nullam mentionem facit praedicti concilii, ita nec Elipandus in suis epistolis ad Carolum Magnum et episcopos [Col. 0329D] Galliae ullo verbo meminit epistolae Alcuini ad ipsum scriptae: si ergo ex silentio Alcuini inferre liceret, epistolam illius ad Elipandum scriptam fuisse ante praedictum concilium; multo magis nobis ex silentio Elipandi inferre liceret, epistolam illam ad Elipandum ante idem concilium datam non fuisse, vel saltem ad ipsum non pervenisse: ut pote quam Elipandus cum suis sectatoribus in suis epistolis intactam non reliquisset, sec illam eodem nigro calculo notasset quo usus est adversus libros Beati et Etherii. Sed jam ad discutiendum tertium dubium calamum applicemus.

LXVIII. Epistolam Elipandi ad Felicem sub finem anni 792 scriptam fuisse contendit clar. D. Madrisius. —Epistolam scriptam ab Elipando ad Felicem ep. Urgelitanum, quam dedimus supra anno 799 illigandam [Col. 0330A] esse existimant viri celeberrimi D. Antonius Pagius, Crit. Annal. Baronii ad eumdem annum, num. 16, et D. Jacobus Basnagius in suis historicis observationibus circa Felicianam haeresin, Thes. Monum. tom. II, part. I, pag. 295 in fine. Quibus novissime accessit vir eruditissimus D. Gregorius Majansius in epistola quam exhibemus in App. II. Neuter tamen eorum argumenta quibus opinio isthaec firmari possit, satis explicat. Vir clarissimus D. Madrisius in citata saepius dissertatione, num. 36 et 68, contendit Elipandum ad Felicem scripsisse sub finem anni 792, vel initio sequentis, quando nimirum idem Felix post concilium Ratisbonense Romam perductus fuerat ab 939 apostolica sede iterum dijudicandus. Fundamentum pene unicum hujus suae opinionis cit. num. 68 collocat vir eruditus in his epistolae Elipandianae verbis: Certifica me, qui es positus in Roma. «Donec, inquit, ostensum fuerit, anno 799 Romae fuisse Felicem, cui illa verba potuerint [Col. 0330B] veraciter scribi, a liquidissimis Elipandi verbis non est recedendum . . . Hinc fit ut cum anno 792 habeamus Felicem per Angilbertum abbatem Romam ductum, ab eo anno epistolam avellere nequeamus. Neque enim constat Felicem Romae alio anno fuisse.» Hanc D. Madrisii opinionem prae alia Pagii et Basnagii laudat D. Walchius Hist. Adopt. cap. 2, sect. I, n. 16, mavult tamen rem dubiam relinquere: Madrisii enim sententia, inquit, non caret difficultate. Etenim eo tempore Alcuinum contra Elipandum dimicasse, dubitandi subest causa. Verum sententiam D. Madrisii non solum non carere difficultate, sed fundamento insuper niti parum firmo nobis quidem videtur, ut mox ostendemus.

LXIX. Cujus praecipuum fundamentum refellitur, et epistolam illam circa mensem Novembrem anni 799 scriptam esse evincitur. —Fundamentum itaque unicum, ut diximus, D. Madrisius accepit ex citatis epistolae Elipandi verbis: Certifica me, qui es positus in Roma. At enim verba haec nullum certe aptum sensum [Col. 0330C] referunt, aperto indicio, in illis mendum cubare. Si namque verba illa ita intelligenda essent, ut D. Madrisius existimat: Tu, qui nunc Romae moraris, certifica me, addendum ab Elipando fuisset id de quo vellet certificari; verba enim citata jacent inter sententias, cum quibus minime connectuntur. Facile vero ineptus aut inattentus quisquam librarius, ac epistolae descriptor, qui oscitantiam suam ibi saepius prodit loco vocularum quod, vel si posuit qui. Legendum ergo, ut sensus prodeat: Certifica me, quod vel si sis positus in Roma; hoc est: certum me facias. si Romam forte deductus ibi adhuc moreris. Rumor nimirum ad Elipandum pervenerat, aut ab ipso Felice idipsum fortassis per epistolam didicerat, quod mandato regis Caroli rursum ad reddendam fidei seu perfidiae suae rationem fuisset ad palatium regium evocatus. Credebat ergo Elipandus quod Felix nunc iterum, ut peracto concilio Ratisbonensi, Romam esset adducendus, iterumque ab apostolica [Col. 0330D] sede judicandus. De illo igitur eventu, et de iis quae Romae secum agerentur, certior fieri voluit Elipandus. Haec certe interpretatio obscuri et depravati epistolae Elipandianae textus non caret verisimilitudine, atque ideo ex illo textu corrupto male concluditur, Elipandi epistolam ad Felicem anno 792 esse illigandam.

LXX. Nutante igitur praecipuo et unico, quo D. Madrisii opinio nititur, fundamento, melioribus, imo certissimis inhaerendum est argumentis, ex illa ipsa epistola et propriis verbis Alcuini depromptis, quibus profecto manifeste probatur, Elipandum ad Felicem scripsisse post mensem Augustum aut fortassis circa Novembrem anni 799.

LXXI. Primum ergo pro hac sententia argumentum deducitur ex citata Elipandi epistola, in qua Felici significat quod postquam illius scripto alicui, quod mense Julio acceperat, sequenti mense Augusto respondisset, illud vero casu eveniente igne consumptum [Col. 0331A] fuisset, resumpto ad quadraginta dies labore, atque adeo circa mensem Novembrem scripsisse «ad ipso haeretico, piceo Albino, quantum, inquit, potui pro sua confusione scribere.» Hoc scriptum Elipandi adversus Alcuinum abs dubio illa epistola est in qua epistolae adhortatoriae Alcuini per Laidradum anno 799 in Hispaniam delatae (supra num. 65 et 66) respondere nititur. Nullo enim monumento aut testimonio docemur quod Elipandus alio quodam scripto adversus Alcuinum decertaverit. Hujus ergo epistolae, primum anno mox designato scriptae, Elipandus mentionem facere non potuisset in epistola ad Felicem jam ante annos omnino septem, seu anno 792, ut Madrisio placet, exaratae. Ad Felicem ergo scripsit Elipandus illam epistolam eodem anno quo scripsit adversus epistolam adhortatoriam Alcuini, id est anno 799.

LXXII. Alterum pro hac nostra sententia argumentum praebet secunda epistola dedicatoria Alcuini ad Laidradum et socios (supra), in qua ait se libris [Col. 0331B] quatuor addidisse «epistolam Elipandi ad Felicem quondam illius defensorem sectae, nunc vero, Deo donante, Christianae fidei praedicatorem.» Et paulo inferius epistolam illam «ad Felicem directam» asserit, «dum Elipandus eumdem adhuc sui erroris catenis constrictum esse arbitrabatur.»

LXXIII. Responsioni D. Madrisii satisfit et sententia nostra confirmatur. —Equidem D. Madrisius priora Alcuini verba ita interpretari cupit, ut sensus sit: «Elipandus scripsit ad Felicem, dum quondam erat suae sectae defensor, qui nunc, quo tempore haec scribo, est fidei praedicator. Nec Alcuinus aliter poterat tunc dicere; siquidem conversus de facto fuerat Felix, cum libros suos Alcuinus absolveret.» Pergit ulterius vir laudatus, et ait, «illud adhuc inter posteriora verba Alcuini refertur ad tempus scriptionis epistolae Elipandianae, quo vere constrictus erat erroribus Felix; et sensus est; inquit: scripsit Elipandus ad Felicem eo tempore quo eum arbitrabatur [Col. 0331C] adhuc constrictum, uti erat revera, qui postea solutus fuit.»

LXXIV. Verum haec D. Madrisii interpretatio verborum epistolae Alcuini prorsus nova et arbitraria, ne dicam violenta est, quam vir doctus confingere necesse habuit, postquam ex verbis illis mutilatis: Certifica me, qui es positus in Roma liquidissime ostendi affirmavit Felicem tempore datae epistolae revera Romae fuisse. Quoniam vero supra num. 69 ostendimus ex illis truncatis verbis nullum determinatum sensum posse erui, praeterea vero ex num. 71 satis elucet, Elipandum epistolam ad Felicem eodem anno dedisse quo alteram ad Alcuinum scripserat, hoc est anno 799, longe melior interpretatio verborum Alcuini, de quibus hic controvertitur, videbitur, si ita exponantur, ut epistola Elipandi ad Felicem directa, aut Felici tradita sit eo tempore quo Felix jam fuerat fidei catholicae praedicator, et quem Elipandus «arbitrabatur,» per errorem scilicet, [Col. 0331D] «sui erroris catenis adhuc constrictum esse.» Per vocem nimirum: arbitrabatur, Alcuinus significare voluit, Elipandum tunc ignorasse Felicem in concilio Aquisgranensi sui erroris catenis fuisse solutum. Si enim significare voluisset 940 Elipandum scripsisse ad Felicem nondum conversum, non dixisset Alcuinus epistolam ad Felicem directam, dum Elipandus illum arbitrabatur erroris sui catenis constrictum, sed potius dixisset, tunc dum Felix adhuc erat sui erroris catenis constrictus.

LXXV. Pro dictorum confirmatione addam et sequentem conjecturam. Alcuinus, credo, epistolam Elipandi ad Felicem, hujusque confessionem fidei, ad clerum olim sibi subjectum directam, ab ipso Felice accepit, postquam is sibi amicitia junctus fuit; cujus amicitiae signum non postremum haec ipsa communicatio fuit. Qua enim alia via illa epistola Alcuino innotescere potuisset, si jam anno 792 ad ipsum directa fuisset? Vix enim credibile est, Felicem, [Col. 0332A] dum adhuc Elipando ejusque dogmati adhaerebat, hujusce epistolas familiares de tam delicato negotio, quod clandestine et secreto tractari conveniebat, tractantes prodere ante tempus, aut minus caute custodire voluisse? Alcuinus ergo epistolam illam saepe memoratam non accepit ante conversionem Felicis, et antequam secum amicitiam iniit: qui Alcuinus, quod non negat D. Madrisius, propterea illi epistolae hanc inscriptionem: Epistola ad Felicem nuper conversum, addidit; aliam additurus, si scripta fuisset ad Felicem Elipandi partibus adhuc adhaerentem, nempe hanc vel similem: Ad Felicem nondum conversum. Excussis tribus illis dubiis, in coepta, supra num. 54, narratione pugnae Alcuini cum Elipando initae, jam liberius pergere valemus.

LXXVI. Epistola exhortatoria Alcuini per Laidradum in Hispaniam defertur anno 799.—Alcuinus igitur, cum in refellendo libello Felicis occupatus esset, magnoque zelo pro exstirpando funditus noxio errore flagraret, consilium coepit animum quoque [Col. 0332B] Elipandi archiepiscopi Toletani, cujus auctoritatem apud reliquos Hispanos plurimum valere noverat, tentandi per litteras, num errori eidem, jam saepius in conciliis et a sede apostolica damnato, etiamnum pertinaciter inhaereret, vel an non per charitatis hortamenta ad meliora permoveri posset. Scripsit ergo ad eumdem epistolam quae ubique humilitatem spirat et charitatem: «Nec mihi est, ait, Pater optime, tecum in hac parvitatis meae chartula disceptatio sublimis, sed supplicatio humilis, obnixe deprecans, ut apostolicam doctrinam in catholica unitate et pace, tota mentis intentione consequi studeas,» etc. Ex eodem studio charitatis Alcuinus solum Felicem ejusque errores carpit, proprios vero Elipandi errores prorsus dissimulat, ut nimirum, si bene conjicio, omnem umbram amoveret ex qua ille vel offensionis ansam accipere, vel ad indignationem moveri posset. Epistolam hanc Alcuinus anno 799 per Laidradum direxit ad Elipandum, ut supra in [Col. 0332C] resolutione dubii secundi, num. 67 ostendimus.

LXXVII. Eodem anno Elipandus accepit a Felice libellum, quem hic Alcuini epistolae opposuit. —Eodem anno 799, mense Julio exeunte, Elipandus accepit epistolam Felicis, de qua ipse in responsione ad Felicem, praeter suam opinionem jam conversum ita scribit (supra): «Domino Felice sciente vos reddo quia exeunte Julio vestro scripto accepi.» Et paulo inferius: «Epistolam vestram coelitus quemadmodum mihi illapsam exeunte Julio accepi, et Deo meo ulnis extensis immensas gratias egi, qui me fecit tuis eloquiis collaetari.» Abs dubio scriptum illud seu epistola is ipse libellus erat quem Felix epistolae Alcuini exhortatoriae opposuit, et nunc, praeter ea quae Alcuinus in suis libris adversus illum conservavit, pro deperdito habetur. De eo Elipandus mire delectabatur, illumque ocius ad fratres Cordubenses suae sectae adhaerentes, et ad ipsum quoque, quem vocat Albini magistrum Antifrasium Beatum direxit; [Col. 0332D] simulque Felici suasit ut eamdem epistolam seu libellum suum non ad Alcuinum, sed ad regem suum Carolum deferri curet. «Ego vero, inquit loc. cit., direxi epistolam tuam ad Cordoba fratribus qui de Deo recta sentiunt. Sed [et] ad ipso haeresiarcham Albini magistro, Antifrasio Beato direxi relegenda. Tu vero dirige scriptum illud pro tuo fidele glorioso principali, antequam veniat ad ipso filio mortis Albino,» etc.

LXXVIII. Elipandus ab eodem Felice una cum hoc libello accepit epistolam Alcuini ad se scriptam. —Eadem quoque occasione, et ut videtur, per ipsum quoque Felicem Elipandus accepit epistolam adhortatoriam Alcuini a Laidrado delatam, atque ab hoc Felici fortassis, ut illam ad Elipandum curaret, concreditam. Postquam enim Elipandus Felicem certiorem reddidit se illius epistolam exeunte Julio accepisse, adjecit: «Sed et (hanc enim voculam et, ut sensus prodeat, adjiciendam esse existimo) epistolam [Col. 0333A] [ Subintellige, accepi] foetidissimam de filio gehennae ignis Albino novo Ario.» Quod lucidius apparet ex initio epistolae Elipandi ad Albinum, quod ita sonat: «Epistolam tuam, a rectae fidei tramite deviam. . . . . exeunte Julio accepimus,» etc.

LXXIX. Elipandus scribit adversus illam epistolam Alcuini. —Elipandus, accepta Alcuini epistola, ab aliis doceri impatiens, vehementissime in iram exarsit, atque in responsoria sua epistola ipsum Alcuinum multis conviciis ac calumniis oneravit, prout ipse gloriatur in epistola ad Felicem supra data, ubi inquit: «Scripsi ad ipsum haereticum piceum Albinum, quantum potui pro sua confusione scribere;» de quibus injuriis Alcuinus conqueritur in epistola ad Laidradum et socios scribens (supra): «Mox Elipandus iracundiae flammis incanduit, totamque animi sui intentionem colligens in iram. . . mox in maledictionis verba prosiliit, totumque se armavit in suae sectae defensionem, nobisque litteris demandare curavit quid sentiret, quid suos discipulos credere doceret; [Col. 0333B] me falsarium clamans atque per vices haereticum, per vices subversorem, nec non et persecutorem Christianorum reputans, nullumque propemodum maledictionis genus vel perfidiae dimisit quod nostro non inureret nomini,» etc. Et profecto de Elipandi insolentia conquerendi causam habuisse Alcuinum, nemo qui haec et alia in suis responsoriis contenta legerit, inficiabitur.

LXXX. Qua via Alcuinus scriptum illud Elipandi acceperit. —Qua via Alcuinus has Elipandi litteras acceperit, incertum. Elipandus eas Felici commendavit, ut illas una cum scriptis quibusdam fratrum Cordubensium ad ipsum regem prius quam ad Alcuinum deferri curaret, quem nimirum ab Alcuino nondum praeventum aequiorem sibi fore sperabat; de his enim litteris intelligo haec epistolae Elipandianae verba: «Tu vero dirige scriptum illud (quod paulo ante vocabat rescriptum contra 941 epistolam Alcuini SS. orthodoxorum atque catholicorum sententiis, firmatum ) [Col. 0333C] pro tuo fidele glorioso principali antequam veniat ad ipsum filium mortis Albinum, qui non credit carnis adoptionem in Filio Dei.» Verosimillimum est quod sicut Felix epistolam praefatam Elipandi non accepit, nisi postquam in concilio Aquisgranensi anni 799, errorem iterum cum omni, ut prae se ferebat, sinceritate ejuravit, atque cum Alcuino amicitiam iniit, prout supra n. 71 seqq. vidimus; ita idem Felix rescriptum Elipandi adversus Alcuinum, eodem tempore huic suo novo amico, una cum epistola sibimet directa tradiderit.

LXXXI. Alcuinus adversus responsiones Elipandi calamum stringit. —Alcuinus ex epistola Elipandi suae exhortatoriae opposita cognoscens, virum senem adeo in errore suo esse inveteratum ac obduratum, ut ne quidem fraternae correctionis vel admonitionis ex sola charitate profectae patiens esset; atque ideo desperans illius pertinaciam a se frangi posse, ulterius cum eodem litterarum commercium continuare noluit: [Col. 0333D] in sui tamen honoris ac catholicae doctrinae defensionem calamum arripuit, «ne forte, inquit, in epistola ad Laidradum et socios (supra), aliquorum ejusdem epistolae lectione mentes maculentur, quia easdem audivimus litteras in aliorum prius pervenisse manus, quam nobis, cui missae sunt, redditae essent.»

LXXXII. Alcuinus libros suos Laidrado ac sociis ejus iterum in Hispaniam profecturis in adjutorium praedicationis commendat. —Occasionem, citius forsan quam voluisset, scribendi adversus dictas litteras Elipandi Alcuino praebuit iterata legatio quam Laidradus cum sociis in Hispaniam obire debebant. Sicut enim Alcuinus iisdem, dum primo in eamdem regionem profecti sunt, tradidit litteras adhortatorias, ad Elipandum deferendas, ita nunc argumenta quae Elipandus pro defensione sui erroris in suis responsoriis adhibuit, [Col. 0334A] duobus libris evertit, et aliis duobus veritatem catholicam abundantissime defendit et confirmavit, librosque illos his praedicatoribus apostolicis in solatium itineris, in adjutorium praedicationis, et in confirmationem Christianorum qui vicini erant haereticae pravitati et periculo perversionis expositi, commendavit.

LXXXIII. His subsidiis adjuti viri illi apostolici plurimos ab errore ad veritatem revocarunt. —Non frustra Alcuinus hoc semen evangelicum sparsit in agrum Dominicum, quod fructum attulit centesimum, imo millesimum et majorem. Viri enim illi apostolici, his Alcuini laboribus adjuti ad viginti millia hominum diversi status ad fidem et poenitentiam perduxerunt, prout scribit Alcuinus ipse in epistola 108, ad Aquilam, in haec verba: «Sciat tamen dilectio vestra quod filius noster Laidradus episcopus frater vester magnum profectum in illis partibus Deo donante egit, quotidieque agit ut multi vere dixerunt ex illis partibus viri religiosi et [Col. 0334B] veraces, usque 20 millia conversi sunt inter episcopos, sacerdotes, monachos, populum, viros et feminas, plangentes pristinum errorem gaudentesque, quotidie Deo agentes gratias in agnitione veritatis, et in catholicae fidei firmitate.»

LXXXIV. Elipandus an ab errore resipuerit. —De Elipandi tamen conversione gravis dubitandi causa subest. Certe anno 800, quo Alcuinus ea quae mox retulimus, de tot episcoporum, sacerdotum, monachorum, etc., conversione ad Aquilam seu Arnonem archiepiscopum Salisburgensem scripsit, ipse Elipandus adhuc suo errori pertinaciter adhaesit. «Sed adhuc,» inquit Alcuinus paulo ante verba mox relata, «remanet aliquid faciendum: nam quidam Elipandus Toletanae civitatis nomine, non dignitate episcopus in damnata synodali auctoritate et apostolica censura haeresi permanet.» Hinc fidem non merentur Annales Juliani et Luitprandi (quos fabulis scatere ostendit Nicolaus Antonius Hispalensis, tom. I Biblioth. Hispanae, lib. VI, cap. 2, num. 42; apud D. [Col. 0334C] Madrisium editorem Operum S. Paulini Aquileiensis pag. 224, num. 75 seq. [Patrologiae tomo XCIX, col. 585] ) nec scriptor Vitae S. Beati abbatis ⁜ a , apud Mabillonium saec. IV Act. Ord. S. Bened., pag. 737, n. 7 [Patrol. tom. XCVI, col. 887] , qui narrant, Elipandum «epistolis Adriani papae et Caroli Magni (iis nimirum, quas occasione concilii Francofordiensis anni 794 ad Hispaniae episcopos scripserunt) ad mentem et verum sensum Ecclesiae rediisse; imo episcoporum congregationem apud Toletum indixisse ubi poenitens confessionis libellum in quo Filium unigenitum Patrique consubstantialem, non adoptivum, sed naturalem humili professione professus, obtulit, et a Patribus lacrymarum profusione susceptus reconciliationis beneficium accepit: Beatum et Aetherium deinceps deposita antiquae disceptationis malevolentia benigne suscepit, illosque fidei defensores et catholicae veritatis patronos, non absque lacrymis et singultibus compellavit.» Quem Alcuinus adhuc [Col. 0334D] anno 800 in errore perstitisse narrat, hunc scriptores illi jam ante sex omnino annos finito concilio Francofordiensi per Adriani papae et Caroli regis epistolas in unitatem Ecclesiae rediisse, et in aliquo concilio Toletano, cujus alias nullibi exstat memoria, cum Patribus reconciliatum fuisse referunt. Nemo vero est qui non magis fidem Alcuino nostro quam illis scriptoribus, quos viri quivis eruditione clari hac aetate repudiant, adhibendam esse existimet. Ab eo nihilominus tempore quo Laidradus et socii ejus in altera ad Hispanos legatione tam uberem messem in agro Dominico collegerunt, siluit Elipandus, siluit et tempestas ab ipso concitata ac tandiu fota: quo etiam pacis tempore fieri potuit ut senex decrepitus, Dei judicio mox examinandus, tot aliorum episcoporum ac sacerdotum exemplo motus saniorem tandem [Col. 0335A] mentem induerit, atque ante obitum resipuerit: quod si factum fuit (quod utinam melioribus testimoniis constaret), id profecto infinitae misericordiae, quae superexaltat justitiam, unice in acceptis est referendum. Verum quis post tam diuturnam pertinaciam non etiam metuat divinum judicium!

LXXXV. Quo anno idem obierit. —Obiit famosus hic archiepiscopus Toletanus anno 809 vel sequenti, post annos nimirum prope 30 regiminis episcopalis, quod adeptus est circa annum 780, prout cum magna verosimilitudine ostendit cl. D. Madrisius in saepius citata dissertatione hist., num. 81. Cogimur tamen a viro praelaudato dissentire circa annum nativitatis, atque circa annos aetatis Elipandi: nostra siquidem opinione epistola Elipandi ad Felicem, 942 in qua se octogesimum secundum annum ingressum fuisse asserit, non anno 792, ut D. Madrisius credidit, sed septem annis serius, nempe post conversionem Felicis, anno 799 factam, scripta fuit, prout n. 68 seqq. ostendimus. Natus igitur est Elipandus non anno [Col. 0335B] 710, sed 717, et obiit non anno aetatis 99, sed 92 circiter.

LXXXVI. S. Paulinus scripsit adversus Felicem non anno 796, sed serius; nec ante annum 800.—Antequam praesentem Dissertationem, in qua potissimum historiam disceptationis beati Alcuini adversus Felicem et Elipandum illustrare conati sumus, finiamus, aliud quoddam dubium expediendum suscepimus, de tempore nimirum, quo sanctus Paulinus patriarcha Aquileiensis, qui Alcuino arctissima amicitia junctus, laborumque in confutandis Adoptianorum erroribus socius fuerat, suos adversus Felicem Urgellitanum libros, quos cl. D. Madrisius iterato edidit, conscripsit et evulgavit. Hoc tempus nemo hucusque praeter virum clarissimum mox laudatum definiit. Is vero in notis ad epistolam sancti Paulini ad Carolum, libris suis praefixam pag. 98, illos refert ad annum 796, hoc usus ratiocinio: Epistola praedicta ad Carolum dedicatoria scripta est anno quo [Col. 0335C] dies numerabantur 366 integri, quod Paulinus ibi bis repetit, qui tamen ignorare non potuit annum communem constare solum 365 diebus cum aliquot horis et minutis: fuit ergo annus quo scripta est praefata epistola, bissextilis. «Scripti sunt vero, ait, libri cum epistola post concilium Francofordiensi anni 794, et ante annum 799, ut in Dissertatione de haeresi Feliciana dicetur; nullus autem alius annus inter hos terminos fuit bissextilis, praeterquam annus 796. Ergo eo anno scriptam esse epistolam tenendum est.»

LXXXVII. Hanc D. Madrisii conjecturam D. Walchius Hist. Adopt. cap. 2, sect. I, n. 33, inter felicissimas numerari debere existimat. Nobis tamen oppositum vero videtur similius. Enimvero sanctum Paulinum illos suos libros scripsisse adversus libellum Felicis, quo hic epistolae adhortatoriae Alcuini respondit, et quem rex Carolus rogatu Alcuini sancto Paulino refutandum commisit, nemo fortassis et ne [Col. 0335D] ipse quidem Madrisius, erit qui dubitet. Vide quae diximus supra num. 26. At enim sat firmis argumentis supra num. 35 ostendimus, Felicis libellum illum nec ad Alcuinum, nec ad regem, multo minus ad Paulinum pervenisse ante annum 798. Paulinus igitur eumdem ante hunc annum, seu ut vult D. Madrisius, jam anno 796 refutare non potuit. Et certe [Col. 0336A] libros hosce sancti Paulini serius prodiisse, Felice nimirum in concilio Aquisgranensi jamjam converso, ex ipsa praedicta epistola Paulini dedicatoria ad regem, ni apprime fallimur, colligi datur. Ibi enim veniam precatur sanctus patriarcha, quod ob intervenientia negotia labor suus in exsequendis regis imperiis tardius successerit; sperare tamen se, ait, quod etsi is labor pro convertendo Felice haud amplius foret necessarius, in futurum tamen esse possit perutilis, si videlicet error vel per ipsum Felicem, de cujus inconstantia adhuc metus remanebat, vel per ejus complices rursum esset resuscitandus: ita interpretor verba sequentia praedictae epistolae: «Suspicari denique, inquit, probabilia rerum extorquent judicia, alio forte tempore (Felicem jam conversum) aut per semetipsum, si vita comes fuerit, aut per complices suos, si ipse ab hac luce justo Dei fuerit subtractus judicio, hujus nimirum virolentae stirpis fruticem redivivo conari ramnifero serere in virgulto. Unde et culpa morosae dilationis in respondendo, [Col. 0336B] quoniam ex causa contigit necessario interventa, idcirco impetrandae veniae fiduciam non titubabitur spes postulanti negligentiae de torpore frustrata. Praecavens igitur in futurum non abs re putavi per singula quaeque, quae in litteris ejus (Felicis nempe contra Alcuinum) contra catholicae fidei regulam inspiciuntur inserta, et Scripturarum testimoniis obviare.»

LXXXVIII. Huc denique facit epistola Alcuini 108, ad Aquilam, quae nunc primum integra prodit, et judice D. Madrisio pag. 251, not., mense Maio vel Junio anni 799, nostro vero judicio anno sequenti data est, ubi ita legimus: «Si tibi causa eveniat Paulinum patriarcham videndi, saluta eum mille millies: libellum vero catholicae fidei, quem domino regi direxit, perlegebam et satis mihi placuit. . . . ita ut nihil his addi de quaestionibus nuper (in concilio Aquisgranensi) habitis inter nos et partes Felicianas opus esse arbitrabar. Sed adhuc (postquam finita est [Col. 0336C] concertatio cum Felicianis) remanet aliquid faciendum. Nam quidam Elipandus. . . . in damnata synodali auctoritate et apostolica censura haeresi permanet,» etc. Ex quibus verbis clare docemur libros sancti Paulini ad Carolum regem, et per hunc (quod Paulinus in fragmento epistolae apud Madrisium, pag. 168, postulaverat) ad Alcuinum primum pervenisse, postquam in Galliis controversia de adoptione Christi cum Felice composita et finita fuit, nihilque jam supererat quam ut etiam Elipandus cum suis sectatoribus per iteratam Laidradi praedicationem, quae anno 800 suscepta est, ad catholicam unitatem reduceretur. Tenendum ergo libros sancti Paulini non ante illum annum fuisse scriptos vel absolutos.

LXXXIX. Satisfit argumento D. Madrisii. —Largimur ergo viro clarissimo D. Madrisio, sanctum Paulinum libros suos, praefixa ad Carolum epistola, misisse uno aliquo anno qui bissextilis erat; largimur eosdem scriptos editosque fuisse post concilium [Col. 0336D] Francofordiense anni 794. Largiri tamen non possumus id factum fuisse ante annum 799, quod quidem idem vir clarissimus in sua de haeresi Felicis Dissertatione alias doctissima nullibi probavit. Nos vero argumentis, nisi admodum fallimur, sat firmis hucusque ostendimus eosdem libros demum innotuisse seu prodiisse anno 800, qui et ipse bissextilis fuit.

I. Difficultas in detegenda haeresum genesi. —Difficultatem non levem se prodere in detegenda haeresum genesi, dudum agnovit cl. D. Bernardus de [Col. 0339A] Montfaucon in editione Operum S. Athanasii a se adornata. Ait enim tom. I, parte II, fol. 648, in nota ad epist. 1 ad Serapionem: «Lucifugarum hujusmodi,» id est haereticorum, initia «obscuriora sunt, quam ut possit de iis certa et indubitata ferri sententia. Et alioquin mirum quanta varietas sententiarum in haeresum initiis suboriatur, aliis aliud apprehendentibus, atque ex iisdem principiis diversa colligentibus. Nimirum solemne haereticis est ut, amisso semel veritatis tramite, hac illac oberrent, ac ne secum quidem ipsi consistere possint. Scilicet,

II. Haeresis posterior plerumque ex priori nata. —Et profecto, si centenas spectemus fidei formulas, si novam semper ac novam priora asserta explicandi methodum, si errores erroribus superadditos, quoad haereses praecipue priorum saeculorum, Arianam, Nestorianam, Eutychianam, etc., tam densa caligo [Col. 0339B] oculis primo intuitu objicitur, quam discuti posse vix non desperandum sit. Est tamen quod in mediis hisce tenebris quidquam lucis accendat, idque in eo potissimum versatur quod spectando maxime haereses primum dictas plerumque posterior in prioris sinu natales suos aut directe aut indirecte invenerit. Directe quidem, dum nonnulli perverso dogmati aliud quoddam adjecerunt, prout Macedonius, inter Arianorum certe primipilares numerandus, ut ait cit. loc. P. Montfaucon, cum Filium divinum creaturam dixisset, tandem eo devenit ut Spiritus sancti quoque divinitatem negaret, adeo ut Pneumatomachos ab Arianis ortum duxisse, vulgaris ac trita sit omnium sententia. Indirecte vero, quando alii, zelo minus prudenti, surgentes in Ecclesia errores ita impugnarunt, ut in oppositos laberentur, prout rursum constat Eutychen confudisse naturas in Christo, cum unitatem personae non satis caute contra Nestorium defenderet.

[Col. 0339C] III. Origo haeresis Nestorianae. —Id ipsum etiam, quoad errores de quibus loquimur, contigisse, ex iis colligi videtur quae aut viri ecclesiastici contra eos disputarunt, aut scriptores historiarum litteris consignarunt; ut proin exinde genesin utriusque haeresis, Nestorianae scilicet et Adoptianae, aliquatenus detegendam esse non abs re speremus.

IV. Priorem quod attinet, Nestorius equidem patriarcha CP. is fuit cujus pertinax superbia errorem de virgine matre, quae non Deipara, sed Christipara dicenda esset, et de duplici, quae ex asserto priori consequebatur, persona longe lateque per orbem Christianum sparserat. Fuisse tamen ante ipsum, qui fundamenta huic haeresi posuerant, apud omnes in comperto est. Hos inter profecto eminet Theodorus episcopus Mopsuestiae, a quo Nestorius perversam doctrinam hausisse communiter dicitur, et cujus etiam scripta hanc potissimum ob causam postmodum a synodo V inter famosa illa tria capitula [Col. 0339D] damnata fuere. At is quoque antesignanum habuisse, a quibusdam dicitur, suum alias in litteris magistrum, Diodorum scilicet Tarsensem, viris equidem sanctissimis amicitia junctum, quin et propter zelum fidei et pugnam adversus Arianos strenue susceptam a multis apprime commendatum, ab aliis tamen etiam in erroris suspicionem vocatum, quos inter praecipue audiri meretur sanctus Cyrillus Alexandrinus in epistola ad Successum scribens: «Diodorus quidam sancti Spiritus olim impugnator, ut aiunt, cum orthodoxorum Ecclesia communicavit. Hic deposita, ut putavit, Macedonianae haeresis labe in alterius morbi vim decidit. Sensit enim ac scripsit, alterum seorsim esse filium eum qui ex semine David, ex sancta Virgine Deique matre natus est, alterum rursus privatim Filium illud ex Deo Patre Verbum.» Tomi V parte II, edit. Paris. 1638, fol. 135. Et in epist. ad Acacium Melitenae episcopum, fol. 197: «Quoniam vero oportebat et contradictiones [Col. 0340A] scriptas esse apud eos, inspectis Theodori et Diodori libris, quos scripserunt non de Incarnatione Unigeniti, sed magis contra Incarnationem, posui aliqua capitulorum, et quo potui modo contradixi eis, declarans ubique abominationis plenam esse sectam eorum.» Parum abest quin omnem fidem hisce sancti Cyrilli testimoniis adhibendam esse censeamus, ut pote qui non tantum proxime ad Diodori circa an. 390 vel 92 demortui tempora accesserit, ipse anno 412 Alexandriae consecratus episcopus, sed et Diodori ac Theodori errores tractatu, quem deperditum lugent eruditi, speciali refutarit, ac proin singulari 946 studio et diligentia eorum scripta examinarit, quod nec Patres Cyrillo priores fecerunt, Diodori zelum in confutando Arianismo et Apollinarismo laudasse contenti, nec defensores Diodori Cyrillo posteriores, Theodoretus scilicet, domnus Antiochenus, Facundus Hermianensis, et Liberatus diaconus, qui partium studio abrepti Diodorum commendare [Col. 0340B] et excusare e re sua fore existimarunt, cum primus ad synodum usque Chalcedonensem Nestorio addictissimus permanserit, alter domnus scilicet Antiochenus incertae sit fidei, reliqui duo autem in defensione trium capitulorum pertinaces obierint, adeo ut hoc in puncto eorum testimonia merito suspecta habeantur. Nec tamen propterea Diodorum ipsum haereseos damnandum esse, aut ita contra Arianos vel Apollinaristas pugnasse opinamur, ut duas scienter personas in Christo statueret, sed ea solum in illo certamine, optima fortassis fide, asseruisse, unde id quod postea Nestorius obstinate defendit, prona consequentia flueret. Plura de hac controversia, quam nostram praecise haud facimus, videris apud Tillemont., tom. VIII, p. 565, et apud Ceillier, Histoire générale des auteurs sacrés, etc., tom. VII, pag. 705 et seqq. His omnibus tandem praeluserunt, quorum asserta de duplici in Christo filio jam memoraverat simul et refutaverat sanctus Athanasius in epistola [Col. 0340C] ad Epictetum Corinthi episcopum, notans fuisse suo tempore quosdam qui dicerent Christum, qui carne passus et crucifixus est, non esse Dominum, et Salvatorem, Filiumque Patris. Item: alium esse Filium, et alium Dei Verbum, etc., quae paulo infra accuratius videbimus.

V. Occasio erroris Nestoriani fuit pugna adversus Arianos et Apollinaristas. —Tota jam quaestio in id recidit, quaenam ista asserendi occasio, quaenam causa fuerit. Et hanc quidem detexisse videtur Leontius Byzantinus in iis quae de Diodoro Tarsensi ac Theodoro Mopsuesteno scripsit, cujus verba, etsi prolixiora, ex integro ponere juvat, eo quod multum lucis propositae quaestioni afferre videantur. «Exstitere iis temporibus (Apollinaris scilicet, de quo ibi sermo) magni quidam duo viri Diodorus episcopus Tarsi, et Theodorus Mopsi Vestae, qui et adversus Arianos, Macedonium et Apollinarem pugnabant, universasque litteras sacras commentariis illustrabant, [Col. 0340D] et in pretio habiti mortem oppetierunt; nec ipsis vivis quisquam dictum aliquod eorum reprehendebat. Imo complures scriptis encomiis eos celebrarunt. Nam et Basilius, et Joannes Chrysostomus (is erat discipulus Diodori Tarsensis) eos praedicat. Verum postea moto dogmate Nestoriano coactus est Cyrillus, qui et ipse pridem eos laudasset, adversus eorum opera scribere, quod dogma suum Nestorius ex eis confirmaret. Nam editis illi sacris commentariis intra fines non constiterunt; sed cum distribuere vellent sacrarum litterarum voces, alias ad divinitatem: alias ad naturam humanam relatas; deprehensum est, eos duas Christi hypostases et divisionem quamdam introducere. » Tom. IX Bibl. PP. Lugd., de Sectis, act. VI, fol. 666. Dudum antea eadem sanctus Cyrillus quoque testatus fuerat, in epistola ad Successum superius citata de Nestorio scribens: «Itaque voces in evangelicis apostolicisque praeconiis de Christo positas distinguit, et alias [Col. 0341A] quidem homini tribuendas esse asserit, nimirum humanas, alias vero singulariter Deo Verbo convenire, scilicet divinas, et quia multipliciter dividit, ac seorsim ponit tanquam hominem proprie, illum ex sancta Virgine natum, et similiter proprie ac seorsim filium illud ex Deo Patre Verbum, propterea sanctam illam Virginem non Dei genitricem, sed potius hominis matrem esse asserit.»

VI. En igitur occasionem erroris. Cum viri isti, aliique cum ipsis adversus Arium, Macedonium, et Apollinarem decertarent, «ac distribuere vellent sacrarum litterarum voces, alias ad divinitatem, alias ad humanam naturam relatas,» id ita fecerunt ut simul in divisionem personarum laberentur. Pugna igitur contra Arianos praecipue et Apollinarem ansam errori praebuit, idque non obscure etiam inde colligitur quod Nestorius in epistolis suis existimet doctrinam sibi adversam defendi haud posse, quin aliquis in Arii aut Apollinaris haeresin labatur: «Divino [Col. 0341B] Verbo ascribere nativitatem, ait in epist. ad Cyrillum (tom. IV Concil., edit. Mansi) : passionem, mortem, caeterasque carnis proprietates, id demum, mi frater, mentis est, aut ethnicorum more vere errantis, aut certe insani Apollinarii aut Arii, aliorumque haereticorum morbo, aut alio etiam graviori laborantis.» Et in epist. ad Coelestinum papam: «Est enim aegritudo non parva, sed adfinis putredini Apollinaris et Arii.» Et apertius adhuc in altera ad Coelestinum epistola: «Multus enim etiam nobis labor hic celebratur, dum elaboramus eruere sordidissimam impietatem pessimae opinionis Apollinaris et Arii.» Qua autem ratione ex hoc certamine contra utramque haeresin minus caute suscepto ad sententias a dogmate Ecclesiae alienas quidem deviaverint, accuratius jam ex ordine investigare oportet.

VII. Ariani dicebant Verbum esse Filium adoptivum Patris. —Palmarem Arianorum errorem in eo [Col. 0341C] fuisse, quod Verbum divinum inter creaturas referrent, Patrique ὁμοούσιον esse negarent, apud omnes in comperto est. Inde vero concludebant, Verbum istud non nisi Filium Dei adoptivum esse, nomine tenus Deum, servumque Patris, prout variis in locis sanctus Athanasius expresse refert. Et primum quidem quod spectat, in lib. de Synodis, tomi I parte II, fol. 728, ex Thalia Arii ejus blasphemias ita enarrat: «Aeternum ipsum (id est, Deum Patrem) veneramur propter eum qui in tempore natus est. Qui sine initio est, Filium posuit initium creaturarum, huncque tulit, ac sibi in Filium adoptavit: Εἶς Υἱὸν ἑαυτῷ τόνδε τεκνοποιήσας .» Item fol. 767, n. 54, ita argumentatur Athanasius: «Considerandum enim est, et accurate animadvertendum, cum eum dicimus substantia dissimilem, nos haudquaquam verum Filium significare, sed unum ex opificiis, et adscitum adoptioneque Filium, quod haeretici sentiunt: Καὶ τὸν ἐποιητὸν καὶ θέσει υἱόν, ὅπερ τοῖς, αἱρετικοῖς δόκει . [Col. 0341D] Et in epistola de sententia Dionysii, tomi I parte I, fol. 258, n. 23, haec verba tanquam Arii adducit: «Verbum non est proprium Patri, sed aliud est in Deo Verbum; hic vero Dominus extraneus quidem et alienus est a Patris substantia, et duntaxat secundum cogitandi modum dicitur Verbum, et non est secundum naturam ac verus Dei 947 Filius; sed per adoptionem ( κατὰ θέσιν ) hic quoque Filius dicitur.» Alia, quae in hanc rem afferri adhuc possent, testimonia brevitatis causa omittimus, cum ex his satis superque pateat Arianos adoptionem ipsi Verbo ascripsisse, in cujus quidem erroris patrocinium, praeter alios Scripturae textus eos maxime urgebant, quibus Verbum divinum primogenitus omnis creaturae (Coloss. I, 15) ; primogenitus ex mortuis (Ibid., V. 18) ; primogenitus in multis fratribus (Rom. VIII, 29) enuntiatur; quae omnia videre licet apud sanctum Athanasium orat. 2 contra Arianos, tomi I parte I, fol. 531, num. 63 et seqq.

[Col. 0342A] VIII. Item Deum nuncupativum. —De appellatione Dei eodem modo erronee sentiebant Ariani, prout rursum ex variis eorum assertis ab Athanasio relatis constat. Sic in epistola ad episcopos Aegypti et Libyae, n. 12, fol. 281, tomi I parte I, inter alias Arii blasphemias etiam sequentem adducit: «Dicunt itaque, neque verum Deum esse Christum, sed eum, ut et alios omnes Deum communicatione appellari. » Et in oratione 1 contra Arianos, ibid., fol. 409, n. 6: «Praeterea ausus est dicere, Verbum non esse verum Deum. Nam tametsi dicitur Deus, inquit, non tamen verus est Deus, sed gratiae factus particeps non aliter quam alii omnes, ipse quoque, nomine duntaxat dicitur Deus.» Hujus etiam assertionis perversae fundamentum potissimum in illis psalmi LXXXI, V. 6, verbis reponebant: Ego dixi, dii estis, et filii Excelsi omnes. Vel in argumentatione potius quam fecit exinde ipse Christus apud Joan. X, 34, ubi Judaeis blasphemiae crimen, eo quod Filium Dei se [Col. 0342B] dixisset, objicientibus respondit: Nonne scriptum est in lege vestra, quia ego dixi: Dii estis? si illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus est, et non potest solvi Scriptura: quem Pater sanctificavit, et misit in mundum, vos dicitis: quia blasphemas: quia dixi: Filius Dei sum.

IX. Tertio servum Patris. —Demum de servitute etiam indigna affingebant Verbo, passimque illud servum Patris appellabant, iis rursum Scripturae textibus certantes, quibus Christus aut per prophetas servus, puer electus, etc., vocatur, aut quibus ipse se Patre minorem dixit. In opere de Synodis, fol. 745, ex septima fidei formula haec verba Arianorum recenset Athanasius: «Et hoc catholicum esse, nemo ignorat, duas personas esse, Patris et Filii. Majorem Patrem, Filium subjectum cum omnibus his, quae ipsi Pater subjecit.» Totus insuper est idem sanctus Pater in orat. 2 contra Arianos, fol. 471, n. 3 et 4, ut probet, Verbum, etsi servus subin in Scriptura [Col. 0342C] appelletur, esse tamen genuinum verumque Patris Filium, ex quo patet Arianos perverso sensu servitutem de Verbo asseruisse.

X. Ariani statuunt Verbum vices animae egisse in homine assumpto. —Hisce erroribus alium adhuc ex prioribus, uti videtur, natum addiderunt Ariani, quem S. Athanasius lib. II adversus Apollinarem, n. 3, his verbis refert: «Arius carnem solam ad occultationem divinitatis confitetur; vice autem interioris nostri hominis, id est animae, Verbum ait in carne exstitisse, passionem et ab inferis resurrectionem divinitati ascribere ausus.» Verbum igitur animae vices in Christo supplevisse statuebant, tum quod passim in Scripturis dolores, mors ac caeterae infirmitates naturae humanae Filio Dei ascriberentur, tum quod, ut notat Athanasius in epist. ad Adelphium, n. 1, Christus, si perfectus homo esset, quatenus homo adorari haud posset; tum denique, quod duo perfecta unum esse nequirent, quam rationem [Col. 0342D] suam postea fecerunt Apollinaristae, idem dogmatizantes.

XI. Errores hos ita impugnant aliqui, ut duos in Christo filios statuere videantur. —Haec omnia porro dum in scriptis suis gravissimo argumentorum pondere deprimit Athanasius, ac divina ad divinam, humana vero ad humanam in Christo naturam refert, simul non uno in loco protestatur, ne duplex exinde Filius, aut Verbi ab humanitate assumpta quoad hypostasin disjunctio inferatur; unde sat manifestum habetur indicium jam tum fuisse quosdam qui, ne infirmitates humanas Verbo divino ascribere cogerentur, et hac ratione argutiis Arianorum succumberent, Verbum hoc a filio beatae Virginis separabant. Incaute nimirum distribuentes «sacrarum litterarum voces alias ad divinitatem, alias ad humanam naturam relatas,» cum Christus diceretur «primogenitus omnis creaturae, aut «primogenitus in multis fratribus,» atque ex his Ariani Verbum esse Filium [Col. 0343A] inter adoptivos adoptivum assererent, id non de Verbo, quatenus est Filius aeternus aeterni Patris, sed quatenus est Filius ex semine David et ex carne sanctae Mariae ortus intelligendum asseverabant.

XII. Marius Victorinus ait Christum, quatenus homo est, filium esse adoptivum. Idem facit auctor disputationis contra Arium. —Hujus rei vestigium superesse videtur in libro primo Marii Victorini contra Arium, Bibl. Patr. Lugd. tom. IV, fol. 256, ubi is scribit: «Aequalis igitur Filius et Pater, et propterea et Filius in Patre, et Pater in Filio, et ambo unum. Sed ista nunc. At vero illa Joannis videamus. Ipse Salvator dicit: Ego sum resurrectio: quoniam ipse vita: quis autem iste? Martha dicit: Quoniam tu es Christus Filius Dei vivi, qui in mundum venisti. Quod non sic Filius, quemadmodum nos. Nos enim adoptione Filii, ille natura. Etiam quadam adoptione Filius et Christus, sed secundum carnem. » Scio equidem plures esse qui Marium Victorinum ab ejusmodi errore [Col. 0343B] vindicant, et per hanc adoptionem secundum carnem nihil aliud ab eo intellectum praetendunt quam ipsius carnis seu humanae naturae in unitatem personae assumptionem. Quin Alcuinus Victorini auctoritate etiam contra Adoptianos utitur, dum lib. IV contra Elipandum, n. 9, sequentia ejus verba recitat ex responsione ad Candidum Arianum, apud Mabillonium Analect., p. 22 edit. Paris. 1723: «Nos dicimus esse nobis Patrem Deum, et maxime. Qua de causa, et juxta quid Deus charitate praedestinavit nos in adoptionem per Christum. Nunquid et Christum per adoptionem Filium Deus habet? Nullus ausus est dicere.» Et in sequentibus: «Dei igitur Filius Christus, filii et nos; sed nos per adoptionem, nos per Jesum Christum, nos ut filii dispersi. Num et Christus sic Filius? Natura igitur Jesus Filius, nos per adoptionem filii. Quod natura sit Filius, ipse dicit saepe: Pater, gratias tibi ago, quod me audisti. Et: Pater, salva me ex ista hora. » Et haec quidem verba [Col. 0343C] posteriora habentur apud Victorinum citato jam libro I adversus Arium, paucisque interjectis subjunguntur iis, quae supra primo loco ex eodem recitavimus, 948 adeo ut mirum nobis sit, ea prorsus intacta ab Alcuino mansisse, cujus rei causa alia forte haud fuit, nisi quod aut in exemplari quo usus est Alcuinus desiderarentur; aut si etiam inibi exstarent, eodem modo illa de assumptione humanae naturae scriptor noster interpretaretur. At vero si scopum consideremus quem sibi in utroque opere praefixit Victorinus, Arianam nempe retundere perfidiam, quae adoptionem ipsi Verbo tribuebat, plane non de carnis assumptione, sed de vera adoptione, quae in Christum, quatenus homo est, caderet, locutus esse videtur. Admittit enim Victorinus de humanitate Christi adoptionem, quam contra Arianos de divina ejus natura negaverat, conceptisque verbis dicit quod Christus sit natura Filius, quatenus est Verbum Patris, de quo solo sermonem habebat cum [Col. 0343D] Arianis; sed simul statuit quod etiam quadam adoptione sit Filius, nempe secundum carnem. Unde et D. Ceillier, Histoire générale, etc., tom. VI, cap. 4, num. 5, pag. 29, postquam enarravit qua ratione Marius Victorinus divinitatem Verbi contra Arianos propugnaverit, haec subjungit: Il avoue néanmoins qu'on peut dire que Jésus-Christ est Fils adoptif de Dieu, mais selon la nature humaine; car selon sa divinité il est Fils de Dieu par nature. Huc fors non incongrue referri quoque debet auctor disputationis contra Arium sancto Athanasio olim suppositae, qui interroganti Ario: «Nunquid alius est Filius?» respondit: «Verus quidem Filius Dei unus est Verbum et Deus. Est autem veluti alius Filius adoptatus per templum corporis ipsius Domini nostri Jesu Christi, ut ait divinus Apostolus: Non enim accepimus spiritum servitutis iterum in timore, sed accepimus spiritum adoptionis, in quo clamamus: Abba Pater? » (Tom. II Oper. S. Athanasii, fol. 219.) En hic rursum [Col. 0344A] adoptio quoad humanitatem admitti videtur, et quidem ex occasione impugnati Arianismi, quamvis expresse duo Filii haud dicantur, sed: est veluti alius Filius.

XIII. Alii Christum ut hominem Deum nuncupativum esse asserunt. —Quod denominationem Dei spectat, quam solam Arius concedebat, simulque servitutem illam qua idem Verbum Patri subjectum esse contendebat, prout supra vidimus; hac quoque in re distinctione paulo ante memorata inter Christum, quatenus est Filius aeternus aeterni Patris, et quatenus homo est, quidam videntur usi, ut argumenta Arianorum dissolverent. Hos inter nominare forsitan licet Phoebadium, quem sanctus Hieronymus in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum Soebadium vocat, Agenni Galliarum episcopum, qui in suo contra Arianos libro (Bibl. PP., tom. IV, fol. 300) notat, Ursacium, Valentem et Potamium haeretica subtilitate unum Deum confiteri, quo nomine solum Patrem [Col. 0344B] intelligunt, simul tamen Verbo nomen Dei, sensu licet subdolo, concedere, ut simpliciores decipiant. Verba ejus per extensum recitare oportet, quia scopo nostro non solum de hac denominatione extrinseca, sed etiam de servitute, quam Verbo adjudicabant Ariani, mire inserviunt: «In omni professionis suae corpore sic ipsum Dominum nostrum non negant (Ariani) ut Deum destruant, hoc est, ut tantum nomine Domini dicant, quo nomine etiam nos appellari soliti sumus. Ego, inquit, dixi: Vos dii estis. Quo nomine et Moyses ante donatus est, Faciam te, inquit, Deum Pharaoni. Ne quis ergo putet, his verbis perfici catholicam professionem, si et unum Deum Patrem confitemur, et Deum Filium non negamus. Potest enim et Deus Pater sic unus Deus dici, ut sit unus Pater, non Deus unus. Potest et sic Filius Deus dici, ut Deus non sit . . . . . Statim enim cur duos deos negaverint, ponunt: quia ipse Deus ait: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, ad [Col. 0344C] Deum meum et Deum vestrum. Qua definitione malae interpretationis in tantum a Patre Filius separatur, et infra omnipotentem Deum ponitur, ut nobis et nativitatis conditio et humanitatis infirmitas societur. Denique subjungunt Deum omnium, unus est Deus, quo dicto Dominus non Deus absolute denegatur. Deo etenim Patri non Filii nomine, sed creaturae conditione subjicitur. Et credo hoc loco auctoritas apostolica vindicabitur, ut Deus Christus dicatur potius, quam sit: quia dixerit: Et donavit illi Deus nomen, quod super omne nomen est. Sed et ipsius Domini negantis esse se Deum verum, cum dicit: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum, et verum Deum, et, Quid me, inquit, dicis bonum? nemo bonus, nisi unus Deus. Adhuc audies cur honorem ab uno et solo Deo non quaeritis? De die autem et hora nemo scit, nisi solus Pater, etc.» Jam vero recensitis omnibus hisce Arianorum argutiis ex textibus Scripturarum plerumque depromptis, ita exclamat [Col. 0344D] Phoebadius: «O duces caeci! o saeculi ambitione decepti! non distinguentes Dominicae potentiae duplicem statum, in sua unumquemque proprietate distantem, et quidquid de homine ejus dictum est, Deo applicatis, ut ipse Deus hominis imbecillitate societur.» Distinguendum ergo censuit Phoebadius «duplicem Dominicae potentiae statum,» et cum Ariani ex testibus adductis Verbum esse «Deum nuncupativum, servumque Patris» inferrent, eos non de Verbo ipso, sed de natura assumpta, seu de Christo, quatenus homo est, interpretandos esse existimavit.

XIV. Quidam id bona fide docuerunt. —Haud equidem dixerim, scriptores allegatos adoptionem, denominationem Dei extrinsecam aut servitutem in Christo, quatenus homo est, ita defendisse, ut duas exinde personas sensu Nestoriano inferrent. Certe Victorinus unionem hypostaticam sat expresse docet, cum ait: «Discedant Marcelli et Photini discipuli; [Col. 0345A] ipsum enim Verbum dicimus in carne fuisse; non aliud Verbum esse et aliud hominem, in quo Christum dicunt esse, sed ipsum Λόγον carnem induisse. Illi enim dicunt esse et Deum, et Λόγον , et spiritum. Quartum autem Filium, id est, hominem, qui ex Maria, quem assumpsit Λὸγος , et ut ministrum rexit, cui homini dicunt, et sedem paratam esse. Exciderunt ergo a Trinitate.» Nihilominus ex hisce patet quomodo ex incauta Arianismi impugnatione ac distributione sacrarum vocum via ad divisionem personarum fuerit strata, dum scilicet, quaecunque Verbo aliquatenus videbantur indigna, statim sine selectu ad humanam naturam referrent, quod quidem aliqui spiritu forte haeretico, alii bona etiam fide fecisse merito censentur, eo quod, re necdum plene elucidata atque discussa, periculum haud animadverterent.

XV. Confirmantur praecedentia ex sancto Gregorio Nysseno et Athanasio. —Confirmatur haec argumentatio ex iis quae sanctus Gregorius Nyssenus epistola [Col. 0345B] ad Theophilum 949 Alexandrinum, tom. II Oper., edit. Paris. an. 1615, et tom. I Thes. Monum. Eccl. Basnagii, fol. 192, scribit: «Qui dogmata Apollinarii defendunt, conantur accusando nos sua confirmare, Verbum et auctorem saeculorum, Filium hominis dico, facientes carneum et divinitatem Filii mortalem. Proferunt enim, quasi quidam secundum catholicam Ecclesiam duplicem filium in dogmate profiteantur, unum natura, alterum positione (seu adoptione) τὸν μὲν κατὰ φύσιν ὄντα, τὸν δὲ κατὰ θέσιν ὕστερον προσγενόμενον .» Subjungit equidem his verbis Gregorius: «Nescio a quonam hoc audierint, neque contra quem pugnent. Nondum enim intellexi quis falso haec dixerit.» At licet Gregorius neminem sciverit, qui duos aperte filios profiteretur, fuisse tamen aliquos qui ista de catholicis criminandi occasionem Apollinaristis, sua inter naturalem et adoptivum Filium distinctione dederunt, non abs re dicitur. Admodum communem enim evasisse hanc [Col. 0345C] de assertione duplicis filii imputationem catholicis factam, etiam ex iis colligitur quae Athanasius libro I adversus Apollinaristas, postquam haereticorum errores recensuisset, scribit: «Ita vos quoque (Apollinaristas alloquitur) velut sycophantae duos nos filios admittere dicitis, vel nos hominis cultores vocatis, nosque peccati insimulatis.» Nempe, inter jam memoratos Arii errores is etiam, ut supra notavimus, fuerat, quod «carnem solam ad occultationem divinitatis» confiteretur; «vice autem interioris nostri hominis, id est animae, Verbum in carne exstitisse,» diceret, «passionem et ab inferis resurrectionem divinitati ascribere ausus.» Ita Athanasius. Negabant id catholici, contendentes perfectam hominis naturam cum corpore et anima a Verbo fuisse assumptam, ex quo Apollinaris, Arianorum vestigia in eo saltem secutus, quod «vice interioris nostri hominis coelestem mentem in Christo fuisse» statueret, apud Athanas. loc. citato, occasionem sumpsit errorem illum de duplici filio catholicis imputandi, [Col. 0345D] ductus ratione quod «duo perfecta unum esse non possint.» Athanas., loc. cit. Porro seu falsa fuerit (quod quidem quoad plerosque facile largimur), seu respectu aliquorum minus caute pugnantium etiam vera haec accusatio, ea certe docet, impugnationem Arianismi ansam praebuisse de duplici in Christo filio et cogitandi, et scribendi; aut talia saltem asserendi, unde duplex ille filius merito inferretur.

XVI. Ipsi Ariani occasionem dant doctrinae de duplici filio. —Quin ipsimet Ariani, cum spiritu vertiginis in diversa raperentur, atque in expositione doctrinae suae continuo et variarent et discordarent, errori huic fundamentum posuere, prout ex oratione 4 sancti Athanasii contra Arianos eruere licet. [Col. 0346A] Refert hic sanctus Pater ibi absurdam quorumdam opinionem, qua unitas in Trinitatem dilatari dicebatur; illaque rejecta sic scribere pergit: «Quando vero qui ita sentiunt Verbum et Filium dividere audent, contenduntque aliud esse Verbum et alium Filium ( ἀλλὸν μὲν εἶναι τὸν Λόγον, ἕτερον δὲ τὸν Υἱὸν ) prius Verbum esse, deinde Filium; age, ista quoque, si placet, perpendamus. Varia autem illorum est temeritas. Alii enim hominem, quem Salvator assumpsit, Filium esse volunt: alii utrumque, nempe hominem et Verbum, tunc Filium factum fuisse putant, cum inter se copulati sunt. Alii autem arbitrantur ipsum Verbum tunc Filium factum esse, cum homo factus est: siquidem ex Verbo, inquiunt, factus est Filius, qui antea non Filius, sed duntaxat Verbum erat.» Fuere ergo inter Arianos quidam, qui Verbum a Filio diviserant, aut qui Verbum tunc solummodo Filium esse factum asseruerant, quando homo factus est. Hunc porro errorem refutare videtur auctor libri contra Σύνουσιάστας , quem alii sub [Col. 0346B] Diodori Tarsensis, alii sub Theodori Mopsuesteni nomine citant, dum ait apud Leontium Byzant. Act. IV, de Sectis, Bibl. PP. Lugd. tom. IX, fol. 704: «Gratia Filius homo ex Maria natus, natura autem Deus Verbum: illud gratia, et non natura; hoc autem natura et non gratia. Sufficiet corpori ex nostro genere filiatio secundum gratiam, gloria et immortalitas, et quod templum Dei factum est. Ne elevetur supra naturam, et Deus Verbum loco actionis gratiarum, quam debemus, contumelia afficiatur, et quae contumelia? componere eum cum corpore et existimare, opus illi esse corpore ad perfectam filiationem. » En negat hic auctor iste, Verbum ad perfectam filiationem assumptione humanae naturae indiguisse, quod Arianorum quosdam defendisse ex Athanasio retulimus, dicitque Verbum ex natura sua jam ab aeterno fuisse Filium; gratia autem, seu quod idem est, adoptione hominem assumptum. Quis hic non videt, directam occasionem ex impugnatione [Col. 0346C] perfidiae Arianae, ut duplex Filius, alter naturalis, alter adoptivus statueretur?

XVII. Diodorus Tarsensis Arianos impugnat. Idem facit Theodorus Mopsuestenus. —Verum equidem habet, librum, ex quo textus iste desumptus est, directe non Arianis, sed Synusiastis seu Apollinaristis oppositum esse. At si is ad Diodorum Tarsensem referri debeat, constat episcopum hunc non solos Appollinaristas, sed Arianos etiam seu Eunomianos impugnasse, prout de eo refert Fabricius Bibl. Graec. vol. VIII, pag. 358 seq., qui insuper n. 23 ibidem dicit quod scripserit de Spiritu sancto varia argumenta Macedonianis, ut videtur, opposita, in quibus eum Nestorio praelusisse, notat Photius cod. 102, qui illa in eodem volumine legit, quo Gelasii Caesariensis liber contra Eunomianos comprehensus ferebatur. Mirum igitur non est, si in ipso etiam contra Synusiastas libro erroris Eunomiani seu Ariani mentionem fecerit, eumque denuo debellare conatus sit, [Col. 0346D] licet minus apto armorum usu rem non adeo perfecerit. Quod si vero praecitatus liber Theodorum Mopsuestenum auctorem habeat, eamdem pugnam is quoque pugnavit, prout colligitur ex ejus verbis, quae Facundus Hermianensis lib. X, c. 1, edit. Oper. Sirmondi, tom. II, Venet. 1728, col. 513, refert ex libro de Apollinario et ejus haeresi: «Ante triginta jam hos annos ⁜ a de Incarnatione Codicem conscripsimus usque ad quindecim millia versuum pertingentem, in quo Arii et Eunomii de hac re delicta, nec non etiam Apollinarii vanam praesumptionem per totum illud opus examinavimus.» Convenerant nempe haeretici isti, ut supra diximus, in eo quod Verbum animae vices in Christo suppleverit, unde simul ac semel eos refutavit Theodorus, 950 qui insuper, prout loco citato refert Facundus, conqueritur [Col. 0347A] sibi per calumniam imputari quod duos filios diceret; ex qua quidem querela infertur, in pugna, illa contra Eunomii et Apollinaris assertiones suscepta talia Theodoro excidisse, ex quibus duos ab eo filios fuisse admissos jam tum aliqui colligerent. Demum et de Nestorio ex historia manifestum est quod ad excessum usque contra Arianos decertaverit, jamque supra ex epistolis ejus quaedam recitavimus, ex quibus patet hoc contra Arianos certamen ansam errori de duplici filio, altero scilicet naturali, altero adoptivo praebuisse. Apertissimis verbis id habetur in epistola Joannis Antiocheni, et quorumdam Orientalium, qui Constantinopolim missi fuerant, ad Rufum Thessalonic., tom. IV Conc. Mansi, col. 1415, ubi ita contra Cyrillum Alexandrinum conqueruntur: «Ad haec eos exsecratur qui evangelicas apostolicasque voces de Christo Domino distinguunt, ut humiles quidem ad humanitatem, divinas vero ad Christi divinitatem referant. Quod Ariani et Eunomiani [Col. 0347B] sentientes, humilesque dispensationis voces ad divinitatem referentes, Deum Verbum creaturam et facturam, alteriusque substantiae, et Patri inaequalem esse affirmare non dubitarunt.»

XVIII. Amplior progressus Nestorianismi ex impugnatione Apollinarismi. —Ampliores tamen progressus hic error sumpsit ex pugna contra Apollinaristas, seu, qui ex horum sinu prodiere, Synusiastas suscepta. Iterato jam notavimus, ipsos etiam Arianos ad eum errorem deviasse quo statuerant Verbum divinum in homine assumpto animae loco fuisse, adeo ut passio, mors caeteraeque infirmitates in ipsum Verbum reciderent, illudque ex consequenti creatura, non Deus dicendum esset. Adoptavit hunc errorem postea Apollinaris, non quidem divinitatem Verbi cum Arianis negans, pernegans tamen Christo animam, aut mentem saltem humanam adfuisse, statuensque eum (Dei scilicet Filium, seu Verbum) instar organi circumferentia corporis usum fuisse; [Col. 0347C] quippe fieri non potuisse ut homo perfectus existeret. Ubi enim perfectus homo, ibi et peccatum, duoque perfecta in unum conflari non posse, etc. Athanasius lib. I de Incarn. contra Apollinar., n. 2. Errorem hunc hausisse creditur Apollinaris ex philosophiae Platonicae fontibus, teste Nemesio episcopo Emeseno initio libri de Natura hominis: «Aliqui, inquit, in quibus est Plotinus, aliud esse animum, aliud intelligentiam statuentes, ex tribus hominem constare volunt, corpore, animo, intelligentia. Quos etiam Apollinarius secutus est, Laodiceae episcopus: nam hoc opinionis suae jacto fundamento, reliqua suo dogmati convenienter astruxit.» Tom. VIII Bibl. Patr. Lugd., fol. 619. Praeter jam assignatas talia asserendi rationes, nempe quod Apollinaris Christum peccato subjectum fore, aut in duos filios dividendum timeret, si mente humana praeditus diceretur, alias insuper fuisse non abs fundamento conjecturatur. Ariani, etiamsi Verbum rem creatam esse [Col. 0347D] vellent, illud nihilominus adorabant; unde passim illis exprobrat Athanasius quod rem creatam adorarent eique servirent. Quaestio autem ulterior movebatur, an etiam Verbum hominem factum adorare liceret; et recte id se facere arbitrabantur Ariani, eo quod, ut vane putabant, animae locum Verbum ipsum obtineret, cum e contra Christum ut hominem adorandum esse negarent, si, ut erat catholicorum sententia, perfectus homo esset; atque ita intelligi debet quod in epist. ad Adelphium, n. 7, ait Athanasius, scilicet Arianos Dominum in carne tanquam in templo existentem adorare nolle. Apollinaris ut difficultatem ab Arianis motam, ad solummodo specietenus talem evitaret, ac ipsum etiam Christi corpus adorandum esse probaret, rationi Arianorum eatenus assensum praebuit, quatenus Verbum animae vices supplesse statuerant, adeo, ut ex Verbo divino et natura humana imperfecta unum perfectum quasi conflatum, hocque in statu una adoratione, adorandum [Col. 0348A] esse decerneret. Vide notas D. Bernardi de Montfaucon epistolae sancti Athanasii ad Adelphium praemissas tomi I Operum part. II, fol. 910. Hoc ex errore alii emanasse videntur, quos Athanasius in epist. ad Epictetum recenset n. 2, illique in eo positi erant quod corpus ex Maria genitum Verbi divinitati sit consubstantiale: quod Verbum in carnem, ossa et capillos et in totum corpus sit mutatum, et a natura sua desciverit; quod Verbum non ex Maria, sed ex sua ipsius substantia passibile sibi corpus formaverit; quod ipsa deitas Patri consubstantialis circumcisa, crucique affixa fuerit, etc. Haud equidem dixerim absurdis hisce opinionibus ipsum Apollinarem adhaesisse; quin contrarium ex libro Leontii Byzantini tom. I Lect. Canis. edit. Basnage, fol. 600, colligitur, ubi is fragmentum epistolae Apollinaris ad Serapionem his verbis refert: «Eorum autem qui dicunt carnem Deo consubstantialem, magnam insaniam damnavimus.» Item fragmentum ex epistola [Col. 0348B] ejusdem ad Dionysium: «Quod autem nemo nobis haec objicere potest, quae contra quosdam dicta sunt, manifestum est ex iis, quae semper scripsimus, neque carnem Salvatoris e coelo esse, neque carnem ejusdem substantiae esse cum Deo, quatenus est caro, et non Deus; Deus autem, quatenus unita est divinitati in unam personam.» Et paulo infra: «Anathema igitur sit qui non dicit carnem ex Maria, et qui dicit, eam carnem esse naturae non creatae, et ὁμοούσιον Deo, imo et qui dicit, divinitatem esse patibilem, et ex ipsa esse passiones animae.» Interim, etsi Apollinaris ipse a perversis hisce dogmatibus alienus fuerit, ex ipsius tamen schola eorum assertores prodierant, hosque inter famosi magis erant ii qui carnem Christi Verbo consubstantialem defendebant, dicti propterea Συνουσίασται , aut qui Verbum in carnem, ossa, capillos, nervos et in totum corpus fuisse conversum asserebant, qua quidem in re Eutychi praeludentes distinctionem naturarum jam [Col. 0348C] tum in Christo sustulerant.

XIX. Apollinaristas male quidam impugnant. —Insurrexere contra hosce errores plures ex sanctis Patribus, et si quis alius, certe sanctus Athanasius in epistola ad Epictetum Corinthi episcopum eos solidissimis argumentis confutavit. Fuere tamen denuo qui, zelo minus prudenti in pugnam excitati, cum, prout ex sancto Cyrillo ac Leontio Byzantino saepe meminimus, Scripturarum voces contra Συνουσιάστας , non satis accurate dividerent, in divisionem personarum fuere lapsi, ac in specie illum de Filio adoptivo quoad humanitatem errorem sibi proprium fecerunt. Notavit id jam sanctus Athanasius 951 in epistola primum citata, ubi postquam Apollinaristarum errores recensuit, ita pergit n. 2, fol. 902. «Quo pacto viri qui dicuntur Christiani vel ambigere ausi sunt, sitne Dominus, qui ex Maria natus est, substantia et natura sua Filius Dei, secundum carnem vero ex semine David, et ex carne sanctae Mariae [Col. 0348D] ortus? Quinam vero ea temeritate fuerunt, ut dicerent, Christum, qui carne passus et crucifixus est, non esse Dominum et Salvatorem, ac Deum, Filiumque Patris? Aut quomodo Christiani volunt nuncupari, qui dicunt in sanctum hominem, perinde atque in unum ex prophetis, venisse Verbum, nec ipsum hominem factum fuisse, ex Maria corpus assumendo, sed alium esse Christum, et alium Dei Verbum, quod ante Mariam et ante saecula Filius erat Patris? Aut qua, quaeso, ratione Christiani fuerint, qui dicunt alium esse Filium, et alium Dei Verbum?» Quod vero assertiones istae ortum ex impugnatione priorum traxerint, manifeste colligitur ex iis, quae immediate n. 3 subjungit Athanasius: «Haec in commentariis erant, ait, diversis quidem verbis, sed quibus una eademque sententia visque impietatem spectans inerat. Propter illa mutuo disceptabant, concertabantque, qui de confessione Patrum Nicaena gloriantur.»

[Col. 0349A] XX. Impugnatores Apollinaristarum Christum hominem vocant Filium adoptivum, item Deum nuncupativum. —Magis tamen omnia apparent, si scripta eorum examinemus, qui vulgo parentes Nestorianae haereseos dicuntur. Primus occurrit auctor libri contra Συνουσιάστας , quem Garnerius in edit. Operum Marii Mercatoris Paris. 1673 part. II, fol. 317, Dissert. de haeresi et libris Nestorii § 8, Diodorum Tarsensem esse putat, ac Theodori parentem, et Nestorii avum vocat. Quod is Christum Dominum, quatenus homo est, gratia seu adoptione Filium dixerit, ex verbis ejus supra allatis satis superque constat. Quod vero etiam ex pugna contra Συνουσιάστας , qui naturas in Christo confundebant, eo devenerit, ex sequentibus liquido patebit. Postquam nempe Apollinaris asseclae carnem Verbo consubstantialem esse, aut Verbum hoc in carnem abiisse stolide asseruerant, ex consequenti ipsum Verbum, quatenus tale, filium David nominabant, vel potius textus Scripturae, [Col. 0349B] quibus Filius divinus, filius David dicitur, male in erroris sui patrocinium usurpabant. Pugnat contra hoc auctor praefati libri, dicitque: «Si quis velit abusive Filium Dei Deum Verbum filium David nominare propter Dei Verbi templum quod ex David est nominet; et illum qui ex semine David Filium Dei gratia, non natura appellet, naturales Patres non ignorans, neque ordinem subvertens, neque eum, qui incorporalis est, etiam corpus dicens.» Apud Garnerium loc. cit. Et paucis interjectis aperte ostendit, se ista ad confusionem naturarum evitandam scripsisse, dicens: «Naturas confiteamur, et dispensationes non abnegemus.» Rursum cum Συνουσίασται urgerent verba evangelistae: Verbum caro factum est; aliaque insuper Scripturae loca, quibus Filius Dei vocatur filius hominis, et vicissim filius hominis Filius Dei appellatur, excipit auctor memoratus dicens: «Cum de salutari dispensatione ratio movetur, Deus vocatur homo; non quod hoc factus est, sed quod hoc assumpsit, et homo Deus [Col. 0349C] non tanquam incircumscriptibilis factus, nec ubique existens; corpus enim erat et post resurrectionem palpabile, et tale receptum est in coelum, et sic veniet, sicut receptum est.» Ecce hic et doctrina de Filio adoptivo, et de Deo nuncupativo manifeste habetur, eaque ortum alium non habuit, quam pugnam illam, contra Συνουσιάστας minus caute susceptam.

XXI. Theodorus Mopsuestenus idem docet. —Similia et Theodorus Mopsuestenus in scriptis suis, quae fere omnia Apollinaristis opposuit, disserit. Referuntur plura ex illis fragmenta in synodo gen. V, tom. IX Concil., edit. Mansi, col, 219, ubi scripta ejus singulariter discussa, ac postmodum damnata fuere; atque inter alia n. 46 ex interpretatione epistolae ad Hebraeos sequentia adducuntur: «Ergo jam cessabunt ab impudente pugna; desistent autem a vana contentione, erubescentes evidentiam praedictorum. Plurimos enim dicit filios in gloriam [Col. 0349D] ducentem. Ecce igitur in filiationis ratione apostolus apparet, assumptum hominem caeteris connumerans, non secundum quod illis similiter filiationis particeps est, sed secundum quod similiter gratia filiationem assumpsit, Deitate sola naturalem filiationem possidente.» Nempe cum Apollinaristae ita hominem assumptum Filium Dei naturalem dicerent, ut simul naturas confunderent, eo quod aut ipsum Verbum in carnem mutatum, aut carnem hanc Verbo consubstantialem asseruissent; Theodorus contra illos discretionem naturarum defendere nititur, hominemque assumptum non nisi adoptione Filium, ac solum Verbum natura Patris unigenitum vocat. Eodem modo de Dei nomine, quod filio hominis competere volebat, ratiocinatus est. Numero enim 34 ex libro primo interpretationis Evangelii secundum Joannem ista leguntur: «Certus quidem et ipse erat, Filium Dei non secundum deitatis dicens nativitatem, sed secundum quod domesticus [Col. 0350A] Deo erat: per quod Filii Dei, qui per virtutem domestici Deo constituti homines interim vocabantur.» Non ipse ergo Christus secundum Theodorum erat Deus, sed tamen magis quam alii homines domesticus Deo, et sicut alii sancti homines filii Dei dicuntur, sic et ipse per familiaritatem, quam ad Deum habet, a Nathanaele, quo cum loquebatur, Deus est nominatus. Ita fere Vigilius papa in suo responso ad praedicta Theodori verba loco cit. col. 83.

XXII. Nestorius. —Omnes porro hae assertiones aliunde natae haud sunt quam ex eo quod viri isti non satis prudenter contra Apollinaristas agerent, ac Scripturarum voces incaute dividerent, prout consideranti abunde patet. Et quid aliud demum intendit Nestorius ipse, immediatus parens erroris de duplici filio, dum in epistola ad Cyrillum tom. IV Concil. col. 894, n. 1 ita scribit: «Observa hic, quomodo Dominum, Jesum, Christum, Unigenitum, et Filium, nomina utique, quae humanae divinaeque naturae [Col. 0350B] ex aequo conveniunt, perinde ac fundamenta quaedam substernentes (sancti Patres, ad quos ibi Cyrillum provocat) incarnationis, mortis et resurrectionis traditionem illico subjungant, superstruantque, nempe quo nominibus utriusque naturae quibusdam communibus signis propositis, neque ea, quae filiationis et dominationis sunt, scindantur, neque ea rursum, quae naturarum sunt, propter filiationis singularitatem in confusionis periculum adducantur.» Ecce ut confusionem Apollinaristarum evitaret Nestorius 952 nomina naturarum in Christo dividenda asserit, et revera ita ipsus divisit, ut simul personas divideret. «Nestorius, ait Vincentius Lirin. Bibl. PP. tom. VII fol. 254, contrario Apollinari morbo, dum sese duas in Christo substantias distinguere simulat, duas inducit de repente personas, et inaudito scelere duos vult esse filios Dei, duos Christos, unum Deum, alterum hominem, unum, qui ex Patre, et alterum, qui sit genitus ex matre.» Nullum igitur, si [Col. 0350C] momenta hucusque adducta spectemus, jam relinquitur dubium, quin haeresis Nestoriana ex utriusque erroris Ariani scilicet, et alterius, quem Apollinaris ejusque discipuli tradiderunt, impugnatione minus provida ortum traxerit, rectusque tandem ordo postulat, ut Adoptianum quoque dogma eosdem natales habuisse, ac vel inde utramque haeresin Nestorii, atque Elipandi et Felicis admodum affinem fuisse probemus. Subsidium huic labori praestabunt tum ea, quae scriptores rerum Hispanicarum nobis consignarunt, tum ipsa etiam fragmenta aut epistolae Felicis et Elipandi, ac Alcuini demum opera, ad quorum fidem semper provocabimus.

XXIII. Haeresis Arianae reliquiae in Hispania usque ad octavum saeculum. —Pravitatem Arianam, etsi labore studioque sancti Leandri ac pietate Reccaredi regis circa annum 587 in Hispaniis fere suppressa fuerit, identidem tamen successu temporum ibidem repullulasse, ac ipso adhuc octavo saeculo, ad [Col. 0350D] cujus finem controversia illa de Filio adoptivo acrius agitari coepit, Ecclesias illius regni turbasse, historiarum documenta varia loquuntur. Cum Reccaredus anno 601 obiisset, filiumque Liubam haeredem regni reliquisset, statim biennio post an. 603, principem hunc annos non nisi viginti duos natum, patrisque indolem per omnia assecutum Vitericus trucidat, et Arianorum adjutorio, ut scribit Mariana tom. I, fol. 199, edit. an. 1733 Hagae Comit. thronum conscendit, fol. 206, idem Mariana ait: «Rege Suinthila (circa an. 627) Joannes Caesaraugustanus episcopus celebratur. . . Joanni aequales Vincentius et Ramirus fuerunt. Vincentius in S. Claudii Legionensis abbatis munere fungens, Arianorum secta, quae sopita videbatur, resurgente, defensae vero religionis ergo sanguinem fudit.» Concilium Toletanum IV, aera 671, an. 633 celebratum primo statim capitulo satis sollicite Filii cum Patre consubstantialitatem fidelibus credendam proponit. Idem fit in concilio Toletano [Col. 0351A] VI, an. 638. Concilium Tolet. VIII, an. 653, denuo Arium cum aliis haereticis condemnat, ipsusque etiam rex Flavius Recesvintus in sua ad Patres synodi allocutione fidem secundum definitionem Nicaeni aliorumque conciliorum profitetur; ex quibus omnibus non obscure colligitur Arianismi reliquias tum adhuc in Hispania fuisse, quas sollicitudine sua, totiesque repetitis conciliaribus decretis, ac fidei confessionibus supprimere episcopi conabantur. Tales fidei confessiones in omnibus fere Hispaniae conciliis illorum temporum occurrunt, uti in Emeritensi an. 666, in Bracarensi IV, an. 675, ubi Patres equidem de sua in fide concordia gloriantur; ad errores tamen, qui forte inter alios grassabantur, exstirpandos sese mutuo animant, eumque in finem ex symbolo Nicaeno fidem publice profitentur. Ex praefatione concilii Toletani IX an. 675, apertius adhuc deducitur, nec populum nec ipsos etiam pastores, seu viros ecclesiasticos in Hispania ab omni errore fuisse immunes; ita enim ibidem ingemiscunt Patres congregati: [Col. 0351B] «Eramus hucusque prolabentis saeculi collusione instabiles, quia annosa series temporum subtracta luce conciliorum non tam vitia auxerat, quam matrem omnium errorum ignorantiam otiosis mentibus ingerebat. Hactenus enim florentem Domini vineam devastaverunt apri frendentes: sponsam Christi, quam sui pretiosissimi sanguinis effusione conciliavit, consputare et polluere conata est haereticorum subdola machinatio: et inconsutilem Domini vestem dividere, unitatem fidei scindere, charitatis tollere fomenta, cum suo proprio pertinaciter sensui volens inhaerere sacrae Scripturae puritatem suae pravitatis intelligentia profanat.» Nempe a concilio Toletano X, aera 694, seu anno Christi 656 celebrato octodecim anni fluxerant, ut expresse Patres in citata praefatione conqueruntur; tantoque tempore, cum synodus nulla celebrata fuisset, errores varii plebem denuo turbaverant, aliosque inter Arianus etiam, prout facile ex eo infertur, quod Patres tam dilucide ac prolixe doctrinam [Col. 0351C] de divinitate Verbi exponere ibidem laboraverint.

XXIV. De SS. Trinitatis mysterio diu disceptatur in Hispania. —Praeterea etiam ex actis concilii Toletani XV an. 688 satis colligitur, multa illis temporibus de SS. Triadis, atque Incarnationis mysterio in Hispaniis fuisse disceptata, quibus quidem occasionem praebuisse, errores quosdam tunc adhuc hinc inde grassantes non abs re praesumitur. Narrat Mariana tom. I, fol. 234, Patres concilii Toletani XIV probasse acta synodi sextae generalis contra Monothelitas, et missam esse ab episcopis Hispaniae ad Romanum pontificem per Petrum quemdam Romanae Ecclesiae regionarium apologiam adversus haereticos, in qua catholicae religionis summa capita continebantur, Juliani Toletani praesulis, ut erat excellenti eruditionis opinione, opus. «In quo (pergit Mariana) Leone II interea defuncto, Benedictus Leonis successor, nonnulla censurae digna judicavit, atque in his, quae de sacra Triade disserens dixisset: Sapientiam [Col. 0351D] ex sapientia procedere, voluntatem ex voluntate, quomodo catholica Ecclesia affirmat, Deum de Deo, lumen de lumine; quas locutiones non esse extendendas pontifex disputabat. Illud praeterea offendebat, quod Christum servatorem ex tribus substantiis conflatum esse affirmarent. Dum hae controversiae in Hispania agitantur,» etc., id est, circa an. 684. Loquens dein Mariana de concilio Toletano XV, fol. 236, ait: «Praeterea Benedicti pontificis criminationes et maculae, quibus superioris concilii acta inusserat, nova disputatione detersae. Novoque apologetico Juliani verbis Patrum auctoritate sancitum, nihil eum videri adversus Christianam pietatem committere, qui in Deo voluntatem ex voluntate procedere affirmarit: Christumque Deum ex tribus substantiis conflari, etc.;» vide acta praedicti concilii, ubi controversiae istae satis fuse pertractantur. In concilio Toletano XVI, an. 693 [Col. 0352A] Flavius Egica rex hortatur Patres, «ut imprimis almae fidei rectitudo, quae per veram credulitatem in omni terrarum orbe diffusa expanditur, vestrae collationis eloquiis praeconetur.» Item: «Varia quoque populorum negotia, caeteraque sceleratorum hominum gesta fidei 953 sanctae contraria, ita vestri examinatione judicii canonice ac legaliter finiantur.» Supponere sane in his videtur rex religiosissimus, fuisse tum quosdam rectae fidei adversos, unde et Patres inquiunt, se «sanis membrorum compagibus salutaria sine intermissione» ministrare velle «munimina, et infirmis artubus diversis utpote aegrimoniorum vulneribus sauciatis congrua medicamina» apponere, «quo facilius queant et veternosa ulcera radicitus evelli, et remedia exoptatae salutis nancisci.» Hunc finem porro ut assequerentur, prolixam fidei expositionem addiderunt, in qua denuo de SS. Trinitate, ac divinitate Verbi ejusque incarnatione potissimum pertractatur. In concilio Toletano XVII an. 694 rex idem admonet episcopos, [Col. 0352B] ut de mysterio fidei disputarent «edictis spiritalibus et apostolici ordinis dogma» promulgarent, «quo fidelium corda incomparabili sidere perlustrata, infidelium quoque pectora mentis gressibus a tenebris ad lumen conversa pertranseant.» Patres vero ita stimulati symbolum fidei decretis suis denuo praemiserunt; ac insuper in capitulo primo statuerunt, ut in primo concilii triduo de mysterio sanctae Trinitatis potissimum ageretur, quod sane indicat fuisse tum quosdam a quibus mysterium istud aut impugnaretur, aut saltem non satis agnosceretur. Demum et ipso adhuc octavo saeculo vestigia Arianae haereseos in Hispania apparuisse ex iis aperte colligitur, quae Rodericus Santius, part. III Historiae Hispanicae, cap. 3 de Alphonso Catholico narrat: «Veluti enim (verba ejus sunt) fide et opera Constantini Magni (scil. Pogonati) in VI synodo praecisa est haeresis Manichaeorum ( Leg. Monothelitarum) in Oriente, sic in Occidente eadem religione et fide Alphonsus Arianam [Col. 0352C] haeresin exstirpavit. . . . Incepit autem regnare anno Domini 731 tom. I Scriptor. Hispaniae Illustr., fol. 156, edit. Francof. an. 1603. Similia refert Francisc. Tarapha canonicus Barcinonensis in libro de Origine ac Rebus gestis regum Hispaniae in Alphonso: «Alphonsus, ait, regnum obtinuit anno salutis humanae 739. . . Arianam haeresin, quae in Hispania rursus pullularat, exstirpavit.» Ibid. fol. 547. Differentia equidem inter scriptores hosce in statuendo initio regiminis Alphonsi occurrit, quod tamen nos parum moratur, cum in narratione nostrum scopum concernente ambo conveniant

XXV. De adoptione in Christo jam olim disceptarunt Hispani. —Notandum insuper venit, etiam de adoptione in Christo dudum inter Hispanos fuisse disputatum. Sanctus Isidorus tractatu de claris praesertim Hispaniae Scriptoribus, tom. II Script. Hispan. illustr. fol. 4, cit. edit., ita scribit: «Justinianus de Hispania ecclesiae Valentinianae episcopus. Ex quatuor [Col. 0352D] fratribus episcopis ex eadem matre progenitis unus scripsit quoque librum responsionum ad quemdam Rusticum de interrogatis quaestionibus, quarum prima est de Spiritu sancto: Secunda est contra Bonosiacos, qui Christum adoptivum et non proprium dicunt . . . . Quinta responsio est, quod Filius, sicut Pater invisibilis sit. Floruit in Hispaniis temporibus Theudi principis Gothorum.» Theudius autem regnare coepit juxta Rodericum Toletanum aera 570, seu anno Christi 532, et occisus est aera 587, seu anno Christi 549. Eadem narrat Mariana tom. I Rer. Hispan., fol. 171. Et eo quidem tempore mirum non erat, quosdam hanc adoptionem in Christo admisisse, cum haeresis Ariana late adhuc Hispaniae dominaretur, ex cujus sinu Bonosi errores olim natos fuisse non abs re dicitur, sive dein statuamus Bonosum adoptionem in Christo asseruisse secundum principia Photiniana, sive secundum Ariana, de quo inter scriptores necdum [Col. 0353A] convenit, licet Elipandus posterius de Bonoso senserit, prout statim videbimus. Error iste recruduit postea saeculo septimo, cum sanctus Isidorus episcopus Hispalensis anno 636 obiisset. «Successit beatissimo Isidoro (scribit Lucas Tudensis, Chron. Mundi lib. III, tom. IV Scriptor. Hispan. Illustr., pag. 53) Theodisclus natione Graecus . . . . Hic infidelis inventus, et erroneus in articulis fidei comprobatus, per synodum ab archiepiscopali dignitate degradatus est. Asserebat enim Dominum nostrum Jesum Christum cum Patre et Spiritu sancto non esse unum Deum, sed potius adoptivum. Hic, ut dictum est, privatus honore sacerdotii ad Arabes transiit, et sectae pseudoprophetae Mahometi adhaesit, et plura docuit detestanda sub imperatore Heraclio.» Erronea Theodiscum tradidisse alii etiam rerum Hispanicarum scriptores narrant, uti Joannes Vasaeus, tom. I Scriptor. Hispan., fol. 687, num. 643 in Chron. Hisp.; Rodericus Ximenez, archiepiscopus [Col. 0353B] Toletanus de Rebus Hispan. libr. II, cap. 21, tom. II Scriptor. Hispaniae Illustratae, fol. 51 et 52; Mariana, fol. 214 cit. edit., quamvis errores ejus in specie haud referant, ac in eo quoque a Luca Tudensi recedant, quod Theodiscum sancto Isidoro non immediate, sed post Honoratum, qui concilio Toletano VI, an. 638, subscripserat, in sede Hispalensi successisse, ac dignitate sua dejectum asserant non sub Heraclio, qui an. 641 undecima Martii juxta Fleurium obierat, sed paulo serius, scilicet regnante et agente Cindaswintho, qui an. 642 Hispaniae moderari coeperat. Reliquias vero erroris istius etiam post discessum Theodisci in Hispania adhuc superfuisse ex eo colligitur, quod concilium Toletanum XI an. 675 in professione fidei, postquam dictum fuerat Filium Patri esse ὁμοούσίον , sollicite addat: «Hic etiam Filius natura est Filius, non adoptione, quem Deus Pater nec voluntate nec necessitate genuisse credendus est, quia nec ulla in Deo necessitas cadit, [Col. 0353C] nec voluntas sapientiam praevenit.»

XXVI. Ariani errores in Hispania roborati per barbarorum irruptionem. —Ex his omnibus jam satis superque apparet, Arianismi vestigia diu, et usque ad octavum saeculum in Hispaniis fuisse deprehensa, quae non abs re latiora adhuc evasisse suspicamur post barbarorum irruptionem, dum, urbe regia ab Arabibus occupata, clerus, aliique Christiani sub servitute degebant, ac non nisi curis conditionibus permissi sunt vivere in lege et ecclesiasticis institutis, et habere pontifices et evangelicos sacerdotes, apud quos viguit officium Isidori et Leandri, ut ait citatus Rodericus Ximenez loc. cit. Has vero inter turbas languescere coepit apud ipsos hos pontifices et sacerdotes eruditio ecclesiastica, factumque est, ut non iis semper armis pugnarent adversus fidei hostes, quibus eorum pervicacia rite potuisset debellari. «Petrus Pulcer (dicitur in Tract. de Primatu Ecclesiae Toletanae, tom. X Concil. Mansi, col. 513, § 4) [Col. 0353D] Elipandum habuit, post alios quosdam successorem, qui tantum munus sibi demandatum, non solum negligenter, verum et inique admodum explevit. 954 Usus enim frequenti Maurorum commercio, cum longe abesset ab illorum temporum felicitate, in quibus ecclesiastica, sinceraque doctrina vigebat, parumque accurate in sacris litteris versatus esset, in haeresin de adoptione Christi servatoris nostri arroganter et ignoranter impegit.» Et reipsa facile largimur, Elipandum, quem praecipuum erroris de adoptione in Christo, quatenus homo est, illo aevo parentem fuisse existimamus, id primo ex ignorantia ac inadvertentia fecisse, et tum demum evasisse haereticum, cum de errore admonitus arroganter ac pertinaciter defenderet, quod ignoranter ab initio sparserat. Quod autem impugnatio dogmatis Ariani occasionem ita in alteram partem exhorbitandi Elipando praebuerit, ex variis scriptorum testimoniis erui haud temere judicamus. Lubenter id nobis concedit Christianus [Col. 0354A] Walchius, in cit. Adoptianorum Historia, cap. 2, sect. 1, pag. 77, ita scribens: «Nec lubet diffiteri, mihi probabile videri, doctrinam de adoptione Christi a Bonosiacis in Hispaniam esse illatam, atque ab eo tempore, clandestinis consiliis conservatam: a Felice denique emendatam magis, eaque, quae illi de Christo Deo dixerant, ad Christum hominem relata fuisse.» Bonosiacos autem eamdem tradidisse cum Arianis doctrinam ipse Walchius defendit in Dissert. de Bonoso haeretico, an. 1754 Gottingae vulgata, pag. 21. Rursum in memorata Adoptianorum Historia, pag. 211, ait Walchius, male exprobrasse Patres Francofordienses Felicianis, quod in epistola sua nullam fecerint mentionem de Nestorio, nec eum una cum aliis haereticis damnarint. Putat enim episcopos Hispanos ideo siluisse de Nestorio, quod solliciti tantum fuerint de damnandis erroribus circa divinam Christi naturam, non vero circa humanam. Quamvis autem paulo post ostensuri simus, non de [Col. 0354B] divina solum, sed et de humana Christi natura disceptasse episcopos illos; ex his tamen vel ipso fatente Walchio patet, Elipandum, Felicem sociosque eorum acerrime de Verbi divinitate contendisse, et ex aestu disputationis hujus in perversam illam de adoptione sententiam dilapsos fuisse. Astipulatur nobis hac in re illustris Majansius in sua ad Carolum Christophorum Pluer, num. 4 edit. hujus, tom. II, fol. 590, num. 2, ita scribens: «Res Elipandi natione Gothi (ut ejus nomen indicat) et metropolitani Toletani adeo notae sunt, ut de iis silere satius sit, quam pauca dicere. Ejus error fuit, Jesum Christum secundum humanitatem non esse proprium Filium Dei, sed adoptivum. Illum fuisse sequacem Urgellitani episcopi, nomine Felicis, revera infelicis testatur Jonas Aurelianensis initio librorum adversus Claudium Taurinensem. Sed uterque ardentem, fumosumque titionem accepit ab haereticis Bonosianis, contra quos data opera scripsit Justinianus Ecclesiae Valentinae episcopus, etc.»

[Col. 0354C] XXVII. Hispani ex impugnatione Arianismi delabuntur ad doctrinam de adoptione in Christo homine. —Et adsunt profecto momenta non contemnenda ex scriptoribus coaevis, quin ex ipsius Elipandi ac Felicis scriptis, quibus conjectura ista apprime firmetur. Sic lib. II adversus Elipandum n. 4, Alcuinus indicare videtur archipraesulem hunc ad doctrinam de adoptione deviasse, dum Arii errores declinare intenderat. «Aliam quoque (verba sunt Alcuini) ejusdem prophetae subsecutus posuisti sententiam, quam ex tuo praescribens sensu dixisti: Ipse quoque Deus Dei Filius secundum divinitatem, in qua ipse et Pater unum sunt, dicit: Gloriam meam alteri non dabo. Alterum volens, ut video, intelligi, qui haec dicit; et alterum, de quo haec dicta sunt, id est, de humanitate Christi. Nequaquam hanc sententiam poneres, nisi eam ita tibi placuisset intelligi. Erras, frater Elipande, erras, et male erras in hujus sententiae interpretatione, [Col. 0354D] in qua etiam et Arius aliquando erravit, intelligens duas esse personas, id est, ejus qui haec verba dixit, et illius ad quem dicta sunt; quasi Deus Pater de Filio dixisset: Gloriam meam alteri non dabo. Voluit ex verbo, quod dixit, alteri, Filium minorem Patre intelligere. Tu vero, dum hujus foveam impietatis transilire contendisti, in voraginem Nestorii incauto pede corruisti, putans Filium Dei haec ex divinitatis substantia praedicere de humanitatis natura, quam suscepit ex beata Virgine.» Similia leguntur apud Paulinum, qui libr. I ita Felicem alloquitur: «Omnipotens Pater dilectum suum signavit Filium: tu autem illi, o infelix, nihil amplius quam puro homini contulisti. Porro nuncupativum eum Deum, et optativum Filium, dum impia nare subsannas, quid aliud quam unicuilibet electorum hominum communem honorem rependis, cui debueras singulariter de alis potentiae gloriam excellentius exhibere? Sed quia ob hoc Arium aeterno nosti a sanctis Patribus anathemate [Col. 0355A] damnatum, idcirco fraudare catholicam fidem lucubri satages objectione; et dum vipereos sibilos (Arianorum abs dubio) prurienti fingis auricula refutare, pestifero aspidis veneno regulique ad modum infamaris flatu necari.» Ipse etiam Elipandus opinioni nostrae plenum robur addit, dum in scriptis suis Alcuinum saepe novum vocat Arium; adoptionem negari haud posse existimans, quin divinitas Verbi negetur; dum insuper in epistola ad Fidelem abbatem ait: «Bonosus et Beatus pari errore condemnati sunt. Ille credidit de matre adoptivum, et non de Patre ante saecula genitum; et non de matre temporaliter adoptivum.» Ex quibus omnibus infertur, Elipandum maxime tum sollicitum fuisse, ut Arii, et qui paria cum isto sentiebat, Bonosi haeresin, adoptionem ipsi Verbo divino affingentem, declinaret, supprimeretque, atque idcirco distinctionem illam inter naturalem Filium quoad divinitatem, et adoptivum quoad humanitatem olim jam a quibusdam, ut vidimus usurpatam, denuo in subsidium vocasse. [Col. 0355B] Et vero in expositione eorumdem Scripturae textuum laborabant episcopi Hispani saeculo octavo, quibus Arianos, ut adoptionem, denominationem Dei extrinsecam ac servitutem in ipso Verbo defenderent, statim ab initio abusos, quosque a nonnullis, qui eorum impetus retundere conabantur, male fuisse expositos, jam supra diximus. Sic, quod adoptionem spectat, in epistola episcoporum Hispaniae ad episcopos Galliae, Aquitaniae, etc., omnia fere sacrarum litterarum testimonia, afferuntur, quibus nomen Primogeniti Filio divino tribuitur, illudque de Christo, non quatenus Deus, sed quatenus homo est, intelligendum dicitur. Quod extrinsecum Dei nomen concernit Alcuinus lib. IV contra Felicem, n. 2, haec ejus verba refert: «Secundo autem modo nuncupative Deus dicitur, sicut superius dictum est de sanctis praedicatoribus, de quibus Salvator Judaeis ait: Si enim illos dixit deos, ad quos Dei sermo 955 factus; qui-tamen non natura ut Deus, sed per Dei gratiam ab [Col. 0355C] eo, qui verus est Deus, deificati dii sunt sub illo vocati: in hoc quippe ordine Dei Filius, Dominus, ac Redemptor noster juxta humanitatem, sicut in natura, ita et in nomine, quamvis excellentius cunctis electus, verissime tamen cum illis communicat, sicut et in caetera omnia, id est, in praedestinatione, in electione, in gratia, in susceptione, in assumptione nominis servi, atque applicatione, seu caetera his similia, ut idem, qui essentialiter cum Patre et Spiritu sancto in unitate deitatis verus est Deus, ipse in forma humanitatis cum electis suis per adoptionis gratiam deificatus fieret, et nuncupative Deus.» Demum loquendo de servitute, quam Salvatoris humanitati sensu perverso tribuebant Felix et Elipandus, ad illam asserendam et ipsi verbis Prophetae abutuntur: Ecce intelliget servus meus (Isai. LII, 13) . Et: Ecce servus meus suscipiam eum; electus meus, complacuit sibi in illo anima mea (Isai. XLII, 1) . Vide rursum praecitatam epistolam episcoporum Hispaniae.

[Col. 0355D] XXVIII. Pugna contra Migetium. —Forte tamen proxima ita de Christo sentiendi occasio fuit pugna illa, quam acerrimam decertaverat paulo antea Elipandus contra haereticum quemdam nomine Migetium, cujus historiam multis adhuc tenebris obvolutam paucis hic discutere, et quantum possibile est, in aprico ponere haud inutile erit. Mentionem illius primo facit Adrianus papa in epistola ad episcopos Hispaniae directa, ubi Egilam regni illius episcopum arguit, quod errores quosdam Migetii magistri sui secutus sit; quinam tamen errores illi fuerint, haud determinat. Episcopi Hispaniae in memorata jam epistola ad episcopos Galliae, etc., Beatum abbatem Migetio similem esse arguunt; at de hujus erroribus non nisi obscura indicia subministrant. Elipantus in sua ad Fidelem epistola, cujus fragmentum nobis conservarunt Beatus [Col. 0356A] et Etherius in opere adversus errorem Adoptianorum scripto, saepius jactabunde gloriatur de suppressa per industriam suam Migetiana haeresi, quin vel verbo illius dogmata exponat. Interim nonnihil apertius ea de re loquitur in epistola ad ipsum hunc Migetium data, quam non ita pridem clariss. Floresius in Hispaniae Sacrae tom. V, pag. 543, vulgavit. Ex illa discimus capitalem Migetii errorem in eo fuisse, quod tres personas in divinitate corporeas statuerit, dicens Patris personam esse Davidem, Filii Jesum a Nazareth, Spiritus sancti vero Paulum apostolum. Crassior profecto error iste videtur, quam ut credatur assertiones illius ad litteram esse accipiendas, adeo ut ex mente Migetii personae illae corporeae ipsi divinitati ascribendae veniant. Unde non abs re suspicamur, sensum alium latere, praesertim si consideremus Migetium alias apud plebem, ipsumque etiam Elipandum orthodoxum audiisse, prout ex num. 2 citatae epistolae habetur; ac insuper erroribus quibusdam hujus hominis etiam adhaesisse [Col. 0356B] Egilam, quem tamen antea Wulcharius Galliarum episcopus apud Adrianum de fide catholica, moribus atque actibus summopere laudarat, et cuius fidem ipse Adrianus multis depraedicaverat, prout in tribus epistolis hujus pontificis in praesenti negotio datis diserte legitur. At vero quisnam in assertionibus illis error, quaenam haeresis delitescat, detegere hoc opus, hic labor est. Dolendum sane, quod epistola Migetii modo libellari aptata, ut ait Elipandus num. 1, quamque dein num. 3 schedulam fetidissimam vocat, aut temporum injuria interierit, aut forte adhuc alicubi in tenebris jaceat, ex qua profecto omnis obscuritas abs difficultate tolli, omnisque controversia dirimi posset. Interim deficiente hoc monumento conjecturas saltem afferre licet, quarum fundamentum non leve in ipsis hisce scriptis, quae modo primum commemoravimus, deprehendere nobis videmur. Adrianus papa in prima ad Egilam epistola notat equidem, exstitisse tunc temporis in [Col. 0356C] Hispania haereticos; alios tamen eorum errores haud refert, nisi quod circa jejunium sextae feriae ac sabbati ab Ecclesiae Romanae observantia discreparint. In altera ad Egilam praedictum ac Joannem presbyterum epistola loquitur de erroribus circa celebrationem Paschatis, esum sanguinis et suffocati, praedestinationem, communionem cum Judaeis, connubium sacerdotum, quos omnes Egila ipse et Joannes ad summam sedem detulerant. Tum addit: «Et alia multa, sicut fati estis, quae longum est dicere. Quid multis vobis haeresum singula scribam? quia olim tempus est, quod Priscilliani dogmatis impleverunt.» Tandem vero sic concludit: «Cavendum ergo dilectioni vestrae est, magnaque diligentia prohibendum, ne per hujusmodi homines exstincta dudum scandala suscitentur, et de exciso olim dogmate aliquid in provincia ejusdem mali germen oriatur, quod non solum in radicibus suis crescat, sed etiam sanctae Ecclesiae sobolem veneno sui odoris inficiat.» Ex his verbis colligere datur, alios [Col. 0356D] adhuc praeter memoratos errores Hispaniam illo aevo turbasse, talesque, qui in Priscilliano olim damnati fuerant, et quorum resuscitationem Adrianus papa formidabat.

XXIX. Errores Priscillianistarum a Migetio resuscitati. —Porro primarii Priscillianistarum errores, prout illos ex sancti Leonis ad Turribium Asturicensem epistola discimus, in eo erant, 1 ^o quod Patris et Filii et Spiritus sancti unam atque eamdem personam esse cum Sabellio asseruerint, cujus discipuli, ait sanctus Leo cit. loc. cap. 1, «etiam Patripassiani merito nuncupantur; quia si ipse est Filius, qui et Pater, crux Filii Patris est passio; et quidquid in forma servi Filius Patri obediendo sustinuit, totum in se Pater ipse suscepit.» 2 ^o Quod virtutes quasdam a Deo procedere statuerint, quas habere coeperit, et quas essentia sui [Col. 0357A] ipse praecesserit. «In quo (rursum inquit sanctus Leo) Arianorum suffragantur errori dicentium: quod Pater Filio prior sit, quia fuerit aliquando sine Filio, et tunc Pater esse coeperit, quando Filium genuerit.» 3 ^o Demum, quod dixerint, ideo unigenitum dici Filium Dei, quia solus sit natus ex virgine. «Quod utique non auderent dicere (verba sunt sancti Leonis) nisi Pauli Samosateni et Photini virus hausissent; qui dixerunt, Dominum nostrum Jesum Christum, antequam nasceretur ex virgine Maria, non fuisse. Si autem isti aliud de sensu suo intelligi volunt, neque principium de matre dant Christo; asserant, necesse est, non unum esse Filium Dei, sed alios quoque ex summo Patre genitos, quorum hic unus sit natus ex femina, et ob hoc appelletur unigenitus: quia hanc nascendi conditionem alius Filiorum Dei nemo susceperit.» Praeterea idem sanctus Leo cap. 17 ejusdem epistolae testatur, Manichaeos ac Priscillianistas sacrilego sensu ita simulasse, [Col. 0357B] 956 se Christum confiteri, ut incarnationis ac mortis, et resurrectionis veritatem sustulerint.

XXX. Jam vero, si ea quae paulo ante ex epistola Adriani recitata fuere, spectemus, non inanis est conjectura, errores hosce a Migetio fuisse resuscitatos, utpote quem arguit Elipandus, quod tres in divinitate personas corporeas finxerit, ex quo, ni vehementer fallamur, inferre licet, Migetium veram in una deitatis substantia personarum Trinitatem negasse, verbaque Christi Domini, qui de Patre et Spiritu sancto saepius loquitur, de Davide ipsius secundum carnem patre, ac de Paulo, qui se apostolum dicit non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem, interpretatum fuisse, ac eo demum duntaxat sensu Trinitatem quamdam veluti metaphoricam admisisse. Confirmantur ista ex citata jam superius epistola episcoporum Hispaniae ad episcopos Galliae, etc., in qua sequentia leguntur: «Et iterum cui similem dixerimus [Col. 0357C] antiphrasium (Beatum) nisi Migetio Casianorum et Salibanorum magistrum nostris temporibus exortum, qui dum maniae typo in capite cauteriaretur a medico, se similem Christo existimans, et duodecim apostolos sibi eligens, cuidam mulierculae cernens [ Forte, cernuae, ut putat illustris Majans. ] astanti, et super eam [ Forte, super eum] dolenti [ Vel dolens] dixisse fertur: Amen, amen dico tibi; hodie mecum eris in paradiso.» In hoc textu notare primum juvat mendum, quod in dictione irrepsisse videtur, vel Latinae linguae imperitia, vel etiam scriptorum oscitantia, dum scilicet loco, magistro nostris temporibus exorto, ponitur magistrum. . . exortum. Haec enim non Beato, sed Migetio convenire, qui proin ab episcopis Casianorum et Salibanorum magister dicitur, ex statim subsequentibus sat evidenter patet, ut pote quae ad neminem alium, nisi ad praedictum Migetium pertinere possunt, prout contextum legenti manifestum erit.

[Col. 0357D] XXXI. Migetius Sabellianorum magister. —Praemissa hac nota, specialiter ad nostrum intentum facit, quod Migetius Casianorum et Salibanorum magister dicatur, ubi clarissimus Majans. Sabellianorum loco Salibanorum legendum putat, id quod exinde non parum firmatur, quod episcopi illi in fine epistolae suae speciale anathema dicant Sabellio, nulla sane alia de causa, nisi quod temporibus illis fuerint, qui eosdem circa SS. Triadis mysterium errores resuscitassent. Cur vero et Casianorum magister dicatur, aut quinam haeretici isti fuerint, nec divinare licet, cum nomen istud apud neminem alium, quod sciam, seu veterum, seu recentiorum scriptorum unquam occurrat; nisi forte Donatistae intelligi debeant, quorum auctor et antesignanus Donatus a Casis nigris in Africa episcopus fuerat, quosque propterea forte in contemptum Casianos episcopi illi appellarunt. Certe Migetium horum errores ex parte adoptasse colligitur ex epistola Sauli episcopi ad Alvarum Cordubensem, [Col. 0358A] quae habetur tom. XI Hispaniae Sacrae; estque num. 12 pag. 165, ubi Saulus tangere videtur errorem Donatistarum negantium, ministros malos valide administrare sacramenta, quod antea in epistola 10 pluribus refutarat; et tandem in praedicta epistola 12 sic scribit: «Sed plane nescio, quos salsuginosas asseritis, et prope Migentianos Donatistas, et Luciferianos notatis.» Et revera etiam Elipandus Migetio tale quidquam objecit, inquiens: «De sacerdotibus vero, quod asseris, cur se pronuntient peccatores, si vere sancti sunt? aut si certe se peccatores esse fatentur, cur ad ministerium accedere praesumunt: eo quod ipse Dominus dicat: Estote sancti, quia et ego sanctus sum Dominus Deus vester.» Insuper et innuit num. 12, Migetium Ecclesiam in sola urbe Roma conclusisse, qua forte sentiendi ratione rursum quidquam de Donatistarum systemate participavit, qui veram ecclesiam in sola Africa et parte Donati remansisse vociferabantur. [Col. 0358B] Sed quidquid hac de re sit, quae nos parum tangit, certum esse videtur, Migetium circa Trinitatem cum Sabellio et Priscilliano errasse.

XXXII. Migetius videtur negasse divinitatem Verbi. —Praetera vero is aliam Filii divini personam haud agnovit, saltem si Elipando sit fides, quam quae facta est ex semine David secundum carnem; unde et ipse cum Priscillianistis aut secundum asserta Pauli Samosateni, et Photini Christum ante Virginem matrem exstitisse negavit, aut plures filios, seu virtutes a Deo procedentes illoque inferiores ex mente Arianorum admisit, quo quidem utroque sensu Christum nunquam ut verum, sed adoptivum solummodo Dei Filium respicere potuit. Et hi demum errores fuerant, quos in Migetio refutandos sibi sumpserat Elipandus, et de quorum suppressione in tantum, uti diximus, gloriabatur. Colligitur id ex ejus symbolo, quod Beatus et Etherius in citato superius opere nobis conservarunt, ubi totus erat, ut doctrinam de Trinitate personarum, [Col. 0358C] de Filii divinitate, ejusque incarnatione exponeret, ubi et manifestissime apparet, Elipandum tum demum ad illam de adoptione sententiam deviasse, quando divinitatem Filii vindicare, ac distinctionem utriusque in Christo naturae astruere satagebat. Et forte plura adhuc invenire liceret in libris de Trinitate ab eo scriptis, quorum solam memoriam iidem Beatus et Etherius in nominato saepius opere conservarunt, cum illos aut temporum injuria absumpserit, aut alicubi adhuc latentes nobis sors necdum indulserit. Arianae ergo, Bonosianae, ac quae eadem in aliquibus cum hisce fuerat, Migetianae haeresos impugnatio occasionem Elipando erroris Adoptiani praebuit, planeque pronissimum ipsi fuerat, ad distinctionem illam divinitatem inter et humanitatem deflectere, cum contra haereticum ageret, qui adoptivum tantummodo Dei Filium, non verum admiserat; prout ipsis olim Arianorum impugnatoribus contigisse memoravimus. Et sicut ex [Col. 0358D] Leontio Bysantino initium Nestorianae haereseos aliud non fuit, quam quod incaute aliqui distribuerint sacrarum litterarum voces, alias quidem ad divinitatem, alias vero ad humanitatem relatas; ita argumenta hactenus allata evincunt, Elipandum eodem tramite ad errorem de adoptione in Christo declinasse; id quod ex n. 4 et 7 epistolae ad Migetium sat aperte eruere datur, ubi sollicite admodum textus Scripturae, quorum aliquos forte objecerat Migetius, inter 957 utramque naturam dividere conatur. Unde et in epistola ad Alcuinum, edit. nov. tom. I, fol. 876, ubi vim omnem pro stabilienda sententia sua exerit, ad verba sancti Isidori provocat dicentis: «Quia sunt nonnulli, qui de Filio Dei prava sentiunt, et quod de illo secundum humanitatem dictum est, transferunt ad divinitatem, et quod de divinitate, mutant ad humanitatem.» Igitur Elipandi scopus fuit, voces sacrarum litterarum ita distribuere, ut quaelibet naturae suae responderet [Col. 0359A] seu ut id quod de humanitate dictum est, de ea sola assereretur; et quod de divinitate, itidem eidem soli ascriberetur, quo quidem priori retundebantur Ariani, qui cum humanae naturae infirmitates ad divinitatem transferrent, consubstantialitatem Verbi negabant; altero autem refutabantur Eutychiani, quorum aliqui divinitatis attributa ipsi etiam carni ascribendo, alii e contrario hujus passiones post unionem divinitati tribuendo, naturarum exinde confusionem induxerant.

XXXIII. Haeresis quoque Eutychiana diu in Hispaniis superstes. —Et vero non solius Arianae pravitatis refutatio Elipando viam stravit, ut adoptionem in Christo assereret, sed Eutychianae etiam, cujus vestigia ad illa usque tempora in Hispaniis perdurasse ex iisdem momentis probare sat facile est, ex quibus supra Arianismum tandiu superstitem fuisse deduximus. Certe in omnibus conciliis Hispaniae, quae paulo ante citavimus, sollicite admodum dogma de Verbo incarnato explicatur, ac ad initium [Col. 0359B] saeculi septimi turbas haud leves, quas singulari synodo Hispali celebrata compescere oportuit, per haeresis Eutychianae asseclas fuisse in Hispania excitatas historici plures testantur. Joannes Vasaeus in Chronico Hispaniae, tom. I Script. Hispan. Illustr., fol. 682 cit. edit., ita scribit: «Anno Sisebuti septimo, mense Decembri, celebratum est Hispali concilium secundum ab octo episcopis, praesidente sancto Isidoro, contra Acephalos haereticos, qui duarum in Christo naturarum proprietatem negabant ita dictos, quod nullus inveniatur auctor, a quo sint orti. Interfuit huic synodo episcopus quidam Syrus, acerrimus praedictae haeresis propugnator, qui post disputationis pertinaciam argumentis sancti Isidori et aliorum sanctorum Patrum convictus ad rectam et orthodoxam fidem conversus est, ut ex duodecimo capite ipsius concilii constat.» Lapsus quidem non nihil est historicus iste, dum haereticos Acephalos ita dictos refert, eo quod nullus inveniatur auctor, a quo sint [Col. 0359C] orti, cum alia prorsus sit hujus nominis ratio, prout ex historia Eutychianismi cuilibet palam est, quoad substantiam tamen vera cum scripsisse, dubitari nequit, cum apud caeteros rerum Hispanicarum scriptores eadem plane legantur. «Hispali octo episcoporum conventus habitus est (ait Mariana fol. 203) Sisebuti regno, anno septimo, Isidoro praeside. In eo conventu Acephalorum secta explosa est, quae pridem in Oriente compressa, in Hispania resurgere coeperat, Syri cujusdam episcopi opera et fraudibus, etc.» Sed et ipsa concilii hujus Hispalensis ordine secundi acta rem extra omnem controversiam ponunt, in cujus capitulo duodecimo modo primum relata conceptis verbis narrantur, in decimo tertio autem doctrina de duplici in Christo natura prolixe exponitur. In subsequentibus deinde conciliis, praecipue Toletano XI ac XIV, idem dogma pluribus inculcatur; et jam supra notavimus Benedictum papam fuisse offensum, quod Hispani tres in Christo [Col. 0359D] substantias dicerent; donec sensu catholico se ista asseruisse in concilio Toletano XV anno 688 ostendissent, probassentque, se non nisi ad debellandam efficacius Apollinaris Eutychisque haeresin talem loquendi modum adhibuisse. Ex quo quidem rursum colligitur multa illis adhuc temporibus de mysterio incarnationis in Hispaniis disputata, ac superstites fuisse non paucos, contra quos ejusmodi arma pro tuenda veritate catholica adhibere oporteret.

XXXIV. Migetius eadem haeresi infectus. Hanc denuo impugnat Elipandus. —Hos vero tum penitus fuisse debellatos, eo minus cogitare licet, quo magis constat quanta confusio haud ita multo post ad initium saeculi octavi in Hispaniae Ecclesiis per Saracenorum irruptionem orta fuerit, ubi Christiani sub barbarorum servitute degebant, raraque vel nulla potius fuere concilia, quibus doctrina fidei explicaretur. Profecto in ipsis Migetii erroribus, quos tanto fervore impugnaverat Elipandus, quidquam dogmati [Col. 0360A] Eutychiano affine latebat, idque non tantum de divinitate Verbi, sed de hujus etiam incarnatione disputandi occasionem praebuit. Et Eutychis quidem doctrinam quod spectat, illam verbis sequentibus describit Liberatus in Breviario causae Nestorianae et Eutychianae cap. 11. «Eutyches, inquit, urgente Satana praedicabat Dominum nostrum Jesum Christum consubstantialem nobis non esse secundum carnem, sed de coelo corpus habuisse; rursusque varians dicebat: ante adunationem duas in Christo fuisse naturas, post adunationem vero unam factam esse.» Veram ergo carnem a Verbo fuisse assumptam negabat Eutyches, et ex consequentia doctrinae negare etiam debuit, posito, quod naturam humanam a divina post adunationem absorptam esse diceret. Porro simile quid etiam Priscillianistas, quorum placita ex paulo ante memoratis sequebatur Migetius, dogmatizasse, ex sancto Leone supra citato manifestum est. Capite enim 17 epistolae ad Turribium Asturicensem ad finem in compendio rursum exhibens [Col. 0360B] Priscillianistarum errores ait: «Dei Filius per id, quod ex Virgine ortus, non per id, quod ex Patre natus est, unigenitus praedicatur (a Priscilliano scilicet) nec vera Dei proles, nec verus partus asseritur: ut per falsam passionem mortemque non veram mendax resurrectio resumptae de sepulcro carnis habeatur.» Licet igitur notabilis fuerit differentia inter utrumque haereticum, Priscillianum nempe ac Eutychen, cum prior Filium ex Virgine natum Patri aeterno consubstantialem, verumque Deum esse negaverit; alter vero de divinitate Verbi orthodoxe senserit; nihilominus ambo in eo videntur convenisse, quod veritatem assumptae carnis negarent, adeo, ut Elipandus, postquam Filii consubstantialitatem vindicasset, necesse insuper habuerit, doctrinam Ecclesiae de vera ejus ex utero beatae Virginis incarnatione tueri. Et tuebatur etiam, prout ex scriptis ejus abunde patet, speciali zelo, dum in symbolo suo apud Beatum incarnationis mysterium in suis proprietatibus [Col. 0360C] admodum presse describit, dicitque: «Quem (id est, Dei Filium) sacra Scriptura testatur, pro salute humani generis, deitate exinanita hominem factum, circumcisum, baptizatum, flagellatum, crucifixum, mortuum, sepultum, servum, 958 captivum, etc.» Unde et in epistola ad Alcuinum ait: «Inimicus et defensor esse dignosceris, quia dum deitatem Filii Dei vindicare ostenderis ante saecula ex Patre geniti, humanitatem ejus de utero Virginis susceptam in fine temporis negare videris.» Et num. 7: «Sic enim nefandum presbyterum de doctrina nefandi Beati audivi auribus meis dicentem: Christus Jesus in maternis visceribus carnem assumens, non de maternis visceribus trahens, sed carnem sibi novam efficiens.» Idem occurrit in utraque epistola episcoporum Hispaniae ad episcopos Galliae, etc., et ad Carolum Magnum data; et in priori quidem inquiunt: «Ad notionem nostram pervenit lugubris et funesta opinio . . . Beati nefandi Asturicensium presbyteri [Col. 0360D] . . . ob illud, quod carnis adoptio in Filio Dei secundum humanae servitutis formam nequaquam fuisse asserit, nec veram ex Virgine visibilem formam susceperit.» Et inferius: «Superest, ut quisquis ille adoptionem . . . esse deneget, sine dubio verum hominem . . . natum fuisse nequaquam affirmat.» In posteriori vero sequentia habent: «Nefandus presbyter et pseudopropheta asseverat Dei Filium in forma servi deitate exinanita nequaquam ex utero Virginis carnis assumpsisse adoptionem.» Et: «Unde itidem petimus, ut fetidissimi antiphrasii Beati doctrinam, qui Dei Filium veram de Virgine praeter peccatum carnem nostrae similem assumpsisse denegat, de regno tuo aboleas.»

XXXV. Similiter et Felix. —Felix quoque Urgellitanus similia catholicis objecit, uti ex verbis ejus ab Alcuino libr. II relatis manifeste habetur. Aienim: «Quod si idem Redemptor noster in carne sua, quam ex utero Virginis ab ipso videlicet conceptu [Col. 0361A] suscepit, adoptivus apud Patrem non est, sed verus et proprius Filius, quid superest, nisi ut eadem caro non de massa humani generis, neque de carne matris sit creata et facta, sed de substantia Patris, sicut et divinitatis ejus generata?» Paulinus vero Aquileiensis sequentem Felicis objectionem refert cap. 27: «Tu (Felix) causaris: Qui negat, inquis, eum adoptivum secundum hominem Filium Dei, neget, necesse est, eum verum fuisse hominem.» Eadem alibi in scriptis Felicis et Elipandi saepius occurrunt, qui toti in id intendisse videntur, ut permistionem seu confusionem naturarum ab Apollinaristis, Eutychianisque inductam evitarent. Quare et Alcuinus, libr. I contra Felicem, ait: «Igitur sicut Nestoriana impietas in duas Christum dividit personas, propter duas naturas . . . ita et vestra indocta temeritas in duos eum dividit filios, unum proprium, alterum adoptivum . . . Nullatenus sic sentientes potestis vobis evitare impietatem Nestorianae doctrinae: quia quem ille in duas personas dividit propter duas [Col. 0361B] naturas; hunc vos dividitis in duos filios et in duos deos per adoptionis nomen et nuncupationis. Intelligite quandoquidem hunc errorem vestrum, et humiliamini sub manu omnipotentis Dei, et discite veritatis doctrinam, ne sitis magistri erroris: ne dum foveam Eutychetis declinare, et permistionem duarum naturarum cavere videamini, in Nestorii barathrum inconvenienter dividendo decidatis.» Satis aperte hoc loco innuit Alcuinus, Felicem ejusque asseclas admodum sollicitos fuisse, ut ambas naturas in Christo inconfusas contra Eutychen defenderent, quod, cum incaute agerent, tandem evenit, ut sicut Nestorius propter duas naturas, quas contra Apollinaristas Eutychis praecursores tuendas susceperat, personas divisit; ita et Elipandus ac Felix in duos filios, verum et adoptivum Christum dividerent, ut duplicem in eo naturam esse impermistam vindicarent.

XXXVI. Eadem Nestoriani et Adoptiani erroris genesis. —Quapropter non abs re dicimus, eamdem [Col. 0361C] esse et Nestorianae et Adoptianae haereseos genesin; et quemadmodum illa originem suam improvidae oppugnationi Arianismi et Apollinarismi debet, prout ex monumentis supra allatis apparet; ita et haec ad disceptationes illas referenda est, quas de divinitate Verbi, ejusque Incarnatione zelo non satis defaecato contra Arianae et Eutychianae, quae hac in parte cum Apollinarismo eadem est, pravitatis patronos ac resuscitatores saepe dicti Hispaniae episcopi decertarunt. Vel ex hoc solo igitur jam clarescit utriusque erroris, Nestoriani scilicet, et Adoptiani affinitas, ut proin ratio sufficiens Alcuino fuerit, in Nestorianorum coetu Adoptianos computandi, ut pote quorum natales iidem plane exstiterint, id quod hoc in paragrapho abunde vidimus; imo quorum etiam placita ac principia in idem prorsus reciderint, prout in mox sequenti ex ipsorum scriptis, aliorumque testimoniis palam facere conabimur.

I. Unde mens haereticorum dignosci queat. —Ut sensa haereticorum accurate noscantur, aut scripta ipsorum examinanda sunt, aut si ista forte ex integro, vel quoad majorem saltem partem interierint, consulendae erunt lucubrationes eorum, qui data opera Ecclesiae doctrinam contra novatorum molimina propugnarunt, et hoc ipso adversariorum suorum asserta penitius scrutati sunt. Unde mirari satis haud possumus viam, quam pro detegenda Adoptianorum sententia tradit cel. Walchius citate Historiae cap. 2 sect. 2, num. 7 pag. 216 scribens: «Primo loco ante oculos lectorum ponenda sunt testimonia historicorum, qui animo a contradicendi studio liberato, res, uti contigerunt, solent enarrare: deinde colligenda et in classes distribuenda Elipandi et Felicis, quae supersunt testimonia: denique si haec inter se comparantur, vera eorum sententia et [Col. 0362A] variorum dogmatum inter se cohaerentia facilius definienda. Quae viri docti, qui publice contra illos (Felicem et Elipandum) pugnarunt, nobis reliquere, prorsus, puto, negligenda esse; siquidem abunde patet, hos, non, quid senserint Elipandus et Felix, sed quid hos sensisse, crediderint, litteris mandare consuevisse.» Plus ergo fidei adhibendum censet Walchius annalistis, qui duobus subinde verbis res gestas narrant, quam viris, quos ipsemet doctos appellat; quam viris, qui studium omne in explanando Ecclesiae dogmate posuere; et prolixis etiam operibus adversariorum placita examinarunt ac refutarunt. Plus fidei adhibendum censet Walchius duobus episcopis in barbarie Hispanias opprimente enutritis, quam integris conciliis non semel sed multoties congregatis, et ex toto, qua late tum patebat, Francorum imperio, quin ex Anglia quoque 959 convocatis, magnoque labore doctrinam et ecclesiae et haereticorum enucleantibus? Haec profecto sentiendi ratio num ad sanas criticae regulas exacta sit, penes [Col. 0362B] orbem eruditum judicium esto. Nos certe longe aliam haec scribendi rationem Walchio fuisse existimamus, quam facile quisque deprehendet, perpendens virum hunc eorum e coetu fuisse, quorum e re est, auctoritati conciliorum, Patrum, ac Romani praecipue pontificis in materia fidei detrahere, id quod Walchius quasi per cuniculos aggressus est, cum eorum omnium judicio Adoptianos de Nestorianismo non una vice condemnatos esse perbene nosset. Sed quidquid sit de motivo, quo inductus ista scripsit praefatus auctor, sua alias eruditionis laude haud privandus, nobis facile concessum iri a peritis criticis confidimus, alios haud esse fontes, ad quos pro detegendis haereticorum sententiis recurrere oporteat, nisi eos quos modo primum indicavimus; quamvis haud abnegemus suam quoque annalistis aut historicis auctoritatem esse, ad quorum etiam fidem ipsimet non raro provocabimus, ostensuri insuper paulo infra, Adoptianos ab historicis illis, quos pro determinanda [Col. 0362C] hac controversia consulendos existimat Walchius, adeo non absolvi a labe Nestorianismi, ut potius ejusdem erroris ab iisdem condemnentur. Porro ut ex ordine denuo procedamus, in duo membra et hunc paragraphum dividimus, in priori de assertis Nestorianorum, in posteriori de Adoptianorum placitis acturi, ex quorum comparatione intima utriusque haereseos affinitas ad oculum fere patebit.

II. Principia Nestorianorum. —Quos dudum in pectore fovebant de Filio Dei incarnato errores Nestorius, ejusque ante ipsum magistri, tandem in publicum erumpere fecerunt sacrilegi sermones ab Anastasio presbytero, ac Dorotheo episcopo in sacris Constantinopoleos suggestibus declamati, eoque potissimum directi, ut Virginem beatissimam non Θεοτόκον , seu Deiparam, sed Χριστοτόκον , id est, Christiparam, contra fidem priorum temporum dicendam esse persuaderent. Impossibile explicatu est, quantum ex hisce assertionibus, quibus honor divinae [Col. 0362D] matris petebatur, populus urbis regiae fuerit tristatus, tum maxime, cum ora impudentissima horumce praeconum non tantum non occludi ab episcopo suo, sed latius quoque per dogmatum impiorum confirmationem ab illo ipso aperiri viderent. Suscepit enim abs mora patrocinium familiarissimi amici sui Anastasii Nestorius, Dorotheum perfidum illum sacri depositi proditorem mysteriorum communione dignatus est, sanae fidei cultores diris persecutionibus exagitavit, ac proprios demum sermones injuriis in Virginem Θεοτόκον plenos ubique vulgari curavit. Nec mirum profecto censeri debet, Nestorium ejusque fautores ad istam de matre Verbi incarnati sententiam deviasse, si principia illa spectemus, quae vel ipse Nestorius de οἶκονομία Salvatoris dudum conceperat, et postmodum in defensionem sui dogmatis palam fecit, vel ejus praedecessores de eodem mysterio jam olim tradiderant. Talia quippe erant, ex quibus manifeste duplex in Christo filius inducebatur, [Col. 0363A] et induci etiam ab universo orbe catholico credebatur, id quod legitime et absque injuria illorum hominum esse factum nec ipse diffitetur Walchius. At hoc semel posito pronissima erat sequela, ut Virgo beatissima non Θεοτόκος , sed ἀνθρωποτόκος diceretur, ut pote quae secundum haec principia non ipsum Verbum, sed hominem tantummodo a Verbo assumptum genuisset. Referre ista ex ordine juvat, ut eo pressior deinceps comparatio institui possit cum iis, quae postmodum tanta cum pertinacia Felix et Elipandus in Hispaniis defendere conati sunt.

III. Homo a Verbo assumptus secundum Nestorianos Filius adoptivus. —Quod auctor libri contra Synusiastas Christum, quatenus homo est, adoptivum tantummodo filium esse reputarit, ex verbis ejus jam supra § 1, num. 16 et 20 relatis abunde patet, quae proin hic repetere, supervacaneum existimamus. Similiter et num. 21 verba Theodori Mopsuesteni eodem [Col. 0363B] errore referta adduximus, quibus pauca tantum hic addere placet. Tom. IX Concil., edit. cit., col. 208, num. 13, ex ejus interpretatione Evangelii secundum Joannem sequentia habentur: «Hoc quidem, quod est, ad Patrem meum, et Patrem vestrum, et Deum meum et Deum vestrum, nemo sic demens est, ut alii cuidam convenire diceret, nisi templo Dei Verbi, assumpto pro nostro salute homini; qui et mortuus est, et resurrexit, et ascensurus esset in coelos, et Patrem sibi ascripsit cum discipulis Domini, et ipse gratia adoptionem meritus, et Deum suum appellat, quia cum caeteris hominibus similiter, ut esset, accepit. Unde propter communitatem quidem naturae: Patrem meum et Patrem vestrum dicit, et Deum meum, et Deum vestrum; divisit autem iterum suam personam ab ipsis; praecipuum gratiae significans, propter quam ad Deum Verbum conjunctionem in loco veri filii ab omnibus honoratur hominibus.» Et num. 48 ex libro duodecimo de Incarnatione: «Itaque non solum filium eum vocat a Deo Verbo [Col. 0363C] separans, sed etiam secundum filiationis rationem connumerans caeteris participibus filiationis convincitur; quoniam gratia et ipse particeps fuit filiationis non naturaliter ex Patre natus, habens tamen ad caeteros excellentiam, quia unitate ad ipsum filiationem possidet, quod ei firmiorem ipsius rei donat participationem.» Eadem docuit etiam Nestorius; actione enim prima concilii Ephesini ex ejus quaternione 17 sequentia adducuntur verba: «Erat quidem Deus Verbum ante incarnationem et Filius, et Deus, et Patri coexistens: at vero in ultimis temporibus servi quoque formam assumpsit. Caeterum cum ante Filius esset, et Filius appellaretur, post carnem tamen assumptam seorsim per se Filii nomine appellari non debet, ne duos filios videamur inducere. Sed quoniam illi unitus est, qui in principio Filius erat, et ipsi conjunctus est, non potest, quod quidem ad filiationis dignitatem attinet, non quod ad naturas, propterea etiam divisionem recipere: [Col. 0363D] secundum dignitatem dico filiationis, non secundum naturas. Unde et Deus Verbum nominatur Christus, quoniam perpetuam cum Christo unionem habet.» Tom IV Conc. Mansi, col. 1202. Dignatione igitur tantummodo, et gratia, seu quod idem est, adoptione, non natura Filium esse existimavit hominem a Verbo assumptum Nestorius, quod clarius adhuc ex commonitorio Cyrilli eruitur, ubi errores Nestorii ita describit: «Nestorii fides aut haeresis potius sic se habet. Deus Verbum, inquit, cum praenovisset eum, 960 qui ex beata Virgine natus est, sanctum et magnum futurum, ipsum idcirco elegit, fecitque, ut sine viro nasceretur ex virgine: quin et hanc ei gratiam contulit, ut suis nominibus appellaretur, atque ita diceretur Filius, Dominus, Christus.» Ibidem col. 547. Et in libro ad Theodosium: «Ad Verbum autem hunc in modum scribere ausi sunt: Hic siquidem, (nempe Dei Patris Verbum) verus et naturalis est Filius: ille vero (puta Virginis [Col. 0364A] natus) aequivoce Dei Filius dicitur. Et paulo post iterum: Utique Dei Verbum non est homo, sed hominem assumpsit. Quandoquidem Unigenitus jam inde ab initio Dei omnium opificis Filius est: homo autem, quem suscepit, cum natura Deus non sit, propter eum, a quo assumptus est, qui verus Dei Filius est, eodem cum ipso nomine appellatur.» Col. 626. Demum in libro ad Reginas, col. 609, num. 8 in fine, ait: «Existimant enim (Nestoriani) homini ad nostram similitudinem ex sancta Virgine prognato cum filiationis, tum dominationis quoque gloriam per modum cujusdam gratiae, ac per progressus obvenisse.»

IV. Rationes ista asserendi. Nec Verbum ex Maria, nec homo ex Patre aeterno genitus. —Asserta porro ista de Filio per adoptionem et gratiam ut firmarent Nestoriani, rationibus variis ipsiusque Scripturae testimoniis usi fuere, quorum potiora hic adducere omnino necessarium arbitramur. Et primo quidem in eo potissimum fundabantur, quod nec divinitas [Col. 0364B] ex Virgine, nec humanitas ex Patre aeterno nata esset; unde inferebant, solum Verbum naturalem esse Dei Filium, hominem vero assumptum gratia tantum et adoptione filium, ac proin sanctissimam Virginem non Verbi, sed hominis matrem appellari debere. «Et convenit eos (ait auctor libri contra Synusiastas) qui bene aspiciunt, quandoquidem naturales patres quaerimus, neque Deum Verbum David, vel Abrahae filium nominare, sed factorem: neque corpus ante saecula ex Patre, sed semen Abrahae et David ex Maria natum. Quando erit quaestio de nativitatibus secundum naturam, ne Mariae filius Deus Verbum existimetur: mortalis enim mortalem generat secundum naturam, et corpus similem sibi. Duas nativitates Deus Verbum non sustinuit, unam quidem ante saecula, alteram autem in posterioribus temporibus: sed ex Patre quidem natura genitus est; templum vero, quod ex Maria natum est, ex ipso utero sibi fabricavit.» Et rursum: «Ad [Col. 0364C] diligens cautumque dogmatum examen vos evehimus; laboramus propter vos, ne rationem Domino reddamus pro nostro silentio. Perfectus ante saecula Filius perfectum eum, qui ex David probatur, assumpsit; Filius Dei filium David. Dices ergo mihi: Duos praedicas filios? Non dico duos filios David. Nunquid Deum filium David asserui? Sed nec duos filios secundum substantiam dico. Nunquid enim duos filios assero de Dei substantia genitos ante saecula? dico autem Dei Verbum habitasse in eo, qui ex David semine comprobatur.» Apud Garnerium in editione Operum Marii Mercatoris jam supra § 1, num. 20, cit. Eodem modo argumentabatur etiam Theodorus, in cujus libro ad baptizandos sequentia leguntur. «Quando enim dicit: de filio suo, qui factus est ex semine David secundum carnem, certum quidem, quod filium hic eum, qui ex semine David factus est, secundum carnem, non Deum dicit Verbum, sed assumptam servi formam. Nec enim Deus [Col. 0364D] secundum carnem; nec Deus ex semine factus est David, sed sumptus pro nobis homo, quem filium beatus Apostolus manifeste vocat.» Tom. IX Conc., col. 217, num. 35. Et in suo contra Apollinarium libro: «Natus autem est ex Virgine, qui ex substantia Virginis constat: non Deus Verbum ex Maria natus est. Natus autem est ex Maria, qui est ex semine David. Non Deus Verbum ex muliere natus est, sed natus ex muliere, qui virtute Spiritus sancti plasmatus est in ea. Non ex matre natus consubstantialis est Patri; sine matre enim est, secundum beati Pauli vocem, sed qui in posterioribus temporibus in materno ventre sancti Spiritus virtute plasmatus est, ut pote sine Patre propterea dictus.» Demum in libro duodecimo de Incarnatione expresse ait, idcirco hominem assumptum non esse Filium Dei proprium, sed adoptivum duntaxat, quod is ex Patre aeterno haud sit genitus. En ejus verba jam numero praecedenti relata. «Itaque non solum Filium eum vocat a Deo Verbo separans, [Col. 0365A] sed etiam secundum filiationis rationem connumerans caeteris participibus filiationis convincitur; quoniam gratia et ipse particeps fuit filiationis, non naturaliter ex Patre natus, habens tamen ad caeteros excellentiam, quia unitate ad ipsum filiationem possidet, quod ei firmiorem ipsius rei donat participationem.» Nestorius quoque ex hac ratione beatam Virginem Θεοτόκον dicendam esse inficiabatur, prout ex pluribus ejus scriptis apparet: «Quid contingat, adverte, haeretice, ait quaternione 21, tom. IV Concil. col. 1198: «Non invideo Christiparae Virgini vocem: agnosco enim illam venerandam esse, quae Deum suscepit, per quam universorum Dominus processit, per quam justitiae Sol emicuit. At rursus plausum suspectum habeo: quomodo intellexistis illud, processit? Non idem ego interpretor illud, processit, et, genitus est: neque enim tam cito nostri obliviscimur: siquidem Deum ex Christipara Virgine processisse, id per divinam Scripturam edoctus [Col. 0365B] sum: quod autem Deus ex ipsa natus sit, id nusquam scriptum comperi.» Et paulo ante quaternione 17: «Cum Scriptura generationem ex Virgine nobis exponit, non dicit: Misit Deus Verbum suum; sed ait: Misit Deus Filium suum. Illud enim nomen accipit, quod utriusque naturae significativum est. Quia enim Filius simul Deus et homo est; ideo dicit: Misit Deus Filium suum factum ex muliere; ut cum audieris illud: factum ex muliere, deinde videris nomen, quod utramque naturam denotat, et praemittitur nativitatem, quae ex sancta Virgine est, filii quidem voces (siquidem et Christipara Virgo Filium Dei genuit), attamen quia Filius Dei duplicis naturae existit, non Dei Filium, sed humanitatem genuit, quae propter Filium adjunctum filius est.» Fundamenti igitur loco habuit Nestorius, non Verbum divinum, sed solum hominem ex Virgine natum esse, istumque, cum ex Patre aeterno genitus haud sit, non natura, sed gratia tantum seu adoptione, et quidem modo prorsus singulari ac eminenti, propter singularem [Col. 0365C] scilicet ad Verbum unionem Filium Dei appellari, ac proin Virginem matrem non Θεοτόκον , sed Χριστοτόκον dicendam esse.

V. Aliae Nestorianorum rationes ex unctione hominis assumpti. —Praeterea Filium ex Maria natum idcirco sola adoptione Filium Dei esse statuebant, quod is Spiritus sancti gratia eodem cum caeteris hominibus modo inunctus, baptismo sanctificatus, et quasi per progressus ad istam dignitatem evectus sit. Theodorus in Commentario in Epistolam ad Hebraeos ita mentem suam explicat: «Jesum enim dicit a Nazareth 961 quem unxit Deus Spiritu sancto et virtute. Qui autem de spiritu unctus est, omnimodo aliquid assumpsit. Quis autem furens dicat, de spiritu aliquid as umpsisse divinam naturam, nec non et participem? Participes enim ejus videlicet vocat, qui et ipsi uncti sunt. Qui autem uncti sunt, et in hoc participes ejus juste facti, non aliter unctionis communicare dicantur, nisi ei, qui [Col. 0365D] assumptus est. Et hoc ipsum autem demonstratur, quod mercedem justam accepit. Pro hoc enim, inquit, quod dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem, pro his praecipuam unctionem meruisti.» Tom IX Concil. col. 216, num. 32. Et libr. III contra Apollinarium col. 206, num. 7: «Dicant igitur nobis omnium sapientissimi: Si pro sensu Domino Christo, qui est secundum carnem, deitas facta esset, sicut dicunt, quid sancti Spiritus cooperatione ad haec Christus indigebat? Nec enim Unigeniti deitas Spiritu indigebat ad justificationem, Spiritu indigebat ad vincendum diabolum . . . . Sed nunc unctum esse dicit ipsum Spiritu, et habitasse in eo Spiritum, et ad omnia adjuvisse proposita, et doctrinam inde ipsum accepisse et virtutem, et inde impetrasse justificationem; et inde immaculatum factum fuisse.» Et num. 39 ex libro ad Baptizandos col. 218: «Jesum enim, ait, de Nazareth, quem unxit Deus spiritu et virtute, cujus unctionem meritus et immaculatus [Col. 0366A] effectus est per omnia, et ad divinam naturam meruit conjunctionem. Neque conjunctionem suscepisset illam, nisi prius immaculatus factus fuisset, ut sic condeceat illius unitatem.» Sane non errasset Theodorus, si refutaturus errores Apollinaris inde demonstrasset animam humanam in Christo fuisse, quod is Spiritu sancto unctus dicatur, unctio vero ista in Verbum divinum cadere nequeat. Verissimum quippe censeri debet, Christum non nisi quatenus homo est, unctionem hanc recepisse. Recessit tamen a dogmate Ecclesiae praedictus episcopus in eo quod judicaverit unctionem saepe memoratam naturae assumptae non ex ipsa unione hypostatica debitam fuisse, sed primum merito actionum, quibus justitiam dilexerat, et iniquitatem odio habuerat, modo caeteris hominibus communi acquisitam, ac illius demum virtute inter filios adoptivos computatum fuisse Christum hominem. Nec ab hac sentiendi ratione alienus fuit Nestorius, Christi seu uncti nomen [Col. 0366B] homini per Verbum assumpto tribuens, prout ex sancto Cyrillo discimus, qui in libro ad Reginas num. 12 ita scribit: «Caeterum nomen hoc, Christus, quidam, nescio quomodo Dei Patris Verbo etiam seorsum ac per se, hoc est, ut extra carnem positum mente concipitur, convenire asserunt: mox vero in illum quoque similiter illud competere contendunt, qui ex sacra Virgine natus est, prout hic quoque per se separatim subsistere consideratur: postremo ambobus simul perinde ac uni congruere tradunt, ratione nimirum conjunctionis, ut ipsi loquuntur, in unam illos personam colligante (nam verae illius naturalisque conjunctionis, etiamsi unam hanc mysterii hujus viam planam, et ab omni errore tutam propositam habeant, nulla apud illos habetur ratio). Et haec illorum simulata confessio non est sincera, sed atri veneni imposturaeque plena. Nam cum divina Scriptura Christum nominans omnia illi divina simpliciter tribuat; (novit enim, novit, inquam, illa, Dei Verbum in humana forma apparuisse, et carnem [Col. 0366C] factam esse) illorum institutum et scopus, qui diversa ab his sentiunt, sit persuadere, eum, qui ex muliere natus est, hominem esse unum quempiam, qui per incrementa, et per propriam, hoc est, humanam virtutem dignum se praebuerit qui honorem quoque connexionis cum Dei Verbo assequeretur, et insigni praedestinatione eligeretur.» Et revera Nestorius Christi nomen utrique naturae commune esse sensit, uti ex altera illius ad Cyrillum epistola habetur. «Hic (de sancto Paulo loquitur) divinae incarnationis facta mentione, eaque mox subjuncturus, quae passionis erant, primum illud nomen Christus, ut paulo ante dicebam, utrique naturae commune ponit, ac mox ita sermonem profert, ut naturae utrique sit congruens, etc.» Christi nimirum appellationem Verbo tribuebant, eo quod Spiritus sanctus, cui unctio ascribitur, ipsi esset proprius, ac ejusdem naturae ex Patre et Filio procederet; assumptum vero hominem unctum nominabant, sicut unumquemque [Col. 0366D] sanctorum virtute Spiritus sancti tanquam aliena usum. Haec omnia colliguntur ex reprehensione Theodoreti ad anathematismum 9 sancti Cyrilli, et ex hujus ad illam defensione tom. V Concil., col. 122 et 23. Item ex epistola sancti Cyrilli ad Monachos Aegypti num. 15 et 16 tom. IV Conc. col. 602 et seqq.

VI. Argumentum pro adoptione ex Christi baptismo. —Baptismo insuper sanctificatum ac in Filium Dei adoptatum, vel saltem ut talem primo hominibus manifestatum fuisse hominem, quem in novissimis temporibus sibi copulavit Verbum divinum, non uno in loco asseruerunt systematis Nestoriani cultores, existimantes invincibiliter inde probari, eum adoptivum esse Dei Filium, qui sacramentum adoptionis suscepisset. Audiamus Theodorum in libro decimo tertio de Incarnatione ita arguentem: «Consonantia et Apostolus dicit: Et manifeste magnum est pietatis mysterium; qui manifestatus est in carne, justificatus est in spiritu: justificatum esse in spiritu [Col. 0367A] dicens ipsum, sive quod ante baptismum cum subtilitate competente legem custodiit, sive quod etiam post illud gratiae conversationem cooperatione spiritus cum magna complevit subtilitate.» Tom. IX Conc. col. 221, num. 53. Et in libro tertio contra Apollinarium col. 205, num. 6. «Cum dixisset autem evangelista, quod Spiritu sancto plenus regressus est a Jordane, aperte demonstravit quod hujus causa Spiritus sancti habitationem in baptismate suscepit, ut inde propositam caperet virtutem. Unde et ad certamen illud, quod pro nobis erat ad diabolum effecturus, spiritu ducebatur.» Et demum in libro VIII contra Incarnationem apud Leontium Bysant. tom. IX Bibl. Patr. Lugd. fol. 701: «Et ego gloriam, quam dedisti mihi, dedi eis. Quamnam? nempe participare adoptionem. Hanc enim accepit ipse secundum humanitatem baptizatus primum in Jordane, in quo nostrum baptisma tanquam in figura exprimebatur, et regeneratio confirmabatur testimonio [Col. 0367B] vocis ejus, qui dixit: Hic est Filius meus dilectus, in quo bene complacui: et Spiritus descendens mansit super eum, sicut futurum erat, ut nos etiam in ipso hunc Spiritum participaremus, qui quidem excellentius prae nobis per unionem cum Verbo ipsi advenit haec participanti, quae filius secundum naturam.» Consentit hisce etiam Nestorius, cujus mentem discimus ex contestatione a clericis Constantinopolitanis proposita in Ecclesia, quod Nestorius ejusdem sit sententiae cum Paulo Samosateno; ibi: «Paulus ait: Atqui per omnia nobis praestantior est (Christus), nam de Spiritu sancto est, divinisque editus promissis, et juxta 962 Scripturam gratia illi data est. Nestorius ait: Vidi Spiritum descendentem, quasi columbam, et manentem super eum, nec non ascensionis vim illi impertientem: quandoquidem praecipiens apostolis, quos elegerat, per Spiritum sanctum assumptus est. Hic igitur ille est, qui hanc tantam gloriam Christo impertitus est.» Tom. IV Concil. col. 1007 et 10.

[Col. 0367C] VII. Argumentum ex progressu successivo. —Demum et quasi per progressus ad dignitatem Filii evectum hominem a Verbo assumptum Theodorus, ejusque discipulus Nestorius constanter docuere. Et Theodorus quidem libro tertio contra Apollinarium, cujus fragmentum refertur in Constituto Vigilii de tribus Capitulis: «Sic igitur, ait, et hic sapientissimum omnium habere nos doces Christi sensum, ut sanctum Spiritum habentem illum, qui sensui aliquam virtutem adimplebat, prudentiam ejus praestans ad omnia, quae agenda erant, sicut et in praecedentibus demonstravimus, quod ab ipso quidem in eremum ad certamina, quae contra diabolum erant, ducebatur; unctionem autem illius, et scientiam, et vim eorum, quae agenda erant, accipiebat; et illius particeps factus, non solum miracula faciebat, sed etiam quomodo uti oportebat miraculis sciebat subtiliter, ut notam quidem faceret gentibus pietatem, pateretur autem laborantium infirmitates, [Col. 0367D] et sic ad effectum suam voluntatem duceret, et justificabatur inde, et immaculatus ostendebatur, sive reparatione pejorum sive custodia meliorum, sive etiam paulatim ad meliora profectibus.» Et apud Leontium Bysant. loc. cit. fol. 701, ex libro septimo contra Incarnationem: « Jesus autem proficiebat aetate et sapientia, et gratia apud Deum et homines. Aetate quidem proficit, processu temporum: sapientia vero, secundum progressum temporum intelligentiam acquirens; gratia autem suscipiens virtutem, et intelligentiae, et cognitioni consentaneam, deinceps gratia, quae illi erat apud Deum, accessionem et incrementum accipiebat. Et in his omnibus proficiebat apud Deum et homines. Homines quidem progressum videbant, Deus vero non videbat solum, sed testimonio approbabat, et in iis, quae fiebant, cooperabatur; illud igitur est etiam manifestum, quod tanto perfectius et majore facilitate virtutem exsequebatur, quam reliqui homines exsequi poterant, [Col. 0368A] quanto Deus, qui in principio ipso formationis ejus sibi eum unierat, majorem a se cooperationem illi praebebat ad perficiendum, quae opus erant ad salutem omnium, omnia illius gubernans, et ad perfectiora incitans, ac labores illius, sive ad animam, sive ad corpus pertinerent, ex majore parte allevans. Atque ita completionem virtutis majorem et leviorem illi constabat.» Similia et Nestorius docuit, prout constat ex ejus verbis Act. I concilii Ephesini relatis tom. IV Conc. col. 1203, ibi ex quaternione 6, ubi de Christo agit: «Missus est enim captivis praedicare remissionem, et caecis restitutionem visus: Et ut Apostolus subjungit, et ait: Hic ille est, qui fidelis Deo pontifex factus est. Factus enim is est, qui ab aeterno non praeexistebat. Hic, haeretice, ille ipse est, qui ad pontificiam dignitatem paulatim evectus est. Audi vocem hoc tibi clarius intonantem: In diebus illis, inquit, carnis suae preces et supplicationes ad eum, qui possit illum [Col. 0368B] salvum facere a morte cum clamore valido et lacrymis offerens, et exauditus est pro sua reverentia: et quidem cum esset filius, didicit ex iis, quae passus est, obedientiam, et consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae. Consummatur autem, haeretice, id quod paulatim proficit. Qua de re et Joannes in Evangeliis clamat: Jesus, inquit, proficiebat aetate, sapientia et gratia. » Consonat et Theodoretus in reprehensione anathematismi 10 sancti Cyrilli, ubi ait: « . . . . . Deinde monstrans assumptae naturae infirmitatem, inquit, Qui in diebus carnis suae preces et supplicationes ad eum, qui poterat ipsum salvum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, et exauditus est pro sua reverentia, etc. Quis igitur ille est, qui laboribus virtutis perfectus est, et non natura perfectus existit? Quis ille, qui didicit obedientiam, et hanc ante experimentum ignorans? Quis cum reverentia vixit, et cum voce valida et lacrymis supplicationes obtulit, et salvare se non valuit, sed eum, qui poterat ipsum [Col. 0368C] salvum facere rogavit, et mortis liberationem poposcit? Non Deus Verbum . . . . . sed quod ex semine David assumptum est.» Tom. V Conc. col. 126. Proclus quoque episcopus Cyzizenus in Homilia sua sequentem sententiam Nestorianis opponit num. 4: Neque Christus per succedentia virtutum incrementa factus est Deus, absit.» Tom. IV Conc. col. 582. Ex quibus patet communem haereticorum illorum opinionem fuisse hominem a Verbo assumptum successive ad dignitatem Filii pervenisse, aut in illa quasi progrediendo crevisse. Quin et ex epistola altera Cyrilli ad Nestorium non obscure colligitur, quosdam in ea etiam fuisse sententia, humanam naturam non a primo conceptionis instanti Verbo fuisse unitam, sed hanc unionem meritis primum suis postmodum acquisivisse. «Non enim, ait Cyrillus, primo vulgaris quispiam homo ex Virgine ortus est, in quem Dei Verbum deinde sese dimiserit.» Tom. IV Conc. col. 890. Quem errorem etiam referre videntur [Col. 0368D] verba Theodori supra num. 5 ex libro ad Baptizandos citata, licet is aliis in locis contrarium doceat. Jam hae fuere rationes, ex quibus Theodorus, Nestorius, aliique eorum commilitones hominem assumptum non nisi inter filios adoptivos computabant, ulterius inferentes, Virginem, quae eum genuerat, ἀνθρωποτόκον duntaxat dicendam esse.

VIII. Christus, ut homo Deus nuncupativus. —Quemadmodum vero Christum, quatenus homo est, Filium Dei adoptivum, non naturalem aut proprium esse propugnabant, ita eumdem quoque quoad humanitatem non nisi denominatione extrinseca Deum credi debere pertinaciter statuebant. Plura in hanc rem denuo exstant illorum testimonia, quorum aliqua tantum hic recitasse sufficiet. Theodori verba et Vigilii papae de iis judicium jam § I, num. 21, memoravimus, nec iis alia hic addere placet, nisi quae in ejus symbolo Act. IV conc. V relato leguntur. Ibi: «Neque duos dicimus filios, neque duos dominos, [Col. 0369A] quoniam unus filius secundum substantiam Deus Verbum, unigenitus Filius Patris, cui iste conjunctus et particeps communionem habet Filii nomine et honoris; et Dominus secundum substantiam Deus Verbum cui conjunctus iste communionem habet honoris. Et ideo nec duos dicimus filios, nec duos dominos: quoniam certo constituto secundum naturam Domino et Filio, inseparabilem habens ad eum conjunctionem, qui pro nostra assumptus est salute, cum illo honorem et nominationem filii et domini habet, etc.» En juxta Theodorum homo 963 assumptus propter unionem ad Verbum cum eo «honorem et nominationem filii et domini habet.» seu, quod idem sonat, Christus, qua homo, sola denominatione, non in rei veritate Deus ac Dominus dici potest. Unde et Leontius Bysantinus lib. III contra Nestorianos et Eutychianos in Theodorum his verbis invehitur: «Non enim Deo homini facto doces, sed homini appellatione Dei honorato [Col. 0369B] cultum in aeternum adhibere.» Tom. IX Bibl. PP. fol. 697. Eamdem sententiam sibi propriam fecerat Nestorius, dicens: «Sic et illum, qui secundum carnem est Christus, quod Dei verbo conjunctus sit, Deum nominamus, hominem fuisse, qui apparebat, non ignari. Paulum utrumque praedicantem audi: Ex Judaeis, inquit, est Christus secundum carnem, qui est Deus super omnia. Primo hominem esse fatetur; mox ob eam quam cum Deo sortitus est societatem, hominem illum Deum appellat, ne quis videlicet Christianos hominem colere suspicetur.» Tom. IV Concil. col. 1199, ex quaternione 15 in dogmate. Et iterum quaternione 16, ubi de Christo loquitur: «Non per se et secundum se Deus est, quod in utero formatum est; non per se et secundum se Deus est, quod Spiritus sancti opera formatum est; non per se et secundum se Deus est, quod in monumento conditum est: sic enim hominum mortuorumque manifesti cultores essemus. At vero, quia Deus in homine assumpto existit, assumptus ut assumenti [Col. 0369C] conjunctus propter assumentem Deus appellatur.» Ibid. col. 1203. Cyrillus quoque hunc Nestorii errorem in suo commonitorio refert, dicens: «Non ergo fatetur (Nestorius) ipsum (hominem scilicet assumptum) esse verum Deum, sed ita fuisse appellatum ex benevola Dei voluntate; et quamvis Dominus vocatus sit, ita rursus vult esse Dominum, ut cui Deus Verbum gratia ita concessit vocari.» Tom. IV Conc. col. 550.

IX. Rationes quibus Nestoriani pro denominatione Dei extrinseca usi fuere. Ex locis Scripturae, quibus homines dii vocantur. —Porro istam quoque de Deo nuncupativo sententiam variis denuo rationibus tum ex Scriptura, tum aliunde petitis stabilire conati sunt illius patroni. Et fundamentum sat firmum eruere sibi videbantur ex iis Scripturae locis, in quibus Dei nomen etiam hominibus, sola nimirum appellatione extrinseca tribuitur, inde concludentes Christum, quatenus hominem, eodem modo hujus [Col. 0369D] denominationis participem esse, ut pote qui secundum naturam humanam diversissimus a Verbo divino, et e contra ejusdem cum caeteris hominibus conditionis censeri deberet. Hac certe arguendi ratione usus esse videtur Theodorus in Commentario in Evangelium sancti Lucae, dum ait: «Hoc enim, quod, hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacuit, in baptismate adoptionem demonstrat secundum comparationem judaicae adoptionis, quia et ad illos dictum erat: Ego dixi, dii estis, et filii excelsi omnes, etc.» Nestorius Christum hominem eadem ratione Deum esse dictum affirmat, qua Moyses Deus Pharaonis appellatus est. «Verum, ut rerum omnium opificem, ait, Deum appellamus; et Moysen rursum Deum, ait enim: Constitui te Deum Pharaonis: et Israel Filium Dei: Nam filius, inquit, meus primogenitus Israel est; et sicut Saul appellatur Christus: Non enim, inquit, injiciam manum meam in eum, quia Christus Domini est; et de Cyro similiter [Col. 0370A] dictum est: Haec dicit Dominus Christo meo Cyro; Et Babylonios sanctos: Ego enim, ait, praecipiam eis: sanctificati enim sunt: et ego ducam eos; ita quoque Christum Dominum, et Deum, et Filium, et sanctum, et Christum appellamus.» Quatern. 27, tom. IV Conc. col. 1199. Cyrillus in explanatione anathematismi 5 quo Christum non hominem Deiferum, sed verum Deum esse statuerat, ita scribit: «Affirmant autem (Nestoriani) unigenitum Dei Verbum in homine ex sancta Virgine nato perinde ac in uno aliquo ex sanctis inhabitasse, ita ut jam non oporteat confiteri quod unus sit Christus, et Filius, et Dominus, et adorandus; sed tanquam homo per se et separatim intellectus, ob solam copulationem in unione dignitatis honoratus, simul adoretur et conglorificetur. Habitat quidem in nobis omnium Deus per Spiritum sanctum, etc.» Deinde adducit textus quosdam Scripturae, quibus abusi fuere Nestoriani, et hos inter etiam sequentem ex Evangelio sancti [Col. 0370B] Joan. X, 34, ponit, dicens: «Et ipse Christus de sanctis suis prophetis, sive de sanctis, qui antecesserant, ait: Si illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus est, quem Pater sanctificavit, et misit in mundum, vos dicitis: Quia blasphemas; quia dixit: Filius Dei sum. Sed non ita Deus in Christo habitat, sicut in nobis. Erat enim natura Deus, nobis similis factus, unusque ac solus Filius, etiam cum caro factus est.» Tom. V Concil. col. 11. In his ergo similibusque verbis praesidium suum posuerunt Nestoriani, ut hominem assumptum non nisi nominetenus Deum esse probarent, quem Synusiastae ejusdem cum Verbo naturae post unionem factum esse affirmaverant. Nempe cum Ariani, ut jam § I notavimus ipsum Verbum Patris sola denominatione Deum esse statuerent, Synusiastae vero naturam seu carnem quoque humanam Verbo consubstantialem dicerent, Nestoriani media via, ut ipsi quidem putabant, incessuri, veritatem divinae naturae Christo, in quantum est filius ab aeterno Patre genitus, dignitatem [Col. 0370C] vero externam divini nominis, quatenus homo, et ejusdem nobiscum naturae est, ascripserunt.

X. Argumentum Nestorianorum ex eo quod Verbum in nobis habitasse, aut Deus in Christo fuisse dicatur. —Fuere tamen et alii textus, quibus adhuc innitebantur, et hos inter fere praecipui sunt ii, quibus Deus, seu Verbum in homine assumpto habitasse dicitur. Unde frequentissime provocant ad verba evangelistae: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Ad verba Pauli: In ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9) . Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi. (II Cor. V, 19) . Unde etiam familiaris est ipsis locutio, humanitatem Christi esse templum a Verbo inhabitatum; Christum esse hominem Deiferum, hominem Dominicum, proinde non natura, non veritate, sed sola denominatione Deum. Auctor libri κατὰ Συνουσιάστας loco saepe citato ait: «Dico autem Dei Verbum habitasse in eo, qui ex David semine comprobatur.» [Col. 0370D] Et iterum: «Sufficiat corpori, quod ex nobis est, secundum gratiam filiatio, gloria et immortalitas, quia templum Dei Verbi factum est.» Et: «Ex Patre quidem natura genitum est Verbum; templum vero, quod ex Maria natum est, ex ipso utero sibi fabricavit.» Theodorus libro tertio contra Apollinarium his istum haereticum alloquitur: «Quomodo igitur tu, cui super omnes maxime decet mentium regimen, illum, qui ex Virgine 964 natus est, Deum esse, et ex Deo consubstantialem Patri existimari dicis, nisi forte sancto Spiritui imputare illius creationem nos jubes? Sed quis est Deus ex Deo, et consubstantialis Patri? Is idem, qui ex Virgine natus erat, o mirandum! et qui per Spiritum sanctum secundum divinas Scripturas plasmatus est, et confictionem in muliebri accepit ventre? Inerat forsitan, quia mox quam plasmatus est, et ut templum Dei esset, accepit: non tamen existimandum nobis est Deum de Virgine natum esse; nisi forte idem existimandum [Col. 0371A] nobis est, et quod natum est, et quod est in nato templo, et qui in templo est Deus Verbum.» Tom. IX Conc. col. 203, num 1. Nestorius in altera ad Cyrillum epistola, num. 2, laudat hunc sanctum doctorem, quod confusionem naturarum in Christo admodum sollicite cavisset; dein pergit: «Quem antea neque patibilem, neque secundae generationis capacem, praedicaveras, hunc ipsum rursum patibilem, nuperque, nescio quomodo, productum asseveras: quasi vero, quae in Verbum naturaliter conveniunt, ea templi conjunctione abolita sint: aut parvi apud homines fieri debeat, templum illud nullo unquam peccato contaminatum, et a divina natura inseparabile, peccatorum nostrorum causa et natum et mortuum esse: aut denique Domino judaeos ejusmodi oratione compellanti: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud: fidem habere non oporteat. Ecce non dicit, Solvite divinitatem meam; sed, solvite templum hoc. » Tom. IV Concil. col. 895. [Col. 0371B] Theodoretus in reprehensione anathematismi primi sancti Cyrilli his animum suum declarat: «Igitur non est factum caro Deus Verbum, sed carnem viventem et ratione praeditam assumpsit; non ipse naturaliter e Virgine natus . . . . . sed templum sibi in utero virginali formans, erat cum formato et nato.» Et post pauca: «Quia vero non erat nuda (forma servi) a forma Dei, sed templum erat inhabitantis Dei Verbi secundum Pauli vocem: In ipso enim, inquit, complacuit omnem plenitudinem divinitatis inhabitare corporaliter; non hominis genitricem, sed Dei genitricem Virginem appellamus; illam quidem figmento, et formationi, et conceptui, hanc autem unitioni imponentes appellationem.» Tom. V Conc. col. 87. Verbis quoque illis Apostoli: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, abusos esse Nestorianos, ut hominem assumptum sola denominatione extrinseca Deum esse probarent, ex oratione altera sancti Cyrilli de recta fide religiosissimis reginis inscripta manifeste apparet. Ita enim hoc loco [Col. 0371C] discurrit sanctus doctor: «Sed et ipsum quoque mortalium genus secundum se alioqui infrene, et ad rebellionem propensum divinitatis sceptris per illum sibi submittit: quandoquidem, ut sapientissimus Paulus admonet, Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi. Hic autem nequaquam asserimus, id quod rudiores quidam faciunt, alium ab eo, quem sacra Virgo in lucem edidit, Christum in homine habitasse, mundumque sibi reconciliasse.» Tom. IV Conc. col. 866. Cum vero hominem assumptum Verbi divini templum esse constanter assererent Nestoriani, frequentissime adhibebant sequentes loquendi formulas, Christum scilicet esse Dei domesticum, hominem Dominicum, aut Deiferum, cujus rei unum vel alterum testimonium adhuc adducere expediet. Theodorus in interpretatione Evangelii secundum Joannem libro primo in illa verba: Rabbi, tu es filius Dei, tu es Rex Israel, ait: Hoc est: Tu es ille, qui de longe praedicatus est Christus: hoc enim [Col. 0371D] scilicet de Christo sperabat, sicut domestico constituto praeter omnes Deo.» Tom. IX Conc. col. 217, num. 33. Et numero statim sequenti: «Certus quidem et ipse erat, Filium Dei non secundum deitatis dicens nativitatem, sed secundum quod domesticus Deo erat: per quod filii Dei, qui per virtutem domestici Deo constituti homines, interim vocabantur.» En Deum, Filiumque Dei vocat hoc loco Theodorus Christum hominem, eo quod per assumptionem domesticus Deo factus esset; sed eo tantum modo, quo alii homines, per virtutem Deo domestici, iisdem titulis honorantur. Nestorium ejusque asseclas Christum dixisse hominem Deiferum testis est sanctus Cyrillus, in epistola de Excommunicatione ad Nestorium num. 4 scribens: «Sed neque Dei Verbum in sacrae Virginis filio veluti in communi quodam homine inhabitasse dicimus, ne Christus Deifer homo intelligatur.» Tom. IV Conc. col. 1074. Unde et suum anathematismum quintum his verbis [Col. 0372A] concepit: «Si quis dicere audet, Christum hominem Deiferum, ac non potius verum Deum esse, ut pote unicum ac naturalem Filium, quatenus nimirum Verbum caro factum carni et sanguini perinde ac nos communicavit, anathema sit.» Theodoretus vero in reprehensione hujus anathematismi ait: «Igitur communicationis nomine utentes, sicut unum quidem Filium adoramus, et eum qui assumpsit, et id quod assumptum est: naturarum autem differentiam agnoscimus, et Deiferum hominem, sicut a multis sanctis Patribus dictus est, non devitamus . . . . . . Vocamus autem Deiferum hominem, non quod particularem quamdam divinam gratiam acceperit, sed quod omnem unitam habeat Filii Deitatem.» Tom. V Conc. col. 111. Ad quae verba dein respondet Cyrillus: «Dicimus enim nos non debere ab aliquo Deiferum hominem nominari Christum, ut non sicut unus sanctorum intelligatur, sed magis Deum verum illud Verbum Dei, quod factum est homo, [Col. 0372B] et incarnatum est.» Et post aliqua: «Quare igitur non cessat, rectam minimeque perversam fidei rationem conturbare? Aliquando enim unum dicit Christum et Filium et Dominum, eumdem Deum simul et hominem; aliquando vero prophetarum mensuram ei donans, Deiferum hominem appellat; ignorans fortassis quod illum nobis aequalem faciat; siquidem non est vere Deus, sed templum potius; ut pote in quo habitet Deus Verbum, sicut et in nobis.» Ibidem.

XI. Argumentum Nestorianorum ex pontificio munere et oratione Christi. —Tertium argumentum sibi formaverant Nestoriani ex dignitate sacerdotali, quam Christo ubique tribuit Scriptura; et ex oratione, quam ad Patrem fudisse non uno in loco dicitur. Neutram quippe horum vero Deo, sed homini tantum, qui ad modum caeterorum, licet ex singulari privilegio Deus appellatus esset, convenire existimabant. Nestorius id apertissimis verbis docet, dum ait: «Cum igitur unus hic nobis pontifex sit, compatiens, [Col. 0372C] nobis cognatus, et stabilis, nolite a fide, quae in ipsum est, recedere. Ipse enim promissae nobis benedictionis ex semine Abrahae missus est, tanquam pro se et cognato sibi genere sacrificium offerens. Sed adverte, cum omnem pontificem sacrificio egere fateatur, Christumque veluti, qui illius non indiguerit, excipiat; hic tam pro se, quam pro cognato sibi genere sacrificium obtulisse affirmat.» Quatern. 17 tom. IV Conc. col. 1206. Vide etiam quae supra num. 7 ex quaternione 6 Nestorii adduximus. Refert quoque Cyrillus lib. III 965 contra Nestorium haec ejus verba: «Cum enim audiunt nomen apostoli, ipsum Deum Verbum intelligunt apostolum. Pontificis appellationem cum legunt, divinitatem pontificem sibi fingunt, nova dementiae specie. Quis enim apostoli munus, cum didicerit, non illico indicari hominem intelligat? Quis pontificis appellationem audiens, divinitatis essentiam ipsum pontificem existimet? Nam si pontifex est ipsa divinitas, quisnam [Col. 0372D] ille est qui pontificatus munere colitur? Si Deus est qui offert, nullus est cui offertur: quid enim divinitate dignum sit, ut illa tanquam inferior majori offerat?» Tom. VI Operum sancti Cyrilli fol. 64, Edit. Paris. 1638. Unde et Cyrillus erroneis hisce assertionibus suum anathematismum 10 opposuit, dicens: «Confessionis nostrae pontificem et apostolum factum esse Christum, Scriptura divina docet: obtulisse quoque semetipsum pro nobis Deo et Patri in odorem suavitatis. Si quis ergo dixerit, pontificem et apostolum nostrum non esse ipsum Dei Verbum, posteaquam caro et bomo nobis similis factum est; sed hominem illum, qui ex muliere natus est, quasi alterum quempiam ab ipso diversum: aut si quis illum pro seipso quoque, et non potius pro nobis solis sacrificium obtulisse dixerit (neque enim oblatione egebat, qui peccatum non novit) anathema sit.» Et in declaratione hujus anathematismi ait: «At nescio quomodo qui secus sentiunt, non ipsum [Col. 0373A] Dei Verbum hominem factum exstitisse et apostolum et pontificem confessionis nostrae, sed quasi diversum quempiam ab ipso hominem seorsum e sancta Virgine natum, et apostolum ac pontificem vocatum fuisse contendunt, et proficiendo ad hoc evectum esse; nec pro nobis solis semetipsum Deo et Patri sacrificium obtulisse, sed etiam pro seipso: id quod a recta inculpataque fide omnino est alienum; peccatum enim non fecerat:» Tom. V Conc. col. 18. Theodoretus vero in reprehensione ad eumdem anathematismum scribit: «Non in carnis naturam versa est inconvertibilis natura; sed humanam suscepit naturam, et hanc super communes pontifices constituit, ut beatus Paulus docet, dicens: Omnis enim pontifex ex hominibus assumptus, etc.» et recitatis per extensum verbis Apostoli ex cap. 5 Epist. ad Hebr. ita pergit. « Quis igitur ille est, etc.» Vid. supra num. 7.

XII. Argumentum Nestorianorum ex eo quod Deus verus pati nequeat. —Demum et idcirco negabant [Col. 0373B] Christum quatenus homo est, verum esse Deum, quod admissa hac assertione Deo seu Verbo mors, passio, aliaque ascribenda forent, quae tamen soli naturae humanae convenirent. Unde communis fuit eorum sententia, non Verbum istud, sed solum hominem assumptum passionem mortis in se sustinuisse, nec ullum in Scriptura occurrere locum, in quo Deus ipse mortuus, aut pro nobis traditus affirmaretur. Auctor libri κατὰ Συνουσιάστας constanter adversariis suis inculcabat, passionem non Verbo, sed soli carni, soli homini assumpto tribuendam esse; cumque isti objicerent prodigia in morte Salvatoris facta, quae certe non evenissent, si purus homo, et non ipsum Patris Verbum fuisset passum, ita hanc objectionem diluit: «Sed si caro erat, inquit, crucifixa, quomodo sol radios avertit, et tenebrae occupaverunt terram omnem, et terrae motus erant, et petrae dirumpebantur, et mortui surrexerunt? Quid igitur dicunt et de tenebris in Aegypto factis in temporibus Moysis non [Col. 0373C] per tres horas, sed per tres dies? Quid autem propter alia per Moysen facta miracula, et quae per Jesum Nave, qui solem stare fecit? qui sol et in temporibus Ezechiae regis et contra naturam retroversus est? et de Elisaei reliquiis, quae mortuum suscitarunt? Si enim Verbum Deum passum demonstrant, quae in cruce facta sunt, et propter hominem non concedunt haec facta esse; nonne quae in temporibus Moysis propter genus Abraham erant, et quae in temporibus Jesu Nave, et quae in Ezechiae regis? Quod si illa propter Judaeorum populum mirabiliter facta sunt; quomodo non magis, quae in cruce facta sunt, propter Dei Verbi templum?» Apud Garnerium loc. cit. Theodorus libr. ad Baptizandos passionem soli homini assumpto tribuit, dicens: «Ut multam quidem ejus (hominis scilicet assumpti) faceret diligentiam, omnia autem illius propria faceret, et toleraret, per omnes eo ducto passiones, per quas eum secundum suam virtutem perfectum fecit, nec a mortuis secundum [Col. 0373D] suae naturae legem recedens, sed sua praesentia et operatione et gratia liberans quidem eum a morte, et malis, quae inde sunt; resuscitans autem eum de mortuis et ad meliorem finem perducens.» Tom. IX Conc. col. 217, num. 37. Et apertius numero immediate sequenti: «Deinde ostendens, cujus gratia passus est, diminutionem infert, quatenus circa Deum pro omnibus gustaret mortem: quia divina natura ita volente, separata illa, ipse per se pro omnium utilitate gustavit mortem; et ostendens quod deitas separata quidem erat ab illo, qui passus est, secundum mortis experimentum, quia nec possibile erat illam mortis experimentum accipere; non tamen illi, qui passus est, abfuerat secundum diligentiam.» Nestorius in altera ad Cyrillum epistola num. 3 hunc in modum disserit: «Sunt aliae innumerae sententiae, quae divinitatem neque nuper natam, neque corporeae perpessionis capacem esse, mortalium generi testatum faciunt; sed ipsam carnem, quae divinae [Col. 0374A] conjuncta est naturae. Quare et ipse quoque Christus Davidis Dominum et Filium se nominat: Quid, inquit, vobis videtur de Christo? cujus filius est? dicunt ei: David. Respondit Jesus, et ait illis: Quomodo ergo David in spiritu vocat eum dominum, dicens: Dixit Dominus domino meo, sede a dextris meis. Est enim plane filius David secundum carnem; secundum divinitatem vero ejusdem dominus est. Rectum proinde evangelicaeque traditioni consentaneum est, ut Christi corpus divinitatis templum esse confiteamur, illudque nexu usque adeo sublimi, divinoque et admirabili ipsi conjunctum, ut dicamus, divinam naturam ea sibi vindicare, quae corporis alioqui sunt propria. Verum propter hanc appropriationem divino Verbo ascribere nativitatem, passionem, mortem caeterasque carnis proprietates, id demum, mi frater, mentis est, aut ethnicorum more vere errantis, aut certe insani Apollinarii, et Arii aliorumque haereticorum morbo aut etiam alio graviori laborantis, etc.» Tom. IV Conc. col. 895 et 98. Et alibi, quaternione scilicet 16 [Col. 0374B] ait: «Et omnino, si totum Novum Testamentum simul accurate scrutatus fueris, nusquam in eo mortem Deo ascriptam comperies; sed vel Christo, aut Domino, aut Filio. Hae autem voces Christus et Filius et Dominus, cum Unigenito in scripturis tribuuntur, naturarum duarum indices existunt: et aliquando quidem divinitatem, nonnunquam vero humanitatem, interdum autem utramque simul exprimunt. Exempli causa, quando Apostolus Paulus per epistolam ita praedicat: Cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus; 966 Filii humanitatem clare indicat. At vero cum idem rursum ad Hebraeos scribens ait: Deus nobis locutus est in Filio, per quem fecit et saecula: divinitatem Filii indicat. Neque enim caro saecula condidit, ut quae multa post saecula formata sit. Et infra: Neque deitas Jacobum fratrem habuit, neque Dei Verbi mortem annuntiamus, dum corpore et sanguine dominico reficimur.» Tom. IV Conc. col. 1206. Hinc etiam negabant [Col. 0374C] proprium Dei Filium pro nobis esse traditum aut passum, id quod sanctus Cyrillus in ipsis reprehendit libro de fide ad Reginas scribens: «Si Deus Pater proprium Filium, illum ipsum nimirum, qui ex illius substantia ortus est, pro nobis donavit; ergo corpus quod mortem sustinuit proprium illius erat, qui secundum carnem passus est. (Nam secundum divinitatis rationem pati non poterat.) Ita enim, qui secundum se pati nequit, dispensatorie mortem perpessus est. Proinde qui unum in duos dispertiunt, aperte impietatis crimine sese constringunt: quandoquidem si est homo per se et secundum se divisim, et non ipsummet Dei Verbum carne indutum, Pater proprium pro nobis Filium dedisse non invenitur.» Tom. IV Conc. col. 770. Quem insuper errorem anathematismo duodecimo his insequitur: «Si quis non confitetur Dei Verbum carne passum et crucifixum esse, mortemque carne gustasse; nec non primogenitum ex mortuis factum esse, quatenus nimirum ut [Col. 0374D] Deus vita et vivificans est, anathema sit.» Quibus ita erronee respondit Theodoretus: «Passiones sunt propriae passibilis: impassibilis enim altior est, quam ut pati possit: quare passa est forma servi: adhaerente scilicet forma Dei, et permittente pati propter salutem passionibus partam, propter unionem autem vindicante sibi passiones. Igitur non est Christus, qui passus est, sed homo ex nobis a verbo assumptus.» Tom. V Conc. col. 138.

XIII. Christus, qua homo, in sensu perverso Dei servus secundum Nestorianos. —Cum vero, ut ex hucusque dictis liquet, Christum, ut hominem, sola adoptione filium, sola denominatione Deum esse dixerint Nestoriani, mirum non est ipsos etiam servitutem per Scripturas Filio divino saepe attributam soli rursum naturae humanae fecisse propriam, Christumque, in quantum homo est, servum vocasse. Non obscure id colligi videtur ex iis, quae Nestorius in verba Pauli ad Philippenses II, 3. Hoc sapite in [Col. 0375A] vobis, etc. scripsit: «Non dixit: Hoc sapite in vobis, quod et in Verbo Deo, quod cum in forma Dei esset, servilem formam accepit: sed voce Christi, tanquam utriusque naturae notionem complectente accepta, sine periculo illum et servi formam sumpsisse asseverat, et Deum nominat, dictorum vim in naturarum dualitatem inoffense partiens.» Confirmatur id ex anathematismo 6 sancti Cyrilli, qui ita sonat: «Si quis Dei Patris Verbum Christi Deum vel Dominum esse dixerit, et non potius Deum simul et hominem eumdem confessus fuerit, quatenus Verbum caro factum est, secundum Scripturas, anathema sit.» Verbum igitur Patris Dominum assumpti hominis, hunc vero illius servum esse dicebant Nestoriani, cujus formam sibi Filius aeternus univit, et uniendo, seu in illa forma habitando, ut ipsi quidem existimabant, semetipsum exinanivit, uti denuo refert sanctus Cyrillus in epistola ad Monachos Aegypti, num. 14 tom. IV Conc., col. 602, inquiens: «Respondeat [Col. 0375B] illum, qui natura ac vere Filius est, et liber, et Patris Verbum erat, et in Genitoris forma existebat, ac ei aequalis erat, in homine, quem mulier in lucem edidit, inhabitasse; atque huc tendere, quidquid de exinanitione, vel humiliatione, vel servilis formae assumptione usquam traditur. Sed heus tu, quisquis es, eamne tute solam divini Verbi in homine inhabitationem ad statuendam illam exinanitionem sat esse existimas? nihilque inesse periculi arbitraris, si una hac ratione Verbum servilem formam suscepisse, talemque humiliationis modum pertulisse statuatur?» Et num. 13 ejusdem epistolae narrat fuisse quosdam inter Nestorii asseclas, qui hanc exinanitionem aut servilis formae assumptionem non ipsi Verbo, sed soli homini, quem Verbum sibi unierat, ascriberent; ex quo colligitur illos equidem in exponendis Pauli verbis pro more haereticorum non nihil ab invicem recessisse; in hoc tamen maxime fuisse concordes, quod Christum, ut hominem, verum Patris, quin et ipsius Verbi assumptoris servum fuisse arbitrarentur. [Col. 0375C] Audiamus desuper adhuc Theodoretum, qui in reprehensione anathematismi modo primum citati ita ratiocinatur: «Beatus quidem Paulus, quod assumptum est a Deo Verbo, formam servi appellat: quoniam vero unionem assumptio praecessit, de assumptione autem disserens idem beatus Paulus, formam servi appellavit naturam assumptam; non ultra locum habet unione facta servitutis nomen. Nam si idem Apostolus scribens his qui in illum crediderant, dicebat: Itaque jam non est servus, sed Filius: et Dominus discipulis: Jam non dicam vos servos, sed amicos; multo magis primitiae nostrae naturae, per quem et nos adoptionis donum assecuti sumus, a servi cognominatione liberatus est. Deum igitur fatemur etiam ipsam servi formam, et credimus Prophetae etiam puerum Emmanuelem appellanti, et natum puerum magni consilii angelum, ac admirabilem consiliarium, et Deum fortem, et potestatem habentem, et principem pacis; patremque futuri saeculi. [Col. 0375D] Verumtamen idem Propheta etiam post unionem praedicans assumpti naturam, servum appellat eum, qui est ex semine Abrahae, sic dicens: Servus meus es tu, Israel, et in te glorificabor (Isaiae XLIX) . Et iterum: Sic inquit Dominus, qui formavit me ex utero servum sibi, etc.» Fatetur equidem hoc loco Theodoretus, hominem assumptum facta unione servum dici non debere, cum propter hanc unionem Dei et Filii appellatione honoretur. Attamen si spectetur Christus praecise qua homo, servum eum nihilominus nominandum esse, et hujus etiam opinionis fundamentum in verbis Isaiae se deprehendisse existimat, minime ponderans necessario duas in Christo sequi personas, si eidem, ut homini, veram proprieque dictam servitutem ascriberet.

XIV. Principia ista ideo potissimum statuebant Nestoriani, ut confusionem naturarum in Christo evitarent. —Et haec demum potiora fuere Nestorianorum principia, hae notabiliores eorum assertiones, quas eo [Col. 0376A] lubentius adoptarunt, quo securius fortiusque Appollinaristarum impetus illis reprimi sibi visi sunt. Licet enim jam antecedenter in pugna adversus Arianos ad similes inter divinam humanamque distinctiones quidam delapsi essent, proximius tamen tum erat contra Synusiastas in sinu Apollinaris natos certamen; et cum isti carnem Verbo consubstantialem esse vellent, naturarum inde confusionem inducentes, omni argumentorum vi illarum differentia etiam post unionem propugnanda erat. Et fuit is etiam praecipuus scriptorum, quos 967 in decursu hujus paragraphi e coetu Nestorianorum citavimus, scopus, quamvis incaute jaculando ultra eum progressi sint. Auctor libri contra Synusiastas id satis aperte innuit, dum loco saepius citato ait: «Si quis velit abusive Filium Dei Deum Verbum filium David nominare propter Dei Verbi templum, quod ex David est, nominet; et illum, qui est ex semine David, Filium Dei gratia, non natura appellet, naturales patres non ignorans, [Col. 0376B] neque ordinem subvertens, neque eum, qui incorporalis est, etiam corpus dicens, et ante saecula ex Deo et ex David. Corpus non est incorporale; quod est deorsum, non est de sursum; quod est ante saecula, non est ex semine David; quod passum est, non est impassibile; nec enim ista ad eumdem intellectum obvertuntur; quae sunt corporis, non sunt Dei Verbi, et quae sunt Dei Verbi, non habet corpus. Naturas confiteamur, et dispensationes non abnegemus.» Vides quomodo hoc loco auctor iste filium ex Maria genitum gratia tantum Dei Filium esse statuat, et quidem ex ea ratione, quod, quae sunt Verbi, non debeant attribui corpori, nec vicissim proprietates corporis Verbo ascribi; quo sane nihil aliud intendit, nisi errorem adversariorum suorum refutare, qui corpus Christi Verbo consubstantiale dixerant, utriusque proin naturas in unam confundentes. Unde et inquit: «Naturas confiteamur, et dispensationes non abnegemus.» Eamdem naturarum confusionem adversariis suis exprobrat Theodorus libro quarto contra [Col. 0376C] Apollinarium ita disserens: «Vestras igitur leges sequentes, et a tua sapientia constitutam obversionem, imo magis subversionem suscipientes, age, omnia simul confundamus, et nulla jam sit discretio, nec Dei formae, nec servi formae, nec Dei templi, nec ejus, qui in templo habitavit, nec ejus, qui solutus est, nec ejus, qui suscitavit, etc.» Tom. IX Conc. col. 206, num. 8. Et apertius adhuc libr. tertio contra Apollinar. col. 203, num. 1: «Non tamen existimandum nobis est Deum de Virgine natum esse: nisi forte idem existimandum nobis est, et quod natum est, et quod est in nato templo, et qui in templo est Deus Verbum.» Et paulo infra: «Si igitur cum carne eum natum esse dicunt; quod autem natum est, Deus ex Deo et consubstantialis Patri est, necesse est, hoc et carnem dicere.» Nestorius ejusque fautores multoties hanc ipsam naturarum confusionem sancto Cyrillo aliisque catholicis objecerunt, eo quod isti Verbum ex Maria natum esse dicerent. [Col. 0376D] Nestorius quidem in epist. ad Coelestinum papam, Tom. IV Conc. col. 1022, ait: «Unde et nos non modicam corruptionem orthodoxiae apud quosdam hic reperientes et ira et lenitate circa aegros quotidie utimur. Est enim aegritudo non parva, sed affinis putredini Apollinaris et Arii. Dominicam enim in homine unionem ad cujusdam contemporationis confusionem commiscent, adeo ut quidam apud nos clerici . . . tanquam haeretici aegrotent, et aperte blasphement Deum Verbum Patri homousion, tanquam originis initium de Christotoco Virgine sumpsisset, et cum templo suo aedificatus esset, et carni consepultus; carnemque dicunt post resurrectionem non miscuisse carnem, sed in naturam transisse deitatis, et, ut in compendio dicam, deitatem Unigeniti et ad originem conjunctae carnis referunt, et commortificant carni, carnem vero conjunctam deitati ad deitatem transisse blasphemant ipso verbo deificationis. Quod nihil aliud est, nisi utramque corrumpere.» Joannes [Col. 0377A] Antiochenus fide equidem a Nestorio alienus, amicitia tamen minus discreta ejusdem personae addictus in epistola ad Rufum episcopum ita de Cyrillo scribit: «Addit praeterea (Cyrillus) ex divinitate et humanitate unam factam esse naturam; siquidem illud: Verbum caro factum est, ita exponit, quasi divinitas conversionem aliquam passa et in carnem transmutata sit.» Tom. IV Conc. col. 1414. Ejusdem tenoris sunt, quae Theodoretus in anathematismo 2 sancti Cyrilli reprehendit, prout tom. V Conc. col. 94 videris.

XV. Singulares distinctiones Nestorianorum inter illum et illum in Christo. —Hanc porro naturarum differentiam clarius, uti opinabantur, expressuri, sequentibus ubique loquendi formulis usi fuere.: Ille et ille; ille qui assumpsit; ille qui assumptus est, etc. propter quas et sanctus Cyrillus merito eos de divisione personarum reprehendit, dum libro de fide ad Theodosium num. 6, ait: «Quandoquidem unum [Col. 0377B] Christum in duos secernunt, et crassa quadam separatione inter hunc et illum inducta utrumque seorsum ac quasi per se stare contendunt.» Tom. IV Conc. col. 626. Auctor libri contra Synusiastas hac argumentandi ratione antagonistis suis obviavit, loco citato scribens: «Ad diligens cautumque dogmatum vos examen evehimus. Perfectus ante saecula Filius, perfectum eum, qui ex David probatur, assumpsit, Filius Dei filium David.» Et post pauca: «Dico autem Dei Verbum habitasse in eo, qui ex semine David comprobatur.» Et rursum: «Si quis velit abusive Filium Dei Deum Verbum filium David nominare, propter Dei Verbi templum, quod ex David est, nominet, et illum, qui est ex semine David, Filium Dei gratia, non natura appellet.» En manifestam distinctionem inter hunc et illum, inter Filium Dei et filium David. Theodorus in interpretatione psalmi octavi ita arguit: «Ideo ergo differentiam quidem Dei Verbi et recepti hominis tantam nobis ostendit psalmus: divisa vero haec in Novo Testamento inveniuntur, [Col. 0377C] Domino quidem in se accipiente primordia psalmi, in quibus factorem eum dicit esse creaturae, et elevatam habere super coelos magnificentiam, et mirificari in omni terra; Apostolo autem secunda, quae de homine sunt, qui tantum beneficium meruit, in Jesu accipiente; quomodo non manifestum, quod alterum quidem nos divina Scriptura docet evidenter esse Deum Verbum, alterum vero hominem, et multam eorum esse nobis ostendit differentiam? Nam iste quidem memorat, ille autem memoriam meretur; et iste quidem visitat, alter autem, cum visitationem meretur, beatus dicitur; et iste quidem beneficium dando minuit paulo minus ab angelis, ille autem per talem minutionem beneficium accepit; et iste quidem gloria et honore coronat, alter autem coronatur, et pro his beatus dicitur; et iste quidem constituit ipsum supra omnia opera manuum ejus, et omnia subjecit sub pedibus ejus, alter autem meritus est dominari eis, quorum antea non habebat potestatem.» [Col. 0377D] Tom. IX Conc. col. 211, num. 19. Nestorius quoque his omnino conformia sensit, dum quaternione 15 jam supra num. 8 citato ait: «Sic et illum, qui secundum carnem est Christus, quod Dei Verbo conjunctus sit, Deum nominamus, hominem fuisse, qui apparebat, non ignari. Paulum utrumque praedicantem audi: Ex Judaeis, inquit, est Christus secundum carnem, qui est Deus super omnia. Primo hominem esse fatetur; mox ob eam, quam cum Deo sortitus est, societatem 968 hominem illum Deum appellat.» Satis sollicite hic Nestorius distinguit inter Deum Verbum, et illum hominem, quod et facit, dum alium appellat assumentem, alium assumptum gestantem et gestatum. «Propter gestantem, inquit, gestatum veneror; propter latentem adoro apparentem: inseparabilis a visibili Deus: atque ideo ejus, qui non separatur, honorem non separo.» Tom. IV Conc. col. 1202, quaternione 16. Insuper et Synodus V in Theodoreto ex reprehensione ad anathematismum [Col. 0378A] primum sancti Cyrilli verba sequentia sua censura perstringit: «Certum igitur est ex praedictis, quod Dei forma non immutata in servi formam; sed manens quod erat, sumpsit servi formam. Si igitur non factus est caro Deus Verbum, sed carnem vivam et rationabilem suscepit, non ipse natura ex Virgine natus est, conceptus est, complasmatus, et formatus, et initium inde, ut esset, accipiens, qui ante saecula est, et Deus est, et ad Deum est, et cum Patre est, et cum Patre cognoscitur et adoratur: sed cum sibi templum in virginali utero complasmavit, cum illo erat, qui complasmatus, et conceptus, et formatus, et natus est. Quapropter et sanctam illam Virginem Dei genitricem appellamus, non quod Deum natura genuit, sed quod hominem Deo unitum, qui eum complasmavit.» Tom. IX Conc. col. 290.

XVI. Nestoriani fatentur unam in Christo esse personam. —En jam totius doctrinae Nestorianae systema, quod Ecclesia defendi haud posse non una vice [Col. 0378B] judicavit, quin duplex inde in Christo persona sequeretur; quamvis illius patroni unitatem personae subinde admiserint, quin et contra divisionem talem protestati sint, id quod nonnullis eorum testimoniis adhuc comprobandum videtur. Auctor libri contra Synusiastas loco saepe citato ait: «Gratia filius, qui ex Maria est, homo; natura autem Deus Verbum: quod autem secundum gratiam, non natura; et quod secundum naturam, non gratia: non duo filii, etc.» Theodorus in symbolo apertius adhuc loquitur dicens: «Et ideo nec duos dicimus filios, nec duos dominos: quoniam certo constituto secundum naturam domino et filio inseparabilem habens ad eum conjunctionem, qui pro nostra assumptus est salute, cum illo honorem et nominationem filii et domini habet, non tanquam nostrum unusquisque per se subsistens filius (unde et filii multi secundum beatum dicimur Paulum), sed solus praecipuum habens hoc, ut in conjunctione ad Deum Verbum tam filiationis, quam dominationis particeps sit, amputans omnem [Col. 0378C] intellectum dualitatis filiorum et dominorum. » Tom. IX Conc. col. 228. Nestorius in altera ad Cyrillum epistola num. 1, his sese explicat: «Quia enim mortis facturus erat mentionem, ne quis hinc Deum Verbum patibile esse colligeret, subjungit hoc nomen, Christus, quod utramque naturam, patibilem, inquam, et impatibilem in unica persona denotat.» Et num. 2: «In eo autem laudo, quod distinctionem naturarum, secundum divinitatis et humanitatis rationem, harumque in una persona conjunctionem praedicas.» Tom. IV Conc. col. 894. Item quaternione 27: «Ut discatis, inquit, quam eximia exstiterit illa divinitatis conjunctio, vel cum in infante Dominica cerneretur caro. Ipse enim et infans erat, et infantis dominus. Laudastis vocem, verum ne temere ac sine examinatione illi applaudatis. Dixi enim: Idem omnino et infans erat, et infantis inhabitator.» Ibid. col. 1202. Apud Cyrillum vero ita loquitur: «Ideo volo vos caute firmiterque tenere. Divisio nulla est conjunctionis, dignitatis, filiationis: hoc ipsum, quod [Col. 0378D] Christus est, nullam patitur divisionem, sed deitatis et humanitatis est divisio. Christus, qua Christus, individuus est: neque enim duos Christos habemus, neque duos filios; non enim est apud nos primus et secundus, neque alius et alius, neque rursus alius filius, et alius rursum: sed ipse ille unus est duplex, non dignitate, sed natura.» Libr. II contra Nestorium, tom. VI Operum Cyrilli, fol. 44, Theodoretus quoque in reprehensione ad anathematismum tertium Cyrilli unam in Christo personam fatetur, dicens: «Si igitur utraque natura perfectionem habet, in idem autem convenerunt ambae, forma videlicet Dei suscipiente formam servi, unam quidem personam, et unum Filium et Christum confiteri pium est.» Tom. V Conc. col. 98. Interim etsi his aliisque dictis doctrinae catholicae de una in Christo persona astipulari viderentur; constanter tamen eos Ecclesia de errore opposito reos habuit; nec fuit unquam qui [Col. 0379A] Nestorium ejusque aut antesignanos, aut sequaces ab hac censura idcirco defenderet, quod quibusdam in locis de unitate personae in mysterio Incarnationis sana ratione loqui fuerint visi, cum alibi aut per hanc unitatem non nisi unitatem affectus intelligendam esse aperte dixerint; aut ea saltem principia statuerint, quibus positis jam unitas personae vere talis, et in sensu Ecclesiae subsistere nequit. At vero eadem et Felicis ac Elipandi sors est, quos merito in numero Nestorianorum ab Alcuino computatos fuisse ad oculum patebit, dum relaturi jam ex ordine, ipsorum quoque asserta, haec omnimodam habere affinitatem ostendemus cum illis, quae Nestorianis propria fuisse hucusque narravimus.

XVII. Christus qua homo a Patre aeterno secundum episcopos Hispaniae non est genitus; unde non Filius proprius. —Christum, ut hominem, non proprium, sed adoptivum tantummodo esse Dei filium, palmaris sane Elipandi et Felicis assertio fuit; nec opus est id multis comprobare, cum praecipuam eorum disputationem [Col. 0379B] in hoc capite haesisse; tam ex ipsorum scriptis, quam relatione historicorum constet. «Non in gloria deitatis, inquit Felix apud Alcuinum lib. I, num. 15, fol. 797, in qua per omnia similis est Patri, dissimilis vero omni creaturae; sed in sola humanitate, in qua per omnia similis factus est nobis, excepta lege peccati; similis utique in natura, cui tamen nullus similis exstat, vel aequalis in gloria. In hoc autem illum adoptivum credimus apud Patrem, in quo secundum carnem filius est David, non tamen in hoc, quod Dominus existit.» Elipandus vero in epistola sua ad eumdem Alcuinum fol. 870 ita ratiocinatur: «Ecce Joachim, cujus filia gloriosa Dei virgo Maria esse dignoscitur, adoptiva [ Forte, adoptivus] esse creditur, quare non dicatur adoptivus Dominus Jesus de eadem generatus?» Et in Symbolo suo, quod habetur in Opere Beati et Etherii: «Per istum Dei simul et hominis filium, adoptivum humanitate, et nequaquam adoptivum divinitate mundum [Col. 0379C] redemit.» Tom. II Lection. Antiq. Henrici Canisii 969 edit. Basnage fol. 310. Eadem ratione sese exprimunt episcopi Hispaniae in epistola ad episcopos Galliae, etc., dum dicunt: «Pro salute vero humani generis in fine temporis ex illa intima et ineffabili Patris substantia egrediens, et a Patre non recedens, hujus mundi infima petens, ad publicum humani generis apparens, invisibilis visibile corpus assumens de Virgine ineffabiliter per integra virginalia matris enixus secundum traditionem Patrum, confitemur eum factum ex muliere, factum sub lege, non genere esse filium Dei, sed adoptione, neque natura, sed gratia.» Eadem narrant nobis et historici, quicunque de illis temporibus scripserunt, quorum testimonia de re aliunde apud omnes certa adducere nolumus, visuri jam breviter etiam momenta, quibus hanc in Christo homine adoptionem stabilire praedicti episcopi conati sint.

XVIII. Jam supra diximus Nestorianos adoptionem [Col. 0379D] hominis a Verbo assumpti propugnantes primarium hujus opinionis argumentum in eo reposuisse, quod nec divinitas ex Virgine, nec humanitas ex Patre aeterno generata sit, ac proin homo ille filius Dei proprius seu naturalis dici nequeat. At vero id ipsum postmodum fecere Elipandus, Felix, aliique Hispaniarum episcopi. «Quod si idem Redemptor noster, ait apud Alcuinum Felix, in carne sua, quam ex utero Virginis ab ipso videlicet conceptu suscepit, adoptivus apud Patrem non est, sed verus et proprius Filius, quid superest, nisi ut eadem caro non de massa humani generis, neque de carne matris sit creata et facta, sed de substantia Patris sicut et divinitatis ejus generata?» Lib. II contra Felicem. Unde prout olim auctor libri contra Synusiastas dixerat, duas generationes Deum Verbum non sustinuisse, Felix quoque urgebat, unum filium duos naturaliter patres habere non posse. «Certe enim (verba illius sunt) idem Redemptor noster in forma [Col. 0380A] humanitatis, ut sacra eloquia testantur, filius David est, et Filius Dei. Quod utrumque verum est: quod tamen non absurde quaerendum est, quomodo in eum utrumque conveniat. Neque enim fieri potest, ut unus filius naturaliter duos patres habere possit: unum tamen per naturam, alium autem per adoptionem prorsus potest.» Lib. III contra Felicem, n. 1. Rursum ait idem Felix: «Si quis a nostra professione declinare vult, proferat aeque idoneos testes, qui affirment quod ex utero verus Deus sit conceptus, et verus sit Filius Dei.» Et alibi: «Nullo modo credendum est, ut omnipotens Deus Pater, qui spiritus est, de semetipso carnem generet.»

XIX. Argumentantur Adoptiani ex unctione Christi. —Rursum, sicut de Nestorianis diximus, etiam in unctione, quae in Scripturis Christo tribuitur, in baptismo quem suscepit, et in progressu quem in gratia et sapientia fecisse legitur, erroris sui praesidium quaerebant Elipandus ejusque socii. «Singulariter [Col. 0380B] namque, ait Felix, beatus Petrus apostolus in eo simul duas naturas in una persona Deo sibi revelante confessus ait: Tu es Christus Filius Dei vivi. In eo enim, quod ait, tu es Christus, ad humanitatem ejus pertinet, in qua unctus est; id quod addidit: Filius Dei vivi, ad divinitatem ipsius, in qua essentialiter verus Filius Dei est, convenit.» Apud Alcuinum lib. IV contra Felicem. Unam quidem hic loci videtur profiteri personam in Christo, quod et alibi eum saepius fecisse non dissimulabimus, modo tantum notantes, idcirco ex ipsius sententia Christum, qua hominem non esse Filium Dei proprium, quod is quoad humanitatem unctus dicatur. Eodem modo argumentati fuere episcopi Hispaniae in epistola ad episcopos Galliae, etc., ubi sequentia leguntur: «Confitemur . . . unigenitum in natura; primogenitum in adoptione et gratia. De quo Apostolus ait: Nam quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii ejus, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Fratres scilicet eos, de quibus Psalmista dicit: Narrabo [Col. 0380C] nomen tuum fratribus meis. Unde fratres, nisi de sola carnis adoptione, per quod fratres habere dignatus est, de quibus Spiritus sanctus per David locutus est: Unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis. Consortes ejus sunt, de quibus Joannes Apostolus ait: Charissimi nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus, cum videbimus eum sicuti est. Similes utique in carnis adoptione, non similes ei in divinitate. Unctio vero illa Spiritus sancti, in qua maxime in Filio Dei secundum humanitatem, plusquam in electis ejus, facta est per septiformem spiritualium charismatum gratiam, illam esse credimus, quam Isaias loquitur, dicens: Requiescet super eum spiritus Domini, etc. Hanc plenitudinem unctionis in solo filio Dei adoptivo et primo-genito esse credimus; in caeteris vero sanctis ad mensuram data est hujusmodi gratia. De Filio tamen unigenito et sine adoptione vox Patris inquiens: Ex utero ante luciferum genui te, etc.»

[Col. 0380D] XX. Item ex baptismo Christi. —Ex baptismo quoque Christi argumentum suae opinionis deprompsisse Adoptianos, in comperto est; fateturque ipse Walchius, alias Felici et Elipando tam amicus, gravissimum fuisse eorum de regeneratione Christi errorem. Hist. Adopt. cap. 2, sect. 2, num. 8, pag. 233. Audiamus verba Felicis, prout ea refert Alcuinus lib. II, num. 16. «Si quis hanc spiritalem generationem, quae per adoptionem fit, a Christo secundum hominem abdicare vult, prius necesse est, ut illam quae secundum carnem est, ab eo funditus abscindat. Nam si in ista, quae spiritalis est, nobiscum non communicat, procul dubio neque in illa quae carnalis est.» Unde et Alcuinus ibidem, num. 15, ait: «Post haec etiam praefatus Felix non plano pede, sed claudicante gressu per campos Scripturae sanctae currit, multa proponens testimonia quae suis partibus non conveniunt, ut sermonem fecisset longiorem, usque dum pervenisset ad Jordanicas undas, ut Christo baptizato nomen [Col. 0381A] imposuisset adoptionis.» Et num. 18: «Quem saepius sine peccato affirmat esse, nunc subito quasi peccatorem regeneratione indiguisse contendit. Et qui Deum paulo ante asseruit, et ex utero virginali natum esse, nunc subito quasi hominem purum lavacri emundatione purgandum esse pronuntiat; et ad similitudinem nostram adoptari in Filium Dei, qui fuit Filius Dei conceptus et natus.» Eadem jam antea in Elipando redarguebant Beatus et Etherius, dum verba sequentia illi opponunt: «Nec sane tunc unctus est Christus Spiritu sancto, quando super eum baptizatum ut columba descendit: tunc enim corpus suum, id est, Ecclesiam suam praefigurare dignatus est: in quo praecipue baptizati accipimus Spiritum sanctum. Sed ista mystica et invisibili unctione tunc intelligendus est unctus, quando Verbum Dei caro 970 factum est, id est, quando humana natura, sine ullis praecedentibus bonorum operum meritis, Deo Verbo est in utero Virginis copulata, ita ut cum illo fieret [Col. 0381B] una persona . . . . . Absurdissimum est enim, ut credamus eum, cum jam triginta esset annorum, et a Joanne baptizatus est, accepisse Spiritum sanctum.» Loco citato, fol. 300. Paulinus demum Aquileiensis ita de Felice scribit: «In eo usque per sententias diversi generis disputationum figuram perducere festinat, quatenus et adoptivum Dei Filium, et nuncupativum eum Deum perdito ore definiat; quasi purum communemque hominem, cui fidei praerogativa gratis confertur; cuique per lavacrum regenerationis ab eodem Dei Filio datur potestas, ut et adoptivus sit Dei Filius gratuito munere, et nuncupativus Deus divina utique praeveniente gratia ex provectu religionis efficiatur.» Lib. I contra Felicem, cap. 9; et cap. 44: «Quoniam ideo hominem Christum adoptivum filium sensu frustratus putas vaniflavo, tanquam oportuerit, eum denuo nasci, et ex materno et fontis utero, sicut caeteros homines, qui in remissionem baptizantur peccatorum.»

[Col. 0381C] XXI. Item ex profectu successivo. —Quod spectat profectum successivum in gratia, sane talia docuerunt Adoptiani, ex quibus manifeste colligitur eos hunc profectum Christo homini ascripsisse, ac inde erroris sui de filio adoptivo patrocinium quaesiisse. Unicum hujus rei testimonium adduxisse eo magis sufficiet, quo firmius illud videtur, cum ex omnium quasi qui dogmati de adoptione in Christo suffragabantur, calamo profluxerit. Episcopi nimirum Hispaniae in Epistola saepe dicta ad Episcopos Galliae, Aquitaniae, etc., postquam sequentibus verbis publice fidem suam professi fuissent: «Confitemur et credimus eum factum ex muliere, factum sub lege, non genere esse Filium Dei, sed adoptione, neque natura, sed gratia:» ita in confirmationem sententiae suae ex Scripturis argumentari pergunt: «Id ipsum eodem Domino attestante, qui ait: Pater major me est: et evangelista de illo: Puer autem crescebat, et confortabatur plenus sapientia, et gratia Dei erat in illo. » Sane, ut supra num. 7 vidimus, iisdem Evangelii [Col. 0381D] verbis usi fuere Theodorus et Nestorius, ut profectum successivum in Christo homine, ejusque adoptionem defenderent, dogmatizantes insuper profectum hunc, seu merita hominis assumpti praevisa viam parasse, ut is a Verbo divino in consortium dignitatis et filii et domini admitteretur. Vide verba sancti Cyrilli num. 3 adducta. His conformiter dein ratiocinatur Felix, uti testatur Alcuinus lib. VII ita adversarium suum allocutus: «Mox in sequentibus eruditionis tuae sensibus invenitur te dixisse: Quae ille, inquis, de humanitate Filii Dei, in qua natus homo, per adoptionis gratiam meruit esse, quod est, et accipere, quod habet. Tu dicis cum antecessoribus tuis Pelagio et Nestorio Christum meruisse, ut esset, quod est; cum sanctus Augustinus et omnes catholici doctores nullis praecedentibus meritis in ipso humanitatis Christi exordio eumdem Deum esse conceptum et natum testantur.» En quam accurate in suis ratiociniis conveniant Elipandus et Felix cum Nestorianis, ut [Col. 0382A] hominem assumptum gratia tantummodo, seu adoptione sola filium esse assererent; quod si perpendatur, mirum profecto videri debet Walchium tanto studio laborasse, ut episcopos illos Hispaniae a labe hujus haereseos vindicaret, quos insuper in denominatione quoque Dei extrinseca, quam solam Christo homini concedebant, ejusdem omnino fuisse mentis, statim demonstrabimus.

XXII. Christus, qua homo, Deus nuncupativus secundum Elipandum et Felicem. —Hoc nimirum alterum erat erroris caput, quod in adversariis suis reprehendit Alcuinus, iique omnes qui cum eo sanam Ecclesiae doctrinam propugnarunt. «Secundo autem modo (ita loquitur apud Alcuinum libro IV) Felix, nuncupative Deus dicitur, sicut superius dictum est de sanctis praedicatoribus, de quibus Salvator Judaeis ait: Si enim illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus: qui tamen non natura ut Deus, sed per Dei gratiam ab eo qui verus est Deus, deificati dii sunt [Col. 0382B] ab illo vocati: in hoc quippe Dei filius, Dominus ac Redemptor noster juxta humanitatem sicut in natura, ita et in nomine, quamvis excellentius cunctis electus, verissime tamen cum illis communicat, sicut et in caetera omnia, id est, in praedestinatione, in electione, in gratia, in susceptione, in assumptione nominis servi, atque applicatione seu caetera his similia, ut idem qui essentialiter cum Patre et Spiritu sancto in unitate deitatis verus est Deus, ipse in forma humanitatis cum electis suis per adoptionis gratiam deificatus fieret, et nuncupative Deus.» Eumdem errorem de Felice refert Alcuinus lib. I scribens: «Nec sibi sufficiebat tantummodo Christum, qui de Virgine natus est, negare proprium esse Filium Dei; sed etiam hunc eumdem non consentit verum esse Deum, sed novo et inaudito sanctae Dei Ecclesiae nomine nuncupativum Deum nominare illum non timet, dividens Christum in duos filios, unum vocans proprium, alterum adoptivum; et in duos deos, unum verum Deum, alterum nuncupativum [Col. 0382C] Deum.» Consonat et Paulinus Aquileiensis, prout legenti cap. 30, 40 et 41, libri primi contra Felicem patebit. Elipandum quoque ejusdem fuisse opinionis testantur Beatus et Etherius in opere praedicto, ubi ita fidem suam contra hunc episcopum exprimunt: «Non ergo debemus dicere: illum Deum et istum hominem. Unum habemus et adoramus Deum, cum Patre et Spiritu sancto unum Deum, non hominem, quartam introducentes personam; sed cum ipsa carne propria unum adoremus Christum Filium Dei Deum juxta Ephesini concilii verae fidei documentum, quae ait: Cavemus autem de Christo dicere: Propter assumentem veneror assumptum, et propter invisibilem adoro visibilem. Horrendum vero super hoc etiam illud dicere: Is qui susceptus est, cum eo qui suscepit, connuncupatur Deus; qui enim haec dicit, dividit iterum in duos Christos eum, qui unus est, et hominem seorsum in partem, et Deum similiter in partem constituens. Evidenter enim denegat unitatem, secundum [Col. 0382D] quam non alter cum altero coadoratur et connuncupatur, etc.» loc. cit. fol. 303. Plura desuper adducere testimonia superfluum existimamus, visuri jam potius momenta, quibus hanc quoque sententiam firmare laborarint Elipandus et Felix, quae sane eadem esse cum illis Nestorianorum apparebit.

XXIII. Ex Scriptura quae homines aliquando deos appellat. —Et quidem Adoptianos etiam ex iis Scripturae locis, in quibus homines aliquando dii vocantur, argumentum desumpsisse, quod nomen hoc eodem modo Christo homini conveniat, verba Felicis 971 numero praecedenti allata sat aperte docent. «Secundo autem modo, ait, nuncupative Deus dicitur, sicut superius dictum est de sanctis praedicatoribus, de quibus Salvator Judaeis ait: Si enim illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus, etc.» Tam manifesta nobis est ex hoc loco ratio argumentandi Felici, ejusque asseclis hac in re familiaris, ut aliis eorum dictis omnino supersedendum arbitremur, ne [Col. 0383A] lectori multiplicata citatione taedium pariatur.

XXIV. Ex eo quod Verbum dicitur in nobis habitasse, et Deus fuisse in Christo. Verba Felicis. —Quemadmodum vero in isto, ita et in aliis ratiociniis secuti sunt Nestorianos Felix et Elipandus. Frequenter et ipsi usi sunt textibus Scripturae: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) ; In ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9) ; Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) . Frequentissimae quoque et ipsis locutiones, «Verbum habitasse in homine assumpto, Christum esse hominem Deiferum aut Dominicum, etc.»—«In illa (natura) ait Felix, in qua juxta carnis materiam universi fideles ejus membra ipsius sunt; non in illa, hoc est, in divinitate ejus, in qua non membra habet, sed templum.» Apud Alcuinum libr. II. Idem Alcuinus libr. VII refert verba Theodoreti dicentis: «Qui ante saecula est, Deus est: sed templum sibi in utero virginali fingens erat [Col. 0383B] cum concepto et formato, etc.» Dein ita Felicem alloquitur: «Quid autem aliud est, quod et tu dicis, Dei Verbum habitasse in homine assumpto, quasi in templo quodam, non sicut evangelista ait: Verbum caro factum est? Secundum, inquis, Domini mandatum gestabat divinitatem, et habitator est templi sui.» Eadem Felici exprobrat Paulinus libr. I, cap. 15, et libr. II, cap. 10, ubi ait: «Continuo namque oblitus purissimae fidei professionis Deum illum per nuncupationem et filium per adoptionem anxio decertas anhelito, tam obscurae caliginis densissimo palpare obvolutus fumo prospiceris, ut asseras Deum verum in Deo habitare nuncupativo, et proprium Filium in filio habitare adoptivo.» Inhabitationem vero istam probare adnisi sunt ex verbis Apostoli paulo ante relatis: Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi, etc., et aliis ejusmodi, prout rursum nobis narrat Alcuinus libr. V, dicens: «Beati Petri principis apostolorum de Actibus apostolorum profert (Felix) verba; ubi Cornelio et his qui cum [Col. 0383C] eo erant, Verbum Dei praedicavit: «Qui rursus, inquit, de hujus humanitate sigillatim, sicut in Actibus apostolorum legitur, idem apostolus Cornelio et sociis ejus inter caetera evangelizans ait: Jesum a Nazareth, quomodo unxit eum Deus Spiritu sancto et virtute. Hic pertransivit benefaciendo et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam Deus erat cum illo. Non dicit: Deus erat ipse, sed, Deus erat cum illo. Nam si secundum veram professionem Deus verus esset homo ille susceptus a Verbo, nequaquam tantus apostolus auderet dicere: Deus erat cum illo, sed potius, Deus erat ipse. » Tertiam quoque sententiam beati Pauli praedicatoris egregii ponit, ubi ait. Quoniam Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi. «Non ait: Deus erat Christus, sed, Deus erat in Christo, non quod Christus, homo videlicet assumptus, Deus non sit, sed quia non natura, sed gratia, atque nuncupatione sit Deus.» Similia et apud Paulinum Aquileiensem leguntur, [Col. 0383D] qui hunc in modum disserit: «Cum esses igitur, doctor mirabilis (de divo Paulo loquitur) almisonum ejus, qui loquebatur in te, organum Christi, ejusque sancto concinente Spiritu, per quem reconciliatus esset mundus Deo, celebri docuisses, Deus, inquis, erat in Christo mundum reconcilians sibi, ex hoc haereticus iste capitulo, impietatis munitus armis, idcirco contradicere Christum Deum verum falsissima non cessat assertione, quoniam dixisse te infamanda conjectat, Deus erat in Christo, et non dixeris, Deus erat Christus. More suo et hoc testimonium, sicut alias depravare non erubescit Scripturas: quasi alius sit Deus in Christo, et alius sit Christus homo, in quo erat Deus: cum unus sit Christus Jesus, Deus homo.» His argumentis vero cum habitationem Verbi in homine assumpto urgerent, huncque solo nomine Deum esse dicerent Adoptiani; usitatissimae ipsis etiam fuerunt loquendi formulae, Christum esse hominem Deiferum, Dominicum, etc., non secus ac [Col. 0384A] de Nestorianis supra notavimus. «Secundum Domini mandatum, ait Felix loco paulo ante citato, gestabat divinitatem. » Et alibi: «Qua auctoritate idem homo Dominicus ex utero matris verus Deus conceptus, et verus Deus natus a nobis praedicatur, cum sit natura verus homo, et per omnia subditus Deo?» Apud Alcuinum libr. IV. Quod et amplius colligitur ex iis quae loco priori Felici respondet Alcuinus, dicens: «Unicus igitur est Christus Filius Dominus noster, non velut conjunctione qualibet, et unitate dignitatis et auctoritate hominis habentis ad Deum, quem tu soles conjunctum Deo, sive adoptatum vocitare, divinitatem quoque gestare, et nescio, quo insolito Verbo usus, divinitatem liniare dicis. Liniare enim vulgo dicitur de pingendis vel sculpendis imaginibus, vel cujusque operis figuris exprimendis. Sed hoc quid ad Filii Dei divinitatem vel humanitatem pertineat, non intelligo. Quod vero, ut praediximus, gestare eum divinitatem dicis, [Col. 0384B] audi quid pro hoc mercedis accipias a sanctis et catholicis viris, qui contra haeresin tuam multa disputare solebant.» Sequitur dein anathematismus 5 Cyrilli, quo sanctus iste doctor contra Nestorianos negabat, Christum hominem dicendum esse deiferum, seu quod idem est, deitatem, aut Deum ferre, sive gestare. Consona his scripsit et Elipandus in sua ad Alcuinum epistola num. 13: «Ego quidem, ait, non Deum Dei Filium ante saecula ex Patre genitum, per quem facta sunt visibilia, et invisibilia, spiritalia atque corporea, quem credo adoptione non esse, sed genere; neque gratia sed natura; sed juxta beati Isidori sententiam, qui dicit: Quia sunt nonnulli, qui de Filio Dei prava sentiunt, et quod de illo secundum humanitatem dictum est, transferunt ad divinitatem; et quod de divinitate mutant ad humanitatem. Noster tamen Julianus dicit: Homo Dominicus, et humanatus Deus.» En Christum vocat hominem Dominicum Elipandus, verba quidem, sed non mentem Juliani ex asse orthodoxi assecutus. [Col. 0384C] Vide desuper etiam Paulinum libr. I, cap. 9 et alibi.