100

Viri eruditi, qui sanctorum Ecclesiae Patrum aliorumque veteris aevi celebrium scriptorum operibus [Col. 0017D] colligendis, aut nova editione vulgandis, operam navarunt, non tantum in illustrandis scriptis, verum etiam in ordinandis gestibus et actibus illorum, suoque tempori assignandis omnem diligentiam adhibuerunt, ut nimirum virorum sua aetate tam illustrium non tantum eruditio et doctrina, hujus nostrae aetatis hominibus ac posteris communicaretur; verum etiam illorum virtutes, quibus quondam praefulserunt, ad imitandum proponerentur. Idem consilium in hac nova beati Alcuini Operum editione sequi nostri muneris esse credidimus. Quamvis enim vetustus quidam et prope coaetaneus scriptor anonymus Vitam beati viri ex narratione Sigulfi ejus discipuli posteris commendaverit, illius tamen narrationes, solida crisi et nonnunquam veritate destitutas esse, diu conquesti sunt eruditi. Propterea vir illustris D. Andreas Quercetanus correctiones plures illi adhibere, novamque Vitam beati Alcuini ex propriis alius scriptis et Operibus a se vulgatis, concinnare [Col. 0018C] necessum duxit; illamque suae editioni, praefationis loco, praefixit. Quae quidem industria tunc sufficere potuit ad Alcuinum nostrum ex opusculis tunc detectis [Col. 0018D] plenius cognoscendum. Nihilominus cum ex scriptis noviter nunc repertis, quae D. Quercetani notitiam fugerunt, commentationi viri hujus clarissimi novam lucem conciliari, et quae adhuc obscura remanebant, plenius elucidari posse comperimus; operam nostram, in Vita beati viri de novo concinnanda, et quaestionibus quibusdam hinc inde motis enodandis positam, haud importunam aut inutilem fore judicabunt, ut confidimus, eruditi lectores; quorum tamen rationabili desiderio, Vitam nonnunquam primaevam ac ipsius D. Quercetani commentationem inspiciendi et consulendi, deesse noluimus, sed utramque ad finem hujus nostrae elucubrationis exhibebimus.

I. Nomen Alcuini varie in variis scriptis ac codicibus exaratum reperitur. In vetustioribus quidem et [Col. 0019A] correctioribus chartis, in epistolis maxime quas coaevo prope charactere scriptas deprehendimus, nomen suum ipse, ut conjicere licet, frequentius expressit scribendo vel Albinus vel Alchuinus, vel, dum ad Davidem suum, ad Homerum, ad Damoetam, amicos alios familiarius scribebat, Flaccus Albinus aut Albinus Flaccus. Reliquas igitur appellationes, quales a posterioribus scriptoribus exaratae leguntur, ut Alboinus, Alkoinus, Alchwinus, Alquinus, etc., imperitiae scribentium aut durae aspirationi dictantium, credam esse attribuendas. Nimis ergo acute nonnulli hujus nominis originem per fictas prorsus derivationes et vocum compositiones inquirunt cum Heutero, qui in Etymis Alcwin interpretatur: undique rem facientem augentemque, a verbo Gwin, quod apud Germanos lucrum significat. Caeterum, Alcuin seu Alchuin nomen patrium Germano-Saxonicum fuisse videtur, quod posthac meliore et Latino vocabulo Albinus, efferre voluit; prout fecisse apparet in epistola ad Elipantum scripta, qui in sua Responsoria [Col. 0019B] ad nomen istud alludens insigni scommate ipsum vocat Albinum nigredine teterrimum.

II. Pronomen Flaccus, quod nonnunquam ante vel postposuit, e baptismate hausisse cl. Quercetano in praefat. num. 2 visum est. Vero tamen similius est, nomen hoc esse ascititium, quo beatus Alcuinus inter familiares, quos in artibus liberalibus ac scientiis excolendis socios habuit, uti consuevit, ex more scilicet sui temporis, de quo in epistola 184 (nunc 125) ad Gundradam, cognomento Eulaliam ita scribit: «Saepe familiaritas nominis immutationem solet facere, sicut ipse Dominus Simeonem mutavit in Petrum, et filios Zebedaei, filios nominavit tonitrui: quod etiam in antiquis vel his novellis diebus probare poteris.» Flaccus ergo nomen fuit Alcuino ascititium, vel ab ipso electum; Alcuinus vero seu Alchuinus primaevum et proprium. Quapropter loco inscriptionis Operum illius, qua cl. Quercetanus, auctoritate Sixti Senensis et aliorum quorumdam deceptus, [Col. 0019C] primo, ut ipse fatetur num. 2 praefat. usus est, ponendo: Albini Flacci Alchuini, nos ubique posuimus: Flacci Albini seu Alcuini; in contextu vero nostro semper Alcuinus scribimus, quod et frequentius fieri ab eruditis comperimus. Verum in his diutius immorari operae pretium non est.

III. Sollicite vero cavendum est ne hic noster Albinus seu Alcuinus confundatur vel cum Albino abbate Cantuariensi, a ven. Beda in prologo et lib. V Hist. Angl., cap. 21, laudato, et ad quem ejusdem Bedae exstat epistola Analect. Mabillonii novae editionis pag. 398, vel cum Albino Leonis III papae cubiculario, cujus meminit Eginhardus in Annalibus ad annum 799, vel demum cum Albuino monacho Hersfeldensi. De duobus quidem posterioribus pauciores sunt, qui se in errorem hujus confusionis induci passi sunt; de priori vero Albino, cujus ven. Beda meminit, plerique paulo recentioris aetatis scriptores hallucinati sunt: et quidem Clemens Reynerus, [Col. 0019D] vir alias apprime doctus, Apostol. Benedict. in Anglia tract. I, sect. I, pag. 34 seqq., multis contendit, eumdem esse Albinum Bedae, quem vocat, discipulum et Caroli Magni magistrum; hancque ait esse communem historicorum traditionem; nec repugnare existimat aetatem Bedae et Alcuini (quam difficultatem D. Quercetanus obmovebat), quoniam, ut credebat, Alcuinus aetatem centum annorum attigit vel etiam superavit, quippe qui in epist. 38 (nunc 43) , ad Carolum, se senem valde annosum esse indicat.

IV. Verum hanc Reyneri opinionem solide reprobat R. P. Michael Alfort Annal. Eccles. Britan. tom. II, ad annum 710, num. 4 et seqq., demonstrans, traditionem historicorum quae praetenditur, nec communem esse, nec talium virorum, qui vetustatis haberent sigillum, sed quorumdam mediae aetatis, qui ad pauca respicientes facile pronuntiant. Istis ergo qui putant Alcuinum Cantianum fuisse, et coenobio [Col. 0020A] sancti Augustini ibidem praefectum, nominis similitudo, et temporum aliqua vicinitas imposuit, ut scribit Harpsfeldius saec. IX, c. 14, apud eumdem Alfortum l. cit. num. 8. Et sane, si scriptores illi narrationem ven. Bedae de Albino suo accuratius expendissent, suum errorem facillime deprehendissent. Narrat enim in libri V cap. 21 Albinum jam anno 710 in regimine monasterii sancti Augustini Cantuariensis Adriano successisse: et in prologo laudat illum tanquam abbatem reverendissimum et doctissimum, non a se, sed a beatae memoriae Theodoro archiepiscopo et ab Adriano abbate in illa ecclesia Cantuariensi, ubi Beda nunquam munus docendi obivit, institutum fuisse. Insuper ven. Beda Albinum illum «sui opusculi Historiae gentis Anglorum auctorem ante omnes et adjutorem» laudat, cujus opera et consilio in illa Historia concinnanda se usum fuisse profitetur. Quae omnia profecto Alcuino nostro convenire haud posse, quisque vel parum attentus facile perspiciet. Consule, si placet, quae contra Reynerum [Col. 0020B] solide disputat Alfortus l. cit. Inferius pariter monstrabimus, beatum Alcuinum nunquam fuisse ven. Bedae discipulum. Anastasius Bibliothecarius in Vita Adriani I papae mentionem facit cujusdam Albini, quem vocat regis Caroli deliciosum, qui cum Georgio episcopo et Gulfardo abbate missus sit a rege bellum Longobardicum suscepturo ad sedem apostolicam anno 773. Verum hic Albinus deliciosus alius est ab Alcuino nostro, qui illo anno Eboraci adhucdum residens, necdum in Galliam transmigraverat. Vocatur tamen et ipse noster Alcuinus deliciosus regis Caroli a Sigeberto Gemlacensi, Trithemio et aliis, quorum testimonia suo loco inferius afferemus. Vide Mabil. libr. XXIV Annal., num. 45, pag. 226.

V. De hujus ergo nostri Flacci Albini seu Alcuini nunc patria et parentibus paucis, quantum ex certis monumentis elicere potuimus, disseramus. Illum in Scoticis Britanniae partibus natum fuisse quidam [Col. 0020C] Scotiae historici existimarunt, inter hos Buchananus, lib. V Hist., non a familia, sed a gente Scotorum, qui se Albinos sua lingua vocant, nomen suum traxisse contendit. Alios quoque, ut hic D. Quercetanus notavit, reperire est qui illum in comitatu Midlesexiae, non procul a Londino oriundum dixerunt. Verum nihil est quod in unius alteriusve partis patrocinium ex monumentis vetustatis possit adduci: illorum ergo scriptorum sententia unice probanda est, qui beatum Alcuinum ex proprio ipsius testimonio Eboraci in Northumbriae regno natum fuisse affirmant; ita enim ipsemet scribit in epist. 5 (nunc 6) , ad Eboracenses: «Vos fragiles infantiae meae annos materno fovistis affectu; et lascivum pueritiae tempus pia sustinuistis patientia, et paternae castigationis disciplinis ad perfectam viri edocuistis aetatem.» Enimvero an non ibi natus censeatur, ubi non tantum in virum excrevit, sed et pueritiam, imo et infantiam exegit? sed crebra forte, quam beatus Alcuinus [Col. 0020D] in suis epistolis facit, Nordanhumbrorum mentio, qui regiones Scoticas usque ad Edinburgi fretum possidebant, praedictis scriptoribus rerum Scoticarum ansam dedit, inquit D. Quercetanus, ut in Scotia procreatum eum suspicarentur. Legi quoque de hac quaestione meretur Richardus Smitheus Florum Hist. eccles. Anglorum libro II, cap. 12, sect. 3, num. 2.

VI. Non eadem certitudine constat quo genere beatus Alcuinus, aut quibus parentibus fuerit oriundus: quod quidem ipsemet ferme tacuit, et nullus actuum illius aut Vitae scriptorum prodidit. Auctor Vitae ejus initio cap. 1, nobili illum gentis Anglorum prosapia exortum asserit. Et rursum num. 7 ejusdem cap. indicat, tyrones scholae Eboracensis, inter quos et Alcuinus numerabatur, e classe nobilium fuisse: erat, inquit Ecgberto praesuli, cujus disciplinae puer quoque Alcuinus traditus fuerat, ex nobilium filiis grex scholasticorum. Haec generis beati Alcuini nobilitas [Col. 0021A] inde maxime elucet, quod stirpi sancti Wiligis, patris sancti Willibrordi cognatione junctus fuerit, ac eo titulo cellam maritimam a sancto Wiligiso in promontoriis, mari Oceano et Humbri fluvio vicinis, constructam, ac deinceps a posteris suis possessam, ipse legitima (haereditaria, ut interpretor) successione obtinuerit, prout ipse testatur in epist. ad Beornradum, Vitae sancti Willibrordi in hac editione praefixa, et cap. 1 Vitae ejusdem. Porro de nobilitate generis sanctorum Wiligisi et Willibrordi Alcuinus in elegia, Vitae hujus sancti apposita, seu cap. 33, et de sancto Willibrordo ita canit:

Hinc B. Alcuinus Carolo Magno ipsum sub spe amplae mercedis vocanti respondit: Libenter etiam [Col. 0021B] paterna in regione mea non modica haereditate ditatus, hac spreta, tibi ut prodessem, hic pauper stare delector. Vitae cap. 2, num. 12.

VII. Et haec quidem pauca, nec plura de beati Alcuini genere; de parentum vero ejus nomine ac conditione nihil nobis aetas indulsit. Fratres tamen et sorores in Anglia habuit, quod ipse satis aperte indicat in epist. 102 (nunc 130) , ad Aquilam, in qua huic intimo suo amico singularem, quo ipsum amplectebatur, amorem significans scribit: «Credas velim, Pater dulcissime, quod non tanta suavitate fratrum vel sororum litterulas legere potui ultramarinas, quanta tuae dilectionis transalpinas: nec tale post eos taedium fatigat cor meum, quale post tuae faciei visionem amabilem.» Inter fratres porro illius germanos an censendus sit idem Aquila seu Arno, episcopus primum ac deinde primus archiepiscopus Salisburgensis, quocum beatus Alcuinus per frequentes epistolas omnia sui pectoris arcana communicavit, non concordant scriptores. Viri quidam [Col. 0021C] celebres, Mabillonius, lib. XXIII Annal., pag. 87; et in Elogio hist. ad Vit. beati Alcuini, cap. 1, num. 3; Rivet., Hist Lit. Franc., tom. IV, pag. 296; Ceillier, Hist. Gén. des auteurs sacrés, tom. XVIII; Quercetanus in praefat., cap. 1, num 1, D. Catelinot in ms., nihil haesitantes pronuntiant, beatum Alcuinum Arnonis ejusdem fratrem germanum fuisse. Unicum pene, quo illi ad id asserendum moventur, argumentum, ducitur ex epistola 86 (nunc 91) , quae inscribitur: Charissimo germano meo Aquilae antistiti Albinus salutem, et ex epist. 78 (nunc 83) , ad fratres Juvavenses, ubi Aquilam illorum quidem patrem et pastorem, suum vero germanum vocat: «olim, inquit, pio Patri Aquilae pontifici, germano meo, pastori vestro, etc.» Huic nihilominus opinioni contradicunt alii pariter celebres scriptores, Cointius, Pagius, Hansizius et alii, qui vocabula illa fratris ac germani non de sanguinis, sed de animorum conjunctione accipienda esse recte judicant. [Col. 0021D] Legenti enim epistolas Alcuini ad Aquilam, ait Hansizius Germ. Sacrae tom. II, pag. 102, num. 12, satis apparet Alcuinum de industria collegisse titulos omnes exprimendae sincerissimae charitatis et amicitiae qua in Arnonem tanquam alter Pylades ferebatur, quas amoris significationes supervacaneum sane erat fratri consanguineo toties ingerere. Praeterea haud vero simile est, prout D. Mabillonio videbatur, Arnonem in Britannia, quae Alcuini patria fuit, natum; sed potius Saxonem vel Bojum fuisse, et adolevisse in gremio ecclesiae Frisingensis, ut idem vir cl. D. Hansizius argumentis haud contemnendis contendit ibidem, num. 1 et seqq. Committere haud possum quin hujus aliorumque doctorum virorum judicio meum quoque adjungam, cui ex sequentibus insuper rationibus robur addi posse existimo. Etenim in epistolis 76 (nunc 91) et 92 (nunc 108) Alcuinus ipsemet sat aperte declarat quo sensu Aquilam fratrem suum appellet, charitate nimirum, non consanguinitate. [Col. 0022A] In priori enim exoptat ut verba salutationis in chartula per manus currentis viatoris citius veniant ad «filium charitatis meae, qui est pater meritis, frater charitate, filius aetate.» In posteriore quoque Aquilam rogat, ut ne velit oblivisci «patrem senio, filium meritis, fratrem charitate.» Et initio epist. 115 (nunc 154) explicare videtur se potius fideli familiarique consuetudine quam nativa germanitate suo Aquilae conjunctum esse, ait enim: «Solet charitas olim germanitate fideli compacta novis saepius litteris reformari, ut firma agnoscatur in fide, quae est dulcis in consuetudine.» Similiter epistolam 177 (nunc 118) dilectissimo filio Aquilae inscriptam ita incipit: «Scio te patrem esse dignitate et meritis, sed ex charitatis dulcedine (filii) tibi nomen imposui, quia nihil debet patri charius esse, quam filius.» In his omnibus plane nihil apparet unde concludi possit beatum Alcuinum Aquilam suum agnovisse fratrem consanguineum, sed semper [Col. 0022B] illum eo affectu appellasse fratrem, quo filium, nimirum ex dulcedine charitatis. Imo ex verbis epist. 102 (nunc 130) paulo ante citatis potius intelligitur Aquilam a beato Alcuino in fratrum numero non computari; ibi siquidem contestatur Aquilae dulcissimo Patri quod magis illius epistolis delectetur, quam iis quas a fratribus ac sororibus suis in Britannia relictis acciperet. Si aeque illum fratrem naturalem habuisset, alio certe stylo usus fuisset, ex quo intelligi possit se Aquilam fratrem inter alios fratres habere chariorem. Si vero cuipiam placuerit, haec ipsa epistolae 102 verba interpretari de fratribus ac sororibus non naturalibus, sed affectu dilectionis ita vocatis, non repugnabo: hoc ipso etenim innotescet, quo sensu beatus Alcuinus alios quoque amicos, et maxime Aquilam suum appellare fratres consueverit.

VIII. Cognitis jam iis quae de patria, parentibus ac fratribus beati Alcuini ex citatis documentis elicere licuit, nullam diligentiam intermisimus, qua [Col. 0022C] vel ex vita ejus primaeva, vel ex Alcuini ipsius scriptis, vel ex aliis vetustis monumentis tempus aut annus nativitatis illius erui ac determinari possit; verum nullibi certi quidpiam ad hoc praestandum subvenit. Celebriores nostrae aetatis scriptores in eo fere conveniunt, beatum Alcuinum ante obitum Ven. Bedae, hoc est, ante annum 735 vix natum fuisse. Mabill. lib. XXI Annal., num. 17, pag. 94, et lib. XXIII, num. 37, pag. 187; Rivet. Hist. Lit. Franc. tom. IV, pag. 295; Ceillier Hist. Gén. des auteurs sacrés, tom. XVIII, pag. 248. Illi ergo annum nativitatis beati Alcuini circa annum 735, quo, ut paulo inferius patebit, Ven. Beda obiit, constituunt; quorum calculum et nos vel idcirco sequimur, quod is cum reliquis actis vitae suae optime conveniat et in nullo dissentiat.

[Col. 0022D] IX. Beatum Alcuinum Eboraci ut natum, ita et educatum fuisse supra cap. 1, num. 5, ostendimus. Exactis prope in monasterio ibidem annis pueritiae, haustisque primis scientiarum elementis, cum jam psalmorum lectionem memoriter teneret, traditur disciplinae Hechberti seu Egberti illius sedis archiepiscopi, fortioribus jam scientiarum ac pietatis cibis alendus, ut scribit Vitae ejus auctor cap. 1, num. 7. Successerat praesul ille religiosissimus Wilfrido juniori solitudinem petenti in cathedra Eboracensi non anno 735, ut Alfortus ad hunc annum, num. 18, et ad annum 738 num. 1, contendit, sed anno 732, prout testatur vetus scriptor, qui post Bedam historiam Anglorum continuavit et ad hunc annum, quo Cymbertus Lindisfarorum episcopus obiit, etiam ordinationem Ecgberti retulit. Constat porro ex ipso Alcuino in poemate de episcopis Eboracensibus Ecgbertum sedem Eboracensem tenuisse annis triginta quatuor:

X. Ecgberto anno 766 XIII Kal. Decembris mortuo Alcuinus «divino munere Elcbertum seu Aelbertum virum beatum et clarum loco amissi magistrum accepit,» ut scribit auctor Vitae cap. 2, num. 9, quod non ita intelligendum esse censeo, quasi Aelbertus ille modus docendi in schola Eboracensi non obtinuerit vivente adhuc Ecgberto, sed primum post illius obitum. Illum enim magistrum scholae Eboracensis ab Ecgberto adhuc in vivis agente rectorem constitutum fuisse ipse Alcuinus testatur in poemate de Pont. Eborac., ubi postquam narravit Aelbertum, jam sacerdotem ordinatum, suo pontifici semper individuum comitem adhaesisse, addit:

XI. Quoniam de magistris beati Alcuini sermonem coepimus, inquirere porro baud supervacaneum, imo necesse erit, num iis quoque Ven. Beda sit accensendus? quod quidem scriptores anterioris aetatis [Col. 0024A] pene omnes veluti indubitatum supponunt, recentiores vero omnia ad severiorem crisin vocantes refutant, et gravibus rationibus demonstrant Ven. Bedam obiisse prope annum 735 quo beatum Alcuinum vix natum, aut certe disciplinis severioribus minus aptum adhuc fuisse credunt. Certe puer erat cum primo traditus fuit disciplinae Ecgberti archiepiscopi Eboracensis anno 732, ut paulo ante diximus, ordinati. Obiit vero Ven. Beda primis annis episcopatus ejusdem antistitis, uti constat ex ipsius Alcuini testimonio in fine hujus cap. referendo: nimirum anno 735 triennio post Ecgberti ordinationem, quando Alcuinus lucem vix aspexisse creditur, aut certe, ut primum diximus, puer erat.

XII. Verumenimvero de aetate Ven. Bedae longe aliter sentit celebris scriptor Franciscus Chiffletius in dissertatione, quam novae suae editioni Hist. Eccles. Gentis Anglorum a Ven. Beda compilatae praemisit, ubi pluribus argumentis evincere conatur, vir doctus, Ven. Bedam vitam suam usque ad annum [Col. 0024B] 762 produxisse, ac demum nonagenarium obiisse, ut vitae Alcuini scriptor testatur. Quod si verum sit, tunc sane aetas haud repugnaret, quin Alcuinus potuerit esse Bedae discipulus; eo siquidem anno 762, ipse prope triginta annos aetatis numerasset. Haec ergo Chiffletii singularis sententia absque discussione praeteriri nequit.

XIII. Praecipuum et pene unicum quo haec illius sententia niti videtur fundamentum structum est super testimonio, quod nullam, ut ipse putabat, patitur exceptionem, testis nimirum oculati, qui viro beato in extremis constituto astitit, Cuthberti scilicet ejus discipuli, cujus exstat de transitu Ven. Bedae epistola ad Cuthwinum, edita saepius, et apud Mabillonium Act. SS. saec. III Ben., part. I, pag. 537, et emendatior, ut praetenditur, a Chiffletio cit. opere, cap. 2 dissertationis, pag. 11. Argumentum suum Chiffletius ita instruit cap. 1, p. 4: «Cuthbertus diserte ait Bedam beatam animam exhalasse quarta [Col. 0024C] feria ad vesperam, septimo Kal. Junii, sive die mensis Maii 26 accurate. Fuit enim anno Christi 762 Pascha 18 Aprilis, Ascensio Maii 27. Quod ergo praemiserat Cuthbertus, vitam duxisse usque ad diem Ascensionis Dominicae, exclusive intelligendus est, vel accipiendus de die ecclesiastico Ascensionis, qui a primis vesperis, adeoque a feria quarta exeunte incipiebat.» Ita Chiffletius. Ast nescio qua subreptione deceptus vir doctus asserere potuerit Cuthbertum diserte dixisse: Bedam beatam animam exhalasse quarta feria ad vesperam, VII Kalendas Junii. Feriam quartam enim illo Kalendarum Junii die accidisse, in Cuthberti epistola minime legimus; sed sat aperte ibi dicitur, festum ipsum Ascensionis illo die, VII Kal. Junii, celebratum fuisse. Postquam enim Cuthbertus circa epistolae initium narravit Bedam duabus fere ante Resurrectionis festum hebdomadis morbo correptum vitam duxisse usque ad diem Ascensionis, id est, septima Kal. Junii (ita enim ibi verba nectit) [Col. 0024D] post longius intervallum narrat, quod feria quarta a mane usque ad vesperam diem duxerit, ac demum decantans Gloria Patri, etc., spiritum e corpore ultimum exhalaverit. Haec profecto narratio sensum quem D. Chiffletius comminiscitur haud insinuat, nimirum Ven. Bedam animam exhalasse feria quarta ad vesperam VII Kal. Junii; sed hunc unice, ut textus habet, vitam duxisse usque ad diem Ascensionis Dominicae, id est, septimam Kal. Junii. Quod idem plane sonat, ac si dixisset: Vitam duxit usque ad diem Ascensionis, id est, usque ad VII Kal. Junii, ita nimirum, ut ex mente Cuthberti eadem fuerit dies septima Kal. Junii et dies Ascensionis Dominicae. Testimonium igitur Cuthberti, in quo D. Chiffletius maximum suae sententiae praesidium collocabat, illi potius refragatur, quia dies Ascensionis ex computi legibus non anno 762, sed anno 735 in diem 26 Maii, hoc est, VII Kal. Junii, incurrit.

XIV. Cum igitur praecipuum argumentum, quo cl. [Col. 0025A] Chiffletius obitum Ven. Bedae ad annum 762 usque producere voluit, illius intentioni minime faveat, sed ex illo Cuthberti testimonio potius relatio auctoris Chronologiae Hist. Gent. Angl. adjectae, Simeonis quoque Dunelmensis seu Turgoti libr. II de Dunelm. eccles. cap. 4. Stubesii Dominicani in Act. Pont. Eborac. atque virorum doctissimorum, Pagii Mabillonii aliorumque recentiorum criticorum sententia, qua obitus Bedae in anno Christi 735 statuitur, confirmetur; reliqua argumenta, quibus D. Chiffletius ex testimonio scriptoris Vitae Alcuini, ex Carthusianorum Coloniensium additione ad Martyrologium, ex epitaphio Bedae a Wione Ligni Vitae libr. V, cap. 101 relato, ac demum ex epistolis quibusdam Lulli archiepiscopi Moguntini, Bedam nonagenarium obiisse probare contendit, omne ad id persuadendum pondus amittunt. Nam additiones illae Carthusianorum Coloniensium ad Usuardi Martyrologium recentiores sunt quam ut fidem contra tot alia antiquiora testimonia facere queant, ut pote factae ac editae primum anno [Col. 0025B] 1521, ut ipsemet Chiffletius fatetur. Similiter recentius est epitaphium illud apud Wionem, in quo legitur incomptus hic versus:

XV. Demum haud majoris ponderis est argumentum quod D. Chiffletius ex quibusdam epistolis beati [Col. 0026A] Lulli archiepiscopi Moguntini, quae inter Bonifacianas tom. XIII, Bibl. Patrum ex editione Nicolai Serrarii recensentur, instruit, ex quibus vir doctus evincere contendit, Ven. Bedam non nisi post martyrium sancti Bonifacii e vita migrasse, atque adeo ultra annum 755 in vivis egisse et nonagenarium obiisse. Ita vero ipse loc. cit. pag. 6 et 7 ex epistolis 89, 95, 111 et 150 ratiocinatur: «Epistola 150, in qua Beda nuper in Ecclesia fulsisse dicitur, male sancto Bonifacio Moguntino in editis ascripta est, cum vere sit Lulli ejus successoris, quod gemina ratione sic ostendo: prior petitur ex tribus epistolis supra memoratis. Per primam petierat Lullus a Cuthberto omnia Bedae opuscula, e quibus cum pauca obtinuisset, quorum mentio in epistolis 89 et 95, supererat, ut reliqua quae sibi deerant postularet, hoc vero facit epistola illa 150. Altera ratio est quod constet Bedam Bonifacio fuisse superstitem; etenim Bonifacius glorioso martyrio vitam sibi in coelum stravit [Col. 0026B] anno Christi 755. Porro Lullus post Bonifacium jam episcopus misit pallam holosericam ad cohonestandas Bedae recens exstincti reliquias: ejusdem ergo Lulli est epistola illa ad Cuthbertum abbatem, quae est in collectione centesima quinquagesima, in qua Bedae nuper in Ecclesia lucentis, adeoque tunc vita jam perfuncti, mentionem facit.» His praemissis ita concludit Chiffletius: «Cum igitur ex his liquido appareat Bedam in vivis fuisse ultra annum Christi 755, examussim aetas ejus nonagenaria quam ex ejus epitaphio aliisque argumentis astruximus, obitum ejus defigit anno 762 qui fuit Lulli post Bonifacium sedentis septimus.»

XVI. Mirum certe est Chiffletium ex rationibus levissimis et pene nullis epistolam 150 collectionis illius, sancto Bonifacio abjudicare, et beato Lullo vindicare voluisse. Prior quidem ratio probat Lullum ita scribere potuisse, uti scripsit auctor epistolae 150, non vero probat Lullum, et non Bonifacium, ita revera scripsisse. Altera ratio est aperta petitio principii. [Col. 0026C] Lullum enim esse epistolae 150 auctorem inde concluditur, quod ipse jam episcopus post sanctum Bonifacium anno 755 martyrio coronatum, illam scripserit, et cum illa miserit pallam holosericam ad cohonestandas Bedae recens exstincti reliquias. Imo Bonifacium Bedae fuisse superstitem ex aliis certe genuinis ejusdem epistolis, in collectione illa saepius memorata 8 et 9, evincitur. In prima siquidem vir sanctus petit ab Egberto archiepiscopo Eboracensi ut sibi ex opusculis Bedae aliquos tractatus conscribere et dirigere dignetur, «quem, inquit, nuper, ut audivimus, divina gratia in vestra provincia fulgere concessit.» In epistola 9 ab Huetberto abbate similiter «rogat, ut aliqua de opusculis sagacissimi investigatoris Scripturarum Bedan monachi, quem nuper in domo Dei, inquit, apud vos . . . fulsisse audivimus conscripta nobis transmittere dignemini.» Sicut ergo Chiffletius ex verbis epistolae 150, quibus mentio fit Bedae nuper in Ecclesia lucentis, infert ipsum tunc vita jam defunctum, [Col. 0026D] ita ex simili mentione, quam facit sanctus Bonifacius in epistolis 8 et 9 recte infertur, Bedam ante martyrium sancti Bonifacii, atque adeo ante annum 755 obiisse: et cum sanctus Bonifacius in praefatis epistolis eodem stylo utatur, quo utitur auctor epistolae centesimae quinquagesimae, nulla causa subest cur haec, de cujus auctore nemo ante D. Chiffletium dubitavit, eidem sancto Germanorum apostolo abjudicetur. Advertendum vero hic esse moneo, epistolam 150 praefatae collectionis, quam Serrarius tanquam ineditam ex Baronio tom. IX Annal. pag. 96 descripsit,non differre ab epist. 9 ejusdem collectionis, sed unam eamdemque esse cum illa, cum hac solum differentia, quod ubi in priori, nempe 150, legitur: «Rogamus, ut reliqua, etc.» in posteriori nempe 9 legatur: «Rogamus ut aliqua, etc.;» et ubi in ista legitur: «Et si vobis laboriosum non sit, ut cloccam unam transmittatis,» in illa legatur: «ut eorum unum (apud Baronium, partem unam) nobis [Col. 0027A] grande solatium peregrinationis nostrae transmittatis.»

XVII. His quae hucusque adversus D. Chiffletium disputavimus robur accedit insuperabile ex testimonio ipsius Alcuini, qui in Poemate de Pontif. Eborac. scribit Bedam obiisse primis annis episcopatus Egberti illius Ecclesiae archiepiscopi. Ita ibi canit:

XVIII. Verum longior singularis illius sententiae D. Chiffletii discussio supervacanea fortassis, et ab hoc loco extranea cuiquam videri possit; illam tamen ob ipsam illius singularitatem praeterire non potuimus, [Col. 0027B] ut jam nihil dubii relinquatur beatum Alcuinum circa annum 735 Ven. Bedae, jam anno eodem defuncti, discipulum esse non potuisse.

XIX. Postquam in prioribus capitibus ostensum fuit, beatum Alcuinum in ecclesia Eboracensi sub magisterio Egberti et Aelberti ab infantia educatum, nutritum, ac virtutibus scientiisque excultum fuisse, hoc loco incongruum haud videbitur inquirere, quodnam ibi genus vitae, canonicorum videlicet seu clericorum, an monachorum professus fuerit. Et hoc quidem argumentum Mabillonius a nemine suo tempore tractatum invenit, licet scriptores quidam, praesertim Benedictini, virum beatum suis accenserent, nonnullis recentioribus contradicentibus. Quapropter vir ille celeberrimus et in similibus rebus tractandis [Col. 0027C] exercitatissimus, id argumenti in elogio ad Vitam beati Alcuini accuratius tractandum sibi sumpsit, atque utriusque partis rationes, non quae hactenus prolatae sint, sed quae proferri possint, bona fide in medium adduxit, quas hoc loco in compendium contractas exhibere lectoribus gratius fore duximus, quam si easdem cum omni sua prolixitate, vel nostras, in materia a viro illo celeberrimo pene exhausta, obtrudere voluissemus. Pauca nihilominus, quae firmandae D. Mabillonii sententiae apta fore credidimus, nonnunquam immiscere placuit.

XX. Primo loco Mabillonius invicte probat, Alcuinum in ecclesia Eboracensi non solum educatum, verum etiam illi tanquam membrum incardinatum et astrictum fuisse; quod nemo non concedet, qui epistolas Eboracensibus fratribus ab ipso scriptas perlegerit. In epistola enim alias 7 (nunc 6) illius ecclesiae filium se profitetur, non tantum ob gratiam educationis aut subjectionis (quo nomine omnes [Col. 0027D] Christiani matris Ecclesiae filii dici possunt) sed adoptionis causa, qua illorum congregationi tanquam membrum et ejusdem ovilis, domus, familiaeque particeps aggregari meruit. In illa communitate continuo vitam duxit, ad illam quandoque peregrinatus obedientia tractus reversus est; ibi bibliothecae custos, ibi scholae moderator fuit, quod officium in communitatibus religiosis extraneis, si domestici ad hoc idonei reperiuntur, rarius committi solet. Inde venit quod Alcuinus, mortuo Eanbaldo seniore archiepiscopo Eboracensi, dum ipse in Gallia versabatur, ad electionem novi praesulis vocatus fuerit: ad quam quo minus accedere potuerit, febrium acerbitatem et tardationem regis in Saxonia impedimento fuisse scribit in epist. 48 et 49 (nunc 54 et 55) .

XXI. Haec cum ita se habebant, dubitari jam minime potest quin beatus Alcuinus institutum illud, quod in illa ecclesia et communitate tunc vigebat, professus sit. Institutum vero illud primo monasticum [Col. 0028A] fuit. Nam Ven. Beda in epist. ad Egbertum antistitem, Eboracensem congregationem monasterium vocat: ibi servabatur regularis vitae disciplina. In epistola enim 5 (nunc 6) Alcuinus fratres Eboracenses ad illius observantiam adhortatur: «Regularis, inquit, vitae vos ordinet disciplina.» Quibus verbis ipse monasticam disciplinam intelligit; addit enim: «et ecclesiasticae pietatis moderatio venerabiles efficiat:» ubi differentiam regularis ab ecclesiastica seu clericali disciplina insinuat, et ad utramque hortatur, quia utramque illi fratres profitebantur. Ibi similiter eos, uti alios monachos in aliis epistolis, hortatur ad humilitatem et obedientiam, quae sunt virtutes monachis propriae et monasticae vitae fundamentum. Porro in poemate de Episcopis Eboracensibus Wilfridum juniorem, antequam episcopus ordinatus fuisset, Euboricae vicedomnum et abbatem fuisse ait, quia nimirum in ecclesiis cathedralibus monachorum, praeter episcopum erat etiam abbas, qui regularis [Col. 0028B] vitae maxime curam gerebat. Ibidem Aelbertus, Wilfridi post Ecgbertum successor in monasterio (nempe Eboracensi) a puerilibus annis traditus, et post exactos annos decem pontificatus eadem monasterii septa, ut Deo soli serviret, repetiisse perhibetur. Demum sanctus Liudgerus Eboraci, Alcuino praeceptore, in monasterio monachorum eruditus fuisse memoratur in anonymi libello de Vita sancti Liudgeri apud Mab. Act. SS. saec. IV Bened. part. I, pag. 37, cap. 5. Ergo in Eboracensi congregatione monasticum institutum tunc viguit; et quidem secundo Benedictinorum. Nam sanctus Wilfridus I archiepiscopus Eboracensis in sua dioecesi regulam sancti Benedicti invexisse, et ejus ope instituta ecclesiarum meliorasse perhibetur ab Eddio Stephano apud Mabill. ibidem in Vita sancti Wilfridi cap. 14, quem locum idem Mabill. egregie illustrat ibi in observ. praev. num. 10 et 11, pag. 673. Quid, quod Joan. diaconus in Vita sancti Gregorii Magni, lib. IV, cap. 82 testetur, quod «tunc vix poterat in illis partibus [Col. 0028C] monachus aliquis inveniri, a quo non observaretur tam in proposito quam in habitu regula sancti Benedicti. His ratiociniis D. Mabillonii aliud addere liceat ex epist. 58 (nunc 73) ad Calvinum presbyterum, ex qua intelligitur, illum fuisse membrum ecclesiae Eboracensis, concurrens ad electionem episcopi illius sedis; et illum cum monachis in cella sancti Stephani monachum vixisse, ibi enim Alcuinus Calvinum adhortatur, ut praeter virtutes alias, etiam discretioni studeat, «quae, inquit, inter monachos mater virtutum esse dicitur,» nempe in regula sancti Benedicti cap. 64.

XXII. Repones. Sigulfum et Fridugisum Alcuini discipulos et in schola ecclesiae Eboracensis educatos, habitu canonico usos fuisse. Respondet D. Mabillonius, 1 ^o non tamen de illis constare vere Eboracensi ecclesiae incardinatos fuisse, sicut id constat de Alcuino; 2 ^o forsan in illa ecclesia fuit congregatio mista ex canonicis seu clericis et monachis; 3 ^o forte [Col. 0028D] ibi clerici, etsi utentes veste canonica, vitam vixere monasticam, ut de ecclesia Bremensi scribit Adamus.

XXIII. Alterum argumentum pro monachatu beati Alcuini inde accipitur, quod is a Carolo Magno delectus sit abbas ad corrigendos mores Turonensium monachorum; ad quod opus nunquam adhibiti aut apti visi sunt abbates saeculares, uti videre est in privilegio Corbeiensibus a Nicolao papa I concesso, et in concilio Trosleiano, cap. 3.

XXIV. Tertium argumentum desumitur ex zelo et sollicitudine promovendi monasticam disciplinam, quam adhibuit beatus Alcuinus, uti testantur plurimae ipsius epistolae ad monachos diversorum monasteriorum, Fuldensis, Corbeiensis, Morbacensis, Salisburgensis, Lirinensis et aliorum scriptae, qui omnes, sicut D. Mabillonius variis in locis demonstrat, regulam sancti Benedicti profitebantur. Quis diaconus his temporibus, quis clericus aut canonicus saecularis, [Col. 0029A] quamvis doctor publicus; imo quis episcopus, nisi e monachis sit assumptus, cum tanto zelo scriberet pro disciplina regulari monachorum? Hic profecto tam ardens zelus, haec tanta sollicitudo reperiri haud poterit, nisi in homine, qui ab unguiculis, ut ita dicam, spiritu monastico imbutus fuerit et innutritus.

XXV. Inde, quod quartum est D. Mabillonii argumentum, filialis ille affectus erga sanctum patrem Benedictum, quem Alcuinus non uno in loco prodit, praecipue in epigrammatibus, CXCVI et CCLIV, ubi simul tam ardenter exoptat gregis paterni augmentum, ac tam fervide cupit sanctissimi parentis gratiam ac opem demereri, ut non majori fervore eo ferri possit quisque sancti Benedicti alumnus.

XXVI. Quintum argumentum petitur ex formulis confessionis, quas beatus Alcuinus composuit; in quibus sanctum Benedictum vocat patrem suum, ejusque exoptat vestigia sequi. De Psalmorum usu [Col. 0029B] infra, cap. 4 et 9. Ibidem cap. 11, omnes humilitatis gradus, quos sanctus Benedictus constituit, percurrit: et cap. 3 et alibi, sanctae regulae violatorem se esse humiliter profitetur. At, inquis, ea dicit Alcuinus non in propria, sed in persona monachorum, quibus praefuit, et hasce formulas suggessit. Ita sit sane: ergo religiosi, quibus praefuit, erant monachi Benedictini: ergo et ipse monachus Benedictinus: ergo ea dicit ex propria quoque persona, nisi invicte probetur eum non fuisse monachum.

XXVII. Ultimum argumentum, quod D. Mabillonius pro asserendo beati Alcuini monachatu Benedictino, ex confessione seu professione fidei, a D. Petro Chiffletio sub nomine ejusdem beati viri vulgata et a nobis inter dubiae fidei opuscula relata, depromit, plane demonstrat auctorem praefatae confessionis fuisse monachum, qualem se ibi expressis verbis profitetur; beatos monachos suos agnoscit patres l. cit. part. II, num. 9, monachi veste suscepta dolet, se falsum ferre monachi nomen, nihilque dignum egisse hujus [Col. 0029C] nominis et habitus, etc., ibid. part. IV, num. 16. Enimvero confessionis hujus verum auctorem beatum Alcuinum esse, quamvis quidam id in dubium revocaverint, idem D. Mabillonius pene evincit in sua disquisitione, quam dedimus loc. cit.; monachus ergo fuit beatus Alcuinus.

XXVIII. Haec argumenta, quae beati Alcuini monasticae vitae professionem astruunt, D. Mabillonius vir acerrimi ingenii adeo gravia esse existimabat, ut omnem objectorum dubitationem tollere viderentur. Neque tamen dissimulat vir aeque doctus ac modestus majoris momenti objecta quaedam ex vita beati Alcuini peti posse. 1 ^o Namque vitae illius scriptor beati Alcuini vestigia comparat vestigiis beati Benedicti abbatis Anianensis: et haec monachis, illa canonicis imitanda proponit. Respondet Mabillonius num. 20 fuisse illo tempore monachos vitae mitioris et laxioris, ac propterea forsan ab hoc auctore canonicos dictos, quales erant Dionysiani et Turonenses, quorum alii [Col. 0029D] monachos, alii canonicos se dicebant. Unde Carolus Magnus in epistola ad Albinum et congregationem monasterii sancti Martini, quam Patrologiae tomo XCVIII, col. 921 dedimus, ait: «Sive canonici dicimini, sive monachi.» Et Ardo in libro de Vita sancti Benedicti Anian. testatur, «fuisse quaedam monasteria, instituta canonica sectantes, regulae autem praecepta ignorantes;» quos beatus Benedictus Anianensis jussu Ludovici Augusti ad regularem formam reduxit. Patres quoque concilii Turonensis, anno 813 celebrati, cap. 25, monachos et abbates vitae solutioris compellunt, ut ad pristinum revertantur statum, praecipue abbates, «qui magis canonice quam monachice inter suos conversari videbantur.» Responderi etiam potest, canonicorum nomine apud praefatum auctorem intelligi monachos ecclesiarum cathedralium, quales in Anglia et Germania, atque etiam Romae erant, quos monachos canonicos vocat vulgatus Anastasius in Gregorio papa IV. Vita igitur [Col. 0030A] Alcuini, cum plerumque in aula regis et inter aulicos versari coactus esset, magis canonica, seu mitior, quam monastica fuit: quam propterea Vitae scriptor non poterat monachis solitariis, bene tamen canonicis imitandam proponere, quamvis ipsemet regulam monasticam professione teneret, a cujus tamen rigore servando, ob publica officia, praeter suam voluntatem, fuerat impeditus aut dispensatus. His addo, quod ut quondam monachi in aliquibus ecclesiis cathedralibus, ita nunc in principalibus et regalibus quibusdam abbatiis, vel etiam in publicis studiis occupati magis canonicam quam monasticam vitam agunt, quos monachis quibusvis imitandos intempestive proponeres.

XXIX. Objectio 2. Laudatus Vitae scriptor cap. 3, Alcuinum vocat monachum sine monachi voto. Fuit ergo monachus vita, non professione. Verum facilis est responsio. Illa enim scribuntur de Alcuino, dum adhuc puer erat, cui per aetatem vota monastica profiteri non licebat.

[Col. 0030B] XXX. Objectio 3. Repeti potest ex cap. 8 Vitae, ubi auctor refert Alcuinum jam aetate profectum voluisse saeculum relinquere, ac a Carolo Magno postulasse licentiam ducendi vitam monasticam in monasterio Fuldensi secundum regulam sancti Benedicti; sed coactum apud Martinianos permansisse, ubi vita ejus monasticae inferior non fuit. Non ergo, inquis, fuit Alcuinus revera monachus, sed studio, affectu et moribus. Respondet Mabillonius, Vitae scriptorem illustrandum esse ex ipso Alcuino, et cum ipse scribit Alcuinum voluisse saeculum relinquere, vocabulo saeculi intelligendas esse saeculares occupationes, quibus vir beatus quietem orationi ac studiis amicam suspirans continuo distentus erat. De hac enim sua voluntate scribens ad Carolum regem in epist. 101 (nunc. 129) ait: «Nam fere ante hoc quinquennium saeculares occupationes, Deum testor, non ficto corde declinare cogitavi.» Et paulo inferius dicit, se desiderare «inter fratres in ecclesia sancti Martini (non Fuldae) vivere [Col. 0030C] et requiescere.» Qamvis vero Alcuinus in eodem monasterio Turonensi cum fratribus versaretur, eo tempore magis canonice viventibus, vita ejus tamen monasticae, quam nempe a puero didicerat, inferior non fuit, omnemque is conatum adhibuit, ut illos «ad monasterialis vitae honestatem» revocaret, ut ipsemet profitetur in epistola 195 (nunc 149) ad Carolum imperatorem.

XXXI. Haec sunt quae ad probandam monasticam professionem beati Alcuini afferri possunt, quae nihilominus etiam ex iis non leviter confirmari posse videtur, quae Ven. Beda Hist. Gentis Angl. cap. 24 in fine narrat, quod nimirum «arridente pace ac serenitate temporum (nempe dum haec scripserat anno 731) plures in gente Nordanymbrorum (patria Alcuini) tam nobiles quam privati se suosque liberos, depositis armis, satagant magis accepta tonsura monasterialibus ascribere votis, quam bellicis exercere studiis.» Hunc morem parentes beati Alcuini eodem [Col. 0030D] tempore nati secutos fuisse, filiumque suum monasterialibus seu, ut interpretor, monasticis votis ascribere voluisse credendum est.

XXXII. Haec profecto argumenta, quae maximam partem ex D. Mabillonii observationibus in compendium contraximus, et quae nosmet immiscuimus, nemini non, nisi vehementer fallimur, veritati admodum propinqua videbuntur, nec quemquam eruditorum virorum vidimus qui hanc Mabillonii dissertationem ex proposito impugnet, quamvis nonnulli sint qui eamdem necdum plene demonstratam esse existiment. Obstat nimirum illorum assensui auctoritas scriptoris Vitae, pene coaevi, qui beatum Alcuinum vere et professione monachum fuisse, plane ignorasse videri possit. Vid. Le Cointe anno 802 num. 95. Fortassis vero idem scriptor statum monasterii Turonensis prae oculis habuit, qualis suo tempore, annis prope viginti post obitum beati Alcuini, sub Fridugiso illius successore fuit, quem [Col. 0031A] sanctus Odo abbas apud Joannem monachum in Vitae ipsius libr. III, cap. 1, ita depingit: «Ante hos annos persistente monastica congregatione apud ecclesiam beati Martini quae est Turonis, coeperunt modum suum consuetudinesque relinquere, ac propriis voluntatibus vitam suam propositumque corrumpere. Relictis namque nativis et assuetis vestimentis, coeperunt fucatas atque fluxas pallioque ornatas circumferre cucullas et tunicas, etc. Ista et multa horum similia contra regulae jura faciebant.» Quam rem ita explicat Ademarus Ecolismensis monachus in Chronico, «qua tempestate, inquit, monachi sancti Martini Turonis, nemine cogente, ante corpus ejusdem, abjecto monachi schemate, schema induunt canonicale, etc.» Mutationem hanc contigisse Fridugiso abbate, beati Alcuini successore, probat D. Mabillonius in elogio beati Alcuini cap. 8 num. 41 et 42. Ad haec attendens et ad priorem statum monasterii Turonensis animum non reflectens [Col. 0031B] scriptor Vitae beati Alcuini existimare potuit, ipsum, illius congregationis patrem eamdem quoque vitam canonicam professum fuisse.

XXXIII. Quidquid vero sit, id sibi Benedictinus ordo gloriae merito ducit, virum beatum et celeberrimum in eo ordine fuisse primo educatum, litteris ac virtutibus instructum; postea vero exstitisse Benedictinorum monachorum magistrum et abbatem; spiritumque sancti Benedicti non tantum usque ad mortem conservasse, verum etiam huic sacro ordini voto ac desiderio conjunctum fuisse, cui adimplendo non nisi major Ecclesiae et boni publici utilitas obstare potuit.

XXXIV. Caeterum hoc loco praetereundum non est quod beatus Alcuinus in epistolis suis nunquam se monachum, sed vel levitam, vel, quod illo tempore idem significabat (Isidorus lib. VII Orig. cap. 12) , diaconum inscribat, more nimirum tunc usitato, ut quo quisque ecclesiastici ordinis gradu insignitus esset, ab eodem etiam officio suo appellationem sumeret, [Col. 0031C] monachi vel etiam abbatis titulo saepius omisso. Nullibi etiam se sacerdotem fuisse vel verbo significat, nec ab aliis eo gradu sublimatum fuisse scribitur; quamvis non nemo recentiorum apud Mab. libr. XXVI Annal. pag. 342, num. 90 contendat, illum tunc quando Carolus Magnus cum filiis suis apud Turonos in ecclesia sancti Stephani sacram communionem percepit, sacerdotis officio functum fuisse, assistente eidem Sigulfo diacono, uti narrat Vitae beati Alcuini scriptor num. 18. Enimvero doctissimus Mabillonius ibidem hanc illius critici et aliorum quorumdam opinionem refutat, solide ostendens verborum illorum Vitae scriptoris: «Cum (Alcuinus) post communionem corporis Christi et sanguinis manu propria eis misceret,» sensum non esse, quod Alcuinus communionem corporis et sanguinis Christi Carolo et filiis ejus praebuerit, sed istum, quod Alcuinus Carolo et tribus ejus filiis Carolo, Pippino et Ludovico post perceptam a sacerdote [Col. 0031D] communionem corporis et sanguinis Christi Domini poculum praebuerit, forte in secretario ecclesiae, uti olim fiebat. Et certe nemo, ut recte laudatus Mabillonius ibi discurrit, Alcuinum sacerdotem fuisse dixerit, nisi qui in scriptis et epistolis illius plane hospes fuerit, nemo qui Vitam ejus cum tantilla attentione legerit. Etenim in plerisque epistolis levita, et humilis levita aut etiam diaconus, nunquam sacerdos aut presbyter inscribitur. Eginhardus qui illum a facie noverat, jam mortuum (ne quis putet ante obitum saltem presbyterum fuisse ordinatum) Albinum diaconum tantum vocat. In Vita illius dicitur in Franciam venisse diaconum num. 12, missas quotidie cum Sigulfo presbytero suo levitice celebrasse num. 26, ac demum diaconum obiisse innuitur num. 28: quippe qui ministerio levitarum coelestium Stephani et Laurentii in coelum perductus perhibetur, et in medio illorum splendidissima indutus dalmatica astitisse. Haec profecto adeo evidentia [Col. 0032A] sunt, ut pigere quemvis debeat quaestioni tam levis ponderis diutius immorari.

XXXV. Litterarum tam sacrarum quam profanarum studia in Britannia, a Romanis antiquitus ibi constituta, deinceps vero per incursiones Saxonum et Danorum turbata, postquam nempe curante sancto Gregorio Magno summo pontifice sacra Christiana in illam insulam illata et stabilita fuerunt, refloruisse; scholas pariter publicas Graece et Latinae eruditionis ibidem post adventum Adriani abbatis et Theodori episcopi, hominum omni doctrinae genere praestantium, resuscitatas et ita frequentatas fuisse, ut deinceps ex illis scholis non tantum episcopi, verum etiam reges et principes doctissimi et sapientissimi prodierint, testem habemus locupletissimum Ven. Bedam in variis capitibus suae Historiae ecclesiasticae [Col. 0032B] gentis Anglorum. Scholis istis Polydorus Vergilius libr. IV Hist. Angl. pag. 68 annumerat Cantabrigiensem, fundatam, ut ipse credit, a Sigeberto rege Anglorum Orientalium, quem Ven. Beda libr. II, cap. 15 «virum per omnia doctissimum et Christianissimum» vocat, et libr. III, cap. 18 de eodem scribit, quod, postquam in Gallia exsul lavacrum baptismi percepit, mox ea quae in Gallia bene disposita vidit imitari cupiens, instituerit scholam in qua pueri litteris erudirentur: juvante se episcopo Felice, quem de Cantia acceperat, eisque paedagogos et magistros juxta morum Cantuariorum praebente.» De Cantabrigia Ven Beda tacet; hinc Vergilii narratio conjecturae tribuenda est. Illud etiam quod idem vir doctus ibidem opinatur, nimirum eidem Sigeberto regi comprimis acceptum referri debere, quod postea Anglia claros semper doctrina viros tulerit, et quod ipse in ea litterarum fundamentum primus jecerit, cum narratione Ven. Bedae combinari minime potest. Hoc enim testante Felix ille episcopus, concilii regis [Col. 0032C] Sigeberti promotor, primos magistros et paedagogos e schola Cantuariensi prius jam fundata accepit.

XXXVI. Illud quoque vero haud simile est quod Joannes Balaeus, cujus fidei etiam alii quidam se commiserunt, ex annalibus Academiae Cantabrigiensis narrat, beatum Alcuinum ibidem artes liberales omnes post Bedam docuisse. Haec siquidem narratio, ex obscuris quibusdam annalibus deprompta, fidem haud meretur, primo quod proficiscatur a scriptore parum accurato qualem viri docti Balaeum depingunt apud Struvium Bibl. Hist. Lit. tom. II, p. 1220, § 20. Secundo quia verosimile non est, Ven. Bedam unquam Cantabrigiae docendi munus obiisse; et de beato Alcuino superius cap. 2 a nobis ostensum est, et posthac comprobabitur illum omnem vitam suam et discendo et docendo in ecclesia seu monasterio Eboracensi, usque dum in Franciam ultimo abiit, transegisse.

XXXVII. Sola igitur schola Eboracensis in Anglia [Col. 0032D] beatum Alcuinum primo discipulum, postea etiam magistrum habere meruit. Fuit illa tunc temporis inter omnes illius insulae scholas, quarum memoria adhucdum exstat, celeberrima. Illam primo ab Ecgberto illius sedis archiepiscopo institutam, deinceps vero ab illius successore Aelberto majore adhuc celebritate donatam fuisse cap. 2 jam insinuavimus. Ex istorum ergo praesulum doctissimorum instituto ibi scientiae pene omnes et artes liberales magna industria et cum multiplici discipulorum profectu docebantur; nimirum grammatica, rhetorica, dialectica, juridica, poesis, astronomia, arithmetica, musica, computus ecclesiasticus, quae omnia Alcuinus ipse recenset in poemate de pontif. Eborac. Maximum vero studium ibidem impendebatur sacrae disciplinae ac divinae Scripturae, ad cujus etiam pleniorem notitiam atque intelligentiam omnia reliqua studia referebantur; cujus etiam gratia linguis sacris Hebraicae et Graecae addiscendis non nulla, quantam nimirum [Col. 0033A] temporis illius ratio ferebat, diligentia adhibita fuit.

XXXVIII. Postquam beatus Alcuinus in hac schola omnes illas studiorum classes maxima cum applicatione nec cum minori profectu emensus est, non tantum a suis condiscipulis tantam eruditionis multiplicis laudem obtinuit, ut ipsum, prout Vitae illius scriptor testatur, tanquam secundum magistrum colerent, verum et a magistro suo Ecgberto archiepiscopo dignus habitus fuit cui munus docendi in eadem schola committeretur, et qui Aelberto in eodem munere socius daretur. Enimvero jam ante annum 766, nempe ante obitum Ecgberti, qui hoc anno accidit, tantam nominis sui famam adeptus fuerat, ut ea permotus beatus Liudgerus eodem anno illius sese disciplinae traderet, atque ab ipso inter alios discipulos spiritualia dogmata hauriret, teste Alfrido in Vita sancti Liudgeri libr. I, num. 9, quod testimonium etiam legitur in altera Vita libr. I, cap. 5. Concordat in his doctissimus Mabillonius, [Col. 0033B] qui beatum Alcuinum sub pontificatu Ecgberti circa annum 758 scholis Eboracensibus praefectum fuisse colligit ex eadem Vita beati Liudgeri libr. XXIII Annal. num. 37.

XXXIX. Ad beatum Alcuinum igitur scholas Eboracenses moderantem magnus undique et ab exteris quoque regionibus erat discentium confluxus. Inter exteros praeprimis nominandus est, de quo jam loqui coepimus, sanctus Liudgerus primus Mimigardefordiensis seu Monasteriensis episcopus, vir sanctitate et apostolico zelo clarus. Is etenim cum aliquando ab abbate suo Gregorio, sancti Bonifacii in ecclesia Trajectensi successore, in Angliam missus, Eboraci moraretur, atque in beati Alcuini notitiam venisset, eruditionis illius eloquio adeo delectabatur, ut Trajectum reversus continuo desiderio teneretur, ad eamdem scholam redeundi. Quapropter assiduis precibus et abbatem et parentem suum Thiadgrimum pro hac licentia obtinenda fatigavit, eosque tandem, ut ejus desiderio consentirent, permovit. Liudgerus [Col. 0033C] igitur voto suo damnatus Eboracum rediit, et ibidem sub disciplina beati Alcuini tribus annis cum dimidio remansit, donec nimirum emergente casu, Anglorum in Frisones odium vitaturus invitus in patriam remeare coactus est, iis jam disciplinis instructus, quae illum dignum reddidere ad munus episcopale et apostolicum cum maxima nominis sui gloria in patria obeundum. Comitem itineris ab Alcuino accepit quemdam diaconum, nomine Putul, Romam perrecturum, qui deinde ordine presbyterii ibidem accepto Eboracum reversus postea cum eodem magistro suo in Galliam venit. Plures alios viros aut juvenes ab exteris nationibus ad Angliae scholas illo tempore fama eruditionis celebratas, maxime ad Eboracensem quam beatus Alcuinus moderabatur, venisse credibile est: quinam vero illi fuerint, monumentis deficientibus, ignoramus.

XL. Inter populares beati Alcuini qui illius fuerunt discipuli, praecipue sequentes innotuerunt, quorum [Col. 0033D] acta quaedam, quae obscuriora videri possint, breviter elucidare conabimur. Primus ex his memorandus Eanbaldus junior cognomento Symeon, senioris Eanbaldi, beati Alcuini in eadem schola quondam condiscipuli, anno 796 IV Kal. Augusti demortui, in cathedra Eboracensi successor: de quo plura notavimus ad epistolas 50, 58, 170, 173, 174 (nunc 56, 64, 73, 114, 115) ad eumdem scriptas; ad quas notas lectorem compendii gratia remittimus.

XLI. Alter beati Alcuini discipulus hic commemorandus fuit, Wizo vel Withso, patrio, ut reor, nomine quo appellatur in epist. 118 (nunc 157) , cujus in codice Colbertino, ut in notis ibidem monuimus, inscriptio talis est: Epistola ad Candidum, id est, Wizonem. Hunc discipulis beati Alcuini annumerat Vitae scriptor num. 14, atque illi elogium magnanimi attribuit. Ipse etiam Alcuinus in epist. 118 (nunc 157) , illum suum aliquando fuisse discipulum significat scribens, quod ipsum cum socio Nathanaele, seu [Col. 0034A] Fridugiso «in schola eruditionis de praeceptis divinis admonuerit.» Idipsum insinuat in praefatione ad Commentaria in Ecclesiasten Oniae et Nathanaeli inscripta, ubi ipse presbyteri appellatione insignitur. Lelandus de Script. Britan. cap. 100, pag. 133, hunc Candidum Lindisfarnensis ecclesiae alumnum recte facit. Is cum quibusdam aliis popularibus et condiscipulis suis magistrum suum Alcuinum in Franciam comitatus est; post aliquod vero temporis spatium, circa annum 796 in Britanniam, cujus negotii causa ignoratur, reversus est, uti memoratur in epist. 39 (nunc 44) ad Damoetam. Cum vero ibi diutius quam Alcuinus volebat, moraretur, tacito studio illum ab Higibaldo Lindisfarnensis ecclesiae episcopo repetiit in epistola ad Lindisfarnenses, cujus fragmentum dedimus in notis ad epist. 8 (nunc 9) . Quin desiderio beati Alcuini ab eodem Higibaldo fuerit satisfactum, minime dubitandum est. Is enim ipse, ni apprime fallamur, Candidus fuit, cujus posthac fidelitati et industriae [Col. 0034B] Alcuinus varia negotia apud regem Carolum, apud episcopos quosdam, apud Aulae proceres, et amicos tractanda et expedienda commendavit, uti perspicuum est in epistolis 92, 105, 109, 110, 123 (nunc 108, 133, 145, 146, 162) et aliis. Romam ad apostolorum limina, devotionis, ut videtur, causa, abeuntem Alcuinus carmine hortatus et precatus est, ut ibi sanctorum apostolorum aliorumque sanctorum cineres pie coleret, seque illorum intercessioni commendaret, et non nisi cum munere sacrarum reliquiarum reverteretur, quod carmen infra dabimus. Is ipse fortassis auctor est scripti cujusdam hactenus inediti De Imagine Dei, quod exstat in appendice 2, de quo conjecturam nostram aperuimus ibid. in monito praevio. Ab hoc Candido beati Alcuini discipulo distinguendus est alter Candidus Fuldensis monachus et presbyter, proprio nomine non Wizo, sed Bruun nuncupatus; quod suum nomen ipsemet in fine praefationis metricae ad vitam sancti Eigilis abbatis expressit his verbis: Explicit praefatio Candidi [Col. 0034C] ad Modestum, qui proprio nomine Bruun et Richeo nuncupatur: quod ipsum facit in fine cap. 17 Vitae ejusdem, scribens:

XLII. Candidi socius ac in schola Eboracensi sub beati Alcuini magisterio condiscipulus fuit Fridugisus teste anonymo Vitae scriptore cap. 8, num. 14. Cognomen inter litteratos sui temporis tulit Nathanael, uti ad epist. 118 (nunc 157) notavi ex inscriptione cod. Colbertini. Ab Alcuino nunc diaconus, praefat. in Eccles., nunc archidiaconus epist. 183 (nunc 124) appellatur. Beati Alcuini popularem illiusque in schola Eboracensi discipulum, ac postea etiam in Galliam comitem exstitisse, praeter praefationem et epistolam mox citatas singularis etiam illa erga ipsum in negotiis suis gerendis confidentia ac familiaritas [Col. 0034D] suadere videtur, quam vir prudens vix indulsisset discipulis peregrinae regionis, quorum ingenium nondum satis exploratum habere potuit. Illum elegit qui sacros libros a se diligentissime emendatos ad Carolum imperiali corona redimendum deferret, epist. 103 et 185 (nunc 131 et 135) . Illum in palatio viventem, simul et Candidum, de fratrum Turonensium cum Theodulfo episcopo Aurelianensi disceptatione, pro causae fratrum illorum defensione instruxit in epist. 118 (nunc 157) . Illum cum rege in Balneo Aquisgranensi commorantem hortatus est ut discipulas suas, Luciam et Columbam in aula versantes, suae sapientiae decore et floribus exornet epist. 98 et 185 (nunc 126 et 135) . Demum infirmitate fractus Alcuinus hunc dilectum suum discipulum prae omnibus dignum aestimavit, qui etsi monasticam vitam non profiteretur sed canonicam, sibi in regimine monasterii Turonensis succederet. Idem Fridugisus postea etiam abbas Sithiuensis sancti Bertini [Col. 0035A] factus est. Sub ejus vero regimine postea in utroque illo monasterio laxior disciplina canonicorum repullulavit, et sancti Benedicti spiritus penitus exstinctus est. Magnae etiam in aula imperiali auctoritatis fuit; subscripsit enim testamento Caroli Magni, fuitque Ludovici imperatoris cancellarius: et obiit anno 834. Vid. Mab. in elog. beati Alcuini num. 45, et lib. XXVIII Annal. num. 16, et XXIX, num. 32, et XXXI, num. 67. Scripsit nonnulla ex quibus nihil jam superest, quam epistola de Nihilo et tenebris ad proceres palatii, quae edita exstat tom. II Miscell. Baluzii, pag. 403. Hic Fridugisus cum philosophico acumine naturam nihili, ex quo Deus mundum creavit, et tenebrarum, quae erant super faciem abyssi explorat, et contendit nihil esse aliquid, et tenebras esse substantiam. Verum illius ratiocinia mera sophismata sunt, quamvis de caetero stylus, quo utitur, purus et clarus atque etiam fluidus sit. Mabillonius conjicit Fridugisum scripsisse carmen illud de cella Cormaricensi, quod inter dubia exhibemus, in quo cellam [Col. 0035B] illam, proprio jam gaudentem abbate, nempe Jacobo, et quondam monasterio suo Turonensi annexam, quasi sibi ereptam conqueritur. Scripsit quoque contra Agobardum episcopum Lugdunensem, cujus nonnullos, quos ipsi imputat, errores censura paulo acrius perstringit: quod tamen Fridugisi opusculum adhucdum latet. Agobardus se defendens Fridugisum ob styli acerbitatem et majores quosdam errores contra sanam theologiam reprehendit, tom. I Operum, pag. 165 et 191. Legi merentur quae de Fridugiso habet D. Rivet tom. IV Hist. Lit. de la France, pag. 512 seqq.

XLIII. A Candido et Fridugiso separare noluimus Oniam sacerdotem, de cujus vita aut actis pauca innotuerunt. Illum tamen fuisse popularem ac discipulum beati Alcuini, colligi posse videtur ex inscriptione Commentariorum in Ecclesiasten, ubi Onias jungitur Candido et Nathanaeli, et aeque ac hi duo filius in paternae pietatis nido aliquando educatus et [Col. 0035C] sub alis paternae eruditionis edoctus dicitur. Ex eadem inscriptione ubi sacerdotis titulo insignitur suisque socius praeponitur, satis intelligitur, illum saecularibus etiam negotiis in aula fuisse adhibitum, et beato Alcuino admodum charum fuisse. Illum in epist. 183 (nunc 124) Georgii patriarchae Jerosolymitani memoriae pariter cum Symeone, Martino et Nathanaele commendat. In epist. 227 (nunc 230) tristitiam suam ob ejus absentiam illi significat. In epist. 228 (nunc 231) illum admonet ut Deum amet, ac pauperum, miserorum ac peregrinorum memor sit, atque eleemosynis, defensione et solatio illis succurrat.

XLIV. Inter beati Alcuini discipulos a Vitae scriptore cap. 8, num. 14 numeratur quidam Osulfus, quem pariter in schola Eboracensi ab eodem edoctum fuisse nullus dubitandi locus est: quem etiam beati Alcuini popularem credit D. Mabillonius libr. XXVII Annal. num. 29 quamvis in elogio ad Vitam [Col. 0035D] beati Alcuini cap. 11, num. 66 illum cum aliis, ipsum ex Anglia comitantibus, Onia, Candido, Nathanaele in monasterio quoque Turonensi auditorem fuisse dicat. Certe Osulfum patria Gallum vel Francum non fuisse ex narratione, quam anonymus Vitae beati Alcuini scriptor de illius obitu loc. cit. num. 15 facit, sat aperte intelligitur. Nempe beatus Alcuinus alteri discipulo suo Raganardo de Osulfo ad omnia monita vitae melioris surdo spiritu prophetico praedixit, «quod neque in regione hac (Francia utique, ubi tunc Alcuinus degebat) neque in qua natus est, morietur. Quod postea probavit eventus; mortuus est enim in Longobardia.» Osulfus ergo fuit abs dubio ille discipulus, ad quem, tanquam ad filium prodigum, initio quidem optimis moribus ac disciplinis liberalibus imbutum sapientiae sale illuminatum, et in Scripturis sacris industrium, postea vero scortorum gregibus, potatorum conviviis ac superbientium vanitatibus junctum, scripsit epistolas [Col. 0036A] 157 et 158 (nunc 206 et 207) . «Olim, inquit in epistola priore, te genui, nutrivi, alui, et ad perfectum virum usque perduxi. . . . ita, ut tuam laudem tota decantet regio,» nempe Britannia, ut legitur in codd. mss. Salisburgensibus, prout ibidem notavi. In altera vero epistola exemplum quo ad vitae emendationem animetur illi proponit condiscipulum suum, «qui modo, ait, episcopatu praesidet nobilissimo.» Qui plane non alius fuit, quam Eanbaldus archiepiscopus Eboracensis. Cum hoc ergo Osulfus in Britannia, in schola Eboracensi, sub beati Alcuini magisterio educatus et edoctus fuit. Hunc ipsum Osulfum pariter cum Fridugiso ab eruditione laudat Theodulfus Aurelianensis libr. III, carm. 1 ad Carolum regem, de utroque ita canens vers. 175:

XLV. Verosimile est Osulfum, patrio nomine ita vocatum, postea inter scholasticos Cuculi appellationem obtinuisse, utpote cujus similem lapsum, ob quem Osulfum reprehendit, Alcuinus deplorat carmine 77, quo etiam pertinet additamentum, quod ex cod. ms. Collegii sancti Pauli Ratisbonensis tardius detecto dedimus tom. II, carm. 6. Latet certe sub hoc nomine familiari et ascititio quidam beati Alcuini discipulus, in schola Eboracensi eruditus et magistri sui in Galliam comes: quem aliquando ad Symeonem suum, seu Eanbaldum episcopum direxit cum muneribus, uti intelligitur ex epist. 171 (nunc 65) , et cujus etiam opera usus est ad optima consilia eidem Eanbaldo, quibusdam adversitatibus afflicto suggerenda, uti legitur in epistolis 174 (nunc 115) et sequenti.

XLVI. Cuculi socius ac condiscipulus Calwinus fuit [Col. 0036C] presbyter Anglus, quem in epist. 58 (nunc 73) ad ipsum directa saluberrimis doctrinis instruit, et in altera 175 (nunc 116) Cuculo simul inscripta, hortatur ut Symeoni seu Eanbaldo archiepiscopo ea suo nomine suadeant, quae ipsum in adversitatibus solari, et ad vitam muneri suo ac dignitati convenientem degendam permovere valeant. Ex eadem epist. 58 (nunc 73) discimus, Calwinum cellae cuidam sancti Stephani praefuisse, et monachum ac monachorum patrem fuisse, sicut ibidem in notis notavimus. Certe membrum is fuit ecclesiae Eboracensis, suo suffragio concurrens ad archiepiscopi Eanbaldi electionem, uti Alcuinus ibidem insinuat his verbis: «Quem (Symeonem) vos elegistis ad pontificatus honorem.»

XLVII. Discipulorum beati Alcuini nobilissimum ac fidelissimum auctor Vitae anonymus primo loco nominat Sigulfum Vetulum, ex cujus narratione ipse didicit, quae de illo memoriae posterorum commendavit, [Col. 0036D] eo magis fide digna, quod «ipse solus, uti legitur in fine prologi illius Vitae, post discessum sancti Edberti (Aelberti episcopi puto) ipsius meruit nosse secreta eximia.» Erat is, eodem scriptore testante cap. 5, num. 11, «vir Deo amabilis, animi carnisque nobilitate insignis, presbyter et custos Heboricae civitatis ecclesiae,» qui tam arcta amicitia beato Alcuino junctus fuit, ut propterea perpetuo illi adhaerere cupiens, se eidem, jam scholas in Francia tenenti, sociare voluerit. Antequam vero Sigulfus Alcuinum in Franciam comitatus est, futurus posthac individuus magistri sui comes, jam illuc puer venerat cum avunculo suo Autberto presbytero viro sancto: «A quo Romam ad ecclesiasticum ordinem discendum perductus, et Metas civitatem causa cantus directus fuerat;» inde tamen Sigulfus, avunculo suo per mortem in itinere amisso, «cum multo fructu patriam repedavit propriam.» Sacrae lectionis studiosissimum ipsum laudat [Col. 0037A] Alcuinus in epistola Interrogationibus illius et suis Responsionibus in Librum Genesis praefixa, in qua illius desiderio in enodandis quibusdam difficultatibus illius libri, pro temporis opportunitate, satisfacere studuit: ibi Alcuinus fratrem illum nominat, atque longo tempore individuum et fidelem socium. Ex qua confidentia et familiari conversatione conjicio, Sigulfum sub disciplina beati Alcuini in Anglia jamjam prae aliis suis condiscipulis in virum profecisse, atque inter illos seniorem fuisse, unde fortassis nomen Vetuli tulit; ac propterea illum Alcuinus sibi in ipso docendi munere sociavit, illique curam discipulorum se per alia negotia multoties impedito concredidit. Hac tamen confidentia et existimatione non obstante, ipsum, cum discipulis Adalberto et Aldrico contra mandatum suum lectionem Virgilii poetae clanculo indulsisset, acriter reprehendit. Quamvis enim Alcuinus, ut narrat Vitae scriptor cap. 10, num. 19, juvenis Virgilii [Col. 0037B] lectione delectaretur, postea tamen id a discipulis fieri noluit, «sufficiunt, inquiens, divini poetae vobis, nec egetis luxuriosa Virgilii vos pollui facundia.» Ad Sigulfum ergo hoc mandatum violantem dixit: «Unde te habemus, Virgiliane? Cur coepisti et voluisti contra meam voluntatem et consilium, me ignorante, agere ut Virgilium legeres?» Sigulfus hac ratione admodum confusus humiliter ad magistri sui arcana et occulta penetrantis pedes se projiciens poenituit, et stultissime se egisse confessus est. Suspicor hunc Sigulfum esse filium illum aegrotum, ad quem scripta est epist. 231 (nunc 188) , qui ab Alcuino edoceri voluit, «an melius esset in canonica veste, sive in monastica sanctitate ultimi diei exspectare spiraculum;» cui vir beatus respondit nihil mutandum esse in praesenti periculo, et in quovis statu ad majorem semper Ecclesiae profectum cogitationis voluntatem esse dirigendam; posse tamen, si convaluerit, monasticam cucullam induere; «orationum enim causa, inquit, et ob [Col. 0037C] fraternae intercessionis solatium cum monachis quies optanda videtur.» Enimvero Sigulfus jam abbas Ferrariensis (hujus enim monasterii regimen Alcuinus, ab exterioribus omnibus negotiis se exsoluturus, illi consignavit) usque ad senium habitu canonico usus est; postea vero sponte abbatiam discipulo suo Adalberto resignavit, assumptaque ex consilio illo, nisi fallar, Alcuini, veste monastica, praedicto suo discipulo ac successori insigni modestiae exemplo se subjecit, uti discimus ex Lupi abbatis epist. 29. Sigulfo schola Ferrariensis suam originem debet, quae posthac sub Lupo abbate multo celebrior evasit. Vide Hist. Lit. de la France tom. IV, pag. 242, num. 37. Ab hoc Sigulfo diversus est alius ejusdem nominis, cujus scriptor Vitae Alcuini meminit cap. 11, num. 20, qui fuit sancti Benedicti Anianensis monachus et discipulus; prout recte animadvertit D. Mabillonius in notis ad prologum Vitae Alcuini: neque tamen [Col. 0037D] assentiri possumus ejusdem viri celeberrimi opinioni, dum ibidem Sigulfum presbyterum, Alcuino valde familiarem de quo in eadem Vita mentio fit num. 11 ab hoc qui gesta magistri sui dictavit, distinguit. Nullam enim is suae opinionis rationem affert, neque nos ullam in Vita praedicta vel alibi deprehendimus.

XLVIII. Discipulis demum celebrioribus beati Alcuini, quos Eboraci scientiis et artibus liberalibus imbuit, accensendus est Josephus ille, quem in epistola 132 (nunc 174) ad Remigium episcopum, suum discipulum, et in praecedenti dilectum filium vocat. Josephum hunc Britannum fuisse persuadet fragmentum epistolae ad ipsum ab Alcuino scriptae, quod ex Usserio dedimus in notis ad epist. 3, in qua Alcuinus de Colcu lectore in Scotia scribit his verbis: «Sanus est magister vester Colcu.» Hujus ergo magisterio Josephus ille in Britannia aliquando usus est, postea ob scholae celebritatem scholasticis [Col. 0038A] Eboracensibus sociatus. In Franciam postea cum hoc altero suo magistro Alcuino abiit; certe ibidem circa annum 790 cum eodem morabatur, uti intelligitur ex eadem epistola 3, quam Alcuinus e Francia ad Colcum lectorem in Scotia scripsit, uti ibidem in notis D. Mabillonio assentiente diximus. In illa etenim praefato Colcu significat se cum Josepho in illis terris optima frui sanitate. Celeberrimus Mabillonius in elogio beati Alcuini cap. 11, num. 67, nullus dubitat hunc Josephum esse, qui jubente hoc suo magistro Commentaria sancti Hieronymi in Isaiam compendio redegit; quam epitomen manuscriptam, sub titulo Josephi abbatis, exstare idem testatur, illiusque initium et finem retulit. Opus illud jussu beati Alcuini coeptum atque ejus nomini dicatum ipse auctor profitetur hoc versu:

XLIX. Hos celebriores beati Alcuini discipulos, multis aliis brevitatis causa dimissis, quos in Britannia docuit, commemorare libuit; quantum nimirum id ad scripta et acta scriptoris celeberrimi illustranda, atque ad famam magisterii illius celebrandam conducere possit. Nihil vero magis ad gloriam viri immortalis facit, quam quod doctrinis ac consiliis illius usi fuerint Angliae reges, principes, [Col. 0038C] reginae regiaeque virgines, episcopi ac sacerdotes, abbates et monachi, aliique homines dignitate civili et ecclesiastica in illa regione fulgentes: cujus rei documenta praebent tot epistolae ad diversas illas personas scriptae, saluberrimis monitis ac doctrinis cuique statui maxime convenientibus refertae.

L. Non possum quin eruditos lectores hoc loco opportuno moneam, scriptores quosdam Anglos, Harpesfeldium, Pitseum, Balaeum, quos Centuriatores Magdeburgenses exscribunt, egregie allucinatos fuisse, dum eruditis Angliae feminis annumerarunt Gislam ac Richtrudem, seu ascititio nomine Luciam et Columbam, quibus beatus Alcuinus Commentarios in sancti Joannis Evangelium dicavit. Horum opinioni, mirum est, virum eruditum D. Alfortum in Annal. Eccles. Anglo-Saxonicis ad an. 770 calculum suum adjecisse. Enimvero virgines illas non in Anglia sed in Gallia Alcuinum magistrum habuisse ex verbis saltem epistolae virginum illarum, Commentariis [Col. 0038D] illis praefixae, et Parisiis ad illum Turonis existentem scriptae, luce clarius est; ita ibi scribunt: «Multo facilius chartarum portator tuarum de Turonis Parisiacam civitatem . . . . . pervenire poterit.» Verum de his virginibus inferius, ubi de schola palatii agemus, sermo redibit.

LI. Fama tam praeclari doctoris sicut inter lares Eboracenses non coarctari, ita nec intra fines quidem Britanniae contineri potuit, sed in alias quoque regiones, Franciam maxime et Galliam evulgata fuit, opportuno prorsus tempore, quo nimirum utriusque illius regni amplissimi gubernaculum tenuit Carolus ille, a rebus sapientissime simul et fortissime gestis, Magni nomine, quod postea nunquam deleri potuit, insignitus.

LII. Is enim post obitum Pippini patris et Carlomanni [Col. 0039A] fratris sui solus throno admotus regni sui statum circumspiciens, dolens animadvertit illum tam in politicis quam in ecclesiasticis rebus esse corruptissimum, barbarie horridum et omni morum et litterarum cultura destitutum. Enimvero omnium scriptorum, qui antiquitatis litterariae aliqua notitia pollent, communis sententia est, barbariem et ignorantiam, a quinto saeculo aerae Christianae, quod tanquam prima epocha collapsarum ubique litterarum haberi debet, tam immodicos fecisse progressus, et primis sexaginta aut septuaginta annis saeculi octavi tantopere invaluisse, ut ultimum complementum, quod nullam jam medelam admitteret, adeptae fuisse viderentur. Certe monachus Engolismensis in Vita Caroli Magni ad annum 787 scribit, ante regis illius tempora «nullum in Gallia fuisse studium liberalium artium.» Quod quidem non ita intelligendum est, quasi nullus unquam vetustioribus temporibus saeculum illud quintum antecedentibus, in Gallia litterarum [Col. 0039B] aut artium liberalium cultus viguisset. Diu namque ante illa funesta tempora, quibus Gallia per Barbarorum irruptionem, atque tumultus civiles postea exortos turbata fuit, optima quaeque studia floruisse, scholasque ibi erectas et ordinatas fuisse, ex Tacito, Eunomio, et ex illo Gratiani Aug. rescripto codicis Theodosiani, quo Antonio praetorio Galliarum praefecto mandat, ut in singulis metropolibus studia litterarum constituat, et eisdem idoneos magistros cum congruo supplemento constituat, novimus. At vero sedes illae studiorum postea per barbarorum, ut diximus, assiduas incursiones, ac civilium dissidiorum procellas eversae, et amica musis otia et quies praerepta fuere, ita ut sub regibus Francis Carolum antecedentibus, nullum illis domicilium superesset; quod narrare voluit Engolimensis monachus loc. cit.

LIII. Verum de misero statu quo Carolus regnum suum per diuturnam barbariem penitus deformatum et desolatum conspexit, plura hoc loco commentari [Col. 0039C] haud necesse fuerit, postquam de illo summa cum eruditione egregie disseruit praeclarus scriptor Hist. Lit. Franciae tom. III, pag. 417, et tom. IV, pag. 1 et seqq. Uno tamen verbo saltem illum tangere et commemorare volui, ut quid res litteraria universa praecipui illius post Carolum Magnum restauratoris Alcuini conatibus, quos hoc et sequenti capitibus recensebimus, debeat, evidentius intelligatur.

LIV. Ad eliminandam ergo e toto regno suo jam plurimam partem seu armis seu prudentia paci et tranquillitati restituto barbariem, summus ille princeps nullum remedium opportunius fore recte existimavit, quam sedulam culturam morum et ingeniorum; cujus tamen prudentissimi consilii exsequendi impedimentum fuit, quod nullos prope in regionibus Francicae suae ditioni subditis reperire esset viros tanta pietate, eruditione et experientia praeditos ut rudes docendi, barbarosque emoliendi munus cum laude et optato profectu obire possent. Ab exteris [Col. 0039D] proinde regionibus, Italia maxime et Britannia, ubi potissimum tunc temporis litterarum studiis moribusque excolendis opera impendebatur, subsidia ejusmodi petere necesse fuit; quod regis sapientissimi consilium Alcuinus apprime laudat in epist. 101 (nunc 129) ad hunc suum Davidem ita scribens: «Vestram sollicitudinem, domine mi David, agnoscebam omnes ad sapientiam discendam exhortari, imo et praemiis honoribusque sollicitare, atque ex diversis mundi partibus amatores illius vestrae bonae voluntatis adjutores convocare studuistis; inter quos me etiam infimum ejusdem sanctae sapientiae vernaculum de ultimis Britanniae finibus adsciscere curastis.»

LV. Primi vero qui Carolo Italiam aliquoties peragranti innotuere, fuerunt Petrus Pisanus Diaconus vir senex, et Paulus Warnefridi Diaconus pariter et monachus Casinensis, viri ob eruditionem variam atque docendi peritiam maxime commendati. Illos [Col. 0040A] Carolus ad aulam suam invitavit, futuros in ipso palatio suo scientiarum professores, et consilii sui in restaurandis litterarum studiis scholisque ordinandis ac instituendis adjutores. Illi mandato principis maximi obtemperantes, post expugnatam ab ipso anno 774 Paviam, uti creditur, cum eodem illo officio functuri in Galliam abiere. De utroque et de variis illorum opusculis, a se noviter detectis egregie disserit doctissimus D. Lebeuf, Dissert. sur l'Hist. ecclés. et civile de Paris. tom. I, pag. 370 seqq., ubi pariter pag. 386 animadvertit Carolum Magnum jam ante adventum beati Alcuini de restaurandis in amplissimo regno suo litterarum studiis serio cogitasse. Quod quidem minime inficiari velim, certum nihilominus habeo ex postea dicendis, idque alii pariter eruditi viri absque haesitatione profitentur, praeter beatum Alcuinum neminem majori studio et diligentia regis intentioni collaborasse, ita quidem ut illi potissimum in acceptis referenda sint quae rex [Col. 0040B] maximus postmodum ad studiorum optimorum emolumentum et profectum; imo etiam ad felicem, qui inde profluere solet utriusque reipublicae ecclesiasticae et civilis statum sapientissime constituit. De hujus aulae et totius regni Francici praeceptoris in Franciam vocatione et adventu disserere hoc loco post breve hoc praeambulum incipiamus.

LVI. Venerat beatus Alcuinus, ut jam alibi notavimus, primo in notitiam Caroli regis Francorum, «dum olim a magistro suo ad ipsum directus fuit,» uti legitur in ejus Vita cap. 6, num. 12. Factum id fuisse ante annum 780, quo Alcuinus Romae, accepto pro novo archiepiscopo Eboracensi Eanbaldo seniore, reversus esse ab aliquibus creditur, idem scriptor Vitae ibidem clare commemorat. Certe Alcuinus priori aliquo tempore, dum nempe adhuc adolescens erat, adeoque prope annum aetatis vigesimum septimum, quem ipse Alcuinus adolescentiae terminum in Disputatione Puerorum, cap. 5, constituit, [Col. 0040C] adeoque circa annum Christi 862 (si calculum nativitatis illius ad annum 735 recte ducimus) Romam per Franciam abs dubio perrexit: tunc nimirum, quando Papiae regali civitate disputationi inter Petrum Pisanum et Julium Judaeum interfuit, uti ex epistola illius 85 (nunc 101) discimus. In illo ergo itinere Alcuino occasio fieri potuit primo perveniendi in notitiam Caroli nondum, ut existimamus, sceptra regni moderantis, seu ante Pippini patris sui obitum. Alio etiam, an eodem tempore beatus Alcuinus in comitatu magistri sui (Aelberti, adeoque ante annum 766 quo is ad episcopatum assumptus fuit) in Franciam venit et apud Corbeienses, (Morbacenses credo) divertit, uti scribit initio epist. 222 (nunc 53) . Quibus simul consideratis vero simillimum est Alcuinum nondum adolescentiam egressum ejusdem Aelberti nondum episcopi in exteras regiones peregrinantis ac urbis Romae sacra loca visitantis comitem fuisse: quam hujus magistri sui [Col. 0040D] peregrinationem describit in poemate de Pont. Eborac. ubi addidit hunc Aelbertum in patriam reversurum a regibus et tribunis tanquam doctorem summum honorifice susceptum, tantique habitum fuisse, ut illum apud se retinere omnibus modis conarentur, nempe

LVII. Aelberto abeunte Carolus (si ita ex deductis et ex narratione scriptoris anonymi Vitae beati Alcuini conjicere licet) in ejus comitem Alcuinum, cujus etsi adolescentis genium ac litterariam eruditionem ex illa conversatione perspectam habere potuit, oculos et vota conjecit, optans ut ipsum saltem, [Col. 0041A] postquam ejus praeceptor id munus recusaverat, aliquando suae aulae et regni magistrum adipisceretur; quod Caroli desiderium tandem, emergente sequenti occasione, impletum fuit. Anno salutis 780, Aelberto archiepiscopo Eboracensi, qui non diu post reditum ex itinere illo cujus mox mentionem fecimus, in locum Ecgberti electus fuit, anno decimo sui episcopatus pariter defuncto, in ejus locum subrogatus fuit Eanbaldus senior Alcuini condiscipulus. Is pro impetrando sibi a sede apostolica pallio archiepiscopali legatum selegit hunc suum amicissisimum socium, quo forte nullum alium huic negotio feliciter peragendo aptiorem habuit. Paruit Alcuinus, iter aggressus est, et hujus legationis causa Romam venit, ut Vitae ejus scriptor loc. cit. testatur. Hoc jam alterum, nostra quidem opinione, iter est beati Alcuini ad illam civitatem, pontificatum ibi gerente Adriano I. Primi itineris numero praecedente meminimus. Reversus inde accepto pallio, ut praefatus scriptor narrat, Parmae civitate regem Carolum [Col. 0041B] obviam habuit. Nimirum Carolus, testibus annalistis illius temporis, Loiseliano, Tiliano, Eginhardo, Poeta Saxone, etc., circa finem ejusdem anni 780 cum Hildegarde regina in Italiam perrexit, et festa Natalitia Papiae; circa initium vero anni 781 iter suum per Parmam civitatem, uti ex laudato Vitae scriptore intelligitur, prosecutus, Romae Pascha celebravit. In hoc ipso igitur itinere et anno ante tempus paschale beatus Alcuinus Carolum regem Parmae reperit, et ad illius qui ipsum jam antea noverat alloquium admitti meruit.

LVIII. Carolus virum sibi ex priori jam conversatione, et deinceps ex fama eruditionis illius magis magisque crescente, plurimum commendatum summa cum benevolentia excepit, nihilque non seu suasionibus seu promissis egit, ut illum in regnum suum, futurum scholarum quas tunc animo intentius meditabatur, rectorem pertraheret. Alcuinus tanti regis, maximo zelo pro reipublicae et catholicae Ecclesiae [Col. 0041C] salute flagrantis sollicitationibus sese obstinacius opponere piaculo simile existimans, ea tandem conditione munus sibi oblatum acceptum habuit, si ad illud obeundum, expleta sua legatione, ab episcopo et rege quibus parebat consensum et licentiam impetrare potuerit. Hac ergo conditione, quae sane aequissima haberi debuit, beatus Alcuinus a rege dimissus iter suum in patriam prosecutus est; ubi expleto missatico et reddita coram Eanbaldo archiepiscopo legationis suae ratione, eidem simul Caroli Francorum regis voluntatem ac desiderium exposuit, ab ipsoque quid fieri vellet aut mandaret expetiit. Assensit tam aequis postulationibus Eanbaldus, cui simul rex, cujus ditioni subjectus erat, annuit, ea tamen ab utroque adjecta conditione, ut ne diu nimium in aliena regione moram trahens propriae patriae suae operam suam tam illi proficuam subtraheret, sed constituto tempore ad regnum et ecclesiam cujus servitiis fuit obligatus reverteretur.

[Col. 0041D] LIX. Obtenta hac licentia Alcuinus, omnibus ad iter aggrediendum, et ad novum hoc munus digne in aula regis Francorum obeundum necessariis dispositis et comparatis, selectis etiam et assumptis secum, ut ex Vitae ejus contextu conjicere licet, nonnullis sociis ac familiaribus, suis antea in schola Eboracensi discipulis, qui ipsi in demandata sibi provincia solatio essent et adjutorio, in Franciam nunc tertio profectus est, regique Carolo sua officia et servitia, quaecunque illi et regno suo proficua fore judicaverit, obtulit.

LX. Hunc Alcuini in Franciam reditum D. Rivet Hist. Lit. de la France, tom. IV, pag. 296, ad annum 780; et D. Ceillier, Hist. Générale des Auteurs sacrés, tom. XVIII, pag. 249, circiter illum annum referunt. Verum serius illum reditum et vix ante annum 782 contigisse ex iis, quae superius num. 57 ex annalibus illorum temporum attulimus, manifestum [Col. 0042A] est. Illis siquidem testibus, Alcuinus primum anno 781 ante festum Paschatis Carolum Parmae obviam habuit, ubi tunc ab eodem rege primum ad permanendum in regno suo invitatus fuit. Si jam itineris quod Alcuino tam in aditu in patriam quam in reditu in Franciam emetiendum fuit, longitudinem et difficultates, negotia varia pariter ante abitum domi expedienda consideremus, vix credibile est haec omnia eodem adhuc anno absolvi potuisse. Adventum ergo beati Alcuini hac vice ad aulam Caroli Magni ad annum praedictum, Christi 782 referri debere existimamus. Et huic nostrae opinioni consentientem habemus celeberrimum collectorem scriptorum Rer. Gallic. D. Bouquet, tom. V, p. 604, not. ^a in fine.

LXI. Alcuinum ex Anglia reversum Carolus Magnus cum maxima benevolentia excepit, illumque, ut laudatus saepe Vitae scriptor ait, tanquam filius patrem amplexus est; et non multo post duo monasteria [Col. 0042B] illi administranda concessit, Bethleem scilicet, quod alio nomine Ferrarias dicitur in pago Wastinensi, provinciae Senonensis; et sancti Lupi apud Trecas, praeter cellam maritimam sancti Judoci apud Morinos. Per quae beneficia Carolus non tam intendebat, ut novum hunc suum magistrum divitiis cumularet, ait D. Rivet loc. cit. pag. 296, quam ut illius cura et vigilantia in illis manasteriis regularis disciplina restaurari et per convenientia studia confirmari posset. Et hac demum ratione simul domicilium beati Alcuini in Francia et in aula regia stabiliri coepit: et tunc pariter rex ille magnus ejusdem magistri consiliis, non tantum in restaurandis studiis litterarum, verum etiam in ordinando statu politico et ecclesiastico regni sui uti coepit. Ab illo tempore, inquit laudatus D. Rivet loc. cit., rex Carolus Alcuinum tanquam praeceptorem suum respexit, ac deinceps semper coluit, nihil majoris momenti illo inconsulto aggressus; sed illius manus in quibusvis negotiis difficilioribus, dubiique eventus adhibita fuit: [Col. 0042C] quod similiter factum fuisse in conficiendis illis sapientissimis legibus, quae Capitularium nomine celebrantur, a Carolo Magno promulgatis, colligere est ex fine praefationis Benedicti Levitae ad lib. V Capitul. apud Baluzium tom. I, pag. 805. Id saltem nemo, reor, inficiabitur illas constitutiones Caroli Magni quae ad studia litterarum restauranda, et ad scholas ubivis in ecclesiis cathedralibus et in monasteriis erigendas ordinatae sunt, ex consilio et suggestione vel etiam calamo beati Alcuini profluxisse: quas propterea, quod simul ad gesta illius praeclara pertineant, penitus praeterire non possumus, sed eas sequenti capite breviter indicabimus; recensentes simul maximam utilitatem, quae exinde in Ecclesiam et totum regnum Francorum redundavit, cum perenni gloria sui augusti auctoris et illustris magistri.

LXII. Post beati Alcuini adventum in palatio Caroli Magni et congregatis ibi aliis quoque viris doctis ex Italia, ut diximus, jam antea advocatis, rex grande opus quod diu magno animo volvebat et revolvebat illorum consilio innixus aggressus est, apertoque, si ita loqui fas est, Marte inveteratam diu barbariem et ignorantiam oppugnare coepit.

LXIII. Ad hanc pugnam primum quasi sonante classico vocavit et excitavit regni sui metropolitas, episcopos, abbates aliosque ad quos pertinebat, missis ad omnes illos litteris, ut vocant, encyclicis seu generalibus, quarum exemplum, ad Baugulfum abbatem Fuldensem directum, et a Sirmondo ex codice monasterii sancti Arnulfi Metensis editum exhibet Baluzius, tom. I Capitul., pag. 201. In hisce litteris Carolus utile sibi cum suis consiliariis visum [Col. 0043A] fuisse asserit, «ut episcopia et monasteria praeter regularis vitae ordinem atque sanctae religionis conversationem, etiam in litterarum meditationibus, secundum uniuscujusque capacitatem, docendi studium impendatur.» Animadvertebat siquidem rex ad omnia attentissimus in scriptis saepius a nonnullis monasteriis ad ipsum directis, «sensus quidem rectos, sermones vero incultos» apparuisse; «quia, inquit, quod pia devotio interius fideliter dictabat, hoc exterius, propter negligentiam discendi, lingua inerudita exprimere sine reprehensione non valebat.» Hinc metuebat, «ne sicut minor in scribendo erat prudentia, ita quoque et multo minor in eis, quam recte esse debuisset, esset sanctarum Scripturarum ad intelligendum sapientia.» Hac ratione motus hortatur ipsos ut litterarum studia posthac non negligantur, ubique magisteria erigantur, atque «ad hoc opus viri eligantur, qui et voluntatem et possibilitatem discendi, et desiderium habeant alios [Col. 0043B] instruendi.» Quo demum haec constitutio collimet, rex religiosissimus his verbis expressit: «Optamus enim vos, sicut decet Ecclesiae milites et interius devotos, et exterius doctos, castosque bene vivendo et scholasticos bene loquendo: ut quicunque vos propter nomen Domini et sanctae conversationis nobilitatem ad videndum expetierit, sicut de aspectu vestro aedificatur visus, ita quoque de sapientia vestra, quam in legendo seu cantando perceperit, instructus omnipotenti Domino gratias agendo gaudens redeat.» Mirandus profecto zelus tanti regis pro optimis studiis inter ecclesiasticos viros promovendis, et pro bono in totam Ecclesiam inde redundaturo. Ex eodem zelo in Capitulari Aquisgranensi anni 789, num. 70 apud eumdem Baluzium, tom. I Capitul., pag. 237, studia, quae in scholis tractari debeant, praescribit, «et omnibus sanctae Dei Ecclesiae ordinibus seu saecularis potentiae dignitatibus praecipit, ut scholae legentium puerorum fiant: psalmos, notas, cantus, computum, grammaticam per [Col. 0043C] singula monasteria et episcopia discant: sed et libros catholicos bene emendatos habeant . . . . et pueros suos non sinant eos vel legendo vel scribendo corrumpere; et si opus est Evangelium vel Psalterium et Missale scribere, perfectae aetatis homines scribant cum omni diligentia.»

LXIV. Prima ergo cura Caroli regis et magistrorum aulae, maxime Alcuini, collocata fuit in comparandis qui ad docendum et discendum necessarii censebantur libris, iisque selectis et bene emendatis; quod sane remedium pro excolendis ingeniis ipso naturali ordine caetera praeire debuit; ex libris enim male digestis et imperite scriptis, ipsas doctrinas confundi et ingenia turbari necesse est. Enimvero in tanta temporis illius barbarie difficile fuit reperire libros a lacunis variis, soloecismis, aliisque erroribus multiplicibus immunes: scriptores siquidem aevi Carolum antecedentis, cum ipsimet grammaticae et orthographiae essent ignarissimi, codices [Col. 0043D] quoscunque, quos describendos acceperant ipsosque jam antea quoque corruptos, novis insperserunt erroribus, ita ut multoties vix aliquis sensus inde exprimi potuerit, multoties mentem in contrarium induxerit: cujusmodi codices ex illo aevo etiamnum in vetustis scriniis superesse norunt eruditi ac seduli illorum scrutatores. Dolendum maxime, huic malo ipsos etiam codices ecclesiastico officio servientes, imo ipsius sacrae Scripturae subjacuisse.

LXV. Praeprimis ergo Carolum regem sollicitudo tenuit, ut viri ecclesiastico ministerio destinati habeant libros sacros bene emendatos; hancque curam eosdem corrigendi demandavit Paulo Warnefridi et Alcuino. Paulus a rege mandatum accepit, ut homilias Patrum pro nocturnali officio ordinatas, quae infinitis vitiorum anfractibus seu soloecismis scatebant, elimaret, uti legitur in epistola Caroli Magni illi Homiliario praefixa, quae reperitur in editione Coloniensi anni 1539, a Cel. Baluzio separatim tom. I [Col. 0044A] Capitul., pag. 203, et a D. Mabillonio, lib. XXVI Annal., num. 62, edita, in qua religiosissimus rex ita ad religiosos lectores suae ditioni subjectos scribit: «Quia curae nobis est ut nostrarum ecclesiarum ad meliora semper proficiat status, obliteratam pene majorum nostrorum desidia reparare vigilante studio litterarum satagimus officinam, et ad pernoscenda studia liberalium artium nostro etiam, quos possumus, invitamus exemplo . . . . Denique quia ad nocturnale officium compilatas, quorumdam casso labore, licet recto intuitu, minus tamen idoneo, reperimus lectiones; quippe quae et sine auctorum suorum vocabulis essent positae, et infinitis vitiorum anfractibus scaterent, non sumus passi nostris diebus in divinis lectionibus inter sacra officia inconsonantes perstrepere soloecismos; atque earumdem lectionum in melius reformare tramitem mentem intendimus. Idque opus Paulo Diacono, familiari clientulo nostro, elimandum injunximus.»

[Col. 0044B] LXVI. Simile opus ac laborem Alcuinum quoque in se suscepisse scriptor Vitae illius tradit cap. 12, num. 24, his verbis: «Collegit multis de Patrum operibus homiliarum duo volumina.» Hanc tamen assertionem in dubium vocat D. Rivet tom. IV, Hist. Lit. de la France, pag. 337, num. 5, existimans superfluum futurum fuisse laborem in colligendis iterum homiliis pro usu ecclesiarum Franciae, postquam eodem tempore ejusmodi collectio a Paulo Warnefridi facta est jussu et approbatione regis. Nihilominus D. Mabillonius loc. cit. duo distinguit Homiliaria, unum Pauli et alterum Alcuini.

LXVII. Majore certitudine constat beatum Alcuinum, Carolo praecipiente, emendasse librum qui Comes appellabatur, alias sancto Hieronymo ascriptus, et epistolas et evangelia per circulum anni singulis festivitatibus legi solita continebat, qualis testante D. Mabillonio loc. cit. num. 61 habetur in illius temporis codice bibliothecae Carnutensis, in quo circa medium haec leguntur: «Hunc codicem, [Col. 0044C] qui ab ecclesiasticis viris Comes appellatur, tua, lector, noverit perspicacitas ab eo codice sumptum, quem constat ab Albino eruditissimo viro, Carolo sapientissimo imperatore praecipiente, lima rectitudinis esse politum atque emendatum: qui codex licet a multis haberetur, a plerisque tamen mendose et non bene distincte legebatur. Ob id studii fuit ejusdem Dei cultoris, ut a praefato viro ad purum corrigeretur, et distinctionibus artis grammaticae, pronuntiandi gratia, distingueretur; ita videlicet ut legentibus ejusdem codicis textus iter planum panderet, et audientium auribus nihil inconsonum afferret; simplices quoque errare non sineret. Nobis autem curae fuit, ita hunc emendate atque distincte transcribere, sicut ab eodem magistro emendatus exstat et distinctus.»

LXVIII. Labor iste rei litterariae summe proficuus tantopere cordi fuit Carolo regi, ut ipsemet illum, vacuus a gravissimis regni negotiis, quibusdam temporis [Col. 0044D] particulis subire haud gravaretur. Exstat siquidem, teste Lambecio libr. VIII Bibl. Vindobonensis, pag. 645, in eadem bibliotheca Caesarea quidam pervetustus ac rarissimus codex ms. membranaceus, olim, judice eodem D. Lambecio, ad bibliothecam cubicularem Caroli Magni pertinens; in quo continetur Explanatio Origeni perperam tributa in sancti Pauli apostoli Epistolam ad Romanos; cujus Scriptura mendis nonnullis respersa propria Caroli manu emendata fuit, quod testantur versiculi sequentes, aeque antiquo charactere ibidem subscripti:

LXIX. Praeterea vero rex religiosissimus cordi maxime habuit ut libri sacrae Scripturae, amanuensium oscitantia multipliciter corrupti, suae restituantur puritati: «Universos ergo Veteris et Novi Testamenti libros, librariorum imperitia depravatos, Deo adjuvante, examussim correximus,» uti scribit in epistola cit. Homiliario praefixa. Ad hoc opus perficiendum [Col. 0045B] cum Alcuino neminem magis idoneum existimaret, eidem curam hujus laboris demandavit, uti intelligitur ex epistola ad Gislam et Columbam libro VI Commentarii in Joannem pag. 591 praefixa: scribit enim ibi Alcuinus quod regis mandato, quo ipsi cura emendandi Vetus Novumque Testamentum injuncta fuit, impeditus sit quominus tunc ad praefatas virgines expositionem totius Evangelii sancti Joannis dirigere posset: «Totius forsan, inquit, Evangelii expositionem direxissem vobis, si me non occupasset Domini regis praeceptum in emendatione Veteris Novique Testamenti.» Hunc pernecessarium et perutilem laborem Alcuinus alacriter in se suscepit, et tam constanter continuavit, ut opus jamjam absolutum, die Natalis Domini anno 800, quo Carolus Romae imperatoria corona redimendus erat, eidem imperatori tanquam acceptissimum munus, quo simul laetitiam suam ob adeptam novam illam majestatem, contestaretur, offerre potuerit, uti intelligitur ex [Col. 0045C] epistolis 103 et 185 (nunc 131 et 135) .

LXX. «Exstat, teste Baronio tom. IX Annal. Eccles. ad annum 778, codex, Alcuini labor, in Vallicellana bibliotheca, ubi velut ingens thesaurus asservatur, ut pote quod viri eruditi, qui in emendatione Vulgatae iterum nostro tempore laborarunt, eo ut antiquiore usi sunt, cui et plurimum detulerunt.» Ad calcem codicis illius Vallicellani, eodem Baronio referente, versus Alcuinus apposuit per diversa epigrammata distinctos, quos dabimus cum quodam supplemento, carm. 5. Verosimile est hunc ipsum codicem fuisse, quo etiam anno 1236 usi sunt PP. Dominicani, qui mandante generali ipsorum P. Jordano et Hugone de S. Charo conventus Parisiensis priore in emendandis exemplaribus sacrorum Bibliorum laborarunt, de quo videas Le Long., Bibl. Sacrae tom. I, pag. 239.

LXXI. Codicis sacri ita correcti exemplaria brevi per ecclesias et monasteria divulgata, et ab industriis [Col. 0045D] ac peritis librariis descripta fuere: cujus rei testem habemus Angelomum monachum Luxoviensem, Alcuino pene contemporaneum, qui in commentario super Genesin apud Pezium thesauro Anecdot. tom. I, pag. 148, in fine scribit se vidisse sacram illam bibliothecam jussu Caroli Magni correctam, diligenterque inspexisse: et in illa suo calculo probat lectionem vocis Saraam, quam alii scribebant per duplex r et unum a.

LXXII. Nullus dubito quin beatus Alcuinus eamdem industriam quam sacris codicibus emendandis impendit, aliis quoque libris, quibus ad discendas vel docendas artes liberales opus erat, adhibuerit, vel per suos socios aut discipulos adhiberi curaverit. Nobis certe vero admodum simile videtur, quod Alcuinus pro usu scholasticorum librum quoque De septem artibus, a Quercetano inter illius opera incomplete editum, a mendis queis pleraque exemplaria corrupta erant, emendaverit; cujus verus auctor est M. [Col. 0046A] Aurelius Cassiodorus senator, Alcuino suppositus, eidemque in unico veteri codice Jacobi Sirmondi tributus, cujus fortassis nomen praeferebat, ob illi adhibitam ab ipso correctionem. Vide quae diximus in praefatione ad opuscula de Grammatica, Orthographia, etc., ubi rationem reddimus omissionis illius libri in hac nostra collectione.

LXXIII. Laboribus hujuscemodi occupatus Alcuinus, de hoc pariter sollicitus fuit ut libri omnes ad usum ecclesiarum, monasteriorum atque scholarum destinati juxta leges orthographicas recte et absque erroribus describerentur: quod ut felicius succederet, necessum esse judicavit, ut ante omnia scriptores ad hunc laborem adhibendi in arte recte scribendi, seu in orthographia bene informarentur. In hunc finem opusculum composuit de eadem arte, quam ex codd. ms. partim etiam ex Ven. Beda exhibemus, ubi simul rationem reddimus, quare hunc librum genuinum Alcuini foetum esse censeamus.

LXXIV. Hanc pro libris antea depravatis expurgandis [Col. 0046B] et pro novis exemplaribus recte et secundum leges orthographiae scribendis curam ac sollicitudinem, quam rex Carolus suis praeceptis et Alcuinus suo exemplo, doctrina et exhortationibus maximo studio commendarunt, posthac ubique aemulati sunt episcopi et abbates; cujus rei testimonium irrefragabile praebent plurimi codices, opera varia sacrae Scripturae, sanctorum Patrum, conciliorum, legum, et profanorum quoque scriptorum in veteribus bibliothecis etiamnum exstantes, diligentiae illius temporis certissimi testes: quorum magnum numerum prae oculis nostris habemus in bibliotheca nostra sancti Emmerami residuos, initio saec. IX exaratos, eosque absoluta scriptione, ut in quibusdam notatum est, revisos atque a mendis purgatos. Accessere deinceps per industriam hujus celeberrimi magistri scientiarum omnium, tractatus de arte bene loquendi, dicendi et disserendi, cujus regulas ipse postea in Dialogis de grammatica, rhetorica et dialectica [Col. 0046C] complexus est.

LXXV. Arte igitur orthographica restituta, comparatisque libris optimis scholae servientibus, bibliothecis pariter multo apparatu praestantissimorum auctorum instructis, nihil jam obstabat ulteriori progressui scientiarum in publicis privatisque scholis docendarum. Episcopi ergo et abbates ad tam seria mandata sapientissimi regis attenti, et frequentibus quas Alcuinus singulis pene epistolis ad ipsos scriptis intimavit, adhortationibus excitati libris describendis et colligendis, scholisque instituendis omnem navarunt operam. Inter scholas episcopales primae tunc et celebriores, quarum saltem adhuc monumenta exstant memorantur Lugdunensis sub Laidrado, et Aurelianensis sub Theodulfo episcopis enatae. Laidradus a Carolo Magno e Norico patria sua evocatus creditur, in reformanda disciplina et restaurandis scientiarum studiis futurus coadjutor; qui anno 798 episcopus Lugdunensis creatus fuit. [Col. 0046D] Is de schola a se erecta Carolum regem per epistolam, quae exstat tom. XIV Bibl. PP., edit. Lugdunensis, pag. 233, informat quod in ecclesia Lugdunensi essent cantores in illa schola tam eruditi ut etiam alios in cantu instruere possint; nonnulli etiam qui ita in litteris profecerunt, ut sensum spiritualem sancti evangelii bene intelligerent; alii qui libros Prophetarum, Salomonis, Psalmorum, imo et libelli Job, qui sane unus e difficilioribus esset, interpretari scirent.

LXXVI. Theodulfus, qui praecipuus post Carolum Magnum et Alcuinum studiorum restaurator censetur, ob doctrinae praestantiam ab eodem rege ex Italia circa annum ut quidam volunt 771 evocatus, ac postea circa annum 794 ad episcopatum Aurelianensem promotus fuit. Hunc Alcuinus in epist. 193 (nunc 147) vocat «clari luminis atque affluentis sapientiae lucernam, virumque clarissimum, cujus est aetas florida et vividae virtus sapientiae;» quod [Col. 0047A] praestans elogium Theodulfum promeruisse comprobant varia ab ipso edita monumenta litteraria, apud Sirmondum tom. II Operum pag. 666 seqq. editionis Venetae anni 1728. Is ergo paucis annis post adeptum episcopatum Aurelianensem (circiter an. 794 vel 797 juxta calculum Sirmondi) Capitulare edidit, in cujus capite 19 constituit ut presbyteri qui voluerint nepotes suos aut aliquem consanguineum ad scholas mittere, valeant. Scholae ibi nominantur, una in ecclesia sanctae Crucis, quae cathedralis est; altera in monasterio sancti Aniani Aurelianensi; tertia sancti Benedicti in monasterio Floriacensi; quarta sancti Lifardi in monasterio Magdunensi. Ibidem simul insinuatur scholas in aliis etiam monasteriis quae Theodulfo ad regendum concessa fuerant, fuisse institutas. Scholas tamen illas non publicas, sed privatas fuisse post Cointium ad annum 787, num. 85, existimat Pagius ad an. 735, num. 7. Mabillonius vero in praefat. ad saec. IV Bened. num. 187, publicas illas fuisse contendit. Praeter [Col. 0047B] has scholas majores, alias minores Theodulfus ibidem cap. 20 constituit, ubi presbyteris inculcat ut per villas et vicos infantes et parvulos cum summa charitate doceant, nihil mercedis propterea exigendo vel accipiendo, nisi quod a parentibus charitatis studio sua voluntate oblatum fuerit. Vitam et scripta Theodulfi egregie illustravit Rivetus jam multoties laudatus tom. IV Hist. Lit., pag. 459 seqq.

LXXVII. Capitulare illud Theodulfi Aurelianensis recepit, et in frequenti synodo subjectis sibi clericis, ut illius decreta accurate observarentur, praecepit Hildegarius Meldensis episcopus, prout D. Mabillonius in codice Gemlacensi se legisse refert Analect. novae edit. pag. 412, col. 2. Istorum episcoporum studium egregie alii etiam episcopi aemulati sunt; nec dubitandum censeo ipsos similes constitutiones pro reparandis litterarum studiis in [Col. 0047C] suis dioecesibus fecisse ac promulgasse. Ex variis siquidem illius et subsequentis temporis monumentis constat scholas in omnibus antiquioribus episcopatibus regni Francorum fuisse reformatas, in recens fundatis vero simul cum episcopatibus erectas. Idem dicendum de monasteriis sub regula sancti Benedicti tunc militantibus. De omnibus illis scholis, tam episcopalibus quam monasterialibus, publicis et privatis, majoribus et minoribus, quae ex illis constitutionibus et conatibus enatae sunt, hic singulatim disserere, nimis longum et inopportunum foret: plura de iisdem scire cupientibus abunde satisfacient viri eruditissimi, D. Lanoius in libro De scholis celebrioribus tom. IV Operum part. I, pag. 1 seqq., D. Mabillonius praefat. ad saec. IV Ben. pag. 128, § 8; D. Rivet loc. cit. num. 21 seqq.

LXXVIII. Ne porro studia litterarum optimo jam successu coepta et ordinata rursum apud eos quorum [Col. 0047D] curae illa commissa fuere, tepescerent, sed ut magis magisque efflorescerent, ingeniosissimus rex Carolus medio usus est hactenus insueto, et vix unquam prioribus temporibus tentato. Ipse siquidem nunc in colloquiis, nunc in epistolis, episcopis, abbatibus, clericis et monachis, maxime vero scholarum rectoribus varias quaestiones, nunc circa textus difficiliores sacrae Scripturae, nunc circa materias ecclesiasticae antiquitatis et veteris disciplinae, nunc de grammaticis ac dialecticis spinetis, nunc de astronomicis apparitionibus earumque calculis proponebat, ut hoc ingenioso artificio adigerentur, ut nunquam ab indagatione veritatis, a tractandis scientiis, a libris excutiendis, volvendis ac evolvendis cessarent, quo aptiores et expeditiores redderentur, ad solide et docte seu calamo seu oratione respondendum propositis difficultatibus a principe eruditissimo studio exquisitis. Profecto stimuli hujusmodi a tanto principe immissi non potuere non esse ad [Col. 0048A] scientias excolendas, promovendas, studiumque illarum stabiliendum utilissimi et efficacissimi. Exstant etiamnum ejusmodi quaestiones ad metropolitas missae de baptismo et caeremoniis illum praecedentibus et concomitantibus: exstant et plures epistolae ad easdem responsoriae: Amalarii Trevirensis tom. II, pag. 520; Odilberti Mediolanensis in Analectis D. Mabillonii nov. edit. pag. 75; Laidradi Lugdunensis ibidem pag. 78; Theodulphi Aurelianensis apud Sirmondum tom. II, Op. edit. Venetae 1728, pag. 679; Magni Senonensis apud Martene De antiquis Ritibus Eccles. libr. I, pag. 158. Alias rursus quaestiones sibi enodari postulavit de gratia septiformis Spiritus apud Mab. loc. cit., de Processione Spiritus sancti a Patre Filioque, uti legitur in praefat. Theodulfi Aurelianensis ad Carolum Magnum praefixa ejusdem libello de Spiritu sancto, apud Sirmondum loc. cit. pag. 695. De eadem difficultate jam antea etiam beatum Alcuinum consuluit, qui [Col. 0048B] ejus mandato ocius paruit in libello de Processione Spiritus sancti, quem ex ms. cod. Laudunensi exhibemus. Praeprimis vero Carolus hunc praeceptorem suum hujusmodi litterariis quaestionibus, de rebus grammaticis, dialecticis, liturgicis, biblicis, astronomicis fatigare solebat, quibus idem in variis epistolis aliisque scriptis satisfecit. De illo interrogandi more Caroli idem in epist. 124 (nunc 163) ita de litteris ab eodem rege ad se missis loquitur: «In quibus laudabilibus vestrae sapientiae apicibus meam, ut soliti estis, segnitiem per interrogationes prudentissimas excitare velle inveni.» Et in epistola 125 (nunc 164) ad alia regis interrogata respondens ita praefatur: «Mirabilis sapientiae vestrae litterarum serie perlecta, invenimus eas eloquentiae nitore splendidas et profunditate sensuum subtilissimas, et inquisitionis gratia jucundissimas. Unde patenter agnosci poterit, non tantum imperatoriam vestrae prudentiae potestatem a Deo ad solum mundi regimen, sed maxime ad Ecclesiae praesidium et sapientiae decorem collatam: et [Col. 0048C] juvenum mentes quadam inertiae rubigine obductas ad acumen ingenii per vestram sanctissimam solertiam elimandas. Siquidem praeter imperiales et publicas curas, evangelicas quaestiones academicis vestris a nobis enucleandas inquiritis, etc.» Eamdem consuetudinem doctos per varias quaestiones exercendi in Carolo laudat Theodulfus Aurelianensis episcopus in epistola ad Magnum Senonensem apud Sirmondum, tom. II Oper. pag. 679, ubi loquens de quaestionibus circa caeremonias ab eodem rege propositis ait: «Quaestiones istae, ut ego te nosse certus sum, a regali necessitudine non sunt factae necessitate discendi, sed studio docendi; nec ut ipse his absolutis de nescitis valeat imbui, sed ut alii de somno desidiosi torporis ad rerum absolvendarum utilitatem valeant excitari. Quippe cui hoc semper familiare est, ut exerceat praesules ad sanctarum Scripturarum indagationem et sanam sobriamque doctrinam, omnem clerum ad disciplinam, philosophos ad rerum [Col. 0048D] divinarum humanarumque cognitionem, monachos ad religionem, omnes generaliter ad sanctitatem, primates ad concilium, judices ad justitiam, etc.»

LXXIX. His demum mediis Francia totumque regnum sceptro Caroli Magni subjectum a pristinis ignorantiae et barbariei tenebris emersit; atque in statu utroque ecclesiastico et civili lumen scientiarum refulsit, diuque postea scholas jam erectas collustravit, et erigendis praeluxit; donec regno, inter plures principes auctoritate, ingenio, prudentia ac magnanimitate parenti multo inferiores, diviso, dissidia inter ipsos exorta, bella intestina, barbararum nationum incursiones, legum bonique ordinis politici neglectus totum illud nunc florentissimum imperium in barathrum prioris confusionis relabi fecerunt. De qua revolutione musis omnibus maxime exitiali, et de misero statu litterarum in Gallia saec. IX erudite disserit D. Rivetus, tom. IV Hist. Lit. de la France, pag. 217 et seqq. His ergo, ne actum [Col. 0049A] agamus, praetermissis de magisterio, quod beatus Alcuinus in palatio regio tenuit, disseramus.

LXXX. Caroli Magni amor quo erga musas ferebatur, in dies crescebat, quo magis scilicet ex consuetudine cum Aulae suae magistris et quotidiano ferme experimento didicisset, quantam illae felicitatem regno suo allaturae essent; hinc non contentus, easdem intra septa ecclesiarum ac claustra monasteriorum, quod in praecedentibus constitutionibus praeceperat, concludi, in ipso etiam suo regio palatio illis domicilium statuit, scholamque ibidem publicam erexit, ut illius opportunitate simul regia proles, proceres et aulici, eorumque filii et filiae ingenium mentemque excolendi media in promptu haberent. Illis vero omnibus Carolus suo exemplo, quo [Col. 0049B] magis ad studia litterarum sedulo pertractanda incitarentur, praeire voluit; enimvero majestate sua haud indignum existimavit, si descendens de regio throno propemodum in scholae subselliis virorum doctorum, quos in aulam advocavit, discipulum ageret. Quae quidem regis illius totius Europae potentissimi demissio et solertia nullo eloquio satis valet depraedicari; «cujus mentis miranda est nobilitas,» ait Alcuinus libr. De ratione animae, «dum inter tantas palatii curas et regni occupationes philosophorum pleniter arcana curavit scire mysteria, quod vix otio torpens alius quis modo cognoscere studet.» Certe prodigii instar habendum est, in palatio tanti regis, ubi tot negotia imperii amplissimi tractanda indies occurrebant; ubi toties bellorum atrocissimorum classica insonabant; ubi gravissimae causae cum pontificibus Romanis, cum imperatoribus Orientis, cum Anglis atque Hispanis, missis hinc inde legatis erant expediendae, musis potuisse locum et otium reperiri. His tamen rebus, quae sibi tantopere contrariari [Col. 0049C] videntur, jungendis et conciliandis maximi illius principis ingenium par fuit.

LXXXI. In hac porro schola palatina beatum Alcuinum litteras docuisse, scriptores omnes qui illius gesta recensent, consentiunt, et ex propria ejus epistola 67 (nunc 82) ad domnum Regem evincitur, ubi Turonis relicta jam aula existens, de mutato a magistris quibusdam calculo lunari conqueritur, ita scribens: «Ego imperitus, ego ignarus, nesciens Aegyptiacam scholam in palatio Davidicae versari gloriae: ego abiens Latinos ibi dimisi; nescio quis introduxit Aegyptiacos.» Ibi ergo docuit, ubi abiens discipulos reliquit. Imo principem is locum ibidem inter reliquos magistros tenuit: nullique alteri Carolus tantum honorem praeterquam Alcuino detulit, ut illum, postquam in sola grammatica discenda Petrum Pisanum audivit, ut Eginhardus in Caroli Magni Vita narrat, in reliquis disciplinis, rhetorica, dialectica ac praecipue astronomia dignaretur habere praeceptorem. [Col. 0049D] Quod ipsum testatur Vitae Alcuini scriptor cap. 2, num. 12, dum asseverat quod Carolus ab Alcuino, postquam is ex Anglia redierat, «artes introductus in liberales refrigerari paululum noverat, sed exsaturari ob fervorem satis nimium nequibat.» De hoc honore sibi a rege delato ipse Alcuinus gloriatur in epigrammate 260 ad fratres suos Eboracenses misso, his versibus:

LXXXII. Quando igitur Carolus in epistolae ad Alcuinum scriptae initio, quod refertur in epist. 124 (nunc 163) , ipsum «charissimi in Christo praeceptoris» nomine compellat, titulum hunc non solius honoris, uti interpretatur Baronius ad annum 778, num. 15, verum etiam doctrinae causa illi tributum censemus. Enimvero testimonia hactenus allata plane evincunt, Alcuinum in mathematicis ac philosophicis non tantum cum Carolo Magno disseruisse, uti ibidem scribit Baronius, verum etiam in iisdem saltem scientiis ipsum imbuisse. In sacrarum tamen rerum scientia Carolum adeo imbutum fuisse existimat idem Historiae ecclesiasticae parens loc. cit., ut magistri potius quam discipuli locum teneret; «siquidem, ait, in ea facultate non Carolus Albinum, sed Albinus Carolum consulebat, si quod dubium [Col. 0050B] esse obscurum sibi videretur et arduum,» idque constare credit ex litteris Alcuini ad Carolum de septuagesima, etc., epist. 65 (nunc 80) : et ex responsione Caroli epist. 12, Patrologiae tom. XCVIII, col. 911, concludit Baronius quod «Carolus sacrarum rerum scientia multum praecesserit eum, quem magistrum vocat, Albinum.» Quam celeberrimi hujus scriptoris existimationem de Caroli in sacris eruditione, nescio an quispiam eruditorum non censeat nimiam. Certe Carolus in rebus sacris saepius Alcuinum quam hic illum consuluit, uti docent epistolae plures: epist. 123 (nunc 162) de differentia inter aeternum et sempiternum, etc.; ep. 124 (nunc 163) de duobus gladiis; epist. 125 (nunc 164) de hymno post coenam dicto; epist. 126 (nunc 165) de pretio humanae salutis, quas nondum tunc editas Baronius non vidit. Ad confutandos errores Felicis et Elipanti Carolus Alcuini opera indiguit, illumque in hunc finem, ut reditum ex Anglia acceleraret, [Col. 0050C] permovit. Pro illius in fide sanctae et individuae Trinitatis instructione libellum de eodem dogmate scripsit, illique dedicavit; «quia, inquit, neminem decet vel meliora nosse vel plura, quam imperatorem;» idque se ideo agere ait, ut sui nominis, «quo a quibusdam magister (utique ipsius regis, quem hic instruit) vocatur,» officium impleret. Firmum ergo maneat Alcuinum Caroli Magni tam in sacris quam in profanis litteris praeceptorem seu magistrum exstitisse. Sed cum Baronius aliique passim ultimam tantum profectionem in Franciam, quae anno 792 aut sequentis initio facta est, quando Carolus jam grandaevus fuerat, agnoverint, an et quid Alcuinus Carolum docuerit, explicare non potuerunt, ait Pagius ad annum 782, num. 8 in fine.

LXXXIII. Studiis liberalibus quibus ipse rex operam dabat, teste Eginhardo in Vita num. 19 apud Bouquet tom. V, de Script. Rer. Gallic. etiam liberos suos, tam filios quam filias, institui mandavit. [Col. 0050D] Schola igitur palatii optime jam ordinata et ipsius regis Caroli praesentia saepius frequentata, regii quoque principes Carolus, Pippinus et Ludovicus; viri juvenesque primae nobilitatis, Angilbertus, Adalhardus, Damoeta; regiae etiam virgines, Gisla utraque, soror et filia Caroli; Richtrudis cognomento Columba, cum Guntrada cognomento Eulalia cum multis aliis, parentis ac regis sui vestigia certatim secuti, magisterio ac disciplinae beati Alcuini sese tradiderunt: quos omnes deinceps Alcuinus filiorum ac filiarum nomine compellat, non aliam certe ob causam quam quod illis in palatio commorantibus paternam per varias instructiones in litteris ac moribus curam adhibuerit. Ad illos pariter plures scripsit epistolas variis doctrinis refertas ea styli gravitate, qua uti solent magistri scholares suos instruere volentes.

LXXXIV. Carolum juniorem regis filium, post acceptam a Leone III papa regiam coronam, in epistola [Col. 0051A] 178 (nunc 119) et sequenti hortatur ad justitiam et misericordiam Christiano populo impendendam; ad eligendum consiliarios bonos, non adulatores, pios, prudentes, Deumque timentes; ad imitandum optima totius bonitatis exempla patris sui excellentissimi imperatoris. Ludovico illius germano plures, ejusdem desiderio satisfacere volens, scripsit epistolas commonitorias, prout discimus ex epist. 179 (nunc 120) ad eumdem Carolum, quas omnes intercidisse, aut adhuc ignotas latere dolendum est. Pippinum regalem juvenem in Alcuini schola eruditum fuisse demonstrat Disputatio illius cum Albino, quam dabimus infra, et epistola ad illum 33 (nunc 38) , in qua optima amantissimo huic filio suo suggerit vitae agendae documenta.

LXXXV. Beati Alcuini in eadem schola discipulis annumerandus est Angilbertus, posthac abbas Centulensis, et inter sanctos relatus: cujus illustre genus probant tum singularis familiaritas illius cum [Col. 0051B] Carolo Magno, tum copula cum Berta ipsius Caroli filia; tum denique praeclara quae gessit reipublicae munera. «Is ab ipsis infantiae rudimentis in palatio Caroli enutritus est,» ut legitur in quadam Adriani I epistola ad Carolum pro synodo Nicaena secunda, Patrologiae tom. XCVIII, col. 1247. Beati igitur Alcuini in eodem palatio discipulus fuit; quod eruitur ex pluribus epistolis ad ipsum jam publicis negotiis adhibitum scriptis, paterna monita atque doctrinas continentibus, quas sub numeris 21, 22, 23 et 215 (nunc 25, 26, 27 et 28) exhibemus. De eo plura adnotavimus variis locis: illius elogium et vitam videre est apud Mab. loc. cit.

LXXXVI. Angilberti in palatio condiscipulus fuit Antonius, seu Adalhardus, abbas deinde Corbeiensis, aeque post mortem in sanctorum numerum relatus. Cujus pariter Vita et elogium habetur apud Mabill. loc. cit. pag. 306 seqq. Hunc Alcuinus magister in epist. 144 (nunc 189) , et in alia cujus ibi fit mentio, ut filium monet, ut curam habeat Homeri, seu Angilberti, [Col. 0051C] nimium profanis spectaculis inescati, postea tamen, uti Alcuinus ab ipso Antonio se intellexisse in epist. 213 (nunc 191) meminit, ad meliora conversi. In epistola 112 (nunc 151) Antonio suadet, ut fratri suo Bernario, quem suum etiam filium vocat, ex monasterio insulae Lirinensis in patriam regredienti, apud aulam impetret facultatem revertendi ad suum monasterium: de quo videantur, quae ad eamdem epistolam notavimus. Fuit ergo antea et ipse hic Bernarius, una cum Adalhardo Alcuini discipulus in schola palatii.

LXXXVII. Idem de Flavio Damoeta dicendum esse existimamus, quod liquet ex epist. 39 et 41 (nunc 44 et 46) ad ipsum scriptis, in quibus illum filii, quod idem est ac discipuli, nomine appellat. Fuit is vir saecularis, militiae addictus, quem Alcuinus in hostem, scilicet adversus Saxones anno 796, profecturum in priori epistola hortatur, ut iter suum confessione confirmet, eleemosynis roboret, et orationibus [Col. 0051D] servorum Dei undique se muniri faciat, quatenus cum rege et caeteris commilitonibus suis victor redire possit in patriam. In altera epistola illum precatur, ut inter occupationes saeculi per bona opera etiam pro animae suae salute vigilet, in auditu diversarum causarum justitiam et misericordiam observet. Hunc ergo Damoetam distinguere oportet a Riculfo archiepiscopo Moguntino, cui in epistola 40 (nunc 45) in codice Petavino, quo usus est D. Quercetanus, et in epistolis 181 et 182 (nunc 122 et 123) nuper in bibliotheca Harleiana detectis, cognomen Damoetae tribuitur. Hic enimvero Riculfus jam anno 786 vel sequenti ad sedem Moguntinam promotus post decem annos belli dux esse haud potuit. Hic ipse tamen Riculfus, nisi vehementer fallamur, ante adeptum regimen ecclesiae praedictae, in schola palatii Alcuinum habuit praeceptorem, a quo in epist. 182 (nunc 123) vocatur desiderantissimus filius: ubi simul Alcuinus ob [Col. 0052A] illius prosperitatem, laudabilemque conversationem, et veritatis instantiam, juxta monita illi tradita, plurimum gaudere profitetur, usus illis verbis apostoli Joannis: Majus mihi gaudium non est, quam ut filios meos in fide et veritate audiam ambulare.

LXXXVIII. Quoniam vero compellatio filii idem valet ac discipuli, prout jam superius num. 84 insinuavimus, et in quo cel. D. Mabillonium lib. XXV Annal., num. 38, pag. 267, consentientem habemus, haud dubitandum censemus, omnes illos, quos beatus Alcuinus in suis epistolis filios aut filias dicit, ipsum coluisse magistrum, sive in litteris amoenioribus, sive in sacris, sive in morum disciplina. Atque hinc absque errandi periculo discipulorum illius palatinorum numero addere possumus Rigbodum, cognomento Macharium, archiepiscopum Trevirensem, ex epist. 129 (nunc 169) , ubi in notis, ex codice synchrono coenobii sancti Maximini, ostendimus quod ad illam sedem promotus fuerit anno 791, non [Col. 0052B] vero anno 776, uti ex veteri historia Trevirensi affirmant Carolus Cointius anno 804, num. 34, tom. I Annal. Eccles., et Mabillonius Annal. lib. XXIV, num. 68, ubi consequenter ait: «Si Richbodus ante episcopatum Alcuini discipulus fuit, eo praeceptore in Britannia usus fuisse dicendus est.» Mabillonii sententiam amplexus primum fuit reverendissimus D. de Hontheim, tom. I Hist. Trevirensis, p. 136, not. ( b ), verum certiora edoctus a Codice ms. San-Maximiniano, Caroli Magni aevo exarato, sententiam mutavit in praefatione tomi I, pag. LXIII, in not., ubi codicis illius verba haec refert: «Anno 791, perrexit dominus Carolus cum Francis et Saxonibus, cum Bajounariis et Alemannis et cum caeteris populis suis in Pannoniam ultra Omundesdorf, et cum triumphi gloria rediit, et hiemavit in Reganesburc. Egilramnus, WIOMADUS, Sinpertus episcopi obierunt.» Wiomadus omnium historicorum consensu in cathedra Trevirensi immediatus antecessor fuit Richbodi: qui propterea Alcuini discipulus ante [Col. 0052C] episcopatum seu ante hunc annum 791 in palatio Caroli Magni esse potuit. Vid. idem D. de Hontheim, tom. III, pag. 1006. Discipulis hisce addi posse existimamus Aquilam seu Arnonem episcopum primum, deinde archiepiscopum Salisburgensem ex epistolis 30, 54, 55 (nunc 35, 68, 69) et aliis. Hechstannum seu Altapetram ex epist. 138 (nunc 182) . Illos denique omnes in palatio apud D. imperatorem morantes ipsius in itinere Romano comites, ad quos Alcuinus, tunc in Turonensi monasterio docens, scripsit epist. 130 (nunc 121) , in qua ait: «O quam felix dies fuit, quando in laboribus nostris lusimus litteraliter seria; sed nunc omnia mutata sunt. Remansit senior alios generans filios, priores dispersos gemens.»

LXXXIX. Ad feminas nobiles, quas Alcuinus in palatio primum docuit, et deinde per epistolas variis doctrinis nutrivit, veniamus. Inter illas prima est Gisla seu Gisala et Gisela cognomento Lucia, Caroli [Col. 0052D] Magni soror ex Bertrada, «a puellaribus annis, ut Eginhardus scribit loc. cit., num. 18, religiosae conversationi mancipata,» abbatissa deinceps Calensis monasterii, «quam Carolus ut matrem magna coluit pietate.» Haec Gisla est quam spiritualem suam sororem vocat Alcuinus in binis epistolis 98 et 99 (nunc 126, 127) ad ipsam scriptis, et in altera commentariis in Evangelium sancti Joannis praefixa. Magno illa flagrabat desiderio proficiendi ex instructione Alcuini, in sanctae Scripturae cognitione. Ita enim ipsa et Rictrudis cognomento Columba ad illum scribunt: «Postquam, venerande magister, aliquid de melliflua sanctae Scripturae cognitione, vestra sagacitate exponente, hausimus, ardebat nobis, ut fatemur, de die in diem desiderium hujus sacratissimae lectionis, etc.» Duplici deinde dolore se premi aiunt, uno, «quod tardius hujus optimi studii diligentiam habuerint;» altero, «quod modo magnam habentibus devotionem, vestra, inquiunt, longinquitas [Col. 0053A] desiderio nostro obsistit:» Illae nimirum sanctimoniales virgines in suo monasterio Calensi, non longe Parisiis distante, tunc degebant; Alcuinus vero Turonis existens longius ab ipsis aberat, quam ut eas, sicut antehac in palatio, lingua instruere posset; hinc precantur ne eas «litterarum suarum solatio deserat; nam sicut, inquiunt, loquentis lingua in aure audientis, ita scribentis calamus proficit in ore legentis: et ad interiora cordis pervenit sensus dirigentis, sicut verba instruentis.» Petunt demum, ut exemplo beati Hieronymi, qui ad preces nobilium feminarum plurima in propheticas obscuritates opuscula composuit, et de Bethleem castello ad Romanas arces misit, expositionem in sancti Joannis Evangelium suo ingenio accommodatam ad ipsas mittat; «multo, inquiunt, facilius portator chartarum tuarum de Turonis Parisiacam civitatem ⁜ (a) , quam illius (sancti Hieronymi) de Bethleem Romam pervenire poterit.» Huic desiderio Alcuinus satisfecit, [Col. 0053B] et primo, pro solemnitatis Paschalis tunc instantis circumstantia et opportunitate ad illas eam partem commentarii in sancti Joannis Evangelium direxit, quae continetur duobus ultimis libris, sexto et septimo; anno vero sequenti priores etiam quinque libros submisit, uti intelligitur ex epistola Luciae et Columbae, quae cognomina erant Gislae et Rictrudis, quae integro illi commentario praemissa est. Ad easdem virgines, ni fallamur, pertinent tres illae epistolae quas ex cod. bibliothecae Harleianae exhibemus sub numeris 188, 189 et 190 (nunc 138, 139 et 140) . In priori mentio fit quorumdam tractatuum Ven. Bedae, quos illis ad describendum concessit, inter quos abs dubio erat tractatus ejusdem in Epistolas apostolorum, quem a Gisla haberi Alcuinus scribit in epist. 143 (nunc 187) ad quemdam filium seu discipulum suum. In epist. 190 (nunc 140) postquam eas hortatus est ad servandam in prosperis et adversis aequanimitatem, eisdem suasit, ut si fortassis difficilior in apostolica auctoritate sensus eas fatigaret, [Col. 0053C] fessae mentis acumen levioris lectionis interpositione reficiant, legendo nimirum Vitas Patrum et miracula sanctorum, quae in sancti Gregorii Dialogis reperiuntur, lucidissima, inquit, exarata eloquentia et sententiis sacrae Scripturae confirmata.

XC. A Gisla seu Gisela Caroli regis sorore, distinguendam esse alteram Gislam ejusdem ex Hildegarde filiam bene monet D. Mabillonius Act. SS. saec. IV, part. I, pag. 449, in observatione praevia in hist. translationis sanctae Bathildis, num. 3, et lib. XXV Annal., num. 81, et lib. XXVI, num. 61. Utramque Alcuinus ipse distinguit, seniorem illam sororis; hanc juniorem in epist. 100 (nunc 150) filiae et nobilissimae puellae nomine compellans: quod ipsum D. Mabillonius lib. XXVI Annal., num 93, advertit his verbis: «Alia erat Gisla filia Caroli, itidem sanctimonialis, quam non sororem, sed filiam Alcuinus appellare solet.» Quapropter mirari subit cur idem scriptor celeberrimus eodem loco paulo superius, num. 61, [Col. 0053D] asserat, Gislam hanc Caroli Magni filiam fuisse, «cujus rogatu commentarios in Evangelium Joannis aggressus est Alcuinus, septem libris elaboratos, quorum quinque priores Gislae et Rictrudae nuncupavit, duos alios sorori Gislae et Columbae.» In utraque enim illa epistola Gislam, non filiam, sed sororem, se vero illius fratrem appellat. Gisla ergo, cujus rogatu Alcuinus commentarios illos scripsit, non Caroli Magni filia, sed soror fuit, ut num. praecedenti diximus. Aliud pariter assertum ejusdem viri praeclarissimi lib. XXV Annal., num. 81 et alibi, quo Rictrudem, Gislae seniori professione religiosa et studio sanctae Scripturae junctam, Gislae junioris sororem facit, quo fundamento nitatur ignoramus. Neque enim alicubi Rictrudem inter sorores Gislae seu filias Caroli Magni commemoratam reperimus. Illam [Col. 0054A] pariter Alcuinus non sororem, sicut Gislam, sed filiam semper appellat in illis litteris quas ad utramque cum suis in Joannem commentariis misit. Nihilominus Rictrudem illam cognomento Columbam fuisse genere nobilissimam et ejusdem coenobii Calensis sanctimonialem, ex arctissima consuetudine parique studio cum Gisla seniore abbatissa satis apparet.

XCI. Inter virgines primae nobilitatis in Caroli Magni palatio degentes, beati Alcuini doctrinis imbui desideravit Eulalia, quae etiam petiit, ab eo De ratione animae, seu de natura, proprietatibus ac virtutibus ejus edoceri: cui petitioni ipse satisfecit per libellum quem dedimus tomo II. Eulalia nomen ascititium est, seu cognomen Gundradae, ab Alcuino illi ex familiaritate tributum in epist. 184 (nunc 134) , prout ibidem et alias notavimus, simul observando, hanc Guntradam non aliam esse quam illam quae inter sorores sancti Adalhardi abbatis Corbeiensis [Col. 0054B] recensetur a Paschasio in illius Vita apud Mab., saec. IV Ben., part. I, pag. 321, num. 33. Illam Carolus prae aliis virginibus maximi habebat; fuit enim, teste eodem Paschasio, regi familiarior, eidemque tam a nobilitate quam a pudicitia summe commendata; quod ipsum Alcuinus in fine libri De ratione animae insinuat, scribens, ipsam quotidie Caroli sapientissimi imperatoris uti sapientia ac venerandam intueri faciem; quapropter illius intercessionem apud ipsum implorat in cit. epist. ne sibi irascatur, quod vocatus ad Carolum, infirmitate praepeditus, venire non valuerit. Testatur Alcuinus in cit. libello De ratione animae, cap. 14, quod, cum raro adhuc illam oculis vidisset, tamen famam studiorum illius aliis narrantibus audivisset. Paschasius loc. cit. illius pudicitiam sequentibus verbis commendat: «Virgo nobilium nobilissima, quae inter venereos palatii ardores, et juvenum venustates, etiam inter mulcentia deliciarum et inter omnia libidinis blandimenta, sola meruit, ut credimus, pudicitiae palmam, etc.» Eamdem [Col. 0054C] castitatis et honestatis laudem de illa se audivisse Alcuinus quoque testatur in epistola citata, in qua propterea illam hortatur, «ut caeteris in palatio virginibus totius bonitatis sit exemplar, ut ex tua, inquit, discant sancta conversatione seipsas custodire, vel cadentes resurgere.»

XCII. Antequam praesens capitulum de schola palatii finiamus, breviter tangere libet binam quaestionem inter eruditos aliquando ventilatam: 1. An scholae huic universitas Parisiensis suos natales et Alcuino seu Carolo Magno suam originem debeat? 2. An uni cuidam loco affixa, an vero aulam de loco in locum ambulans secuta sit? Primam quaestionem quod attinet, magnus scriptorum numerus diu pro affirmativa sententia stetit, illamque Caesar Egasius Bulaeus, tom. I Hist. universit. Paris., pag. 91, cum multa eruditione defendit. Praevaluit nihilominus hac nostra aetate negans sententia, quam validis argumentis tuentur scriptores gravissimi, Mabillonius, praefat. [Col. 0054D] ad saec. IV Ben., part. I, § 8; Launoius de scholis celebr. tom. IV Opp., part. I, cap. 1, 2, 59; Claudius Joli, de scholis part. I, cap. 22, quibus calculum suum addidit D. Rivet Hist. lit. Galliae tom. IV, pag. 10, num. 16, ubi ait, affirmativam sententiam sustineri haud posse, nisi eo sensu quod schola palatina, quae aliquoties Parisiis fuerat, civibus Parisiensibus singularem erga litteras amorem inspirare, eoque sequentibus temporibus ad constituendam in urbe scholam publicam incitare potuerit. Universitatis tamen illius omnium orbis celeberrimae originem esse antiquissimam, illiusque vestigia quaedam jam ante finem saec. IX deprehendi probat idem D. Rivetus loc. cit., pag. 250, num. 49. Monet tamen ibidem vir doctissimus, id non de schola suis facultatibus distincta intelligi debere, sed de schola publica permanente, [Col. 0055A] et extra cathedrales ecclesias ac monasteria, intructioni juventutis Parisiensis et quorumvis aliunde adventantium destinata et aperta.

XCIII. Ad alteram quaestionem D. Mab. loc. cit., num. 179, respondet, sibi certum videri, scholam palatii in uno loco constitisse; neque enim, inquit, facile de loco in locum transferri poterat totus ille praeceptorum, scholarium librorumque comitatus et apparatus, si quando rex sedem mutabat, quod frequenter contingebat: similiter amplissimam bibliothecam (ex qua deinceps Ludovicus Augustus copiam librorum Amalario diacono ad excerpendam inde regulam canonicorum suppeditavit, referente Ademaro monacho Egolismensi), non in circumforaneo, sed in fixo palatio servatam fuisse credit vir celeberrimus. Contraria nihilominus opinio vero similior videtur laudato D. Riveto loc. cit., num. 15. Certe ipse D. Mabillonius loc. cit. fatetur, palatinos scholares cum regio comitatu aliquando de loco in locum migrasse; et Alcuinum scholae palatinae moderatorem fere [Col. 0055B] nunquam a contubernio Caroli Magni abfuisse. Quae vero, ait Rivetus, major difficultas exstitit deferendi ad varias stationes aulae libros scholae exercitiis necessarios, quam res alias, usui totius aulae et totius comitatus servientes? Schola ergo illa una cum aula et aulicis ibi instruendis nunc Aquisgrani fuit; nunc ad Theodonis villam, nunc Wormatiam, nunc Ratisbonam, nunc Herbipolim, nunc Francofortum, nunc Moguntiam, nunc Parisios commigravit; in quibus aliisque locis deinceps, Alcuino abs dubio obstetricante, aliae celebres scholae enatae vel reformatae fuere, quarum plures D. Mabillonius in praefat. cit. a num. 180 seqq. et Launoius in citato opere de scholis celebrioribus enumerant; quae omnes propterea Carolum Magnum et Alcuinum tanquam primos auctores ac restauratores merito venerantur ac celebrant.

XCIV. Postquam beatus Alcuinus per octo prope annos in palatio Caroli Magni versatus, et ibidem in schola ordinanda et variis scientiis docendis fuisset occupatus, memor necessitudinis qua ob natale solum et ecclesiasticos ordines, simul regi proprio et episcopo seu ecclesiae cui se desponderat, erat astrictus, in patriam rursus reverti constituit, atque ut id sibi concederetur, a Carolo rege, cui hactenus sua et officia et servitia consecraverat, instantibus precibus postulavit. Restitit initio Carolus, et aegre tulit, virum tantopere a se aestimatum, consiliarium nempe tam sapientem, et magistrum toti regno suo, quod illius opera moribus et scientiis florentissimum reddere cupiebat, tam utilem et necessarium a se divelli. Quapropter, cum in alienae potestati subditum auctoritate jubendi se destitutum agnosceret, ad blanditias et promissa conversus, referente anonymo [Col. 0055D] Vitae scriptore, cap. 6, num. 12, ita eum alloquitur: «Sunt nobis, magister eximie, terrenae divitiae sufficienter, quibus te ut Patrem honorare gaudemus; tuis nos oramus, diu desideratis et vix aliquando inventis, tua cum pietatis merce, illustrari.» Hac insolita tanti regis benevolentia et gratia, magis quam oblatis sibi divitiis, motus Alcuinus, ejusdem postulationi obsequi promisit, quamprimum ipse Carolus sua intercessione a rege proprio et episcopo suo, quibus parere necesse habebat, licentiam revertendi et perpetuo in Gallia perseverandi impetraverit. «Domine mi rex (haec fuit Alcuini responsio loc. cit.), tuae non dispono voluntati renuere, auctoritate canonum cum firmata fuerit. Libenter etiam paterna in regione mea non modica haereditate ditatus, hac spreta, tibi ut prodesse possim, hic pauper stare delector. Tuum est tantum hoc a meo rege et episcopo impetrare.»

XCV. Carolus petiti hujus aequitatem agnoscens [Col. 0056A] in abitum Alcuini tandem consensit, datis etiam abs dubio, ut Alcuinus rogaverat, ad regem et episcopum, quibus parebat, litteris, dimissionem perpetuam viri tantopere a se desiderati postulantibus. Eadem occasione, creditur Carolum usum fuisse, ut cum Offa rege Merciorum, quorum illi tunc temporis, anno scilicet 790, aliquid dissensionis, diabolico fomento inflammante, evenerat, ita ut utrinque navigatio interdicta negotiantibus cessaret, in pacem, Alcuino mediatore, rediret. Tunc enim Alcuinus a quibusdam audierat, quod ad componenda illa dissidia foret ad Offam mittendus, ut ipse scribit in epist. ad Colcum lectorem in Scotia, eodem anno, sicut ibidem in notis observavimus, scripta. Equidem Alcuinus, dum hanc ad Colcum epistolam scriberet, adhuc incertus erat an et quando a rege in patriam suam esset dimittendus, et an mandatum acciperet de pace cum Offa rege tractandi, et ideo dona illa quae ex regis Caroli et propria sua largitate inter ecclesias, monasteria et anachoretas Britanniae erant [Col. 0056B] distribuenda, quorum in illa epistola meminit, praemisit; paulo tamen postea, eodemque anno in patriam suam profectum fuisse necesse est, quia revera illo anno, quo Ethelredus in regnum Northumbriae restitutus est, ibi fuit, ut statim dicemus.

XCVI. Magna in regno Northumbriae, postquam Alcuinus illic e Gallia appulit, revolutio facta est. Northumbri namque Osredum regem nuper aversati, Ethelredum, quem ante annos duodecim (anno 778) ejecerant, regem deposcunt, et ad solium evehunt, quod his verbis narrat Hovedenus: «Anno 790 Ethelredus de exsilio liberatus est, et iterum per gratiam Christi regni solio subthronizatus. Osredus autem rex, dolo suorum principum circumventus a regno privatus attonsus est in Eboraca civitate, et postea necessitate coactus exsilium petit.» Haec, ni vehementer fallamur, est illa regni Northumbriae, patriae Alcuini, novitas, quae ipsum, obtenta licet a [Col. 0056C] rege et episcopo suis in Galliam remeandi licentia, in Anglia diutius quam volebat retinuit; de qua novitate ipse scribit in epistola ad amicos quosdam, cujus fragmentum ex Malbesburiensi dedimus in not. ad epist. 2 in haec verba: «Benedictus Deus qui facit mirabilia solus! Nuper Athelredus filius Ethelwoldi de carcere processit in solium, et de miseria in majestatem: cujus regni novitate detenti sumus, ne veniremus ad vos.» Ejusdem novitatis meminit in cit. epist. 2, Aquilae suo scribens: «Novitas regni nostri me retinet adhuc isto anno.» Huic epistolae ascripsimus annum 790, quod non ita velim intelligi, quod non anno sequenti aut paulo tardius dari potuerit, prout in eadem not. insinuavi. Ejusmodi siquidem revolutio totum reipublicae ordinem turbare solet, et longiore consilio opus est, ut ipsa in tranquillum statum redigatur: ad quod efficiendum Alcuini opera et diuturnior in patria mora proficua aut etiam necessaria esse potuit. Quae enim alia necessitas [Col. 0056D] ipsum ibi diutius retinere potuisset, nisi ut ad popularium suorum instantiam suis consiliis in tanta rerum omnium confusione ipsis subveniret?

XCVII. An Alcuinus nunc in Anglia existens revera de pace concilianda cum Offa rege Merciorum ex Caroli Magni mandato tractaverit, et an eidem illa animorum utriusque regis reconciliatio, navigationisque interdictae pristina libertas tribui debeat, non admodum expeditum est. Felix enim illius negotii successus in Chronico Fontanellensi cap. 15 apud Bouquet., Script. Rer. Gall. tom. V, pag. 315, non Alcuino, sed Gervoldo episcopo Ebroicensi et abbati Fontanellensi in acceptis fertur, ubi etiam causa ortae illius dissensionis detegitur. Legitur enim ibidem Gervoldum, qui multis annis per diversos portus et civitates, maxime in Quentawic, tributorum et vectigalium exactor a Carolo Magno constitutus fuerat, ea occasione Offae regis notitiam et amicitiam sibi conciliasse; et multoties jussu Caroli [Col. 0057A] Magni apud praefatum regem legationibus functum fuisse, et novissime quidem ob filiam ejusdem regis, quam in conjugium Carolus junior, filius scilicet Caroli Magni, expetebat: cui conjugio cum rex Offa nollet acquiescere, nisi Berta Caroli Magni filia, filio ipsius nuptui traderetur, Carolus commotus vetuit, ut nemo de Britannia insula ac gente Anglorum mercimonii causa, littus Oceani maris in Gallia attingeret. «Sed ne hoc fieret, ait scriptor illius Chronici, admonitione ac supplicatione venerandi praedicti Patris Gervoldi inhibitum est.» Verumtamen, quamvis huic narrationi stet sua fides, nihil prohibet quin ipse Alcuinus simul cum Gervoldo ad idem negotium promovendum adhibitus fuerit. Certe Alcuinum de amicitia utriusque regis et de pace gentis suae cum Francis semper sollicitum fuisse, et pro illa, si quando laesa fuit, reparanda feliciter laborasse constat ex epist. 42 (nunc 47) , in qua Offae regi contestatur, «quod domnus rex Carolus saepe amicabiliter et fideliter secum locutus sit de ipso, et illius esset [Col. 0057B] fidelissimus amicus;» et ideo ad ipsum et ad episcopales sedes regni ipsius digna munera direxerit. Quae fuerint post amicitiam ita restitutam illa munera, intelligitur ex epistola Caroli Magni ad regem Offam, quam exhibemus tom. II, in qua illum virum venerandum et fratrem charissimum vocat, atque ad ipsius petitionem concedit peregrinantibus ad limina apostolorum liberum transitum per regnum suum; negotiatoribus vero lucra sectantibus, solutis statutis teloniis, securitatem et adversus oppressores patrocinium. Dona illa destinata fuerunt alia, et sacrarum quidem rerum, ad sedes episcopales regni Offae Merciorum, alia ad sedes episcopales regni Ethelredi Northanumbrorum; alia humanarum rerum ad sedes metropolitanas; alia pro ipso rege Offa, scilicet balteus, gladius Huniscus et duo pallia serica, tanquam spolia e praelio contra Hunnos reportata. Verum dona illa ad Ethelredum ac episcopales sedes illius regni tunc non pervenerunt; epistolis namque cum donis praedictis in manus missorum datis, ut [Col. 0057C] scribit Alcuinus in cit epist. 47, «supervenit tristis legatio de infidelitate gentis (Northumbrorum) et nece regis Ethelredi,» a suis XIV Kal. Maii anno 796 occisi; quae impietas Carolum ita commovit, «ut donorum largitate retracta, genti huic perfidae, quam vocat, et perversae, dominorumque suorum homicidae,» omnia mala fuerit minitatus: quam commotionem nihilominus a se sedatam fuisse testatur ibidem Alcuinus. Attamen dona pro ipso Offa et sedibus episcopalibus regni sui destinata posthac illuc directa fuisse, existimare pronum est, siquidem illi nec perfidiae illius complices, nec consequenter promeritae indignationis participes fuerunt. Certe ipse Alcuinus, ut scribit in epist. 43 (nunc 48) ad Offam regem, cum Caroli muneribus ad ipsum venire paratus erat anno eodem, ante, puto, quam Turonensem abbatiam administrandam suscepit; melius tamen illi visum in peregrinatione permanere, «nesciens, inquit, [Col. 0057D] quid inter eos fecissem, inter quos nullus securus esse, vel in salubri consilio proficere potest.»

XCVIII. Ex his paulo fusius narratis patet Alcuinum nihil non egisse, ut Gallorum et Merciorum reges amicos redderet, atque in amicitia et pace confirmaret; ut propterea vero simillimum haberi debeat, uti num. praecedente insinuavimus, et praestantissimi quique scriptores consentiunt, quod anno 790 e Gallia in patriam profectus simul a Carolo Magno mandatum acceperit cum rege Offa de pace tractandi, et quod hoc negotium una fortassis cum Gervoldo abbate Fontanellensi susceptum, illi feliciter successerit.

XCIX. Ethelredo in regnum Northumbriae restituto, uti supra num. 96 meminimus, non simul quies restituta fuit. Osredus namque nuper solio dejectus novas res cum principibus quibusdam sibi adhaerentibus molitur, novasque turbas ad regnum quo pulsus est recuperandum concitat: qui tamen a rege [Col. 0058A] Ethelredo postea, anno 792, XVIII Kal. Octobris, ut scribit cum aliis Hovedenus ad h. a., captus et ipso jubente occisus est. Haec regni novitas, ut superius num. 96 diximus, iter in Franciam aliquandiu retardavit; videns vero, sua opera ac consiliis se in patria sua nihil proficere posse, propterea sicut postea ex hac ratione ad illam redire noluit, prout in epist. 43 Offae contestatus est, ita nunc, obtenta prius a rege et episcopo proprio licentia, eadem abs dubio causa, iter suum in Franciam Carolo Magno, ut dicemus, etiam urgente aggressus est: quod factum fuisse censemus vel circa finem anni 792, fortassis post patratam eodem anno medio mense Septembri necem Osredi, vel circa initium anni sequentis. Eo siquidem tempore, quo Ratisbonae anno 792 synodus adversus Felicem Urgellitanum habita fuit, nondum e Britannia in Franciam redierat, prout ipsemet scribit libro I adversus Elipantum, num. 16. Anno vero 793 eo jam tempore in Francia degebat, quando ecclesia [Col. 0058B] sancti Cuthberti Lindisfarnensis a paganis eversa fuit, uti discimus ex epistolis 9 et seq. In Gallia jam consistens ad dilectissimos suos Eboracensis Ecclesiae fratres, a quibus non sine maximo dolore avulsus est, scripsit epistolam charitate plenam et gratitudine: grata siquidem mente ibi commemorat benefacta ab infantia et pueritia usque ad virilem aetatem in ipsum collata, spondetque perpetuam illorum in suis orationibus memoriam. Aliorum quoque amicorum in patria relictorum haud immemor, scripsit epistolas ad Lindisfarnenses, ad Aedilhardum, ad regem et principes Nordhumbiae, ad Wirenses et Gyrvenses monachos; in quibus deplorat infaustos casus qui ipsis post abitum suum acciderunt; optimisque doctrinis instruit, quibus mediis ipsos oporteat divinam a se avertere vindictam. Propter abitum vero suum in alienam regionem, quorumdam suspicionem aut calumniam in se convertit, quasi simul a fidelitate regis Offae ac gentis suae descivisset; quam suspicionem a se amolitur in epist. [Col. 0058C] ad Beorninum presbyterum, inquiens: «Sicut hos amicos, quos mihi Deus donavit fideliter, quantum valeo, servabo; sic et hos, quos reliqui in patria.» Et ex jam dictis patet, quam iniqua fuerit haec in illum calumnia; e contra quam vere de illo scripserit Malmesburiensis lib. I Reg. Angl., cap. 6, illum in aula Caroli non fuisse suorum compatriotarum immemorem, sed ut imperatorem in amicitia eorum conservaret, allaborasse.

C. Quos interea, dum Alcuinus in patria sua morabatur, tumultus Felicis episcopi Urgellitani nova dogmata in Francia; atque Elipanti, aliorumque episcoporum illi adhaerentium adversus veritatem catholicam molimina in Hispania excitaverint, narrabimus in Dissertatione nostra historica num. 15 seqq. Pro sedandis hisce turbis, compescendisque in ecclesia et regno hisce tumultibus nihil non egit rex Christianissimus Carolus. Consilium ergo in hunc finem cum Adriano summo pontifice, cum episcopis [Col. 0058D] totius regni aliisque viris fama ecclesiasticae eruditionis et a zelo fidei sibi commendatis initurus, nullius quam Alcuini operam in illa controversia exstinguenda utiliorem fore existimavit. Ipsum ergo datis abs dubio litteris, ex Anglia evocavit, hortatusque est ut iter suum, quanto citius fieri possit, in Franciam acceleraret, sibi in expugnanda secta nuper exorta, quae catholicae veritati contraria esse apparebat, auxilio futurus. Vocante siquidem rege maxime catholico, quamvis non sine nutu ac dispensatione divina, in Franciam se venisse Alcuinus ipse testatur in praefat. ad libros adversus Elipantum, et libro I, num. 16. Vide etiam quae de hac re diximus in cit. Dissertatione nostra, num. 25.

CI. Alcuinus ergo, divinae vocationi et regis voluntati obtemperans, patria relicta, secundo jam in Franciam, nunc perpetuo ibi mansurus rediit. Factum id, postquam Felix in concilio Ratisbonensi fuit erroris damnatus, ibidemque ac postea coram Adriano I [Col. 0059A] summo pontifice ejurata haeresi, iterum ad vomitum rediit. Prima ergo cura Alcuini, post suum in Gallia adventum fuit, ut eumdem Felicem, cujus se olim, tanquam viri fama pietatis et sanctitatis celebris, intercessionibus commendaverat, litteris charitatis stylo exaratis, ab errore ad veritatem catholicam revocaret: cujusmodi litteras postea etiam ad Elipantum scripsit; quos repugnantes deinceps multis libris solidissime confutavit, tam feliciter, ut Alcuini potissimum laboribus in acceptis ferendum sit, quod Ecclesia brevi, sex aut septem annorum spatio, ab illis turbis liberata, pristinaeque tranquillitati restituta fuerit. Verum de his omnibus prolixius egimus in cit. Dissertatione nostra historica, quae hic repetere esset actum agere.

CII. Sicut vero Carolus rex Alcuino initio, dum scholam palatii regeret, duo monasteria, Ferrariense et Trecense, commendavit; ita nunc secundo e Britannia reducem, et posthac in Gallia permansurum [Col. 0059B] monasterio sancti Martini apud Turonos, elapso ab ejus reditu triennio, praefecit, ut discimus ab anonymo vitae scriptore cap. 6, num. 12. Nunc igitur de illius in hoc monasterio praefectura et de schola ibi constituta agamus.

CIII. Alcuinus ex Anglia reversus adhuc per aliquot annos in aula regis potissimum versabatur, ubi abs dubio scholam ibi antea constitutam iterum moderabatur; simulque tractandis variis regni negotiis a rege adhibitus fuit, uti hoc ultimum ex initio epistolae ad Eboracenses paulo post reditum suum scripta intelligitur, ubi de secularis angustiae tribulationibus supervenientibus, et de itineribus variis, aulam fortassis secutus, per loca sanctorum martyrum vel confessorum Christi, mentionem facit: praecipuum vero laborem in confutanda, ac si fieri possit, penitus [Col. 0059C] evertenda nova secta Adoptianorum collocavit. Altero deinde circiter anno post suum reditum nimirum 794, convocato adversus Elipantum Francofordiensi concilio cum quibusdam suis conterraneis interfuit, et per ultimum canonem in suffragiorum et orationum communionem adlectus fuit; de quo videas dissertationem nostram priorem, num. 34.

CIV. Demum cum vir ut doctrina ita et pietate praestans senio crescente debilitates frequentes morbosque varios, de quibus saepius in suis ad amicos epistolis conqueritur, experiretur, viresque tam corporis quam animae partim ex itinerum molestia, partim ex laborum litterariorum assiduitate frangi animadverteret, ad solitudinem et quietem suspirare coepit, in qua, a saeculi occupationibus aliisque negotiis animum in plura distrahentibus liber, solius Dei servitio et animae suae saluti vacare posset. Quod suum desiderium cuidam archiepiscopo manifestat in epistola 168 (nunc) 62 his verbis: «Sciat dulcissima paternitatis [Col. 0059D] vestrae dilectio, quod ego filius tuus saeculi occupationibus depositis soli Deo servire desidero.» Rationem addit: «Quia, inquit, omni homini necesse est vigili cura se praeparare ad occursum Domini Dei sui, quanto magis senioribus, qui sunt annis et infirmitatibus crebris fracti.» Verum hujus desiderii sui ardentissimi scopum diu assequi non potuit, sicut scribit ad dulcissimum suum Homerum Romam, anno 796, puto, abeuntem: «Te abeunte, inquit, tentavi saepius ad portum stabilitatis venire, sed Rector rerum et dispensator animarum necdum concessit quod olim fecit velle.» Reliquum vero vitae suae tempus, si scriptori vitae illius fides adhibeatur, quiete ac tranquille consummare cupiebat in Fuldensi monasterio; ita enim ipse scribit cap. 8, num. 14: «Cum igitur senectute, unaque infirmitate plus solito se sentiret affectum, diu ut secum tractaverat, velle se significavit regi Carolo saeculum relinquere, postulans licentiam apud sanctum Bonifacium monasticam [Col. 0060A] vitam secundum regulam sancti Benedicti ducere.» Hanc narrationem D. Mabillonius in dubium vocat in Elog. beati Alcuini, num. 61, et existimat Alcuinum ad secessum non optasse Fuldense, sed Turonense monasterium, quod ipse indicare videtur in epist. 101 (nunc 129), anno 801, ad Davidem suum scribens: «Inter fratres in ecclesia sancti Martini Deo fideliter servientes vivere ac requiescere, Deo miserante, sine ulta dubitatione desidero.» Nobis tamen videtur haec, quae contraria inter se apparent, combinari posse, si narratio scriptoris Vitae referatur ad illud tempus quo Alcuinus adhuc in aula regia versabatur, nondum abbatiae Turonensi praefectus: verba vero ipsius Alcuini ad tempus posterius, quo regulari disciplina in illo monasterio restituta, et abbatiis inter discipulos, regis permissione, distributis, non jam alio migrare, sed inter fratres ecclesiae sancti Martini, ob eorum laudabilem conversationem, vivere et mori voluit. Idem ergo scriptor Vitae duo [Col. 0060B] quae ad diversa tempora pertinent, nempe desiderium Alcuini Fuldam secedendi, et voluntatem monasteria sibi commissa inter discipulos dividendi, simul in sua narratione complexus est; quod haud infrequens est apud scriptores veteres ad crisin historicam minus attentis. Caeterum ex epistola 192 (nunc 142) ad fratres sancti Bonifacii seu Fuldenses nunc primum detecta, quam ad annum 801 retulimus, constat Alcuinum olim ab illis fratribus magna dilectione et cum gaudio susceptum fuisse, et ipsum ex eorum conversatione laetitiam, atque cum ipsis saepius conversandi desiderium concepisse; quod tamen repugnante rege implere non valuit. Quidquid sit, Alcuinum pariter ad Turonense monasterium aspirasse colligitur ex epist. 19 (nunc 23) ad fratres sancti Martini, in cujus initio profitetur quod optet esse unus ex illis. Votorum tamen suorum determinationem regis voluntati submisit.

CV. Alcuinus ergo senex, infirmitatibus saepius redeuntibus vexatus, et maxime ob taedium quo erga [Col. 0060C] aulicos strepitus et saecularia negotia afficiebatur, non cessavit regis clementiam implorare, ut in quodam loco quieto residuos paucos vitae suae dies agere ipsi permitteretur. Cessit tandem rex precibus instantissimis dilecti sui magistri. Contigit vero ut abbatia sancti Martini, totius regni celeberrima, per obitum Itherii abbatis vacaret: quae regi opportuna fuit occasio Alcuini desideriis utcunque satisfaciendi. Huic igitur monasterio Carolus rex Alcuinum, aulae negotiis exemptum, praefecit. «Evoluto non parvo tempore (ita rem paucis narrat anonymus Vitae scriptor, cap. 6, num. 12), postquam Albinus secundo ad Carolum reversus est, sancti Martini apud Turonos praeficitur pastor monasterio.» Quod anno demum 796 factum fuisse ex his epistolae ad Davidem patrem patriae scriptae verbis eruitur: «Fere, inquit, ante hoc quinquennium saeculares occupationes, Deum testor, non ficto corde declinare cogitavi, sed vestrae piae providentiae consilio translatus sum in [Col. 0060D] servitium sancti Martini, fidei catholicae et ecclesiasticae sanctioni, donante Deo, proficuum.» Scripta est haec epistola anno 801, prout ibi in notis ostendimus. Alcuinus ergo, uti hic legitur, monasterii Turonensis regimini admotus fuit quinquennio ante scriptam hanc epistolam, hoc est anno 796.

CVI. Quamvis vero vir piissimus annos aeternos in mente habens, optaverit non tantum ab aulae negotiis, verum etiam ab omnibus saecularibus occupationibus liberari, voti tamen sui, etiam per hunc secessum in Turonense monasterium, haud omnino compos factus est, novis nunc curis, quae ab administratione rerum temporalium, et regimine animarum abesse non possunt, implicitus. Duo vero praecipua fuere quae Alcuini operam ibi requirebant, et quae ab ipso ex regis voluntate praestanda erant. Primum ut monachos in eodem monasterio laxius viventes ad meliorem frugem revocaret; alterum ut studia litterarum ibidem sicut ubivis propemodum collapsa restauraret. [Col. 0061A] Quod utrumque quomodo praestiterit, nunc videamus.

CVII. Regularis status illius monasterii Alcuino jam antequam illi praeficeretur, cordi erat: monasticae quippe disciplinae in quibusvis monasteriis promovendae zelo ferventissimo semper aestuabat. Ob hanc causam ad illius Ecclesiae fratres scripsit epist. 19 (nunc 23), in qua illo samice hortatur ad vigilias divinae laudis; ad orationes ex corde ad Deum fundendas; ad humilitatem, ut foris appareat quod intus profitentur; ad obedientiam, ut mala prohibita non faciant, ut bona, quae praecipiuntur, faciant; ad charitatem Dei et proximi. «Haec sunt tria praecepta, inquit, quae aperient monachis portas coeli.» Seniores deinde instruit et docet, quid debeant junioribus; juniores demum hortatur, ut senioribus ac magistris suis subditi sint quasi patribus. Enim vero antequam Alcuinus illius monasterii regimen suscepit, de fratrum illorum etsi ex veteri instituto regulae Monachorum astricti fuissent, moribus et conversatione non [Col. 0061B] admodum laudabilia narrabantur; et apud ipsum regem illorum vita adeo diffamata fuit, ut vel ipsimet nescire crederentur, an canonicos se, an monachos, an neutrum profiteri vellent, vel deberent: quod ipsis exprobrat Carolus in epistola inter Alcuinianas 119 (nunc 158) his verbis: «Ipsi quoque nostis qualiter jam crebro vita vestra a multis diffamata est; et non abs re; aliquando enim monachos, aliquando canonicos, aliquando neutrum vos esse dicebatis.» Una ergo ex causis ob quas rex Carolus Alcuino abbatiam Turonensem regendam commisit, haec fuit, ut fratres illi doctrina, sapientia et exemplo tam celebris viri permoti ad meliorem frugem reducerentur; quam hujus ordinationis suae causam ipse piissimus princeps prodit, dum in epistola mox citata ita pergit: «Et nos consulendo vobis et ad malam famam abolendam magistrum et rectorem idoneum vobis elegimus, et de longinquis provinciis invitavimus, qui et verbis et admonitionibus rectam [Col. 0061C] viam instruere, et, quia religiosus erat, bono conversationis exemplo potuisset informare.»

CVIII. Regis consilio et intentioni novi hujus abbatis industria et conatus non defuere. Regimen auspicatus reformationis initium exemplo sancti Joannis Baptistae et ipsius Salvatoris nostri a poenitentia coepit, bene gnarus, conversionis initium a poenitentia prioris transgressionis esse capiendum; scripsit ergo ad fratres hos suos epistolam de Confessione peccatorum, quam reperies tom. II, quam potissimum ad juniores religionis plantas direxit, existimans, quod res est, corruptos religiosae et cujusvis communitatis mores et disciplinam via meliori et faciliori emendari haud posse, quam si juvenes ejusmodi corpori sociati pietatis atque virtutis doctrinis optime formentur et excolantur. Seniores tamen simul et magistros deprecatus est, ut suam quoque in hunc finem operam conferrent. Nullus dubito, quin vir beatus, qui aliorum etiam monasteriorum fratribus [Col. 0061D] absentibus per frequentes epistolas, varia alia documenta vitae regularis praescripsit, nunc longe plura propriis suis filiis praesentibus suggesserit, atque etiam scripta tradiderit. Huc pertinere existimo libellum de Usu psalmorum, cui praefatio ad Carolum, quae ad aliud opusculum seu Officia per Ferias pertinet, per errorem assuta est, uti notavimus in monito praevio. Is enim libellus potissimum ad monachos pertinet, in quo docentur, quos psalmos in variis circumstantiis ac necessitatibus, quanta cum devotione, quibusque junctis orationibus, quoque spiritu poenitentiae persolvere oporteat. Certe D. Mabillonius, lib. XXVI Annal., num. 47, ad fratres sancti Martini pertinere verba illa, quae in eodem libello leguntur, judicabat, haec nempe: «Promissiones meas, quibus me sanctam regulam servaturum spopondi, momentis singulis violo,» et illa: «Concede mihi fragilissimo dilecti tui, Patris mei Benedicti, sequi et imitari vestigia.» Illa quoque: «coenobium [Col. 0062A] petii, vitam monasticam suscepi; sed miser ego saepe involvor variis modis in levitatibus, etc.,» et quae sunt alia plura ejusmodi monachorum devotioni convenientia ibidem. «Ex quibus luce clarius apparet, ait D. Mab. loc. cit. monachos etiam tum in ecclesia sancti Martini perstitisse, qui toto Alcuini regimine ibidem perseverarunt. Falsum proinde quod legitur in quodam chronico Turonensi, Carolum regem instituisse canonicos in ecclesia beati Martini, auctoritate Adriani papae, eisque Alcuinum praefecisse.» Id ipsum confirmat Caroli praeceptum, Alcuino prope initium praefecturae suae in favorem abbatis et monachorum sancti Martini concessum, quod dabimus tom. II.

CIX. Conatus illi, quos ad reformandam monasterii hujus suae curae commissi disciplinam adhibuit, haud frustranei fuere. Ipse namque fratrum suorum conversationem tam bonam et honestam censuit atque expertus est, ut in epist. 101 (nunc 129) regi contestatus sit, quod inter eos Deo fideliter servientes [Col. 0062B] vivere et requiescere sine ulla dubitatione desideret In Epistola deinde 195 (nunc 149), nunc primum ex cod. ms. bibl. Harleianae edita, illos apud regem adversus injustos delatores defendens, optimum conversationis illorum testimonium, sub divini nominis invocatione praebet his verbis: «Deum invoco, testem conscientiae meae, quod nunquam eos tales intellexi, quales audio illos a quibusdam denotari, qui paratiores sunt accusare quam salvare. In quantum vero videri poterit et cognosci, digne Deo faciunt officia in ecclesias Christi, sicut, verissime testor, perfectius non vidi alios in quolibet loco celebrantes. . . Illorum siquidem vita a viro perfecto et judice incorrupto et misso fideli Widone audiri potest, qui eorum omnia scrutans agnovit, quid egissent vel qualiter vixissent. Nec ego tardus fui eos admonere de honestate monasterialis vitae.» Quo sane testimonio nullum gravius afferri potest pro optima disciplina et conversatione fratrum Turonensium, [Col. 0062C] quae inter ipsos sub regimine Alcuini vigebat.

CX. Alterum, ut diximus, quod Alcuinus, nunc in monasterio suo Turonensi degens, ibidem boni praestitit, fuit scholae discentium ac docentium institutio et artium liberalium aliorumque studiorum litterariorum continuum exercitium. Optime nimirum noverat vir sapiens ac multa experientia edoctus, nullum pro reformandis moribus religiosae communitatis aptius et efficacius remedium adhiberi posse, quam culturam ingeniorum. Hac enim via et arte ideae virtutum partim per ignorantiam, partim per concupiscentiam suppressae reviviscunt, lumina veritatis fugatis tenebris, quibus humana natura ex peccati corruptione aut voluntaria desidia immersa est, accenduntur: hac via Dei summe boni, omnipotentis, sapientissimi cognitio obtinetur; religio, qua ipse coli vult, addiscitur; et qua ratione ad ipsum, tanquam finem ultimum ac supremam felicitatem perveniri possit, docetur; hac demum etiam via optimi [Col. 0062D] reipublicae cives efformantur, et quid quisque principi, patriae ac proximis debeat, addiscunt.

CXI. Alcuinus id quod sibi animo proposuerat, maxima cum industria perfecit; quibus vero studiis scholares suos informare coeperit, Carolo regi in epist. 38 (nunc 43) his verbis significavit: «Ego Flaccus vester; secundum exhortationem et bonam voluntatem vestram aliis per tecta S. Martini sanctarum mella Scripturarum ministrare satago; alios vetere antiquarum disciplinarum mero inebriare studeo; alios grammaticae subtilitatis enutrire pomis incipiam; quosdam stellarum ordine, ceu picto cujuslibet magnae domus culmine illuminare gestio, plurima plurimis factus, ut plurimos ad profectum sanctae Dei Ecclesiae et ad decorem imperialis regni vestri erudiam, ne sit vacua omnipotentis in me gratia, nec vestrae bonitatis largitio inanis.» Nihil ergo in hac schola praetermissum est, quod ad excolenda ingenia et ad animos doctrina sacra ac profana imbuendos proficuum esse potuit, [Col. 0063A] Destituebatur vero schola illa noviter erecta sufficiente copia librorum, quorum ope tam amplum institutum debite sustineri, promoveri ac stabiliri posset, et eorum maxime quibus Alcuinus in schola Eboracensi erat assuetus. Quapropter in eadem epistola regem rogavit, ut sibi liceat, aliquos ex pueris (discipulis nempe suis, quos plures, ut supra cap. 5, num. 59, vidimus, et infra, num. 104, videbimus, secum e patria adduxerat) remittere illuc, «qui excipiant inde necessaria quaeque, et revehant in Franciam flores Britanniae: ut, inquit, non sit tantummodo in Euboriaca hortus conclusus, sed in Turonica emissiones paradisi cum pomorum fructibus, ut veniens auster perflaret hortos Ligeri fluminis, etc.» Ex quibus intelligitur, Alcuinum curam habuisse bibliothecae Turonis instruendae ad normam nempe illius, «quam Eboraci habuit per industriam magistri sui ac proprium suum sudorem,» et quam ipse descripsit in carmine de episcopis Eboracensibus, [Col. 0063B] vers. 1535 seqq.

CXII. Eboracum ex regis licentia quosdam Alcuini discipulos abiisse, ad reportandos inde libros desideratos; Eboracenses quoque in iisdem communicandis haud difficiles fuisse credimus. Quia vero tunc temporis ob necessitatem codices quosque singulatim scribendi et ob tarditatem raritatemque scriptorum, exemplaria librorum non ita multiplicia fuere sicut evasere post inventam artem typographicam, ideo existimamus exemplaria ejusmodi Turonensibus non ad custodiendum, sed ad describendum concessa fuisse, postmodum iterum Eboracum remittenda: quem in finem, et ut posthac bibliotheca Turonensis ditior reddi possit, scriptoribus opus erat qui libros charactere, quantum fieri tunc poterat, nitido, et ad regulas grammaticae et orthographiae exarare nossent, quales tunc paucos Turonis et alibi reperire fuit. De qua penuria Alcuinus in epist. 85 (nunc 135) ad Carolum conqueritur, ita scribens: «Punctorum distinctiones [Col. 0063C] et subdistinctiones, licet ornatum faciant pulcherrimum in sententiis, tamen usus illorum propter rusticitatem pene recessit a scriptoribus . . . Ego itaque, licet parum proficiens, cum Turonica quotidie pugno rusticitate.» Huic igitur incommodo et defectui ut mederetur Alcuinus, sicut antea in palatio, ita nunc in schola Turonensi maximum laborem initio impendit in docendis primis litterarum elementis, regulis grammaticae et orthographiae, recteque et emendate scribendi methodo. In hunc finem ad Musaeum scribentium libros carmen, quod LXVII est nostrae editionis (tom. II) , suspendit, quod ipsos continuo, quid in scribendo observare debeant, commonefaceret. Ibi monet, ut sacrae Scripturae vel sanctorum Patrum volumina descripturi caveant ne propria sua verba alicubi assuant ac immisceant, ut librorum describendorum correcta exempla exquirant et,

CXIII. Librorum optime scriptorum sufficiente copia hac industria jam comparata, facilior fuit discipulorum instructio, inter quos ipse magister pro cujusvis capacitate et classe eosdem distribuit et ita [Col. 0064A] munus docendi omnes illas disciplinas, quas ipse in epistola, supra num. 111 citata, commemorat, prosecutus est. Schola itaque Turonensis brevi posthac tempore tam ubique celebrata fuit, ut ad illam, sicut antea ad Eboracensem, undique concurrerent, qui scientiarum desiderio tenebantur. Ibi edocti fuere viri celeberrimi, qui deinceps per totum, qua late patet et ultra regnum Franciae scientiarum semina, quae Turonis sub magisterio Alcuini excepere, sparserunt; atque ita schola Turonensis mater exstitit tot aliarum scholarum, quae per varia loca fundatae fuerunt. Discipulos hosce beati Alcuini saltem celebriores et magis notos in sequenti capite recenseamus.

CXIV. Inter auditores Alcuini in schola Turonensi [Col. 0064B] D. Mabillonius in Elogio, num. 66, numerat etiam Oniam, Candidum, Nathanaelem, Witsonem, Raganardum, Waldramnum, Osulfum, Simeonem, postea episcopum Wormatiensem, in epistola 73 laudatum, et Sigulfum, cujus relatu Vita beati Alcuini scripta est. Verum hos omnes non in schola Turonensi in Gallia, sed in Eboracensi in Anglia Alcuinum praeceptorem habuisse superius cap. 4 diximus: credendum potius quosdam illorum, si non omnes, a magistro suo, petente et permittente certe rege Carolo, ex Anglia adductos primo in schola palatii ac postea etiam in Turonensi illius fuisse coadjutores non discipulos; quod de Sigulfo praeprimis constat, quem Alcuinus aliquando severe castigavit, quod scholaribus ipsius magisterio a se commendatis, contra interdictum suum, Virgilii aliorumque profanorum auctorum lectionem permisisset. Vitae cap. 10, num. 19, Nathanaelem quoque, seu Fridegisum in instruendis virginibus regiis Lucia et Columba, in palatio, in [Col. 0064C] quo et Nathanael morabatur, versantibus vices suas agere jussit, hortatusque est in epistola 135, «ne illis suae decorem sapientiae abscondat, sed florentes in eis bonae voluntatis areolas irriget.» Witso, quem ibi D. Mabillonius a Candido distinguit, idem est ac Candidus, quod nomen est Witsonis ascititium, ut alibi observamus. Simeon etiam, quem idem vir celeberrimus loc. cit. episcopum Wormatiensem facit, cognomen est Eanbaldi archiepiscopi Eboracensis, sicut ex epistolis in bibliotheca Harleiana nuper detectis didicimus.

CXV. Credibile est, discipulis Alcuini omnes illos magistros, qui Carolo Magno adhuc in vivis agente et sub initium regiminis Ludovici Pii, scholis seu episcopalibus seu monasterialibus, vel reformandis vel noviter erectis praefecti fuere, accensendos esse; majoremque eorum partem Turonis studia sua confecisse. Verum deficientibus monumentis illos solum hic recensebimus, de quibus certa exstant testimonia, et qui inter reliquos magis celebres evasere: nimirum [Col. 0064D] Rabanum abbatem Fuldensem et postea archiepiscopum Moguntinum; Hattonem, illius in abbatia Fuldensi successorem; Hemmonem seu Haimonem episcopum dein Halberstatensem; Samuelem episcopum Wormatiensem; Adalbertum Sigulfi in abbatia Ferrariensi successorem; Aldricum ex abbate Ferrariensi episcopum Senonensem: demum Amalarium diaconum ecclesiae Metensis.

CXVI. Rabanum una cum Hattone ab abbate suo Turonos ad Albinum magistrum, gratia discendi liberales artes, directum fuisse, Browerus ex pervetusto codice Fuldensi refert in notis ad Rabani poema XIII. Et Rabanus ipse in praefatione commentariis in libros Regum praefixa profitetur, quod cognomen Maurus a praeceptore suo Alcuino acceperit, ait enim se in iis locis quae per semet exponit, ad marginem «praenotasse M. litteram, Mauri nomen exprimentem, quod magister, inquit, meus beatae memoriae Albinus mihi indidit.» Hinc est quod Alcuinus hoc nomine [Col. 0065A] illum semper compellaverit. Sic in epistolam 111 (nunc 140) ad illum directam inscribit: Benedicto sancti Benedicti puero Mauro, et carmen 250 ita orditur:

CXVII. Studiorum socios Rabanus in Turonensi academia habuit Hattonem, Haimonem et Samuelem, quos supra nominavi. De Hattone, qui inter litteratos Bonosus cognominatus fuit, id constat ex notis Broweri ad poema 13, ut num. priori diximus. De Haimone idem colligi posse videtur ex praefatione operis De universo, quos Rabanus ipsi nuncupavit. «Memor sum, inquit, boni studii, sancte pater, quod habuisti in puerili atque juvenili aetate in litterarum exercitio et sacrarum litterarum meditatione, quando mecum legebas non solum divinos libros et sanctorum Patrum super eos expositiones, sed etiam hujus mundi sapientium de rerum naturis solertes inquisitiones, quas in liberalium artium descriptione et caeterarum rerum investigatione composuerunt.» [Col. 0065D] Et ex hoc quidem testimonio constat Haimonem fuisse Rabani condiscipulum; non alibi sane quam ubi ipse Rabanus sacris scientiis et liberalibus artibus in puerili atque juvenili aetate, ut hic loquitur, exercitatus fuit, quod sub Alcuino magistro factum esse locis num. priore citatis ipse testatur. Igitur easdem scientias et artes Haimo etiam sub eodem magistro, juncto cum Rabano studio, didicit. Nihilominus D. Mab. in Elogio Haimonis Act. SS. saec. IV, part. I, pag. 619, num. 7, verba citata Rabani ad Haimonem intelligit de schola Fuldensi, quamvis deinde existimet verum esse id quod scribit Trithemius, scilicet Haimonem cum Rabano Alcuini auditorem fuisse in monasterio Turonensi. Fuit certe Haimo Rabani in monasterio Fuldensi monasticae professionis socius, abbas deinde Hersfeldensis, ac demum [Col. 0066A] Thiatgrimo in cathedra episcopali Halberstadensi anno 841 suffectus. De Haimone qui inter litteratos more illius cognomen Praeclarus tulit, illiusque scriptis variis consuli possunt D. Mabillonius loc. cit, et D. Rivet, Hist. Lit. de la France, tom. V, p. 111 seqq.

CXVIII. Eisdem Rabani sociis in schola beati Albini Turonis annumerandus est Samuel, postea factus abbas Lauresheimensis, atque inde anno 838 ad episcopatum Wormatiensem promotus retento regimine sui monasterii, ut tradit D. Mabill. lib. XXXII Annal., num. 3. Amborum namque communem fuisse praeceptorem Albinum ipse Rabanus testatur carm. 21 in his versibus:

CXIX. Vitae beati Alcuini scriptor num. 14 Adalbertum inter illius discipulos abs dubio in schola Turonensi recenset, aitque eum cum Raganardo et Waldramno, ultimo jam vitae illius tempore assidue, quantum illi a Sigulfo, cujus disciplinae suberat, concedebatur, Alcuino adhaesisse. Adalberti socius fuit Aldricus. Ambos Alcuinus Sigulfo sub sua tamen directione erudiendos tradidit; quibus cum idem Sigulfus Virgilium se secretissime legere concessisset, eumdem acrius reprehendit, ut ibidem legitur num. 19. Adalberto Sigulfus cum usque ad senium sub habitu canonico laudabiliter vixisset, cum consensu fratrum, Ludovico imperatore annuente, sponte regimen abbatiae Ferrariensis cessit, monachicam religionem assumpsit, et huic suo discipulo, posthac subjici voluit, ut scribit Lupus in epist. 29. Adalberto post quartum regiminis sui annum demortuo Aldricus unanimi fratrum consensu abbas electus est, cui [Col. 0066D] electioni Ludovicus imp. assensum praebuit et favorem, uti refert anonymus Vitae beati Aldrici scriptor apud Mab. Act. SS. Ben. saec. IV, pag. 570, num. 11. Contigit haec electio anno 822, uti ex litteris Ludovici Augusti probat idem D. Mab. lib. XXIX Annalium, num. 30, pag. 473, quamvis illam, in observationibus praeviis ad eamdem vitam beati Aldrici num. 4, circiter annum 824 contigisse existimaverit. Aldricus iste «sub Alcuino abbate, magistro litterali, uti legitur in ejus Vita num. 4, in monasterio Ferrariensi monachalis disciplinae suscepit insignia.» Illum Ludovicus Aug. ob famam pietatis et eruditionis praeceptorem palatinum constituit. Vero admodum simile est anonymum Vitae Alcuini scriptorem eam lucubrationem aggressum fuisse Aldrico quem tunc superstitem fuisse scribit num. 19 hortante; quae etiam conjectura est D. Mabillonii, observat. praev. [Col. 0067A] in Vit. beati Alcuini num. 1. Ex quo loco constat Vitam illam scriptam fuisse post annum 822, quo Aldricum monasterii abbatem electum fuisse diximus; sed tamen ante annum 829, quo sublimatus est ad archiepiscopatum Senonensem, uti probat D. Mabillonius in not. ad num. 13, Vitae Adalrici, ubi plura videas de laudabilibus gestis et sanctitate ejusdem.

CXX. Inter celebriores demum discipulos Alcuini collocandus est Amalarius Metensis presbyter et monachus; talem enim ipsemet se profitetur in libro de Ordine Antiphonarii cap. 58, ubi «quando, inquit, videbar puer esse ante Albinum doctissimum magistrum totius regionis nostrae,» an Turonis, an in palatio, incertum. Scholas tamen palatinas Amalarius moderatus est post Alcuinum, Claudio Hispano ad sedem Taurinensem per Ludovicum Augustum promoto, uti ostendit D. Mab. in praefat. ad saec. IV Ben. num. 181 et 182. Hunc Amalarium, qui inter litteratos Symposius cognominatur, distinguendum esse ab archiepiscopo Trevirensi ejusdem nominis [Col. 0067B] consentiunt nunc omnes eruditi; de quo et de scriptis Amalarii Metensis legi merentur, quae post D. Mabill. de illis doctissime commentatus est D. Rivet tom. IV Hist. Lit., pag. 531, cui addendus D. Ceiller, Hist. des Auteurs sacrés, tom. XVIII, pag. 552 seqq.

CXXI. Exstat inter carmina Alcuini sub num. 268 epitaphium Pauli monachi, qui in monasterio sancti Martini sacris litteris imbutus est, ut ibi legitur; simul vero refertur Paulum vixisse septenas decades seu annos septuaginta; in qua aetate vix credibile est ipsum ab Alcuino annis haud superiore litteris imbutum fuisse; aut dicendum Alcuinum epitaphii illius, quod D. Mabil. valde scabrosum appellat, non fuisse auctorem. Si quis tamen Paulum hunc Alcuini discipulum haberi velit, eo sensu id admitti potest, quod sub Alcuini obedientia et magisterio spirituali in praedicto monasterio vixerit, vir jam annosus, quando Alcuinus illius regimen suscepit. Plures Alcuinum in illa celebri schola discipulos habuisse certissime credendum [Col. 0067C] est, cum illa quasi parens habeatur tot aliarum scholarum, quae postea in toto Francorum regno per Alcuini discipulos institutae vel restauratae fuerunt. Verum non alios hic referre volui quam illos quorum certa exstant documenta, et qui majorem nominis celebritatem apud posteros sunt adepti.

CXXII. Nonnulli scriptores beatum Alcuinum non tantum in palatio et in monasterio Turonensi, verum etiam alibi in Francia, nempe Parisiis, Fuldae, in monasterio sancti Galli, ac apud Suessionas, imo etiam Romae litteras docuisse existimabant. Et quidem Jo. Trithemius lib. II de Viris Illustribus Ord. S. Ben. cap. 26 de Alcuino scribit: «Hic jussu Caroli studium Parisiense a Roma translatum primus instituit, ubi multos etiam ex monachis discipulos insignes educavit.» Et tom. I Chron. Hirsaug. pag. 11 ait, Albinum praeceptorem Caroli Magni imp. in monasterio Fuldensi consuetudinem introduxisse, ut monachis praeficerentur doctissimi praeceptores, qui [Col. 0067D] eos non solum in Scripturis divinis, sed in omni quoque litteratura saecularium studiorum instruerent, etc. Verum utraque haec assertio nullo veteri nititur testimonio; et nec in vita nec in scriptis Alcuini ullum reperitur vestigium, quod ipse per illud tempus quo in Francia moratus est, vel Parisiis vel Fuldae, vel alibi in eodem regno scholas rexerit, praeterquam Turonis et in palatio regio. Schola quidem palatii cum aula non uno loco fixa, sed inambulans fuit, uti superius notavimus; ab eo tamen tempore quo Alcuinus ex Anglia ad Carolum venit, usque ad illud quo ipse in monasterium sancti Martini translatus est, aula non vel semel apud Parisios videtur constitisse, ut dicit D. Mab. libr. XXV Annal., num. 15. Fratres Fuldenses quidem ipse aliquando invisit et ab iis benignissime cum omni gaudio susceptus est, uti scribit initio epist. 192 (nunc 142), magistrum vero scholae illius fuisse, ne verbo quidem insinuatur. Quo tamen tempore illis varia consilia pro studio litterarum [Col. 0068A] promovendo dare, et auctor illius apud Fuldenses consuetudinis esse potuit, cujus loco cit. meminit Trithemius. Simile quidpiam contingere potuit in monasterio S. Galli, apud Suessionas et alibi. Demum Romae aliquando Alcuinum diutius moratum fuisse, aut scholarum rectorem egisse nullibi legitur. Bina quidem vice illuc profectus est semel cum magistro suo litterarii profectus gratia; et iterum legati munus obiens ad impetrandum pallium pro Eanbaldo Eboracensi nuper electo: his tamen negotiis confectis rursus in patriam rediit, ut alibi diximus.

CXXIII. Postquam beatus Alcuinus scholam monasterii Turonensis, optima docendi discendique methodo instructam, admodum celebrem reddidit, ac plurimos scholares, ab exteris etiam regionibus venientes, studiis litterariis apprime excoluit, fratrumque ibidem degentium animos ab otio ad labores, et [Col. 0068B] a vitae laxitate ad regularem observantiam arctioremque disciplinam adduxit, ad se etiam pertinere existimavit ut operi tam feliciter coepto firmitatem in futura tempora procuraret. Quapropter de bonis quoque temporalibus, sine quibus communitas religiosa, studio litterarum et exercitio pietatis unice intenta, conservari minime potest, sollicitus a regia potestate chartas ac privilegia impetrare curavit, quibus bona, possessiones atque immunitates, vel antea jam concessae, aut imposterum concedendae ita firmarentur, ne fratres ejusdem monasterii in quieto illarum usu unquam a quovis hominum turbari possent.

CXXIV. Confisus igitur solertissimus paterfamilias de summa, quam multoties expertus est, Caroli Magni clementia omnes antiquiores chartas privilegiorum, immunitatum atque donationum pro ecclesia S. Martini, ad alimenta pauperum et ad stipendia monachorum olim traditas, et manibus regum antecessorum, ipsiusque Pippini Caroli Magni genitoris [Col. 0068C] roboratas, conquisivit, easdem regi relegendas exhibuit, et ut ipse easdem sua quoque auctoritate firmare dignaretur, suppliciter petiit. Non defuit rex erga sacras hujusmodi fundationes semper largissimus, piis hisce magistri sui petitis. Amplissimum igitur praeceptum, seu, ut vocant, diploma expediri jussit, quo non tantum quae prius ab antecessoribus suis aliisque benefactoribus pro illo monasterio collata fuere confirmantur, et de novo in regiam tutelam recipiuntur; verum etiam sub gravi mulcta inhibetur, ne vel fiscus regius, vel quaevis alia judiciaria potestas quidpiam adversus illa privilegia et monasterii ejusdem bona ac possessiones attentare praesumat, etc. Exhibemus praecepti hujus exemplum tomo II editionis nostrae, quod Lauduni datum censetur ab aliquibus circa initium adeptae ab Alcuino abbatiae; ab aliis vero anno 800, et ea fortassis occasione impetratum qua Carolus Magnus anno eodem orationis causa Turonis fuit, prout referunt [Col. 0068D] illius temporis annalistae.

CXXV. Eodem anno, regni scilicet Francici 32, Longobardici vero 27, mense Junio, ad Alcuini instantiam data fuere alia duo praecepta pro monasterio Cormaricensi, cujus pariter regimen Alcuinus, post Itherii primi illius fundatoris obitum, a Carolo accepit. Itherius siquidem anno 791 in pago Turonico ad Angerem ( l'Indre ) fluvium loco amoeno, qui ab antiquis Cormaricus appellatus est, cellam sancti Pauli condidit, decrevitque ibi ecclesiam in honorem sanctae Trinitatis construere cum tribus altaribus, multasque res et possessiones pro stipendio fratrum ibidem Deo servientium et consolatione peregrinorum donavit, uti legitur in charta ejusdem Itherii apud D. Mab. in appendice tomi II Annal., pag. 714, num. 32. Ibi rogat successorem mox futurum et post eum succedentes abbates, ut, quae ipse disposuit, et nondum ad perfectum perducere potuit, ipsi ad divinam Omnipotentis laudem, et incrementum ipsius [Col. 0069A] cellae perficiant atque conservent, et augere potius velint, quam aliquid de rebus illi collatis subtrahere.

CXXVI. Hanc piissimi sui decessoris admonitionem beatus Alcuinus haud negligendam esse censuit. Quapropter adepta abbatiae sancti Martini praefectura, a qua cellam Cormaricensem dependere voluit Itherius, curam suam eo impendit, primo ut omnia bona et possessiones ad illam cellam collatae regia auctoritate in perpetua tempora stabilirentur; secundo ut idem locus traderetur monachis regulam sancti Benedicti professis. De hujus monasterii constructione jam antea ipse rex Carolus egerat per ipsum, puto, Itherium cum Adriano I papa, ac postea etiam cum Leone illius successore per Angilbertum, uti colligitur ex epist. Caroli ad Homerum, quam dedimus tom. II, in Appendice 1. De eadem re aliquoties Alcuinus quid Romae vel in aula ageretur, ab Aquila suo in epist. 52 (nunc 66) et 55 (nunc 69), anno 797 datis instrui desideravit. Alcuinus ergo a Carolo [Col. 0069B] Magno licentiam impetravit in eadem cella S. Pauli constituendi monachos, qui regulariter secundum sancti Benedicti statuta viverent; ab eodem rege etiam obtinuit primo, ut idem locus semper monasterio S. Martini Turonensis, ejusque abbatibus unitus et subjectus permanere deberet; secundo, ut bona ad illum locum donata aut imposterum donanda inviolata illi conservarentur. In alio praecepto Carolus ad preces Alcuini privilegium concessit, «ut monachi sub regula sancti Benedicti in illo monasterio degentes libertatem haberent duas naves per Ligerim fluvium, etc., huc illucque pro necessitatibus dirigendi, ita ut nullum teloneum inde solvere tenerentur.» Utrumque hoc praeceptum datum est anno 800, mense Junio, Turonis, quando nempe Carolus, ut supra diximus, orationis gratia ibidem morabatur.

CXXVII. Primos monasterii hujus incolas, qui ibi regulam sancti Benedicti profiterentur, Alcuinus accepit e Gothia beati Benedicti abbatis Anianensis [Col. 0069C] discipulos, quod ipse amicissimo suo Aquilae in epist. 92 (nunc 108) his verbis intimavit: «Noviter congregationem quamdam feci, quasi octavo milliario a monasterio sancti Martini, monachicae vitae et regularis religionis, primo ex fratribus de Gothia, ubi Benedictus abba regularem constituit vitam. At nunc volente Deo aliqui veniunt sancta se devotione mancipantes.» Cujus institutionis etiam Ardo sancti Benedicti Anianensis discipulus in ejus Vita mentionem facit, apud Mabill. Act. SS. Bened., saec. IV, part. I, pag. 205, num. 36, his verbis: «Alcoinus quoque ex genere Anglorum, ordine levites, sapientia clarus . . . audita expertaque viri Dei sanctitatis fama, inviolabili se illi charitate conjunxit, ita ut ex suis epistolis ei saepe directis aggregatis in unum unus conficeretur libellus. Datis itaque illi muneribus postulat obnixe sibi monachos dari. Cui cum protinus venerabilis Pater assensum praebuisset, equos misit, qui eos ferrent: quos in monasterio, cui nomen Cormarine, [Col. 0069D] quod aedificaverat, collocavit. Fuere et hi, ut reor, viginti cum praelato sibi magistro. Ad quorum bonum conversationis exemplum magna est aggregata multitudo monachorum;» et quidem cum tam celebri augmento, ut anno septimo Ludovici Augusti, Caroli Magni filii jam quinquaginta monachi ibi numerarentur, quibus ab eodem imperatore illo anno 820, primum potestas facta est abbatem ex suis secundum regulam sancti Benedicti eligendi, cum consensu tamen abbatis et congregationis S. Martini: quod deinceps ab Urbano II papa anno 1096 in concilio Turonensi ita confirmatum fuit, ut electus abbas Cormaricensis de beati Martini sepulcro baculum sumere deberet; eoque defuncto idem baculus ad eumdem locum referri, ad perpetuam ejus subjectionis memoriam; prout legitur in pontificiis litteris, tom. I Spicilegii, apud Mab. Elogii beati Alcuini num 57, pag. 176.

CXXVIII. Ex his quae de introductione monachorum [Col. 0070A] Benedictinorum in monasterium Cormaricense retulimus, refellitur conjectura viri celeberrimi D. Caroli le Cointe, qui tom. VI Annal. eccles. Francorum, anno 791, num. 50, scribit: «Sub praeposito (apud S. Martinum) vixerunt canonici; monachi vero, qui relaxari noluerant, sub strictiori regula remanserunt, ita tamen, ut abbate communi uterentur utrique omnes, et uni parerent omnes, pro suo quisque instituto. Inde Itherio abbati occasio data condendae apud Cormaricum cellae, ubi monachos constituit, atque dotavit, ut docet carta superius descripta,» Itherii nempe, cujus supra num. 125 meminimus. Idem vir doctissimus le Cointe ibid., num. 52, postquam optime refellit fabellam de fratrum San-Martinianorum exterminatione facta ab angelo una nocte, subdit: «Caeterum ex quo Cormaricense monasterium constructum ac dotatum fuit, illuc monachi San-Martiniani confluxerunt; et Turonis in aede San-Martiniana soli remanserunt canonici.» Enimvero, etsi largiri velimus D. Cointio (quod ipsum [Col. 0070B] tamen aptis testimoniis destituitur) in monasterio S. Martini sub Itherio abbate simul convixisse monachos atque canonicos; largiri tamen non possumus eumdem abbatem cellam Cormaricensem eum in finem construxisse, ut in illam transferrentur monachi hactenus in monasterio Turonensi sub strictiori regula consistentes; atque his eo translatis solos canonicos ibidem remansisse. Certe etiam post Itherii obitum, Alcuino illius monasterii sancti Martini regimen obtinente, fratres illic degentes pene omnes regulae monasticae fuere addicti, ut jam alibi ex D. Mabillonio ostendimus, et ex praecepto Caroli Magni pro eodem monasterio supra citato, dilucide patet, in quo nulli praepositi vel Canonici, sed solum abbas et monachi memorantur. Deinde ex testimonio Ardonis, atque ex ipsa epistola Alcuini ad Aquilam priori numero exhibitis demonstratur, monachos Cormaricum non ex monasterio S. Martini, sed e schola S. Benedicti Anianensis fuisse assumptos; non ab [Col. 0070C] Itherio, sed ab Alcuino ibi constitutos: «Noviter, inquit Alcuinus, congregationem quamdam feci . . . primo ex fratribus de Gothia, etc.;» non ergo prius eos ab Itherio introductos invenit.

CXXIX. Ex monachis, quos beatus Benedictus abbas Anianensis Cormaricum misit, unus memoratur Sigulfus, qui propterea distinguendus est a Sigulfo Alcuini discipulo ex Anglia adducto, ut jam alibi monuimus. Hujus vero Sigulfi Cormaricensis meminit Vitae Alcuini scriptor cap. 11, num. 20, fraudem referens ductorum et corruptorum vini, ab Alcuino pro fratrum Cormaricensium, quos diligebat, solatio submissi, quam fraudem Alcuinus, usus officio ejusdem Sigulfi, deprehendit et redarguit. Venit posthac beatus Alcuinus identidem ad illud monasterium, scholasque ibi institutas invisit, uti colligitur ex carmine olim inter Alcuiniana sub num. 222 edito, nunc ad dubia rejecto, tom. II nostrae edit., ubi videas nostras notas. In alio carmine, quod inter genuina [Col. 0070D] Alcuini exhibemus sub num. 106, item tom. II, cella Cormaricensis prae magnis urbibus laudatur ob studia litterarum et vitae temperantiam ac sobrietatem. Subsistit hoc monasterium etiamnum sub celeberrima congregatione Benedictina sancti Mauri, ut testatur D. Mabillonius in Elogio beati Alcuini, num. 57. Verum de his plura commentari non est hujus loci.

CXXX. Paulo ante obitum, uti censet D. Mabillonius Annal. lib. XXVII, num. 30, beatus Alcuinus, in celeberrimo loco pagi Tricassini inter duos pontes et duas aquas Sequani, Duodecim Pontes appellato, xenodochium seu hospitales, ut vocant, domos, in gratiam pauperum, maxime vero peregrinorum instituit ditavitque: cujus fundationis litteras ab Alcuino confectas exhibet idem Mabillonius in cit. Elogio num. 59, quas, ne quidpiam ad opera ac pietatem tanti viri pertinens desiderari possit, huc referre placuit.

[Col. 0071A] Litterae donationis beati Alcuini pro xenodochio Duodecim Pontium.

In nomine Domini, qui regnat in perpetuum.

Ego Alcuinus, licet indignus, rector atque gubernator monasterii rerumque sancti Martini praeclarissimi confessoris Christi, has litteras jussu et decreto Domini Caroli serenissimi imperatoris dictavi, ne in posterum a successoribus meis vel a qualicunque persona partibus subter insertis valeat fieri deinceps ulla inquietudo. Decrevi siquidem Deo Christo inspirante, Dominoque Carolo favente, hospitale in loco celeberrimo, qui vocatur XII Pontes, ad susceptionem peregrinorum ob eleemosynam construere praefati domni imperatoris, prolisque ejus et omnis ejus prosapiae ac statu exercitus Francorum. Quod ita et feci, accipiens a domino meo terrae portiunculam inter duos pontes et duas aquas Sequanae fluminis, sicut in sua auctoritate infra terminationem continetur: [Col. 0071B] in qua construxi oratorium beatissimae Dei genitricis Mariae, hospitalesque domos ad perpetuam peregrinorum susceptionem, ut praefati sumus. Addidit quoque inidem dominus meus cum conscriptione et instrumento litterarum, sanctique nominis sui auctoritate, terram in Rhemense Campania decem manentium, ubi dicitur Marmorico Villa. Sed et Leotardus vir nobilis ex suo proprio tradidit in eleemosynam sibi perpetuam terram et possessiones duobus in locis, id est, in Ferroco et Marniaco. Sed et Frambertus presbyter aliquid tradidit in loco qui dicitur Brituaria. Suus quoque nepos, nomine Marato, sub venditionis titulo in loco, qui dicitur Mariniaco, cui dedi quatuor libras argenti. Deinde per auctoritatem domni imperatoris tradidimus ad eumdem locum, in loco, ubi dicitur Patiaco et villa Dofio et Muerneto, sicut in donatione ordine continetur: et in alio loco, ubi dicitur Patiaco super Igrua seu et in Curcella et in villa Cavanno, quod Sigbertus et ejus parentes sancto Martino delegaverunt. In [Col. 0071C] villa quoque Collorio et in valle Flaviacense atque Muilliare, quae Adalbertus filius Beringarii ad vicem Germani sui Ermenfredi partibus ejusdem sancti delegaverunt, sicut in legalibus singulis donationibus continetur, ad ea loca aspicientes vel pertinentes, omnia ex omnibus. Alii quoque homines ingenui illis habitantes in partibus dederunt portiunculas terrarum perpetuo jure in locis diversis, ut est in monte Gratiano, etc. Haec omnia legitime possessa atque habita ad praefatam pertinentia Ecclesiam beatae Mariae, ratione infra scripta interposita, perpetuo jure ob eleemosynam Domini nostri atque meam trado ideo Jesu Christo et sancto Martino, ad pauperum perpetuam susceptionem, ut solatia ibi iter agentes habeant perpetua consuetudine, secundum possibilitatem et benedictionem Domini, quam credo per intercessionem beatae Mariae et sancti Martini daturus est loco illi, rebusque ad eum pertinentibus, per eleemosynam Domini mei regis Caroli, ejusque [Col. 0071D] perpetualiter prolis, regumque Francorum, atque in remedium animae meae, et prosperitatem successorum meorum, sanctaeque familiae sancti Martini salutem. Obsecrans per nomen et majestatem sanctae Trinitatis, atque per sanguinem redemptionis nostrae, nec non et per terribile judicium, in quo rationem redditurus est unusquisque fidei suae et omnium operum suorum, ut haec domini mei traditio meaque donatio, atque ibi susceptio peregrinorum fiat aeternaliter firma et inviolabilis perpetuo jure sub defensione et dispensatione abbatum sancti Martini maneat, et haec in beneficio alicui non tradatur, sed fidelibus Deumque timentibus in ministerium sub regimine deputetur. Quem specialiter obtestor per sanctae crucis sanctaeque Trinitatis communionem, ut fideliter provideat, dispensareque faciat pauperibus, quidquid in illis terrarum portiunculis Dei benedictio fecerit fructificare, faciat et omnibus tam praesentibus quam futuris principibus, potestatemque agentibus, [Col. 0072A] ut postquam domini nostri amantissimi imperatoris auctoritatem atque meam legere audierit, ut sine perturbatione nostrae decretum voluntatis stabile faciat permanere: quatenus et ipse particeps mereatur effici hujus benedictionis in aeternum, nobiscum credens, quod crediturus huic assertioni consentiens, sibi aeque per Dei misericordiam in eleemosynam proficere, sicut et mihi, qui haec, auxiliante Deo, primusque omnium disposui fieri. Larga est et benignissima bonitas Domini et Redemptoris Dei nostri, qui unicuique bonae voluntatis et integrae fidei redditurus est mercedem perpetuam. Haec sola chartula in omnibus locis et placitis pro ecclesiasticis donationibus, cessionibus, praestariis et vindicationibus, sufficere potest, tametsi sub praesentia fidelium Deique cultorum perlecta fuerit, quos adjuro per nomen aeterni Dei et suae redemptionis auctoritatem atque baptismi gratiam, quam ab ipsis cunabulis percipere meruerunt, ut quicunque hanc audierit scripturam, assensum praebeat, [Col. 0072B] juxta suam possibilitatem vel potestatem sibi collatam, huic nostrae donationi, ne forte si non fecerit, ratiocinaturus cum sancta Maria et sancto Martino me accusante; sed ad vicem pauperum et peregrinorum, rationem suae damnationis percipiat in judicio futuro, cum venerit Christus in majestate sua judicare omnes actus humanos. Quae charta ut . . . . . . cum suis possessiunculis ab omni comitum, vicariorum, et judicum, totiusque potestatis impedimento et obnoxiatione maneat, et ut robustius credatur, Dominus meus manu sua, meliusque cera annuli sui subterfirmare dignatus est, ne aliquis eam sacrilegus vel temerarius quidquam eorum, quae in ea inserta sunt, irritare praesumat.

CXXXI. Has litteras Mabillonius edidit Act. SS. saec. IV Bened., p. 177, ibique sequentem notam addidit: «Nulla temporis nota in membrana ex qua hoc exemplum transcriptum est. Xenodochium istud postea Ingelwinus abbas Martinianus attribuit monasterio [Col. 0072C] Cormaricensi, quo monachi ipsius coenobii et ipsum in pristino statu restituerent, et pauperes ibi juxta priorem praefinitum numerum, vigenarium scilicet, semper in omnibus victualibus et caeteris studiis fulcirent, atque ob paganorum insecutionem inibi perfugium suae salutis habere possent, ut legitur in diplomate Caroli Calvi dato Vermeriis XIII Kal. Julii, indict. 13, anno 25 regni ejus. Nunc in eo loco, qui Pontes ( Ponte ) dicitur, est prioratus abbatiae Cormaricenae subjectus». Has litteras idem Mabillonius Annal. Bened. lib. XXVII, n. 30, refert ad annum 804, et paulo ante obitum suum ab Alcuino datas fuisse censet.

CXXXII. Demum vir beatus, diligens decorem domus Dei, et sacrarum reliquiarum cultor devotissimus sacris aedibus reficiendis, struendisque oratoriis operam impendit, prout ipse scribit in epigrammate 116, in his versibus:

Quae hic de dirutis camerarum culminibus dicuntur, de cameratis basilicae Turonensis oratoriis intelligi vult D. Mabillonius lib. XXVII Annal., pag. 361.

CXXXIII. Quamvis beatus Alcuinus, postquam per [Col. 0073A] indulgentiam augusti sui discipuli ac benefactoris munificentissimi ab aula ad monasterium suum Turonense discessit jam a frequentioribus aulae negotiis et curis saecularibus fuerit liberatus, necdum tamen ibidem illa quiete frui illi licuit, ad quam diu suspirabat, et quam sibi senio gravato necessariam esse existimabat ad negotium omnium maximum animae nempe suae serio tractandum, rationesque vitae suae transactae ineundas, ut sibi viam pararet in occursum Domini, districti Judicis. Enimvero plurimis etiam in hoc suo secessu laboribus occupatus, imo distentus fuit, qui illum de quiete ad quam suspirabat, vix cogitare permittebant. Scholarum studiique litterarii restauratio; variorum tractatuum in sacram Scripturam de Christianis dogmatibus, de doctrinis moralibus, etc., compositio; exemplarium sacrae Scripturae correctio; discipulorum ad ipsum concurrentium instructio; epistolarum in rebus saepe magni momenti ad reges, episcopos, principes, monachos, [Col. 0073B] discipulos, amicos exaratio; disciplinae religiosae apud Turonenses reformatio; ecclesiarum ac reliquorum monasteriorum suae curae creditorum sollicitudo vix horam reliquere vacuam, quam sibimet, suis commodis ac quieti posset impendere. Insuper a rege Carolo, qui illius consuetudine summopere delectabatur, nunc variis quaestionibus enodandis fatigabatur; nunc pro consiliis ejus exquirendis ad palatium vocabatur: quod tandem viro seni et laboribus fracto, multis corporis infirmitatibus sensim accedentibus, perquam grave accidit; de qua re aliquoties in epistolis suis conqueritur, et ut apud S. Martinum quiete optata frui sibi permittatur, a rege deprecatus est. Sic in epistola 81 (nunc 96), data, ni fallimur, anno 799, supplicat, ne longum ac laboriosum iter, Romam futuro anno a rege ad dissidia Romanorum componenda suscipiendum, quod jam hoc anno rex post Leonis papae adventum ac reditum constituerat; et ad quod ipse quoque a rege invitatus fuerat, subire cogatur. «Nullatenus, inquit, [Col. 0073C] infirmum et quotidianis fractum doloribus corpusculum meae fragilitatis illud iter perficere posse arbitror. Desiderium jam habuissem, si potestas esset peragendi.» Illud ipsum suum desiderium atque aegritudinis impedimentum postea etiam significavit Aquilae seu Arnoni archiepiscopo Salisburgensi in epist. 92 (nunc 105), ubi dolorem suum exprimit, quod ab hoc itinere et ab optata diu occasione Leoni summo pontifici tot modis afflicto suis officiis inserviendi, corpusculi sui fragilitate, multis molestiarum sarcinulis praegravati, impediatur.

Deest illa Caroli regis epistola, qua Alcuinum ad iter Romanum, anno 800 secum ineundum, invitavit; deest pariter altera ejusdem, qua Alcuino ab illo itinere sese excusanti exprobrat, quod fumo sordentia Turonorum tecta Romanorum auratis arcibus praeponeret; utriusque tamen Alcuinus meminit in epist. 93 (nunc 109). Acquievit nihilominus rex magistri sui precibus, mandans tamen, ut ipso apud S. Martinum [Col. 0073D] quiescente pueros suos, servos scilicet ac vasallos, uti interpretamur, qui munera ejus deferrent, ad comitatum ejusdem itineris mittat, ad quod Alcuinus magna cum confidentia in regis clementiam respondit ibidem: «De pueris vero nostris, quos pedibus paternis Romam pergere praecipis, velim scire quando vel ubi vel quibus comitantibus vestrae beatitudini occurrere debeant. . . Fateor quidem, vobis jubentibus et juvantibus laboris mei possunt inire sudorem. Munera vero mea illis necdum concedo, quae vestra frequenter largitate accipere solebam.»

CXXXIV. Alcuinus ergo hac vice in monasterio suo quietus permanere permissus, etiam de adjutoribus in regimine monasteriorum sibi ex discipulis suis eligendis, ac de deponendo penitus onere pastoralis curae consilia iniit, quo nempe liberius ad mortem, quam assidue ante mentis oculos suspectam habebat, se praepararet. Id faciendi licentiam a rege petiit et impetravit. Ea de re amicissimo suo Aquilae in [Col. 0074A] epist. 176 (nunc 159), quae data est anno 800, postquam Felix Urgellitanus in concilio Aquisgranensi anno praeterito haeresis convictus et postea curae ac custodiae Laidradi episcopi Lugdunensis traditus fuit, scripsit his verbis: «Deinde ut scias quanta misericordia mecum a Deo peracta est; nam rebus omnibus, quae habui per loca diversa, adjutores mihi ex meis propriis filiis elegi, annuente per omnia suggestionibus meis domino meo David.» Quod ipsum in epist. 175 (nunc 158) dilectis suis discipulis Calwino et Cuculo intimavit, scribens: «Nos vero, sicut dixi Cuculo, deposito onere pastoralis curae quieti sedemus apud sanctum Martinum, spectans, quando vox veniat: aperi pulsanti, sequere jubentem, exaudi judicantem.» In illa partitione monasteriorum, coenobium San-Martinianum obtigit Fredegiso seu Fridugiso diacono, cognomento Nathanaeli; monasterium vero Ferrariense Sigulfo vetulo, de quibus supra cap. 4 plura diximus. Mirum vero est, inquit D. Mabillonius [Col. 0074B] in Elogio, cap. 10, num. 62, cur utrumque illud monasterium canonicis duobus commisit. Nam Fridugisus et Sigulfus canonici erant tametsi Sigulfus canonicum habitum postea mutavit, ut scribit Lupus in epist. 29. In cellam S. Judoci successit Alcuino Warembaldus, cui privilegia Leo III papa confirmavit, uti legitur in Gallia Christiana, tom. IV, quae tamen cella deinceps sub Lupo abbate monasterio Ferrariensi restituta et unita fuit, ut ex epist. 61 ejusdem Lupi ad Guigmundum refert D. Mabillon. libro XXXIII Annal., num. 76. Abbatum qui proxime post eumdem Alcuinum monasterio S. Lupi Trecensis praefuerunt, hodie nomina desiderantur, ut ait le Cointe, tom. VII, ad an. 804, num. 66.

CXXXV. Idem vir celeberrimus Cointius l. c., n. 67, scribit a neotericis in controversiam vocari, utrum Alcuinus ad obitum usque functus sit abbatis officio; an vero senio et aegro corpore fatigatus ante hunc 804 annum, quo decessit, inter suos discipulos monasteria sibi commissa diviserit. Ipse D. Cointius [Col. 0074C] illorum opinioni astipulatur qui Alcuinum aiunt usque ad obitum suum monasteriorum illorum regimen retinuisse; quod vir doctus probare conatur ex variis epistolis ab Alcuino annis 800, 801, et serius ad Carolum scriptis, in quibus quidem a saecularibus negotiis expediri se velle significavit; de suscipiendo vero monachatu aut abdicandis abbatiis nullum adjecit verbum; imo inter canonicos San-Martinianos et vivere et mori velle desideravit. «Quapropter onera saeculi, pergit Cointius, num 69, quorum partitionem in discipulos post crebras postulationes tandem obtinuit, distinguenda sunt a coenobiorum administratione, quae saecularibus occupationibus accenseri non debet, nisi facta collatione cum privata tranquillaque monachi vita.» Addit vir doctus, Sigulfum vetulum, qui post Alcuinum Ferrariensem abbatiam obtinuit, Turonis, unde monasterium illud procul dissitum est, teste Vitae Alcuini scriptore, Alcuino usque ad obitum adfuisse. Monasteria ergo (ita ibi [Col. 0074D] concludit le Cointe) quae commissa fuerant Alcuino ante hujus obitum inter discipulos a Carolo imperatore divisa non existimamus.

CXXXVI. Verum his difficultatibus, quae obmovet celeberrimus hic scriptor, non obstantibus, inhaerendum esse credimus testimoniis superius ex epistolis 175 (nunc 158) et 176 (nunc 159), quas nunc primum editas D. Cointius non vidit, relatis; quibus docemur Alcuinum quatuor aut tribus saltem annis ante obitum suum non tantum ab occupationibus saecularibus, verum etiam ab onere pastoralis curae, quae certe ab administratione coenobiorum haud distinguenda est, fuisse expeditum, et in electos in adjutorium discipulos curam quoque pastoralem seu directionem animarum transtulisse. Nec difficultatem habet quod Sigulfus, cui in illa partitione Ferrariensis abbatia procul Turonis distans collata est, ultimis vitae Alcuini annis, atque etiam illo ipso die quo ipse e vita migravit, Turonis commoratus sit; sicut enim Alcuinus [Col. 0075A] eamdem abbatiam multis annis absens administravit, ita idipsum Sigulfus facere, aut saltem aliquoties ad magistrum suum, summopere illi affectum venire ac praesertim in ultimo agone, ipso forte Alcuino postulante, assistere potuit. Nec favet opinioni D. le Cointe, quod Alcuinus in epistolis ad Carolum anno 800 ac serius scriptis nullum verbum de suscipiendo monachatu, aut abdicandis abbatiis adjecerit, sed inter canonicos San-Martinianos vivere et mori desideraverit: enimvero ex testimonio Vitae ipsius scriptoris habemus, quod diu antea desiderium habuerit, quietam et tranquillam vitam inter monachos S. Bonifacii Fuldenses ducendi; et quod monasteriis suis inter discipulos divisis deinceps vitam duxerit «monasticae haud inferiorem, unice jejuniis, orationibus, carnis mortificationi, eleemosynis, psalmorum ac missarum celebrationi, aliisque virtutibus intentus, quibus possibile est humanam ornari naturam.» Vitae cap. 8, num. 14. Nullibi etiam scribit Alcuinus, ut praetendit D. le Cointe, quod desideret et vivere et [Col. 0075B] mori inter canonicos; verum inter fratres S. Martini, qui, ut alibi saepius insinuavimus, sub illius regimine regulam profitebantur monasticam. Demum etiam epistola 38 (nunc 43) Alcuini ad Carolum non favet opinioni D. Cointii; quamvis enim ex illa epistola colligatur, Alcuinum ex tempore quo scripta est scholam Turonensem rexisse, variisque disciplinis docendis occupatum fuisse, levis tamen est viri docti conjectura, illam epistolam ad annum 801, quo Carolus jam erat imperiali corona redimitus, ex ea solum ratione referentis, quod illius regnum ibi imperiale nominetur: «Ut plurimos, inquit, ad profectum sanctae Ecclesiae et ad decorem imperialis regni vestri erudiam.» Longe enim verosimilius est, ea Alcuinum scripsisse paulo postquam scholam Turonensem regendam suscepit, prout ad eamdem epistolam notavimus, regnum vero imperiale ibi nihil aliud significare videtur, quam regnum amplissimum cum illimitata imperandi potestate: eodem sensu regnum [Col. 0075C] Caroli aliquoties a scriptoribus, imperium dicitur, antequam ipse imperator fuisset coronatus, sicut Paulinus patriarcha Aquileiensis initio Sacrosyllabi ait, concilium Francofordiense anni 794 imperii ejus decreto convocatum fuisse.

CXXXVII. Beatus igitur Alcuinus, ea qua diximus ratione ex regis licentia a saecularibus negotiis simulque a cura pastorali solutus, senii morborumque molestiis crescentibus ferventius sese ab anno 801 ad obitum atque ad rationem supremo judici reddendam disposuit. Carolus nihilominus Augustus illius discipulus adeo ejus doctrinis ac consiliis assuetus et captus fuit, ut omnibus modis virum etsi continuo infirmitates suas corporales praetendentem a sua solitudine avocare, et ad aulam, pro emergentibus abs dubio causis, pertrahere tentaret, quod ex quibusdam epistolis post annum 800 scriptis intelligimus. In epistola 104 (nunc 132), anno 801, ad Carolum scribit: «Ecce Flaccus effeto corpore, militaris cingulo [Col. 0075D] laboris deposito, secundum piissimum domini sui David consilium Deo soli quieta pace servire toto elegit desiderio: quid iterum pugnare cogitur, et sub fasce armorum desudare, quae infirmi corporis denegat fragilitas de terra tantummodo levare.» Et in epist. 106 (nunc 134) eodem, ni fallar, anno vel aliquo posteriori scripta, etsi optasset transactis diebus vel semel adhuc videre posse regis faciem, nunc tamen «supplex suppliciter, humilis humiliter, devotus devote supplicat, ut sibi liceat apud S. Martinum suam instantiam agere, quia, inquit, valde infirmatus corpore nil aliud itineris vel laboris perficere valeo . . . . » De eadem vocatione ad palatium et ad dominum regem, deque corporis infirmitate illud obsequium prohibente, de deposito onere saecularis negotii, deque terrore divini judicii, cui se jam propinquare sentiebat, Aquilam suum certiorem reddit in epistolis 108 (nunc 145) et 109 (nunc 144), et in priore ipsum ad se invitat in domum S. Martini acturus [Col. 0076A] cum ipso consilia de praeparatione animae suae ad mortem et ad divinum judicium; «hisque, inquit, transactis inter nos consiliis (quod sine lacrymis non dico) ultimum vale fiat inter Aquilam et Albinum.» Et in epistola 191 (nunc 161) anno 801 huic suo amico prae aliis dilecto significat, quod per Pascha febrium acerbitate pene ad desperationem vitae adductus fuerit; «sed, inquit, misertus est mihi Dominus ob preces servorum suorum: sed remanet quotidianus labor ejusdem castigationis, non tamen usque ad periculum vitae, sed usque ad emundationem, ut opto, delictorum meorum.»

CXXXVIII. Demum infirmitatibus sui corporis in dies incrementum accipientibus, dissolutionem sui corporis non procul abesse judicans, sui muneris esse existimavit ut ante obitum maximo suo in terris benefactori Carolo Augusto debitas gratias ageret pro ea pietatis ac benignitatis largitate, qua se a primo adventus sui in Franciam tempore cumulavit: quod et fecit per epist. 106 (nunc 134): «Quid enim, ait [Col. 0076B] ibidem, addi potuit felicitati peregrinationis meae vel vestrae bonitatis judicio super me minus digno his omnibus donorum largitionibus: vel quales gratiarum actiones vestrae misericordiae condignas persolvere possum, nisi perpetua piae orationis sedulitate misericordissimi Dei omnipotentis clementiam deprecari.» Quam deinde gratiarum actionem in carmine eidem epistolae subjuncto repetit, atque ibidem Davidi suo ultimum vale dicit, ita canens:

CXXXIX. Nescio an non huc pertineant versus carminis 6 Caroli ad Alcuinum, quod inter carmina huic suppositare censemus tom. II, in quibus Carolus dilecto suo magistro felicem ex hoc mundo exitum precari videtur:

CXL. Celeberrimus igitur hic potentissimi olim regis ac imperatoris Caroli Magni totiusque nationis Francicae ac Germanicae magister Alcuinus, cujus hucusque gesta ac merita retulimus, ac levi stylo adumbravimus, dies suos demum, postquam inter plurimos labores pro Ecclesia et republica exantlatos consenuit, complevit, metamque illam, ad quam [Col. 0076D] omnes mortales properamus, attigit. Hoc sentiens vir piissimus toto desiderio concupivit dissolvi et esse cum Christo: atque ut hanc quoque metam feliciter attingeret, nihil non egit quo Deum per opera poenitentiae et per sanctorum suffragia sibi redderet placabilem. Quapropter ut mors, quam mente sibi propinquam repraesentabat, etiam ante oculos illius continuo versaretur, locum sibi elegit in quo post obitum requiesceret, ad quem vespertinis horis accedens Hymnum sanctae Mariae evangelicum, seu canticum Magnificat, decantare solebat cum antiphona: O clavis David, etc., qua Ecclesia in officio septem diebus ante festa natalia Domini utitur, suspirans: Veni et educ vinctum de domo carceris, sedentem in tenebris et in umbra mortis. Cui devotioni etiam versus quosdam ex psalmis addidit desiderium aeternae beatitudinis suggerentes, qui recensentur in Vita ejus Cap. 14, num. 24.

CXLI. Tempus Quadragesimae, quod semper cum [Col. 0077A] maxima devotione et cum carnis ac spiritus contritione celebrare solebat, maxime etiam nunc opportunum esse judicabat, quo sese non tantum ad paschalem solemnitatem, verum etiam ad aeterna gaudia praepararet. Desiderio vero tenebatur, ut gratia divina adjuvante vitam per totam illam solemnitatem protrahere, ac demum eo die quo totum opus Redemptionis nostrae per adventum Spiritus sancti completum ac confirmatum fuit, ex hac vita migrare posset; quod etiam obtinuit. Nocte igitur festi Ascensionis Domini, ut Vitae illius scriptor testatur loc. cit., num. 28, gravi languore, ita ut etiam loquela destitueretur, fatigatus in lectum decidit, «et accidente paralysi, VII Idus Maii feria V ad vesperam post solis occasum,» uti habent Annales Masciacenses inferius referendi: ipso die Pentecostes, peracto matutinali officio, jam fulgente aurora, ea hora qua alias ad missas cum suo Sigulfo levitice celebrandas ingredi consueverat, ejus anima carne soluta est, XIV Kal. [Col. 0077B] Junii anno ab incarnatione Domini 804, prout diserte testatur Vitae ejus scriptor. cap. 15, num. 29, cui concordant omnes scriptores posteriores, veteresque Annales Lambeccii, Petavii, et alii apud Bouquet tom. V Script. Rer. Gallic., ubi pag. 16, not. (k) ex cod. Masciacensi obitus Alcuini ita refertur: «Obiit Alchuinus XIV Kal. Junii, feria I Pentecostes, inlucescente die, luna VI, anno Incarn. Domini 804, indict. 12, anno 36 regnante domno Carolo; accidente paralysi VII Idus Maii, fer. V, ad vesperum, post solis occasum luna XXV.» Super locum in quo decessit vir beatus, globus igneus visus est Josepho archiepiscopo Turonensi et aliis multis; et cuidam solitario in Italia posito, ipsa exitus ejus hora, ostensus est coelestium levitarum coetus, in quorum medio Alcuinus splendissima indutus dalmatica coelum conscendere conspectus est, uti narrat Vitae scriptor cit. cap. 15, num. 30.

CXLII. Celeberrimus scriptor D. Mabillonius, quamvis diem obitus a Vitae scriptore signatum retinendum [Col. 0077C] esse fateatur, annum tamen ex quibusdam argumentis et conjecturis corrigendum, et Alcuini Vitam ad annum saltem 809 protrahendam esse existimabat in elogio, cap. 13, num. 71. Verum re maturius considerata animadvertit argumenta in favorem suae opinionis ibidem prolata auctoritati apertoque testimonio aequalis Vitae scriptoris ac veterum Annalium non tantum rerum Francicarum, sed etiam Germanicarum praevalere non posse; ac propterea hanc suam opinionem correxit in additionibus et correctionibus ad partem I saec. IV Bened., pag. 767, ubi totum numerum 77 ejus elogii deleri et sequentia reponi voluit: «Quae hactenus retuli de anno quo Alcuinus vita functus est, difficultatem habent quidem; at praeferenda est Vitae ejus auctoritas ab homine aequali profecta, maxime cum ei suffragentur veteres annales, non solum rerum Francicarum, sed etiam Germanicarum. In his plurimum apud me valent Annales Fuldenses veterrimi, quos novos appellat [Col. 0077D] Lambecius in tom. II Bibliothecae Caesareae, ubi typis excusi sunt. Porro Alcuini obitum ad Caroli Magni annum regni 36, qui Christiano 804 respondet, ita referunt isti Annales: «XXXVI Alcuinus XIV Kal. Maii (leg. Junii) obiit. Hoc proinde anno ejus obitus indubitanter collocandus est.» Ita vir modestissimus. Quod si advertere voluissent Bollandi continuatores, inquit D. Mab. lib. XXVII Annal., num. 71, operam non lusissent in hac opinione refutanda, quod fecerunt tom. IV Maii in Comment. praevio ad Vitam beati Alcuini, num. 5. Ne igitur et nos operam ludamus, in refellendis viri celeberrimi argumentis, quae jam ipsemet deseruit et quae nullum posthac sectatorem repererunt, immorari nullum erit operae pretium.

CXLIII. Josephus tunc archiepiscopus Turonensis, qui, ut diximus, in beati viri obitu globum igneum super ecclesiam sancti Martini fulgentem vidit, audiens ipsum jam esse defunctum, ocius illuc cum clero suo advenit, summaque reverentia viri beati [Col. 0078A] oculos deosculatus est, et propriis rigavit lacrymis: et quamvis beatus Alcuinus sui ipsius et omnis exterioris pompae contemptor, tumulum sibi non in ipsa sancti Martini ecclesia, sed foris, seu juxta illam praeparari fecerit, ipso suo exemplo id ostendere volens, ad quod alios in epist. 150 (nunc 199) adhortatus est, ne de sepulcro ornando cogitent; «vanitas haec, inquiens, vanitatum est, et melius est his opibus animam vestire, quam spurcitiam carnis ornare.» Nihilominus praefatus archiepiscopus ob conceptam de viri beati aeterna felicitate opinionem mandavit, «ut infra sancti Martini basilicam honorificentissime sepeliretur, ut quorum in coelis junctae sunt animae, una sint corpora domo in terris posita;» Vitae cap. 15 num. 32. Quo tam aperto aequalis scriptoris testimonio evertitur assertum Wilhelmi Malmesburiensis monachi libr. I de Reg. Angl. cap. 3, scribentis, in monasterio Cormaricensi fuisse sepultum. Ultro etiam corruit error Broweri libr. I [Col. 0078B] Antiquitatum Fuldensium cap. 10 asserentis sepultum jacere in celebri monasterio Hersfeldensi. Errandi occasionem Browero praebuit rude quoddam epitaphium Albini cujusdam, quod nuper in ecclesia Hersfeldensi exstabat, et quod D. Quercetanus postea Vitae beati Alcuini subdidit. Verum epitaphium illud non ad Alcuinum nostrum, sed ad Albinum seu Albuinum abs dubio monachum Hersfeldensem pertinet, de quo in chronico Hersfeldensi ad annum 1034 haec leguntur: «Eidem vero Brunoni in Nienburg Alwinus in philosophica arte eruditissimus Hersfeldiae praepositus, qui fuit antea scholae magister famosissimus, successit.» Postea vero fieri potuit, inquit D. Mab. Elog. num. 77, ut cum monachi Hersfeldenses a majoribus accepissent in ecclesia sua sepultum esse Albuinum, errore nominis putaverint esse Albinum magnum seu Alcuinum, de quo deinde rude illud epitaphium composuerunt. Immerito igitur Hermannus Kirchnerus Orat. vol. II, pag. 62, edit. Marburgensis anno 1607 doctoribus patriae suae Hersfeldiae [Col. 0078C] annumerat Alcuinum nostrum, ex eodem fortassis epitaphio deceptus. Verum ac genuinum beati Alcuini epitaphium quod ipse vivens dictaverat, in aerea lamina scriptum ac prope sepulcrum ipsius parieti infixum fuit; quod Vitae scriptor ad finem addidit, ubi etiam a nobis editum reperiendum est.

CXLIV. Annus aetatis, qua beatus Alcuinus obiit determinari haud potest, quod de anno ejus obitus quidem constet, nullibi vero notatus reperiatur annus nativitatis ejusdem. Communis opinio est, ipsum natum fuisse circa annum Incarnationis 735, prout jam superius cap. 1, num. 8, notavimus. Ex qua opinione consequitur quod attigerit annum vitae septuagesimum. Totum vero vitae suae cursum quibus operibus compleverit, Vitae illius scriptor paucis, quae tamen in compendio multa complectuntur, his verbis describit cap. 13, num. 26: «Otiositatem omnibus modis fugiebat: nam aut legebat, aut scribebat, aut discipulos [Col. 0078D] erudiebat, aut orationi vacabat et psalmorum decantationi, inevitabilibus tantummodo corporis indulgens necessitatibus, etc.» Cujus narrationis veritas luculentius ex ipsis ejus scriptis patet, quae virum sane produnt laboribus variis assidue occupatum, et omnia momenta temporis in erudiendis veritatibus, in communicandis scientiis, in dandis consiliis, in instruendis summae et infimae conditionis hominibus, in doctrinis ecclesiasticis ac moralibus ad episcopos, ad sacerdotes, ad monachos, ad comites ac judices dirigendis, adhibentem. Hinc mirum non est quod post obitum suum sanctitatis fama ubique inclaruerit, cujus testes habemus ejus temporis gravissimos. Rhabanus Maurus hujus sui magistri nomen sacris fastis intulit XIV Kal. Junii. tom. VI, Op. pag. 187, his verbis: «Depositio domini Alcwini.» Et in epistola commentariis Regum praefixa tom. III Oper. pag. 45 illum «beatae memoriae magistrum» appellat. Hincmarus Rhemensis episcopus [Col. 0079A] in opusculo De non trina Deitate, tom. I Op. cap. 5, pag. 473, et cap. 11, pag. 507, «sanctum et venerandum Alcuinum;» et in fine epistolae ad Carolum Calvum Libro de Praedestinatione praefixa «virum religiosum et doctum» nominat, eumque inter illos Patres Ecclesiae recenset, «quorum fidem et doctrinam apostolica sedes Romana non solum benignissime acceptavit, verum et multis laudibus extulit. Ardo Smaragdus in Libr. de Vita sancti Benedicti Anianensis num. 36, apud Mab.: «Alcoinum sapientia praeclarum, sanctitatis merito venerabilem» dicit. Annalista Fuldensis ad an. 794 illum hoc elogio commendat: «His temporibus Alcuinus, cognomento Albinus, sanctitate et doctrina clarus habetur,» Apud Bouquet tom. V, pag. 330. Denique in brevi chronico Turonico sanctus appellatur; ita enim ibi legitur: «Anno 804 sanctus Alcoinus obiit.» Apud Mab. in Elogio, num. 78. His testimoniis concordant Elogia scriptorum recentiorum, Mabillonii, [Col. 0079B] Henschenii, et aliorum, qui omnes Alcuinum Beatum praedicant: quae quidem testimonia tot gravium scriptorum fide dignissima sunt; testimonium vero ipsius Dei majus est quod ex miraculis habetur, quae Deus per beatum Alcuinum in confirmationem ejus fidei et pietatis tam in vita quam post mortem illius patrare voluit, quae Vitae scriptor ex illorum narratione recenset, qui de visu testari potuerunt. «Nusquam tamen, quod sciam, inquit D. Mabillonius loc. cit., Alcuini diem festum coluit Ecclesia, ne quidem Turonensis,» quae de ejus sanctitate experimentum habuit et exuvias vitae mortalis custodit.

CXLV. Fortassis vero illud in Vita Alcuini alias irreprehensibili male accipiendum est, ut pote legibus Ecclesiae et monasticae humilitati adversum, quod plures in Gallia abbatias, nempe Turonensem cum cella Cormaricensi, Ferrariensem cum cella sancti Jodoci, ac Trecensem sancti Lupi simul tenuerit. Verumtamen, quamvis exemplum istud ejusmodi [Col. 0079C] sit ut nemo facile illud imitari velit aut debeat, nihilominus haec beneficiorum pluralitas ab omni culpa vacasse dicendum est. Is siquidem plures illas abbatias nec ex ambitione quaesivit, nec ex avaritia tenuit, sed praeter suam voluntatem a rege Carolo ipsi pene obtrusas obtinuit: qui idem liberalissimus ac boni publici studiosissimus rex abbatias illas non in alium finem Alcuino commendare voluit quam ut is monachos ad laxiorem vitam prolapsos emendaret, redditusque omnes impenderet in usum fratrum, in eruditionis illorum profectum, in hospitum ac peregrinorum subsidium, ac in itinerum, quae frequenter nunc ad aulam, nunc in Angliam, etc., facienda erant, sumptus. Quam enim ipsius Alcuini animus a cupiditate divitiarum ac a remuneratione laborum suorum alienus fuerit, ex illo responso intelligi potest, quod teste Vitae ejus scriptore cap. 2, num. 12, regi ipsum amplis muneribus ad se pertrahere conanti, dedit in haec verba: «Domine mi rex, [Col. 0079D] tuae non dispono voluntati renuere . . . libenter etiam paterna in regione mea non modica haereditate ditatus, hac spreta, hic pauper stare delector.» Et quis illius sensus sit de divitiis et paupertate manifestat in psal. CXXXI, v. 15, tom. I, pag. 388, his verbis: «Pauperes Christi sunt qui non amant hoc saeculum, sive habeant divitias, sive non habeant: aliquibus enim datae sunt divitiae ad dispensandum egenis, non autem datae sunt illis ad possidendum; neque spem in illis debent ponere, nec satietatem in illis habere, sed in nomine Christi confidere, et in justitia et in charitate Dei et proximi: haec est saturitas sanctorum, non saeculi divitiae.» Eadae quoque presbytero in epist. 140, quantum ipse a cupiditate divitiarum abfuerit, et quam aegre ferat quod a statu quieto paupertatis quem professus olim fuerat in voraginem divitiarum fuisset dejectus, significat, illumque rogat ut se orationibus suae devotionis ad eumdem paupertatis gradum, in quo ipse Eada, quem monachum [Col. 0080A] inde fuisse satis intelligitur, consistit, reducat: «Tu, inquit, tenes in manibus quod nos olim tenere cogitavimus: sed fluctus hujus saeculi nostram naviculam procellosis ventis in voraginem divitiarum rapuerunt . . . . . tranquilla est paupertas; quae si humilitatis gubernaculo et charitatis velo regatur, flante sancto Spiritu ad aeternae beatitudinis portum perveniet.»

CXLVI. Elipantus episcopus Toletanus in Alcuino praeter multitudinem divitiarum, numerositatem quoque servorum, quorum viginti millia Alcuinum habere dixit, reprehendendam esse censuit tom. I, pag. 869, num. 4, hujus edit. Enimvero ignoravit vel calumniandi studio dissimulavit Elipantus quod servi illi, si tantus tamen illorum numerus fuit, non fuerint famuli ipsius servitio destinati, sed servi ad terras ecclesiarum et monasteriorum quibus praeerat colendas mancipati. Hinc in epistola ad Laidradum ejusque socios, libris adversus Elipantum praefixa [Col. 0080B] protestatur nunquam se aliquem hominem ad suum servitium comparasse, «sed magis, inquit, devota charitate omnibus Christi Dei mei famulis servire desidero.» Quamvis ergo pluralitas beneficiorum aut abbatiarum regulariter legibus ecclesiasticis reprobetur, si nempe ambitione quaeratur, aut avaritia teneatur, culpa tamen vacat, si inde major utilitas ex personae promovendae dignitate et merito in ecclesias redundare posse prudenter et ipso curatorum ecclesiae judicio existimetur. Ea certe fuit tempore Caroli Magni monasteriorum in regno illius conditio, ut plura illorum salubrius ab uno tam sancto ac sapiente abbate regerentur, quam singula a singulis pietate ac doctrina imparibus. Iniquus ergo in Alcuinum est D. Basnagius, quando in historicis suis observationibus circa Felicianam haeresin et Etherii atquae Beati libros, tom. II Thes. Monum. Canisii pag. 290, calumniam Elipanti in Alcuinum probat his verbis: «Tandem Alcuinum servorum numero viginti millium et divitiarum abundantia, [Col. 0080C] quae monachum saeculo renuntiantem non decent, tanquam inflatum merito traducit Elipantus.» Ita cum corvis crocitat Basnagius, quem etiam non in Alcuinum tantum, verum et in alios scriptores, Felicis et Elipanti adversarios, iniquum merito reprehendit D. Madrisius Operum sancti Paulini pag. 226 seqq. in animadversione singulari in Basnagii observationes historicas circa Felicianam haeresin et Etherii atque Beati libros.

CXLVII. Neminem nostris etiam temporibus fore existimamus, qui beato Alcuino, cujus hactenus vitam modulo nostro descripsimus, et cujus nunc opera quae post primam editionem reperire potuimus, vulgamus, eruditionis laudem dubiam reddere, aut in controversiam trahere velit aut possit: imo nec quisquam futurus est, qui non censeat illum [Col. 0080D] omnibus aevi illius viris illustribus, qui aliqua doctrinae fama claruerunt, fuisse superiorem. Testimonia multiplicia postea producenda, eorum qui eidem convixerunt, eorum qui prope ipsum secuti sunt, et eorum demum, qui ad nostra usque tempora illius inter viros illustres ac ecclesiasticos scriptores mentionem fecerunt, abunde docent, quam magna semper fuerit de ejus vastissima eruditione et illibata fidei ac morum doctrina existimatio, et quod plus est, ipsa illius opera et varii argumenti lucubrationes, quibus Ecclesiam et litterariam rempublicam locupletavit, apertissime comprobant, nullam pene artem vel scientiam, si solam medicam excipias, esse quam non docuerit, quam non scriptis suis tractaverit, et pro suo aevique sui genio illustrare, felici prorsus conatu, studuerit, Grammaticus, rhetor, poeta, philosophus, theologus, imo etiam, quod nonnulli inficiantur, jurisperitus. Exstant enimvero, secus ac D. Mabillonius praefat. ad [Col. 0081A] saec. IV Bened., part. I, num. 176, sentiebat, quaedam illius etiam de legum jurisque scientia monumenta, ad quae pertinere credimus tum Dialogum de Rhetorica, in quo cum Carolo Augusto suo discipulo de plurimis Romani juris argumentis disserit, tum quaedam capitularia juris Francorum, in quorum collectione idem legislator sapientissimus opera quoque Alcuini usus est, prout testatur Benedictus Levita in praefat. ad libr. V Capitularium tom. I, edit. Baluzii, pag. 806.

CXLVIII. Linguam Latinam magister iste optime calluit, quamvis nonnunquam a regulis artis grammaticae deflectere videatur, cujus tamen defectus causam ipse prodit in epist. 85 ad Davidem suum scribens: «Quod vero in litteris vel distinctionibus non tam scholastice currit quam ordo et regula artis grammaticae postulat, hoc saepius velocitas animi efficere solet, dum legentis intentio oculorum praecurrere festinat officium. Nec ego capitis dolore fatigatus examinare possum, quae subito casu ex ore dictantis [Col. 0081B] evolant.» In Graeca etiam lingua Alcuinum non modice versatum, nec in Hebraica omnino hospitem fuisse, non est cur dubitemus. De Graeca quidem ejus eruditione testimonium praebet epist. 23 (nunc 27) ad Homerum, ubi quasdam linguae Graecae particulas prorsus critice expendit; de peritia vero linguae Hebraicae nihil plane superest, ex quo intelligi possit quantum in illa profecerit. Quae enim in Alcuini favorem ab aliquibus citantur ex quaestionibus et responsionibus in Genesin, aut ex Commentario in Ecclesiasten, aut ex Interpretationibus nominum Hebraicorum progenitorum Christi, non e penu Alcuini veniunt, sed ex D. Hieronymo pene integre descripta sunt; quod etiam animadvertit eruditissimus Vallarsius Veronensis in praefatione ad tom. IX Operum S. Hieron. editionis novissimae anni 1738, ac propterea idem vir doctissimus improbat nuperi cujusdam Alcuini laudatoris Hodyi opinionem, asserentis quod beatus Alcuinus in corrigendis sacrae Scripturae exemplaribus [Col. 0081C] originalium quoque linguarum Hebraicae et Graecae peritiam adhibuerit; minime enim, ait ibidem D. Vallarsius, Alcuinus hoc sibi negotium dedit; sed neque sibi ea mens fuit, ut originales textus consuleret . . . Tota fuit ejus industria in conquirendis undequaque Hieronymianae versionis codicibus, iisque sedulo inter se conferendis, ut quae probanda sibi esset lectio, ex eorum fide qui melioris emendationis et notae viderentur decerneret. Haec quamvis ita sint, nihilominus vero simillimum est Alcuinum eruditionis cujusvis semper cupidissimum, id omne discere voluisse, cujus discendi in patria sua Anglia ipsi occasio fuit. Certe sacrarum linguarum studium ibi diu et ad Alcuini usque tempora floruisse testem habemus omni exceptione majorem Ven. Bedam, qui lib. IV Hist. Gentis Angl. cap. 2 testatur, suo tempore ex discipulis Theodori episcopi et Adriani abbatis superfuisse, «qui Latinam Graecamque linguam aeque ut propriam in qua nati sunt, norint.» [Col. 0081D] Sacrarum pariter linguarum studium in schola Eboracensi floruisse ex apparatu librorum ibi custoditorum innotescit, quem his versibus describit Alcuinus in poemate de Pontif. Eccles. Eborac.

CXLIX. De stylo quo beatus Alcuinus in tam multis variisque suis opusculis usus est, difficile accidit aequum ferre judicium; non enim omnium de scriptoris cujusdam stylo eadem semper est opinio: et haec difficultas crescit quando antiqui alicujus auctoris scripta ex vetustis exemplaribus apogryphis, frequenter mendosissime exaratis, eruere oportet, quorum autographa pene omnia periere. Menda namque et lacunae quae in illis reperiuntur, stylum mutant, atque obscurum nonnunquam, difficilem et minus fluidum reddunt. Stylus pariter ejusdem auctoris nonnunquam mutatur secundum materiarum quae tractantur diversitatem. Hinc apud Alcuinum stylum alium notabis in epistolis; alium in tractatibus theologicis, dogmaticis, polemicis; alium in philosophicis: [Col. 0082B] quae diversitas ex eo etiam profluit, quod ipse illorum scriptorum stylo sese accommodet, quorum usus est luminibus, nunc Hieronymi, nunc Augustini, nunc Gregorii Magni, nunc Bedae, nunc aliorum. De stylo igitur proprio illius judicium maxime ferendum esse censeo ex epistolis, ex libris adversus Felicem et Elipantum, et ex poematicis. In epistolis, iis saltem quas emendatas et integras habemus, nescio quid in stylo sit reprehendendum. Adversus Felicem et Elipantum utitur stylo modesto, gravi et ad confutandos et corrigendos adversarios apto. Poemata plura, quibus nempe major diligentia adhibita fuit, ut illud de Pontificibus Eboracensibus, de rerum humanarum vicissitudine, de studiis in aula regis, de Luscinia, de Cuculo etc., non destituuntur ingenio, sapore et quibusdam igniculis poeticis. Neque tamen stylum istorum carminum, epistolarum, et reliquorum scriptorum cum stylo Ciceronis, Virgilii, etc., aut cum illo quo inclaruere Augustinus, [Col. 0082C] Hieronymus, Ambrosius, etc., aequiparandum esse praetendimus. Illud certum habemus Alcuini stylum meliorem esse, quam a quoquam aevi sui plurimum adhuc obscuri scriptore praetendi possit; et aeque bonum quam stylum multorum scriptorum Latinorum nostrae aetatis, in qua Latinam linguam multis in scholis cum maximo, nisi medela afferatur, rei litterariae damno negligi ac contemni dolemus. Verum de hac re, sicut etiam de Alcuini eruditione litteraria in rebus grammaticis, philosophicis, mathematicis, etc., eruditi ipsimet judicent ex ipsis hisce operibus ante illorum oculos positis. Eruditorum quoque attentioni et legentium cognitioni maximam partem doctrinas illas fidei ac morum, quas beatus Alcuinus ipse mente tenuit et suis discipulis tenendas commendavit, relinquimus, ne in singulis recensendis nimium prolixi simus; praecipuas nihilominus illarum per distinctos paragraphos commemorare juvat, ex quibus intelligi possit, quae illis temporibus cura, [Col. 0082D] quod systema religionis, quanta puritas et integritas moralis disciplinae fuerit.

Nomen scriptoris hujus Vitae ignoratur. Quanta illius auctoritas sit, ex aetate qua vixit, et a teste ex cujus relatione beati Alcuini acta didicit, aestimandum est. Opus is aggressus est, cum Aldricus Ferrariensi monasterio praeerat abbas, uti ipse scribit infra cap. 10, num. 19. Ex quo intelligitur hanc Vitam scriptam esse ante annum 829 quo Aldricus ex abbate factus est episcopus Senonensis. Porro acta ac virtutes beati Alcuini se didicisse initio et fine prologi testatur ab ejus discipulo Sigulfo, quem etiam suum institutorem vocat: hinc vero simillimum est, hunc anonymum fuisse monachum Ferrariae, cujus abbas fuit Sigulfus ante Aldricum. Primus hanc Vitam edidit Andreas Quercetanus ex cod. ms. Rhemensi veterrimo, inquit D. Mabillonius, auctoris aetate exarato. Suriana editio ad normam Chesnianae facta est, additis in margine capitulationibus, quas una cum D. Mabillonio retinuimus, quamvis D. Henschenio ad 19 Maii alia divisio placuerit, [Col. 0089D] qui etiam eidem operi nonnullas correctiones in lectoris commodum adhibuit, quas ubique indicabimus.

I. Superna Christi rorante dextera et juvante gratia, reverendissime Pater aeque et amantissime, jubes, ut tibi de admirandae vitae initio fineque Patris Alcuini, quae ejus nosse potui, narrante fidelissimo Sigulfo discipulo, sermone licet inculto e parvo, tamen veritate referto, scribam aedificationi nonnullorum profutura; asserens te diu super hac re non modicam ferre sitim: non quia calore ignita superno tua viscera sanctorum innumerabilium vita, gestis piis, et studiis nequeant refici, quos sanguine proprio, vel saeculi suarumque abrenuntiatione voluptatum, Agni coelestiumque constat virtutum consortio mercari, quibus una suavi cum canore felicibus fruentes jubilo insatiabili, vestimentis, sive palmarum frondibus (mens quibus luminis ornatur ferax), [Col. 0090C] viaque [ Henschenius, viam quae] arcta exstat et angusta, Hebraeorum pueris asinaeque terga Christo sessore praebente [ H., premente] humili, planam et meabilem reddidere. Sed quoniam mundo fluide cum suis senescente vix admodum pauci reperiri queant, priscorum in omnibus ardua sequi vestigia qui possint (qui capiti summo quanto viciniores, tanto actuum immensitate fuisse probantur illustres, Domini tabernaculum instar columnarum firmissime sustinentes [ut] aquarum inundatione, atque ventorum impulsione nunquam labi, neque moveri possit), ideo necesse valde esse asseris, ut si aliquem nostris temporibus imitatione pia sequendum Christi nobis gratia contulerit, hujusmodi lucerna non sub modio, neque sub lecti quiete, sed supra candelabrum ponatur; ut ingredientes Ecclesiam lumine illustrentur claro. Ipse siquidem familiae Pater, qui prima hora, idem et undecima vineae operarios conduxit, quibus et unam mercedem dare jussit. Neque enim, si manus, aut circa Christi [Col. 0090D] os barba pendens, niveique dentes, qui queant panis crustam parvulis masticare, vel oculi pulchriores vino, quo nutriuntur virgines, esse nequimus; ob hoc a corporis Domini compagine separabimur optabili, in eadem tantum [si] fide, spe et charitate, juxta Apostolum, [simus] radicati et fundati, ut multi unum efficiamur corpus Domini, manente charitatis [unitate in] differentia stellarum.

II. Nempe oculi fuerunt apostoli, solis aeterni splendorem mentis puritate utcumque contemplantes, sicut apostolorum princeps Petrus, virgoque Joannes: quorum alter haeresium plurimarum devitans opiniones, ex duabus consistentem substantiis Flii Dei viventis unam confessus est personam, dicens: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XII, 16) . Alter in seipso animam effundens suam, et cuncta creata transcendens, ad eum, per quem sunt omnia facta, conscendit, ac ejus potatus uberibus inauditum saeculis eructavit arcanum, dicendo: In principio [Col. 0091A] erat Verbum, etc. Fuere pectus aereum, clare praedicando, martyres beati ferreumque, grassantium ignes persecutorum ferendo, ut Cyprianus, Laurentius, Dionysius, Mauritius: Exstiterunt sancti confessores atque doctores, quo doctrinarum cibi conderentur, venter, Martinus, Hilarius, Benedictus monachorum pater eximius, Ambrosius, Gregorius, Hieronymus, Augustinus. Hi ergo omnesduobus Samaritae munerati denariis, quidquid proprio valuere sudore, intra stabulum vulnerato impenderunt, nunc exspectata gloriose ditati mercede. At modo, abundante iniquitate, apostoli juxta prophetiam, et refrigescente charitate multorum, quasi pupilli absque patre facti, matris residentes in genibus, quae amarissimis hinc inde quatitur fluctibus stans in medio mari, priorum nos Patrum muniri egemus suffragiis, eorumque nutriri vitalibus stipendiis, ne fame periclitemur in via cursus nostri laboriosa: quin potius relinquamus navem, saeculi onustam mercibus, vero haereamus ut capiti, dicamusque: Trahe me post te, curremus in odorem [Col. 0091B] unguentorum tuorum (Cant. I, 4) . Qui enim mons cervis amoenus celsa petentibus, dignatus est et herinaciis humilibus refugium patefieri, salvans homines simul et jumenta, noverunt qui se esse apud eum.

III. Ergo quos et aevi nimium et propria gravat valetudo, antiquorum ad plenum quia nequeunt sequi, saltem illorum vestigia sequantur, quos secum convixisse suo in tempore, et evidentibus indiciis Christo placuisse certissime probarunt, Benedicti ⁜ a scilicet monachi et Alcuini per omnia canonicis imitatione digna: cujus tuis devote parens, sanctissime Pater, jussis, aggrediar calamo, non saecularis eloquentiae redolente stemmate, sed sicut corporis, ita sensus balbutie scriptitare vitam; testans Deum Jesum non elationis me fastu hoc arripere tentasse, sed multorum animabus prodesse cupisse. Scribam igitur fideliter quae ab ejus fidelissimo tantum didici discipulo, Sigulfo scilicet institutore meo, dilectissimum quem tu quoque habuisti [Col. 0091C] patrem, qui prae cunctis mortalibus, post sancti Edberti ⁜ b discessum, solus ipsius meruit nosse secreta eximia. Te ergo, Domine, te deprecor, Pater venerande, tua ut sim hoc in sudore pia fultus intercessione, qui me hactenus ista silentem aperto imperas jam sonare ore.

IV. Vir Domini Albinus nobili gentis Anglorum exortus prosapia, nobilior Christi Jesu regeneratus undis exstitit vitalibus; qui cum matris ablactaretur carnalibus, Ecclesiae traditur mysticis imbuendus uberibus. Cujus jam tunc Jesus sua possidens dignatione corpusculum, non hoc foetidis ab antiquo hoste permisit pollui lusibus obscenisque actibus, quippe qui suam, antequam nasceretur, in eo praedestinaverat consecrare sedem.

V. Dumque adhuc esset parvulus, diurna sub [Col. 0091D] luce per canonicas cum aliis saepe frequentabat ecclesiam horas; nocturnis autem perraro temporibus. Cumque alter eum a decimo annus teneret, contigit nocte quadam eum, cum uno simplici et tonsorato rustico, separatim una jacere in domo. Postulaverat siquidem rusticus ille simplex magistrum inlustris pueri, ob suae solitudinis nocturnae solamen, ut una nocte quemlibet ex schola puerum secum sua juberet in cella dormire, eo quod quempiam suorum non haberet ad praesens. Cui, nutu Dei, Virgilii amplius quam psalmorum amator conceditur puer Albinus. Ecce vero circa galli cantum solito more pulsatur a custode signum nocturnarum vigiliarum, debitum a fratribus persolvitur officium; sed rusticus ille simplex latus se vertens in alterum, quippe nimium circa hujusmodi negligens, [Col. 0092A] dormiendo stertebat; cumque jam invitatorius fuisset ex more cantatus cum antiphona psalmus, subito domus illa vere rustici spiritibus repletur tetris, qui ejus cingentes stratum dicunt: Bene quiescis, frater. Quo repente expergefacto inculcant eadem, cur, inquiunt, fratribus in ecclesia vigilantibus tu hic solus stertis? Quid multa? Verberatur utiliter in tantum, ut sua cunctis ex mutatione salubri praestaret cautelam et canticum: Haec mutatio dexterae Excelsi, dum anticiparent oculi ejus nocturnas vigilias. Dumque is verberaretur, puer nobilis tremiscens, ne sibi eadem fierent, haec, ut ipse post testatus est, corde dicebat imo: «O Domine Jesu, si me nunc istorum eruis manibus cruentis, et post hoc sollicitus erga ecclesiae tuae vigilias ministeriaque laudum non fuero, plusque ultra Virgilium quam psalmorum modulationem amavero; tunc tale sortiar castigationis flagellum. Tantum, obnixe precor, libera me.» Denique arctius menti ut hoc imprimeretur ipsius, posteaquam a verberatione rustici cessatum, [Col. 0092B] jubente Domino, est, spiritus nequam huc illuc oculos vertentes, vident diligentissime corpus et caput pueri omne pannis involutum, penitus inscium anhelitus. Princeps autem illorum interrogat suos: «Quis hic alter quiescit in domo? Est, inquiunt, Albinus hic absconsus puer in lecto.» Puer vero, ubi se latere non posse persensit, lacrymarum nimio perfusus imbre, quanto prius pavore suppressus, tanto magnis ut puer redditur perstrepens clamoribus. Illi vero immisericorditer hunc volentes et non praevalentes [poena] afficere, pertractant quid super eo agere debeant. Sed sententia Domini constricti, ne voto satisfacerent suo, aiunt imprudentes, prudenter tamen: «Non istum verberibus, quia rudis adhuc est, acribus [ Al., acris], pedum tantum, in quibus duritia inest calli, tonsione cultelli castigemus, et emendationem sponsionis nunc suae confirmabimus.» Jamque nudatis vestimento pedibus malorum manibus, crucis se muniens Albinus velociter [Col. 0092C] signo, psalmumque decantans duodecimum affectu omni, malorum subito disparuit turba. Et rusticus semivivus una cum puero agili se praecedente gressu, sanctorum in basilicam confugit ad praesidia.

VI. O insidiator calcanei, cujus est panis pulvis, non frumentum Domini, qui capite contereris! O inimice piis! num tu demens, qui quondam coeli quaerebas indebite fieri sessor Celsissimi? Si Altissimo, ut jactabaris, similis incomprehensibili claritatis luce in monte Dei fueris, qui obscura sub nocte actus niteris diligenter mala tua cum accensione scrutari humanos? Nempe fatebor, tuarum, ut docent consequentia, tenebrarum te juste factum judicas principem propria praesentia. Nam etsi in angelo appares lucis, lucem nobis conaris auferre intimam pulvere tuo foetido. At si, ut es Aethiops, claritatem spei, pavorem incutiendo nimium, hoc in Albino agere tentasti puero, vincerisque humili ab homine, altum qui viceras hominem. Verum si cognovisses, [Col. 0092D] Christum gloriae non crucifixisses, neque Christicolae Albini [ ⁜ c quos sibi nolens arte mirifica fructus actuum praeparabas] callosas tondere plantas quaesisses. Abscondisti pedibus ejus rete captionis, et ipse quasi avis, pennis sustentatus columbae, pedibusque cervi instar firmatis ac in excelsa constitutis, cum David a facie Saulis fugit, in solitudine commorari gaudens. Lacum aperuisti et effodisti, inque illum confusus cecidisti optata sine praeda. Sagittae in te retorquent tuae acumen, inaestimabili dolore afficiunt. Cecidisti in terram vulnerator gentium sanctorum, conculcaris cum Albini pedibus, amato projiceris e tumulo, quia fortis a fortiore victus. Grave sceptrum tuum, o exactor, et jugum humeris nostris impositum superatum a puero patrem adhuc ignorante vocare suum et matrem. Spoliis [Col. 0093A] tuis, obliviscens te et populum suum, mater ornatur Ecclesia, spiritalium fecunda charismatum, insignia coelorum cum virtutibus Domino concelebrans laudum cantica. Gratias semper tibi, Domine, referimus, bone Jesu, una cum Patre, sancto et Spiritu per saecula, cujus est boni quidquid agimus, inchoamus et perficimus, juxta eum tuam docens nos gratiam qui ait: Deus est autem, qui operatur in vobis et velle et perficere (Philipp. I, 13) , et Psalmista: Deus meus, misericordia ejus praeveniet me (Psal. XXXVI, 11) . Et iterum alibi: Et misericordia tua subsequatur me omnibus diebus vitae meae (Psal. XXII, 6) . Et tu ipse dixisti: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) .

VII. Haec ita se de initio pueri incipientis supradicti [Col. 0093B] habentibus, coepit hinc sui quamdam ad similitudinem Domini, aetate [et] sapientia, cum vera et viva proficere philosophia, arctius ejus obsecundans jussis. Postque memoriter lectionem recitatam Psalmorum, beati gentis Anglorum Bedae doctissimi discipulo Hechberto praesuli ⁜ a , meritis magistro simili traditur, quasi lactis inscius fortibus jam alendus panibus: qui praecelsam in puero gnaviter, ut pote oppido perspicuus, fulgere Christi conspiciens gratiam, coepit paulatim ei secretius secreta demonstrare sua: quippe quem imitatorem compertissime gaudebat fore sui. Erat siquidem ei ex nobilium filiis grex scholasticorum, quorum quidam artis grammaticae rudimentis, alii disciplinis erudiebantur artium jam liberalium, nonnulli divinarum Scripturarum, post istas manibus confricatas Patris, pectus in suum hordeaceas quinas, triticeasque septenas trajiciebant, una gemino cum pisce, spicas. Omnes vero fide, spe, charitate, humilitate, jejuniis, castitate, obedientia, et circa Ecclesiae officia devotissima [Col. 0093C] aeque et honestissima cura, omni cum circumspectione imbuebantur, verbis non tantum, quantum sancti patris Hechberti exemplis digni per omnia Christiani praesulis, in quo ea, suis quae in praeceptoribus fulserat, doctrina non mediocriter enituit, in sancto videlicet Anglorum apostolo Gregorio, Augustino ejus discipulo, Benedicto sancto, Cutbertoque simul et Theodoro, primi Patris et apostoli per omnia. . . . sequentibus; et in viro, Domino nimium amabili Beda presbytero proprio praeceptore suo; qui ab ineunte aetate quasi Samuel Domino consecratus, inscius coinquinationis ullius vestimenti, monasticis traditus a parentibus regulis quidquid verbo docuit, exemplo roboravit; qui postquam bonum certamen certavit, cursum consummavit, fidem servavit, talentumque sui Domini cum usuris duplicavit, die quo voluit et petiit, eo scilicet quo rex gloriae Christus triumphator super omnes ascendit coelos, ab incarnatione Domini 731, ⁜ b VII Kal. Jun., [Col. 0093D] a sancti vero Gregorii obitu 127 anno consummatus, ad Dominum migravit nonagenarius ⁜ c , sicut quorumdam affirmatio est. Nam nono decimo aetatis suae anno levita, trigesimo vero sacerdos efficitur: a quo tempore, quae ante per triginta annos didicerat Ecclesiae profutura, usque quinquagesimo nono, cum sudore non inerti, dignis memoria libris inserere proprio stylo studuit: per alios autem triginta annos, [Col. 0094A] ferunt, ea quae scripserat correxisse: discipulos quoque non mediocriter omnium liberalium artium studiis erudiise: hanc antequam aegrotaret antiphonam ipsi valde festivitati convenientem dictans, componensque sua cum melodia ⁜ d : O Rex gloriae Domine virtutum, qui triumphator hodie super omnes coelos ascendisti, ne derelinquas nos orphanos, sed mitte promissum Patris in nos spiritum veritatis. Alleluia. Cujus jam, ut dictum est, sequens Hechbertus vestigia, totum thesaurum suum Domini deputavit eloquia, Scripturarum rimando penetralia. Nam a luce diei surgente, si inevitabilis non obstitit praepeditio, vel ulla solemnitas praecellens, aut festivitas magna sanctorum, usque horam quasi ad sextam, saepissime et nonam suo residens in lecto discipulis cuique convenientia Scripturae pandebat arcana. Inde vero surgens, secretissimamque ad orationem confugiens holocausta medullata cum incenso arietum offerens prius Domino, ac post juxta exemplum beati Job (Job. I, 5) , ne forte filii ejus in benedictionis [Col. 0094B] [maledictionis] laberentur foveam, sanctificabat eos offerens corpus Christi et sanguinem pro omnibus. Et sic tandem vespertina propinquante hora, praeter Quadragesimam maxime, omni tempore tam aestatis quam hiemis parcum cum suis, digne tamen praeparatum sumebat cibum; linguae non parcens lectoris, utroque ut reficeretur pane. Videres ergo tunc ante Patrem pueros praeparatis se conterebrare telis, discutientes in secreto, quid post ordinabiliter protelarent in publico. Nonne videtur tibi de hoc etiam dici posse: Sicut aquila provocat ad volandum pullos suos, et super eos volitat expandens alas, assumensque eos et portans in humeris (Deut. XXXII, 11) .

VIII. Hos autem omnes, florida decoratus adolescentia Alcuinus, humilitatis sub lectione praeibat. Is denique ⁜ e pater pauperum, Christi multus amator [Col. 0094C] atque adjutor, bis in die secretissimam orationem erat solitus fundere, purissimi cum irrigatione fontis, genu utroque in terram flexo, manibusque diutius instar crucis in coelum erectis; ante scilicet quam cibum sumeret, et prius quam completorium cum suis omnibus celebraret: quo celebrato nullus discipulorum ipsius sine ejus benedictione capiti suo data, ullo unquam tempore membra audebat committere stratui. Qui omnes quidem diligebat, maxime tamen Albinum, fidelissimum suorum actuum sequacem, propter meritorum distantiam. Cui virtutes inter alias hoc erat datum specialius, ut nihil per se eligeret agere, quod magistri auctoritas probans non conderet [ Forte, concederet]; nullasque unquam hostis machinas insidiasve pertulit interius, quas absque ulla verecundia magistro celaret exterius. Qua de re actum est ut stimulum, quem aliquando senserat, libidinis indomabilem arte hac mirifica vinceret gloriosissime, dum parvulos ad petram Babylonicos [Col. 0094D] elisit, conterens caput serpentis insidiantis calcaneo. Cavebat enim ne super illo verba dicerentur Christi, quia omnis qui male agit, odit lucem, et non venit ad lucem, ut non arguantur ejus opera (Joan. III, 20) ; sed potius illorum in sortem veniret, de quibus subnectitur: Qui autem facit veritatem venit ad lucem, ut manifestentur ejus opera, quia in Deo sunt facta. O vere monachum, monachi sine voto ⁜ f , cujus exempli [Col. 0095A] sequax perraro reperitur monachus ex debito. Imitemur ergo Albinum pium adolescentem Domini, fugiendo tenebras pharaonicas palpabiles; vertamusque noctem in diem, et post tenebras speremus lucem, carcere principis tenebrarum evaso. Recordemur squamarum Behemoth sedulo, quibus corpus ejus se invicem prementibus compactum redditur: una enim uni conjungitur, et ne spiraculum quidem incedit per eas: una alteri adhaeret et tenentes se nequaquam superantur: cujus fortitudo in lumbis, cujus sunt nervi testiculorum perplexi: qui dormit sub umbra et secreto calami et locis humentibus. Gaudemus tuam, Albine, correctam pueritiam ex hostis antiqui crudelitate, dum in bonum tuum malitia illius utitur Deus. Veneramur mentis in adolescente puritatem, atque constantissimam firmitatem magno in certamine, in quo duellionis spiritu saepius agitata caro ossa, in multis quae nequeunt pace frui quieta, Domino custodiente in te manent illaesa. [Col. 0095B] Meruisti Dominum Christum mentis tuae habere hospitem, quo te protegente aiebas: In te eripiar, Domine, a tentatione, et in te transgrediar murum, qui posuisti immaculatam viam meam, brachiaque mea ut arcum aereum. Miles igitur iste videamus quibus ex adverso rursum laniari quaeritur spiculis, in modumque exercitus Judae Machabaei antiquis patrum de victoriis armemur armis invictissimis.

IX. XIII Kal. Decemb. ⁜ a igitur amissione orbatus patris Hechberti Alcuinus divino munere Elcbertum virum beatum et clarum loco amissi excepit, magistro per omnia similem. Cum ergo non modo sapientiae venustate, verum aliis etiam pollens virtutibus socios praecederet, nulli secundus apparens, sentit multis in rebus suo de profectu invidiae spiritu eorum corda turbari, in tantum, ut eum claro [Col. 0095C] nequaquam oculo aspicere, neque dulcibus verbis alloqui quirent. Sciscitans vero magistri super hac re consilium, hortatur beneficiis carbones ignis congerere super capita eorum. Audiens denique patris saluberrimum consilium, non ante ab intentione rationis [ F., orationis] cessavit (considerans ne aliquod sibi contrarium ex ore ejus verbum audirent, eorum saepius substernens se vestigiis, injuste licet cum ab eis argueretur) quam evidentem Domino mentis sanitatem impetraret, adeo ut repente mutati secundum eum a Magistro omnimodis habere gauderent. Trahiturque regulus manu ablactati pueri de sua, qua cubabat, caverna, et blandi columbarum ibi statuuntur amplexus. Magnae sunt certe sanctorum virtutes, per quas corpora sanantur, at non minoris admirationis ac venerationis aestimari debent, quibus medentur animae. Hac autem insignitum virtute Albinum mira cum pietate veneremur, qui noluit absinthium saecularis litteraturae nosse, Dei [Col. 0095D] quatenus intraret in potentiam. Enimvero sprevit mundum in maligno positum, altior ut mundo factus jungeretur illi, excelsior qui est coelis factus. Legerat in Apostolo, quia prudentia carnis inimica est Deo: legi enim Dei non est subjecta (Rom. VIII, 7) , quam sequi si vellet illorum omnium generosissimus Albinus pro talibus ausis non diu procrastinata vindicta eos percelleret. Jam autem lubricos adolescentiae calles digno cum praeconio transiliens, quasi sol in coeli arce media, magno juventutis calore figitur. Jam quoque cum Moyse Aegyptiaca doctus sapientia, cujus amputaverat crines et ungulas, montem, quo Deus videri posset, conscenderat; videratque virgam in colubrum, rursumque colubrum cauda tactum in virgam versum, abyssumque noverat invocantem [Col. 0096A] abyssum. Haerens illius vestigiis stat, qui supra montes evangelizat, annuntians bona, quatenus speculatorum levatam posset audire vocem.

X. Legens igitur Joannis Evangelium ante magistrum una suis cum condiscipulis, pervenit ad eam partem, quam soli norunt mente comprehendere mundicordes, quae est ab eo loco quo ipse supra pectus Domini recubuisse se dicit, usquequo cum discipulis suis trans torrentem Cedron Jesum egressum fuisse recolit. Hac ergo evangelica cum debriaretur lectione Albinus mystica, sedens ante magistri lectulum, subito ejus spiritu in exstasi ducitur: ac idem, qui quondam sub solis radio ante sanctissimi Patris Benedicti, nunc ante hujus oculos, curte sive equarum sub uno parco ⁜ b , omnis mundus collectus ostenditur: qui dum in hoc quod cernebat attentam oculorum figeret aciem, vidit totam per gyrum hanc clausuram quasi sanguine circumseptam. Cumque hac teneretur visione mirabili, sui in eum oculos vertentes nimia [Col. 0096B] cum admiratione condiscipuli, nempe qui nihil videbatur habere sanguinis, conantur quasi dormientem excitare; ad quorum sonitum oculos in Albinum beatus Elcbertus dirigens eum diutius tacite conspicit dicens: Legite, filii; et istum nolite excitare, paululum ut somno indulgens efficacius me post audire queat tradentem. Jam vero ad seipsum Albino reverso, lectione accepta, jubente Patre omnes egrediuntur foras, Albinum solum retinens secum. Cui Pater idem ait: quid vidisti? rogo ne me celes. Volens autem omnino secretum habere quod viderat, timens ne forte elationis foveam incideret, respondit: Quid? mi domine Pater! Ad quem rursus vir beatus: Noli, fili, noli occultare mihi, neque enim curiositate illud a te requiro vana, sed utilitate tua. Videns autem Albinus se celare non posse, humiliter quemadmodum mundum omnem viderat, indicavit. Tunc Pater idem dixit sibi: Vide, fili mi, vide, ne praeter uni, quem post meum discessum fidelissimum habebis super tua persona, hoc indices vidisse. Ipsi etiam interdicito, [Col. 0096C] ut usque ad tuum obitum secretum habeat. Cujus ille obtemperans consiliis Sigulfo tantum super se sua indicavit in vita. Qui igitur scire desiderat quomodo una sub clausura totum mundum conspicere quiverit, ad Dialogorum sancti Gregorii recurrat librum (lib. II, cap. 35) . Interim tamen noverit, in visione mundi non coelum et terram fuisse contractum, sed videntis animum dilatatum, qui in Domino raptus videre sine difficultate potuit omne quod infra Deum fuit. Fortassis etiam quaeret aliquis studiosius cur hac sub figura, curve circumdatum sanguine viderit. Noverit ille Christi sanguine totum sanctae Ecclesiae ovile circumdatum, ita ut a solis ortu usque ad occasum redempti de manu inimici ejus passione, quae tunc sine dubio ardentius Albini supersidebat animum, cum hanc ante magistrum legeret, dicere possint: Confitemini Domino, quoniam bonus, etc. Omnis ergo mundus sanguine Christi circumdatus una sub clausura cernitur, quando omnia, quaecunque [Col. 0096D] a sanctis Patribus significative sunt gesta, et ab initio mundi scripta, sola Christi passione reserantur, qui est Leo de tribu Juda, radix David. Sin autem per clausuram gyratam, vitam carnalium suorum criminum circumdatam sanguine velit intelligi, quia ob hoc sit ei ostensa, ut ab eo calcata contemneretur, proprio relinquatur judicio.

XI. Post haec de virtute in virtutem succrescens, die Purificationis sanctae Mariae levita sacratur: nam dudum eadem die comam capitis amiserat. Cumque jam beatum Elcbertum patrem suum infirmitate praenuntiata celerius ad Christum transire nosset, qui [Col. 0097A] cuncta, sicut supra dictum est, cum ejus faciebat consilio, studuit illum diligenter sciscitari, quid postquam sola separarentur morte, ipsum vellet juberetque agere. Cui ut jam claret Domini dedit responsum: «Romam volo venias, indeque revertens visites Franciam: novi enim multum te ibi facere fructum: eritque Christus dux tui itineris, perducens ac gubernans te illuc advenam, sis ut expugnator nefandissimae haeresis, hominem Christum quae conabitur adoptivum adstruere: et fidei sanctae Trinitatis firmissimus defensor clarissimusque praedicator. Perseverabis ergo in terra peregrinationis, multorum illuminans animas.» Benedicens autem illum patrum suorum superius memoratorum benedictionibus, ac Christo Jesu commendans, servaret ut ipse eum, laetus Pater Elcbertus episcopus migravit ad Deum VI Idus Novembris ⁜ a , quem pius Albinus ut matrem deplorans lacrymis, nolebat tamen consolationem recipere. Levita vero sanctis benedictionibus patrum haereditario [Col. 0097B] jure dedit curam magnopere talentum sui Domini multiplicare egregie. Docuit multos in Britannia, et non paucos post in Francia. Quo in tempore sociatur illi vir Deo amabilis, animi carnisque nobilitate insignis Sigulfus presbyter, custos Heboricae civitatis Ecclesiae; perpetuo ut illi jam haereret, qui suo cum avunculo Autberto presbytero puer partes has petierat, Romamque ad ecclesiasticum ordinem discendum ab eo ductus fuerat; nec non Metas civitatem causa cantus directus. In quo cum nimia panis penuria aliquo desudavit tempore ac multo cum fructu (postquam suum transmisit avunculum sanctum virum ad Dominum) propriam repedaverat patriam. Hi ergo tantum se dilexere mutuo, ut cerneres Rebeccam Isaac, et Annam Tobiae copulatam. Cumque jam omnipotens Deus Franciam spiritalibus divitiis, ut pridem terrenis glorificare vellet; dans ei regem secundum cor suum, fide, fortitudine ac amore sapientiae, et corporis ineffabili pulchritudine, in his praeclarissimum Carolum monuit [ Hensch., movit] mentem [Col. 0097C] Albini, consilium et jussionem sui patris ut impleret.

XII. Jussus igitur ab Eanbaldo archiepiscopo successore Elcberti, ut sibi pallium impetraret ab apostolico, venit Romam. Cumque reverteretur accepto pallio, habuit regem Carolum Parma civitate obvium. Quem magnis rex alloquens suasionibus et precibus postulavit, ut ad se post expletionem missatici in Franciam reverteretur. Noverat enim eum quia olim a magistro suo ad ipsum directus fuerat. Fecit autem Alcuinus, aliorum deservire cupiens profectui, ut sibi rogarat [ Edit., rogaret], cum auctoritate regis sui proprii et archiepiscopi, eo tantum jure, ut iterum ad eos reverteretur. Pervenitque, Christo ducatum praebente, ad regem Carolum; quem tenens rex [Col. 0097D] loco patris amplectitur, a quo artes introductus in liberales, refrigerari paululum noverat, sed exsaturari ob fervorem nimium satis nequibat. Tempore vero aliquanto cum eo peracto, dedit illi duo monasteria, Bethleem scilicet, quod altero nomine Ferrarias vocatur; et sancti Lupi apud Trecas ⁜ b . At denique Albinus nolens sine auctoritate regis sui et episcopi proprium deserere locum quo educatus quoque capitis comam amiserat, ac in levitam consecratus fuerat, postulavit magnum regem, ut daret ei licentiam remeandi in patriam. Quem Carolus voce blandientis alloquitur: «Sunt nobis, magister eximie, [Col. 0098A] terrenae divitiae sufficienter, quibus te ut patrem honorare gaudemus; tuis nos, oramus, diu desideratis, et vix aliquando inventis, tua cum pietatis merce, illustrari.» Cui Albinus: «Domine mi rex, tuae non dispono voluntati renuere, auctoritate canonum cum firmata fuerit. Libenter etiam paterna in regione mea non modica haereditate ditatus, hac spreta, tibi ut prodesse possim, hic pauper stare delector. Tuum est tantum hoc a meo rege et episcopo impetrare.» Tandem igitur ratione victus, consensit ut iret, requiem non dans animis, jam secundo ad eum reverso [ Forte, reversuro] firmiter impetraret, secum perpetuo ut duraret. Evoluto vero non parvo tempore, postquam Albinus secundo ad Carolum reversus est, sancti Martini apud Turones praeficitur pastor monasterii isdem ⁜ c : qui digne Deo illud cum aliis regens monasteriis, vitam subjectorum, quantum valuit, corrigere studuit; ac quos indomitos accepit, rationabiles honestique moribus ut essent, et [Col. 0098B] sapientiae inquisitores, sategit.

XIII. Interea haeresis inimica Deo, partibus quae pullulabat Hispaniae, asserens adoptivum Filium Dei esse secundum carnem, ad aures perducitur Caroli. Quod ut experimento novit rex magnus et per omnia catholicus, totis nisibus decertavit, ut destrueretur semen diaboli, zizaniaque de frumento Dei funditus eradicarentur. Advocans namque Albinum institutorem suum Turonis, et miserum Felicem haeresis hujus astructorem de Hispaniae partibus, congregavit synodum magnam episcoporum in Aquisgrani imperiali palatio; in quorum ipse sedens medio, Felicem licet valide repugnantem, de natura Filii Dei secundum carnem cum Albino doctissimo disputando rationabiliter confligere jussit. Tum quantum episcoporum tunc exstitit silentium! O quam clara et inexpugnabilis, Caroli cum auctoritate, magistri sui fidei confessio atque [Col. 0098C] defensio! Per plura autem Felix fugiens latibula, plurioribus ab Albino confossus est spiculis, in tantum, ut pene omnes civitates Israel consummaret, quousque Filius hominis veniret. Nam a secunda usque ad septimam sabbati parum aliud gestum est. Omnibus denique ejus patefacta socordia, atque ab universis apostolica auctoritate haeresis confutata, soli sibi latuit deformiter, usque dum dicta Cyrilli martyris ⁜ d , ab Albino sibi directa legit lamentabiliter: Ea natura, quae per diabolum vitiata est, super angelos exaltata est propter triumphum Christi, atque ad dexteram Patris collocata. Hanc ergo legens sententiam, tandem se recognovisse et impie egisse voce et nimio fletu testatus est. Sed quod ad aliud tendens pauca super hac re praelibavi, qui perfectius hanc scire sitit, legat ejus epistolas ad Felicem et Elipantum, et ipsorum ad illum: et nosse incunctanter poterit, quod desiderat.

Largiente Christo hactenus paululum de vitae Albini [Col. 0098D] initio, quae cunctis non esse cognita putavi, non ut volui, sed fideliter quemadmodum potui, scripsi. Hinc jam calamum labris quassatum (neque enim judicavi, noverunt quae super eo cuncti, parvo isti inserere operi) ad finem ejus, despicate crepitando licet, pertrahere conabor.

XIV. Cum igitur senectute unaque infirmitate plus solito se sentiret affectum, diu ut secum tractaverat, [Col. 0099A] velle se significavit regi Carolo, saeculum relinquere, postulans licentiam apud sanctum Bonifacium monasticam vitam secundum regulam sancti Benedicti ducere, monasteriaque sibi commissa suos ut inter discipulos divideret, si fieri posset. Sed rex terribilis et pius unum cum omni postulationis affectu denegavit: alterum libenter audivit, flagitans, quietissimus Turonis atque honorificentissime ut resideret, sibique et omni sanctae ecclesiae commissae [curam impendere] non detrectaret: onera vero saeculi, quae ipse habuerat, discipulis, ut petierat, libentissime dispertiit. Fecit ergo et ipse Albinus ut rex sapientissimus rogaverat, non quaerens quod sibi foret utile, sed quod multis; ac Turonis diem novissimum praestolatus fuit. Vita denique ejus non monasticae inferior fuit. Nam qualis in Patribus superius nominatis praecesserat, talis et in illo durabat; in jejuniis scilicet, in orationibus, in carnis mortificatione, in eleemosynis, in psalmorum et missarum multa celebratione, et in aliis virtutibus, quibus possibile est [Col. 0099B] humanam ornari naturam. Praeter enim dies resurrectionis et festivitatis, jejunium protelabat in vesperum, parcens cibo, quo amplius delectabatur; quocirca tantam saepissime ori suo coelitus datam gaudebat habere dulcedinem, quantam nequit humanus sermo fari. Tunc vero quidquid volebat, labore sine ullo velocissime dictare quibat: ita ut dicere posset: Dilexi, Domine, mandata tua super aurum et topazion. Quam dulcia faucibus meis eloquia tua! super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII, 127) . Qui juvenis Psalmorum modulationem secretam non tantum, quantum aliam lectionem amaverat, modo jam senex nullatenus eorum decantatione saturari poterat. Secretissimam orationem semper in die, sicut supra de magistro ejus taxatum est, cum manuum diutina crucis extensione, eodem modo multis cum gemitibus (nam lacrymas perraro habere poterat) fundebat: discipulis similiter tradebat, quorum nobilissimus Sigulfus erat Vetulus, magnanimusque Withso; post hos Fredegisus [Col. 0099C] et ejus socii. At tempore jam ultimo haerebat ei assiduo Raganardus, Waldramnus, qui adhuc supersunt: Adelbertus quoque beatae memoriae, quantum poterat, Sigulfi tunc filius, post autem venerandus Pater, et multi alii, quorum omnium utinam noverit Christus nomina. Hi vero omni se circumspectione praevidentes studebant sollicite ne quid coram eo reprehensionis agerent, multoties etiam et absque eo. Noverant enim eum vinctum esse Deo, spirituque ejus illustratum; licet corporalibus oculis, senectute atque infirmitate resistente, jam clare videre nequiret: et ideo timebant actus suos eum latere non posse.

XV. Spiritu siquidem repletus prophetiae quibusdam quae eis essent ventura praedixit, sicuti fecit Raganardo de Osulfo ⁜ a . Nam idem Raganardus quamdam horribilem sopori deditus videns visionem, quam bonum est silere, eidem Patri sequenti die cum pavore retulit timens, ne de se ageretur. At ipse [Col. 0099D] Pater magno cum dolore respondit: «O Osulfe! tu miser, quoties te monui, quoties corripui. Multum denique laborem in avunculum tuum habui, ut se corrigeret et viam mandatorum Dei operari coepisset: praedixique ei, quia nisi fecisset, priusquam de saeculo migraret, plaga leprae percuteretur; sicque factum est. Praedico ergo et tibi, fili mi, de Osulfo, super quo est haec visio, quoniam neque in hac regione, neque in qua natus est, morietur;» quod postea probavit eventus. Mortuus est enim in Langobardia. Idem quoque Raganardus tentavit se nimiis vigiliis et abstinentiae nimia superfluitate, ignorantibus omnibus, affligere, ita ut pro hac intemperantia gravissime succumberet febri: ad quem visitandum Pater veniens Albinus jubet omnes, praeter Sigulfum, exire de domo ejus, quem increpans ait: «Cur sine cujusquam consilio tam intemperanter agere tentasti? [Col. 0100A] Nam ego considerans te velle hoc agere, in domo, in qua dormio, te quoque dormire jussi: tu vero statim, ut omnes dormire noveras, candelam latenter accendens in laterna celabas, ac ad locum illum pergens tota nocte vigilabas.» Et quidquid occulte ibi faciebat, noverat quod solus Deus, ipse ei indicavit, addens: «Quando mecum quoque ad mandatum pergebas, et te vinum bibere jubebam, arte calidissima dicebas: bibi, domine Pater, meo cum avunculo sufficienter. Cum autem ad tuum venires avunculum, et ipse quoque hoc te juberet, aiebas mecum te bibisse. Voluisti nos deludere, et deceptus es. Cave ergo ista, postquam surrexeris de febre, ne tale aliquid indiscrete unquam coneris agere.»

XVI. Audiens igitur ista Raganardus ab ipso qui vocabatur Vetulus, erubuit multumque expavit, sciens se deprehensum, suaque occulta latere Albinum non posse, et admirans dicebat: Quomodo palam istud factum est? Testatur hodieque ipse coram Deo, nullum cognovisse hominem hoc antea homine revelante, [Col. 0100B] praeter solum Deum. Poenitens denique quod egerat stulte, per omne post tempus vitae Albini nihil tale sine illius egit consilio atque imperio.

XVII. Saepissime etiam ad eum missi venientes regis aliorumque amicorum, cum adhuc ab eo longe essent, eorum praedicebat adventum, causamque adventus, quid quoque afferrent, quidve secum vehere quaererent. Audientes autem ista discipuli quidam, usquedum probarent, senectutem ejus quasi desipientem culpabant. Vir quoque Domini Benedictus ei prae omnibus monachis familiaritate junctus, ad eum gratia consilii salutis suae et suorum accipiendi, saepius Gothiae de partibus properabat. Quadam vero vice voluit taliter venire, nemo ut hoc agnosceret Turonis, quousque ad ostium assisteret [Col. 0100C] domus Albini. Cumque adhuc haud prope esset, vocans Albinus unum suorum, ait: «Festina occurrere Benedicto abbati in loco tali, et dic ei, velociter ad me perveniat.» Fecit missus patris Albini, ut sibi praeceptum fuerat, pervenitque post triduum ubi ei dixerat, et Benedictum reperit, eique, quod sibi jussum fuerat, nuntiavit. Stupens autem suum deprehensum conatum, cum velocitate pervenit Turonis ad eum. Cumque se alterutrum tripudiantes deoscularentur, infit Benedictus Pater reverendus suppliciter: «Domine Pater, quis meum vobis praedixit adventum?» Respondit ei: «Nullus homo verbis mihi innotuit.» Cui idem: «Quis tunc, Domine? forsitan litteris cujusquam audistis?» At ille, «vere, inquit, nullis.» Ad quem vir idem rursum: «Si neque ab homine ullo dicente, neque litteris cujusquam praescistis, precor, mi Pater, quonam modo illud noveris, edicite.» Cui Albinus: «Noli amplius hoc me interrogare.» Cum vero venerabilis vir Benedictus [Col. 0100D] jam reverti vellet, petiit eum, ut quemadmodum speciali oratione pro se orabat, ei panderet. At ipse ait: «Hoc namque Christum rogo; Domine, da mihi intelligere peccata mea, et veram confessionem facere, et dignam poenitentiam agere; et da mihi remissionem peccatorum meorum.» Cui vir Deo dignus Benedictus ait: «Addamus, mi Pater, huic orationi unum sermonem: et post remissionem salva me.» At Albinus gaudens dixit: «Fiat, reverendissime fili, fiat.» Iterum autem vir idem flagitabat, ut sibi diceret, quando crucem videns se contra eam inclinabat, quae verba labris silenter depromeret. Ille vero hoc inquit: «Tuam crucem adoramus, Domine, tuam gloriosam recolimus passionem. Miserere nostri, qui passus es pro nobis.» Post haec deducens eum aliquantulum, remisit gaudentem Albinus ad sua suosque.

XVIII. Rex siquidem magnus imperatorque potens Carolus orationis gratia, unaque desideratae conlocutionis mutuae cum Albino sepulcrum sancti Martini suis cum filiis Carolo, Pippino ac Ludovico, visitare studuit; quo in loco tenens manum Albini ait secrete: «Domine magister, quem de his filiis meis videtur tibi in isto honore, quem indigno quanquam dedit mihi Deus, habere me successorem?» At ille vultum in Ludovicum dirigens novissimum illorum, sed humilitate clarissimum, ob quam a multis despicabilis notabatur, ait: «Habebis Ludovicum humilem successorem eximium.» Hoc tunc solus audivit Carolus; sed post cum eosdem reges erecta cervice, et Ludovicum humili, orationis gratia in ecclesiam sancti Stephani incedere cerneret, sedens in loco quo sepeliri volebat, infit sibi assistentibus: «Cernitis Ludovicum [Col. 0101B] fratribus suis humiliorem? certe videbitis hunc patris celsissimum successorem.» Nec non, cum post communionem corporis Christi et sanguinis manu propria eis misceret, idem Ludovicus humilitate clarissimus prae omnibus patri sancto se inclinans, ejus osculatus est manum. Tunc vir Domini assistenti sibi ait Sigulfo: «Omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur. Certe istum post patrem Francia gaudebit habere imperatorem.» Hoc nos jam factum et videmus et gaudemus. Depositi sunt, qui videbantur cedri, et exaltata est oliva fructificans in domo Domini. Ipse denique Pater Carolum multa erudivit cura artibus liberalibus Scripturisque divinis, adeo ut sapientissimus omnium Francorum efficeretur regum qui fuerunt ab adventu Christi. Docuit etiam eum, per omne vitae tempus, quos psalmos poenitentiae, cum litania et orationibus, precibusque; quos ad orationem specialem faciendam, quos in laude Dei, quos quoque pro quacunque [Col. 0101C] tribulatione, quemque etiam, ut se in divinis exerceret laudibus, decantaret. Quod nosse qui vult, legat libellum ejus ad eumdem De ratione orationis ⁜ a .

XIX. Legerat idem vir Domini libros juvenis antiquorum philosophorum, Virgiliique mendacia, quae nolebat jam ipse nec audire, neque discipulos suos legere, «sufficiunt, inquiens, divini poetae vobis, nec egetis luxuriosa sermonis Virgilii vos pollui facundia.» Contra quod praeceptum tentavit Sigulfus Vetulus secrete agere, unde post erubuit publice. Advocans namque suos quos tunc filios nutriebat, Adalbertum et Aldricum, jussit coram se secretissime Virgilium legere, interdicens eis ne quis ullo modo sciret, ne forte ad patris Albini notitiam perveniret. Albinus autem solito more ad se vocans, ait: «Unde te habemus, Virgiliane? Cur coepisti ac voluisti contra meam voluntatem et consilium me ignorante, agere, ut Virgilium legeres?» Sigulfus vero se ad pedes ejus projiciens stultissime se egisse confessus [Col. 0101D] humiliter poenituit. Cujus satisfactionem benigne pius pater post increpationem recepit, monens eum ne ultra tale aliquid ageret. ⁜ b Testatur vir dignus adhuc superstes Aldricus abbas, nec se nec Adalbertum cuiquam hoc innotuisse, sed usque tunc, sicut cis praeceptum fuerat, omnimodis siluisse.

XX. Fratribus Cormaricensibus, quos valde diligebat, [Col. 0102A] jusserat ipse pater centum modia vini dari. Cumque ad monasterium ducerentur, mandavit per Sigulfum Benedicti abbatis monachum ⁜ c provisoribus monasterii, ut tenerent interim ductores vini, quousque coram eis de vasculis, in quibus ipsum vinum adduxerant, in alia mutaretur; quia aliqui ex eis, inde furtive sumentes, in vascula, quatenus plena essent cum ad monasterium pervenirent, fabulum aquae miscuerant, quod ita factum fratres certissime probarunt.

XXI. Aigulfus praeterea presbyter Engelsaxo, et ipse ad eumdem patrem visitandum Turonis venit. Cumque ante januam ejus domus coepisset assistere, ecce! quidam Turonensium fratrum simul, videlicet quatuor, juncti hunc respicientes, putantesque nihil eum illorum de locutione scire, colloquebantur ad invicem: «Venit iste Britto vel Scotto ad illum alterum Brittonem, qui intus jacet. O Deus, libera istud monasterium de istis Brittonibus. Nam sicut apes undique ad matrem revertuntur, ita hi omnes [Col. 0102B] ad istum veniunt.» Ingressus est autem idem presbyter domum Albini: post nonnulla alia retulit ei quae audierat. Cui Albinus, «Nosti, inquit, qui sunt?» At ille: «Vere neque novi, neque eos respicere prae verecundia quivi, quando ista dicebant.» pater vero Albinus ait: «Certe ego novi qui sunt.» Vocans ergo eos ipse propriis nominibus ad se venire jubet, dicens: «Isti sunt.» Condolens itaque eorum stultitiae pepercit eis dicens: «Parcat illis Christus Filius Dei.» Dans autem eis singulos vini calices bibere, iterum foras leniter exire jubet. Aigulfus vero postea id diligentissime per alios sciscitans eosdem fuisse probavit.

XXII. Neque illud silentio praetereundum ratus sum quod multi noverunt. Custos denique sepulcri sancti Martini, providebat qui ceram et vestimenta omnia quae ad ipsam basilicam pertinebant, intrans cum candela accensa secretarium quo ista servabantur, infixit eamdem stipiti; quam cum egrederetur [Col. 0102C] oblitus est accipere. Firmans itaque ostium sera abiit: candela vero ardens cecidit super ceram; cera quoque magnas dans flammas ad vestimenta quae perticis haerebant, multa cum vi ignem emisit: vestimenta porro usque ad tectum. Quod custos sentiens cum clavi statim ad aliud monasterium ⁜ d fugit. Fit undique concursus, pulsatur ostium, nec ullo aperitur sudore. Clerici, pretiosum quicunque aliquid in domo sua habebant, foras mittebant: ecclesia sancti Martini vestimentis quibusdam nudabatur, nec aliud quisquam sperare poterat, quam totius monasterii concremationem: nudabatur plumbo tectum. Aderat Albinus oculis jam non videns. Interrogat ergo quid agatur. Cui unus discipulorum suorum Vetulus, «Perge, inquit, hinc, mi domine Pater, ne forte aut plumbo superius projecto usque ad mortem percutiaris, aut igne cremeris. Certus enim interitus manet.» Cumque Albinus voluisset ire, iterum ad eum Vetulus, «Mi, inquit, domine Pater, vade ad sepulcrum [Col. 0102D] domini Martini et pro nobis intercede.» Fecit itaque ita Albinus. Cumque illuc pervenisset, extendit se super terram in cruce, gemitum emittens ad coelum. Miro igitur modo ac incredibili, statim ut Albinus se projecit in terram, totus ille ignis ita exstinctus est, ac si immenso necaretur fluvio. Hoc cernentes clerici, magno cum stupore exsultantes ad locum illum festinato perveniunt, ubi Albinus ante sepulcrum sancti Martini prostratus in cruce pro eis jacens Deum precabatur. Elevantes autem eum humo benedicunt [Col. 0103A] Deum, qui per Albini preces totam fabricam monasterii sancti Martini, igne ne consumeretur, salvavit. Haec tua sunt, sancte Martine, digna exempla, qui ignes quondam cum quaereres fugere, non poteras; ad Deum conversus oratione ignes illos exstinxisti minaces. Vere celsa fides, quae suo calore igneos potuit exstinguere globos. Nec mirum si elementa precibus ac jussis Albini propriam vim linquant, cum ipse in corde requiescat ejus qui diligentem se diligit, ambulantesque in igne flamma non permittit fuscari. Te in his adoramus, te glorificamus, teque laudamus, qui sicut dignatus es polliceri servis tuis tua servantibus mandata, operibus etiam in Albino tuo ostendisti evidentissime. Tu quidem dixisti, Christe Jesu: si quid petieritis me in nomine meo, hoc faciam, videlicet ut glorificetur Pater in Filio.

XXIII. Illud quoque ad laudem Domini commemorandum est, quod multi saepius ad Albinum venientes infirmi, benedictione ejus cum fide accepta, sospitatem recepere corpoream. Quodam etiam tempore, [Col. 0103B] fertur ut a nonnullis praecipuis, quidam pauper oculorum lumen gravi habens obductum caligine ad januam exterioris domus veniens Albini, flagitabat dari sibi aquam, ejus qua loti forent oculi: aiebat enim revelatum illi fuisse [quod si ( Edit. quas)] ex ea oculos suos ablueret, visum reciperet. Ignorante ergo Albino colligitur aqua qua faciem et oculos laverat, daturque occulte poscenti pauperi. Lavans igitur pauper ille aqua illa oculos cum plena fide, caliginem fugavit, ac clarum lumen recepit. Illustramur et nos tuo, pater, sudore, lavanturque tua pia doctrina animarum nostrarum crimina, nesciente te ultra jam fatigari labore oculorum; tu quoque corporali visu minime cernebas, et aliorum [mentes] semper illuminare satagebas: quosque praesentialiter non poteras, litteris absentialiter erudiebas, scribens multa omni Ecclesiae utilia.

XXIV. Postulante namque imperatore Carolo scripsit librum de sancta Trinitate utilissimum (Tom. I hujus editionis) , nec non de rhetorica, dialectica (Tom. II) et musica. Scripsit ad Gundradam de animae ratione (Ibid.) . Postulantibus feminis Gisla et Richtrude honestissime super Evangelium Joannis partim de suo, partim de sancto Augustino mirabile opus composuit (Tom. I) . Scripsit et in quatuor epistolas Pauli, ad Ephesios scilicet, ad Titum, ad Philemonem et ad Hebraeos (Ibid.) . Ad Fredegisum (Ibid.) in Psalmos. Ad Widonem comitem homelias de principalibus vitiis et virtutibus (Tom. II) . Ad Sigulfum suum quaestiones in Genesi perutiles (Tom. I) . In Proverbiis Salomonis et Ecclesiaste (Ibid.) , in Canticisque Canticorum luculenta sub brevitate ineffabiliter (Ibid.) . Sub nominibus Franci et Saxonis de grammatica cum interrogatione et responsione [Col. 0103D] facundissimum libellum (Tom. II) . Collegit multis de Patrum Operibus homeliarum duo volumina ⁜ a . Scripsit de orthographia (Ibid.) . In centesimo quoque octavo decimo psalmo stylo usus est aureo (Tom. I) . Sunt et alia multa, quae quisquis legerit et diligenter scrutatus fuerit non modicam sui aedificationem reperiet, sicut in epistolis ad multos directis. In his ergo et hujusmodi reliquum vitae suae ducens tempus, coelestem in terris duxit vitam. Praestolans in novissima positus vigilia filii hominis adventum, intraret ut cum eo ad nuptias: Lavabat singulas per noctes lectum suum lacrymis, sanctorum semper se muniens intercessionibus, quorum omni die celebrabat solemnia, hostis ne ullis antiqui confoderetur jaculis, qui nequaquam ejus irrumpere [Col. 0104A] domum tam occulte poterat, ut ab ipso repente non deprehenderetur, crucisque signo pelleretur.

XXV. Quadam igitur nocte solito orationem cum psalmorum decantatione volens secretim fundere, aggravatur immenso somno. Surgens vero e lectulo, tulit cappam desuper se: cumque iterum aggravaretur somno, exspoliavit se omnibus vestimentis, praeter sola camisia et femoralibus. Nihilominus vero perseverante somno, accepit turribulum, et pergens ad locum quo erat ignis tutatus, implevit prunis illud, ac desuper timiama posuit, totamque cameram odore suavi perfudit. Qua in hora corporali se specie diabolus praebuit ei visibilem, homo quasi magnus, nigerrimus ac deformis barbatusque, blasphemiae in eum aggerens jacula: Quid, inquit, hypocrita agis, Alcuine? Cur coram hominibus justum te videri conaris, [Col. 0104B] cum deceptor sis magnusque simulator? Tu putas his tuis fictionibus acceptabilem posse te habere Christum? Sed miles Christi ineluctabilis stans cum David in turre, quae est ordinata omni armatura fortium et mille pendentibus clypeis coelesti dicebat voce: Dominus lux mea et salutare meum, quem timebo? Ipse fortitudo vitae meae, quem formidabo? Intellige, Domine, murmur meum, adverte vocem clamoris mei, rex meus et Deus meus, quia te deprecor, Domine. Mane audies vocem meam, mane praeparabor ad te, et contemplabor surgens medio noctis ad confitendum tibi. Applicant mihi mendacium superbi: ego autem in toto corde scrutabor praecepta tua. Fiat cor meum perfectum in praeceptis tuis, et confundantur, qui inique conterunt me, dum non confundar ego, quando aspiraverit dies et fuerint inclinatae umbrae. Fugatus denique hostis, et ipse completa oratione quiescit. Hac in hora unus solummodo discipulorum ejus Waldramnus nomine, adhuc vivens, vigilabat, occulte cernens haec omnia, testis [Col. 0104C] scilicet hujus rei quae fieret.

XXVI. Utebatur idem pater, Apostoli juxta consilium, non propter gulae desiderium, sed propter carnis infirmitatem vino modico. Fugiebat modis omnibus otiositatem: nam aut legebat, aut scribebat, aut discipulos erudiebat, aut orationi vacabat et psalmorum decantationi, inevitabilibus tantummodo corporis indulgens necessitatibus. Erat pauperum pater, humilibus humilior, divitum ad pietatem invitator, superbis superior, discretor quoque omnium, egregiusque liberator. Celebrabat omni die missarum solemnia multa cum honestatis diligentia, habens singulis hebdomadae diebus missas deputatas proprias ⁜ b . Dominica porro die nullo unquam tempore, postquam lux inchoasset apparere aurorae, se tradebat sopori: sed velociter levitice se praeparans suo cum Sigulfo presbytero missarum colebat solemnia specialium usque horam tertiam: et tunc nimia cum reverentia publicam intrabat ad missam. Discipuli vero ejus, [Col. 0104D] aliis solliciti cum in locis essent, maxime ad opus Dei cum assisterent, studebant ne quid reprehensionis in eis ab illo cerneretur.

XXVII. Jam ergo Albinus corpore dissolvi cupiens et cum Christo esse desiderans, exorabat eum ut die quo in linguis igneis Spiritus sanctus super apostolos venisse visus est et eorum corda replevit, si fieri posset, migraret e mundo. Vespertinum siquidem pro se officium in loco quo elegerat post obitum quiescere, juxta videlicet ecclesiam sancti Martini, hymnum sanctae Mariae evangelicum cum hac antiphona [Col. 0105A] decantabat: O clavis David ⁜ a , et sceptrum domus Israel, qui aperis et nemo claudit, claudis et nemo aperit, veni et educ vinctum de domo carceris, sedentem in tenebris et umbra mortis; dicens post orationem Dominicam hos versus: Quemadmodum cervus desiderat ad fontes aquarum, etc. Quam dilecta tabernacula tua Domine virtutum. Beati qui habitant in domo tua, etc. Ad te levavi oculos meos. Unam petii a Domino. Ad te Domine levavi animam meam, et reliqua hujusmodi.

XXVIII. Quadragesimae igitur tempus, sicut semper consueverat, dignissime omni contritione carnis et spiritus mundationeque habitus celebrans, sanctorum basilicas, quae sunt intra sancti Martini monasterium, cunctis noctibus frequentabat, lavans se [a culpis] suis multis gemitibus. Cum vero Resurrectionis Domini perageretur solemnitas, nocte ejus Ascensionis decidit in lectum, gravi fatigatus languore usque ad mortem, nec poterat loqui. Tertia tandem antequam migraret die, solitam exsultationis [Col. 0105B] voce decantavit antiphonam: O clavis David, versusque supra memoratos recitavit. Die autem Pentecostes, peracto matutinali officio, eadem hora qua ingredi consueverat ad missas aurora patente, sancta Albini anima carne solvitur, ministerioque levitarum coelestium, beatum habentium secum protomartyrem Stephanum et Laurentium archidiaconum, angelorum cum exercitu ad Christum, quem amavit, quem quaesivit, perducitur, et fruitur ejus gloria in coelo per omnia saecula feliciter, cui servivit in mundo fideliter.

XXIX. Decessit igitur dierum plenus numero, XIV Kal. Junii, anno ab Incarnatione Domini 804. Eadem vero nocte super ecclesiam sancti Martini inaestimabilis visa est splendoris claritas, in tantum ut putaretur [Col. 0105C] a longe positis tota igne cremari. Quibusdam denique per totam illam noctem ipse splendor visus est, nonnullis tribus apparuit vicibus. Aurora autem surgente globus ille jam amplissimus super eum venisse locum visus est, quo Albinus jacebat, animaque ejus egrediente coelum penetrasse. Testatus est siquidem Josephus archiepiscopus per totam noctem et ab eo et a suis visum fuisse. Testantur multi et nunc corpore valentes. Plurioribus siquidem non ea nocte, sed praeterita, Dominica prima scilicet post Ascensionem Domini, ipsa claritas eodem, ut dictum est, modo apparuit.

XXX. Eadem quoque hora cuidam solitario in Italia posito coelestium levitarum ostensus est exercitus, laudes Christo ineffabiles in aere resonans: in quorum medio Alcuinus, splendidissima indutus dalmatica astans, coelum cum eis ingressus, pontifici aeterno ut ministraret cum perenni gaudio: quod idem solitarius fratri cuidam Turonensi, apostolorum [Col. 0105D] solito frequentare limina, ad se venienti, eodem Pentecostes die indicavit. Interrogans namque eum ait: Quis est ille abbas, qui apud Turones in monasterio sancti Martini conversatus est? Quo vocatur nomine? Vel, si valebat, quando inde existi, corpore? Ad quem frater ille: Vocatur Alcuinus, estque magister optimus in tota Francia. Quando huc iter arripui, [Col. 0106A] sanum eum reliqui. Respondens vero solitarius ille, ait cum lacrymis: Vere felicissima fruitur sanitate. Indicavitque ei quid eodem die viderat aurora clarescente. Ipse autem frater reversus Turonis, quae audierat, retulit.

XXXI. Pater denique Sigulfus corpus patris cum quibusdam aqua honorifice lavans, posuit super feretrum. Habebat nempe et ipse tunc magnum dolorem capitis, sed fide animo sanus, citam reperit sanitatem capitis. Oculos namque super magistri lectulum elevans, cernit pecten, quo ipse suum solebat pectinare caput. Istum ergo manibus sumens ait: Credo, Domine Jesu, quia si isto magistri mei pectine meum pectinavero caput, meritis illius statim sanabitur. Ubi igitur prima vice pecten duxit per caput, quantum de eo tetigit, totum sanum habuit, sicque totum pectinando gyrans omnem dolorem amisit. Alter discipulorum ejus, Eangist nomine, dentium immenso graviter afflictus dolore, hortatu Patris Sigulfi eodem pectine dentes tetigit; et continuo, quoniam cum [Col. 0106B] fide fecit, sanitatem meritis Alcuini recepit.

XXXII. Audiens vero civitatis Turonis Joseph episcopus, vir bonus et Deo amabilis, beatum obiisse Alcuinum, advenit celerius illuc suo cum clero, oculosque ejus propriis rigans lacrymis deosculabatur diutius. Praecepit autem, sapienti usus consilio, ne in eo sepeliretur loco, quo idem Pater foris voluerat ⁜ b ; sed intra sancti Martini basilicam honorificentissime, ut quorum in coelis junctae sunt animae, una sint corpora domo in terris posita. Sicque factum est. Super cujus tumulum positus est, sicut ipse jusserat, titulus quem ipse vivens dictaverat, lamina scriptus in aerea parietique insertus.

Huic epitaphio subjuncta sunt verba sequentia ab alio quodam: Hic requiescit beatae memoriae domnus Alcuinus abbas, qui obiit in pace XIV Kal. Junias. Quando legeritis, o vos omnes, orate pro eo, et dicite: Requiem aeternam donet ei Dominus ⁜ d .

Alcuinus igitur ex Britannia oriundum se non semel testatur, sed quo genere, aut quibus parentibus, incertum relinquit, quanquam non humili prosapia genitum vel ex hoc uno constare potest, quod apud reges, episcopos et alios insulae suae magnates plurimum semper gratia et auctoritate valuerit, fratremque habuerit Juvavensis ecclesiae, quae nunc Saltzburgensis dicitur, antistitem, Aquilam nomine ⁜ a . An vero in Scoticis Britanniae partibus, sicut historici Scotorum contendunt ⁜ b ; seu Londino non procul, in Midlesexiae comitatu, quod nonnullis placuisse reperio; an quod potius reor, in Northumbriae regno, Eboraci natus fuerit, non perspicue satis declarat. Eginhardus certe sui temporis auctor ⁜ c , Saxonici generis hominem vocat, Eboracique se a puero educatum, non uno loco, nec obscuris verbis ipse [Col. 0107C] significat. Sed creba in ejus epistolis Nordanhumbrorum mentio, qui Scotiae regiones usque ad Edenburgi fretum possidebant, Scoticarum rerum scriptoribus ansam dedit, ut in Scotia procreatum eum suspicarentur.

In Eboracensi ergo provincia natus Albini sive Alcuini cognomen tulit a familia, non a Scotorum gente, qui se Albinos sua lingua - vocant, ut Georgius Buchananus asserit ⁜ d : Flaccus autem a baptismate nomine proprio appellatus est. Quod adeo verum, ut et ipse modo Flaccum se, modo Albinum vel Alcuinum simpliciter, saepius vero Flaccum Albinum, et Flaccum Alcuinum nuncupet. Quare qui ordine inverso Albinum Flaccum Alcuinum vocant, Sixtum Senensem ⁜ e , et alios quosdam imitantes, praeter veritatem faciunt. Etsi nos eorum auctoritatem primo [Col. 0107D] secuti, sic illum quoque fere semper inscripsimus. Eodemque in errore versantur, qui solummodo Albinum cognomento Alcuinum nominant ⁜ f . Albinus [Col. 0108A] enim et Alcuinus, Alboinus vel Albuinus, Alchoinus, Alquinus, Alchuinus, Alchwinus, Alkoinus que, tam in manuscriptis quam excusis libris indifferenter reperitur. Quod a varia sine dubio variarum nationum pronuntiatione ac scriptura manavit. Nam qui molliorem pronuntiandi formulam affectarunt, et a rudiore palati cum lingua collisione semper abhorruerunt, facile Alchuini vel Alchoini vocem in Albinum aut Alboinum commutarunt, modoque Alcuinum etiam ac Alquinum, quem alii Alkoinum et Alchwinum, dixerunt. Cujus rei testes locupletissimi, tum Willelmus Malmesburiensis monachus, tum ipse noster auctor. In eorum enim exemplaribus nomen hoc passim et indistincte sic variat. Qamvis nonnulli aliam talis mutationis causam assignant ⁜ g , nempe quod barbariem patrii nominis Romana appellatione consulto mutarit Flaccus, Albinum se pro Alchuino nuncupans, ut in Winfrido qui Bonifacius dictus est, in Willibrordo qui Clemens, et in aliis plerisque illius aevi contigit. Sed praeterquam quod in his nomen [Col. 0108B] proprium, non cognomen, quod nullum habuisse leguntur, commutatum est, habita quoque diversarum linguarum ratione, syllabas, qu, cu, chu, chw, ko, cho, bi, bo, semper idem sonasse certum est. Quod vel ex uno Matthaei Westmonasteriensis exemplo deprehendi potest. Quem enim sub annum 734 Albinum Lichefeldensem episcopum vocat, eumdem anno 737 Alwinum nominat. Et Pontus Heuterus, tametsi non adeo certus et circumspectus scriptor, Alcuinum in etymis interpretatur Alwin, id est undique rem facientem augentemque: forsitan a verbo gwin, quod Germanis etiam hodie lucrum significat.

Sed ut a nomine jam ad educationem ac instructionem procedamus, ALCUINUM hunc primo in coenobio sancti Petri Londini monachalem habitum induisse quidam arbitrantur ⁜ h , Bedaeque Venerabilis discipulum [Col. 0108C] omnes pene tam veteres quam neoterici fuisse contendunt. Quae an vera sint paulo diligentius hic videtur exquirendum. Nam quod ad primum spectat, ubi pueritiam ac juveniles annos egerit, ipse prodit in epistola, quam ad fratres Eboracensis ecclesiae scripsit (Epist. 6) , his verbis: «Vos fragiles infantiae meae annos materno fovistis affectu, et lascivum pueritiae tempus pia sustinuistis patientia, et paternae castigationis disciplinis ad perfectam viri edocuistis aetatem, et sacrarum eruditione disciplinarum roborastis,» Et si de secundo quoque lubet illi credere, non Bedam, sed Egbertum Eboracensem praesulem suum fuisse magistrum tradit. Sic enim in ea, quam ad Eanhaldum secundo loco Egberti successorem misit, epistola ⁜ i loquitur: «Laus et gloria Deo, qui dies meos in prosperitate bona conservavit, ut in exaltatione filii mei charissimi gauderem, qui laboraret vice mea in ecclesia, ubi ego nutritus et eruditus fueram, et praeesset thesauris sapientiae, in [Col. 0108D] quibus me magister meus dilectus Egbertus archiepiscopus haeredem reliquit.» Et epistola 1 ad Carolum Magnum Franciae regem, ubi de revehendis in [Col. 0109A] Franciam libris agit, quos olim in Eboracensi patria possederat, «sed ex parte, inquit, desunt mihi servulo vestro exquisitiores eruditionis scholasticae libelli, quos habui in patria per bonam et devotissimam magistri mei Egberti industriam, vel etiam mei ipsius qualemcunque sudorem.» Et si enim ibi tam in ms. codice quam in excuso nomen Egberti non invenitur, tamen et Willelmus Malmesburiensis hunc locum citans ⁜ a illud addit, et de eo necessario debere intelligi, sequens Euboricae civitatis mentio convincit. Praeterea quoties in Bedae memoriam incidit Alcuinus, vel eum Bedam presbyterum simpliciter, vel cum honoris additamento nobilissimum sui temporis magistrum appellat. Nam ad Wirenses monachos scribens (Epist. 14) , in quorum monasterio Beda litteras et didicerat et docuerat, sic ait: «Recogitate nobilissimum nostri temporis magistrum, Bedam presbyterum, quale habuit in juventute discendi studium, qualem nunc habet inter homines laudem, [Col. 0109B] multo majorem apud Deum remunerationis gloriam.» Ubi cur Bedae laudem hanc invidisset, et non potius appellasset suum quam sui temporis magistrum? Verum est Bedam in praefatione Histor. rer. Angl. testari se opus illud aggressum Albini abbatis impulsu, quem virum per omnia doctissimum vocat. Sed praeterquam quod ejus ut aequalis tantum et amici, non ut discipuli meminit, si esset Albinus noster sive Alcuinus idem cum ipso, plane centenariam aetatem longe excessisse dicendum esset. Beda enim obiit anno 731, ut Sigebertus et alii notant. Quamobrem Albinus ille, de quo Beda, alius omnino diversus censendus est a nostro, forsitanque idem cum Alwino seu Albino illo statuendus, qui ut Matthaeus Westmonasteriensis refert, episcopus fuit in Mercia apud Lichefeldiam anno 734, diemque extremum clausit anno 737.

[Col. 0109C] Alcuinus igitur in Eboracensi ecclesia eruditus, ubi et levita sive diaconus sacratus est, praeceptoreque usus, non Beda, sicut plerique tradunt, sed Egberto archiepiscopo, qui omnium liberalium artium armarium et sacrarium a Willelmo Malmesburiensi vocatur ⁜ b , nobilissimamque bibliothecam Eboraci constituisse asseritur; inter eos brevi tempore censeri meruit, qui primi post Adhelmum et Bedam in omni genere litterarum apud Anglos excelluerunt. Nam praeter humaniores artes ac disciplinas, in philosophicis quoque, mathematicis, et omni divinarum rerum scientia eruditissimus evasit. Latinae, Graecae, Hebraicaeque linguae peritus, ut ejus scripta legentes passim deprehendent. Ac poeticae etiam fama quodammodo clarus, si saeculi sui barbaries attenditur. Quare magister ejus Egbertus moriens illum in thesauris sapientiae, quibus praeerat, haeredem reliquit ⁜ c : Eboracensisque scholae factus rector, multos et ipse postea discipulos, eruditione ac pietate [Col. 0109D] celebres, habuit. Inter quos recensendi occurrunt Eanbaldus, qui deinde fuit archiepiscopus Eboracensis ⁜ d , sanctus Ludgerus episcopus Monasteriensis primus ⁜ e , et alius quidam, Joseph nomine, qui versibus aliquot eundem Ludgerum laudavit ⁜ f .

An vero tunc Eboraci tantum doctissimus hic magister docuerit, non adeo certum et perspicuum est. Nam academiae Cantabrigiensis annales habent, ut refert auctor Centuriarum de illustribus Britanniae scriptoribus, quod omnes illic liberales artes publice [Col. 0110A] post Bedam docuerit, et quod tandem Eboraci sub Egberto praelegerit, philosophorum sui temporis antesignanus. Quod tamen Alcuinus ipse nullibi significare comperitur. Nisi forsitan id aliquis ex istis ejus ad Carolum Magnum (Epist. 43) verbis subinferre velit, «mane florentibus per aetatem studiis seminavi in Britannia.» Sed cum aliis locis se fratrum Eboracensium praeceptorem fuisse diserte doceat, de Eboraco potissimum hoc intelligendum videtur. Quod enim ibi meliorem adolescentiae suae partem in discendo docendoque collocaverit, vel haec illius jam senis ad eosdem Eboracensis ecclesiae fratres apertissime demonstrant: «Vos, inquit (Epist. 6) , semper in corde, et primi inter verba precantia in ore. Vos piissimi patres, seu in communibus sanctae orationis horis, vel in secretis deprecationum vestrarum intercessionibus Alcuinum filium vestrum per Dei deprecor charitatem jugiter in corde habete et in ore. Vos quoque, qui estis aetate filii, sed meritorum sanctitate patres, per divinam obtestor clementiam, [Col. 0110B] nunquam eruditionis vestrae in sanctis orationibus obliviscimini magistrum. Testis enim cordis mei mihi est inspector, quia devote vestrum semper in ecclesiasticis disciplinis, et spiritali doctrina desiderabat profectum. Et si quid minus accepistis, non meae, credo, culpae deputari potest.

Quidquid sit, hac laudabili litterarum professione per universam Britanniam celebris, non tantum apud episcopos et abbates insulae, verum etiam apud reges ipsos et principes in pretio fuit. Hoc enim testantur epistolae, quas ad Aethelardum Doroensis ecclesiae metropolitanum, et primae sedis in Britannia pontificem (Epist. 10) , ad Offanum et Egfridum Merciorum (Epist. 49, 50) , et Aedilredum Nordanhumbrorum (Epist. 11) reges, ad Aedilthidem famulam Dei, olim reginam (Epist. 199) , ad Osbaldum et Osberthum [Col. 0110C] Northumbriae duces (Epist. 11) , et ad alios plures familiarissime scripsit: et duplices quas ad pontificem Romanum, et in Franciam de rebus arduis legationes obivit: quarum alteram recenset Willelmus Malmesburiensis lib. I De gestis regum Angliae, cap. 3, alteram Alcuinus ipse subindicat epistola 101 his verbis: «Dum ego adolescens Romam perrexi, et aliquantos dies in Papia regali civitate demorarer, quidam Judaeus Julius nomine cum Petro magistro habuit disputationem.» Ubi per Petrum magistrum, senem illum diaconum Petrum cognomine Pisanum intelligit, qui Caroli Francorum regis in grammatica praeceptor fuisse legitur ⁜ g .

Sed et aliquanto post Carolus ipse gloriosissimus [Col. 0110D] rex qui doctrinam ejus ac sapientiam expertus fuerat, tum in Francia cum ad se pro pacis foedere missus est, tum etiam in urbe Papia dum ibi moraretur, de remotis eum Britanniae finibus honorabiliter evocavit, ut suae bonae voluntatis adjutor in verae sapientiae studiis promovendis existeret, liberalesque omnes disciplinas pene tunc per Galliam exstinctas ad lucem revocaret. Hanc enim Alcuinus evocationis suae causam allegat epistola 23 (nunc 129) ad Carolum regem, ubi sic loquitur: «Haec enim vestram optimam sollicitudinem, Domine mi David, semper amare, et praedicare agnoscebam, omnesque ad veram sapientiam discendam exhortari, imo et praemiis [Col. 0111A] honoribusque sollicitare, atque ex diversis mundi partibus amatores illius vestrae bonae voluntati adjutores convocare studuistis. Inter quos me etiam infimum, ejusdem sanctae sapientiae vernaculum de ultimis Britanniae finibus adsciscere curastis, atque utinam tam utilem in domo Dei servulum, quam promptulum vestrae obedire voluntati. Quia diligens diligebam in sacratissimo pectore vestro, quod in me vos velle invenire intelligebam.» Quod et tangere videtur carmine 209 his verbis:

Quod autem ad tempus hujus sui in Franciam adventus spectat, nemo veterum id hactenus adnotasse videtur, nec ipse etiam Anonymus, qui Vitam ejus [Col. 0111D] dictante Sigulfo conscripsit. Sed si bene rerum series et ordo consideretur, eum ante annum 792 aut 793 evocatum non fuisse, deprehendi poterit. Rogerus enim de Hoveden in priore parte Annalium, et post eum Mathaeus Westmonasteriensis in Florario, referunt Carolum regem anno 792 misisse Synodalem librum ad Britanniam, qui sibi a Constantinopoli directus fuerat, multa inconvenientia et verae fidei contraria continentem: contraque eum scripsisse Albinum epistolam ex auctoritate divinarum Scripturarum mirabiliter affirmatam, ac illam ex persona episcoporum et principum Angliae, Carolo regi Francorum attulisse. Cui congruit etiam, pro tempore, quod ipse Alcuinus ait lib. I adversus Elipantum, [Col. 0112A] his verbis: «Antequam ego eodem sapientissimo rege Carolo jubente venissem in Franciam, haec eadem vestri erroris secta eodem glorioso principe praesidente, praesente Felice, quem multum laudare soles, vestrae partis tunc temporis defensore, ventilata est in celeberrimo loco, qui dicitur Raiginisburg, et synodali auctoritate sacerdotum Christi, qui ex diversis Christiani imperii partibus convenerant, aeterno anathemate damnata; imo et a beatae memoriae Adriano papa, qui tunc temporis sanctae Romanae Ecclesiae apostolica auctoritate rexerat sedem, funditus exterminata: donec idem Felix infeliciter ad vestras refugiens partes, sopitos infidelitatis cineres vobis exorantibus resuscitare intendit.» Anno enim 792, ut habent Annales incerti auctoris, haeresis Feliciana, ipso auctore eam abnegante, apud Raganespurg primum damnata est: qui etiam per Engilberthum, Centulensis monasterii abbatem in praesentiam Adriani apostolici adductus, denuo eam [Col. 0112B] confessione facta damnavit.

Alcuinus igitur sub annum 793 in has advenit partes, ac primo sui adventus tempore exhortatoriam epistolam Felici, ut se catholicae jungeret unitati, dirigere curavit. Cui Felix non epistolari brevitate ⁜ d , sed libelli prolixitate respondere nisus est, atque in eo omnes perfidiae suae foveas maxime aperuit: asserens Christum et veterem hominem esse, et nuncupativum Deum, et adoptivum Filium, et secunda indiguisse regeneratione, et alia plurima ecclesiasticae doctrinae inconvenientia. De hoc enim libello sic ipse Alcuinus alibi (Epist. 83) : «Nuper, inquit, venit mihi libellus a Felice infelice directus; [Col. 0112C] cujus propter curiositatem cum paucas paginolas legendo percucurri, inveni pejores haereses, vel magis blasphemias, quam ante in ejus scriptis legerem, asserens Christum Jesum, nec Filium Dei esse verum, nec etiam verum Deum esse, sed nuncupativum.» Scripserat et antea Felix disputationem cum Saraceno, quam cum petente Carolo rege diligentius quaesivisset Alcuinus, si quis ex suis famam illius audisset, dictum est illi, quod apud Laidradum episcopum Lugdunensem inveniri posset (Epist. 101) . Quapropter sub festinatione direxit missum unum ad praefatum episcopum, si forte ibi reperire quiret, ut quam citissime regiae presentiae dirigeretur. Sed interea curam suscepit respondendi ad alterum illius libellum, obsecravitque pium ac sapientem regem Carolum, ut sibi adjutores in defensione fidei catholicae daret, Paulinum patriarcham Aquileiensem, Richbodum et Teudulphum episcopos, aliosque celebres doctores ac magistros. Hoc enim ipse testatur [Col. 0112D] epistola 84 ad Carolum, ubi ait: «De libello vero infelicis non magistri, sed subversoris, placet mihi valde, quod vestra sanctissima voluntas et devotio habet curam respondendi ad defensionem fidei catholicae. Sed obsecro, si vestrae placeat pietati, ut exemplarium illius libelli domno dirigatur apostolico, aliud quoque Paulino patriarchae, similiter Richbodo et Teudulpho episcopis, doctoribus et magistris, ut singulis pro se respondeant. Flaccus vero tuus tecum laborat in reddenda ratione catholicae fidei. Tantum detur ei spatium, ut quiete et diligenter liceat illi cum pueris suis considerare Patrum sensus: quid unusquisque diceret de sententiis, quas posuit praefatus subversor in suo libello, et tempore praefinito [Col. 0113A] a vobis ferantur vestrae auctoritati singulorum responsa. Et quidquid in illo libello vel sententiarum, vel sensuum, contra catholicam fidem inveniatur, omnia catholicis exemplis destruantur. Et si aequaliter et concorditer cunctorum in professione vel defensione catholicae fidei resonant scripta, intelligi potest quod per omnium ora et corda unus loquitur spiritus. Sin autem diversum aliquid inveniatur in dictis vel scriptis cujuslibet, videatur quis majore auctoritate sanctarum Scripturarum vel catholicorum Patrum innitatur: et huic laudis palma tribuatur, qui divinis magis inhaereat testimoniis.» Et epistola 83 ad eumdem Carolum: «Hujus vero libri, inquit, vel magis erroris responsio, multa diligentia et plurimis adjutoribus est consideranda. Ego solus non sufficio ad responsionem. Praevideat vero tua sancta pietas huic operi tam arduo et necessario adjutores idoneos, quatenus haec impia haeresis omnimodis exstinguatur, antequam latius spargatur per orbem [Col. 0113B] Christiani imperii, quod divina pietas tibi, tuisque filiis commisit regendum atque gubernandum.»

Quare hoc velut classico excitati doctiores ac in rebus divinis peritiores, contra Felicianam hanc, aut Hispanicam potius, haeresim stylorum suorum spicula direxerunt. Paulinus enim inter alios, cui cum Alcuino summus jam amor intercesserat, tribus eam libris tunc oppugnavit, quos et Carolo Magno regi dedicavit, adjecta sub finem Regula fidei metro scripta; et ut urgentibus ejus venerandis imperiis, ad manus reverentissimi viri, et in divinis rebus peritissimi et praeclari Albini, summae religionis perspicui oratoris sui deferrentur, obsecravit ⁜ a : sic Alcuinum interpellans, qui et ipse, tam honorifico ab eo [Col. 0113C] prosecutus elogio, recepisse se scribit, ac miris effert laudibus, epist. 113. Sic enim ibi de illis loquitur: «Quanto magis cum sacratissimae fidei vestrae libellum recensui, catholicae pacis puritate ornatum, eloquentiae venustate jucundissimum, sensuum veritate firmissimum, totius animi mei habenas in laetitiam laxavi? Ubi de uno lucidissimo et saluberrimo paradisi fonte, quatuor virtutum flumina, non solum Ausoniae fertilitatis prata, sed totius Ecclesiasticae Latinitatis rura irrigare conspexi. Ubi et aurivomos spiritualium sensuum gurgites gemmis scholasticae urbanitatis abundare intellexi. Quamplurimis vero profuturum et pernecessarium fecistis opus in catholicae fidei taxatione, quod diu optavi, et saepius domno regi suasi, ut symbolum catholicae fidei planissimis sensibus, et sermonibus luculentissimis in unam congregaretur cartulam, et per singulas episcopalium regiminum parochias omnibus daretur presbyteris legenda, memoriaeque commendanda: quatenus licet lingua diversa loqueretur, una tamen [Col. 0113D] fides ubique resonaret.» Unde illos quoque multi censuerunt dignissimos, qui cum Alcuini scriptis excuderentur. Quod a nobis praestitum, ope veteris codicis ms. clariss. ac doctiss. virorum Puteanorum fratrum, nemo futurus est, credo, qui non aequi bonique consulat. Sed praeter Paulinum hunc, Etherius adhuc, sive Hitherius episcopus Uxamensis, et Beatus abbas, eodem tempore libros duos adversus eumdem errorem promulgarunt, Ingolstadii nuper juris publici factos. De quibus et Alcuinus noster, Felicem alloquens: «Quod vero, ait ⁜ b , quemdam Beatum abbatem et discipulum ejus Hitherium episcopum dicitis huic vestrae sectae primum contraire, laudamus eos in eo, quod veritatem defendere conati [Col. 0114A] sunt.» Sed an Richbodus et Teudulphus episcopi, similem operam praestiterint, nondum innotuit.

Alcuinus vero, sicut ipse testatum reliquit ⁜ c libello etiam Felicis septem suae devotionis libellis respondit, omnesque ejus pravitatis evacuavit doctrinas. Qui libelli (perperam hactenus Paulino tributi) lecti sunt et probati in praesentia Caroli regis et sacerdotum Christi: tantamque vim ac auctoritatem habuerunt, ut «idem Felix anno praefati gloriosi principis trigesimo secundo ⁜ d , advocatus voluntarie veniens ad Aquis palatium, ibique in praesentia domni regis et optimatum illius, sive sacerdotum Dei rationabiliter auditus, et veraciter convictus, atque Deo dans gloriam, veramque confessus fidem, [Col. 0114B] in pacem catholicae unanimitatis reversus sit cum suis discipulis, qui ibi tunc temporis erant praesentes. «Sed hoc postquam error ejus iterum Francofurti damnatus fuit. Nam incerti auctoris Annales referunt, quod anno 794 «Synodus habita Franconofurt, in qua haeresis Feliciana coram episcopis Germaniarum et Galliarum Italorumque, praesente magno principe Carolo, et missis Adriani apostolici Theophilacto et Stephano episcopis, tertio damnata est, et rata stipulatione damnatio roborata.» Hoc facto Carolus cum exercitu Saxoniam ingressus est, Aquasque reversus anno 796. Felix ibi a Laidrado episcopo Lugdunensi perductus, «ac suo conspectui praesentatus, ut ipsissimis Felicis verbis utar ⁜ e , licentiam ab eo accepit sententias suas, quas ex libris sanctorum habere se de adoptione carnis in Filio Dei, seu nuncupatione in humanitate ejus, credebat, episcopis et abbatibus, et caeteris doctoribus, quos ad se ordinatio gloriosi principis convenire fecerat, [Col. 0114C] praesentaret: quatenus non in violentia, sed ratione veritatis sua assertio rata judicaretur, si ab illis per auctoritatem sanctorum Patrum minime repudiaretur. Quod ita factum est. Nam prolatas ab eo sententias de superdicta contentione, hoc est, de adoptione carnis atque nuncupatione, ita illi (de quorum numero Alcuinus), ex auctoritate sanctorum Patrum, id est Cyrilli episcopi et beati Gregorii papae urbis Romae, seu beati Leonis, sive et aliorum sanctorum doctorum, qui illi prius incogniti erant, sive per auctoritatem synodi, quae nuper in Roma hac intentione, praecipiente gloriosissimo ac piissimo Carolo, adversus epistolam ejus, quam dudum scripserat venerabili viro Albino abbati Turonensis ecclesiae (sic enim Alcuinum nostrum indigetat, et nos infra de abbatiis ejus plura) congregata fuerat: In qua synodo, praesente Leone apostolico (qui eodem anno Adriano successerat), et cum eo caeteris episcopis numero 57 residentibus, et plerisque presbyteris ac diaconis cum eis in domo beatissimi Petri apostoli: [Col. 0114D] per horum, inquam, omnium auctoritatem istas jam dictas illius sententias, non qualibet ut praefatum est, violentia, sed ratione veritatis, ut oportuit, excluserunt. Quorum auctoritate veritatis, et totius Ecclesiae universalis consensu convictus, meliori intellectui eorum, quam suo, quem prius sequebatur, conjunctus, et ad universalem Ecclesiam Deo favente reversus est ex toto corde suo, non qualibet simulatione, seu velamine falsitatis, sicut dudum, sed vera cordis credulitate, et oris professione.» Hactenus Felicis jam non ulterius infelicis futuri verba. Cujus in conversione quam partem habuerit Alcuinus, ipse sic breviter docet, Elipantum alloquens ⁜ f : «Ego cum Rufino beatum Felicem martyrem non [Col. 0115A] feci, sed Felicem olim vestri erroris complicem, Deo miserante, catholicum effeci.» Nec longe postea Elipantum quoque Toletanae sedis episcopum, jam sepultos discipuli cineres suscitare conantem, quatuor aliis magnae eruditionis libellis oppugnavit. Sed an expugnaverit, et ad unitatem Ecclesiae reduxerit, in scriptis ejus non invenitur.

Quoniam vero Alcuini praecipua etiam in docendo laus fuit, postquam ab Anglia ubi profitebatur in Galliam evocatus est, jam videndum qualiter discipulis, qui ab ultimis orbis terrae partibus frequentissimi ad illum audiendum concurrebant, reconditae philosophiae thesauros omnes, inusitata quadam facundia deprompsit. Factus igitur Franciae novus [Col. 0115B] civis, Carolo deinceps sedulus et fidelis comes adhaesit, ejusque imprimis animum omnibus disciplinis imbuit, adeo ut nec illi par in toto orbe foret in scientiis. Quod vel ex rhetoricae dialecticaeque Alcuini cum eo dialogis, vel ex dedicatoria librorum sanctae Trinitatis epistola facile colligi potest, ubi cum libros hos Carolo jam imperatori coronato mitteret, post annum videlicet octingentesimum, principem populi Christiani cuncta debere scire tradit, officiumque, quo a quibusdam magister vocabatur ⁜ a ostendens, nonnullos reprehendit, qui minus utile existimabant, nobilissimam regis intentionem dialecticae etiam disciplinae discere voluisse rationes. Item ex carmine 199, in quo Euboricae urbis juventum sic alloquitur:

Qualitercunque se res habeat, profecto Alcuini commendatio tanta fuit apud Carolum regem, ut non solum ejus praeceptor ⁜ h ac deliciosus ⁜ i nominaretur, sed ab illo quoque potissimum eligeretur, qui Ludovicum ac Pippinum filios litterarum praeceptis informaret. Quod partim ex Radulpho decano Tungrensi, lib. I De canonum observantia, partim ex ea, quam Alcuinus ipse cum Pippino nobilissimo ac regali puero instituit, disputatione discitur. Et quia magister totius regionis peritissimus ac doctissimus [Col. 0116C] erat [hoc enim Amalharii Fortunati de eo elogium docet ⁜ j ] magno etiam aliorum virorum concursu et admiratione auditus est, plurimosque eruditionis fama insignes discipulos habuit. In quorum numero praecipui fuerunt Amalharius ipse tunc puer ⁜ k , Treverensis deinde episcopus; Rhabanus Maurus ⁜ l et ipse puer, ad quem exstat epistola 150, sed magnus ac celebris postea vir, archiepiscopus enim Mogunciacensis tandem factus est; Haymo episcopus ⁜ m , Usualdus abbas Sancti Salvatoris ⁜ n , qui Martyrologium sanctorum scripsit ⁜ e ; Richbodus cognomento Macharius, episcopus Treverensis ante Amalharium ⁜ o , Petrus archiepiscopus Mediolanensis ⁜ p , sanctus Aldricus Ferrariensis abbas ⁜ q , et alii complures.

Sed non constat inter omnes de locis in quibus [Col. 0116D] sic juventutem erudiendo perpetuam apud omnes gloriam promeruit. Trithemius enim non semel in Fuldensi eum monasterio moratum, ac ibi plures ex monachis clarissimos enutrivisse discipulos scribit ⁜ r , inter quos et Haymonem, Usuardum sive Isuardum, ac Rhabanum nominat. Auctor Chronici Augustani Ecclesiastici, cap. 10, apud sanctum Gallum docuisse, [Col. 0117A] ac nobili ibi auditorio claruisse testatur. Et alii recentiores ⁜ a Parisiis quoque legendi munere perfunctum asserunt, illorum sequentes opinionem et auctoritatem, qui celeberrimi hujus scientiarum emporii fundamentum ab eo eum doctissimis aliquot viris aliis jactum fuisse tradiderunt. An autem hoc verum; nullis ipse suis scriptis declarat. In Francia profecto se scholas publicas tenuisse refert epistola 43 ad Carolum Magnum his verbis: «Nunc vero frigescente sanguine quasi vespere in Francia seminare non cesso.» Et epistola ad eumdem 86: «Nec fastidiosa segnities legentium, inquit, benivolentiae magistri juste deputari debet, si plurimis inclytum vestrae intentionis studium sequentibus; forsitan Athene nova perficeretur in Francia: imo multo excellentior, quia haec Christi Domini nobilitata magisterio, omnem Academiae exercitationis superat sapientiam. Illa tantummodo Platonis erudita disciplinis, septenis informata claruit artibus. Haec etiam insuper [Col. 0117B] septiformi sancti Spiritus plenitudine ditata, omnem saecularis sapientiae excellit dignitatem.» Sed in quibus Franciae provinciis ejusmodi litterarum semina jecit? aut ubinam urbium vel civitatum Gallicarum haec Athene perfecta fuit? Forte in facundissima Parisiorum Lutetia, ad quam Carolus rex studium de urbe Roma transtulisse, quod de Graecia illuc translatum fuerat a Romanis, in Magno Chronico Belgico legitur? Plurima sunt quae vetant credere. Primo, quod Alcuinus, vel Parisiorum, vel Lutetiae nullibi meminit. Secundo, quod cum in pluribus Galliae locis fuerit, aut cum Carolo rege, ut Aquisgrani apud auctorem Vitae sancti Ludgeri lib. I, cap. 34, aut sine rege Carolo, ut in Belgica latitudine ⁜ b , Turonis ⁜ c , in Centulo ⁜ d , apud sanctum Amandum ⁜ e , et alibi ⁜ f : nunquam tamen docuisse se verbis apertis indicat, nisi vel in palatio regis, vel Caesaroduni Turonum. In palatio enim scholam fuisse demonstrant haec ejus ad Carolum verba ⁜ g : «Ego ignarus, nesciens Aegyptiacam scholam in palatio Daviticae versari [Col. 0117C] gloriae. Ego abiens Latinos ibi dimisi, nescio quis subintroduxit Aegyptios.» Quod vero et apud Turonos Gallicam erudierit juventutem, non semel, sed frequenter repetit. Epistola 43 ad Carolum regem: «Aliquos ex pueris nostris remittam, qui revehant in Franciam flores Britanniae, ut non sit tantum modo in Euborica hortus conclusus, sed in Turonica emissiones paradisi cum pomorum fructibus, ut veniens Auster perflare hortos Ligeri fluminis, fluant aromata illius.» Item epistola 101: «Ego itaque, licet parum proficiens, cum Turonica pugno rusticitate. Vestra vero auctoritas palatinos erudiat pueros.» Et si ascititiis etiam niti testimoniis licet, ubi Athene illa nova, de qua nunc dixi, melius collocari potest quam in ejusmodi schola Turonensi? Nam Sangallensis monachus sic ea de re ⁜ h : «Dedit autem Albino Carolus rex abbatiam sancti Martini juxta Turonicam civitatem, ut quando ipse absens esset, illic requiescere, et ad se confluentes [Col. 0117D] docere deberet. Cujus in tantum doctrina fructificavit, ut moderni Galli, sive Franci, antiquis Romanis, vel Atheniensibus aequarentur.»

Verum, quia in mentionem abbatiae sancti Martini incidimus, operae pretium est nunc perscrutari quibus rex Carolus beneficiis hunc praeclarum magistrum honestavit, aut quas illi largitiones in regno suo contulit. Multa namque regiae benignitatis in eum [Col. 0118A] benefacta fuisse, vel ex epist. 134 ad Carolum discitur, ubi sic ait: «Summa Deus Trinitas vestrae bonitati, omnium dilectissime David, aeterna restituat beatitudine, quidquid pietatis vel benignitatis in me famulum vestrum, sicut prima cognitione adventus mei ad vos misericorditer promisistis, ita omnia fideliter implestis; et ad cumulum plenissimae veritatis, quae semper vestri pectoris insident thesauro, centuplum addidistis, ut cunctorum luce clarius oculis patescit, auribusque per longinqua terrarum resonat multorum.» Imprimis autem illi sancti Lupi Trecensis abbatiam dedit, ut refert anonymus ejus Vitae scriptor. Quod et ipse videtur innuere epistola 126 ad sororem suam, his verbis: «Plurimum mihi placuit crux quam vestra mihi benignitas direxit. Et credo vos aeternam habere a Deo mercedem pro illius opere, et assiduas sancti Lupi intercessiones, et laudabiles gratiarum actiones ab eis qui ad ilius patrocinia confugere solent.» Abbatiam [Col. 0118B] quoque Bethlehem, sive Ferrarias in Wastinensi pago possedit, ut in Vita sancti Aldrici Senonensis archiepiscopi legitur: nec non cellam sancti Judoci ad hospitium peregrinis praestandum ei commendatam. Est enim de hac testimonium Lupi Ferrariensis in epist. 11 ad Lotharium regem, cum eamdem ipse cellam accepisset a Caroli Magni filio Ludovico imperatore: «Cellam, inquit, sancti Judoci, quam Magnus Carolus quondam Alcuino ad eleemosynam exhibendam peregrinis commiserat, beatae memoriae pater vester nobis ea ratione concessit, sicut edictum illius attestatur; ut quod eleemosynae superesset, in nostrum usum cederet.» Nec dubito quin cella haec ab illa maritima cellula differat, cui etiam legitima se successione deseruisse scribit Alcuinus ⁜ i . Nam illius patronus sanctus Andreas, hujus vero sanctus Judocus. Illa corpore sancti Wilgisi, haec sancti Judoci reliquiis clara. Utraeque tamen maritimae, illa in promontoriis, quae mari Oceano, et Humbri flumine cinguntur, in Northumbria: haec in Belgii loco [Col. 0118C] maritimo; Wicus olim nuncupato, vel a sinuoso maris anfractu, qui Saxonice Wic appellatur, ut docet Rhenanus, vel a statione secura, ubi conjunctioribus aedificiis habitatur, si Wic id denotat, ut contendit Adrianus Junius; vel a castello, si Wic castellum sonat, ut Alfricus vetus auctor asserit: nunc autem vulgo Saint-Josse-sur-Mer. Et certe quod locus ille sancti Judoci Wicus, seu Wici plurali numero quondam dictus sit, et ab Alcuino quoque nostro possessus aperte declarat ipse epist. 44, ubi de solitudine sua sic conqueritur: «Ego pene quasi orbatus filiis remaneo domi. Damoeta Saxoniam, Homerus Italiam, Candidus Britanniam recessit; Martinus in Wicos apud sanctum Judocum infirmus remansit. Item epistola 96 ad Carolum regem: «Revertenti me de Wicus, propter causas necessarias, quas ibidem habuimus disponere, occurrerunt mihi excellentiae vestrae dulcissimi apices.» Denique sancti Martini Turonensis abbatiam ab eodem Carolo rege adhuc regendam [Col. 0118D] recepit, cum saeculares occupationes omnino declinare cogitaret. Hoc enim idem ipse de se testatur epistola 129 ad eumdem regem, cum ait: «Nam fere ante hoc quinquennium saeculares occupationes, Deum testor, non ficto corde declinare cogitavi. Sed vestrae piae providentiae consilio translatus sum in servitium sancti Martini, fidei catholicae et ecclesiasticae sanctioni, donante Deo proficuum.» Ante quam tamen translationem, nescio an apud hoc monasterium acciderit, quod Odo Cluniacensis ⁜ j , Helinandus ⁜ k , Magni Chronici Belgici scriptor ⁜ l , et alii plurimi narrant, [Col. 0119A] omnes illius monachos, una nocte ab angelis occisos fuisse, quia praeteritae religionis obliti sericis induebantur vestibus, deauratisque calceamentis incedebant: excepto illo solo, qui angelos percutientes vidit, et ut ad poenitentiam agendam reservaretur, eos oravit, ac tandem exoravit. Ademarus enim Engolismensis hoc in longe posteriora tempora rejicit, et alia de causa pariter accidisse sic affirmat: «Tunc, inquit ⁜ a , scilicet Carolo Calvo regnante, sancti Martini monachi Turonenses nemine cogente, ante corpus ejusdem, abjecto monachi schemate, schema induunt canonicale: sed mox in eis pestis irruit, ut una nocte omnes morerentur, et de reliquo a canonicis ipse inhabitatur locus.» Quae verba mihi suspicionem injiciunt, nec usquequaque adhuc certum esse, quod in Chronico Turonensi reperitur: «Anno 796 Carolum regem instituisse canonicos in ecclesia beati Martini Turonensis, auctoritate Adriani papae, eisque sanctum Alchoinum magistrum suum abbatem [Col. 0119B] praefecisse.»

Caeterum vir tot et tam praeclaris abbatiis ditatus non solum eis magna sanctitatis ac doctrinae gloria praefuit, sed et a civilibus interim negotiis ac reipublicae cura non abfuit. Nam Carolus Magnus illum consiliis sibi semper intimum fecit, omniaque «imperialis aulae, et majora negotia, suae discretionis arbitrio diffinivit,» inquit auctor Vitae sancti Aldrici Senonensis archiepiscopi. Quare et ab eo in aulam saepe accersitus legitur ⁜ b , dum absens esset: ac Romam etiam de justitiis sancti Petri contra Longobardorum regem inquisiturus una cum Georgio episcopo, et Gulfardo abbate, ab eodem principe legatus est, ut refert Anastasius Biblioth. in Vita Adriani I papae. Cumque inter Offam regem et dictum [Col. 0119C] Carolum aliquid dissensionis exortum fuisset, unus adhuc prae caeteris est electus, qui pro pace in illas partes mitteretur ⁜ c . Denique Romam cogitans idem Carolus anno 800 optavit secum eum ducere ⁜ d . Sed duabus epistolis excusavit se, fumo sordentia Turonorum tecta auratis Romanorum arcibus praeponens ⁜ e : rogavitque regem, ut dimitteret eum fideliter et instanter orationibus cum Deo servientibus apud sanctum Martinum iter suum adjuvare ⁜ f . Qua re impetrata, certior factus Carolum Gallici littoris perlustrare velle littus, antequam in Italiam descenderet, occurrendum tamen illi putavit in Centulo apud sanctum Richarium: ibique cum eo Paschalem festivitatem celebrans ⁜ g , scripsit, seu potius emendavit Vitam ejusdem sancti Richarii confessoris, quam et ipsi regi piissimo Carolo dedicavit epistola nuncupatoria.

Inde autem Turonos reversus, quam ab initio vitae rationem instituerat, ad extremum usque aetatis suae diem retinuit. Ibi enim pie sancteque vixit, et juventutem Gallicam erudire continuans frequenti etiam ac frugifera voluminum editione laudem sibi nunquam morituram peperit. Potissimum vero Quaestiones, vel ut ipse vocat, Interrogationes de libro Geneseos illic composuit, ac eas Sigulfo veteri et individuo socio, successorique in abbatia Ferrariensi [Col. 0120A] futuro, consecravit. Enchiridion quoque, sive piam ac brevem expositionem in quosdam psalmos tunc elaboravit. Item Commentaria super Ecclesiasten, quae dilectissimis discipulis Oniae sacerdoti, Candido presbytero, et Nathanaeli diacono nuncupavit. Nec non luculentissimos illos septem aliorum commentariorum libros, quos ad petitionem Gislae et Richtrudae Deo dicatarum virginum, suarumque quondam in Anglia discipularum, super Evangelium sancti Joannis exaravit. Praeterea Caroli regis praecepto, tunc etiam Veteris ac Novi Testamenti Scripturas omnes correxit, et correctas illi e sancto Martino transmisit ⁜ h . Psalterium Davidicum per hebdomadam disposuit, quod sub inscriptione Officiorum per ferias a Joanne Baleo citatur, itaque a nobis ex antiquissimo codice viri illustrissimi Jac. Aug. Thuani nunc primum editum est. Homilias seu conciones per annum legendas ex antiquis Ecclesiae Patribus collegit ⁜ i . Librum De virtutibus et vitiis ad [Col. 0120B] Widonem sive Wittonem Marcae Britannicae comitem ⁜ j scripsit. Libellum de Antichristo, quem nonnulli antehac Rhabano, quidam etiam sancto Augustino tribuerunt, elucubravit. Vitam et miracula sancti Martini sub compendio mirifice arctavit. Epistolas denique multas eruditione plenas ad Adrianum et Leonem summos pontifices, ad gloriosum regem Carolum, ad Angelbertum primicerium palatii Pippini regis, ad Megenfridum regalis palatii archarium, ad Aericum sive Ehericum ducem Forojuliensem, ad Magenharium comitem Senonensem, ad Flavium Homerum Caroli regis auricularium, ad Paulinum patriarcham Aquileiensem, ad Laidradum Lugdunensem et Nefridium Narbonensem episcopos, et ad alios plures magnae auctoritatis ac potentiae viros scripsit. Nam de aliis ejus libris non adeo plane constat, ubi vel quando compositi sunt: Vita duntaxat sancti Willibrordi, quam in Anglia; Rhetoricisque et Dialecticis praeceptionibus, quas in palatio regis elaboravit, [Col. 0120C] exceptis. Tribuimus vero etiam illi Libros Sacramentorum ac De divinis Officiis, quia sub ejus nomine jam antehac excusi sunt, etsi nec conjecturis destituimur, ultimum ab eo nunquam fuisse conscriptum. Auctor enim illius quisquis sit, Galliae Braccatae incolam se profitetur (cap. 34) : exemplarque vetusto stylo exaratum, cujus ope 12 capita integra restituimus, quaestionem de Natalitiis sanctorum capiti 18 subjunctam ascribit Elprico monacho, qui juxta Trithemium floruit anno 1040 et demum in eo (cap. 32) festivitatis omnium sanctorum institutio Kalendis Novembribus memoratur, quo die tamen eam longe post Alcuini obitum in Gallia ac Germania celebrari coepisse, scilicet anno 835, ex Sigeberto et aliis facile discitur. Quidquid sit, plurima insuper ejus scripta feruntur, quae temporum sive injuria sive negligentia adhuc latent.

[Col. 0120D] Tot igitur ac tantorum ingenii ornamentorum laude clarus, sub umbra potentiae et sub tegmine pietatis Caroli religiosam ducens vitam ⁜ k : totam infirmitatis senectutisque suae consolationem in Deum intendens, inter fratres in ecclesia sancti Martini Deo fideliter servientes, tandem sicut desiderabat, feliciter requievit ⁜ l anno Christi 804 secundum omnium pene antiquorum testimonium ⁜ m , et ad coeli praemia evolans XIV Kal. Junias, in eadem ecclesia cum epitaphio, quod ipse sibi vivens posuerat, [Col. 0121A] a suis sepultus est. Falsum enim et quod Willelm. Malmesb. asserit ⁜ a , eum apud sanctum Paulum in Cormaricensi coenobio diem obiisse: et quod alter recentior annotat ⁜ b , sepulturam in Hersfeldensi ecclesia Fuldae vicina accepisse. Denique, post extremum vitae diem beati quoque, sive sancti titulum [Col. 0122A] promeruit, ut docent anonymus in ejus Vita, Flodoardus lib. III Hist. Rem. cap. 21, sancti Martini canonicus in Chronicis, et Rhabanus archiepisc. Mogunciacensis in Martyrologio. Atque haec fere sunt omnia, quae de Alcuino discere licuit ex ipsius Operibus.

[Col. 0137C] «Epistolae quas hic plane ineditas et hucusque pene incognitas exhibeo, serius ad manus meas pervenerunt, quam ut illas suo ordine praecedentibus inserere potuerim. Istae namque jamjam ultra medietatem typis emerserant, cum vir doctissimus, modernus celeberrimae bibliothecae sancti Germani a Pratis custos D. Lieble faustum mihi nuntium attulit, epistolas Alcuini omnino LXXI ineditas, ex cod. ms. saec. IX bibliothecae Harleianae in Anglia descriptas fuisse a viro doctissimo D. de Brequigny regiae inscriptionum et humaniorum litterarum Academiae socio, qui anno 1767 illuc pro hujusmodi cimeliis litterariis colligendis jussu regis Christianissimi missus fuerat; virumque hunc praeclarum promptissimum se exhibere, ad illas pro nova editione Operum beati Alcuini communicandas. Quantum mihi gaudium ex hoc nuntio acciderit, illi norint qui in eruendis e recondita vetustate hujusmodi thesauris sunt occupati. Noveram quidem diu antea ex Catalogo mss. Angliae et Hiberniae edito Oxonii anno 1697, [Col. 0137D] quod inter codices mss. D. Symonds d'Ewes baronetti sub n. 10025 serventur Alcuini, Caroli Magni magistri, epistolae XCI cum adnotationibus; item epistola una Caroli Magni, et aliae septem Dungali abbatis. Quem codicem eumdem existimo ac illum bibliothecae Harleianae, prout ex relatione cl. D. Brequigny statim referenda colligi datur. Propterea eruditos Angliae per amicum, cui cum ipsis commercium litterarium erat, conveni; eosque, ut pro exornandis augendisque Operibus beati Alcuini eorum conterranei praefatas epistolas meis sumptibus describi, atque ad me deferri facerent, rogatos volui. [Col. 0138C] Sed conatus mei fuere frustranei, ob pretium pro his mercibus statutum prorsus immodicum.

«Me igitur felicem, quod pretiosae istae vetustatis reliquiae tandiu absconditae in manus inciderint magis liberales, et ad elargiendum promptiores; harumque beneficio eo adhuc tempore ad me delatae fuerint, quo epistolis jam impressis per modum mantissae jungi potuerint.

Porro qua ratione praefatus doctissimus D. de Brequigny epistolas hasce fuerit adeptus, quantumque industriae in illis describendis adhibuerit, ipsemet litteris ad me missis significat, quas hic majoris fidei gratia exhibere eruditis haud ingratum erit.

Inter praestantissima bibliothecae Harleianae cimelia, quae in museo Britannico Londini asservantur, exstat codex ms. signatus n. 208, membranaceus, minori forma, quam vocant in-4 ^o , CXIX foliis constans, nitidissimo charactere in [Col. 0138D] Gallia, ut videtur, exaratus. Epistolas Alcuini complectitur codex ille XCI, quarum maxima pars inedita. Has exscribere operae pretium duxi, cum de hoc codice altum silentium sit apud omnes, quos evolvi, bibliographos; nec memoretur ab Anglis ipsis, seu in Biographia Britannica recentius edita, seu in bibliotheca Tanneri, anecdotorum operum et manuscriptorum investigatoris diligentissimi.

Ad id incitabat me plurimum, quod nota huic codici praefixa moneat, doctissimum Usserium has epistolas cum editis a Chesnio Alcuini epistolis contulisse anno 1642, et manu sua distinxisse, [Col. 0139A] quas vulgaverat Chesnius, ab iis quae nondum typis mandatae fuerant: unde non temere, ut credo, conjecturam faciebam, Armachanum praesulem de iis tunc prelo committendis cogitasse.

Et certe, nec luce publica, nec tanti viri curis indigna videbatur haec Alcuini epistolarum collectio; quod profecto constabit inter omnes qui eam evolverint. Ex plurimis litteris quas Alcuinus ad sanctum Benedictum Anianensem scripserat, nullam ad nos pervenisse existimarunt, et vehementer doluerunt scriptores Historiae litterariae Galliarum (tom. IV, pag. 329) . Harum una saltem (duae certe) superest inter eas quas codex Harleianus exhibet.

Alias quoque epistolas praeter Alcuinianas habet idem codex, quarum septem Dungalo abbati tribuuntur, breves quidem, sed anecdotae omnes. Has proxime antecedit epistola majoris momenti a Carolo Magno scripta ad Michaelem imperatorem. [Col. 0139B] Hanc appendicis loco epistolis Alcuini subnectere libuit, quod non ingratum fecisse me arbitror, omissis Dungali litteris, quas hic indicasse sufficiat.

Non supervacaneum sane duxissem totum codicem exscripsisse; sed mihi aliis impedito non licuit. Id tantum in me sumpsi, ut quas Usserius ineditas docuerat Alcuini epistolas, cum eas nec posterius editas deprehenderem, curarem transcribi, addita, quam modo laudavi, Caroli Magni epistola itidem hactenus inedita.

Ipse has omnes cum codice ms. contuli et affirmare ausim, ad exemplum archetypi accuratissime expressas, mendis etiam quae incuria veteris scriptoris in manuscriptum irrepserant, in apographum ad majorem fidem translatis.

Ergo emendatione in locis non paucis, imo et in pluribus illustratione indigent epistolae illae, sed huic labori suscipiendo nec ego par sum, nec otium [Col. 0139C] mihi datur. Satis fuerit, si in Operum omnium Alcuini collectionem a doctissimo viro cum omni [Col. 0140A] eruditionis apparatu edendam hanc meam qualemcunque symbolam contulerim, in magno opere adjutor debilis et pusillus administer.

Ita Londini transcriptum prius fieri curaveram, ut suo unaquaeque epistola quaternione contineretur. Verum, dum ex his quaternionibus in spissiores foliorum fasciculos secunda manu congeruntur epistolae, nec suus unicuique assignatur quaternio, ordo in ms. servatus intervertitur amanuensis oscitantia. Sed quis fuerit ordo ille, satis apparebit ex numero foliorum ms. codicis, singulis prout exscriptae sunt epistolis affixo.

Haec raptim scribebam Parisiis VI Idus Martii 1769 ad usum reverendissimi et illustrissimi D. D. Frobenii, abbatis principis S. Emmerami Ratisponensis, cui salutem plurimam dare liceat et precari fausta omnia.

«DE BREQUIGNY, Regiae inscript. et hum. litt. Academiae socius. »

Venerando viro Aerico duci, Albinus magister salutem.

Satis mihi sacrae lectionis intentio et piae humilitatis conversatio placet in vobis, et in qua meae parvitatis familiariter mansiunculam visitare non sprevistis. Unde et gratias agimus vestrae benignitati, Deumque dilectissime [ Al. diligentissime] pro vestra deprecamur sospitate, quatenus tuae fortitudinis [Col. 0139D] dexteram contra adversarios sancti sui nominis victricem ubique faciat et ab omni adversitate diabolicae fraudis, seu a cunctis inimicorum insidiis, suae magnae pietatis potentia clementer custodiat: cujus sanctissimam voluntatem in observatione mandatorum [Col. 0140C] illius, quantum humanae possibile sit fragilitati, intentissime efficiens, ut te in prosperis regere et in adversis protegere dignetur. Plura tibi, vir venerande, de Christianae pietatis observatione forte scripsissem, si tibi doctor egregius et pius coelestis vitae praeceptor Paulinus meus ⁜ c , praesto non esset, de cujus corde emanat fons viventis aquae, in vitam salientis aeternam (Joan. IV, 14) . Illum habeas tibi salutis aeternae conciliatorem, ne alicubi tuae conversationis pes impingat: sed recto itinere currens, divina donante gratia, ad perpetuae portas vitae pervenire mereatur. Vive et vale feliciter in aeternum.

Dilecto Patri Aquilae episcopo Albinus salutem.

[Col. 0141A] Satis suavi commemoratione vestram recolo, sanctissime Pater, dilectionem, et familiaritatem, optans, ut quandoque eveniat mihi tempus amabile, quo collum charitatis vestrae desideriorum meorum digitulis amplecter. O si mihi translatio Habacuc esset subito concessa, quam citatis manibus ruerem in amplexus paternitatis vestrae, et quam compressis labris [ Al., labiis] non solum oculos, aures et os, sed etiam manuum vel pedum singulos digitorum articulos non semel, sed multoties oscularer. Verum quia meriti mei non est ita venire ad te, mittam saepius rusticitatis meae litteras ad te, ut vice verborum meorum loquantur pro me, et dicant:

Obsecro iterum, iterumque admoneo, ut te ipsum consideres, et quo tendas agnoscas, et quid facias praevideas, et coram quam terribili Judice rationem redditurus sis, non solum de te, sed etiam de singulis animabus quae tuo commissae sunt regimini. Idcirco non segniter labora, praedica opportune, inopportune [ Al., importune], id est, volenti et nolenti, argue, obsecra, increpa, ut merearis audire a Domino Deo tuo: Euge, serve bone et fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, super multa te constituam, intra in gaudium domini tui (Matth. XXV, 21) . [Saluta, obsecro, Laedredum ⁜ a consocium et amicum meum. Sequenti anno certum eum faciam, si ille certus erit [Col. 0141C] quid velit, vel quid possit. ⁜ b Novitas regni nostri me retinet adhuc in isto anno; salus vos retineat in regno aeterno.] Mementote in orationibus vestris nostri nominis, obsecro. Memor sit vestri omnipotens Deus in aeterna misericordia. [Scribite mihi, [Col. 0142A] obsecro, quomodo habeatis, et quid novi apud vos accidisset istis diebus. Commendate, vel scribite, deprecor, nomen meum per monasteria et amicos vestros.] Pax vobis et salus in saecula perpetua.

Benedicto magistro et ⁜ d pio Patri Colcu Alcuine humilis levita salutem.

Audita sanitate et prosperitate paternitatis vestrae, totus, ut fateor, gavisus sum visceribus. Et quia curiosum te nostri itineris putavi, vel rerum in mundo nuper gestarum, per hos rusticitatis meae [Col. 0142B] apices tuae providentiae innotescere curavi, seu audita, seu visa.

Primo sciat dilectio tua, quod miserante Deo sancta ejus Ecclesia in partibus Europae pacem habet, proficit ac crescit. Nam ⁜ e antiqui Saxones et omnes Frisonum populi, instante rege Carolo alios praemiis et alios minis sollicitante, ad fidem Christi conversi sunt. Sed ⁜ f anno transacto idem rex cum exercitu irrupit super Sclavos, quos nos Vionudos dicimus, eosque subegit suae ditioni. ⁜ g Graeci vero tertio anno cum classe venerunt in Italiam, et a ducibus regis praefati victi fugerunt ad naves: quatuor millia ex illis occisi, et mille captivi feruntur. Similiter et ⁜ h Avari, quos nos Hunos dicimus, exarserunt in Italiam, et a Christianis superati [ Malmesb., a ducibus [Col. 0142C] praefati regis Christianissimi], domum cum opprobrio reversi sunt: Nec non et super Baugariam irruerunt, qui et ipsi ab exercitu Christiano superati et dispersi sunt. Etiam et ejusdem Christianissimi regis duces et tribuni multam partem Hispaniae [Col. 0143A] ⁜ a tulerunt a Saracenis quasi trecenta millia in longum per maritima. Sed heu, proh dolor! quod iidem maledicti Saraceni (qui et Agareni) tota dominantur Africa et Asia majore maxima ex parte: de quorum egressione tuae venerandae prudentiae dudum, ut existimo, scripsi.

De caetero, Pater sanctissime, sciat reverentia tua, quod ego filius tuus, et Joseph vernaculus tuus, Deo miserante, sani sumus, et tui amici toti qui apud nos sunt, in prosperitate Deo serviunt. Sed nescio quid nobis venturum sit. ⁜ b Aliquid enim dissensionis, diabolico fomento inflammante, nuper inter regem Carolum et regem Offam exortum est, ita ut utrinque navigatio interdicta negotiantibus cesset. Sunt qui dicunt, nos pro pace [Col. 0143B] esse ⁜ c in illas partes mittendos. Sed obsecro, ut vestris sacrosanctis orationibus manentes vel euntes muniamur. Nescio quid peccavi, quia tuae paternitatis dulcissimas litteras multo tempore non merui videre; tamen pernecessarias orationes sanctitatis tuae me quotidie sentire credo.

Misi charitati tuae aliquid de oleo, quod vix modo in Britannia invenitur, ut dispensares per loca necessaria episcoporum ad utilitatem hominum, vel honorem Dei [ Al., utilitatem honoris Dei]. Misi quoque quinquaginta siclos fratribus de eleemosyna Caroli regis (obsecro ut pro eo oretis) et de mea eleemosyna quinquaginta siclos: et ad australes fratres Baldhuvinega triginta siclos de eleemosyna regis, et triginta de eleemosyna mea, et viginti siclos de eleemosyna [Col. 0143C] patrisfamiliae Areidae, et viginti de eleemosyna mea; et per singulos anachoretas tres siclos de puro argento, ut illi omnes orent pro me, et pro Domino rege Carolo, ut Deus illum conservet ad tutelam sanctae suae Ecclesiae, et ad laudem et gloriam sui nominis. Exaudiat vos omnipotens Deus pro sancta sua Ecclesia intercedentes, et proficere faciat in salutis aeternae prosperitate.

Pio Patri ⁜ e Felici episcopo, Alcuinus humilis levita salutem.

Aliquorum fratrum relatione nobis notissimus es pietate, etsi non facie. Quapropter praesumpsi per fiduciam charitatis, quae est Christus, volens meipsum tuis tuorumque fidelium per te sacrosanctis orationibus commendare: non meis meritis exigentibus, sed tuis bonis rumoribus instigantibus. Quapropter supplex obsecro ut me ea charitate Salvatori nostro commendetis, qua ille omnes suos conjunxit, Charitas [Col. 0144B] enim neminem spernit. Per eum et propter eum qui venit in hunc mundum peccatores salvos facere, et veniet ad judicium justos coronare: ut tunc ego peccator vel veniam per vestras orationes accipiam, ubi vos per Dei misericordiam coronam accipiatis.

8 State, fratres, et viriliter pugnate pro eo qui fortiter pro vobis vincebat. Non quia qui coeperit, sed qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . Et proficiscimini de die in diem, sicut sancti Dei, qui ibant de virtute in virtutem. Plura scripsissem vobis, si superfluum non videretur eos admonere de virtutibus, quos rogare debeo ut intercedant pro peccatis meis. Sed charitas, quae neminem spernit, etiam sustinet. Quid plus? Iterum iterumque obsecro ut me fraterno amore accipiatis in communionem orationum [Col. 0144C] vestrarum, quatenus Deus charitatis remunerator vos accipiat in aeternam gloriam regni sui. Valete et vivete felices in Domino Jesu, fratres charissimi.

Venerando Patri ⁜ f Cudrado presbytero Alcuinus diaconus salutem.

[Col. 0145A] Valde sanctorum locorum ingemisco [ Ms., ingemesco] vastationem; sed vestrae fidei laetificor constantia, Deique omnipotentis collaudans clementiam, qui tibi inter manus paganorum pepercit, ideo firma fide in quo cepisti proposito permaneas: confidens tu in misericordia Dei, ut te suae pietatis [ Suppl. clementia vel simile ] . . . conservet, ubicunque fraterno consilio te habitare velit Deus. Tamen sive in loco habitationis singularis, sive in fraterna cohorte [ Ms., fraternas cohortes], solitariam conversationem et secretas orationes, et jejuniorum propositum diligenter observa; quia non qui coeperit, sed qui perseveraverit, etc. (Matth. X, 22) . Meque, obsecro, in sanctis tuis orationibus habeto memorialiter, sicut Buitta mihi ex tuis verbis fideli relatione promisit: visitantesque [Col. 0145B] te fratres consolatione sancti Spiritus diligenter admone, exhortans eos, ut in Dei confidant protectione, et intercessione sancti Cudberchti Patris nostri. Non in armorum strepitu, vel in ruitura lapidum congerie, sed in muro pietatis supernae spem sibi certae defensionis constituant; et praesentis tribulationis miseriam ad aeternae felicitatis beatitudinem transferant: toto se corde convertant ad Dominum, et si quid in moribus suis emendandum sit, non segniter corrigant, ut Deo illorum placeat conversio, sicut Ninivitarum ei placuit poenitentia, et pepercit civitati per lacrymas confitentium peccata sua. Clemens est Deus et misericors, et nullum derelinquit in se sperantem; nam et novissima Job fuerunt meliora prioribus; sic et vobis credo faciat, si ad ejus clementiam [Col. 0145C] deprecandam unanimiter conversi fueritis.

Dilectissimis et valde venerabilibus in Christi charitate ⁜ b Eboracensis Ecclesiae fratribus, vestrae filius pietatis Albinus diaconus salutem.

Totum meae devotionis pectus vestrae charitatis dulcedine impletur, et si quid pleno amoris modio supperaddi potest, quotidie crescendo accumulatur, ita [Col. 0145D] ut solius memoriae de vobis suavitas, supervenientes saecularis angustiae tribulationes longe a secretis mentis meae cubilibus depellat. Et hoc mihi singulare solatium in spiritu consolationis sanctae Dominus Christus perdonare dignatus est. Vos fragiles infantiae meae annos [ Al. animos] materno fovistis affectu, et lascivum pucritiae tempus pia sustinuistis patientia, et paternae castigationis disciplinis ad perfectam viri edocuistis aetatem, et sacrarum eruditione disciplinarum roborastis. Quid plus dicere habeo, nisi, ut aeterni Regis pietas, omnia pietatis in me famulum [Col. 0146A] suum per vos benefacta, perpetua summae beatitudinis gloria remuneret? Hoc singulis vigiliarum mearum momentis, hoc quotidiana supplicatione requiro. In hac prece in conspectu Altissimi, intimas desiderii mei lacrymas per loca sanctorum martyrum vel confessorum Christi, quo me iter instabilitatis deducit, fundere non cesso.

Vos semper in corde, et primi inter verba precantia in ore. Vos, piissimi Patres, seu in communibus sanctae orationis foris, vel in secretis deprecationum vestrarum intercessionibus Alcuinum filium vestrum, per Dei deprecor charitatem, jugiter in corde habete et in ore. Vos quoque, qui estis aetate filii, sed meritorum sanctitate Patres, per divinam obtestor clementiam, nunquam eruditionis vestrae in sanctis orationibus [Col. 0146B] obliviscimini magistrum. Testis enim cordis mei mihi est inspector, quia devote vestrum semper in ecclesiasticis disciplinis et spiritali doctrina desiderabat profectum. Et si quid minus accepistis, non meae, credo, culpae deputari potest. Et nunquam istius voluntatis meae, sive absens, sive praesens, de vestro profectu, benevolentia cessabit. O omnium dilectissimi Patres et fratres, memores mei estote: ego vester ero, sive in vita, sive in morte. Et forte miserebitur 9 mei Deus, ut cujus infantiam aluistis, ejus senectutem sepeliatis. Et si alter corpori locus deputabitur, tamen animae, qualemcunque habitura erit, per vestras sanctas, Deo donante, intercessiones, requies vobiscum, credo, donabitur; quia, sicut puer noster Seneca se vidisse testatur, nostrae fraternitatis [Col. 0146C] animas in eodem laetitiae loco congregandas esse credimus: etsi meritorum diversitas alium beatius laetari faciet, tamen aeternitatis aequalitas cunctos feliciter vivere efficiet. Et sicut unus sol omnibus lucet, non tamen propter oculorum distantiam aequaliter ab omnibus videtur, ita aeterna beatitudo omnibus in Dei regno justis perdonabitur, licet meritorum sublimitas alios majore gloria coronet. Ad quam gloriam, charissimi fratres, tota intentione et voluntatis operis vosmetipsos dignos pervenire praeparate.

Nulla carnalis concupiscentia, nulla saecularis ambitio beatitudinis iter vobis intercludat, sed per viam veritatis et sanctitatis, per quam beati Patres, praedecessores nostri, ad regna pervenerunt coelestia, [Col. 0146D] superna vos comitante gratia, pari pietatis consensu, uno voluntatis affectu, quotidianis currite profectibus. Omnem a vestra sancta conversatione repellite segnitiem, luxuriam castitate mutate, ebrietatem quasi inferni foveas fugite, supervacuos vestium ornatus nolite exquirere. Melius est servis Dei, animam ecclesiasticis ornare moribus, quam corpus, laicorum consuetudine, pompatica vestire vanitate. Et melius est, sacra matris Ecclesiae mundissima calcare limina, quam lutulentas villanae foeditatis semitas frequentare. Regularis vitae vos ordinet disciplina, [Col. 0147A] et ecclesiasticae pietatis moderatio venerabiles efficiat. Sanctae humilitatis pedibus, et divinae charitatis gradibus per passus obedientiae coeli conscendite regna. Haec enim caduca et transitoria fortitudinis evincite animo, quatenus ad amabilem coelestis gloriae patriam, divina vos ubique gratia praeveniente et subsequente, laudabilibus bonorum operum meritis, cum omni prosperitate et gaudio pervenire mereamur.

Sanctissimae congregationis et dulcissimae dilectionis Eboracensis Ecclesiae fratribus, ejusdem piae matris filius Alcuinus diaconus, perpetui honoris in Christo pacem et salutem

Venerabiles vestrae dilectionis ab ⁜ b Eanbaldo presbytero accepi litteras, quarum pacificam inscriptionis seriem idem ipse qui portavit, mellifluis (vestrae) salutationis verbis valde amplificavit, referens a vobis fraterni amoris perseverantiam in nos, ita ut inter lacrymas allocutionis nostrae vestras per singula verba voces audire aestimarim [ Cod. Sal., aestimavi]. Quod et in litteris apertissime agnovi, in quibus legens, vestras visum est mihi facies cernere. Quod ut vere fiat, omnium efficiat largitor bonorum, [Col. 0147C] ut tristitia vestra vertatur in gaudium (Joan. XVI, 20) et gaudium nostrum impleatur in illo qui suis quoque ait discipulis: Et gaudium vestrum nemo tollet [Cod. Sal., tollat] a vobis (Joan. XVI, 22) ; in quo est gaudium indeficiens, salus perpetua, prosperitas beata et beatitudo gloriosa. 10 Ut haec omnia nobis per suam concedere misericordiam dignetur, illius tota dilectione et tota virtute inhaereamus praeceptis. Sanctorum Patrum sequamur vestigia, qui nos genuerunt in Christo, et in hoc sacratissimum ovile congregaverunt, et paternae pietatis lacte enutrierunt. Horum animas in conspectu summi Pastoris ac Redemptoris nostri aeternis gaudiis semper assistere credamus [ Cod. Sal., credimus], et inde [Col. 0147D] nostris favere precibus, si mandata vitae, quae nobis, Spiritu sancto inspirante, statuerunt, concordi devotione nos observare agnoscant [ Cod. Sal., agnoscunt].

Recordemur omni hora, dilectissimi fratres, quales habuimus Patres et progenitores, quam praeclaros et pios, Deo amabiles et omni populo honorabiles. Non simus degeneres illorum nobilitate filii, dum horum inter sacratissimas constamus reliquias, eorum cogitemus imitari conversationem, quatenus [Col. 0148A] eorum consortes gloriae effici mereamur. Non nos saeculi ambitio, carnalis delectatio, non luxuriae putredo, non ebrietatis venena a rectissimo vitalis vitae tramite revocent, per quem illi gradientes gloriam cum Deo meruerunt sempiternam. Unanimes estote in omni bono consilio, concordes in omni regularis vitae disciplina. Dei omnipotentis, qui cordis secreta conspicit, honorem et voluntatem pura primo omnium quaerite conscientia, ut ejus gratia, quae optima sunt et saluti proxima, vos invenire faciat. Fraternam et pacificam semper habeamus charitatem, ut oves Christi ejusdem vitae pascuis epulantes, unius ovilis muro manentes, in una orationis domo Dei nobis misericordiam convocantes. Nec aliquis se canonicis horis, a communione sanctae orationis, suae [Col. 0148B] negligens salutis separet. Melius est ut angelica visitatio horis competentibus inveniat cum fratribus orantes, quam diaboli saevitia in aliqua negligentia vel luxuria torpentes. Unicuique secundum suum laborem merces manet in aeternum. Qui plus laborat, plus mercedis accipiet.

Nec labor salutis nostrae durus debet videri. Saepe austeriora medicamenta optatam solent praestare salutem. Videmus, quam angusta porta et arcta via (Matth. VII, 14) sancti martyres vitam ingressi sunt sempiternam. Nos vero, fratres, faciliori via, et leviori cursu ad ejusdem vitae possumus pervenire beatitudinem, ipsa dicente Veritate: Multae mansiones sunt in domo Patris mei (Joan. XIV, 2) . Propter merita diversa, mansiones multae: tamen omnibus [Col. 0148C] beata aeternitas et aeterna beatitudo erit. Quia quisquis ibi erit, beatus erit et gloriosus, ubi justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum (Matth. XIII, 43) . Sicut enim sanctorum martyrum persecutores fuerunt, diabolo instigante, impii homines; sic nostri persecutores sunt, diabolo suggerente, saeculi concupiscentia et carnalis delectatio, et animi inconstantia et Dei negligentia mandatorum. Et veluti illi martyres sancti, gratia adjuvante divina, impios constanter vicerunt tyrannos, palmam aeternae acceperunt gloriae: sic et nos, si nostros, Deo auxiliante, superamus adversarios, et diabolicis viriliter resistimus suggestionibus, coronam perpetuae laudis et palmam aeternae beatitudinis accepturi erimus. Vos, fratres charissimi, mei habete, obsecro, memoriam [Col. 0148D] in sanctis orationibus vestris, ut anima mea perpetua prosperitate gaudeat in vobis. Ego devotus vestrae paternitatis filius nunquam obliviscor vestri, sed semper praesenti super omnes alios diligo charitate, Deum quotidie cum intima cordis compunctione deprecans ut vos aeterna pietate custodiat, regat atque protegat. Valete in Christo, dilectissimi fratres.

⁜ b Beornuino presbytero Alcuinus diaconus salutem.

Dulces tuae dilectionis accepi litteras, mellifluis sensibus delibutas, apologeticam tenentes rationem, quarum melius credebam veritati, quam falsiloquae aliorum narrationi. Nam fides amicitiae corde constare debet, non linguae versibilitate. Utinam dignus essem pacem praedicare, non discordiam seminare; et signum portare Christi, non arma diaboli. Nunquam tibi scripsissem, si noluissem pacem tecum [Col. 0149B] habere, et pacem in Christo, quam coepimus, firmam permanere. Vere ⁜ c Offae regi et genti Anglorum nunquam infidelis fui. Sicut hos amicos quos mihi Deus donavit, fideliter, quantum valeo, servabo; sic et hos quos reliqui in patria. Pauci sunt dies mei, et hos ipsos cum dolore flagelli suffero. Ideo te obsecro ut in Domino, quos valeas, mihi intercessores acquiras.

Multis miseriis turbatum est hoc saeculum, et non est refrigerium in eo, nisi in misericordia Dei, et fide amicorum. Nudi venimus, et nudi recedimus (Job II, 21) , nisi qui bonis animam vestiet operibus. Ut tibi, charissime frater, tempus vel locus occurrit, semper Dei suade voluntatem sequi omnibus personis: [Col. 0149C] regi suaviter, episcopis honorifice, principibus fiducialiter, omnibus veraciter. Nostrum est seminare, Dei fructificare. Nec ulla tibi alicujus dissensionis inter nos remaneat suspicio. Nec simus ex illorum numero de quibus dictum est: Non veni pacem mittere, sed gladium (Matth. X, 34) . Sed ex illorum simus numero, ad quos dictum est: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV, 27) . Ut pax Christi, quae exsuperat omnem sensum (Philip. IV, 7) , custodiat corda nostra in charitate [Col. 0150A] Christi et dilectione fraternitatis. Paucis scripsi litterulis, quia sapienti pauca sufficiunt. Sed te plurima Dei dona glorificent in aeternum, dilectissime frater.

Beatissimi Patris sancti scilicet Cudbercti [ Al., Cuthberti] episcopi optimis in Christo filiis ⁜ e Hugibaldo [ Al., Hincbaldi] episcopo et omni congregationi Lindisfarnensis Ecclesiae, Alcuinus diaconus, coelesti in Christo benedictione salutem.

[Col. 0150B] Vestrae [vero] charitatis familiaritas [praesentem] multum me laetificare solebat; sed versa vice vestrae tribulationis calamitas, licet absentem, multum me quotidie contristat [ Malmesb., contristavit]. Quomodo ⁜ f pagani contaminaverunt sanctuaria Dei, et fuderunt sanguinem sanctorum in circuitu altaris, [vastaverunt 12 domum spei nostrae,] calcaverunt corpora sanctorum in templo [Dei], quasi sterquilinium in platea. [Quid nobis dicendum est, nisi plangendum animo vobiscum ante altare Christi, et dicere: Parce, Domine, parce populo tuo, et ne des haereditatem gentibus, ne dicant pagani, ubi est Deus Christianorum? (Joel II, 17) ]. Quae est fiducia Ecclesiis Britanniae, si sanctus Cudberctus suam non [Col. 0150C] defendit cum tanto sanctorum numero ( Finis frag. Malmesb. )? [Aut hoc majoris initium est doloris, aut peccata habitantium hoc exegerunt. Non enim quiddam casu contingit [Ita emendavimus, cum in codice legeretur: Nem quidem casu contigit ], sed magni cuilibet meriti judicium est. Sed modo, qui residui estis, state viriliter, pugnate fortiter, defendite castra Dei. Mementote Judam Machabaeum, quia templum Dei purgavit (II Mach. X, 2, 3) , et populum eruit, ut eliberavit (Ita cod. ms.) extranea. Si quid [Col. 0151A] corrigendum sit in moribus mansuetudinis vestrae, citius corrigite. Patronos vestros ad vos revocate, qui vos ad tempus dereliquerunt. Non defuit illis potestas apud Dei clementiam, sed nescimus cur tacuerunt. Nolite gloriari in vanitate vestium; haec non est gloria sacerdotum et servorum Dei, sed contumelia. Nolite in ebrietate verba orationum vestrarum delere. Non exeatis post luxurias carnis et avaritias saeculi, sed in servitio Dei et regularis vitae disciplina firmiter permanete, ut sanctissimi Patres, qui vos genuerunt, vobis protectores esse non cessent. Per illorum vestigia gradientes de illorum precibus securi permaneatis. Nolite tantis Patribus degeneres esse filii. Nequaquam illi a vestra cessabunt defensione, si vos illorum sequi videbunt exempla. Tamen [Col. 0151B] de ista miseria nolite mente consternari. Castigat Deus omnem filium quem recipit (Hebr. XII, 6) ; et ideo forte plus vos castigavit, quia plus dilexit. Hierusalem civitas Deo dilecta Chaldaea flamma periit. Roma sanctorum apostolorum et innumerabilium martyrum corona circumdata paganorum vastatione disrupta est, sed pietate citius recuperata. Tota pene Europa Gothorum vel Hunorum gladiis evacuata est flammis; sed [ Ms., si] modo, conservante Deo, velut coelum stellis, ita ecclesiis ornata fulgescit, et in eis officia vigent et crescunt religionis Christianae. Hortamini vosmetipsos invicem dicentes: Revertamur ad Dominum Deum nostrum, quia magnus est ad ignoscendum (Isa. LV, 7) , et nunquam deserit sperantes in se.

[Col. 0151C] Et tu Pater sancte, dux populi Dei, pastor gregis sancti, medicus animarum, lucerna super candelabrum posita, esto forma in omni bonitate cunctis te videntibus. Esto praeco salutis cunctis te audientibus. Sit tuus comitatus honestis moribus, aliis exemplum ad vitam, non ad perditionem. Sint tibi epulae, non in ebrietate, sed in sobrietate. Sint vestimenta tuo gradui condigna. Noli te conformare saeculi hominibus in vanitate aliqua. Inanis ornatus vestimentorum, et cultus inutilis tibi est opprobrium ante homines, et peccatum ante Deum. Melius est animam in perpetuum permanentem bonis ornare moribus, quam corpus cito in pulvere putrescens exquisitis comere vestibus. Vestiatur et satietur Christus in paupere, ut haec faciens regnet cum Christo. Redemptio viri [Col. 0151D] propriae divitiae (Prov. XIII, 8) . Si aurum diligamus, praemittamus nobis in coelum, ubi servabitur nobis, [Col. 0152A] et quod amemus, habemus. Amemus aeterna et non peritura. Veras diligamus divitias et non caducas, sempiternas non transitorias; paremus nobis laudem a Deo, et non ab hominibus. Faciamus quod fecerunt sancti quos laudamus. Sequamur illorum vestigia in terris, ut illorum gloriae consortes esse mereamur in coelis. Divinae pietatis protectio nos ab omni adversitate custodiat, charissimi fratres. Valete in Christo dilectissimi, et confortamini semper proficientes.] ⁜ a

Pio Patri et sanctae sedis praesuli Aedilhardo archiepiscopo, humilis levita Alcuinus salutem.

Audiens vestrae salutationis verba dulcissima, et prosperitatis vestrae sanitatem multis pernecessariam, valde me gavisum esse fateor: Domini et Dei nostri Jesu Christi deprecans tota mentis alacritate clementissimam pietatem, quatenus vestram [beatitudinem] longaeva custodiat prosperitate in augmentum sanctae suae Ecclesiae, ut per tuam devotissimam doctrinam verbum [ Cod. Sal., verbis] vitae aeternae crescat et currat, et multiplicetur numerus populi Christiani in laudem et gloriam Salvatoris nostri; in quo opere te, frater sancte, laborare tota [Col. 0152C] virtute obsecro. Et quanto plus appropinquat dies remunerationis, tanto magis mercedis tuae felicitatem accumulare studeas.

Cogita quales habueris [ Cod. Sal., haberes] ⁜ d antecessores doctores, et summa lumina totius Britanniae [ Cod Sal., totius hujus provinciae]. Inter quorum sacratissima corpora dum oraveris, illorum precibus certissime adjuvaberis, si ab illorum vestigiis te nec saeculi caduca blandimenta subtrahant, nec vani terrores principum formidantem efficiant. Memor esto semper quod guttur tuum tuba Dei debet esse, et lingua tua omnibus praeco salutis. Esto pastor, non mercenarius; rector, non subversor; lux, et non tenebrae; civitas firma fide murata, non domus pluviis diruta; miles Christi gloriosus, non apostata [Col. 0152D] vilis; praedicator, et non adulator. Melius est Deum timere, quam hominem; plus Deo placere, quam [Col. 0153A] homini blandiri. Quid est adulator, nisi blandus inimicus? Ambos perdit, se ipsum et suum auditorem. Isti sunt, qui consuunt pulvillos sub omni cubitu (Ezech. XIII, 18) , et oves Christi morbidas faciunt, non sanatas.

14 Virgam accepisti pastoralem et baculum consolationis fraternae: illam ad regendum, istum ad consolandum. Ut moerentes consolationem habeant in te, et contumaces correctionem sentiant per te. Potestas judicis est, occidere; tua vero, vivificare. Quid times hominem propter gladium, qui clavem regni accepisti a Christo? Recordare quanta passus est ille pro te, et non metuas loqui pro illo. Ille pro tuo amore clavis confixus pependit in cruce, et tu sedens in sella dignitatis tuae ob timorem hominis [Col. 0153B] tacueris? Non ita, frater, non ita. Sed sicut ille dilexit te, ita dilige et illum. Qui plus laborat, plus mercedis accipiet. Si persecutionem patieris propter verbum Dei, quid beatius? Ipso Domino dicente: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 10) . Et: Ibant apostoli gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt contumelias pati pro nomine Jesu (Act. V, 41) . Et: Non sunt condignae passiones hujus temporis ad superventuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) . Si corripueris delinquentem et ad tuam increpationem corriget se, etiam [ Cod. Sal., ecce] tibi est merces apud Deum, et sibi erit salus a Deo; si tuam oderit increpationem [ Canis. et Cod. Sal., si te oderit increpantem], [Col. 0153C] illi est damnatio, et tibi beatitudo.

Esto miseris consolator, pauperibus pater, omnibus affabilis, donec intelligas quid cuique respondeas; et semper tua responsio sale sit sapientiae condita, non temeraria, sed honesta; non verbosa, sed modesta. Sint tibi mores humanitate praeclari, humilitate laudabiles, pietate amabiles; ut non solum verbis, sed exemplis erudias tecum viventes, vel ad te venientes. Sit tua manus larga in eleemosynis, prompta in reddendo, et cauta in accipiendo. Praepara tibi thesaurum in coelis (Act. XX, 35) . Divitiae viri redemptio [ Al., depraedatio] est animae illius, quia beatius est magis dare quam accipere (Luc. XII, 33) . Invenimus unam margaritam pretiosam; demus omnia, quae habemus, et emamus illam (Matth. XIII, 46) . Lectio sanctae Scripturae saepius tuis reperiatur in manibus, ut ex illa te saturare et alios pascere valeas. Vigiliae et orationes assiduae sint tibi, eo magis quo pro toto populo Christiano intercedere debes. Locus tuus est inter Deum stare et homines, ut Dei legationes deferas ad populum, et pro populi peccatis intercedas ad Deum. Fac te, ejus donante gratia, dignum ab eo exaudiri. [Haec] dignitas est in vitae castitate et praedicandi fiducia, ipsa attestante Veritate: [Col. 0154A] Sint lumbi vestri praecincti et lucernae ardentes in manibus vestris (Luc. XII, 35) . In lumbis castitatis sanctitas, in lucernis praedicationis claritas designatur.

Memor esto quod sacerdos angelus Domini Dei est excelsi, et lex sancta ex ore ejus requirenda, juxta quod in Malachia propheta (II, 7) legimus. Speculator quoque est in excelsissimo positus loco. Unde et episcopus dicitur, quasi speculator [ Cod. Sal., superspeculator], qui omni exercitui Christi prudenti consilio providere debet, quid cavendum sit, quidve agendum. Isti sunt, id est sacerdotes, luminaria sanctae Dei Ecclesiae, doctores gregis Christi. Isti in prima acie vexillum sanctae crucis non segniter sublevare debent, et ad omnem impetum hostilis exercitus [Col. 0154B] intrepidi stare. Hi sunt qui talenta, redeunte Rege nostro Deo Christo cum triumpho gloriae ad paternam sedem, acceperunt; et revenienti eodem magno Judici in die ultima [ Cod. Sal., ultimae] discretionis rationem reddituri sunt, quantum quisque ex praedicationis labore lucratus esset in officio suo (Matth. XXV) . Quapropter teipsum, charissime frater, idoneum praepara ministrum sermonis Dei. Alios quoque consacerdotes tuos admone diligentissime, in verbo vitae cum omni instantia laborare; quatenus [cum] multiplici negotiationis lucro ante conspectum aeterni Judicis gloriosi appareant. Estote unanimes in omni consilio pietatis, et constantes in omni judicio aequitatis. Nullus [ Cod. Sal., nullius] vos humanae dignitatis terror separet, nulla adulationis [Col. 0154C] blandimenta dividant; sed quasi acies castrorum Dei firmissima unitate vos conjungite. Sic tandem concordia vestra terribilis apparet omni, qui vult veritati contradicere, Salomone dicente: Frater si a fratre adjuvatur, civitas firma est (Prov. XVIII, 19) .

15 Vos estis, dicente Veritate, lux totius Britanniae ( Cod. Sal., illius provinciae nostrae), sal terrae, civitas super montem posita, lucerna super candelabrum elevata (Matth. V, 13, 14, 15) . Item beato principe apostolorum attestante: Vos estis genus electum, regale sacerdotium. Per vestrae vero praedicationis instantiam nos erimus, quod in eadem sequitur Epistola: Gens sancta, populus acquisitionis: quatenus per vos virtus annuntietur illius, qui nos omnes de tenebris vocavit in admirabile lumen suum. Qui [Col. 0154D] aliquando non populus Dei, nunc autem populus Dei (I Petr. II, 9, 10) .

Patres itaque nostri, Deo dispensante, licet ⁜ a pagani, hanc patriam bellica virtute primum possederunt. Quam grande igitur opprobrium est ut nos Christiani perdamus quod illi pagani acquisiverunt? Hoc dico propter ⁜ b flagellum quod nuper accidit partibus insulae nostrae, quae ⁜ c prope trecentis quinquaginta [ Al., quadraginta] annis a parentibus inhabitata [Col. 0155A] est nostris. Legitur in libro ⁜ a Gildi Brettonum [ Cod. Sal. Brectonum] sapientissimi, quod iidem ipsi Brettones [ Cod. Sal. Brectones] propter rapinas et avaritiam principum, propter iniquitatem et injustitiam judicum, propter desidiam et pigritiam praedicationis episcoporum, propter luxuriam et malos mores populi, patriam perdiderunt. Caveamus haec eadem nostris temporibus vitia inolescere, quatenus benedictio divina nobis patriam conservet in prosperitate bona, quam nobis in sua misericordia perdonare dignata est. Ut hoc ipsum omnipotentis Dei largissima efficiat pietas, vos qui clavem regni coelestis cum apostolis, ligandi solvendique potestatem accepistis a Christo, aperite assiduis praedicationibus portas coeli populo Dei; et nolite tacere, ne populi [Col. 0155B] peccata vobis imputentur. Requirit enim a vobis animas Deus, quas ad regendum accepistis. Ex subjectorum salute vestra multiplicatur remuneratio.

Pusillanimes consolamini (I Thes. V, 14) , humiles roborate, errantes in viam veritatis reducite, ignorantes instruite, scientes exhortamini, et bonis exemplis vitae vestrae omnes confirmate, contumaces et veritati renitentes virga castigate pastorali, caeteros baculo consolationis sustentate. Et si unanimes eritis, quis vobis resistere poterit? Vel quis cum Deo pacem habebit, si praedicationibus [ Forte, praedicatoribus] suae salutis non obtemperarit; dicente ipsa Veritate ad praedicatores verbi Dei: Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) . Item ad confortandos eos, illisque fiduciam ingerendam loquendi sermonis Dei, eadem Veritas ait: Quodcunque ligaveritis super terram, erit ligatum et in coelis; et quodcunque solveritis super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI, 19, et XVIII, 18) . Divisa est potestas saecularis et potestas spiritalis: illa portat gladium mortis in manu; haec clavem vitae in lingua. His dicitur: Ne timueritis eos. De illis dicitur: Quia corpus occidunt, animam autem occidere non possunt (Matth. X, 26-28) . De spiritalibus quoque dicitur: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII, 20) . Si Deus pro nobis, ait Apostolus, quis contra nos (Rom. VIII, 31) ? Si Christus in medio suorum, [Col. 0155D] quis illis nocere poterit? Idcirco vos, sacerdotes, fiduciam habere debetis praedicandi, caeteri vero humilitatem audiendi, et obedientiam faciendi, quae jubetis. Illi, id est saeculares, sint defensores vestri, vos intercessores illorum, ut sit unus grex sub uno [Col. 0156A] Deo Christo pastore, et fiat haec patria ab illo [ Al. a bello] nobis nostrisque nepotibus conservata in benedictione sempiterna; ut ex hac mereamur ad illam pervenire quae finem non habet et est perpetua pace beatissima.

Ut ad hanc pervenire mereamur, vos saepius cum Moyse servo Dei devoto pectore dicite: Respice, Domine, de sanctuario tuo, et de excelso coelorum habitaculo, et benedic populo tuo (Israel) et terrae quam dedisti nobis (Deut. XXVI, 15) . Item cum propheta Dei Joel cum lacrymis clamate: Parce, Domine, parce populo tuo, et ne des haereditatem tuam in opprobrium gentibus (Joel. II, 17) . Apostolo Jacobo praecipiente: Orate invicem, ut salvemini: multum enim valet oratio justi assidua (Jacob. V, 16) . Item [Col. 0156B] Petrus apostolus: Omnes unanimes in oratione estote, compatientes fraternitati, humiles et misericordes (I. Petr. III, 8) . Sed et Vas electionis praecepit pro omnibus orationes 16 fieri, pro regibus et omnibus qui in sublimitate sunt positi (I Tim. II, 1, 2) ; quatenus omnipotentis Dei gratia populo Christiano tempora cum prosperitate concedat pacifica, in laudem et gloriam sui nominis.

Excellentissimo filio ⁜ b Aedilredo [ Al., Aethelredo] regi et amicis dulcissimis ⁜ c Osbaldo patricio et ⁜ d Osbercto duci et omnibus fraternae dilectionis amicis, Alcuinus levita aeternae beatitudinis salutem.

Suavitas sancti amoris saepius me cogit de antiqua admonere amicitia, de animarum vestrarum [Col. 0157B] salute, et de fidei veritate, et de pacis concordia, quam habere debetis inter vos; quia amicitia, quae deseri potest, nunquam vera fuit. Amicus fidelis diu quaeritur, vix invenitur, difficile servatur. Vos quaerens inveni amicos: [servabo amicos] nec dimittam (vos) quos amare coepi. Et si lingua taceat vestra de me, litterae tamen meae non taceant [ Ms., tacent] de vobis, sed semper admoneo devotionis studio, quorum semper desidero prosperitatis salutem. Cogitate quis vos de multiplici liberavit tribulatione, quoties praesentem, ejus misericordia, evasistis mortem; quoties de manu inimicorum erepti fuistis. Recordamini quis vobis omnes perdonavit honores quos habetis prosperitates [ Ms., prospera] contulit, sanitates largitus est, omnibus vos vestris fecit [Col. 0157C] inimicis sublimiores. His omnibus bonis nolite ingrati esse, quia horum gratia bonorum vitam merebitur sempiternam. Nec haec felicitas hujus saeculi aeterna esse poterit. Studete diligentissime, ut post hos honores terrenos, coelestes habere mereamini. Omnia hujus saeculi delectamenta velut volatilis fugiunt umbra; et solummodo manet in remuneratione bona, quod pro Dei amore egistis. Grandis enim via de terris [ Ms., terra] videtur ad coelum. Firmissima debet esse scala, per quam ascenditur: facilis est casus ad inferna. Sed haec facilitas magnam habet difficultatem, sempiternum siquidem ignem, qui urit inexstinguibiliter cadentes in illum. Difficultas vero ascensionis in coelum magnum [Col. 0157D] habet gaudium, dum pervenitur quo ascenditur, beatitudinem siquidem sempiternam.

Si forte quaeritis quomodo quis ascendat in coelum, vel quis quomodo cadat in infernum? Per mala igitur opera ruit homo ad inferna [ Ms., infima]; per bona vero (opera) ascendit ad superna. Mala itaque sunt opera: delectatio carnalis, ambitio saecularis, [Col. 0158A] avaritia, et omnis concupiscentia mala, vinolentia [ Ms., violentia], rapina, mendacia, luxuria, fornicatio, invidia, homicidia, ebrietates, comessationes, inimicitiae, superbia, et perjuria; dicente Apostolo: Qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt (Gal. V, 21) , nisi confessione et longa poenitentia et eleemosynis multis emendentur. Unumquodque eorum [ Ms., horum] quae enumeravi, regnum Dei claudere poterit, et infernales poenas aperire homini. Vae animae quae ardentes flammas semper sustinere cogitur. Bona vero sunt opera per quae ascendere in coelum possumus; charitas Dei, honor illius et timor, vigiliae 18 et orationes ad Deum, dilectio hominum, et misericordia in homines, et remissio peccantibus in nos; justitia in judiciis, [Col. 0158B] veritas in verbis, patientia in adversitatibus; nemini reddere malum pro malo; eleemosyna in pauperes, benignitas in omnes homines, pietas ad amicos, fides recta in Deum, spes firma in illius bonitatem, modestia in vestimentis, et in omni usu saeculi temperantia, continentia in cibo et potu, in mente humilitas, in moribus honestas, in omni vita aequitas. Hi sunt gradus per quos coelum ascenditur, hi sunt mores qui homines faciunt laude dignos, haec sunt opera quae gaudia merentur sempiterna, haec est sapientia vera, ut homo sibi praevideat quomodo in aeternum feliciter vivat. Nullatenus homo perire poterit, sicut animal quodlibet, sed post hanc vitam victurus erit in aeternum: bene, propter bona opera; male, propter mala opera; quia [Col. 0158C] Deus unicuique reddet [ Ms., reddit] secundum opera sua (Matth. XVI, 27) .

Nolite injustas amare divitias, quia omnis injustitia ulciscitur a Deo, et melior est benedictio Dei quam omnes divitiae mundi. Quidquid in saeculo amatur, amittitur; quidquid pro Deo datur, habetur. Cui largus eris, si tuae animae tenax? Vel quis tibi fidelis erit, si tu tibi ipse infidelis eris? Cur in alium spem ponis, et tu tibi ipse benefacere non vis? Morieris, o homo! et omnia dimittes quae habes. Hic vis dives esse peregrinus, et parvi temporis hospes; et non vis ibi esse dives ubi semper eris? Praemitte tibi divitias tuas, ut habeas in aeternum quod ames in saeculo. Construe tibi bonis operibus beatam domum. Quam miser erit qui semper arsurus erit in [Col. 0158D] igne, qui tenebris circumdatus horrendis, qui nihil audiet nisi voces flentium et stridentium dentibus horrorem (Matth. VIII, 12) ! qui nihil sentit nisi flammas edaces, et frigora ingentia, et vermium venenatos dentes! Ut haec horribilia, o amice! evadere valeas, nullus tibi labor durus videri debet, [Col. 0159A] ut ad illam beatitudinem pervenire merearis, aeterna pace jucundissimam, aeterna gloria felicissimam. Nulla saecularis ambitio, nulla carnis delectatio, nulla inimicorum vindicta impediat cursum tuum. Sed curre, dum lucem habes (Joan. XII, 35) , operare, dum dies est, quatenus ad lucem pervenias perpetuam, ut cum Christo et sanctis ejus regnare merearis in gloria sempiterna.

Non solum vos, viri clarissimi, et filii charissimi, his meis admoneo litterulis, sed et omnes dilectae gentis principes, et [diversarum dignitatum] nomina, seu ecclesiasticae pietatis ordines, seu saecularis potentiae sublimitates communi charitatis intuitu, quasi alumnus vestrae dilectioni devotus, deprecor, Dei diligentissime obedire praeceptis, praedicatoribus [Col. 0159B] salutis vestrae subditos esse. Illorum est, id est sacerdotum, verba Dei non tacere; vestrum est, o principes, humiliter obedire, diligenter implere. Regis est omnes iniquitates pietatis suae potentia opprimere, justum esse in judiciis, pronum in misericordia. Secundum quod ille miseretur subjectis, miserebitur ei Deus. Sobrium in moribus, veridicum in verbis, largum in donis, providum in consiliis: consiliarios habere prudentes, Deum timentes, honestis moribus ornatos. Oportet eum non cupidum esse alienae haereditatis, non avarum, non violenter rapientem, dicente Apostolo: Neque fures, neque avari, neque rapaces regnum Dei possidebunt (I Cor. VI, 10) . Et saepe per rapinas propria amittit, quia Deus gemitum exaudit oppressorum.

[Col. 0159C] Legimus quoque quod regis bonitas totius est gentis prosperitas, victoria exercitus, aeris temperies, terrae abundantia, filiorum benedictio, sanitas plebis. Magnum est totam regere gentem; a regendo vero rex dicitur; et qui bene regit subjectum sibi populum, bonam habet a Deo retributionem, regnum scilicet coeleste. Valde feliciter regnat in terra, qui de terreno regno merebitur coeleste. Orationibus vero et vigiliis eo instantius ad Deum insistere debet, quo non pro se solummodo, sed et pro totius gentis prosperitate Deum deprecari debet. Similiter principes et judices populi, 19 in justitia et pietate populo (Dei) praesint. Viduis, pupillis et miseris sint quasi patres, quia aequitas principum populi est exaltatio. Ecclesiarum Christi sint defensores et tutores, [Col. 0159D] ut servorum Dei orationibus longa vivant prosperitate. Ecclesia (enim) sponsa est Christi, et qui eam violare nititur, vel rapere quae sua sunt, vindicat in eum Deus Christus, sponsus sanctae suae Ecclesiae.

⁜ a Vidistis quomodo perierint antecessores vestri reges et principes propter injustitias et rapinas et immunditias vitae, nec ab hujuscemodi se peccatis criminum capitalium, Deum timentes, abstinuerunt; nec, quod pejus est, immanissima scelerum vulnera, [Col. 0160A] poenitentiae medicamentis sanare curarunt; sed computruerunt in peccatis suis, donec repentino terrore cecidit super eos judicium Dei, et tam infeliciter in conspectu omnium perierunt, quam impudenter sine ulla reverentia pessimis se involvi sceleribus non metuerunt. Heu! quam misere praesentem perdiderunt vitam! Sed multo miserabilius in aeternis cruciantur tormentis. Timete illorum perditionem, et a talibus vosmetipsos impietatibus observate, in quibus illi perierunt. Idem enim Deus super vestra vigilat [corda vel] opera, qui illorum non pepercit sceleribus. Multi vero per rapinas et iniquitates colligere gestiunt, et nesciunt quod utrumque propter avaritiam iniquam et terrena cito perdunt bona et coelestia nunquam acquirunt.

[Col. 0160B] Illiusmodi, viri fratres, vobismetipsis cavete iniquitates, quatenus Deum omnipotentem in praesenti vita propitium habere mereamini et in futura aeternorum largitorem bonorum. Pacem habete inter vos et benignitatem; misericordiam et justitiam ad omnes homines, et castitatem corporis custodite vestri, ut Spiritus sanctus vestris inhabitet pectoribus, qui sapiens vobis semper suggerat consilium, vosque ab omni defendat hoste visibili et invisibili. Vestroque domino fideles estote, ut per vestram concordiam regnum dilatetur vestrum, quod saepe per discordiam minui solebat, dicente ipsa Veritate: Omne regnum in se divisum non stabit (Matth. XII, 25) . Sicuti maxima imperia per dissensiones intestinas dilapsa decrescebant, et e contrario minima quaeque civitatis [Col. 0160C] cujuslibet, vel provinciae, per pacificam concordiam, regnum crescebat et proficiebat et fortioribus sibi tandem imperabat regnis.

⁜ b Timete flagellum quod venit super ecclesiam sancti Cudberti, locum scilicet sanctissimum et multorum sanctorum suffragiis divitissimum [ Ms., diutissimum], nunc vero miserabiliter a paganis devastatum. Qui hoc non timet et seipsum non corrigit et pro suae patriae prosperitate non plangit ad Deum, carneum non habet cor, sed lapideum. Episcoporum est monasteria corrigere, servorum Dei vitam disponere, populo Dei verbum praedicare, et diligenter plebem erudire subjectam. Laicorum est obedire praedicationi, justos esse et misericordes, quatenus divina benedictio per suam magnam misericordiam nobis [Col. 0160D] nostrisque nepotibus patriam in bona prosperitate conservare dignetur, quam nostris parentibus per pietatis suae dexteram perdonare dignata est.

Domino dilectissimo Aedilredo [ Cod. Sal. Edilrado] regi Alcuinus diaconus salutem.

[Col. 0161A] Propter familiaritatem dilectionis familiares tibi soli litteras scribere curavi. Et quia semper te amabo, semper te admonere non cessabo, ut Dei voluntati subditus, Dei protectione dignus efficiaris, et nobilitas regiae sublimitatis magna morum nobilitate honorificetur. Non est liber vel nobilis qui peccatis serviet [ Cod. Sal., servierit], dicente Domino: Omnis qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) . Non decet te in solio sedentem regni rusticis vivere moribus. Ira tibi non dominetur, sed ratio [ Ms., gratia]. Misericordia te amabilem faciat, non crudelitas odibilem. Veritas audiatur ex ore tuo, non falsitas. Castitatis tibi conscius esto, non libidinis; continentiae, non luxuriae; sobrietatis, non ebrietatis. Noli notabilis esse in aliquo peccato, sed laudabilis [Col. 0161B] in omni opere bono. Largus esto in dando, non avarus in rapiendo. Justitia omnes tuos exornet actus. Esto forma [ Ms., exemplum] honestatis omnibus te videntibus. [Noli, noli rapere aliena, ne et propria perdas.] Deum time, qui dixit: In quo enim judicio judicabitis, judicabitur de vobis (Matth. VII, 2) . Ama Deum Christum et ejus obedire mandatis, quatenus illius misericordia tibi tuisque filiis et amicis in benedictione conservet [regnum], quod te habere voluit, et gloriam futurae beatitudinis concedere dignetur [ Cod. Sal., dignabitur]. Deus omnipotens regni felicitate, morum dignitate, longaeva prosperitate te florere faciat, dilectissime fili.

Ecce ecclesia sancti Cuthberti sacerdotum (Dei) sanguine aspersa, omnibus spoliata ornamentis locus cunctis in Britannia venerabilior paganis gentibus datur ad depraedandum [ Al., debellandum]. Et ubi primum post discessum ⁜ b sancti Paulini ab Eboraco Christiana religio in nostra [ Al., Northanimbrorum] gente sumpsit exordium, ibi miseriae et calamitatis coepit initium. Quid significat pluvia sanguinis quam in quadragesimali tempore in Eboraca civitate, quae est caput totius regni, in ecclesia beati Petri principis [Col. 0161D] apostolorum vidimus, de borealibus domus, sereno aere, de summo tecti minaciter cadere? Nonne potest putari a borealibus partibus venire super terram sanguinem?

Sanctissimis in Christo fratribus Wirensis Ecclesiae et Gyrvensis, humilis levita Alcuinus salutem.

Semper pietatis vestrae religionem, ex quo scire potui, amavi, magnamque in vestrae unanimitatis orationibus habens fiduciam: et modo, licet corpore procul positus, animo tamen inter vos semper assistens, quia latitudo charitatis nulla dividitur longinquitate, nullis clauditur terminis: sed quo magis [Col. 0162B] ardet in pectoris antro, eo latius flammam suavissimi ardoris spargere assuescit. Sicut fons paradisum irrigans quadrifido tramite latum diffunditur in orbem, sic fons charitatis pectus, virtutum floribus pullulans, in quatuor amoris rivos derivatur, veluti sanctus Augustinus in libro primo De Doctrina Christiana (Cap. 23 et seqq.) dixit: «Cum ergo quatuor sint diligenda, unum quod supra nos est, alterum quod nos sumus, tertium quod juxta nos est, quartum quod infra nos est. Deus supra nos est. Proximus juxta nos est. Corpus nostrum infra nos est. De secundo et quarto nulla praecepta danda erant [ Codd. ms. sunt]. Quantumlibet enim homo excidat a veritate, remanet illi dilectio sui et dilectio corporis sui. Ideo praecepit Scriptura ut Deus diligatur et proximus. Nullum [Col. 0162C] rerum diligendarum genus in his duobus praeceptis praetermissum est. Salus vero corporis propter servitium Dei amanda est, et integritas animae in Deo diligenda est. Proximus, id est, omnis homo, propter Deum; et super omnia Deus diligendus est. Diliges, inquit, Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua et ex tota mente tua; et diliges proximum tuum sicut te ipsum (Matth. XXII, 37, 39) . Omnem vero hominem proximum esse, exemplo vulnerati et Samaritani discamus. Nullum autem exceptum esse cui misericordiae denegetur officium, quis non videat? quando [ Cod. Sal., quoniam] ad inimicos etiam porrectum est, eodem Domino dicente: Diligite inimicos vestros, benefacite his, qui oderunt vos (Luc. VI, 27) .» Si inimici diligendi sunt, [Col. 0162D] quanto magis et fratres qui uno ovili continentur?

Vos vero, fratres sanctissimi, iisdem [ Cod. Sal., a sanctis] Patribus spiritali doctrina congeniti, eisdem [ Cod. Sal., atque a bonis] diu pastoribus per [Col. 0163A] pascua vitae deducti, similibus regularis [ Cod. Sal., canonicae] vitae institutionibus edocti, pacis et concordiae unanimitatem diligentissime observate. Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) . Non sint schismata occultae aemulationis inter vos, quia Deus Christus, Deus est pacis et charitatis, et qui in charitate manet, in Deo manet (I Joan. IV, 16) . Dilectio vero proximi in officio misericordiae, in doctrina salutis ostenditur. Qui habet verbum Dei in corde doceat proximum; qui habet saeculi facultates, adjuvet proximum; qui habet cujuslibet ministerii scientiam, opituletur proximo, ipso praecipiente Deo: Omnia quaecunque vultis, ut faciant vobis homines, haec eadem et vos facite illis (Matth. VII, 12) . Regularis [vel canonicae] vitae observationem, [Col. 0163B] quam statuerunt vobis sanctissimi Patres ⁜ a Benedictus scilicet et Ceolfridus, diligentissime custodite, quatenus cum illis aeternam benedictionis mercedem habere mereamini. Haec est laus vestra, iste honor vester apud homines, et retributio apud Deum. Nolite conformare vos saeculi hominibus in vestimentorum vanitate, in ebrietatis luxuria, in joci lascivia, in otiositatis petulantia: sed cum omni modestia et pietate conversatio vestra Deo sit amabilis et hominibus venerabilis, sicut decet filios sanctae matris [Ecclesiae] et monachicae vitae alumnos.

Vos vero, qui estis Patres et pastores sanctae congregationis, docete diligentissime fraterno amore familiam, quam accepistis regendam, omneque bonitatis [Col. 0163C] exemplum in vobismetipsis ostendite. Seniores ut patres cum honore 22 admonete, juniores ut filios cum omni dilectione castigate. Omnes in spiritu mansuetudinis et verborum honestate instruite. Saepiusque regula sancti Benedicti in conventu fratrum [legatur, ut] propria exponatur lingua, ut intelligi possit ab omnibus. Ad cujus institutionem unusquisque suam corrigat vitam, ut quod [Deo] vovistis ante altare, inviolabiliter custodiatur a vobis; dicente Propheta: Vovete et reddite Domino Deo vestro (Psal. LXXV, 12) . Displicet enim Deo infidelis promissio (Eccli. V, 3) . Cogitate quem habeatis defensorem contra paganos, qui apparuerunt circa terminos maritimae habitationis. Nolite in armis spem ponere, sed in Deo qui nunquam deserit sperantes in se. Nolite in [Col. 0163D] fuga confidere (carnali), sed in prece Patrum vestrorum; sicque tandem filii eritis, si eorum vestigiis adhaerere studeatis. Non enim loci malefacientes adjuvat sanctitas, sed benefacientes religionis integritas [Col. 0164A] efficit [ Cod. Sal., efficiet] sanctos et dignos protectione divina. Quis non timet terrorem ⁜ b , qui accidit in ecclesia sancti Cudberti [ Cod. Sal., Cuthbercti]? Corrigite quapropter mores vestros, ne propter peccata sceleratorum pereant et justi; ne vinea Domini vulpinis detur dentibus ad derodendum; ne sanctuaria Dei pedes paganorum pertranseant. Hoc impium esse videtur; sed multo pejus est, si diaboli atrocitas [propter scelera nostra cordis nostri devastat penetralia]. Propter interiores hostes, exteriores potestatem habent.

Si igitur Deus pro bona conversatione et castitate vitae habitator est cordis nostri, nunquam inimicos suos vastare dimittit quae nostra sunt. Quanta multitudo exercitus Assyriorum propter unam justi regis [Col. 0164B] et Deo dilecti orationem perierat? Aliorum castigatio vestra sit admonitio, et paucorum tribulatio, multorum sit salvatio. Vos maritima habitatis, unde pestis primo ingruit. In nobis impletum est quod olim per Prophetam praedicatum est: Ab Aquilone inardescunt mala et a Domino formidolosa laudatio veniet (Jerem. I, 14; Job. XXXVII, 22) . Ecce fugax latro boreales insulae nostrae partes pervasit. Plangamus quod fratres nostri perpessi sunt. Caveamus ne nobis aliquid accidat tale. Praeveniamus faciem Domini in confessione et ploremus coram Domino, qui fecit nos (Psal. XCIV, 2, 6) ; ut ille qui creator est et redemptor, sit etiam protector et rector, pro bonisque vitae meritis, et religionis castitate dextera [Col. 0164C] potentiae suae defendat ovile suum.

Recordamini quam nobiles habuistis Patres, et non sitis tantis progenitoribus degeneres filii. Videte Librorum thesaura [ Loco thesauros], considerate ecclesiarum decorem, aedificiorum pulchritudinem. Regularis vitae ordinem rememorate. Quam beatus est homo qui de his pulcherrimis habitaculis ad coelestis regni gaudia transeat! Assuescant pueri laudibus astare superni regis, non vulpium fodere cavernas, non leporum fugaces sequi cursus. Quam impium est Christi amittere obsequia et vulpium sequi vestigia! Discant pueri Scripturas sacras, ut aetate perfecta veniente alios docere possint. Qui non discit in pueritia, non docet in senectute.

Recogitate nobilissimum nostri temporis ⁜ c magistrum [Col. 0164D] Bedam presbyterum, quale habuit in juventute discendi studium, qualem [ Edit., quam] nunc habet inter homines laudem, multo majorem apud Deum remunerationis gloriam. Illius igitur exemplo dormientes [Col. 0165A] excitate animos. Magistris assidete, aperite libros, perspicite litteras, intelligite sensus illarum, ut vosmetipsos pascere, et aliis spiritalis vitae (epulas) praebere valeatis. Absconditas [ Cod. Sal., ineptas] comessationes et furtivas ( Cod. Sal., assiduas] ebrietates quasi foveam inferni vitate, dicente Salomone: Aquae furtivae (dulciores sunt) et panes absconditi suaviores. Sed (et) apud inferos illarum sunt convivae (Prov. IX, 17, 18) ; volens intelligi talibus (iniquis) epulis daemones esse praesentes. Vos decet, ut filios Dei, morum nobilitas, vitae sanctitas, vestimentorum modestia. Risus hominis et habitus illius, et incessus ejus, juxta Salomonem, enuntiant de eo (Eccli. XIX, 27) .

23 Quod in laicis laus esse videtur, id est, vestimentorum [Col. 0165B] cultus, hoc in clericis et maxime in monachis reprehensio esse cognoscitur. Sed et ipse princeps apostolorum etiam feminas a pretiosis vestimentis et circulatis capillis prohibuit (I Petr. III, 3) . Si hoc peccatum non esset, dicit Gregorius papa, nunquam Pastor Ecclesiae a deliciis vestium feminas prohibuisset. Omnia vestra honeste cum ordine fiant, ut laudetur Deus in vestra bona conversatione, et honor vester apud homines crescat, et merces meritorum multiplicetur apud Deum. Breve est (praesentis) vitae tempus, et ultima dies unicuique incerta, et cito rapimur ad judicium. Qualisquisque tunc cupiat esse, talem se nunc tota virtute exhibeat. Si quid peccati pro fragilitate carnis commiserit, abluat [ Cod. Sal., commissum est, abluatur] confessione, [Col. 0165C] deleat poenitentia, ne damnetur in poena, sed coronetur in gloria. Habetis sanctos Patres, qui vos genuerunt, adjutores, si illorum praeceptorum eritis factores. Sed et angelicae dignitates, et omnium sanctorum agmina congaudent bonis vestris, (desiderant vos socios habere suae beatitudinis); imo et ipse Deus, qui vult omnes homines salvos fieri (I Tim. II, 4) , vobis aeterni regni praeparatam habet gloriam.

Nolite vos propter desidiam animi [vestri] vel carnales delectationes aeternis fraudare bonis: sed magis omni studio intendite ut Deum hic habeatis defensorem, illic remuneratorem, qui vos proficere faciat in omni bonitate, (et) constituat immaculatos [Col. 0165D] ante conspectum gloriae suae. Obsecro ut pietas vestra placide perlegat, quod charitas nostra devote conscripsit, optans vos praesentem habere prosperitatem et futuram accipere beatitudinem. Meae quoque parvitatis ut memores sitis in sanctis orationibus vestris per charitatis almitatem obtestor, et familiaritatem quam perdonastis mihi inviolabili fide custodite [ Edit., custodire recordemini], quatenus per vestras intercessiones veniam habere merear meorum delictorum, et vos mercedem fraternae dilectionis apud Deum habeatis aeternam. Dextera Dei omnipotentis ab omni hoste visibili et invisibili [Col. 0166A] vos protegat, (et) ubique in omni bono florere faciat, fratres charissimi.

Sanctissimis in Christo ⁜ a fratribus Gyroensis Ecclesiae humilis levita Alcuinus salutem.

Memor pietatis vestrae, qua me gremio charitatis in communionem sanctae orationis vestrae suscipere dignati estis, placuit parvitati meae, hanc veritatis vestrae sponsionem in memoriam revocare his litterulis, optans vobis bona Christo miserante aeterna et per vestrae dilectionis intercessiones me ab aeternis erui tormentis, ut dum vobis in die Domini nostri [Col. 0166B] Jesu Christi corona laudis reputabitur, mihi ab eodem judice vel venia peccatorum tribuatur. ⁜ b Nec est rarum longinquitate charitatis munificentie separari debet, quae semper praesens in servis Dei esse debet per eum, qui ait: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII, 20) . Quidquid in illo amicitiarum esse coepit, inviolabili firmitate permanere necesse est, quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . Ideo permaneamus in charitatis fraternae soliditate, nihil aliud attendentes in ea, nisi humilitatem et obedientiam; et ut invicem sancto adjutorio unusquisque alterum adjuvet: et dum omni personae summum est charitas, quanto magis famulis Christi, quorum vitae meritum totum [Col. 0166C] in charitatis et humilitatis et obedientiae virtute constat: in quibus vestram sanctitatem quotidie proficere optamus, quia quibus nihil secundum propositum regularis vitae cum saecularibus pompis, et vanitatibus deliciarum commune est, totam vitam regulari constrictione perfectam esse decet.

Recordamini, charissimi fratres! nobilissimos principii vestri patres et parentes, qui vos genuerunt in Christo; et nobilissimos magistros, quos habuistis in vestrae germanitatis congregatione. Horum doctrinis inhaerentes, et horum exemplis viventes, et horum statuta sequentes illorum certissime consociati beatitudine in futuro saeculo eritis. Benedictus locus a Deo, qui tales meruit habere doctores; et benedicti, qui in eo loco illorum praecepta custodire [Col. 0166D] satagunt.

Quid servis Dei, qui monachicae vitae voto se constrinxerunt, inanis vestimentorum pompa, quae nec saecularibus prodest, et multum Deo servientibus obest? Quid conviviorum frequentia, quae animam a religione melioris vitae avertere solet? Quanta mala generet ebrietas, nemo est qui nesciat, qui curam suae animae habere contendit. Seniores adolescentulos bonis erudiant exemplis; et Pater qui praeest se sciat rationem redditurum de ovibus, quas recipit regendas. Unusquisque seipsum consideret, et quomodo [Col. 0167A] Deo placeat; quomodo salutem animae suae operetur: sed vos specialiter, charissimi fratres! in servitio Dei permanere decet, et in rationis [ Forte orationis] studio proficere, propter optimos parentes et paucos [ Forte, non paucos] magistros vestros. Quid vero librorum copia prodest, si non erint legentes in eis, et intelligentes eos? Quid laus parentum proficit, si sectatores illorum non erint praeceptorum post eos?

Vos vero filii estis sanctorum, vos nobile genus et regale sacerdotium, in Ecclesia Christi nutriti: nobilitatem vestram bonis moribus ostendite, quatenus plurimi vestris bonis exemplis erudiantur, et qui vos foris videat, a vobis discat quomodo vivere debeat. Nam ex paucorum conversatione ab his qui foris [Col. 0167B] sunt, saepe illorum vita, qui intus sunt, nominatur. Dicit enim Apostolus: Quandiu sum Apostolus gentium, ministerium meum honorifico (Rom. XI, 13) . Sic debet unusquisque suam personam, vel suum propositum religiosis ornare moribus, ut laudem cum hominibus habeat, et vitam aeternam cum sanctis accipere mereatur. Pro nobis intercedentem beatitudinem vestram Deus omnipotens custodiat, et in omni bono proficere faciat, fratres charissimi!

[Col. 0167C] Sanctissimis ⁜ a in sancti Petri ecclesia fratribus Deo servientibus, humilis clientellus Alcuinus perpetuae gloriae salutem.

Saepissime corporalis speciei amici disjunguntur, sed nunquam charitatis dulcedine separari debent; et ubi vera est dilectio, ibi firma est germanitatis memoria; ubi radix condictae amicitiae in pectoris thesauro figitur, inde rami floribus fidei vestiti pullulasse certissimum est, usque dum fructibus aeternae beatitudinis refecerint veram habentes inter se charitatem, quam ego opto de mea parvitate vestris firmiter inhaerere mentibus, sicut olim mihi antecessores vestri pia voluntate promiserunt.

Locus vero habitationis vestrae mihi valde desiderabilis fuit, licet me conditio peregrinae conversationis [Col. 0167D] longe tulisset a vobis; quamvis corpore, sed nullatenus charitate, quia omnia quae apud vos videbam, sive in habitationibus domorum, sive in conversatione vitae regularis, valde mihi placuerunt, et utinam ut Deo semper placeat pietatis vestrae obedientia, et humilitas, et regularis vitae observatio. Haec est laus vestra coram hominibus, ut sive in vestimentis, sive in omnibus monachicae vitae disciplinis firmiter permaneatis, sicut patres vestri, viri [Col. 0168A] Deo amabiles, et hominibus honorabiles instituerunt, qui primi fuerunt fundatores congregationis vestrae. Certum est illos saepius visitare loca habitationis vestrae, et quoscunque inveniant honeste vivere et sua custodire statuta, congaudent illis, et pro eis intercedere apud pium judicem nullatenus desistunt; sed et angelorum visitationes loca sancta frequentare non dubium est. Fertur enim magistrum nostrum et vestrum patronum beatum dixisse BEDAM: «Scio angelos visitare canonicas horas et congregationes fraternas; quid si ibi me non inveniunt inter fratres? Nonne dicere habent, ubi est BEDA? Quare non venit ad adorationes statutas cum fratribus?»

Magna est apud Deum communis oratio, et magna [Col. 0168B] charitatis communio; et multo est melius cum fratribus communiter orare, manducare et dormire, quam in speciali habitatione solum cum periculo manere, quia facilius diabolus expugnare poterit illum qui solus est, quam eum qui fraterno auxilio undique cingitur, dicente Scriptura: Frater, qui a fratre adjuvatur, quasi firma est civitas (Prov. XVIII, 19) . Vestra enim laus est honeste vivere, religionem votorum vestrorum servare. Quid vobis vestimentorum pompa? Major exinde erit reprehensio quam laus; vanitas est enim et superbia, et nihil aliud; et perditio vitae regularis. Melius est animam bonis ornare moribus, perpetualiter permanentem, quam corpus, quod in pulverem redigitur, pompaticis ornare coloribus; vel luxuriosis conviviis pascere vermium [Col. 0168C] escam.

Haec cogitate, charissimi fratres! et quid vobis ad aeternam proficiat beatitudinem sequimini. Patribus obedite vestris, senes honorate, infirmos visitate, adolescentulos bene docete, ut habeatis, qui super sepulcra vestra stare possint, et intercedere pro animabus vestris. Considerate mentibus vestris, quales sint qui modo in sepulcris jacent, et quam beatae sint animae illorum qui in religione, et regulari vita, et castitate corporis, et charitatis obedientia dies suos usque in finem perduxerunt. Horum est regnum coelorum, quod labore acquisierunt, qui pro vobis intercedant quotidie, quatenus ad illorum societatem, Deo donante, pervenire mereamini. Omnipotens Deus vestrae unanimitatis sanctitatem in aeterna [Col. 0168D] beatitudine adunare dignetur, Domini fratres!

Veniente ad nos filio nostro Candido, vestro autem [Col. 0169A] fideli servulo, multum nos vestrae prosperitatis annuntiatione laetificabat, nec non magna salutatione vestrae dilectionis dulciter reficiebat. Laudabilis quoque doni allatione intimae mentis affectum fecundabat. Insuper mentis probamentis vestrae auctoritatis pro nobis explicavit devotionem, quam pura et sancta inquisitione catholicae fidei veritatem examinare studuistis, et semper viam regiam, apostolica confortatus praedicatione, plano veritatis sermone, vestram asseruit prudentiam tenere. Beata gens cujus est Dominus Deus eorum: et beatus populus tali rectore exaltatus, et tali praedicatore munitus; et utrumque et gladius triumphalis potentiae vibrat in dextra et catholicae praedicationis tuba resonat in lingua. Ita et David olim praecedentis populi rex [Col. 0169B] a Deo electus, et Deo dilectus, et egregius Psalmista Israeli victrici gladio undique gentes subjiciens, legisque Dei eximius praedicator in populo exstitit. Cujus eximia filiorum nobilitate in salute mundi, de virga flos campi et convallium floruit Christus (Cant. II, 1) , qui istis modo temporibus ac ejusdem nominis, virtutis et fidei David regem populo suo concessit rectorem et doctorem. Sub cujus umbra superiora [ Forte, superna] quiete populus requiescit Christianus, et terribilis undique gentibus exstat paganis. Cujus devotio a sectis perversi dogmatis fidem catholicam evangelica soliditate munire non cessat, ne quid novi et apostolicis inconveniens doctrinis, per clandestinas subreptiones alicubi oboriri valeat, sed [Col. 0169C] coelestis gratiae lumine fides ubique fulgeat catholica.

Cujus luminis, heu proh dolor! quidam extorres, Christum ex Virgine sancta natum, impia temeritate Deum verum, et Filium Dei proprium negare non timent. Qui error eousque, ut videtur, latenter quorumdam etiam fidelium doctorum animis subrepsit, ut durum videatur illis confiteri vel credere, Deum esse tantum Jesum Christum, qui sedet ad dexteram Patris, et in gloria paternae majestatis venturus est judicare vivos et mortuos. Nec in spiritalem nunc gloriam carnem Christi Dei esse mutatam, quae pro nobis pependit in ligno, contra illud Apostoli dictum, qui de nostri corporis immutatione ait: Seminatur corpus animale, surget corpus spiritale [Col. 0169D] (I Cor. XV, 44) . Nec illam considerantes sententiam, quia idem ipse a Deo electus mundi praedicator, justorum resurrectionem discernens ab impiis, dixit: Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur (Ibid., V, 51) . Si nostris operibus secundum modum meritorum spiritalis gloriae promittitur immutatio, quanto magis corporis Christi clarificatio gloriosa esse credenda est post resurrectionem? [Col. 0170A] dicente Apostolo de nostrae resurrectionis gloria: Qui reformabit corpus humilitatis nostrae, configuratum corpori claritatis suae (Philipp. III, 21) . Unum Deum verum et unum Dei Filium in duabus naturis, divina scilicet et humana, Dominum nostrum Jesum Christum regnantem cum Patre et Spiritu sancto praedicamus, et confitemur, non divisa potestate, nec partita, quasi una sit major potestas, altera minor; quia divisionem et partitionem vera non recipit aeternitas, vel divinitas, quae est in Christo Jesu Domino nostro, Apostolo dicente: Si Christum noveramus secundum carnem, sed nunc jam non novimus (II Cor. V, 16) ; id est, qui mortalis fuit in terris ea natura quae mori potuit, nunc totus spiritalis regnat in divinitatis majestate in coelis, [Col. 0170B] qui post resurrectionem ait apostolis: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) . Quae potestas multo ante Filio hominis danda dicitur a prophetis ⁜ a .

Beatissimo et omni honore dignissimo et pontifici magno ⁜ c Adriano papae, humillimus omnium sanctae Ecclesiae filiorum Albinus aeternae beatitudinis salutem.

Venerabilis atque toto orbe laudabilis vestrae bonitatis, [Col. 0170C] Pater optime, pietas mihi ultimo sanctae Ecclesiae servulo quantulamcunque attulit fiduciam vestram deprecandi clementiam, ut me, licet indignum, paternae pietatis amore in gremium sanctissimae intercessionis vestrae colligere dignemini. Scio certissime vestrae devotionem Sanctitatis pro populo jugiter totius orbis intercedere Christiano: tamen specialius aliquid pro his egisse, qui vestrae almitati seipsos obnixa humilitatis obsecratione commendant, et majore credulitate ad tantae auctoritatis confugiunt suffragia. Scio me per sacri baptismatis adunationem de illius esse ovili pastoris, qui pro suis ovibus animam ponere non dubitavit (Joan. X, 11) ; quas etiam per acutissimam suae resurrectionis gloriam [Col. 0170D] beatissimo Petro principi apostolorum, ob trinam magnificae dilectionis confessionem, pascendas commendavit (Joan. XXI) ; cui etiam coelo terrisque aeternam ligandi ac solvendi potestatem delegavit (Matth. XVI, 19) .

Hujus te, excellentissime Pater, ut vicarium sanctissimae sedis agnosco, ita et mirificae potestatis haeredem esse confiteor. Ecce ego una sum regiminis [Col. 0171A] vestri ovicula, sed valde peccatorum maculis morbida. Quapropter me totum tuae offero Sanctitati, Pater piissime, sanandum, et medicinali potentia, quae tibi post longas sanctorum Patrum series haereditaria successione a Deo Christo tradita esse dignoscitur, me jubeas salutifero pietatis verbo a peccatorum vinculis esse solutum. Nam mihi cum evangelicae humilitatis regula fas esse video dicendum: Domine, non sum dignus, ut intres sub tectum meum; dic verbo, et sanabitur puer meus (Matth. VIII, 8) . Qui mox, ut speravit, invenit; ut credidit, accepit. O beatissima lingua oris vestri, in qua est aeternae medicina salutis, per quam coeli aperiuntur credentibus! Nunquam, obsecro, haec sileat: semper admoneat et sanet, semper aperiat perpetuae beatitudinis [Col. 0171B] ad se confugientibus portas. O Domine Jesu, fac eum longaeva valere et vivere prosperitate; et qui talem populo tuo dedisti pastorem, hunc pietatis tuae dextera multis temporibus conservare digneris, quatenus cum multiplici laboris sui mercede ante thronum tuae veniens gloriae audire mereatur: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 21) .

Jam aliquas petitiones propriae necessitatis meae his quoque litteris insererem. Sed quia electissimus domni mei regis missus, filius equidem meus charissimus ⁜ a Angilbertus ad beatissimam summae auctoritatis vestrae dirigitur 26 paternitatem, non esse necesse putavi litteris exarare, quod ille vir fidelis [Col. 0171C] et prudens melius viva voce, secundum mandatum domni regis, auribus Excellentiae vestrae poterit intimare. Nam inter caeteras fidelissimae directionis quam ad vos habet legationes, meae quoque necessitatis postulationes eidem praefato regiae voluntatis secretario commendavit: quem omnibus amicis valde fidelem esse probavimus, maxime vobis, ut vere dignum est, sanctissime Pater, qui vestram laudabili voce bonitatem saepissime domno regi sub praesentia multorum testium narrare solebat, et egregiae pietatis per vos gesta, purae fidei verbis, de vobis proferre studuit, quatenus piae dilectionis fidem ostenderet, et vestrae almitatis amorem plurimorum mentibus ingereret.

Optimo ⁜ c Theophilo bis binae evangelicae veritatis discipulo, et sanctarum quadrigae virtutum, fidelium quadriga amicorum plena charitatis nave trans Alpinas aquas dirigit salutem.

Accepimus dignitatis vestrae chartam, vere, ut agnovimus, charitatis floribus depictam, ac mellifluo spiritalis jucunditatis sapore refertam. Unde et nos discipuli sanctitatis vestrae in abundantia roriflui nectaris, quod ex ejus gremio pleniter hausimus, refecti, satiati, valde laetati sumus: agnoscentes coelestem [Col. 0172B] charitatis thesaurum vestro sufficienter recondi pectore, et affluenter inde per lata terrarum spatia, flumina salutiferae doctrinae emittere [ Al., emanare], et arida justitiae fonte sitientium corda irrigare: non septigeno Niliaci fluminis gurgite, sed septiformi sancti Spiritus inundantia viventis aquae fluenta in vitam salientia sempiternam (Joan. IV, 14) . Unde et lucidissima apostolicae fidei pocula nobis propinare larga pietate studuisti, quae cum omni charitatis aviditate accepimus, et cum magna gratiarum actione potavimus. Nec unius parvissimi et variis motibus vibrantis in sole spurcitiam atomi offendimus in eis, sed crystallina puritate micantia: ita ut superni solis radiis nostri cordis lychnos mirabiliter illuminaverit.

[Col. 0172C] 27 Haec consideravimus diligentius, et desideravimus ardentius; legimus saepius et elegimus semper, et laetificati laudavimus Deum, qui solita pietate tale lumen nostris concessit temporibus [ Al., laboribus]. Quapropter intentius precamur, luceat lux tibi a Deo datae sapientiae ex corde charitatis tuae per os veritatis tuae, ut omnis auditor aedificetur, et solus omnium dator bonorum glorificetur in te et per te. Saepius ad nos currat charta exhortationis tuae, nec eam Alpinum frigus vel viarum asperitas vel exundatio fluminum ullatenus impediat. Charitas omnia superat, de qua dulcisonus decantavit Psalmista: Aquae multae non potuerunt exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam (Cant. VIII, 7) . Illa ex abundantia cordis dictando scribat, ut nos ex diligentia [Col. 0173A] legendi aedificemur. In calce vero chartulae hujus obsecramus, quod in capite optamus, quatenus nostrae navigium vitae sanctitatis vestrae orationibus gubernare digneris.

Domini Dei Salvatoris mundi sanctissimae congregationi et pio Patri ⁜ b Usualdo humilis levita Albinus salutem.

Laudabilem vestrae beatitudinis conversationem et condignam vestro nomini vitam laudamus, et Dominum [Col. 0173B] in vobis, qui tales sui sancti nominis dignatus est habere confessores. Nec enim frustra speciali vocabulo, Monachi sancti Salvatoris vocamini, nisi quia estis meritis quod nomine dicimini. Imo et tam nobilis rex nobiles debet habere ministros, moribus egregios, in pace concordes, in corpore castos, in animo sobrios, omni bonitate eximios, clarissimis assuetos triumphis; non fuga vitam defendere, sed in acie firmiter stare, viriliter pugnare, fortiter vincere, quatenus cum gloriosa victoriae palma aeterni regis civitatem intrare mereamini. Hoc considerantes, fratres, adhortamini vosmetipsos per singulos dies, donec cognominetur Christus in vobis. Et ad finem firmum coeptum iter beatae conversationis peragite, ut unusquisque cum Apostolo dicere dignus [Col. 0173C] efficiatur: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi: de reliquo reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die, justus judex (II Tim. IV, 7, 8) .

Vestrae petitionis et voluntatis ad dominum regem, quantum valui, fui adjutor, secundum quod mihi fraternitatis vestrae missus suggessit; mihique adjutricem ⁜ c Liutgardam piissimam in Deo feminam adduxi. Sed obsecramus, ut sanctissimis orationibus vestris nostrum pro vobis laborem remunerare dignemini. Nam olim per ⁜ d Angilramnum [ Al., Engilrammum] archiepiscopum et sanctae capellae primicerium meipsum vestrae commendavi sanctitati. Sed modo quasi singulorum genibus [ Al., pedibus] provolutus obsecro, ut me in hujus vitae salo fluctuantem [Col. 0173D] pietatis precibus ad portum perpetuae quietis, [Col. 0174A] divina donante gratia, transportare dignemini: ut et ego animae meae salutem fraternae intercessionis juvamine habere merear, et vos aeternae retributionis mercedem a Deo pro charitatis officio digne accipere mereamini. Omnipotens Deus exaudiat pietatis vestrae preces, et multis prodesse concedat, vobisque perpetuae praemia gloriae donare dignetur, charissimi et desiderantissimi fratres.

Sanctissimis in Christo atque dilectissimis ⁜ f fratribus [Col. 0174B] et filiis in Christo salutem.

Vestris in Domino profectibus valde congaudeo, desiderans vos praesenti florere felicitate et perpetua futura beatitudine. Ideoque saepius de concordia pacis, et de consilio salutis admonere non desisto, licet parvo ingenio, non tamen parva charitate. Nec mihi tam cito veniendi occurrit facultas, quam vestra flagitabat sanctitas, propter quasdam Ecclesiae necessitates. Jam totus vobiscum sum in desiderio prosperitatis vestrae, etsi corpore absens, non tamen dilectione. Hoc maxime obsecro ut concordes sitis cum piissimo ⁜ g Patre nostro, et timorem Domini ante oculos habeatis, et quod ei placitum speratis, concorditer loquimini, viriliter perficiatis, firmiter retineatis. Nec aliquis vestrae unanimitatis viscera [Col. 0174C] disrumpere valeat. Constanter state in Dei timore, dum ille misericorditer vestrum praevidit honorem, qui nunquam dimittit sperantes in se. Si qua in moribus humanae conversationis inter vos corrigenda sunt, citius cum omni instantia corrigite, ut Spiritus Domini sanctus vobiscum manere dignetur. Et si Deus, qui dixit: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio (Matth. XVIII, 20) ; si ille, inquam, in vobis est, quis contra vos? Et si amor illius in corde vestro ardet, quis vobis nocere poterit? Habetis sanctos Dei in omni bono opere adjutores, si sanctorum vestigia sequi tota virtute studeatis. Mementote, quales habuimus Patres, qui nos genuerunt in Domino. Illorum aemulamini vitam, ut cum illis aeternae beatitudinis participes esse mereamini; [Col. 0174D] meique memores in sanctis orationibus vestris sitis, [Col. 0175A] vestramque unanimitatem in omni opere bono omnipotens Deus proficere concedat, dilectissimi fratres.

Pater filio, pacificus peregrino, magister discipulo, socius socio peregrinationis sempiternam salutem.

Magnum mihi, fili charissime, de vestra salute et prosperitate desiderium est. Ideo litteras exhortationis meae vice verborum paternae pietatis vobis dirigere studui, obsecrans perpetuae mentis dilectione, et tota virtutis intentione Deum te habere in oculis, et in memoria, quatenus illius piissima misericordia te custodire dignetur inter adversa et inter [Col. 0175B] prospera, ut via regia pergens ad perpetuae civitatis portam pervenire merearis. Sit tibi Christus in ore et corde, et operis constantia. Noli pueriliter agere, et desideria juvenilia sectari; sed perfectus esto in omni honestate, continentia et modestia, ut laudetur Deus in opere tuo, et non reprehendatur pater qui te genuit. Esto sobrius in cibo ac potu, saluti tuae magis providens quam delectatione carnali, vel vanissima hominum laude, quae non proficit, si Deo displiceant actus tui. Melius est Deo placere quam ⁜ a strionibus, pauperum habere curam quam mimorum. Sint tibi honesta convivia, et convivae religiosi. Esto senior in moribus. quamvis junior in annis. Nimia quaeque nocent.

⁜ b Italia infirma est patria, et escas generat noxias. [Col. 0175C] Idcirco cautissima consideratione videas, quid, quando, vel qualiter, vel quibus utaris cibis; et maxime ebrietatis assiduitatem devita, quia ex vini calore febrium ardor ingruere solet super incautos.

Taedet animus meus multum pro absentia tui. O quam dulcis vita fuit, dum sedebamus quieti inter sapientis scrinias, inter librorum copias, inter venerandos Patrum sensus; quibus nihil defuit quod religiosae vitae et studio scientiae deposcebat. Utamur tamen sorte praesenti secundum virtutem animae, in gratia confidentes divina, quae nos nunquam derelinquit, si totam spem ponamus in illam. Ego vero taediosus et tristis desiderabilem vestrae faciei praestolabor aspectum, ignorans si te venientem videre [Col. 0175D] merear; vel si tu me veniens invenire merearis; occulta sunt enim judicia Dei: praeparet sibi unusquisque lampades ardentes, ut quacunque hora sponso occurrere jubeatur, cum luce bonorum operum thalamum aeterni regis intrare mereatur.

Si quid in nobis bonae consuetudinis vidisti, hanc sequere, ut benedictionem Dei ex illa habere merearis; si quid vero erroris et impii tramitis, hunc horresce et fugias ab eo, ne nostris peccatis nobiscum involvaris. Cursus quotidiani synaxeos cum missarum solemniis et vigiliis sanctorum quotidiano usu, [Col. 0176A] in capella nostra ut vidistis, obliviscere noli. Senioribus et sapientibus utere consiliariis. Recordare Roboam filium Salomonis. Omnis lascivia longe sit a consuetudine tua. Sint tibi verba in veritate, mores in honestate, corpus in castitate, habitus in religione, cibus et potus in modestia, et tempora statuta id in quo agere debeas. Indisciplinatae loquelae non assuescat os tuum. Sint tibi verba simplicia sine juramento, veritate plena, sapientiae sale condita. Cor judicet, antequam lingua loquatur. Multae sunt invidiae et perfidiae hominum; plurimi sunt amici in mensa, et rari in necessitate.

Quid opus est plura scribere, dum optime nostis quid saepius in cor charitatis vestrae suadere solebam. Ex meritis obedientiae paterna benedictio filiis, ut [Col. 0176B] reor, eveniet. Considera Ruben, memento Judam, de uno patre et matre genitos, ex diversis meritis diversas habentes benedictiones. Petrus et Judas ambo in apostolatum sunt electi, sed non ambo pari devotione secuti sunt Dominum; ideo iste elevatus est in principatum apostolatus; ipse principi daemoniorum traditus. Stephanus et Nicolaus in ministerium altaris aequaliter electi, sed propter dissimilem fidem dissimilis eos consecutus est finis. Plenae sunt Scripturae documentis obedientiae; plenus est mundus exemplis, quid cui ex humilitate obedientiae evenisset, quorum copiosam multitudinem exuperat Redemptoris nostri mirabile exemplum, de quo Doctor gentium ait: Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus [Col. 0176C] est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens; obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis; propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et inferorum, et omnis lingua confiteatur, quia Jesus est Christus in gloria Dei Patris (Philip. II, 6-11.)

Sanctissimis in Christo fratribus, et beato Martino [Col. 0176D] confessori Christi servientibus, humilis levita Alcuinus salutem.

Ex quo vestram beatitudinem scire potui, semper amare volui, quia sanctitas vestra cordi meo amorem infundit vestri, optans unus esse ex vobis. Ut si meritis esse nequivissem, charitate tamen fraternae dilectionis conjunctus essem, quatenus in die magno resurrectionis omnium particeps essem eorum, quos tantus pastor suo regi praesentabit. O felix familia, tali gaudens pastore, talem habens in die Domini doctorem [ Edit. ductorem]! felix qui ejus tota voluntate [Col. 0177A] sequitur vestigia, ut illius inhaerens praeceptis ipsius mereatur consociari gloriae. Ut hoc fieri valeat, nulla vos saeculi concupiscentia, nullum carnale desiderium abstrahat; nec vestrae salutis vosmetipsos negligentes esse decet, nec paratam vobis in Deo gloriam parvipendere. Habetis enim Dei gratiam auxiliantem vobis, et magnum intercessorem, sanctum scilicet Martinum, deprecantem quotidie pro vobis: quia in cujus servitio quotidie statis in domo sua, illum habetis in coelis omni hora suffragatorem.

Quapropter, dilectissimi fratres, diligentissime contendite, ut saepius vos inveniat visitatio sui sanctissimi Spiritus in laudibus divinis vigilantes. In loco in quo elegit sibi requiem dulcissimam, sic fundite [Col. 0177B] preces vestras, quasi praesente Deo loquentes et sanctis ejus. Nec sit aliud in corde, aliud in ore; quia homo audit quod os loquitur, Deus inspicit quod cor cogitat; quia cor contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L, 19) . Et omnis qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV, 11) . Per humilitatem vero, obedientiam et charitatem monachus coelum ascendit.

Non est igitur laudabile in vestimentis habitum imitari Patrum, sine observatione mandatorum quae illi statuerunt Deo servientibus. Qui foris in oculis hominum ovis in vestimentis videri cupit, intus ante conspectum Dei per cordis secreta esse contendat, quod foris ante homines putari cupit.

Charitas igitur quam Deus praecepit duplex esse [Col. 0177C] debet, id est Dei et proximi. Una quae supra nos est, id est Deus; altera quae juxta nos est, id est homo. Deus ex toto corde et ex tota anima et ex tota diligatur virtute. Proximos vero sicut nosmetipsos diligamus (Matth. XXII, 37, 39) . Si quaerat quislibet, qui sit proximus? omnem Christianum intelligere debet, veluti in Evangelio legimus de Samaritano, qui vulneratum adjuvit (Luc. X) . Item obedientia duplex esse debet, id est, et mala non facere quae prohibentur, et bona facere quae jubentur. Et haec duo, id est charitas et obedientia, cum summa jubentur humilitate impleri. Haec sunt tria praecepta quae aperient monachis portas coeli.

His itaque quasi radicibus aliae succrescunt virtutes, quasi ramorum fertilitas, quibus fructus vitae [Col. 0177D] nascitur aeternae. Nec me, rogo, sanctissimi Patres et fratres, praesumptuosum aestimate, cur vobis haec scriberem. Charitas mea me compulit ⁜ a in has prorumpere litteras; optans vobis omnia bona a Deo dari [ Can., donari], ut in saeculo honorem habeatis cum hominibus et in futuro saeculo vitam aeternam cum sanctis Dei. Vos vero seniores in spiritu mansuetudinis, sicut Apostolus praecepit, juniores vestros admonete, quia illorum salus vestra est merces (I Cor. IV) , illorum eruditio vestra est remuneratio. [Col. 0178A] Quia qui arborem plantat, mercedem de fructu illius accipere cogitat. Habete adolescentes quasi, filios, quatenus illi vos habeant ut patres. Exemplis bonis illos instruite, admonete ut charissimos, castigate ut conservos; quia 30 haec est fraterna charitas, ut omnes quasi vosmetipsos ad coronam supernae beatitudinis perducere studeatis.

Adolescentes vero senioribus quasi patribus subditi estote (I Petr. V, 5) , sicut de Deo Christo legitur in Evangelio, quod subditus esset suis parentibus (Luc. II, 51) . Si vero Deus homo et Dominus omnium subditus esse non dedignatur hominibus, quanto magis et vos, pueri et adolescentes, subditi esse debetis magistris vestris, ut per illorum bonam doctrinam proficere et florere, et exaltari in Ecclesia Christi, [Col. 0178B] et ad vitam aeternam cum illis, Deo donante, pervenire mereamini. Pro me semper intercedere dignemini, quatenus vestris precibus veniam meorum merear accipere peccatorum, et amabilem vobiscum in die novissimo Domini nostri Jesu Christi audire sententiam: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. XXV, 34) .

Vos aeterna Dei conservet gratia, fratres,

Nominis atque mei memores sine fine valete.

[Col. 0178C] Domino beatissimo, atque omni honore nominando ⁜ c Leoni papae, humilis levita Albinus aeternae in Christo gloriae salutem.

Suscipiat, obsecro, sanctissima pietas vestra, Pater charissime [ Al., gloriosissime], benigno animo nostrae parvitatis litterulas, et me devotum vestrae dilectionis famulum agnosce. Semper sanctae Romanae sedis beatissimos, quantum valui, principes et pastores amavi, cupiens illorum sanctissimis intercessionibus inter oves Christi numerari, quas Deus Christus post resurrectionis suae gloriam beato Petro principi apostolorum pascendas commendavit. Quod vere dignum esse fateor, omnem illius gregis multitudinem suo pastori, licet in diversis terrarum pascuis [Col. 0178D] commorantem, una charitatis fide subjectam esse, et sicut pio pastori condecet, magnam commissi sibi gregis curam habere, et sedula pietatis admonitione et sanctitatis intercessione praevidere [ Al., providere], ne aliqui ex illis per praecipitia errorum a via veritatis et perpetuae pascuis vitae exorbitare incipiant. Gregis sanitas gloria est pastoris, et multiplicatio illius merces aeterna.

Ecce tu, sanctissime Pater, pontifex a Deo electus, vicarius apostolorum, haeres Patrum, princeps Ecclesiae, unius immaculatae columbae nutritor. In te fides [Col. 0179A] resplendeat, devotio fulgeat, charitas abundet [ Al., resplendeat, fulgeat, abundet]. Congrega nos filios sanctae Dei Ecclesiae paternae miserationis affectu, tuis sanctissimis orationibus et dulcissimis sacrarum litterarum exhortationibus, intra firmissimum Ecclesiae soliditatis ovile, ne aliquis ex nobis errabundus lupina rapacitate foris inveniatur devorandus. Nam splendentia coelestis militiae agmina, nativitatis Domini nostri Jesu Christi gaudia primo pastoribus, qui supra suos devote vigilarunt greges, nuntiare venerunt. Ecce tuis sanctissimis vigiliis ad pastoralem sollicitudinem, probatissime archimandrita, angelicas a supernis sedibus visitationes astare non dubitamus, quorum auxilio quaecunque divinam poposceris pietatem, impetrare te posse credimus. Unde [Col. 0179B] ego ultimus sacratissimi ovilis vernaculus, et morbida peccatis ovicula, spe praecipuae bonitatis vestrae 31 animatus, ante sanctissimos paternitatis tuae pedes animo prostratus suppliciter deposco, quatenus dirissima [ Al. durissima] peccatorum meorum vincula per ecclesiasticam apostolicae auctoritatis potestatem solvere digneris, et paternae pietatis precibus cursum vitae meae qui restat ad perpetuae portas civitatis dirigere studeas.

Grandia posco quidem, sed charitas grandia novit dare. Poscentem pro filia ⁜ a viduam Christi clementia non spernit, sed ait: O mulier, magna est fides tua; fiat tibi, sicut vis (Matth. XV, 28) . Fides me hortatur haec poscere, spes confirmat impetrare; charitas, credo, negare non praesumit. Christus pro nobis, cum [Col. 0179C] inimici essemus, mori non dubitavit: quanto magis te, Pater sancte, pro amicis orare velle credendum est? Sub te pastore augeatur grex Christi. Tu consolator moerentium, adjutor laborantium, spes ad te clamantium, lux vitae, religionis decus. Locus in quo stas, omnibus te honorabilem facit, et morum nobilitas laudabilem et pietatis devotio amabilem. Et qui sedem sanctorum tenes Patrum, eorum exemplis inhaereas semper, ut cum illis multiplici laboris mercede in Domini Dei tui gaudia intrare merearis. Iste filius meus charissimus ⁜ b Angilbertus [ Al., Engilbertus] vobis patefacere valet nostrae parvitatis erga apostolicam sedem devotionem, etiam et voluntatis nostrae petitionem, quem vestrae pietati valde fidelem [Col. 0179D] esse agnovi: et ideo nostrae necessitatis causas illi injunximus, ut per os illius pietatis vestrae aures mei cordis audiant obsecrationes.

Dulcissimo filio vir fluctivagus salutem.

Te abeunte tentavi saepius ad portum stabilitatis venire; sed rector rerum et dispensator animarum necdum concessit posse quod olim fecit velle. Adhuc ex radice cordis nascentes cogitationum ramusculos ventus tentationum flagellat, ut consolationis flores et refectionis fructus nutriri nequiverint. Tota nocte laborantes nihil cepimus (Luc. V) , quia necdum in [Col. 0180B] littore Jesus stetit, praecipiens in dexteram navigii rete mitti.

Patrocinia sanctorum non obliviscere. Res ecclesiasticae pulchritudinis oculis occurrentes noli negligere ut acquiras. Nostra rusticitas avara est de talibus: vestra nobilitas larga est de omnibus. Memor esto poetici praesagii:

[Col. 0180C] 32 Sed ut iterum ad seriem rugosa fronte revertar, te vero unanimem deposcens amicum, te custodem animi obsecrans, ut consilium salutis animarum nostrarum, cum suffragiis sanctorum apostolorum a Deo depreceris. Nam nos ambos, ut recognosco, quaedam necessitatis catena constringit, et libero cursu voluntatis castra intrare non permittit: nec est, qui compedes rumpere valeat, nisi qui inferni ferrea claustra contrivit, qui est via et veritas et vita (Joan. XIV, 6) . Via pergentibus per illum, veritas venientibus ad illum, vita manentibus in illo. Quid habeo plus scribere, quia omnia necessaria nosti? Juxta opportunitatem portantis semper dirige mihi litteras, ut sciam de prosperitate tua et itinere tuo ⁜ d , quando [Col. 0180D] vel quo venias miserante Deo.

Fideli amico et venerabili ⁜ b Angilberto primicerio, humilis levina Albinus salutem.

Memor condictae inter nos amicitiae has litteras vobis dirigere praesumpsi, deprecans ut benigne harum portitorem ⁜ c litterarum suscipere dignemini, et peregrinationis illius viis dominum ⁜ d Pippinum regem subvenire deprecamini. Regum vero merces in miserorum juvamine, et maxime peregrinorum, sacra sancti Petri principis apostolorum limina petentium, magna apud divinam constat esse clementiam. Insuper, charissime frater, devotissime deflagito, ut dona [Col. 0181B] dulcissima, et mihi multum necessaria, id est, sanctorum reliquias mihi vel aliquas transmittere cures. Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) ; qui te abundare faciat in omni bono, et inter sanctorum gloriam constituat, quorum mihi reliquias tua benevolentia dirigat. Floreas, fili, virtutum coronis, sapientiae decore, et sancta dilectione ad Deum, et bona fide ad homines in aeternum.

Flaccus Albinus Flavio Homero optat salutem.

Miror cur Flaccinae pigritiae socordiam septiplicis [Col. 0181C] sapientiae decus, dulcissimus meus David, interrogare voluisset de quaestionibus palatinis; emeritaeque nomen militiae in castra revocare pugnantia, ut tumultuosas militum mentes sedaret; dum saecularis litteraturae libri et ecclesiasticae soliditatis sapientia, sicut justum est, apud vos inveniuntur, in quibus ad omnia quae quaeruntur verae inveniri possunt responsiones. Hanc tamen duarum partium orationis discretionem, prout potui, consideravi. Currens per priorum exempla doctorum, inveni illos quoque in his partibus sibi dissentire. Idcirco visum est mihi in vos mittere hujus examussis [ Forte, examinis] auctoritatem, dum cognoscatis illorum sententias, vel in constructione partium vel in regularum proprietate.

[Col. 0181D] Prima interrogatio fuit de rubo, cujus esset generis? de quo nomine diversa invenimus exempla. Legitur [Col. 0182A] enim in metro, quod in Eptathico conscribitur, hujusmodi versus:

Et sicut vere rubus flammam habuit, sic vere pasus est Filius hominis et sicut vere non incensus est, sic vero non passus est Filius Dei.» Josephus quoque in Historiis dicit: «Et facto sacrificio, Moyses populo ministrabat juxta rubum, qui flammam ignis evaserat.» Item Virgilius haud contemnendae auctoritatis [Col. 0182C] falsator:

Secunda vero interrogatio fuit inter de, dis et des, [Col. 0182D] an debuisset esse di spexeris sive de spexeris? Esse non potest propter sequentem s, quae exigit dis ut [Col. 0183A] Priscianus vult. Sed inter de et dis tantum versatur inquisitio. Considerandum esse videtur, quo modo habeat in Graeco, quae ibi praepositio inveniatur, sive quae dis significet, sive quae de significet. Dicit enim Priscianus de habere plures significationes et non pro una Graeca praepositione poni, sed pro tribus, vel forsan pluribus, ita dicens: « de non solum τὸ ἀπὸ significat, sed etiam τὸ ἐπὶ memorativum, ut: de partibus orationis. Accipitur etiam pro κατὰ locali in compositione, ut: de duco, de scendo, de traho, de jicio, de spicio, de rideo. Est etiam intentivum, ut: de prehendo, de do, de pravo, de primo, de minuo, de isco, de terreo, de ligo, de curro. Est etiam privativum, ut: de speratur, de mens, de sum, de jerat.» Nota, quod de spicio dixit, unde erit de spexeris. Nam [Col. 0183B] spicio multas in compositione recipit praepositiones et nullam in appositione, quia spicio in usu non est, Invenitur enim: aspicio, respicio, suspicio, despicio, conspicio, prospicio. Et utrumque invenitur: despicio et dispicio. Ideo superius dixi considerandum esse quae praepositio in Graeco esset posita; et inde agnosci quae in Latino scribi debeat; quia talis dubitatio ex antecedentis linguae consideratione solvi poterit. Habet enim in Graeco ille versus: Exaudi, Deus, orationem meam et ne despexeris deprecationem meam, Ἐνώτισαι, ὁ Θεὸς, τὴν προσευχήν μου, καὶ μὴ ὑπερίδης τὴν δέησίν μου (Psal. LIV, 2) .

Item in Psalmo XXI ille versus: De ventre matris meae Deus meus es tu, habet in Graeco: Ἀπὸ γαστρὸς [Ἐκ κοιλίας] μητρός μου Θεός μου εἶ συ . Ubi nos dicimus [Col. 0183C] de, ibi ἀπό legitur. Item ubi nos habemus: Descendit sicut pluvia in vellus (Psal. LXXI, 6) , in Graeco habetur: καταβήσεται ὡς ὑετὸς ἑπὶ πόκον . . . sicut superius περὶ in eo versu, unde haec inquisitio orta est. Nam et beatus Hieronymus in Tractatu Epistolae ad Titum has praepositiones, id est, περὶ et κατὰ, sine dubio ad contemptum pertinere dixit. Et idem ponit esse, contemnit et despexit. Sed et bonum et malum esse contemptum; bonum, quando quis tormenta vel opprobria Christi nomine contemnit et despicit. Et has distinctiones in praepositionibus tantummodo esse his verbis docet, ubi in Graeco legitur ad Titum dictum περιφρονείτω, et illud quod ad Timotheum legitur καταφρονείτω, et apostolum Paulum pro varietate causarum variis uti praepositionibus asseruit. [Col. 0183D] Tito igitur scripsit. Nemo te contemnat (Tit. II, 15) . Et Timotheo: Nemo adolescentiam tuam contemnat (I Tim. IV, 12) . Et ad utrumque propter περὶ vel κατὰ Graecas praepositiones, despicit, ponit. Stoicorum quoque, qui subtiliter inter verba discernunt, exemplo hoc ipsum confirmat. Habet quoque de alias significationes in Graeco, ut est: De coelo respexit Dominus (Psal. XXXII, 13) ; in Graeco habet: [Col. 0184A] ἐξ οὐρανοῦ ἐπέβλεψε Κύριος [ἐπέλεβψεν, ὁ Κύριος]. ἐξ . . . . . etiam pro de positum. Item, ubi nos dicimus: Non deficit de plateis ejus (Psal. LIV, 12) , in Graeco legitur: Οὐκ ἐξέλιπεν ἐκ τῶν πλατειῶν αὐτῆς ; ἐκ . . . pro de positum. Di quidem et dis secundum Priscianum eamdem significationem habent ac ab et abs. Sunt autem separativae, ut: di vido, di ruo, dis traho, dis curro: quod apud Graecos διὰ praepositio facit ⁜ a . Nam ubi nos dicimus: Disrumpamus vincula eorum (Psal. II, 3) , habet in Graeco: Διαῤῥήξομεν τοὺς δεσμοὺς αὐτοῦ [αὐτῶν] . . . Item quod nos habemus: Domine, a paucis de terra divide eos (Psal. XVI, 14) , in Graeco legitur: Κύριε, ἀπὸ ὀλίγων ἀπὸ γῆς [ἀπολύων ἀπὸ γῆς] διαμέρισον αὐτούς.

His etiam consideratis, videte vel ex antecedentis [Col. 0184B] linguae notitia, vel constructae orationis serie, quae magis in eo versu praepositio poni debeat. Nam haec duo maxime dubitationem solvere solent, et ad certum lectorem perducere sensum, et contentiosas scholasticorum terminare quaestiones. Ideo de rubo posui veterum sententias auctorum, et in praepositionibus Graecae 35 linguae auctoritatem, ne meam quis calumniis notaret sententiam, et praesumptuosam reprehenderet, si nullis priscorum fulciretur doctorum exemplis: quia multoties in vili persona veritas despicitur, cum [ Forte, cui] nihil praeferri debuit, si tantum in quaestionibus illius exspectaret judicium et non propriae sententiae defenderetur praesumptio.

Dilectissimo filio ⁜ b Homero Albinus matricularius salutem.

Per Dei gratiam aliquanto melius habemus; tamen febrium castigatio quotidianis diebus nos non relinquit. Beatus qui in hoc saeculo labores recipit, et in futuro requiem habebit. Sed et de admonitione vestrarum dulcissima litterarum gratias vestrae prudentiae agimus. Multum desideramus et benigne suscepimus exhortationes vestrae dilectionis, quia perfecta charitas, quod sibi optimum intelligit, hoc et aliis suadere non desistit: et haec est plena et perfecta dilectio, ut non solum sibi quisque prospera cupiat, sed et fratrum salutis memor, vel verbis praesens, vel litteris absens admonere eos non cesset.

[Col. 0184D] ⁜ c Antonio itaque filio meo, fratri vestro, has litteras alias, deprecor ut quam cautissime, clausa chartula sicut est, deprecor ut dirigas; quia si discincta veniat in praesentiam illius, vilescat apud eum. Tamen placet mihi ut eo dirigente iterum videas illam; sed fides servetur, ut ei primo dirigatur cui soli mittetur.

Si habeas ⁜ d Jordanis Historiam, dirige mihi propter [Col. 0185A] quarumdam notitiam rerum. Vos, filii charissimi, in omni charitate et sanctitate Deo servire studete, recordantes omnia bona, quae vobis fecit in hoc saeculo: maxime tamen propter spem futurae gloriae et aeternae beatitudinis requiem. Innumerabilia sunt enim in nos peccatores dona misericordiae suae; quapropter diligamus eum eo modo, quo ipsa Veritas ait: Si quis diligit me sermones meos servat; et Pater meus diligit eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan XIV, 23) . Quid est felicius, quam Patrem et Filium cum sancto Spiritu habitatorem habere, et ejus visitatione ab omni adversitate defendi, cujus visione omnes sancti gaudebunt in saeculo sempiterno? Divina te gratia custodiat ubique, dilectissime fili!

Venerando viro ⁜ b Paulino Aquileiensi patriarchae Albinus salutem.

Acceptis sapientiae vestrae apicibus et charitatis muneribus ⁜ c per hunc hujus praesentis chartulae gerulum, valde gavisus, cognoscens prosperitatem vestram et memoriam nostri, quam semper paterna pietate ut habeas in orationibus sacris, supplex obsecro, memor semper benignae devotionis quam Job habuit in filios suos. Salus filii merces est patris: et [Col. 0185C] laus genitoris filius sapiens. Praesens vero harum portitor litterarum vestro auxilio et patrocinio nostrae sit commendatus petitioni [ Forte, nostra petitione]. Ipse vivo officio linguae nostras vel suas vobis ostendet necessitates. Majorem nostrae salutationis seriem ⁜ d Angilbertus filius communis noster Romam iturus volente Deo vobis diriget. Sed nulla chartula sufficit charitatis effari dulcedinem, quam pleno ore anima mea de tuo hauserat pectore. Testis est veritatis ille Spiritus per quem charitas diffusa est in cordibus nostris (Rom. V, 5) .

Domino Patri Paulino Albinus salutem.

Ex eo sciri potest quanta mihi esset aviditas loquendi tecum, si facultatem confabulationis iniqua terrarum longinquitas non prohiberet; dum in unius dexteram portitoris, propter causas supervenientes, tres simul posui indiculos. Unum sollicitudinis meae, alterum munusculi mei, tertium pro filiae meae ⁜ f Liutgardis feminae religiosae ac Deo devotae causa. Nam 36 illa sanctitati tuae duas direxit armillas auri [Col. 0186B] obryzi, pensantes 24 denarios minus de nova moneta regis, quam libram plenam, ut orares pro ea cum sacerdotibus tuis: quatenus divina clementia dies suos disposuisset in salutem animae suae, et sanctae suae exaltationem Ecclesiae. Ego de tua indubius fide suasi ut faceret. Tu vero, Pater sancte, mei et illius memor ubique in Christi charitate valeto.

Dilectissimo ⁜ h Agino episcopo, Albinus magister salutem.

Recordetur charitas vestra quod praesenti collocutione [Col. 0186C] aliquas mihi sanctorum reliquias dirigere promisisti; ut honorificetur Deus in illis, et nostra protegatur vita cum illis, et vestra accumuletur merces pro illis. Ecce adest gerulus fidelis, filius equidem meus Angilbertus [ Al., Engilpertus], per cujus manum mittere poteris quod vester [ Forte, noster] amicus nobis dirigere curaverit. Obsecro ut veraciter perficias quod hilariter promittebas. Si quid enim benignitas vestra hujus religiosae petitionis peregerit, humilitas nostra gratissime accipiet, vobisque secundum temporis opportunitatem et voluntatis vestrae agnitionem remunerare non desistet. Et ubicunque sanctorum patrocinia perferuntur, ibi quotidie orationes [Col. 0187A] pro vobis aguntur. Divina te ubique comitetur benedictio, sanctissime Pater.

Dilectissimo Patri ⁜ b Itherio Albinus salutem.

Gratias agamus Deo Jesu, vulneranti et medenti, flagellanti et consolanti. Dolor corporis salus est animae, et infirmitas temporalis, sanitas perpetua. Libenter accipiamus, patienter feramus voluntatem Salvatoris nostri. Sed nunc noli tardare. Fac quod facturus es. Curre dum lucem habes (Joan. XII, 35) . Festina ad eum qui vocat te. Quod necessitas cogit, [Col. 0187B] voluntas praeveniat. Esto scriba sapiens, negotiator fidelis. Vende terrena, eme coelestia. Quid spectatur diei crastini incertitudo? Non sit dilatio in salute animae. Quod animo cogitatur, opere perficiatur. Quod infirmitas optavit, sanitas peragat. Testis est qui omnia novit mei cordis, hoc plena charitate et fideli 37 consilio me suadere. Scio me post te in loco tuo talem non habere amicum. Sed magis te velim amicum habere in honore permanentem quam pereuntem, et intercessorem apud Deum gaudere quam largitorem in saeculo. Petatur a Deo auxilium, ut amicorum confirmet consilium, et suis iter salutis ostendat, et dirigat in viam pacis, quos proprio redemit sanguine. Ecce quali pretio empti sumus! Non amemus ea quae nos separant ab eo qui nos usque ad mortem [Col. 0187C] suae carnis dilexit. Plurimos dies saeculo satis servivimus: vel paucos qui restant vivamus Deo nostro, ut digni efficiamur faciem illius videre qui dixit: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) . Laetus lege, et constanter incipe; feliciter perfice, et sit Dominus tecum in aeternum.

Domino excellentissimo et in omni Christi honore devotissimo Carolo regi Germaniae, Galliae atque Italiae, et sanctis verbi praedicatoribus, humilis sanctae matris Ecclesiae filiolus Albinus aeternae gloriae in [Col. 0187D] Christo salutem.

Gloria et laus Deo Patri et Domino nostro Jesu Christo; quia in gratia sancti Spiritus, per devotionem et ministerium sanctae fidei et bonae voluntatis, vestrae Christianitatis regnum atque agnitionem veri [ Cod. Sal., verbi] Dei dilatavit, et plurimos longe [Col. 0188A] lateque populos ab erroribus impietatis in viam veritatis deduxit. Qualis erit tibi gloria, o beatissime rex, in die aeternae retributionis, quando hi omnes qui per tuam (bonam) sollicitudinem ab idololatriae cultura ad cognoscendum verum Deum conversi sunt, te ante tribunal Domini nostri Jesu Christi in beata sorte stantem sequentur? Et ex his omnibus perpetuae beatitudinis merces augetur. Ecce quanta devotione et benignitate pro dilatatione nominis Christi, duritiam infelicis populi Saxonum per verae salutis consilium emolire laborasti. Sed quia electio necdum in illis divina fuisse videtur, remanent hucusque multi ex illis cum diabolo damnandi in sordibus consuetudinis pessimae. Tuam tamen, o veritatis et salutis multorum amator, optimam voluntatem [Col. 0188B] majore gloria et laude Christo remunerare placuit. Gentes populosque Hunorum antiqua feritate et fortitudine formidabiles, tuis suo [honori ( Edit., honore)] militantibus subdidit sceptris: praevenienteque gratia colla diu superbissima sacrae fidei jugo devinxit, et caecis ab antiquo tempore mentibus lumen veritatis infudit.

⁜ d Sed nunc praevideat sapientissima et Deo placabilis devotio vestra pios populo novello praedicatores, moribus honestos, scientia sacrae fidei edoctos et evangelicis praeceptis imbutos: sanctorum quoque apostolorum et praedicatione verbi Dei exemplis intentos, qui lac, id est suavia praecepta, suis auditoribus in initio fidei ministrare solebant, dicente apostolo Paulo: Et ego, fratres, non potui vobis loqui [Col. 0188C] quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus. Tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam. Nondum enim poteratis, sed necdum potestis (I Cor. III, 1, 2) . Hoc enim totius mundi praedicator, Christo in se loquente, significavit, ut nova populorum ad fidem conversio mollioribus (praeceptis) quasi infantilis aetas lacte esset nutrienda: ne per austeriora 38 praecepta fragilis mens evomat quod bibit. Unde et ipse Dominus Christus in Evangelio respondit interrogantibus se, quare discipuli illius non jejunarent, dicens: Nemo mittit vinum novum in utres veteres; alioquin utres rumpuntur et vinum effundetur et utres peribunt (Matth. IX, 17) . Alia est enim, ut beatus Hieronymus dicit, puritas virginalis animae et nulla prioris vitii contagione polluta, et alia quae sordibus [Col. 0188D] et multorum libidini subjacuerit.

His ita consideratis, vestra sanctissima pietas sapienti consilio praevideat, si melius sit rudibus populis in principio fidei jugum imponere decimarum, ut plena fiat per singulas domus exactio illarum: an apostoli quoque ab ipso Deo Christo edocti et ad praedicandum [Col. 0189A] mundo missi exactiones decimarum ⁜ a exegissent, vel alicubi demandassent dari, considerandum est. Scimus quia decimatio substantiae nostrae valde bona est. Sed melius est illam amittere quam fidem perdere. Nos vero in fide catholica nati, nutriti et edocti vix consentimus substantiam nostram pleniter decimare. Quanto magis tenera fides et infantilis animus, et avara mens illarum largitati non consentit? Roborata vero fide, et confirmata consuetudine Christianitatis, tunc quasi viris perfectis fortiora danda sunt praecepta, quae [solidata ( Edit., solida)] mens religione Christiana non abhorreat.

Illud quoque maxima considerandum est diligentia, ut ordinate fiat praedicationis officium, et baptismi sacramentum: ne nihil prosit sacri ablutio baptismi [Col. 0189B] in corpore, si in anima ratione utenti [ Cod. Sal., intenti, mendose ] catholicae fidei agnitio non praecesserit [in corde]. Dicit itaque Apostolus: Omnia vestra honesta cum ordine fiant (I Cor. XIV, 40) . Et ipse Dominus in Evangelio discipulis suis praecipiens ait: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) . Hujus vero praecepti ordinem beatus Hieronymus in commentario suo, quem in Evangelium sancti Matthaei scripsit, ita exposuit: Primum doceant omnes gentes, deinde doctas intinguant aqua. Non enim potest fieri ut corpus baptismi capiat sacramentum, nisi [ante] anima fidei susceperit veritatem. Baptizantur autem in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut quorum una est divinitas, sit una largitio, [Col. 0189C] nomenque Trinitatis [ Cod. Sal., Trinitas] unus Deus est. Docentes eos servare omnia, quaecunque mandavi vobis (Ibid., vers. 20) . Ordo praecipuus. Jussit [apostolis ( Edit., Apostolus, mendose )] ut primum docerent omnes [ Cod. Sal., universas] gentes, deinde fidei tingere [sacramento ( Edit., sacramentum)], et post fidem ac baptisma, quae essent observanda, praeciperent. Ac ne putemus levia esse quae jussa sunt, et [post] pauca addidit: Omnia quaecunque mandavi vobis. Ut qui crediderint, qui in Trinitate fuerint baptizati, omnia faciant quae praecepta sunt.

Igitur infantes ratione non utentes, aliorum peccatis obnoxii, aliorum fide [et] confessione per baptismi sacramentum salvari possunt, si confessae pro se fidei integritatem, congrua adveniente aetate custodient [Col. 0189D] [ Cod. Sal., custodiunt]. Dicit vero Apostolus: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) . Illa [tantum ( Edit., tanta)] oris confessio proficit ad salutem, quae firmiter cordis credulitate tenetur.

[Col. 0190A] Igitur ille ordo, in docendo virum aetate perfectum, diligenter, ut arbitror, servandus est, quem beatus Augustinus ordinavit in libro cui De catechizandis rudibus titulum praenotavit. Prius instruendus est homo de animae immortalitate, et de vita futura, et de retributione bonorum malorumque, et de aeternitate utriusque sortis. Postea pro quibus peccatis et sceleribus poenas cum diabolo patiatur aeternas; et pro quibus bonis vel benefactis gloria cum Christo fruatur sempiterna. Deinde fides sanctae Trinitatis diligentissime docenda est, et adventus pro salute humani generis Filii Dei Domini nostri Jesu Christi in hunc mundum exponendus. Et de mysterio passionis illius, et veritate resurrectionis et gloria ascensionis in coelos, et futuro ejus adventu ad judicandas omnes [Col. 0190B] gentes: et de resurrectione corporum nostrorum, et de 39 aeternitate poenarum in malos et praemiorum in bonos, ut mox praediximus, mens novella firmanda est. Et hac fide roboratus homo et praeparatus baptizandus est. Et sic tempore opportuno saepius evangelica praecepta danda sunt per sedulae praedicationis officium, donec accrescat in virum [perfectum] et digna efficiatur Spiritui sancto habitatio, et sit perfectus filius Dei in operibus misericordiae, sicut Pater [noster ( Edit., vester)] coelestis perfectus est, qui vivit et regnat in Trinitate perfecta, et unitate benedicta, Deus et Dominus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Venerando volucri et vere amantissimo Aquilae Albinus salutem.

Exspectans exspecto laetum audire nuntium, quomodo Aquila sublime volans Alpina juga transcendat, et fessus volatu in Rhetiae [ Cod. Sal., Reciae] partibus alas componat suas, vel quid mihi nuntiet ⁜ c de sancto [Paule] partibus, et Romanorum consiliis, et si fieri possit, quod valde optamus, Deo donante, ut fiat. Quapropter precor omnes aligeras potestates de coelesti sede descendentes, ut Aquilam meum [ Cod. Sal., meam] cito sanum cum omni prosperitate faciat [Col. 0190D] venire ad nos. Nos vero velut aestiva hirundo ad palatium mense Julio properamus [ Mabill., partibus palatinis properare desideramus]. Nescio de nostro itinere quid erit futurum [sive circa ⁜ d Mosanas ripas liceat nobis sicut mergulos pisces captare; an ⁜ e Aligerensem [Col. 0191A] fluvium revertere, et ibi Salmones natando colligere]. Tamen me spero usque ad [Augustum mensem] in his morari partibus, si sic Deo nostro et domno regi placuerit, et ibi praestolare quid auditurus sim de Aquilae desiderato adventu. Et dum hanc perlegas chartulam, cito remitte alteram, ut sciam quid acturus sit Aquila cum aviculis suis, vel quid [ ⁜ a Avaria] faciat, vel credat, vel quid Romanorum nobilitas novi habeat ⁜ b adventu, vel quid ⁜ c de Graeciae sublimitatibus [ Cod. Sal., Graecia solimitatibus] audieras, et an aliquas sanctorum reliquias tecum attulisses, quibus posses consolari Albinum tuum. Prospera, Deo donante, nobis sunt, nisi quod febris et infirmitas me fatigatum habet. Tamen qui infirmior, fortior erit juxta Apostolum (I Cor. I, 25) ; et saepe [Col. 0191B] prodest infirmitas corporis [ Cod. Sal. et Mabill., corporalis], ut fortitudo fidei crescat in anima. [Adhuc se tota Spania errat in Adoptione.] Orate pro nobis, ut Spiritus sanctus Paraclitus inspiret animas servorum suorum ad defendendam catholicae fidei veritatem; quia tempus est, sicut legimus praedictum esse in libris sanctis. Tu vero cum tuis semper sanam sequere doctrinam, et catholicam praedica diligenter fidem, ut aeternam mercedem cum multiplici fructu habere merearis. Vivas felix et gaudeas in Christi amore cum tuis omnibus, Aquila charissime.

Pio Patri et fratri fideli et filio charissimo salutem.

Accepimus charitatis vestrae litteras. Magnas mihi eulogias misisti, dum tuam, venerande Pater, agnovi sanitatem et prosperitatem, quae mihi plus placet quam millena talenta auri et argenti. Magnis quoque me sollicitudinibus liberasti, quia quid Avaria gestum est, mihi innotuisti. De filiis vero tuis, quos [Col. 0192A] mihi commendasti, et jam proficiunt, donante Deo, et meliores eos accepturus eris, vel commendaturus domno regi. Quidquid tibi demandet domnus rex facere, mihi demandare studeas. Quia vero taedium mihi est anima mea propter absentiam tui, obsecro ut pro anima ⁜ e Archanbaldi archiepiscopi intercedere diligenter jubeas, qui mihi et pater et frater, et amicus fidelissimus fuit, etiam et condiscipulus sub magistro meo. Ecce ego solus relictus sum schola illa, et non ero solus, dum vos habeam fideles et amicos. Quod vero mihi mandasti aliquid scribere de praedicatione ad paganos, propter angustiam temporis et festinationem portitoris non occurrit mihi aliquid dictare exinde; tamen consulens paternitati tuae ⁜ f misi tibi epistolam, quam ante paucos dies domno [Col. 0192B] regi de hac eadem re direxi. Tempore vero opportuno ⁜ g plenius scripturus ero de his omnibus tuae venerandae dilectioni.

Vae mundo a scandalis (Matth. XVIII, 7) ! Quid enim auri insana cupido non subvertit boni! tamen potens est Deus recuperare quod coeptum est, et perficere quod factum non est. Rogetur ejus clementia, ut adjuvet famulos suos in labore pio praedicationis, ut sit laus nomini ejus in aeternum. Hanc chartulam habeas tecum legens, considerans, donec pleniorem accipias catechizandi rationem. Etsi modo [ Ms., sic novo [tibi non liceat mecum loqui, donec venero ad domnum regem (spero 41 me totam aestatem in illis stare partibus) poterimus in ⁜ h Helisetis conjungi, si vobis licet Bajouaria permanere, quia res aliquas [Col. 0192C] habemus in Helisetis. Ideo missus tuus mihi haec omnia, sed magis litterae loquantur, quia memoria rusticorum fragilis est. Valete in pace.

Dulcissimo fratri et sanctissimo praesuli Aquilae Albinus salutem.

[Col. 0193A] Praesagum tibi nomen imposuere parentes, licet dispensationis Dei ignari, apud quem omnia futura jam facta sunt. Qui te summa pietate coelestia ordinavit mysteria populis ministrare, et de alto supernae gratiae intuitu acutissimis spiritualium oculorum obtutibus fluctivagos de hujus saeculi salo pisces ad vivificandum, non ad mortificandum eruere et sacro vitrei fontis lavacro abluere, et igne sancti Spiritus ad epulas aeterni Regis astare [ F., assare], ut verus apostolicae vocationis auditor efficiaris, dicente Christo, dum in procellosis fluctibus [binas ( Edit., vivas)] duorum fratrum germanitates labore aspexit: Venite post me, et faciam vos fieri piscatores hominum (Matth. IV, 19) . Non a priori propriae artis officio compescens, sed ut meliores, retibus in dexteram missis, [Col. 0193B] pisces ad littus stabilissimae soliditatis perducerent. Hos tu efficacissimus divini operis laborator tota mentis intentione assequi satage, quatenus Christus ipse per te de tuae puppi carinae populis praedicare dignetur, et sit pius gubernator naviculae, ex qua te retia apostolicae praedicationis in pelagus profundissimae gentilitatis expandere jussit: quatenus illum per suae magnae pietatis miserationem tibi sociisque tuis praecipientem audias: Afferte de piscibus quos prendidistis nunc (Joan. XXI, 10) .

Esto obediens voluntati illius secundum nomen Simonis, qui ad Dominicum convivium traxit rete plene magnis piscibus centum quinquaginta tribus (Joan. XXI, 11) . Qui vero sint hi pisces in hoc numero [Col. 0193C] [praefiniti ( Edit., perfiniti)], si velis scire, illi sunt qui ex decalogo [ Cod. Sal., decalogi] praeceptorum Dei, vel ex septiformi sancti Spiritus gratia, post extremam resurrectionem ad perpetuum cum Christo convivium electi sunt. Ideo rete illius piscationis, sicut in priori captura, scissum esse non legitur, quia nullus ibi, nisi electus et ad perpetuam pacem ordinatus, invitatur conviva. Igitur si ab uno usque ad septimam decimam summam, singulos numeros per augmenta computaveris, posteriores numeros semper prioribus adjungens, totius calculationis summa in 153 accrescit. Et si hos decem et septem in duo divideris, id est denarium et septenarium, denarius legalia mandata, et septenarius dona sancti Spiritus designat. Item si septem in duas divideris [Col. 0193D] partes, id est in 3 et 4. Tres enim fidem sanctae 42 Trinitatis designant, in qua fide omnes gentes salvandae sint, quae in quadrifarias totius mundi plagas diffusae sunt. Ideo Dominus noster Jesus Christus discipulis suis mandavit, dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti: docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis (Matth. XXVIII, 19) . In istis paucissimis verbis totius sanctae praedicationis ordinem exposuit. Bis docere dixit, et semel baptizare. Primo omnium fidem catholicam docere praecepit, et post fidem acceptam in nomine sanctae Trinitatis [Col. 0194A] baptizare jussit. Deinde fide imbutum, et sacro baptismate ablutum evangelicis instruere praeceptis mandavit.

Hunc tu ordinem, sanctissime doctor, catechizandi in adultae aetatis viris ubique firmiter obtineas. Fragiliori vero aetati pia mater Ecclesia concessit, ut qui alieno in paterna praevaricatione ligatus est peccato, alterius in baptismi mysterio professione solutus sit. Et si hoc non esset, quanti perirent infantes, ex quorum [nunc] numero coelestis quotidie aedificatur Hierusalem? Absque fide, quid proficit baptisma? dicente Apostolo: Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6) . Inter impossibile et difficile hoc interesse legimus: difficile est quod fieri, licet vix, potest; impossibile vero, quod omnino ab humana [Col. 0194B] fragilitate fieri non potest. Ideo ipse Dominus in Evangelio, stupentibus apostolis, quis ex divitibus salvus fieri posset, respondit: Apud homines hoc impossibile est; apud Deum autem omnia possibilia sunt (Matth. XIX, 26) . Idcirco misera [Saxonum] gens toties baptismi perdidit sacramentum, quia nunquam fidei [fundamentum ( Edit., sacramentum)] habuit in corde.

Sed et hoc sciendum est quod fides, secundum quod sanctus Augustinus ait, ex voluntate fit, non ex necessitate. Quomodo potest homo cogi ut credat quod non credit? Impelli potest homo ad baptismum, sed non ad fidem: veluti isti haeretici qui adoptionem carnis in Christo confirmant, nullatenus ad catholicam fidem converti possunt, quia nullam habent [Col. 0194C] voluntatem orthodoxae fidei professionem cum universali Ecclesia cognoscendi. Docendus est itaque homo rationalem habens intelligentiam, et multimoda praedicatione attrahendus, ut sacrae fidei veritatem agnoscat. Et maxime Dei omnipotentis pro eo deprecanda est clementia, quia otiosa est lingua docentis, si gratia divina cor auditoris non imbuit. Dicente ipsa Veritate: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, attraxerit eum (Joan. VI, 44) . Et ut aequaliter sanctam Trinitatem salutem hominis operari intelligas, dicit et ipse Dominus in alio loco: Nemo potest venire ad Patrem, nisi per me (Joan. XIV, 6) . Item et de Spiritu sancto ait: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest introire in [Col. 0194D] regnum Dei (Joan. III, 5) . Quod enim visibiliter sacerdos per baptismum operatur in corpore per aquam, hoc Spiritus sanctus invisibiliter operatur in anima per fidem.

Tria sunt in baptismatis sacramento visibilia et tria invisibilia. Visibilia sunt sacerdos, corpus et aqua. Invisibilia vero, spiritus et anima et fides. Illa tria visibilia nihil proficiunt foris, si haec tria invisibilia non intus operantur. Sacerdos corpus aqua abluit, Spiritus sanctus animam fide justificat. Et hoc est quod Apostolus ait: Cooperatores enim Dei sumus (III Joan. I, 8) . Cooperatur homo Spiritui [Col. 0195A] sancto in salute hominis. Sed et ipse homo, qui baptizandus est, cooperari ambobus debet in salute sua, id est, Spiritui sancto et sacerdoti, humiliter corpus praestare ad sacri mysterium lavacri, et animam voluntarie ad catholicae fidei susceptionem. Haec omnia doctori in initio fidei, et sacramento baptismatis, ad salutem accipientis diligenter consideranda sunt; et non desidiose tanti sacramenti mysterium exsequi.

Sed hoc quoque magnopere pensandum est, qualiter novella plantatio colenda sit, ut primi flores fidei ad incrementa fructuum pervenire valeant: ne gelu cujuslibet duritiae emarcescant, et ad dulcedinem optati fructus non crescant. Nam infantilis aetas suavitate materni lactis nutrienda est, et rudis 43 anima mollioribus divinae dulcedinis praeceptis alenda est. [Col. 0195B] Nam solidus cibus virorum est fortium, et altiora praecepta illorum sunt qui exercitatos habent sensus in lege Dei. Unde et Apostolus quibusdam fragilioris intelligentiae fratribus scribens ait: Lac vobis dedi escam, non solidum cibum [Al., potum, non escam], quia non potuistis accipere, sed necdum potestis, quia carnales estis. Carnalis enim homo non percipit ea quae Dei sunt; spiritalis enim omnia dijudicat (I Cor. III, 2) , id est, discernit et judicat. Unde et ipsa Veritas in Evangelio quibusdam calumniantibus cur apostoli non jejunarent sicut Pharisaei et discipuli Joannis, respondit: Nemo mittit vinum novum in utres veteres; alioquin et utres rumpuntur, et vinum effunditur, et utres peribunt (Matth. IX, 17) . Qui sunt utres veteres, nisi qui in gentilitatis erroribus obduraverunt? quibus [Col. 0195C] si [austeriora ( Edit., austerioribus)] in initio fidei novae praedicationis praecepta tradideris, rumpuntur, et ad veteres consuetudines perfidiae revolvuntur.

Constantior est itaque ad omne opus mens multo tempore in sacrae fidei consecratione roborata, quam novella praedicatione initiata. Aliter enim sanctus Petrus, postquam musto sancti Spiritus repletus est, in Palatio Romano pro fide Christiana Neroni respondit; et aliter in domo Caiphae pro confessione discipulatus Christi ancillae respondit. Hic timidior, illic constantior. Hoc exemplar fuit fragilitatis, illud fortitudinis. Quem Christus post resurrectionem pietatis intuitu trina dilectionis suae professione ad pristinae dignitatis principatum revocavit, atque oves, [Col. 0195D] quas proprio redemit sanguine, commendavit pascendas (Joan. XXI) : quatenus bonus pastor intelligeret, non semper delinquentes dura invectione castigare, sed saepe piae consolationis admonitione corrigere. Nam et ipse Dominus noster Jesus Christus, dum a Judaeis tentaretur de muliere adultera, non statim legalis censuram sententiae protulit, sed humilitatis exemplo se inclinans scribebat in terra (Joan. VIII) , ut designaret doctorem propriae fragilitatis culpas in pulvere sui cordis prius depingere, et sic aliena mitius dijudicare peccata. At si hujus considerationis regula in omni aetate et proposito diligenter tractanda est, quanto magis in his qui ab errore [Col. 0196A] inolitae consuetudinis ad fidem Christianam nuper conversi sunt magno pietatis moderamine observanda est? Nec non etiam et in illis qui ab infantia Christianae fidei sacramenta susceperant, et diabolica fraude post decepti, longa consuetudine carnales secuti sunt luxurias: vel aliis quibuslibet peccatorum nexibus obligati, levioribus primo verborum fomentis consolandi sunt, ne poenitentiae medicamenta durioribus exterriti castigationibus abhorreant.

Sunt quaedam infirmitates quae melius [dulcioribus medicantur potionibus quam amaris, et quaedam quae melius] amarioribus quam dulcibus. Unde et doctor populi Dei, dum cunctis virtutum lucernis in domo Dei clarescere debet, maxime tamen sagacissimae discretionis intelligentia pollere, ut sciat quid cui [Col. 0196B] personae, sexui, aetati et proposito, vel etiam tempori conveniat. Quae omnia beatus Gregorius clarissimus doctor in libro Pastoralis Curae studiosissime exquisivit, personis distinxit, exemplis firmavit, et divinarum Scripturarum auctoritate roboravit. Ad cujus libri lectionem te, sanctissime praesul, remitto, obsecrans ut illum saepius quasi enchiridion habeas in manibus et in corde retineas. Ac ideo dum plurimos te, beatissime Pater, sanctorum doctorum scio libros habere, legere, et firma tenere memoria, et maxime in divinis litteris studiosum esse agnosco, supervacaneum esse videtur meae litterulis imperitiae tuae sapientiae aures occupare. Nisi charitatis tantum causa meam praesumptionem ante oculos auctoritatis vestrae juste, ut puto, excusare poterit; ne dilectio, [Col. 0196C] quae intus ardet in corde, muta foris videatur in verbis. Ad hoc enim videntur verba hominibus data, ut arcana cordis fraternis auribus infundere valeant. Ad hoc epistolae scribuntur, ut, quo verborum sonus pervenire non poterit, litterarum officia currant; quatenus mutuae charitatis in apicibus signa fraternis obtutibus demonstrentur: ut fiat animorum in charitate praesentia, ubi est corporum propter longinquitatem 44 locorum absentia. O felix et beata vita, ubi semper quod amatur videtur et quod videtur nunquam fastidit! Ubi Deus omnibus aeternus amor, aeterna laus, gloria et beatitudo. Ad hanc vero vitam et felicitatem me familiarem tuum assiduis precibus et exhortationibus tecum trahe, quatenus post hujus vitae procellosas tempestates ad perpetuae [Col. 0196D] portum quietis, Christo miserante, tecum pervenire merear. Vestram sanctitatem in omnibus bonis florere et ad perpetuam Deus Jesus proficere faciat felicitatem, desiderantissime frater in Christo.

Domine mi dilectissime, et dulcissime, et omnium desiderantissime mi David! Tristis est Flaccus vester propter infirmitatem vestram. Opto, et toto corde Deum deprecor ut cito convaleatis, ut gaudium [Col. 0197A] nostrum sit plenum in vobis, et sanitas vestra sit plena anima et corpore. Domine mi! memor sit pietas vestra captivorum, ⁜ a dum est Pippinus tuus tecum, propter gratiarum actiones mirabilis beneficii quod vobiscum ⁜ b de Hunnis divina fecit clementia, et propter prosperitatem imminentium rerum: ut clementissima illius potentia omnes adversarios sui sancti nominis vestris velociter subjiciat pedibus: sed et de peccantibus in vos, si fieri possit, et vestrae videatur providentiae, aliqua de aliquibus fiat indulgentia et remissio. Tamen propter incognitas illorum causas cautius de his loquor. Vos enim ipsi optime scitis quod utile est regno vobis a Deo dato, et paci sanctae Dei Ecclesiae proficuum. Facientes faciatis in omnibus voluntatem Dei, quatenus illius [Col. 0197B] sanctissima gratia vos proficientes ubique protegat, regat et custodiat, domine et dulcissime et desiderantissime.

Nobilissimo nobisque amantissimo filio ⁜ d Pippino Albinus, in Christi dilectione salutem.

Gratias agimus benevolentiae tuae, simul et pietati domni regis, qui pie consentit petitioni redemptionis captivorum. Scio vos in talibus pietatis operibus promereri benedictionem, et longaevam regni prosperitatem adipisci. Et tu, excellentissime juvenis, nobilitatem generationis morum nobilitate adornare [Col. 0197C] studeas; et Dei omnipotentis voluntatem, atque 45 honorem tota virtute implere contende, quatenus illius inaestimabilis pietas solium regni tui exaltet, et terminos dilatet, et gentes tuae subjiciat potestati. Esto largus in miseris, pius in peregrinis, devotus in servitio Christi: Servos illos [ F., illis] et Ecclesias honorifice tractans, et ut sedula illorum oratio te adjuvet. Esto honestus in conversatione, castus in corpore. Laetare ⁜ e cum muliere adolescentiae tuae, et non sint alienae participes tui, ut benedictio tibi a Deo data in longam nepotum procedat posteritatem. Esto fortis in adversarios, fidelis in amicos, humilis Christianis, terribilis paganis, affabilis miseris, providus in consiliis. Utere consilio senum et servitio juvenum. Et aequitatis judicia in regno tuo, [Col. 0197D] et laus Dei ubique horis competentibus resonet; et maxime in praesentia pietatis tuae. Quia hujusmodi devotio in officiis ecclesiasticis Deo te amabilem faciet, et hominibus honorabilem efficiet. Sint tibi sobrietatis cogitationes in corde, veritatis verba in [Col. 0198A] ore, honestatis exempla in moribus; ut te divina ubique clementia exaltet et custodiat. Haec, obsecro, charta tecum in testimonium amoris mei pergat. Etsi non sit digna tuae venerationis cingulo suspendi, tamen ejus admonitio digna sit in corde tuae sapientiae recondi.

[Col. 0198B] Dilectissimo Patri et pio pontifici Paulino patriarchae Albinus, vestrae filius dilectionis, perpetuae in Christo prosperitatis salutem.

Si quotidie tuae beatitudinis praesentia uterer, nunquam [tamen ( Edit., tunc)] mellifluo ex ore tuo dulcedine satiarer; sed quantum avida mens ex fonte vitalis undae biberet, tantum [ Cod. Sal., tamen] sitis addita cresceret. At nunc tanta locorum spatia vicariae collocutionis familiaritatem dividunt, ut vix pergentis chartulae gerulus inveniatur. Et in angusto pectoris antro charitatis olla fervescit, nec habet quo fulgorem sui splendoris ostendat, cui coctas charitatis epulas apponat: et quodammodo abundantia suavitatis versa est in esuriem amaritudinis? In pampinis vitis florescit, sed cultor hujus vineae infructuosae [Col. 0198C] non se [ Edit., te] pascit. Agricola uniones eruit de glarie [ Edit., gloria], sed aurum in opus coronae deficit. Novit, qui mecum talia [patitur ( Edit., patrum)] quid haec significare volunt paradigmata. Forte et harum lector litterarum talem se memorat, qualem me agnoscit in illis; et maxime tu, Pater sancte, de cujus corde fons [verae emanat charitatis ( Edit., vitae, emanat, charitas)] et flumina de ventre ejus fluunt aquae vivae. Et qui haec in consolationem [ Cod. Sal. et S. Emmerami, consolatione] spei nostrae promisit, tui est inhabitator pectoris, qui est virtus [et] sapientia Dei; in cujus potentia et gratia mirabiliter ⁜ g de Avarorum gente [ Ed., genere] triumphatum est: quorum missi ad domnum regem directi, [Col. 0198D] subjectionem pacificam et Christianitatis fidem promittentes. Et si hoc, divina eos praeveniente gratia, verum est, quis se servorum Dei tam pio et laudabili labori subtrahere debet, ut diaboli diruatur saevitia, et Christi Domini [ Cod. Sal. Dei] crescat servitium?

[Col. 0199A] 46 Sed quam plurimorum in te, pater optime, oculi respiciunt, quid vestra veneranda sanctitas facere velit. Quia et vicinitas locorum tibi competit, et sapientiae decus [tibi] suppetit, et auctoritatis excellentia tibi appetit, et cuncta conveniunt quae tali operi necessaria esse videntur. Ideo meae parvitatis curiositas [per te ( Edit., propterea)] hujus sanctae rei [scire] desiderat veritatem, et tuae consilium deposcit prudentiae: vel quid exinde agere tam bona voluntas deliberatum habeat, agnoscere flagitat. Opus enim arduum est, sed ipsa attestante Veritate, omnia scimus esse possibilia credenti (Marc. IX, 22) . Et qui de persecutore fecit praedicatorem (I Tim. I, 13) , et de stercore erigit pauperem, ut sedeat cum principibus (Psal. CXII, 7) ; ipse [Col. 0199B] potest de arida cordis mei caute rivulos vivi fontis, et in vitam salientis producere aeternam: quanto magis [de vestro pectore abundantissimo flumina Gehonica fluentia ( Cod. Sal. de vestro pectoris abundantissimo flumine Geonica fluenta)] per totam Nilotici ruris latitudinem ad fecundandos diversi generis flores diffundere valet? Audiat, obsecro, per te unanimis tuae charitatis filius, quid paterna praevideat agendum prudentia. Certissimum itaque consilium salutis per os illius sperari debet, cujus pectoris septiformis [Spiritus] consilii inhabitator [esse] dignoscitur.

Binas vestrae paternitati paulo ante direxi chartulas, unam per sanctum ⁜ a episcopum Histriensem: [Col. 0199C] aliam per virum venerabilem Aericum ducem. [ ⁜ b Et utinam vel haec tertia mereatur aliquam vestrae beatitudinis exhortationem] ne spreta charitas [quartam] rugosa fronte, vel queruloso calamo exarare incipiat. Nequaquam in augmentum tristitiae meae diutius taceas, sed [per] spiritum consolationis tibi a Deo datum, frequentes mihi apices facere almitatis vestrae consolationis non graveris, ut tuis bonis exhortationibus et sanctis orationibus adjutus, ad supplementum mercedis tibi perpetuae, divina auxiliante misericordia, vitae aeternae tecum particeps esse merear.

⁜ e Dum [ F., sicut] ferventis Cancri igneus sol sidus ascendit, et nimio diuturnoque calore arida tellus imbres exspectat; sic tua, Pater optime, in refrigerium magni amoris sitiens in meo pectore voluntas tuae beatitudinis diu desiderabat litteras. Iterum atque iterum per singula horarum momenta [Col. 0200B] aestuans hoc revolvebat elogium: Quando venient desiderati mei dulcissimi apices? Quando videam signa salutis dilectissimi mei? Quando mihi Ausoniae nobilitatis pagina optati prosperitatem ostendet amici, ut videam 47 si aliqua foederatae in Christo amicitiae in illius pectore maneat memoria; si Albini sui nomen stylo charitatis in cordis arcano reconditum habeat, sicut suavissimum Paulini Patris nomen, perpetua dilectione, in corde filii aeternis viget litteris inscriptum?

⁜ f Ecce venit, ecce venit paternae pietatis pagina, quam diu desiderabam, omni melle palato meo dulcior, omni obrvzo oculis honorabilior. Hanc laetus ambabus accipiebam manibus, et toto amplectebar pectore, suspensus, quid mihi de meo nuntiaret [Col. 0200C] Paulino? Solutisque sigillis, avidis oculorum obtutibus per singulas lineas iter aperui, desiderabilemque optatae salutis sospitatem Patris agnoscens, in illis mox singulis litterarum apicibus oscula libabam, totumque me Deo Christo in gratiarum effudi actiones, dicens: Auditui meo dabis gaudium et laetitiam, et exsultabunt ossa humiliata (Psal. L, 10) . Et qui ante humiliatus fui in tristitia, nunc exaltatus sum in laetitia. Et si quid pleno charitatis modio superaddi potuisset, cumularem utique pristinam [ Al., primam] dilectionis plenitudinem, novae abundantia laetitiae. Novit itaque, quicunque mellifluo charitatis jaculo vulnera omni favo dulciora in corde accipiet, non me autumnali frigore flaccentia verborum folia, in hujus chartulae exaggerare gremium: sed de vivo [Col. 0200D] veritatis fonte, ad irrigandos verae flores dilectionis, haec prona pectoris mei dextera haurire, quatenus [Col. 0201A] mei magni amoris stillicidium tuis infunderem visceribus.

Plurima mihi de sanctissimo tui cordis epithalamio, rarifluo nectare exundantia protulisti exempla; ut verius Aristotelicum illud in te videam impleri proverbium, qui acutissimas Perihermeniarum scriptitans argumentationes, dicitur in mente calamum tinxisse. Te vero agnosco de aeterno charitatis thesauro affluenter nova proferre et vetera, et in fide fraterni amoris pennam tinxisse pietatis. Tuum vero sanctissimum cor terra est repromissionis, sapientiae melle manans, et suavissimae charitatis luce redundans, in qua verus et gloriosus Salomon virtutum gemmis, templum pulchrae habitationis suae majestati construxit, non Chaldaea flamma periturum, sed [Col. 0201B] aeterna pace permansurum; in quo sancta sanctorum summo et vero pontifici soli Christo pervia, non semel in anno (Hebr. IX, 3-7) , sed semper in aeternum. Ibi arca sapientiae, et duorum tabulae testamentorum. Et haec omnia cherubin in multitudine tegunt scientiae. Horum subter alas divina populis oracula respondent, et flumina viventis aquae in salutem sitientibus salient aeternam (Joan. IV, 14) . Quo qui sitit, de aridis terrarum ignorantiae partibus veniat, et bibat.

Quid in tam affluenti tui cordis thesauro non invenitur? cujus habitator ille agnoscitur esse, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II, 3) ; qui habet clavem David, aperit, et nemo claudit; claudit, et nemo aperit (Apoc. III, 7) . Quae vult [Col. 0201C] ad profectum aliorum perpetuae clavem eloquentiae, charitatis clave aperit, et quae vult in arcano pectoris tui thesauro, clave sapientiae claudit. Haec sanctissima somniantis Jacob scala (Gen. XXVIII, 12) , per quam coeli secreta, septenis spiritalium charismatum gradibus, pia penetrare solet intelligentia: et iterum ad aedificationem subjecti sibi populi fraterni amoris passibus descendit, ut fiat doctor ecclesiasticus divinae contemplationis cum Maria compos, et iterum cum Martha ad Dominicae mensae convivas sedulae administrationis sollicitus (Luc. X, 39, 40) . His duabus alis sanctorum animae cum magna meritorum gloria ad coelestis regni beatitudinem quotidie feruntur; his etiam saeculi hujus procellosos gurgites securo transeunt navigio, et ad portum perpetuae [Col. 0201D] quietis cum virtutum mercimoniis pervenient.

Sed vereor, quod sine maximo cordis dolore non dico, me ulterius in hac vita tuae beatitudinis faciem non visurum, quia in via divisionis iter agimus laboriosum. Per vallem lacrymabilem ad incertum properamus finem; et cito fragilis caro, unde sumpta, revertetur (Psal. CIII, 29) : et omnis decor illius, 48 urente percussa vento (Job XXVII, 21) , flaccescet, et ibit homo in domum aeternitatis suae (Eccle. XII, 5) . Et circa eum stabunt in platea [ Al., domo] plangentes, et spiritus revertetur ad Deum qui dedit illum. Ubi tunc illecebrae carnalium delectationum? [Col. 0202A] Ubi saecularis pompae superba ambitio? Nonne omnia haec veluti fumus ventuosis procellarum in aerem dispersis gurgitibus evanescunt? Et quanto plus quislibet haec vana delectabilia amaverit in mundo, tanto magis ea, aeterno praesentatus judici, odio habuerit. Beatus qui necessitatem verterit in voluntatem: et ea Christi amore compunctus voluntarie amiserit, quae debita cogente morte amissurus erit.

Haec meae memor miseriae lacrymosis dictavi querelis; non ut te, quod opus non est, ex meis corrigeres dictis; sed ut mecum me ex meis plangeres iniquitatibus: et pascentem in regione longinqua omni in immunditie porcos tuis, o sanctissime adjutor! precibus sublevares, et ad paternae pietatis [Col. 0202B] epulas diu perditum [ Al., periclitantem] reduceres (Luc. XV, 13-15) . Adhaesit itaque oculo cordis mei pulvis cogitationum iniquarum, ut summum beatitudinis bonum nec videre, nec amare perfecte valeam. Si viderem, utique amarem. Sed a te, qui spiritum ab eo consolationis accepisti qui vult omnes homines salvos fieri (I Tim. II, 4) , assiduae orationis suffragia flagito: quatenus aeternae pacis medicus collyrio suae misericordiae inungat oculum, iniquis obcaecatum cupiditatibus; ut verum perpetuae bonitatis lumen videre valeat, et amare quod videat.

Memento mitissimam Samaritani mentem, qui vulneratum omnique praesidio destitutum oleo et vino fovebat, pietatis fascia ligavit, levavit in jumentum, duxit in stabulum, duos pro eo dedit denarios, [Col. 0202C] ut curaretur (Luc. X) . Quid hac pietate mitius? quid hoc exemplo salubrius? Creator omnium in pretium seipsum tradidit hominum, ut eos liberaret quos creavit. Fateor me unum esse ex illis quos redemit. Sed dum alienae avidus pulchritudinis, Chananitidas ex paterno tabernaculo perrexi videre, lupi me vespertini invenerunt, rapuerunt, laceraverunt, vulneratum dereliquerunt. Tandem aliquando, divina praeveniente gratia, in memet reversus dixi: Surgam et ibo ad Patrem meum (Luc. XV, 18) , teque, mitissime pastor, in hoc iter, sicut praedixi, ductorem deposco.

Potuit igitur idem Lazari solvere vincula, qui eum de monumento prodire jussit. Sed ut potestatem solvendi sanctos habere doctores demonstraret, circumstantibus [Col. 0202D] dixit: Solvite eum, et sinite abire (Joan. XI, 44) . Tu vero, egregie pastor, solve jubente Deo mortiferas mihi peccatorum catenas, ut liber vitaeque redditus inter convivas Dei Christi in aeternae beatitudinis epulis recumbere merear.

Paulino sanctissimo patriarchae humilis levita Alcuinus salutem.

[Col. 0203A] Absentia corporis non oportet dilectionem dividere, quia amicitia quae deseri potest nunquam vera fuit. Ex quo te sciebam, dulcissime amice, semper amabam, et pepigit cor meum foedus amicitiae cordi tuo. Et sic nomen Paulini mei, non in cera, quae deleri potest, scripsi. Ne, quaeso, obliviscaris in tuis sanctis orationibus nomen amici tui Albini: sed in aliquo memoriae gazophylacio reconde illud, et profer eo tempore opportuno, ⁜ a quo panem et vinum in substantiam corporis et sanguinis Christi consecraveris.

Diu dilectionis tuae exspectavi promissa, hoc est, vivificae crucis, vel aliarum reliquiarum patrocinia. Noli me, obsecro, tanto fraudare munere; nec te veritatis . . . . . Nolo longinquitatem viae causeris. Charitas [Col. 0203B] pennas ad volandum inveniet, nec flumina obruent illam (Cant. VIII, 7) . Sufficiunt alae fidei in palatio regis, quibus nec voluntas deest in accipiendo, nec fides in reddendo. Si quid nostra petitio apud vos valeat, et tua semper ad Deum valeat petitio, qui te in tam sublimi statuit gradu, ubi ejusdem Dei Domini nostri Jesu Christi effectus . . . . .

Vide quam sublime est hoc nomen. Contende meritis esse quod nomine vocaris. Clama, ne cesses, exalta quasi tuba vocem tuam (Isa. LVIII, 1) . Sit guttur tuum tuba Dei. Praedica importune, opportune (II Tim. IV, 2) . Tu gallus in praedicatione, succinctus in castitate. Tu aries in veritate fortissimus, cui nullus regum resistere poterit (Prov. XXX, 30, 31) . Tu lucerna super candelabrum in domo Dei (Matth. V, 15) . Tua lingua coelum claudit et aperit (Apoc. III, 7) . Aperit primum per praedicationis devotionem. Ad exemplum Christi recurre, qui per civitates, castella, vicos, villas, evangelizando iter agebat (Matth. IX, 35) : etiam et domos publicanorum vel peccatorum, propter occasionem praedicationis, non abhorruit intrare (Luc. V, 29) . Spes praemii solatium sit laboris.

Quid facio insipiens ego contra philosophicum proverbium, ligna in silvam ferens, stillicidiis flumina irrigans? Modulum meum extuli figurae. Obsecro per ejus amorem, qui duo minuta viduae donis divitum praeferebat (Marc. XII, 42, 43) . Charitas omnia suffert, in qua qui manet, in Deo manet (I Cor. XIII, 7) , quia Deus charitas est (I Joan. IV, 16) .

Dilectissimo in Christi charitate amico et regalis palatii ⁜ c archario Megenfrido Flaccus Albinus perpetuae sospitatis salutem.

Solet itaque chartula charitatis calamo perscripta inter amicales currere personas, ut ardorem sui pectoris litteris fraternis ostendat obtutibus, et quod intus latet in animo, foras videatur in scriptis. Unde ego tui memor, amice charissime, tibi hos tuae salutis, imo et multorum, admonitorios dirigere curavi apices. Nec me superfluum in his litteris aestimes, sed devotum; desiderans utrumque, et praesentis vitae prosperitatem et futurae: quatenus in ista temporali [Col. 0204B] feliciter vivas, et in illa aeterna beate regnes cum Christo.

Considerandum vero est diligentissime omni homini quid fugere debeat, et quid sequi. Quae duo Psalmista uno brevissimo versiculo ostendit dicens: Diverte a malo, et fac bonum (Psal. XXXIII, 15) . Non sufficit solum mala non facere, nisi et bona faciat, aeternam cupienti possidere gloriam. Unde et ipsa Veritas in Evangelio cuidam se interroganti respondit: Si vis vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX, 17) . Sed unicuique pensandum est in quo gradu statuisset eum Deus, et quo talento ditasset cum. Non enim solis episcopis vel presbyteris pecuniam suam tradidit Dominus ad multiplicandum, sed omni dignitati et gradui talenta bonae operationis tradidit, [Col. 0204C] ut datam sibi gratiam fideliter administrare studeat, et conservis suis erogare contendat. Alius est qui talentum praedicationis accipit, alius sapientiae; alius divitiarum, alius cujuslibet administrationis; quidam forte alicujus artificii donum a Deo horum omnium bonorum dispensatore. Et in his omnibus fides et devotio spectanda est, ut fideliter laboret, et viriliter sui domini pecuniam multiplicare satagat, quatenus desiderabilem vocem audire mereatur: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam; intra in gaudium domini tui (Matth. XXV, 21) .

Qui vero pecuniam praedicationis accipiunt, diligenter considerare debent quid cuique congruat loco [Col. 0204D] vel tempori; etiam et quo ordine praedicatio Christianitatis incipienda sit vel perficienda. Nam Dominus noster Jesus Christus cum triumpho gloriae ad paternam rediens sedem apostolis suis praecepit dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine [Col. 0205A] Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis (Matth. XXVIII, 19, 20) . ⁜ a Primo fides docenda est, et sic baptismi percipienda sunt sacramenta. Deinde evangelica praecepta tradenda sunt. At si aliquid horum trium deerit, salutem animae suae auditor habere non poterit. Fides quoque, sicut sanctus ait Augustinus, res est voluntaria, non necessaria. Attrahi poterit homo in fidem, non cogi. Cogi poteris ad baptismum, sed non proficit fidei. Nisi infantilis aetas, aliorum peccatis obnoxia, aliorum confessione salvari poterit. Perfectae aetatis vir pro se respondeat, quid credat, aut quid cupiat. Et si fallaciter fidem profitetur, veraciter salutem non habebit. Unde et praedicatores paganorum populum pacificis verbis et prudentibus [Col. 0205B] fidem docere debent. Novit Dominus qui sint ejus; et quorum cor vult, aperit, ut intelligant quae a doctore dicantur. Sed et post fidei et baptismi perceptionem molliora praecepta infirmioribus animis sunt praebenda. Nam et apostolus Paulus novellae Galatarum [Corinthiorum] genti scribens ait: Lac vobis dedi potum, non solidum cibum (I Cor. III, 2) . Solidus vero cibus virorum est fortium; id est, praecepta majora illorum sunt, qui multo tempore exercitatos habent sensus in lege 51 Domini. Et veluti lac fragili congruit aetati, ita suaviora praecepta rudi populo in principio fidei tradenda sunt.

Igitur et in Actibus apostolorum (Cap. XV, 2) legimus Paulum et Barnabam Hierosolymam ascendisse ad Jacobum et caeteros apostolos, super hac [Col. 0205C] quaestione, quomodo gentibus praedicare debuissent? At illi praescribentes unanimi consilio statuerunt ut nil molestiae legalis imponeretur cervicibus eorum, sed tantum ut abstinerent se a fornicatione, a sanguine, suffocatione et simulacris (Ibid., vers. 28, 29) . Imo et ipse Paulus praedicator gentibus gloriabatur se ex labore manuum suarum vivere. Ait enim in quadam Epistola sic: Vos scitis quod mihi et his qui mecum sunt manus istae ministraverunt, ne cui vestrum molesti essemus (Act. XX, 34; II Thessal. III, 8) . Et item: Melius est mihi mori, quam ut gloriam meam quis evacuet. Quae est gloria mea? ut Evangelium sine sumptu exponam (I Cor. IX, 15-18) . Hoc enim tantus et a Deo specialiter electus gentium [Col. 0205D] praedicator egit, ut omnem radicitus occasionem avaritiae praedicatoribus abscinderet: quatenus nullus, qualibet cupiditate illectus, sed sola Christi charitate confortatus verbum Dei praedicaret, sicut ipse in Evangelio suis praecipiens discipulis ait: Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) .

Si tanta instantia suave Christi jugum et onus ejus leve durissimo Saxonum populo praedicaretur, quanta decimarum redditio, vel legalis pro parvissimis quibuslibet culpis edicti necessitas exigebatur, forte baptismatis sacramenta non abhorrerent. Sint tandem [Col. 0206A] aliquando doctores fidei apostolicis eruditi [ suppl. exemplis]. Sint praedicatores, non praedatores. Confidant in illius pietate, qui ait: Nolite portare sacculum, aut peram (Luc. X, 4) , et caetera quae sequuntur. Et de quo propheta inquit: Qui nunquam derelinquit sperantes in se (Dan. XIII, 60) .

Haec tuae, venerande amice, scripsi dilectioni, quatenus tuis proficiant admonitionibus, qui a te consilium audire desiderant. Sat enim haec omnia optime novit dilectus meus David, cui Deus et sapientiam dedit, et bonam voluntatem: et plurimos convertit populos ad charitatem Christi et laudem. Cui omnis bonitas et potentia ad benefaciendum sufficit. Nisi unum tantummodo [ F. suppl. deficit?] propter tempora periculosa hujus saeculi, quod rariores habet [Col. 0206B] adjutores in opere Domini quam necesse sit. Nullus tamen in mundo meliores, ut credo, habet quam ille. Hos erudiat, admoneat et doceat, secundum sapientiam sibi a Deo datam. Et tu, fidelissime dispensator thesaurorum et serator consiliorum et adjutor devotus, viriliter fac voluntatem illius. Esto in consilio suavis et in opere strenuus, pacificus in domo, prudens in legationibus, pius in pauperes et miseros, justus in judiciis, largus in eleemosynis; ut ex temporalibus divitiis tuis aeternas tibi merearis in coelis.

Adhuc me dilectio dilecti mei David, et sollicitudo salutis multorum, cogit tibi suadere, quae utilia scio coram Deo et honesta coram saeculo. Nam quidam [Col. 0206C] sacerdotes Christi, qui habent parochias et honores saeculi, et gradus ministerii non volunt habere: videtur mihi melius, ut plenam habeant benedictionem et plenam mercedem apud Deum. Nunc vero alius laborat pro mercede perpetua, illi vero pro saeculari honore. ⁜ b Privati vero sunt, ut cum pace dicam. Potestatem ligandi et solvendi, quod clarissimum est in Ecclesia Christi donum, Christus dedit apostolis, et per eos successoribus suis. Nec non et Ecclesiis, quae non habent pastores, periculosum est gregem Christi absque pastore diu manere. Intrant lupi rapaces, sed non est qui exigat eos. Sedet sola et vidua domina gentium et non est qui consoletur eam (Thren. I, 1, 2) . Dicit et ipsa Veritas: Messis quidem multa, operarii autem pauci; rogate dominum [Col. 0206D] messis, ut mittat operarios in messem suam (Luc. X, 2) . Et ego tibi, charissime amice, messis quidem multa est in populo Christiano, sed non sunt in quibusdam locis messores. Tu vero roga dominum messis, id est, David meum dilectum, ut mittat operarios in messem suam; quatenus illis dicat rogatus, sicut suus proprius protector et unicus, et amator Christus Deus dixit discipulis 52 suis: Ite, ecce ego mitto vos (Luc. X, 3) . Ipse est dominus vineae, mittat operarios in vineam suam et dicat: Ite et vos in vineam meam et quod justum fuerit, accipietis pro [Col. 0207A] labore vineae meae (Matth. XX, 4, 7) . Ipse [ F., ipsi] est potestas et dispensatio vineae Christi, id est Ecclesiarum Dei. Illius est laus et gloria, et merces aeterna, ut bene ordinentur, et regantur, et pastores habeant, quantos invenire possint ⁜ a , dignos et Deo placabiles. Ille est in hoc regno, qui omnes praedicare potest, et de omnibus Ecclesiis mercedem habere et benedictionem in saeculo, et aeternam beatitudinem et beatam aeternitatem cum Christo et sanctis ejus.

Domino piissimo et praestantissimo et omni honore dignissimo David regi Flaccus Albinus verae beatitudinis aeternam in Christo salutem.

Dulcedo sanctae dilectionis vestrae omnibus horis, etiam et momentis, aviditatem pectoris mei abundanter reficit; et decoris vestri facies, quam saepius amabiliter considerare solebam, totas memoriae meae venas cum magna jucunditate desiderabiliter implet, et quasi multarum in corde divitiarum species, vestrae bonitatis nomen et aspectus reconditur. Ideo magna mihi est jucunditas, vestrae dulcissimae prosperitatis audire laetitiam, ad quam etiam cognoscendam hunc ⁜ c puerulum, ut scitis, parvitatis meae [Col. 0207C] clientellum [ Al., clientulum] direxi: quatenus in salute sublimitatis vestrae, in gratiarum actionibus laetus collaudem misericordiam Domini nostri Jesu Christi. Non solum ego ultimus servulus Salvatoris nostri, congaudere debeo prosperitati et exaltationi clarissimae potestatis vestrae: sed tota sancta Dei Ecclesia unanimo charitatis concentu gratias agere Domino Deo omnipotenti debebit, qui tam pium, prudentem et justum, his novissimis mundi et periculosissimis temporibus populo Christiano perdonavit clementissimo munere rectorem atque defensorem: qui prava corrigere, et recta corroborare, et sancta sublimare omni intentione studeat, et nomen Domini Dei excelsi per multa terrarum spatia dilatare gaudeat, et catholicae fidei lumen in extremis [Col. 0207D] mundi partibus incendere conetur. Haec est, o dulcissime David, gloria, laus et merces tua in judicio diei magni, et in perpetuo sanctorum consortio; ut diligentissime populum, excellentiae vestrae [Col. 0208A] a Deo commissum, corrigere studeas, et ignorantiae tenebris diu animas obcaecatas ad lumen verae fidei deducere coneris. Nunquam optimis voluntatibus, vel bonis conatibus remuneratio divina deerit: sed qui plus laborat in voluntate Dei, plus mercedis recipiet in regno Dei. Tempus hujus vitae velociter currit, fugit, et non revertitur [ Al., respicit]; 53 ineffabilis vero Dei pietas humano praevidebat generi breviter laborare, et aeternaliter coronari. Ideo pretiosa debent esse nobis tempora, ne perdamus per negligentiam quod per bonae vitae exercitium habere poterimus [ Al., potuerimus] aeternum. Nec tantum diligere aliquid poterimus in terra, quantum beata amabitur requies in coelo: quam qui tunc habere concupiscat, bonis nunc operibus promereri [Col. 0208B] contendat. Omnibus itaque communiter regni coelestis janua patescit; sed illis intrare conceditur, qui cum multiplici bonitatis fructu ad eam venire festinant.

Ego vero Flaccus vester secundum exhortationem et bonam voluntatem vestram, aliis per tecta sancti Martini sanctarum mella Scripturarum ministrare satago; alios vetere antiquarum disciplinarum mero inebriare studeo; alios grammaticae subtilitatis enutrire pomis incipiam; quosdam stellarum ordine, ceu picto cujuslibet magnae domus culmine, illuminare gestio. Plurima plurimis factus (I Cor. IX, 22) , ut plurimos ad profectum sanctae Dei Ecclesiae, et ad decorem imperialis regni vestri erudiam, ne sit vacua Dei omnipotentis in me gratia (I Cor. XV, 10) , [Col. 0208C] nec vestrae bonitatis largitio inanis. Sed ex parte desunt mihi servulo vestro exquisitiores eruditionis scholasticae libelli, quos habui in patria per bonam et devotissimam ⁜ d magistri mei industriam, vel etiam mei ipsius qualemcunque sudorem. Ideo haec vestrae excellentiae dico, ne forte vestro placeat totius sapientiae desiderantissimo consilio, ut aliquos ex pueris nostris remittam, qui excipiant inde nobis necessaria quaeque, et revehant in Franciam flores Britanniae: ut non sit tantummodo in Euborica hortus conclusus, sed in Turonica emissiones paradisi cum pomorum fructibus, ut veniens Auster perflaret hortos Ligeri fluminis, et fluant aromata illius, et novissime fiat, quod sequitur in Cantico, unde hoc assumpsi paradigma: Veniat dilectus meus in hortum suum, et comedat [Col. 0208D] fructum pomorum suorum. Et dicat adolescentulis suis: Comedite amici mei, bibite et inebriamini, charissimi. Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V, 1, 2) . Vel illud exhortativum ad sapientiam discendam [Col. 0209A] Isaiae prophetae elogium: Omnes sitientes venite ad aquas: et qui non habetis argentum, properate, emite, et comedite: Venite, emite, absque argento, et absque ulla commutatione vinum et lac (Isa. LV, 1) .

Haec sunt quae vestra nobilissima intentio non ignorat, quomodo per omnes sanctae Scripturae paginas exhortamur ad sapientiam discendam. Nil esse ad beatam vitam sublimius adipiscendam, nil ad exercitium jucundius, nil contra vitia fortius, nil in omni dignitate laudabilius; etiam et secundum philosophorum dicta nil ad regendum populum necessarius, nil ad componendam in optimos mores vitam melius, quam sapientiae decus, et disciplinae laus et eruditionis efficacia. Unde et de laude illius sapientissimus exclamat [ Al., explanat] Salomon: Melior [Col. 0209B] est sapientia cunctis pretiosissimis, et omne desiderabile ei non potest comparari. Haec est quae humiles exaltat, quae sublimes honorat. Per illam reges regnant, et legum conditores justa decernunt. Per illam principes imperant et potentes decernunt justitiam. Beati qui custodiunt vias ejus, et beati qui vigilant ad fores illius quotidie (Prov. VIII, 11 seqq.) . Ad hanc omni studio discendam et quotidiano exercitio possidendam exhortare, domne rex, juvenes quosque in palatio excellentiae vestrae, quatenus in ea proficiant aetate florida, ut ad honorem canitiem suam perducere digni habeantur, et per eam ad perpetuam valeant pervenire beatitudinem. Ego vero, secundum modum ingenioli mei, apud servos vestros in his partibus seminare sapientiae grana segnes [ Al., segnis] non ero, [Col. 0209C] memor illius sententiae: Mane semina semen tuum, et vespere non cesset manus tua; quia nescis quid magis oriatur, hoc an illud. Et si utraque simul, melius est (Eccle. XI, 6) .

⁜ a Mane [ Al., Multa] florentibus per aetatem studiis seminavi in Britannia. Nunc vero frigescente sanguine quasi vespere in Francia seminare non cesso. Utraque enim, Dei gratia donante, oriri optans. Mihi fracto corpore solatio est sententia sancti Hieronymi, qui ait in epistola (Epist. 52) ad Nepotianum: «Omnes pene 54 virtutes corporis mutantur in senibus, et crescente sola sapientia decrescunt caetera.» Et post paululum: «Senectus vero eorum qui adolescentiam [Col. 0210A] suam honestis artibus instruxerunt, et in lege Domini meditati sunt die ac nocte, aetate fit doctior, usu tritior, processu temporis sapientior; et veterum studiorum dulcissimos fructus metit.» In qua epistola, de sapientiae laude, et veterum studiis plura potest, cui placuerit, legere, et intelligere quantum veteres in decore sapientiae florere studuerunt. In hanc vestram Deo amabilem, et vitae laudabilem semper proficere et gaudere agnovi diligentiam; et nobilitatem saecularis prosapiae majore mentis nobilitate exornare. In qua Dominus noster Jesus Christus, qui est virtus et sapientia Dei, te custodiat, et exaltet, et ad gloriam beatae et perpetuae visionis suae pervenire faciat.

Flaccus Albinus ⁜ c Flavio Damoetae filio charissimo salutem.

Tuae congaudeo dilectioni, et praestatae [praestitae] fidei congratulor: quia semper ubique te fidelem inveni, et benevolum erga me agnovi, sicut filium in patrem: nec aliter inveni, nisi ut voluntas tua semper meam subsecuta est voluntatem. Ideo taedium habet animus meus de absentia faciei tuae: tamen in charitate cordis mei te semper praesentem habeo, Deumque pro tua deprecor prosperitate, ut te mihi in gaudium, tibique ipsi in salutem longaevis conservare dignetur temporibus. Sed valde sollicitus sum [Col. 0210C] ⁜ d de itinere tuae profectionis in hostem, quia plurima solent in talibus evenire pericula rebus. Tamen qui justitiam habet eundi et pro Deo decertandi, fiduciam potest habere de auxilio illius, pro cujus amore tantum subire laborem non formidat. Tu vero ⁜ e iter tuum confessione confirmare, eleemosynis roborare, orationibus servorum Dei undique munire memento: ut angelus Domini te inter omnia adversa tueatur et comitetur, quatenus cum securitate vadas et cum pace revertaris.

55 Ego pene, quasi orbatus filiis, remaneo domi. Damoeta Saxoniam, Homerus Italiam, ⁜ f Candidus Britanniam recessit, Martinus ⁜ g in Vicos apud S. Jodocum [Col. 0211A] infirmus remansit, pro cujus sanitate, ut Dei depreceris clementiam, obnixe flagito. De Mopso, qui apud S. Martinum, sicut audisti, infirmatus est, nihil aliud audivi certum; nec te abeunte, missos illius vidi. Sed pene tristitia totus absorptus fui in ⁜ a filia mea, quae tres dies pene desperata fuit; sed modo, donante divina misericordia, per preces servorum Dei et eleemosynarum largitatem bene consolati sumus in ea, quia bene recuperata est. Ecce qualibus pater tuus agitatus est fluctibus! Tu, fili charissime, cum tuae reverentiae commilitonibus pro eo intercedere satage, quatenus spiritus consolationis hos ejus animi motus tranquilla pace componere dignetur; et David dilectum suum, et vos omnes victores cum gaudio reducat in patriam. [Col. 0211B] Aeternae patriae civem te faciat divina clementia, dilectissime fili.

Probatissimo amico Damoetae Albinus salutem.

Nimium mihi longum videtur tempus, quod tuae dilectionis faciem non vidi, verba non audivi. Et tantum ex praesentia tui gaudebat animus, quantum ⁜ d in absentia contristatur. Quid faciet mens, nisi lugeat, dum paucos habet amicos? Proh dolor! sed illi semper [Col. 0211C] (pene) absentes. Tamen quod valeo faciam, te memorans apud Dominum, tibi prospera semper illius concedere clementiam deprecans, cujus dilectione tuum semper impleatur pectus. Hae sunt verae divitiae, quae nunquam decipiunt habentem, 56 nec in ipsa morte amittuntur, sed plus abundant, dum cernitur quod amatur. Inter temporalia et aeterna hoc interest [quod temporale] aliquid plus diligitur antequam habeatur, vilescit autem cum advenerit. Aeternum autem ardentius diligitur adeptum quam desideratum. Ideo plus amemus aeterna quam temporalia, ut in aeternitate beate et feliciter vivere mereamur. Valeto in saecula.

⁜ f Flavio Damoetae viro clarissimo plurimam Albinus perpetuae pacis salutem.

De vestra valde gaudeo prosperitate, et de munere charitatis vestrae multum gavisus sum, tot agens gratias quot dentes in dono numeravi. ⁜ g Mirum animal, duo habens capita et dentes LX, non elephantinae magnitudinis, sed eburneae pulchritudinis. Nec ego hujus bestiae territus horrore, sed delectatus aspectu. Nec me frendentibus illa morderet dentibus [Col. 0212B] timui, sed blanda adulatione capitis mei placare capillos adrisi. Nec ferocitatem in dentibus intellexi, sed charitatem in mittente dilexi, quam semper fideliter in illo probavi. Sed quantum gaudeo in amoris dulcedine, tantum doleo ⁜ h in absentiae longinquitate. Noluissem tanto tempore ab invicem separari, quos ejusdem charitatis dulcissima colligant vincula. Quid faciam, nisi lacrymis sequar amicum, donc reveniat, quem animus optat habere praesentem.

O fili charissime! inter occupationes saeculi non obliviscare tui; sed dum corpus epulis pascitur, anima eleemosynis reficiatur. Et dum fatigata ex itinere membra quiete refocillantur, mens in Deo orationibus roboretur: et in diversarum auditu causarum justitia semper resonet in ore, et ex intimo cordis [Col. 0212C] affectu miserorum procedat [ Al., proveniat] consolatio, et spes aequitatis non fallat advenientes, nec pietatis desint suffragia confugientibus ad vos, quia pietas in pauperes gesta aeterna remuneratur beatitudine. Haec, fili mi, faciens floreas in omni virtutum decore, et te, quocunque vadas, divina comitetur protectio, euntemque ubique deducat prospere, ac redeuntem cum omni prosperitate citius reducat ad nos, ut gaudeat amor patris in filio, et laudetur Deus ubique, qui suos famulos sibimet invicem praesentabit ovantes. Vigeas, valeas, et floreas, dulcissime Damoeta.

Sciat veneranda dilectio vestra quod domnus rex Carolus amabiliter et fideliter saepe locutus est mecum de vobis, et in eo habetis fidelissimum amicum. Ideo et vestrae dilectioni digna dirigit munera et per episcopales sedes regni vestri. Similiter Ethelredo regi et ad suas episcoporum sedes ⁜ c dona direxit. Sed heu! proh dolor! donis datis et epistolis in manus missorum, supervenit tristis legatio per missos, qui de Scotia per vos reversi sunt, de infidelitate gentis et ⁜ d nece regis. Ita Carolus, retracta donorum largitate, in tantum iratus est contra gentem illam, ut ait, perfidam [Col. 0213B] et perversam, et homicidam dominorum suorum, pejorem eam paganis existimans: et nisi ego intercessor essem pro ea, quidquid eis boni abstrahere potuisset et mali machinari, jam fecisset.

Ego paratus eram cum muneribus Caroli regis ad vos venire, et ad patriam reverti; sed melius mihi visum est propter pacem gentis meae in peregrinatione remanere, nesciens quid fecissem inter eos, inter quos nullus securus esse, vel in salubri consilio proficere potest. Ecce ⁜ f loca sancta a paganis vastata, altaria perjuriis foedata, monasteria adulteriis violata, [Col. 0213C] terra sanguine dominorum et principum foedata.

Domino excellentissimo Offano regi, humilis levita Alcuinus salutem.

[Col. 0214A] Fideliter voluntati tuae semper placere cupiens, hunc meum charissimum filium ad vos remisi sicut petisti, deprecans ut eum honorifice habeatis, donec ad vos, volente Deo, veniam: nec eum sinite otiosum vagare, nec ebrietati servire; sed praevidete ei discipulos, et praecipientes praecipite, ut diligenter doceat. Scio quod bene dicit, et utinam bene proficiat! quia discipulorum meorum profectus, merces est mihi apud Deum. Et valde mihi placet, quod tantam habetis intentionem lectionis, ut lumen sapientiae luceat in regno vestro, quod multis modo exstinguitur in locis. Vos estis decus Britanniae, tuba praedicationis, gladius contra hostes, scutum contra inimicos. Habete Deum semper ante oculos, facite justitiam, amate misericordiam: quia qui ignoscit, [Col. 0214B] ignoscitur ei (Matth. VI, 14) . Discite diligere mandata Dei Christi, ut benedictio illius in omni bonitate et prosperitate vos vestrosque nepotes consequatur in aeternum. Divina te tuumque regnum coelesti bene dictione comitetur gratia, domine excellentissime.

Nobilissimo juveni ⁜ j Ecgfrido humilis levita Alcuinus salutem.

Quia sciebam te bonae indolis et summae nobilitatis adolescentem exhortatorias praesumpsi tibi dirigere litteras. Non quod tibi aliquid desit a sapientissimis et optimis parentibus admonitionis necessariae, quorum honestatis exempla populo praedicamenta sunt [Col. 0214C] salutis; sed ut meae dilectionis in te ostenderem fidelitatem, cupiens te proficere in Deo, virtutumque floribus ornari, et cunctis Anglorum populis prodesse in prosperitate. Ecce quam nobilissimis natus es parentibus, quam magna enutritus cura. Noli moribus esse degener, qui nativitate generosus existis. Disce diligenter illorum exempla, a patre auctoritatem, ⁜ k a [Col. 0215A] matre pietatem. Ab illo regere populum per justitiam, ab ista compati miseris per misericordiam; ab utroque Christianae religionis devotionem, orationum instantiam, eleemosynarum largitatem, et totius vitae sobrietatem. Tu baculus senectutis illorum esto, humiliter illorum obediens praeceptis; quatenus illorum te benedictio consequatur in aeternum. Nam juxta Salomonem, benedictio parentum filios exaltat (Eccli. III, 11) , Item idem ait: Filius sapiens gloria est patris (Prov. X, 1) . Noli luxuriae subditus esse, sed Deo: quia castum corpus et animam vitiis non maculatam Spiritus inhabitat sanctus. Non decet te rusticum esse moribus, vel verbis lasciviosum, qui natus es in solio regni. Temperantia et honestas vitae te amabilem et laudabilem cunctis efficiet populis. Incipe [Col. 0215B] bona promereri conversatione, Deum ubique habere protectorem. Ex illius enim misericordia tua consistit prosperitas. Si illum toto corde amaveris, et illius tota intentione teipsum subdideris voluntati, exaltabit te in regno praesenti, et in futuro gloriam tibi concedet sempiternam. Divina te in omni bonitate pietas florere faciat, fili charissime!

Charissimis in Christo fratribus humilis levita Albinus salutem.

Sicut domini abbatis, vestraque suavissima charitas [Col. 0215C] demandavit, ⁜ b versus per singulos titulos ecclesiarum et altaria singula dictavimus, et utinam tam rationabiliter quam libenter; quia vestrae sanctitatis jussio compellit citato dictare sermone; tamen vestra pietas defendat, quae nostra humilitas obedienter exaravit. ⁜ c Missas quoque aliquas de nostro tuli Missale ad 60 quotidiana et ecclesiasticae consuetudinis officia. Primo in honore summae Trinitatis, deinde ad sanctorum intercessiones deprecandas, etiam et angelorum suffragia postulanda, quae multum necessaria sunt in hac peregrinatione laborantibus. Postea sanctae Dei genitricis semperque virginis Mariae missam superaddidimus per dies aliquot, si cui placuerit, decantandam; nec non et sancti Vedasti Patris vestri et ⁜ d protectoris nostri dictavimus missam, quatenus [Col. 0215D] illius familiaris advocatio sempiternum suis famulantibus afferret solatium. Pro peccatis quoque et eleemosynam facientibus adjunximus orationes, quatenus si quis vel pro suis negligentiis vel pro aliorum benefactis [Col. 0216A] offerre voluisset, haberet convenientes intercessiones suae voluntati. Arbitror vos melius haec omnia vel in sacramentis vestris conscripta, vel in consuetudine quotidiana habere. Tamen ne inobediens vestrae essem dilectioni, scripsi, quod nos in consuetudine habemus, et vobis proficuum esse putavi, obsecrans ut mei nominis memoriam habeatis, vel inter has, vel inter alias vestrae sanctitatis intercessiones. Ut vere fateor, multam habeo fiduciam in vestris sanctis orationibus ad promerendam misericordiam Domini nostri Jesu Christi, qui vos custodiat et in omni bonitate proficere faciat, et orationes vestras exaudire dignetur vel pro vivorum salute, vel pro morientium profectu. Vos vero, viri fratres! in unitate charitatis firmiter permanete, et in humilitatis obedientia [Col. 0216B] solerter assistite. Iste est honor vester coram hominibus; ista est via vestra ad regnum Dei. In his enim mercedem a Deo sperare debetis; ad hos enim sanctissimos tramites, seniores qui sunt, juniores deducant. Corripite eos in spiritu mansuetudinis, et bona illis praebete exempla, ut vestris sanctissimis vestigiis inhaerentes vitam vobiscum in Christo sempiternam habere mereantur. Saeculum quod sprevistis, nolite quaerere, saepius cum Propheta decantantes: Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam (Psal. CXVIII, 36) . Radix enim omnium malorum cupiditas est. Melius est enim Deum habere in corde, quam nummos in sacculo. Lectionis sacrae studia inter labores obedientiae vestrae diligentissime exercete, ita ut vel opus, vel libellus in manibus [Col. 0216C] semper videatur vestris, quia in libris sanctis Deus loquitur ad hominem, et in orationibus suis homo loquitur ad Deum. Quid dulcius debet esse quam Deum audire loquentem? In his enim et solatia peccator, et gaudia benefactor inveniet. Sicut lux laetificat oculos, ita lectio corda. Custodiam oris diligenter observate: verba quae ad aedificationem audientibus faciant semper proferte, quia aliorum salus vestra est retributio. Laus Domini semper sonet in ore vestro dicente Propheta: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus in ejus in ore meo (Psal. XXXIII, 2) . Et iterum: Sacrificium laudis honorificabit, illic iter, quo ostendam illi salutare Dei (Psal. XLIX, 23) . Necdum mihi, charissimi fratres, occurrit tempus dictandi ⁜ e homiliarem admonitionem, sed [Col. 0216D] vita comite, Spiritu sancto inspirante, non ero immemor petitionis vestrae et promissionis meae. Divina vos clementia in omni bonitate florere et proficere faciat, fratres charissimi. Amen ⁜ f !

Venerabilibus in Christo Fratribus ⁜ b in Ecclesia sancti Liudgarii episcopi servientibus, Alcuinus devotus vestri profectus in Christo salutem.

Desiderabilem vestrae beatitudinis salutationem, quam meae parvitatis auribus fidelis frater Odilleoz attulit, gratiosissimo suscepi animo, valde desiderans in vestrae sanctitatis orationibus, in hujus procellosae vitae navigio adjuvari, quatenus piissima Salvatoris nostri gubernatione ad portum perpetuae quietis, vobis intercedentibus, pervenire merear. ⁜ c Quod ad vos [Col. 0217B] non veniebam, non alicujus (Deus testis est) despectionis causa feci; sed ne scandalum religioni [ Al., regioni] vestrae meae inordinatae conversationis vita generaret; cupiens aedificare, non destruere (Eccli. XXXIV, 28) ; congregare, non spargere. Nulla est ovibus Christi major damnatio, quam pastor errabundus et seductor. Qui per devia orbitat, quomodo sequens viator viam incedit regiam? Nonne hastile aciem lanceae sequitur in ictu?

Vos vero, fratres charissimi, totis viribus sanctorum Patrum sequimini exempla, illorumque unanimiter obedientiae pedibus [ Edit., precibus] intrate vestigia. Charitas, obedientia, et humilitas monachis coeli januas aperient. Non illa charitas, quae in ⁜ d pleno potatur calice, sed illa quae in pectore sine simulatione [Col. 0217C] versatur fraterno: non sua quaerens, sed quae alterius sunt (I Cor. XIII, 5) ; omnibus prodesse non sibi placuisse quaerens. Non illa humilitas tantum quae in capitis inclinatione foris ostenditur, sed illa quae in cordis consideratione ante conspectum summi judicis omnibus se inferiorem esse judicat. Quid de obedientia loquor [ Mab., loquar], dum tota monachorum vita in simplicitate consistit obedientiae? Pater vero et pastor Deo rationem reddet quid jubeat [Col. 0218A] et quibus ante eos vivat exemplis. Sicut et filii, et grex, qua devotione paternis obtemperant jussis, omnium judici rationem reddituri erunt.

Igitur pacem et concordiam ex intimo cordis affectu inter vos habete. Quia nihil sine pace Deo placet, nec munus ad aram. Unusquisque alium, juxta Apostolum, honore praeveniat (Rom. XII, 10) . Seniores in spiritu mansuetudinis, quasi filios admoneant adolescentes (I Petr. V) . Sed et illi Patrum praecepta, quasi divinitus dicta, cum omni humilitate perficiant: servantes in timore Dei proprii castitatem corporis, ut Spiritus sanctus habitare dignetur in eis, dicente Apostolo: Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) . Et in sanctarum Scripturarum lectione studiosi estote, ut possitis alterutrum [Col. 0218B] aedificare et consolari: quia qui non vult in juventute discere, in senectute scire non poterit. Et sicut saeculi avarus quotidie sibi divitias augere studet, sic servus Dei sapientiae gazas in sui pectoris saccos quotidie congregare studeat, ut sit scriba in Ecclesia Dei doctus, proferens de thesauro cordis nova et vetera conservis suis coelestis scientiae dona (Matth. XIII, 52) , quatenus juxta Danielis prophetiam erudiens multos, sicut firmamentum stellis ornatum in perpetua fulgeat beatitudine (Dan. XII, 3) .

Non me, obsecro, praesumptuosum aestimate, fratres, pro hujus admonitionis chartula. Sed quod charitatis lingua dictavi, vos humilitatis perlegite oculis, meamque fragilitatem orationum auxilio vestrarum roborate, ut Dei donante clementia peccatorum [Col. 0218C] meorum merear accipere veniam, ac vobiscum desiderabilem audire vocem: Venite benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. XXV, 34) .

Sanctissimis in Christo fratribus, sub protectione [Col. 0219A] beati Leodegari episcopi Deo servientibus, Alcuinus salutem.

Olim ⁜ a magistri mei vestigia secutus vestrae congregationis laudabilem conversationem videbam et amabam, meque ipsum inter vos esse desiderabam, quasi unus ex vobis. Unde deprecor, charissimi fratres! vestram piissimam dilectionem, ut dignemini me in sanctis orationibus vestris fratrem habere, quasi unum ex vobis, ut vestrae sanctitatis intercessione peccatorum meorum merear a Deo Jesu indulgentiam accipere, qui est salus et beatitudo omnium in se sperantium; quem vos in sancta religione regularis vitae semper honorate, et amate, quatenus dignam in vobis, sicut certissime credimus, mansionem sibi inveniat. Quid illi congregationi prosperitatis [Col. 0219B] deesse poterit, ubi ille est in medio, qui ait: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XXVIII, 20) .

Pacem semper habete veram in charitate sancta; et obedientiam sine murmuratione, et humilitatem sine simulatione, quae sunt maxime monachicae vitae virtutes, et Spiritui sancto amabiles ad habitandum in eis: atque erudite pueros et adolescentulos vestros, cum omni diligentia, in castitate et sanctitate, et disciplina ecclesiastica, ut digni habeantur vestrum post vos tenere locum, et pro vobis sanctis orationibus, Deoque acceptabilibus assidua consuetudine intercedere.

Dominus Deus qui vos in ovile sanctitatis congregavit, ipse numerum vestrum augere dignetur, et a [Col. 0219C] dextris sibi in die judicii stare concedat, ad audiendam amabilem sententiam, qua dicturus erit sanctis suis: Venite benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. XXV, 34) .

Dilectissimis amicis salutem.

[Col. 0220A] Rogo vos per charitatis fidem, ut fideliter et sapienter in electione pontificis faciatis, si necesse sit, electionem fieri ⁜ c antequam veniam. Iterum iterumque obtestor vos per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut nullatenus aliquem sinatis per simoniacam haeresim episcopatum acquirere, quia omnino perditio gentis est, si fiet. Et est haeresis pessima, simoniaca videlicet, quam sanctus Petrus aeterno anathemate damnavit (Act. VIII, 14, 20, seq.) . Qui vendit episcopatum, aurum accipiet, sed et regnum Dei perdet.

Hucusque sancta Eboracensis ecclesia in electione sua inviolata permansit. Videte ne in diebus vestris maculetur. Si illa, quod absit, auctoritatem amittit ecclesiasticam, timeo ne vos regnum amittatis aeternum. [Col. 0220B] Judas vendidit sponsum, id est, Christum. Qui autem vendit sponsam, id est, Ecclesiam, ejusdem criminis reus est: quia Christus et Ecclesia unum corpus sunt, Apostolo teste (Ephes. V, 23) . Venditor vero necesse est extra Ecclesiam sit; at qui extra Ecclesiam est, ubi erit, nisi cum diabolo in aeterna perditione? Nolite metuere veritatem vobis dicentem audisse. Hoc enim quod dico, libri Spiritu sancto prolati testantur. Opto enim vos immaculatos in conspectu Dei esse, et in hoc saeculo feliciter regnare, et in perpetuo gaudere cum Christo. Vivite et valete felices in Christo.

Domino omnium dilectissimo aeternam in Christo salutem.

Audiens ab ⁜ e Eanbaldo famulo vestro optatae prosperitatis vestrae sospitatem, valde me gavisum fateor; quia charitas et fides quae olim in pectore nostro habitare coepit, nunquam recedere poterit. Et quanto plus tempus remunerationis appropinquat, [Col. 0221A] tanto magis observare debebit: ut qui prius transierit a saeculo, amicum sibi sentiat reliquisse in saeculo. Me vero filium tuum febrium acerbitas et ⁜ a regis tardatio in Saxonia retinuit, ut ad vos venire non potuerim, sicut desideravi. Concedat mihi clementia divina faciem tuam in laetitia videre, antequam moriar. Opto et obsecro, ut in ea te honoris dignitate, si fieri possit, inveniam, in qua te pergens videbam. Tamen, si aliud aliquid tuo placeat animo, rogo ut nullam violentiam super ecclesiam Christi fieri ullatenus permittas; sed fratres ⁜ b libera electione in timore Dei summi, optimum Deo donante eligant. Quia in sanctis canonibus terribile anathema legitur super omnes, qui violentiam aliquam inferunt super ecclesiam Christi. Scito te [Col. 0221B] semper dilexisse familiam nostram, et plurima illis bona fecisse. Sed nunc maxime indigemus, ut bene illis agamus; ut ubi nobis requies erit aeterna, ibi sint quoque intercessores perpetui pro nobis.

⁜ c Tempus est nunc nobis praevidere dies aeternos, et cum omni modestia et integritate, et eleemosynarum largitate, viam nobis praeparare ad coelos. Omnis gloria transitoria est et quasi umbra recedet (Job. VIII, 8, 9) . Ideo ad aeternam bonis operibus properemus gloriam. Omnes saeculi vitemus vanitates, ut ad beatitudines coelestes pervenire mereamur. Dies hujus vitae, qui nobis restare videntur, vivamus Deo, ut post hanc illius consequamur misericordiam. Divina tibi clementia hujus vitae dies felices concedat, et aeternam cum sanctis suis tribuere [Col. 0221C] gloriam dignetur, domine pater dilectissime.

Dilectissimo in Christo filio ⁜ e Eanbaldo archiepiscopo devotus per omnia pater Albinus salutem.

[Laus et gloria Domino Deo omnipotenti, qui dies meos in prosperitate bona conservavit, ut in [Col. 0222A] filii mei charissimi exaltatione gauderem, et aliquem ego ultimus Ecclesiae vernaculus, ejus donante gratia qui est omnium bonorum largitor, erudirem ex filiis meis qui dignus haberetur 64 dispensator esse mysteriorum Christi (I Cor. IV, 1) , et laborare vice mea in Ecclesia, ubi ego nutritus et eruditus fueram, et praeesse thesauris sapientiae, in quibus me magister meus dilectus ⁜ f Helbrechtus archiepiscopus ⁜ g haeredem reliquit. Nunc vero mihi omni intentione precanda est divina clementia, ut mihi superstes sit in hac vita, qui mihi solatio semper fuit in sua obedientia: non quod mortem meam optare velim, sed ut vita illius prolongetur. Non enim filii patribus, sed patres filiis haereditare debent].

Ecce, charissime fili! omnia per Deum habes, quae [Col. 0222B] sperare potuit homo, etiam et plus quam nostra parvitas [ Al., pravitas] sperare auderet. Modo vero viriliter fac et fortiter. Opus Domini quod habes in manibus perfice ad mercedem animae nostrae et ad salutem multarum animarum. Non cesset lingua tua in praedicando, non pes tuus in circueundo gregem tibi commissum, non manus tua a laborando, ut eleemosynae fiant, et sancta Dei ubique exaltetur Ecclesia. Esto forma salutis omnium. In te sit exemplum conversationis sanctissimae (I Thessal. I, 7) , in te sit solatium miserorum, in te confortatio dubitantium, in te disciplinae rigor. In te veritatis fiducia, in te totius bonitatis spes. Non te saeculi pompa exaltet, non ciborum luxus enervet, non vestimentorum vanitas emolliat, non adulantium linguae [Col. 0222C] decipiant, non detrahentium adversitas conturbet, non tristia frangant, non laeta elevent. Non sis arundo vento agitata (Matth. XI, 7) , non flos aura tempestatis decidens (Jacob. I, 11) , non paries ruinosus (Psal. LXI, 4) , non domus super arenam posim (Matth. VII, 24, 26) , sed templum esto Dei vivi super firmam petram constructum, cujus ipse sit Spiritus Paraclytus inhabitator. Quanti putas possunt esse tibi dies? Finge in animo quasi quinquaginta annos: et ecce haec finem habent. Nec ad hoc pervenire putandum est. Infirmitas corporis tui te [Col. 0223A] fortem faciat in anima, et cum Apostolo: Quando infirmor, tunc fortior sum (II Cor. XII, 10) . Castigatio corporis profectus sit animae. Mitem te et humilem ad meliores ostende, durum et rigidum ad superbos, omnibus omnia factus, ut omnes lucrare posses (I Cor. IX, 22) . Habeas in manibus tuis mel et absinthium, quidquid cui placeat, edat ex illis. Cui de pia praedicatione vesci libeat, accipiat mel; qui dura invectione indigeat, bibat ex absinthio, ita tamen, ut liceat ei mel veniae sperare, si rosea confusio poenitentiae praecedat.

Omnia vestra honeste cum ordine fiant (I Cor. XIV, 40) . Tempus statuatur lectioni, et [oratio] suas habeat horas, et missarum solemnia proprio tempore conveniant. Qui diem sapit, Domino sapit (Rom. XIV, 6) . Sit modesta in conviviis laetitia; sit casta in jejuniis laetitia; lavetur poenitentia facies: ungatur oleo misericordiae caput, ut omnia acceptabilia fiant Domino Deo, qui te elegit sibi sacerdotem. Omnis namque pontifex ab hominibus assumptus pro hominibus constituitur in his, quae sunt ad Deum (Hebr. V, 1) . Aaron stabat cum turribulo dignitatis suae inter vivos ac mortuos, ut ira Dei non ardesceret plus in populo (Num. XVI, 47, 48) . Sacerdos vero Dei [Verbi] et voluntatis illius praedicator debet esse in populum, et intercessor ad Deum pro populo, quasi mediator inter Deum et homines. Qui sublimem ascendit locum, cavere debet ne cadat, quia ruina altioris loci periculosior esse dignoscitur. Qui stat, videat ne cadat. (I Cor. X, 12) . Qui jacet, contendat, ut resurgat: et qui currit, caveat ne offendat, ne bravium illius alter accipiat. Omnes quidem stare nos oportet ante tribunal Christi ut referat unusquisque, quidquid in corpore gessit (Rom. XIV, 10; II Cor. V, 10) . Tunc non erit tempus oleum emendi, ideo ante praevideamus; nec tunc vacua vasa habeamus (Matth. XXV) . Sint modo lumbi praecincti et lucernae ardentes in manibus praedicatoris (Luc. XII, 35) , ut tunc fulgeat sicut sol in regno Patris sui, et pro multiplicatione pecuniae sibi commissae laudetur a Domino suo, et honoretur aeterna gloria. Noli Dominum te putare saeculi, sed dispensatorem; non te numerus propinquorum avarum faciat, quasi illis in haereditatem congregare debeas. Non deerit occasio congregandi, [Col. 0223D] si cupiditatis, quae est omnium radix malorum, [fomes] inardescit. Nullus haeres melior est Christo: nemo tui thesauri fidelior custos est. Nam manus pauperis 65 gazophylacium est Christi. Quod ex tuis obtutibus illi commendare placeat, hoc per manus miserorum mitte. Duplex fiat eleemosyna [Col. 0224A] tua, una in salvandis animabus, altera in adjuvandis corporibus egentium. Ideo presbyteri duplici honore, juxta Apostolum, digni habendi sunt, quia duplici probantur fungi ministerio (I Tim. V, 17) . Hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX, 6, 7) ; et qui seminat in benedictione, de benedictionibus metet, et qui plus laborat, plus mercedis accipiet. Sint tui socii honestis moribus ornati, non vestimentorum vanitate notabiles, sed morum dignitate laudabiles. Gloria patris, filius sapiens. Non sint ebrietatis sectatores, sed sobrietatis amatores, ut ex illorum bonis exemplis aedificentur plurimi. Non inaniloquium vel scurrilitas, sed sancta ex ore eorum audiatur psalmodia. Non per campos discurrentes vulpes agitando declament, sed tecum ⁜ a equitando [ Cod. [Col. 0224B] Sal., aequando], psalmos dulci modulamine decantent. Nunquam sacrae benedictionis pallio induaris absque diaconorum astantium ministerio. Habeas et subdiaconos, caeterosque ordinatim gradus Ecclesiae, quatenus septiformis in donis sancti Spiritus Ecclesia septiformi ecclesiasticorum graduum distinctione fulgeat. Habeat unusquisque gradus dignitatis suae locum et vestimentum; et si in conviviis ordo seniorum et dignitatum servandus est, quanto magis in Ecclesia Christi? Sit clerus in habitu honestatis, et vultu constantiae; et in voce moderata cantantes, magis Deo placere nitentes quam hominibus (I Thessal. II, 4) . Exaltatio immoderata vocis jactantiae signum est: sed omnia in humilitate et honeste fiant, et non despiciant ⁜ b Romanos [Col. 0224C] discere ordines, quatenus caput Ecclesiarum Christi, secundum facultatem virium imitantes benedictionem a beato Petro principe apostolorum, quem Dominus noster Jesus Christus caput electi sibi gregis statuit, habere mereantur aeternam. Sicut apis sapientissima omnia, quae honestatis sunt, discendo probate, et quae optima esse videntur, eligendo retinete. Praevideat sancta solertia tua ⁜ c magistros pueris, clero [ Baluz., clerici] segregentur, separati more illorum, qui libros legant, qui cantilenae inserviant, qui scribendi studio deputentur. Habeas et singulis his ordinibus magistros suos, ne vacantes [ Al., vagantes] otio vagi discurrant per loca, et inanes exerceant ludos, vel aliis mancipentur ineptiis. Haec omnia et solertissima, fili charissime! [Col. 0224D] tua consideret providentia, quatenus in sede principali gentis nostrae totius bonitatis et eruditionis fons inveniatur, et ex eo sitiens viator vel ecclesiasticae disciplinae amator, quidquid desiderat anima sua, haurire valeat. [Habetis me devotissimum in his omnibus, licet in peregrinis habitantem, adjutorem]. [Col. 0225A] Consideret quoque tua diligentissima in eleemosynis [pietas] ubi ⁜ a xenodochia, id est, hospitalia fieri jubeas, in quibus sit quotidiana pauperum et peregrinorum susceptio, [et ex nostris substantiis habeant solatia.

Ecce ego duplici fatigatus molestia, id est, senectute et infirmitate: et forte appropinquat dies metuendus, quo conteratur hydria supra fontem, et recurrat vitta aurea (Eccle. XII, 6) . Revertatur pulvis in terram suam, spiritus ad Deum qui dedit illum (Eccle. XII, 7) , et valde timidus pavesco, quo examinet, tunc judicandus sit. Tu, fili fidelissime! labora pro anima Patris tui, sive nunc in hoc pulvere mortis; sive tunc in judicium properantis, ut requiem habeat et etiam veniam peccatorum suorum, ut maculae, [Col. 0225B] quae adhaeserunt illi ex hac lutulenta habitatione corpusculi, fraterna intercessione abluantur. Sed et post hanc conscriptionem animae meae etiam omnes filios meos, fratres et amicos, sive qui mecum sunt in peregrinatione, sive qui tecum versare videntur in patria, tuae commendo diligentissimae fidelitati, ut habeas illos quasi proprios, et non extraneos. Ad te respiciant omnes, in te gaudeant, in te consolationem habeant, te honorent quasi patrem; tu illos ama quasi filios, ut sit una pax omnium et concordia in charitate Christi, qui vos omnes in sua magna pietate et misericordia coelesti benedictione abundare faciat, protegat, regat, atque gubernet, et in omni bonitate proficere faciat ad augmentum mentis meae, et profectum salutis vestrae, ad exaltationem multorum, [Col. 0225C] quatenus plurimi vestris 66 bonis exemplis erudiantur, atque ad vitam vobiscum mereantur venire sempiternam.

Haec, rogo, chartula melius scribatur, et tecum pergat, tecum maneat, et saepius vice linguae paternae tecum loquatur, fili mi! fili charissime! et fili in Christo desiderantissime. Omnipotens Deus in sua magna pietate vos ad exaltationem sanctae suae Ecclesiae multis feliciter annis in hac praesenti vita proficere faciat, et in futura gloriam tibi aeternam concedere dignetur].

Acceptis litteris tuis, frater sancte! laetus de salute tua, sed tristis de tribulatione et persecutionibus, quas te pati a gente tua in illis tuis apicibus agnovi. Attamen beatos esse, Domino dicente, legimus, qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 10) . Quapropter suadeo tibi, frater venerande! ut viriliter in fide integra et devotione infatigabili, pro commissis tibi a Christo ovibus certare non cesses, ne mercenarius fugiens, et non pastor firmus ab ipso Domino et [Col. 0226B] pastore omnium deputeris (Joan. X) .

67 Aspice in eum, qui pro ovibus suis animam suam posuit (Joan. X, 11) , qui omnibus generaliter praecipiens dixit: Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequatur me (Luc. IX, 23) . Cui gregem Christi abiturus relinquis? Nec haec dico quasi me excusando ad benefaciendum servis Dei, sed magis te adhortando, ut bona, quae incepisti facere, ad finem aeternae salutis perducas. Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . Idcirco ⁜ d scripsi ad Offanum regem ut te adjuvaret, et defenderet sanctam Ecclesiam secundum suam possibilitatem [ Al., potestatem]: quatenus tibi liceat Deo servire, et talentum tuum multiplicare in loco, ubi accepisti eum; et [Col. 0226C] mercedem exspectare perpetuae beatitudinis, dicente Domino tuo: Euge serve bone et fidelis (Matth. XXV, 21) .

⁜ e Charissimae in Christo matri, fidelis in charitate filius Alcuinus diaconus salutem.

Multi sunt in prosperitate amici, in adversitate rari; et eo chariores quo rariores; et cum saeculo mutantur mentes. Quidam in felicitate alterius hilarescunt, infelicitatis tempestatem refugiunt [ Ms., refugit]. Nam sicut lux et tenebrae variantur vices suas, ita hujus vitae prosperitas et adversitas variabiles [Col. 0227A] sunt. Sed forti animo toleranda sunt tristia quae accidunt [ Ms., tristitia quae accedunt], et moderata laetitia suscipienda quae hilarescunt. Ideo mater modesta et pia in filii morte non multum lugere debet: magis seipsam praeparare debet dignis meritis, ut ad illam perveniat vitam, ubi nemo timetur inimicus, nemo deseritur amicus. Habet bona mater Christum consolatorem pro filio, qui nunquam derelinquit sperantes in se. Melius gaudere in vivente, quam dolere in moriente [ Ms., viventem, morientem]. Cur plangimus quod immutare non possumus? Mortuus ad vitam praesentem revocari non valet; vivus ad mortuum pervenire poterit. Corpus quod tanta cura colimus, postmodum vermium esca erit. Anima itaque meritorum qualitate vel gaudebit, vel contristatur; [Col. 0227B] et qualem sibi in paucis his diebus praeparabit habitationem, talem aeternis recipiet temporibus. Quapropter singulis momentis laborandum est pro requie animae, ut dum semper vivere debet, et semper beate et feliciter vivat. Habeto me, obsecro, mater dulcissima, licet indignum [ Ms., indigno] pro carnali filio spiritalem filium, non minore fide te diligentem, quamvis minore dignitate vigentem: nec de longinquitate vel vilitate faciei meae contristeris, dum mea tecum [cum] consolatione sancti Spiritus charitas fideliter manet; et quod in me optimum est, id est fides non ficta et charitas indeficiens, tecum semper habebis.

Ignorans in hujus tempestatis miseria [ Ms., miseriam] quae nuper nostram turbavit gentem, quo te [Col. 0227C] tua fortuna ferret vel voluntas; idcirco nescivi quo te consilio roborarem, nisi ut toto corde Deo Jesu servires, et totam tuae consolationis spem in illius componeres pietatem, qui ait: Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI, 28, 29) .

In Domino dilectissimae filiae ⁜ a Edilburgae salutem.

[Col. 0227D] Quia invida terrarum longinquitas mutuae confabulationis [Col. 0228A] prohibet dulcedinem, datur nobis litterarum officio charitatis demonstrare suavitatem, ut [ Ms., et] quod vox non valet, hoc charta loquatur; idcirco hortamenta salutis non minore debemus veneratione curare quam praesentis colloquii admonitionem. In ista saepe timor suadet consensionem; in illa fides legentis cooperatur saluti. Quae te, venerabilis filia, conscia summae divinitatis cognitione admonui, haec te tantum deprecari ut mente retineas firma, satis necessarium duximus [ Ms., diximus]: Nec aliquid novi litteris demandare possum quod tunc [ Forte, nunc] sermone tibi ingererem. Scis ipsa quam diligenter te de corporis castitate et animae rogavi sanctitate, qualiter te de humilitatis officio, de orationum vigilantia, de eleemosynarum largitate, de confessionis [Col. 0228B] puritate et fidei firmitate, et sanctae ubique charitatis observantia studiosissime instruxi, ut his gradibus ad coelestis gloriae ascenderes celsitudinem.

Ecce! me modo infidelitas patriae in tantum horret, ut reverti timeam [ Ms., timeo], nesciens quid de illa proficere valeam, nisi perituram plangere, et lacrymantis Jeremiae lamentationes saepius revolvere, qui quadrivario alphabeti [ Ms., albabeti] ordine ruituram luxit Jerusalem, et hujus ruinae pars aliqua tibi calidas, ut reor, pro causa dilectae [ Ms., delicte] sororis excitavit lacrymas. Tamen hortanda est, ut in coenobio militet Christo, quae thalamo privata est viri: et fiat ei temporalis tristitia incitamentum laetitiae sempiternae.

[Col. 0228C] Tu nominis nostri fideliter cum tuis omnibus in sacrosacris orationibus vestris memor esto, obsecro. Liudgardam quoque nobilem feminam, quae tibi munusculi loco pallium direxit, habeto in dilectione ut sororem; illiusque nomen cum nominibus sororum tuarum per ecclesiasticas chartas scribere jube. Honorabilis tibi est amicitia illius et utilis. Misi dilectioni tuae ampullam et patenam ⁜ b ad offerendam in eis Domino Deo tuis manibus oblationem. Et dum oculis illa aspicias, dicito: Christe miserere Alcuini servuli tui. Et velim te quotidiana consuetudine usum habere offerendi Deo munus ad altare, quia apostolica auctoritas hanc constituit consuetudinem; ideo non est omittenda sed diligenter prosequenda.

Viro illustri ⁜ a Aerduulfo regi Alcuinus diaconus salutem.

Memor antiquae inter nos condictae amicitiae, etiam et venerandae salutationis vestrae valde congaudens, paucis litterarum apicibus vestram laudabilem personam de prosperitate regni tibi a Deo collati [ Ms., conlati], et de salute animae tuae admonere curavi, et quo modo stabilis tibi traditus [ Ms., traditur] honor, Deo donante, permaneat. Scis optime de quibus te divina misericordia liberavit periculis, et [Col. 0229B] quam facile te, dum voluit, provexit in regnum. Esto semper memor et gratus tam maximorum in te Dei donorum, in eo maxime, ut quantum intelligere valeas, illius in toto corde facias voluntatem: et sis obediens servis Dei, qui te de mandatis ejus admoneant. Scito certissime quod nullus alius tuam vitam conservare potest, nisi ille qui te de morte liberavit praesenti; nec isto protegere et custodire honore, nisi ille qui gratuita pietate istam tibi concessit dignitatem. Serva diligenter in animo tuo et regno misericordiam et justitiam, quia Salomone dicente, ac magis Deo concedente, misericordia et justitia firmabitur solium regni (Prov. XVI, 12) . Considera intentissime, pro quibus peccatis antecessores [Col. 0229C] tui perdidissent vitam et regnum; et cautissime observa, nec talia agas, ne tale tibi eveniat judicium. Aliorum perjuria Deus damnavit; aliorum adulteria [ Ms., adultera] punivit; aliorum avaritiam et fraudes vindicavit; aliorum injustitiae non placuerunt illi. Non est personarum acceptor Deus (Act. X, 34) , sed qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt. Erudi te ipsum primo in omni bonitate et sobrietate; postea gentem cui praeesse videris, in omni modestia vitae et vestitus, in omni veritate fidei et judiciorum, in observatione mandatorum Dei, et honestate morum. Sic itaque et regnum tibi firmabis, et gentem salvabis, et ab ira Dei liberabis illam, quae certis signis diu imminebat illi. [Col. 0230A] Nunquam tantus nobilium et rectorum sanguis effunderetur in ea, nec sic loca sancta pagani devastarent, et tanta injustitia et arrogantia valeret in populo, nisi perspicua Dei vindicta immineret habitatoribus terrae. Tu vero ad meliora, ut credo, servatus tempora, et ad correctionem custoditus patriae, Dei te auxiliante gratia, operare omni intentione in Dei voluntate salutem animae tuae, et prosperitatem patriae et populi tibi commissi, quatenus ex correctione subjectorum ditioni tuae tibi tuisque nepotibus praesens feliciter firmetur regnum, et futuri regni gloria aeternaliter concedatur. Haec chartula, obsecro vobiscum servetur et saepius legatur, ob memoriam salutis vestrae et dilectionis nostrae, ut Deus omnipotens in profectu sanctae suae [Col. 0230B] Ecclesiae ad prosperitatem nostram multo tempore in regno florentem, et in omni bono proficientem conservare dignetur. Vive et vale Deo donante in saecula sempiterna.

Dilecto amico ⁜ b Osbaldo Alcuinus diaconus salutem.

Poenitet me tui quia non obedisti mihi, qui ante biennium persuasi tibi in litteris meis laicam te demittere conversationem, et Deo servire secundum [Col. 0230C] votum tuum. Ecce modo pejor fama, infelicior causa turbavit vitam tuam. Revertere tamen, revertere et imple quod vovisti, et quaere causam quomodo ad Dei servitium pervenire valeas, ne pereas cum impiis, si innocens es de sanguine Domini tui; si vero nocens in consensu vel consilio, confitere peccatum tuum, et reconcilia te Deo, et fuge societatem sceleratorum. Melius est tibi amicitia Dei et sanctorum quam inique agentium. Noli addere peccatum super peccatum per vastationem patriae, per sanguinis effusionem. Cogita quantus sanguis per te, vel per propinquos tuos regum, principum et populi effusus est. Infelix generatio, per quam tanta mala evenerunt patriae. Libera te, obsecro per Deum, ne anima tua pereat [Col. 0231A] in aeternum. Dum lucem habes, curre, propera, festina ad Dei misericordiam, qui paratus est poenitentes suscipere et convertentes ad se consolari, ne veniat tibi dies, qua velis et non possis. Noli erubescentiam opponere tibi dimittendi [ Ms., demittendi] quod cepisti: major est erubescentia animam tuam perpetualiter perire, quam impios viros praesentialiter deserere; sed magis, si quoslibet ex illis convertere valeas ab impetrata [perpetrata] malitia, fac diligenter, ut habeas mercedem conversionis tuae a malo, et alterius pariter. Et haec est charitas, quae cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 9) ; et haec faciens vive feliciter et valeto in pace. Deprecor ut haec chartula saepius in praesentia legatur tua, ut recorderis tui ipsius in Deo, et cognoscas quantam [Col. 0231B] curam jam longe positus habeam salutis tuae. Si quid valeas suadere genti, cum qua exsul eris, de salute sua, noli negligere, ut citius Dei donante gratia pervenias ad tuam etiam salutem.

Sanctissimo patri archiepiscopo, humilis filius Alcuinus salutem.

Sciat dulcissima paternitatis vestrae dilectio quod ego filius tuus, ⁜ a saeculi occupationibus depositis, soli Deo vacare desidero. Ideo deprecor Almitatem vestram, ut me eximiae sanctitatis vestrae benedictio [Col. 0231C] et oratio consequatur, quatenus divina clementia paucos vitae meae dies qui supersint, in suo sancto servitio ad salutem animae meae conservare dignetur. Dum omni homini necesse est vigili cura se praeparare ad occursum Domini Dei sui, quanto magis senioribus, qui sunt annis et infirmitatibus crebris confracti, suas sollicita cura lampades ornare, ut dignus donante Deo efficiatur lucentibus lampadibus [ Ms., lampades] occurrere coelesti sponso, ne foras stare cogatur, intrantibus aliis ad convivium superni regis, quod pietas Domini nostri Jesu Christi me Filium tuum vobiscum, sanctissime Pater, perpetua prosperitate intrare concedat. Dominus Deus venerandam sanctitatis vestrae caniciem sanctarum donis virtutum [ Supple florere, vel simile ] faciat, desiderantissime [Col. 0231D] Pater!

Excellentissimo viro ⁜ b Coenulvo regi Merciorum humilis levita Albinus salutem.

Multa mihi laetitia est de vestra bonitate, modestia et nobilitate morum, sicut regiam dignitatem decet omnino, ut quanto sublimior est honore caeteris, tanto nobilior sit omni morum perfectione, justitiae decore, pietatis sanctitate; quia clementia regis omnium hominum, ut in antiquis legitur historiis, excellere decet consuetudines; etiam et sancta Scriptura dicente: Misericordia et veritas exaltat solium (Prov. XX, 28) . Et in Psalmis de Deo omnipotenti [Col. 0232B] dicitur; Universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV, 10) . Quantum quisque plus veritatis et misericordiae operibus fulget, tanto majorem habet in se divinitatis imaginem.

Illum semper habeas in mente, ⁜ c qui te egenum exaltavit, et posuit super principes populi sui. Rectorem te magis agnosce, pastorem et dispensatorem donorum Dei, quam dominum vel exactorem. Semper in mente habeas optimos ⁜ d nobilissimi antecessoris tui mores, modestiam in conversatione, et studium in corrigendo vitam populi Christiani. Quidquid vero ille in regno tibi a Deo dato bene disposuit, hoc tua diligentissime prosequatur devotio: si quid vero avare vel crudeliter gessit, hoc omnino tibi cavere necessarium esse agnosce. Non enim sine causa [Col. 0232C] ⁜ e nobilissimus filius illius tam parvo tempore vixit super patrem; saepe merita patris vindicantur in filiis [ Ms., filios]. Habeas consiliarios prudentes, Deum timentes, justitiam amantes, pacem cum amicis desiderantes, fidem et sanctitatem in conversatione pia ostendentes. Gens enim Anglorum multis propter peccata fatigatur tribulationibus, quae regum bonitate, et sacerdotum Christi praedicatione, et populi religione erigenda est ad antiqui culmen honoris; quatenus benedicta patrum nostrorum progenies perpetuam mereatur possidere felicitatem, et praesentis regni stabilitatem, et contra inimicos fortitudinem, ut Ecclesia Christi crescat et proficiat, sicut a sanctis Patribus ordinata erat. Sacerdotes Christi semper, clarissime rector, honorifice habeas, [Col. 0232D] quia quanto plus Christi servos, et verbi Dei praedicatores [Col. 0233A] venerabiliter observas, tanto magis Christus rex verus et pius tuum honorem exaltat et confirmat, sanctis suis intercedentibus. Summa aeterni regis pietas vos longaeva prosperitate regnare concedat, et perpetui regni beatitudinem vobis tribuere dignetur, domine desiderantissime.

Venerandae dignitatis et dulcissimae charitatis filio ⁜ a Simeoni summo sacerdoti Albinus praesentis prosperitatis et perpetuae beatitudinis in Christo salutem.

Multa mihi fiducia est in fide vestra, et multa laus [Col. 0233B] in bonitate vestra; et magnum desiderium, ut proficias de die in diem in charitate Christi, in conversatione religiosae vitae, et in conspectu Dei in sanctorum gloria meritorum, de quibus saepius sanctitatem tuam litteris meis admonere curavi; ut sicut Dei gratia donante, meque teneros erudiente annos ad hunc feliciter sanctissimae dignitatis ⁜ b perductus es gradum, ita toto cordis mei affectu opto Deum quem deprecor ut semper te in anteriora extendas cum Apostolo, donec pervenias ad sublimem perpetuae beatitudinis coronam: in tantumque praesens tuas implevi precibus aures, et absens oculos apicibus paginarum mearum, ut modo nihil novi invenire valeo, quod transactae sedulitatis meae devotioni [ Ms., transacta devotione] possit superaugeri, nisi ut dicta [Col. 0233C] [ Ms., dilecta] paternae pietatis vigilanti recorderis animo, et scripta piae admonitionis saepius relegere studeas. In quibus vero si quid minus meae dilectionis stylo exaratum invenias, non meae culpa est voluntatis, sed obliviosus ignorantiae error, cui tamen fas est ignosci: atque utinam vestrae beatitudinis tam prona sit devotio ad perficiendam scriptae admonitionis seriem, quam mea gaudens est ad monendum charitas. Hoc tantum unum mihi in hac chartula admonere ratum videbatur, quatenus animi tui nobilitatem, quam in te optime sciebam, et sanctae fidei integritatem quam habere ad omnes solebas, nullis amicorum consiliis, nulla saecularium ambitione desideriorum corrumpi, vel immutari permittas. [Col. 0233D] Non omnis amicus consiliarius esse poterit, dicente Scriptura: Amici tibi sint multi, consiliarius autem unus (Eccli. VI, 6) . Noli tuam bonitatem aliorum improbitate obscurari. Nolo amor tuus quem bona pietate et voluntate ex tuis vel alienis commeruisti, alterius negligentia vel malitia obruatur; sed [Col. 0234A] ut proficias in sapientia, in amore, et honore coram Deo et hominibus, ut nihil tibi desit in ulla gratia, sed ubique pius appareas et amabilis Deo et omni populo. Vestrae beatitudinis auctoritatem, et bonae voluntatis affectum Deus Christus augere, exaltare et conservare dignetur in aeternum, domine fili in Christo charissime, et in omni bono desiderantissime.

Albinus ⁜ c Simeoni sacerdoti salutem.

Gaudeo de tribulatione et prosperitate vestra, fili [Col. 0234B] mi charissime, quia tribulatio corporis salus est animae; et prosperitas vitae hujus gaudium est amicorum. Memento, quod omnes sancti tribulationes passi sunt in hoc mundo, quarum acerbitas non est condigna futurae beatitudinis remuneratione. Qui plus oneris portat in dorso, plus sudoris sentit in corpore. Quid est hujus saeculi honor, nisi grave pondus viatoris? Liber viator felicius vadit quam sarcinarum magnitudine onustus. Tamen ad mensuram unicuique secundum suam dispensationem dat Deus, aliis sic, aliis vero sic. Sed unusquisque fideliter laboret, ut feliciter regnet cum Christo.

⁜ d Cuculum vernalem avem vestrae direxi sanctitati cum munusculis parvitatis meae: modo vero parvum quid vini direxi vobis et fratribus et amicis; [Col. 0234C] et de stagno [ forte, stanno] libras C ad opera necessaria facienda; et ⁜ e caucellos quatuor. Videtur condignum ut domuscula cloccarum stagno tegatur propter ornamentum et loci celebritatem.

De ordinatione et dispositione Missalis Libelli nescio cur demandasti; nunquid non habes Romano more ordinatos libellos sacratorios abundanter? Habes quoque et veteris consuetudinis sufficienter Sacramentaria majora; quid opus est nova condere, dum vetera sufficiunt? Aliquid voluissem tuam incepisse auctoritatem Romani Ordinis in clero tuo, ut exempla a te sumantur, et ecclesiastica officia venerabiliter et laudabiliter vobiscum agantur. Sed rari sunt adjutores, forte dicis; sed major bonae intentionis labor majori summae felicitatis remunerabitur corona: [Col. 0234D] et feliciter laborat, qui sibi construit domum in regno Dei, parvis magna et parans caducis aeterna, terrenis coelestia emens; propter unius margaritae emptionem omnia dimittens, ut eam possideat quam invenit, et omnibus praetulit gazarum deliciis.

[Col. 0235A] De infirmitate mea vobis praefatus ales dicere potuit. Gloria Deo! aliquantum melius habemus; sed tamen corporis integritas non revenit. Ideo diligentius jubeatis orare pro nobis, quia tempus appropinquat, quo hoc hospitium deserendum est et ignota appetenda. Sed veniat, veniat vestra post nos oratio et eleemosynarum munera gratissima, nobisque nimium necessaria. Ostendatur fides in filio, ut gaudeat Pater in filio sapienti et fideli. Non moritur qui in filio vivit prudenti. Sacrae lectionis studia omnimodis renovate vobiscum, ne pereat labor noster in librorum collectione. Non sit tibi durum pondera auri dare pro acquisitione sapientiae, cui secundum Salomonem nulla comparari in hoc saeculo poterunt (Sap. VII, 8 et 9) . Et quid stulto, iterum ait, [Col. 0235B] divitiae, si sapientiam emere non poterit (Prov. XVII, 16) ? Quae habitationem in ejus corde habebit gratam, qui eam diligere probatur. Multitudo sapientum sanitas est orbis et laus civitatis, in cujus arce habitat. Haec tuo pectore, Domino Jesu donante te, habitationem habeat, charissime fili, semper in aeternum.

Dilectissimo patri Aquilae Transalpino Albinus magister salutem.

Gaudeo quod vel aliquam famam de vestro adventu audivi, multum cupiens vestrae beatitudinis faciem [Col. 0235C] videre et optatam audire loquelam, simul et de prosperitate ⁜ b domni apostolici agnoscere, et quid in illis partibus gestum sit, et quomodo legatio vestra vobis evenisset, et si ⁜ c Sancti Pauli causa ad profectum fieri possit. Haec omnia per velocem nuntium mihi demandare curam, obsecro, habeas. Secundum quod iter meum dispositum habeo, volente Deo, die sabbati proximo, id est, Nonas Augustas, ad monasterium sancti Amandi habemus dispositum venire, et ibi die Dominica stare, et tunc ad ⁜ d Baralla [ Pez. [Col. 0236A] Barallam] villam nostram quatuor aut quinque dies remanere, non longe a Sancto Amando, sed quasi quinto decimo milliario; et sic ad ⁜ e Causiaco pervenire, et ibi hebdomada stare; et sic ad ⁜ f Sanctum Lupum. Inter haec loca, Deo propitio, habes me totum Augustum, et aliquam partem Septembrii mensis, si ullatenus possis impetrare, ut fiat nostrum colloquium. Interim, dum in proximo erimus, remanda mihi et quantos dies debeam te exspectare, quia non habeo in istis partibus aliquid ubi exspectare possum, propter inopiam rerum; quia quidquid fuit ibi, anno praeterito omnia amici nostri consumpserunt, bene facientes, et familiariter utentes rebus nostris. Et quam citius possint litterae vestrae ad nos venire, festinanter legatus currat ut nos in [Col. 0236B] proximo reperiat. Si rex vos jubeat in palatio stare, non contradicit tibi ⁜ g Liutgardis et infantes ut ad nos venias, quia illae iturae sunt ad ⁜ h Niviella, uti ibi ⁜ i missam [sanctae Mariae] agant. Veni, veni festinanter, si Deo placeat et sancto Martino et sancto Amando, ut nos videamus. Nullatenus voluissem longius ire, antequam tuae beatitudinis 68 faciem viderem. Manda vero per nostras curtes; quidquid ibi erit, omnia tibi parata erunt. Multum gaudeo de vestro colloquio; quia nescio quando erit, si nunc non erit. Feliciter lege, et prospere veni, Pater optime et amice fidelissime, et in Christo charissime.

Charissimo Filio in verae charitatis dulcedine salutem.

Exspectavi dilectionis vestrae litteras, vel legatum. Sed tertio ⁜ k Gysla [ Pez., Kysla] soror domni regis direxit ad me missos, ut venirem propter aliquas necessitates ad illam. Sed nunc, volente Deo, iturus ero ad eam visitare, et inde ⁜ l ad sanctum Lupum, et ibi maxime spero me manere Septembrium mensem totum. Si quid inde de vestro itinere, vel ⁜ m de domni [Col. 0237A] [regis] reversione, vel de exercitus sui profectu audias, ne tarderis mihi remandare, et sic Octobrio mense ad ⁜ a Ferrarias sanctum Petrum visitare, et ibi usque ad medium illum mensem spero me esse. Ideo haec vobis scripsi, ut sciatis de itinere nostro, ubi nos beatitudinis vestrae missus invenire possit. Sed et ⁜ b de fratre nostro et amico, quem tecum iterum dimisi, remanda mihi. Sollicitus sum valde de domno rege et populo Christiano propter auras durissimas, et terram illam pessimam, et homines invidos, si Deus propitietur illis et sanctae suae Ecclesiae defensori. Multo tempore illum conservet cum suis fidelibus. ⁜ c Direxi vobis unam tapetam et unum sagellum tenuem, obsecrans ne despicias munusculi parvitatem. Haec sunt duo minuta quae vidua obtulit in gazophylacio templi, quam Dominus [Col. 0237B] Jesus laudavit, quia plena charitate offerebat (Matth. XII, 42) . Vivite vos Deo placentes in omni opere bono. et pro nobis orantes valete in perpetuum.

Dilectissimo filio Aquilae piam et pacificam in Christo salutem.

Audita prosperitate vestra per litteras quas nobis direxistis [et venerunt nobis Idibus Septemb. Sed mirum quod nihil de Candido [ Ms., Cando] meo demandare voluisti. ⁜ e Misi tibi jam pridem litteras meas per clericum vestrum, cujus nomen non recolo, [Col. 0237C] ut puto, septimas Idus Augusti, et nescio si te invenerunt, et sollicitus fui in his litteris audire aliquid, unde eas dirigeres, vel qua die, vel de quo [Col. 0238A] loco, vel quomodo dispositum habuisses facere secundum Dei voluntatem; et quando te sperarem in has venire partes. Ego itaque sub festinatione vado ad sanctum Martinum; ibi, volente Deo et domno rege annuente, hiemare disponens]. Et utinam! veniat volando Aquila mea orare apud sanctum Martinum, ut ibi amplectar alas illius suavissimas, et teneam, quem diligit anima mea, nec dimittam eum, donec inducam illum in domum matris meae (Cant. III, 4) , et osculetur me osculo oris sui (Cant. I, 1) , et gaudeamus ordinata charitate invicem [Forte dixissem tibi aliquid, si praesentem te haberem: cur noluisses mihi innotescere, quomodo accepisset vos domnus apostolicus, et quid tibi placuisset in illis partibus: vel quomodo ⁜ f Paulinus Pater meus egisset [Col. 0238B] vobiscum, et quo se divertisset? Curioso animo meo satisfacere non voluisti. Ideo pauciores tibi litteras modo scribere volui, non tamen pauca charitate, quas scripsi, scripsi (Joan. XIX, 22) . Hanc alteram chartam redde obsecro, Candido meo, si vivat, si vobiscum sit. Nescio cur et ille tacuit, dum tu mihi scripsisti, nisi forte Albinus recessit ex ore illius, cujus dilectio nunquam recedit ex corde meo.] Semper in aeternum valeas et vigeas et floreas, fili charissime

⁜ i Venerabili Patri et amabili fratri et desiderabili filio in totius charitatis jucunditate salutem.

[Col. 0239A] [Satis mihi placet concordia inter filium meum et fratrem tuum, quem vocatus visitare venisti. Et bene fecisti me hortando ad charitatem ejus reverti, unde nunquam aversus fui; licet dubitationem aliquam agnovissem de mea fide in tuis suavissimis apicibus. Quod vero dixit, ut habuissem eum in domo ad erudiendum, nullatenus a quoquam ante audivi. Tamen] scias, quod in camera humilitatis superbiae non placet habitare, quia quod illa aedificat hoc ista destruit. Ecce ego, quantum in me est, apertas habeo manus amplectari venientem, non respuere precantem. Hoc apud omnes servare praefinivi, ut nullum abjicerem, sed, quemcunque potuissem, attraherem. [Quanto magis de tam probato viro et tam laudabili persona et tantis mihi bonis ex [Col. 0239B] multo tempore conjuncto, credere dissidium [ Ms., descidium] non debuit sancta et venerabilis prudentia vestra. Quod vero de filio meo, fratre et nepote tuo, durius scripsisti, videat charitas et pietas tua ne inanis fiat labor noster, et ne perdatur anima pro qua Christus mori non dubitavit. Ecce eum remisi tuae dilectioni, ut facias de illo sicut videatur prudentiae [ Al., providentiae] vestrae; in tua enim potestate est vel ille, vel beneficia quae habet. Fac secundum quod ex illius intelligas, ante oculos tuos, meritis, non secundum verba invidorum. Nihil enim mecum potest in tristitiae spiritu proficere. Unum e duobus mihi videtur consilium: aut ex nostra gratia eum domno regi commendes; vel tecum habeas; donec agnoscas ex illius conversatione, quid [Col. 0239C] de eo utile sit, donec iterum nostra, volente Deo, collocutio fiat. Aliquid tamen ut habeat consolationis, forte melius est, secundum humilitatis et obedientiae promissionem, ne continua absorbeatur tristitia (II Cor. II, 7) . Et si ⁜ a Witto veniat ad vos, apud eum discere potest. Et si, Deo volente, veniat, vide diligenter: ne inanis fiat habitatio illius vobiscum, ut quantum me tristificat absentia illius, tantum vos laetificet praesentia, et defectus meus vester sit profectus. Et si aliquantum temporis vis eum in monasterio ⁜ b sancti Hrodberti demorari necesse ei esset, propter adjutorium hominum linguaeque notitiam, ⁜ c Aedilbertum habere secum, ut nostris eruditionibus assuetus, et illorum moribus educatus, medius fiat in ambarum partium profectu. Tamen, [Col. 0239D] ut vobis videtur, fiat, et citius me scire faciatis quid vobis placeat. Et ⁜ d de domni regis reversione ⁜ e vestroque itinere vel habitatione, et de domno apostolico, ⁜ f et sancti Pauli causa, et caeteris rebus quae nobis sunt necessaria 71 vel jucunda audire. Hoc scias certissime quod in Toronicis partibus pene nihil remansit vini, frugumque abundantia vix ad medietatem alterius anni. Ideo vadam, volente Deo, visitare fratres, et ordinare res illorum, reversus in his iterum morare partibus. Si domno regi placuisset, [Col. 0240A] ut tibi licuisset apud sanctum Amandum hiemare, forte] aliquantum temporis, Christo miserante, nobis opportunum esset simul habitare, ut frangeretur propheticus panis inter nos, de quo dictum est: Frange esurienti panem tuum (Isai. LVIII, 7) . Licuisset nobis assidue una voce et una fide cantare: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Luc. XI, 3) . [Et] ex eo vesci, qui ait: Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi, si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum (Joan. VI, 51, 52) . O! quam jucunda est charitas, et quam dulcis praesentia illius, et quam felix vita, ubi nunquam deerit quod semper amatur! quae nunc in absentem [ Al., absente] ardet, tunc in praesente laetatur. Licet ubique Deus praesens sit, tamen aliter in imagine per speculum cernitur, [Col. 0240B] aliter in praesentia per speciem videtur: de qua ipsa Veritas ait: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) . Mundetur modo cor in hac peregrinatione, ut in patria illius beatissimae visionis frui liceat. Utamur hoc mundo perituro in charitate non peritura, ut fruamur Deo in gloria permanente. O Domine! [Jesu] fac nos diligere te, et odisse eum de quo dixisti: Mundus me odit (Joan. XV, 18) . Ut per te donum Spiritus Paracleti accipiamus, quem mundus non potest accipere, quia non videt eum, nec scit eum (Joan. XIV, 17) . Noli nos secundum tuae veritatis promissionem orphanos relinquere, sed mitte in nos spiritum veritatis, qui nobiscum maneat in aeternum (Ibid., vers. 16, 17) . O Rex gloriae et Domine virtutum (Psal. XXIII, 10) , bellator [Col. 0240C] noster et pax nostra, qui dixisti: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33) . Vince et in nobis servis tuis. [Tu scis] quia sine te nihil facere possumus (Joan. XV, 5) . Da cum fiducia servis tuis loqui verbum tuum, et loquentibus exemplis ostendere, quod ore praedicent. Da velle et perficere (Philipp. II, 13) ; da ut misericordia tua praeveniat (Psal. LVIII, 11) , et misericordia tua subsequatur nos (Psal. XXII, 6) : praeveniat ad incipiendum, subsequatur ad perficiendum [ Al., implendum]. Quid plura habemus dicere, nisi ut fiat voluntas tua, qui vis omnes homines salvos fieri? (I Tim. II, 4.) Tua voluntas salus est nostra, gloria nostra et beatitudo nostra.

Per quemdam mentis excessum, o frater venerande, haec locutus sum, non tam ordinate quam epistolaris [Col. 0240D] postulat angustia, sed tam affective quam intima cordis compunctio exegit. Tu tamen, dulcissime Pater et familiaris meus, patienter sustine cordis mei lacrymas, et tecum reconde quod mecum audisti. Quis scit, nisi ille qui omnia scit, si cras mihi liceat scribere tibi, aut post cras dulces tecum collationes [ Al., consolationes] dicere vel audire? Hodie mihi dedit spatium pietas illa, quae omnia mihi contulit bona quae habeo. Quapropter tacere non debui quia nescio quid ventura pariat dies. Tu vero, unanimis [Col. 0241A] frater, aeternos dies semper habeto in mente, et per patientiam curre iter quod tibi Christus ostendit; quia qui sequitur illum, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12) . Ille tibi sit cibus et potus, charitas et gloria. Non subvertat cor tuum ambitio saeculi, adulantium officia, species vanitatis, timor potentium, minae crudelium; sed aedifica domum tuam supra firmam petram (Matth. VII, 24, 25) , unde te nullae tempestates evellere valeant. Sed sta intrepidus linguas detrahentium contemnens, et ora laudantium non curans; et quoscunque poteris, gratia auxiliante [superna] tecum in hunc statum vitae rape precibus, monitis, castigationibus, exemplis, ut cum multiplici laboris fructu multiplici dignus mercede appareas in conspectu Domini Dei [Col. 0241B] tui, mihique tuae salutis consocio assiduis sanctitatis tuae precibus subvenire memento: quatenus Salvator omnium me multis peccatorum vulneribus confossum, larga suae pietatis clementia salvare dignetur et constituere, licet extremum, in sorte aeternae beatitudinis tecum, charissime Pater, frater et fili.

Sanctissimo fratri et filio charissimo ⁜ b Sperato episcopo, humilis Pater Albinus salutem.

Valde me vestrae charitatis amor quotidie reficit, et fidelitatis mentem meam certitudo abundanter laetificat, [Col. 0241C] ita ut in primos parvitatis meae amicos, vestrae bonitatis nomen et suavitatis facies menti meae radicitus infixum permaneat. Et ob hoc, quantum charitatis recordatio laetificat, tantum absentiae lacrymosa longinquitas moestificat. Sed patienter ferendum est quod necessario tolerandum esse dignoscitur. Et currens chartula ostendat in litteris quod lingua resonare non valet in auribus, quatenus oculorum officio illud agnoscat quod olim aurium ministerio cordis secretum cognovit.

Vestra vero veneranda sanctitas varios saeculi eventus saepius consideret, et quis casus nobis remaneat, non obliviosa mente retineatur: totiusque humani generis exempla nos doceant, quam periculosa dies, quam metuendum judicium incerto tempore [Col. 0241D] nobis immineat. Praeparemus nos in occursum magni Regis (Amos, IV, 12) , ut pium inveniamus quem nullus effugere valeat. Quid vero muneris in manibus feramus, quotidie cogitandum est, dicente Scriptura: Non appareas vacuus in conspectu Domini Dei tui (Eccli. XXXV, 6) . Nulla ibi metallorum species, nullus gemmarum fulgor, nulla vestium vanitas [Col. 0242A] nullus saeculi luxus, ipso aequissimo Judice, acceptabilis erit. Nisi sola eleemosynarum largitio, et meritorum multiplicatio bonorum proderit. Quidquid hic geritur, illic dijudicatur. Et omnis bonitas praemio coronabitur perpetuo, omnisque iniquitas aeternis damnabitur tormentis.

Haec animis inhaereant nostris, hoc prudens praevideat cautela. Ne illa die inops bonorum meritorum lugeat anima; sed ut de simplici gaudeat bonitatis fructu, maxima cura cogitandum est. Hoc vestra meam fraterna sollicitudo segnitiem, sanctarum litterarum serie, saepius admoneat. Nam meae exhortationis verba verae dilectionis stylo sunt exarata. Quotidie operemur bonum, dum tempus habemus (Gal. VI, 10) ; ne nos tenebrae comprehendant (Joan. XII, 35) , nec imparatos illa metuenda dies inveniat. Tu vero pastorali pietate ac sacerdotali auctoritate, non solum meam suscitare litteris socordiam studeas, sed etiam omnibus te audientibus pia paternitate, ut vigilent, praedicare non cesses. Si lingua sacerdotalis clavis est coelestis regni, decet ut guttur illius tuba sit aeterni Regis, dicente propheta: Clama, ne cesses; exalta sicut tuba vocem tuam (Isai. LVIII, 1) . Quis se parat 73 ad bellum, si praeco in castris non clamat? Quis hostibus succinctus in armis obsistit introitum, si speculator in celso turris fastigio dormit? Quis gregem a luporum rabie defendit, si pastor in silvestribus luxuriae dumis latitat? Quis florentis ruris pascua gregi demonstrat, si ductor vagabundis per foveas vestigiis errat? Lege saepius, obsecro, beati [Col. 0242C] Gregorii praedicatoris nostri libellum de pastorali cura, ut in eo periculum sacerdotalis officii agnoscas, et bene operantis servi mercedem non obliviscaris. Iste liber tuis saepius inhaereat manibus; illius sensus tuae firmiter infigantur memoriae, ut scias qualiter quisque ad sacerdotalem honorem accedere, et accedens quanta consideratione seipsum circumspicere debeat; et quibus exemplis vivere necesse sit; et quanta intentione praedicare jubeatur; et quid cui personae conveniat, maxima discretione descripsit.

Scis optime, quanta intentione ⁜ c rex ille clarissimus filium suum [ Edit., filio suo] praeparavit, ut arbitrabatur, regno haeredem: sed, ut rerum eventus demonstrabat, exemit. Inde poteris saecularem intelligere [Col. 0242D] sapientiam, et quam verum est, ut Psalmista canit: Nisi Dominus aedificaverit [custodierit] domum, in vanum vigilant qui custodiunt eam (Psal. CXXVI, 1) . Homo cogitat, Deus judicat. Incerta est humanae prudentiae saecularibus providentia rebus. Hoc solum de futuris considerantem non fallat, quod charitas in praeceptis Dei hujus vitae temporibus peragit. [Col. 0243A] Sit tibi larga manus in eleemosynis; sit studiosa lingua in praedicatione; sit sobria vita in conversatione; sit sacerdotalis auctoritas in castigandis reprobis; sit benigna sollicitudo in refovendis humilibus. Sit tibi clara in veritatis assertione fiducia, nulli parcens personae, quo minus aequitatis proferas judicium. Sit tibi venerabilis quotidianus usus in ecclesiasticis officiis, ut omnia honorifice fiant quae tua dignitas in Dei cultu debeat observare. Quia melius est, sacerdotem Christi in ecclesiastico ministerio laudari, quam in conviviorum apparatu (Prov. XXIII, 20) . Quae laus est tantum accumulare mensam tuam, ut vix portari possit, et Christus ante ostium esuriat? qui dicturus erit in die terribili: Quandiu uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) .

Omnino habeas in comitatu tuo prudentem dispensatorem, qui pauperum curam sollicita pietate provideat. Melius est pauperes edere de mensa tua, quam histriones vel luxuriosos quoslibet. Ebrietatem sectantes, beato Hieronymo dicente, quasi inferni foveam devita. Duo mala sunt. Primum: contra praeceptum Dei agere, qui ait: Cavete vos ab omni ebrietate et crapula (Luc. XXI, 34) . Secundum: inde laudem quaerere, unde poenitentiam agere debuit. Beatus homo qui non respicit in vanitates et ad insanias falsas (Psal. XXXIX, 5) . Insania est vestimentorum pompa, et assidua ebrietatis luxuria, propheta dicente: Vae vobis qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem (Isai. V, 22) . Qui his delectatur, ut Salomon ait, non erit sapiens (Prov. XX, 1) . In te enim exemplum sit totius sobrietatis et continentiae. Verba Dei legantur in sacerdotali convivio. Ibi decet lectorem audire, non citharistam. Angusta est domus; utrosque tenere non poterit. Non vult rex coelestis cum paganis et perditis nominetenus regibus communionem habere, quia Rex ille aeternus regnat in coelis, ille paganus perditus plangit in inferno: voces legentium audire in domibus tuis, non ridentium turbam in plateis.

Clericorum tales habeas socios, ex quorum conversatione tua laudetur auctoritas. Filius sapiens gloria est patris, et contra filius stultus ignominia est matris (Prov. X, 1) . Quomodo, dicente Apostolo (I Tim. III, 5) , curam Ecclesiae poterit habere, qui suam domum [Col. 0243D] nescit regere? Ovicula quae de mensa comedit pastoris, vagabundis errat gressibus. Quomodo cautam habet conversationem, quae libero pede per campi latitudinem discurrit? Et ex doctrina discipulorum augetur sapientia doctoris: qui studiose docet quod novit, saepe agnovit, divina donante gratia, quod ignorat. Maledictus qui abscondit frumenta in populis (Prov. XI, 26) , et beatus qui seminat super omnes agros. Mane semina semen tuum, et vespere non cesset 74 manus tua. Quia nescis quid melius oriatur, etsi utrumque hoc optimum est (Eccle. XI, 6) . Nullus erit in hoc saeculo sempiternus; ideo contendat quisque, ut ibi bene vivat ubi sempiternus erit. Noli, obsecro, [Col. 0244A] charitatis hortamenta spernere. Scio [ Edit., scito] te haec omnia melius nosse et perfectius operari. Sed magni amoris affectus me optima tibi suadere cogit. Aequum est ut quod charitas libenter impendit, humilitas gratanter accipiat.

Dilectissimo Patri ⁜ a Sperato episcopo fidelis amicus [Col. 0244B] Alcuinus salutem.

Sempiterna me cogit charitas saepius vestrae dilectioni litterulas dirigere, licet minus videaris nobis vicem rependere tuis litteris; tamen ego non cesso tibi prosperitatem optare, et per chartas tuae innotescere sanctitati quod nullatenus mens mea tui habeat oblivionem, sed omnimodis firma radice tui nominis obtineat memoriam.

Recordor dulcedinem vestram et germanitatem quam habuimus inter nos praesentia corporali, quae etiam spiritaliter observari debet, nec ulla terrarum longinquitate deleri, quatenus amicitia olim condicta perpetualiter conservetur. Tu vero, sanctissime Pater, considera diligenter locum nominis tui, ubi maneas, [Col. 0244C] ubi statuta sit dignitas tua, et quod diceris ab omnibus, hoc opere impleas. Fiducialiter praedica omni personae, opportune, importune, idem volenti et nolenti (II Tim. IV) . In moribus tuis fulgeant exempla sanctitatis, et in verbis veritatis praedicatio nitescat, quia haec duo maxime conveniunt episcopo, ut bonis vivat moribus et praedicationis verba non taceat, sicut ipsa Veritas ait: Sint lumbi vestri praecincti et lucernae ardentes in manibus vestris (Luc. XII) . In lumbis morum castitas et in lucerna lumen verbi Dei demonstratur. Habeas irreprehensibiles socios, ut ex illis alieni discant vitae religionem; et aedificentur quicunque veniant ad te, sive ex te ipso, sive ex illis. Lectionis vero studium nullatenus dimitte, sed habeas tales juvenes apud te, qui semper [Col. 0244D] discant, et magis gaudeant discere quam inebriari; Deo servire et non saeculi sectari pompas. Talem te para, qualem te cupias stare ante tribunal Christi; meique semper memor esto in orationibus tuis, quatenus divina clementia dies meos ad finem deducat perfectum, et ut tu habeas mercedem bonam ex me, et ego remissionem peccatorum per te. Fides vero et dilectio sancta nunquam frigescat in animis nostris, sed semper magis magisque augeatur, Christo Deo miserante, qui nobis propitius sit in aeternum. Opto te valere, et in Christi charitate proficere, dulcissime Pater!

Charissimo filio ⁜ b Simeoni sacerdoti Albinus Pater salutem.

Si gaudendum est de ascensu, timendum est de lapsu, quia de altiori loco periculosior est lapsus. Ideo secundum nomen tuum esto superspeculator non solum gregis tibi commissi, sed etiam tui ipsius, ut in paucis diebus laboris plurimam merearis habere mercedem beatitudinis. Tempora periculosa sunt in Britannia; et mors regum miseriae signum est; et discordia captivitatis origo; et festinant vera esse [Col. 0245B] quae saepius audisti a nostro praedici magistro. Noli cupidus esse de auro et argento, sed de animarum lucro. Me vero in orationibus et eleemosynis memora quotidie, et te in observatione mandatorum Dei semper; et si tempestas undique immineat, guberna viriliter navem Christi, ut quandoque cum tuis nautis in portum pervenias prosperitatis. Nunquam a sancta praedicatione lingua sileat, nunquam a bono opere manus torpescat; et quocunque vadas, liber sancti Gregorii Pastoralis tecum pergat. Saepius illum legas et relegas, quatenus teipsum et tuum opus cognoscas in illo, ut qualiter vivere vel docere debeas, ante oculos habeas: speculum est enim pontificalis vitae et medicina contra singula diabolicae [Col. 0245C] fraudis vulnera. Non mollescat animus tuus in adulatione principum, nec torpescat in correctione subjectorum. Non te decipiant saeculi blanditiae; non exaltent honores transeuntes; non subvertant favores populi. Esto columna firmissima in domo Dei, non arundo vento agitata (Matth. XI, 7) . Esto lucerna super candelabrum posita, non sub modio abscondita (Matth. V, 15) . Esto omnibus via salutis, non vena perditionis, ut per te plurimi corrigantur, salventur, et ad vitam tecum perveniant sempiternam. Vive, vale feliciter et nostri memor proficias semper in opere Dei.

Dilectissimo filio ⁜ d Calvino presbytero Albinus devotus in charitate Pater salutem.

Quamvis corporali specie amici disjungantur, tamen charitatis officio semper praesentes esse queunt. Nec terrarum longinquitate separantur, qui dilectionis dulcedine junguntur. Haec est quae nunquam praeterit, si in veritate fideliter habetur. Proh dolor! sed rare inveniuntur, quorum integra fides veram foras ostendat charitatem, quae plurimos habet impugnatores, sed maxime saeculi divitias, quae fallaci specie infestant corda quaerentium illas; ut vix antiquae dilectionis quaelibet scintilla eluceat inter caliginosas terrenorum desideriorum umbras. Hanc vero pestiferam [Col. 0246B] saeculi cupiditatem a tuo animo, charissime fili, miserante Deo, adjuvante gratia procul expelle; quatenus tranquilla pace in spe suavitatis, et in fide veritatis, et charitatis perfectione Deo Christo servire valeas, habens saeculum tanquam non habeas. Si vero sentias in animo tuo tibi impedimento esse pacificae servitutis, qua Domino Deo deservire debeas, saecularis possessio [saecularem possessionem], melius est praecidere funem iniquitatis illius, quam vana spe lamenta in longum protrahere tempus, nesciens quid ventura dies pariat. Sunt enim homines qui spe ruunt, longam sibi promittentes vitam; et subito rapiuntur de hac luce, et quod cogitaverunt, non perfecerunt. Tibi vero a Deo data prudentia praevideat, quo tuus te ferat animus; et noli [Col. 0246C] tardare in eo quod tibi optimum eligas.

Tu vero scias quo desiderio, qua quiete, saeculi possideas honores. Si tibi nihil impedimenti generant pristinae religiones quas [religionis quam] habuisti, et semper habere opto in Christi servitio. Nil tibi deesse aestimo in ⁜ e cella sancti Stephani honestae conversationis, quo ut tibi necesse [ F. suppl. non] sit foras per varias terrarum species vagari, et audire aliorum infidelitates, et contra peccata irasci aliena, et mentis tuae dulcissimam perdere quietem. Tamen, ut dixi, sapientia tua consideret quem habeas profectum in habendo res alienas, si sufficiant tibi ad elemosynarum in miseros largitionem; si scholam legentium habere possis, si pauperes vestire, si peregrinos recipere, si quiete vivere, si [Col. 0246D] pacem cum eis qui foris sunt habere valeas. Plurimi sunt impugnatores Ecclesiae Christi, qui quotidie aliquid vel prece, vel violentia rapere gestiunt; [Col. 0247A] et non sunt, nisi verbotenus, amici, factis vero inimici.

Horum perversitas multum inquietare solet custodes Ecclesiarum Christi, sicut in charissimo filio meo ⁜ a Simeone summo sacerdote intelligere potes, easdem ab impiis patiente molestias, quas antecessores illius ab inimicis Christi perpessi sunt. Quorum contrarietas debito fine, secundum judicium 76 justi Dei perit [ F., periit], sicut et his qui modo adversantur praedicationi praedicti filii nostri et servorum Dei, quia post vos sunt, certa remanet perditio. Tu tamen illius bonam voluntatem precibus adjuvare, exhortationibus admonere, ut viriliter agat, nullatenus desiste: quia in salute illius prosperitas vestra consistit, et in profectu voluntatis [Col. 0247B] bonae nobis omnibus merces apud Deum reputabitur. Quia ego, licet indignus Pater, nutrivi, educavi, et ad perfectum perduxi virum quem vos elegistis in pontificatus honorem. Saepius admone illum de precationis [ F., praedicationis] verbi Dei instantia et patientiae bono, quae valde necessaria est illi habitanti inter lupos et serpentes. Memor sit dicentis Christi: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33) . Item mente saepissime consideret quid ipsa Veritas discipulis suis praecepisset, dum eos ad praedicationis direxit officium: Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Cavete ab hominibus (Matth. X, 16, 17) . Admone illum diligentius, ne sit saeculi amator, ne adulatoribus consentiens, ne propter [Col. 0247C] propinquorum turbam suum cupiditatibus terrarum vel divitiarum involvat animum, sed divino rigore regiam viam in omnibus ubique teneat. Melior est Christus propinquus et amicus, quam totius saeculi numerosa propinquitas vel amicitia.

Vide quid charitas facit. Dum te admonere familiari stylo exorsus sum, repente me charitatis flamma transtulit ad illum. Sed ignosce mihi, quod haec pauca de illius profectu tibi destinatis inserui litterulis: optans te et in hac paternae fidei felicitate proficere coram Deo, ut sis in omnibus illius veritatis assertor, non falsitatis adulator. Bene quidam adulatorem definivit dicens: Adulator est blandus inimicus: et verum ait; plurimi namque sunt adulatores divitum, et pauci admonitores. Et melior est [Col. 0247D] unus suasor veritatis quam mille adulatores falsitatis. Quaproter hoc vitium omnimodis tibi caveas, charissime fili, et semper sermo tuus veritate vigeat. Licet veritas rugosam habeat frontem, tamen solidum habere solet consilium. Si pro omni otioso verbo reddituri erimus rationem (Matth. XII, 36) , quanto magis pro noxio vel fallaci? Os quod mentitur occidit animam (Sap. I, 11) . Pro veritatis officio sermo est homini datus, non falsitatis iniquitate. Nunquam adulator verus est amicus, sed blandus, ut dicitur, inimicus. Gladium melle litum porriges [Col. 0248A] amico. Melius est cauterio sanare vulnus, quam blandimentis nutrire, ut pejor [pejus] fiat.

Consideret sagacitas tua tempus, locum et personam; quo tempore, quo loco, cui personae quid dicendum sit. Quae optime in libro beati Gregorii, qui Pastoralis dicitur, legi et discerni possunt. Nunquam sacra lectio temporibus opportunis de manibus recedat tuis. Vices suas habeant lectio et oratio. Et non nox, neque dies protrahatur in conviviis vel ebrietatibus, aut confabulationibus non necessariis. Inter pocula sonus et sermo aedificationis audiatur coram admonentibus [ F., admanentibus] vel palam omnibus, vel cuilibet considenti. Puerilis aetas tuis sermonibus a flamma servetur vitiorum, quatenus aetas illorum tibi proficiat in mercedem perpetuae remunerationis. [Col. 0248B] Non tibi sit vilis anima, pro qua Dominus omnium mori dignatus est. Ne dicas in animo, quid ad me pertinet, sive bene, sive male faciat? Ubi est charitas, si errantem corrigere non curas? Memento Apostolum dicentem: Quis scandalizatur, et ego non uror (II Cor. XI, 29) ? Alterius peccatum, suum fecit dolorem. Quid habes Redemptori tuo et Judici omnium in die magno ostendere, si animas non habes, tuo labore redemptas a diaboli servitute, ostendendas? Quantas in hoc exsilio tuis doctrinis ab iniquitate revocas, et in viam veritatis reducis, procul dubio tantas recipies mercedes in die illa. Ideo non cesset charitas operandi bona omnibus: non cesset lingua loquendi de bonis ad omnes, hos precibus persuadens, illos severitate castigans, secundum [Col. 0248C] modum uniuscujusque aetatis vel personae. Esto lucerna in domo Dei, et per te plurimi illuminentur, et a tenebris vitiorum in viam perpetuae lucis revocentur. Non deerit tibi gratia adjuvantis Dei, si inerit voluntas admonitionis sanctae. Scribe Evangelium 77 in corde tuo, et in memoria maneant miracula, vel verba Domini nostri Jesu Christi . et saepius psalmorum vice canito Evangelium, maxime secundum Joannem, ubi altiora leguntur inesse mysteria: in quo ego de Patrum libellis laboro ⁜ b Expositionem brevi sermone peragere: opus necessarium, vobisque jucundum, si donante Deo perficiatur, et ad vos pervenire poterit.

Tu vero pacem cum omnibus [ F., hominibus] habeas, bellum cum vitiis, concordiam cum fratribus, [Col. 0248D] moresque jucundos cum eis qui sanctorum moribus consociantur et vivunt: patienterque tuas suffer injurias; vel magis dimitte, ut dimittatur tibi. Esto in cibo modestus, in poculo parcus, in loquendo sobrius, in vigiliis devotus, ad omne opus Dei promptus, pius ad pauperes et infirmos, consolator moerentium, adjutor laborantium, compatiens miseriis omnium, largus in eleemosynis secundum vires habendi, memorans evangelicae viduae duo minuta, prophetamque dicentem: Frange esurienti panem tuum (Isai. LVIII, 7) . Cave te, praevidens discretionem eleemosynae in [Col. 0249A] utroque, et danti et accipienti, solatium esse. Ubique discretio optime valet, quae ⁜ a inter monachos mater virtutum esse dicitur, Salomone attestante: Palpebrae tuae praecedant gressus tuos (Prov. IV, 25) , id est, discretio actus tuos. Cui sententiae et Apostolus consonat, ubi ait: Omnia vestra honeste cum ordine fiant (I Cor. XIV, 40) . Et comicus quidam ait: Ne quid nimis. In omni re temperantia servanda est, quae est via regia totius vitae nostrae, nec ad dexteram, nec ad sinistram declinans, sed caute et sapienter incedens, quasi providus viator ad supernae civitatis arcem properans, ambulans de virtute in virtutem, donec videatur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII, 8) ; id est, in specula aeternae beatitudinis, quae est omnium sanctorum merces et retributio laboris sui. [Col. 0249B] Ibi beati mundo corde, quia Deum videbunt (Matth. V, 8) . Ibi beati qui persecutionem patiuntur, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Ibid., 10) . Ibi beati qui habitant in domo Domini, quia in saeculum saeculi laudabunt eum (Psal. LXXXIII, 5) .

Hanc habeto chartulam, dilectissime fili, sociam tibi, vice paternae charitatis tibi loquentem in corde, te admonentem non solum de salute tua, verum etiam de multorum profectu et prosperitate, meque ipsum tuo pectore quotidie commendantem, ut vera nos charitas florere faciat in praeceptis Christi Dei, cui laus et gloria in saecula sempiterna.

Nobilissimae genti et populo laudabili, et regno imperiali Cantuariorum humilis levita Alcuinus salutem.

Vestri decoris et vestrae salutis valde cupidus has paucas litterulas, ob nimiam vestrae prosperitatis dilectionem, in commune vobis dirigere curavi. Vos vero principium salutis Anglorum, initium prosperitatis, portus intrantium, triumphi laus, sapientiae origo, et a vobis imperii potestas prima processit, et fidei catholicae origo exorta est. Apud vos clarissima lumina Britanniae requiescunt, per quos lux veritatis [Col. 0249D] per totam Britanniam emicuit. In vobis utrumque, et philosophicae disciplinae decus emicuit, et sacrae religionis claritas effulsit. In vobis vero fuerunt simul et religiosi doctores ecclesiasticae fidei, et sapientissimi principes regalis dignitatis, et viri fortissimi [Col. 0250A] in bello, et justissimi in judiciis; morum nobilitate conspicui, consiliis providi, pietate laudabiles, facie honorabiles, vultu venerabiles, et omni dignitate clarissimi. Haec vos, viri sapientissimi, in quibus modo Cantiae decus consistit, diligenter considerate, et longas successiones nobilissimorum parentum vestrorum imitare studeamini [ Ms., studimini].

Primo omnium, qui in Ecclesia Christi Deo deserviunt [ Ms., deserviant], discant diligenter quomodo Deo placeant (Coloss. I, 10) , quomodo fidem catholicam, quam primum doctores nostri in eis fundaverunt, obtinere firmiter et praedicare valeant; quia ignorantia Scripturarum ignorantia Dei est: et si caecus caecum ducit, cadunt ambo in foveam (Matth. XV, 14) ; et econtra multitudo sapientium salus est populi [Col. 0250B] (Sap. VI, 26) . Adducite vobis doctores et magistros sanctae Scripturae, ne sit inopia apud vos verbi Dei; aut vobis desit, qui populum Dei regere valeat; ne fons veritatis in vobis exsiccetur. Nolite vos contra ecclesiasticam consuetudinem vanitate vestimentorum ornare, sed moribus vos ostendite nobiles et ornatos, et praedicatione verbi Dei paratos, ut laici et vestri bellatores per vos fortes efficiantur, et populus viam salutis incedat.

Similiter nobiles qui sunt in populo suas dignitates cum consiliis regant, et populo per justitiam praesint, amantes paterna statuta in judiciis magis quam pecuniam, quae subvertit verba justorum, et unanimi consilio, quod bonum sit, genti vestrae viriliter faciant: et rectores vobis praeponite nobilitate claros, [Col. 0250C] morum dignitate pios, justitiae decore honorabiles, quatenus divina misericordia vestram gentem gubernare, et conservare, et exaltare dignetur.

Imminet vero maximum insulae huic et populo habitanti in ea periculum. Ecce quod nunquam antea auditum fuit, ⁜ c populus paganus solet vastare piratico latrocinio littora nostra: et illi ipsi populi Anglorum, et regna et reges dissentiunt inter se; et ⁜ d vix aliquis modo, quod sine lacrymis non dicam, ex antiqua regum prosapia invenitur, et tanto incertiores sunt originis, quanto minores [ Cod. Harleianus, incertioris . . . minoris] sunt fortitudinis. Similiter et per ecclesias Christi perierunt doctores veritatis; omnes pene vanitates saeculares sequuntur, et disciplinas regulares odio habent: et bellatores [Col. 0250D] illorum magis avaritiae student quam justitiae. Discite ⁜ e Gylbum [ Id cod., Giraldum] Brettonem sapientissimum, et videte ex quibus causis parentes Brittonum perdiderunt regnum et patriam: et considerate vosmetipsos, et in vobis pene similia invenietis. Timete [Col. 0251A] vobis ipsius Veritatis sententiam, quam in ea Ecclesiam expressit dicens: Omne regnum in se divisum non stabit (Luc. XI, 17) . Ecce divisio quanta est inter populos et gentes Anglorum, et ideo in seipsis deficiunt, quia inter seipsos pacem non servant 79 et fidem. ⁜ a Revocate ad vos, si vobis videatur, episcopum vestrum Aedilhardum, virum venerabilem et sapientem, et ejus consilio in melius regni vestri statum corroborate, emendantes in moribus quae Deo displiceant, et ea studete facere quae ejus misericordiam super vos valeant revocare. Non est bonum, ut sedes sancti Augustini primi praedicatoris nostri vacua permaneat; et alius non potest ullatenus in ejus ordinari locum. Perditio populi est ubique, sacerdotibus suis non obedire, et praedicatores [Col. 0251B] salutis a se expellere. Subjicite vos humiliter pontifici vestro et praedicatori salutis vestrae, quatenus divina vos gratia in omnibus operibus vestris consequatur. Credite mihi, nullatenus aliter Deum vobis propitium habere potestis: per illum potestis, credo, pacem habere praesentem, et salutem sperare sempiternam. Inite consilium prosperitatis vestrae, et viriliter facite, quod bonum inveniatis, et convertimini ad preces et orationes et jejunia, quatenus divina vobis propitietur misericordia, et conservet vos in laude et salute vestra, et concedat vobis incolumem habitationem in patria vestra, et gloriosum in aeterna patria imperium. Dextera omnipotentis Dei vos protegat et regat, et exaltare dignetur praesenti felicitate, et aeterna beatitudine, viri fratres desiderabiles [Col. 0251C] et venerabiles.

Summae dignitatis viro, atque ecclesiasticae bonitatis Patri Athelhardo, archiepiscopo, fidelis filius Alcuinus perpetuae bonitatis in Christo salutem.

Dulcissima charitatis verba filius noster per vos revertens retulit, simul et amabilia benignitatis vestrae munuscula habuit in manibus; in quibus laetatus, te olim condictam etiam agnovi in memoria [Col. 0251D] habere amicitiam, sicut in viro perfecto veritas semper probata fulgescit. Unde tuae bonitati gratias ago, ex toto cordis desiderio optans, te longaeva prosperitate [Col. 0252A] populo praeesse Christiano, et sanctam sedem dignis exaltare honoribus; quam ad tempus, ⁜ c propter impios invasores regni, dereliquisti secundum consilia sacerdotum Christi, ut praefatus mihi referebat puer. De qua re, quid sentirem, tua me veneranda per illum auctoritas interrogare ratum putavit. Quid mea parvitas aliud habet dicere, nisi sanctorum Christi sacerdotum assentire consilio? si tamen tantum habent auctoritatem illius suggestionis, ut lupo veniente pastor fugere debeat, quanta est evangelica excellentia, quae 80 mercenarium nominat, non pastorem, qui lupi rabiem timidus aufugit (Joan. X, 12, 13) . Forte objiciunt, Veritate dicente: Si persecuti vos fuerint in hac civitate, fugite in aliam (Matth. X, 23) . Discernendum tamen est de cujus [Col. 0252B] temporis fuga, vel de qua persecutione hoc dictum est, et ⁜ d de quibus iterum ipsa Veritas dicat: Bonus pastor animam suam ponit pro ovibus suis, mercenarius autem fugit (Joan. X, 11, 12) . Quod optime in homiliis beati Gregorii papae, praedicatoris nostri, per te legens intelligere poteris. Tu tibi ipsi conscius es, pro qua causa reliqueris sedem tuam; si timore mortis aut tormentorum immanitate, aut idololatriae exsecratione: sicut olim sanctissimus ejusdem sedis pontifex Laurentius velle legitur; qui tamen apostolica auctoritate castigatus, ab incepto resipuit [ Al., resipiscit] consilio. Tamen quaecunque causa fuerit, bonum videtur, charitatis meae consideratione, ut poenitentia inde agatur. Quod, ut videtur, honeste fieri poterit, si communi totius gentis [Col. 0252C] consensu jejunium indicatur (tu propter relictam sedem, illi propter acceptum errorem) ut Deus vobis omnibus propitietur. Orationes quoque, et eleemosynae et missarum solemnia fiant diligenter ubique, ut Deus deleat quidquid inde a quolibet vestrum actum est. Tua quoque veneranda sapientia specialiter deducat in domum Dei lectionis studium, ut sint ibi legentes juvenes et chorus canentium et librorum exercitatio, ut per tuam diligentiam renovetur illius sanctae Ecclesiae dignitas, ut habeant unde in seipsis possint eligere sibi pontificem. Simul et praedicatio tua in omnibus locis fiat, sive pro episcopis omnibus in communi synodo, de justis ordinationibus et praedicationis instantia, et officiis ecclesiasticis, et baptismi sanctitate, et eleemosynarum largitione: sive [Col. 0252D] pro pauperum cura per singulas ecclesias atque parochias, maxime in veneranda gente cui te Deus pastorem praeesse voluit. Saepe miles vulneratus fortius [Col. 0253A] pugnat, sicut bos lassus fortius figit ungulam. Sicut diabolus laetatus est de fuga, fac ut gaudeat Christus de multiplici animarum a te profectu; et tua merces major crescat, dicente ipsa Veritate: Majus gaudium est in coelis coram angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7) . Haec omnia omnino diligentissime considerans, in Christi charitate semper proficias; amans illum ex toto corde, tota virtute et tota mente, qui te exaltavit, honorificavit et conservavit in diem salutis tuae.

Vanissimum vero vestimentorum cultum, et conviviorum immoderatum usum omnino, quantum valeas, expellere a te tuisque consacerdotibus, vel magis [Col. 0253B] omni clero et ecclesiasticae dignitatis gradibus diligentissime studeas. Beatus Petrus, princeps apostolorum, trinam negationis maculam (Joan. XXI, 15) triplici confessionis veritate abluit; tu fugam simplicis erroris multiplici praedicationis bono ablue. Et ut maxime sanctarum Scripturarum lectio per tuam sanctissimam curam renovetur, et ecclesiastica dignitas ubique exaltetur, et sancta sedes, quae prima fuit in fide, prima sit in omni sapientia, et sanctitate, et honore; ut ibi interrogans inveniat, ignorans discat quod cupiat, sciens videat quod laudet. Et ut Ecclesiae unitas, quae partim discissa est non rationabili, ut videtur, consideratione, sed quadam potestatis [ Malmesb., pietatis] cupiditate, ⁜ a si fieri possit, pacifice adunetur, et scissio resarciatur, bonum videtur [Col. 0253C] esse cum consilio omnium sacerdotum Christi et coepiscopi [ Usserius legit, coepiscopis] Eboracensis Ecclesiae deliberare; ita tamen, ut ⁜ b pater pius pallio diebus suis non exuatur, licet ordinatio episcoporum ad sanctam et primam sedem recurrat. Haec omnia tua sanctissima sapientia consideret, ut charitatis concordia fiat inter primos pastores ecclesiarum Christi.

Si quid ergo superflue in his meis litterulis dictaverim, tua sancta patientia benigne, obsecro, suscipiat, nec mihi scribenti imputet, sed tibi jubenti injungat. Nec ego praesumptuosa temeritate egi, sed humili obedientia; considerans, quid multis proficere potuisset, sive culpa esset, sive non esset in [Col. 0253D] fuga. Tamen quantum mea devotio considerare potuit, [Col. 0254A] melius est ea facere 81 quae suadeo; quam omittere. Omnino affectuosa charitate admoneo, ut instanter praedices verbum Dei; hoc est officium tuum, haec merces tua, hi fructus operis, haec sacerdotis dignitas, laus et honor; quatenus multiplici laboris fructu in conspectu Domini Dei sui appareat, et dignus efficiatur desiderabilem audire vocem: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam; intra in gaudium Domini D ei tui (Matth. XXV, 21, 23) . Omnipotens Deus paternitatem vestram ad exaltationem sanctae suae Ecclesiae in omni opere perfecto multipliciter florere faciat, sanctissime Pater!

Domino desiderantissimo et omni sapientiae decore clarissimo David regi Flaccus Albinus perpetuae pacis et gloriae salutem.

Solent itaque de fonte charitatis saepius verba fluere salutationis; vel si longinquitas terrarum vocis officia neget, apices dilectionis atramento formati multoties recurrant. Idcirco simplici voto deprecor ut liceat nostrae parvitatis chartulam ad vestrae auctoritatis praesentiam saepius recurrere, ferentem quae vel vestrae sapientiae jucunda, vel nostrae parvitati necessaria esse arbitremur: et opportuno tempore Flaccus vester legatur in litteris, qui quondam audiebatur in verbis ⁜ d . Nam causa hujus praesentis [Col. 0254C] chartulae lunaris saltus effecta est, qui in hac lucenti Luna Novembrii mensis anno circuli decennovennalis novissimo ⁜ e certissime inspici poterit. Igitur haec luna Novembrii mensis, quae per decem et octo annos tricesima computabatur, in hoc anno praesenti praefati circuli nono decimo, undetricesima computari 82 debet. Ita ut de vicesima nona, quae fit octavas Kal. Decembris, vertatur septima Kal. in primam: et fit die Kal. Decembrium septima, quae juxta regulares epactas sexta computata est; et erunt tres lunae pariter, Octobri scilicet, et Novembri, et Decembri mensis undetricenarum dierum. Quod si quis obstinata mente facere neglexerit, et magis regularibus quam rationi saltus innititur, et vult Novembrii [Col. 0254D] mensis lunam triginta habere dies, et in [Col. 0255A] Kal. Decembris sextam lunam, magno se mox implicaverit errori in quarta decima luna Paschalis festi. Si vero Kal. Decembris sexta computabitur luna, necesse erit ut in Kal. Januarias octava sit luna, et Februario nona, et in Martio octava: et die Kalendarum Aprilium nona, et quartas Nonas ejusdem Aprilis decima; tertias Nonas undecima; pridias Nonas duodecima; Nonas tertia decima, quae juxta rationem Paschalis festi quarta decima debet fieri, sicut ab omnibus in terminis paschalibus verissime decantatur et firmissime tenetur. Et videri potest diligenter considerantibus, quantus error et quam perniciosus in luna quarta decima et in die Dominicae Paschae, et in aetate lunae ejusdem diei oriri poterit, si quis non curaverit unum diem in aetate lunae ratione [Col. 0255B] saltus in Novembrio mense transilire. Etiam nec aetas lunaris in Januario, Februario, Martio et Aprile, regularibus convenit, qui observari debent per decem et novem annos ad cognoscendam diebus Kalendarum aetatem lunae in mensibus singulis.

Est quoque aliud in hujus ratione saltus aliquando difficilius computandum, sed necessario sciendum. Notissimum vero vestrae scio acutissimae prudentiae fore, quod in communibus annis secundum numerum epactarum, quae singulis annis accrescunt undecim diebus; quarta decima luna Paschalis locum prioris quartae decimae undecim [ Al., undecima; Cod. Vat. duodecim] diebus anticipat. Quod facile est invenire per annos communes. In annis itaque embolismorum [Col. 0255C] decem et novem diebus secundum numerum annorum circuli decennovennalis, quarta decima luna Paschalis transponitur prioris anni quartae decimae: uti detrimentum commune annorum embolismis suppleatur, et fiat aequalis numerus dierum in decem et novem solaribus, et in decem et novem lunaribus annis. Inter quartam decimam itaque lunam novissimi anni circuli saepe nominati, quae fit quintas decimas Kal. Maias, et quartam decimam primi anni ejusdem circuli, quae fit Nonas Aprilis; non ut caeteris annis communibus undecim, sed duodecim inveniuntur dies; quatenus illa dies, quae in Novembrio mense lunari aetati adempta est, hinc in Aprile inter epactas inveniatur, epactarum vero rationem undecim diebus singulis annis accrescere. Hoc vero anno [Col. 0255D] propter saltum, duodecim dies inter quartam decimam novissimi anni et quartam decimam primi anni reperiuntur: quatenus embolismus hujus anni triginta habeat dies secundum rationem embolismorum, decem et octo novissimi anni epactas; quibus si addideris undecim, qui singulis annis more solito accrescunt, et unum saltus diem, fiunt triginta. Ideo primo anno circuli saepe nominati nullae scribuntur epactae, et a pueris de nullis in undecim decantatur. Sed et si a quintas decimas Kalendas Maias totius lunaris anni dies computantur usque in Nonas Aprilis, non ut caeteris annis tricenteni quinquageni quaterni, sed tricenteni quinquageni terni dies reperiuntur. Nisi forte bissextilis immineat annus, qui unum [Col. 0256A] adjicere solet seu solari seu lunari anno, ut aestimo, diem.

Qualiter vero hujus ratio saltus singulis annis [cycli] decennovennalis in diminutionem unius diei accrescat, diversis modis computatur. Sed haec facilior videtur computatio, ut sciamus, singulis annis cycli decennovennalis unam horam et unum punctum, et novam [ F., nonam] decimam partem unius puncti accrescere ad undecim epactarum dies. Ex quibus horis et punctis colligitur unus per novem et decem annos dies. Nam viginti et quatuor horae diem integrum perficiunt; quatuor vero puncti horam faciunt sedecim puncti quatuor horas efficiunt: et tribus punctis, qui supersunt, adde nonas decimas partes unius puncti, et fiunt quatuor puncti, et est una hora. Hanc [Col. 0256B] si addideris 83 quatuor praescriptis horis, fiunt quinque horae; et has quinque horas si adjunxeris decem et novem horis, fiunt viginti quatuor horae, unus dies integer in decem et novem annis juxta zodiaci jam [F., zodiacicam] solis et lunae regulam plenus et perfectus. Et ut certius intelligi possit quae sit causa saltus lunaris: hunc vero citior quaedam et velocior hora suae incensionis generat, sicut et undecim dies epactarum annuis temporibus solent facere. Verbi gratia, si modo hujus lunae Novembri mensis incensio sexta hora diei facta est, erit sequenti anno ejusdem lunae unius horae et unius puncti, et nona decima parte unius puncti incensio ante horam sextam: ita ut tota sexta hora et unus punctus quintae horae et nona decima pars unius puncti ejusdem [Col. 0256C] horae anticipetur. Et sic se crescere solet per singulos annos usque in diem integrum, qui fit horarum viginti quatuor.

Haec vestrae excellentissimae [ Cod. Vat., extollentissimae] sapientiae, mi dulcissime David, in memoriam revocare curavi, non ignota ingerens, sed nota repetens propter opportunitatem praesentis lunae, in qua ratio saltus, ut videtur, maxime consideranda est. Licet non ignoremus aliter alios saltum computare, et inserere velle; tamen propter rationem Paschalis lunae, quae omnimodis inviolabilis et immutabilis permanere debet, secundum antiqua sanctorum Patrum instituta, et totius sanctae Ecclesiae consuetudinem, hic maxime Novembrio mense notandus esse videtur. Ego vero veteris immemor proverbii: [Col. 0256D] Non feres ligna in sylvam, has sub munusculi nomine litterulas in vestras transmisi divitias: memores vos esse sciens laudatae viduae, quae curato [ Cod. Vat., aurato] templo duo addidit minuta; et illorum qui pilos caprarum in tabernaculi decorem attulerant (Exod. XXV, 4 seq.) . Et dum omnibus estis benigni, omnium in vos favorem revocatis, et cunctis copiose vestra benefaciens pietas cunctorum vobis divitias attrahit, sicut Apostolus ait: Qui seminat in benedictione, de benedictione metet vitam aeternam (II Cor. IX, 6) .

Sanctissimo Patri et in membris Christi valde venerando Ethelardo archiepiscopo Alcuinus diaconus in Christi charitate salutem.

Audiens salutem et prosperitatem vestram, et ⁜ b conventum cum Eanbaldo Eboracensi archiepiscopo filio meo, satis mihi placuit speranti ex vestrae colloquio sanctitatis honorem sanctae ecclesiae exaltari, et Deo in eas servientium corrigi vitam. Ideo suasi ⁜ c aliis litterarum mearum apicibus, sanctitatem vestram permanere in patria, nolens lumen Britanniae exstingui. [Col. 0257B] Sed fiat quomodo Deo placet ut proficiat Christi Ecclesiis. Prosperum iter faciat vobis Deus, angeloque ejus comitante prospere vos ducat atque reducat (Tob. V, 20, 21) , dulcissime et amantissime Pater. Maxime autem precor, ut apud sanctos apostolos mei habeatis memoriam, sicut nos apud sanctum Martinum vestri habere dulce habemus.

Domino sanctissimo atque omni honore dignissimo Ethelardo archiepiscopo.

[Col. 0257C] Lectis prosperitatis vestrae litteris, et prosperitate itineris vestri et reversionis in patriam, et qualiter apostolica benignitate suscepti fuistis, toto cordis affectu animoque laetissimo gratias egi Domino Deo sempiterno, qui magno clementiae dono viam vestrae peregrinationis prospero direxit itinere, et dedit vobis gratiam in conspectu Patris apostolici, et legationis effectu et voti compotem redire concessit; et ⁜ e primi nostri Doctoris sanctissimam sedem ad pristinum [Col. 0258A] culmen dignitatis per te iterum exaltare dignatus est, quae cujusdam dissensionis scissura, quorumdam invidiosa contentione, ad horam discissa esse videbatur. Felix qui unitatem pacis fraterno amore conservare studet; sed ille multo felicior qui ab aliis disrupta charitatis viscera pro labore ad unius compagem corporis reformare nititur. Igitur nunc, gratia operante divina, membrorum unitate adhaeret capiti proprio, et sacerdotalis dignitas antiquo gratulatur honore, et germana pax inter summos Britanniae pontifices splendescit, et sub duabus metropolitanorum civitatibus una pietatis et concordiae viget voluntas, sicut in litteris vestrae beatitudinis lectum intellexi.

Domino desiderantissimo David regi Flaccus matricularius, aeternam in Christo salutem.

Dulcedo dilectionis vestrae, et fiducia probatae pietatis, saepius me hortatur vestrae auctoritati dirigere litterulas, officioque syllabarum indagare, quod fragilitas corporis obstat voluntati implere posse. Sed rerum novitas supervenientium, novos iterum cogit edere apices, ut chartula ferat cordis affectum, et fundat preces ad aures pietatis vestrae: quae nunquam, ut vere fateor, cassatae in conspectu misericordiae [Col. 0258C] vestrae fuerunt. Nec meas pro vestra stabilitate et salute cassatas in conspectu Dei credo, quia libenter divina suscipit gratia lacrymas quae ex charitatis fonte profluunt.

Dictum est mihi, aliquos ex amicis Flacci tui, ⁜ g Edelardum scilicet, Doroensis Ecclesiae metropolitanum, et primae sedis in Britannia pontificem, vestram adire velle pietatem: ministrum quoque olim Offanae regis Ceilmundum de regno Mercionum [ F., Merciorum]: [Col. 0259A] sed et Torhcmundum ⁜ a Hedilredi regis fidelem famulum, virum in fide probatum, strenuum in armis: qui fortiter sanguinem domini sui vindicavit. Hi omnes mihi valde fuerunt fideles, et adjutores itineris mei, vel meorum defensores puerorum, huc illucque discurrentium. De quibus optimam vestram deprecor clementiam, solita benignitate suscipere eos, quia mihi necessarii fuerunt unusquisque in loco suo. Saepius cognovi sacerdotes religiosos, et in Christi servitio devotos; nec non viros fortes, et fideles in saeculari dignitate, vestrae laudabiles esse aequitati. Nam optimus quisquis, et in sua sibi ipsi probatus conscientia, bonos diligere non dubium est, edoctus omnipotentis Dei exemplo, qui summum est bonum. Et omnis rationabilis creatura, quantum [Col. 0259B] boni habet, ejus bonitate illuminata habere certissimum est. Ipsa Veritate dicente: Ego sum lux mundi. Qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12) .

Benedictus sit Deus Pater omnipotens, qui te creavit et honoravit: et benedictus sit Dominus noster [Col. 0259C] Jesus Christus Filius Dei, qui te redemit et elegit: et benedictus sit Spiritus Paraclitus, qui te illuminavit, et dilatavit cor tuum in omni sapientiae et scientiae claritate, dilectissime David, et dulcissime domine! et benedicta sit sancta Trinitas, unus Deus omnipotens, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, qui mihi servulo suo, licet indigno, talem concessit dominum, amicum, et adjutorem gratiae suae; qui mihi 86 per servum suum, beatae memoriae magistrum meum, ministrare clementer dignatus est: et benedicta sit potestas et regnum tuum, et filii tui, et filii filiorum tuorum, usque in generationes saeculi sempiternas; et veniat super te et super tuam generationem benedictio sanctorum in die Domini nostri Jesu Christi; cujus sanctissima voluntas [ Al., utque [Col. 0259D] sanctissima voluntas tua] semper vigeat, floreat et crescat in corde tuo, clarissime Ecclesiae Christi rector et defensor.

Repletus sum gaudio vestram audiens prosperitatem et exaltationem, et totus jucunditate exhilaratus, dum vestrae beatitudinis litteras accepi, legi et osculatus sum. Unde et aliquid familiarius vestrae dilectioni scribere praesumo, et illatas quaestiunculas [Col. 0260A] venerabili aspectui vestro praesentare. Sciens autem scholasticae eruditionis inquisitionem, et ecclesiasticae disciplinae solertiam, vestrae clarissimae sapientiae et dulcissimae familiaritati gratam esse et jucundam; et quidquid urbanitatis sale conditum cognoscitur, vestris intellectualibus auribus favorabile, et acutissimis scientiae oculis amabile esse probavimus. Unde quod scholastica tironum juventus flaccidis [ Al., flaicinis, forte Flaccinis, seu Flaccianis, id est, ipsius Flacci] ingerere auribus solet, vestrae sanctissimae prudentiae dirigere ratum duximus, et inde solatia responsionis quaerere, unde sophiae flumina manare novimus; tametsi indoctas has videri interrogationes vestrae sanctissimae sapientiae posse fateor. Et ne mea aliquid praesumptuose rusticitas responderet [ Al., [Col. 0260B] meae aliquis rusticitati praesumptuose responderet] vestrum laudabile ingenium, et praefulgens eruditionis acumen consulere tutum esse putavimus. Nam velut vermes fenestris involant aestivis, sic auribus meis insident quaestiunculae. Et horum convenientia nunc temporum excitati de ecclesiastico more interrogant, cur septuagesimus, et sexagesimus, vel quinquagesimus ordo per dies Dominicos ante quadragesimum dicatur vel colatur?

Si respondero, Ecclesiae hanc esse consuetudinem et Romana auctoritate hujus religionis ritum esse firmatum; minus illis videtur, auctoritate et consuetudine sola esse responsum, nisi et aliqua ratio addatur auctoritati: quia dicunt, nihil esse sine causa in ecclesiasticis consuetudinibus a doctoribus constitutum [Col. 0260C] praecipuis. Maxime autem titubat illorum sensus quod numerus praedictus ordini dierum non convenit. Ubi dicunt, septuagesimus. ibi non sunt septuaginta dies usque ad resurrectionem Domini nostri Jesu Christi. Similiter nec ubi sexagesimus numerus notatur in diebus Dominicis, nullatenus computo dierum convenit usque ad Pascha. Iterum si dico, synecdochice dictum esse, id est, a parte totum; quae quidem tropica locutio, ut vos optime nostis, Scripturis sanctis usitatissima esse dignoscitur; sicut in tribus diebus et tribus noctibus, quibus Dominus noster Jesus Christus in sepulcro requiescere legitur (Matth. XII, 40) , intelligi necesse est, et multis aliis in locis: quae omnia si dicantur, libri excedunt magnitudinem. Addunt tamen quaerere cur septuaginta, [Col. 0260D] vel sexaginta, vel quinquaginta in tali tempore dicuntur? [ Al., cur Septuagesima, vel Sexagesima, vel Quinquagesima in tanto tempore dicantur]? Audivi, dum Romae essem, quosdam dicentes magistros quod Orientales populi novem hebdomadas, et Graeci octo, et Latini septem jejunare soleant; et inde consuetudinem Romanam sumpsisse Ecclesiam, septuagesimos, sexagesimos, et quinquagesimos [ Al., ex consuetudine [Col. 0261A] Romana Septuagesimam, Sexagesimam, et Quinquagesimam] nuncupare Dominicos. Hoc quia a talibus non audivi magistris, quorum auctoritati me tradere auderem, omnino confirmare non fui ausus. Quapropter adhuc restat aliquid quaerendum quod tempori conveniat et rationi concordet, et numero non adversetur. Videtur enim mihi septuagesimus dies dici posse propter decem hebdomadas, quae sunt ab ipso die usque ad clausum Paschae [ Al., Pascha], quo die alba tolluntur vestimenta a nuper baptizatis. Igitur et in Apostolo legimus: Regnavit mors ab Adam usque ad Moysen (Rom. V, 14) ; et significat, usque ad ultima tempora legis, quae per Moysen data est, et decucurrit in Christi Dei nostri tempora. Porro sexagesimus inde dici potest, quia [Col. 0261B] sexaginta sunt dies usque ad medium Paschae, quod erit feria quarta paschalis hebdomadis. Quinquagesimus vero, qui decurrit usque in diem sanctum resurrectionis Dominicae. Quadragenarius etiam numerus cum 87 Dominica sua currit ad mysticum Pascha Hebraeorum, quod Dominus noster Jesus Christus cum discipulis suis celebravit, et nos dicimus Coenam Domini.

Nec typica interpretatio his discordare videtur rationibus. Nam septenarius Spiritui sancto convenire multis in locis sacrae Scripturae noscitur. Unde et post septem hebdomadas Spiritus sanctus missus est de coelo in igneis linguis super centum viginti nomina credentium (Act. II, 3) ; et septem dona sancti Spiritus legimus in propheta (Isa. XI, 2, 3) . Et tunc maxime, [Col. 0261C] dum alba tolluntur a baptizatis vestimenta, per manus impositionem a pontifice Spiritum sanctum accipere conveniens est, qui in baptismo omnium receperunt remissionem peccatorum; et per septem dies in angelico [ Al., evangelico] castitatis habitu et luminibus coelestis claritatis sanctis assistere sacrificiis solent. Et senarius numerus perfectioni vitae nostrae concordat, quia in sex diebus omnia opera perfecta fecit Creator omnipotens (Gen. I, 31, II, 1) . Et ipse senarius numerus, sicut vestra doctissima novit sagacitas, partibus suis perfectus est. Et quinarius numerus per decades ductus, ad resurrectionem Domini nostri Jesu Christi concurrit, significans nobis remissionem omnium peccatorum esse, et justificationem vitae in Christo. Quadragenarius [Col. 0261D] vero per decadas quater ductus, poenitentiae typum tenere multis in locis constat. Unde et ipse Dominus noster quadraginta diebus jejunavit (Matth. IV, 2) , cujus praedicatio prima fuit: Poenitentiam agite, appropinquavit regnum coelorum (Matth. III, 2) . Et sicut Moyses legem, Elias prophetiam (Exod. XXXIV, 28; III Reg. XIX, 8) , ita ipse Dominus noster evangelicam praedicationem quadraginta dierum jejunio dedicavit. Et ut vestra novit ingeniosa et praeclara in omnibus philosophorum disciplinis prudentia, quam mirabiliter quadragenarius numerus, qui poenitentiae, ut diximus, convenit, si per suas partitur divisiones, et per partes suas crescit, usque ad quinquagesimum pervenit, qui est remissionis numerus; quia per [Col. 0262A] poenitentiam ad remissionem peccatorum nostrorum nobis festinandum est.

Sed et aliquid mirabile in hac consideratione et convenientia senarii numeri inveniri potest; et quodammodo principium hujus computationis mirabili fine concordat in regulis numerorum. Igitur inter septuagesimum et sexagesimum sex reperiuntur dies: similiter inter sexagesimum et quinquagesimum; etiam inter quinquagesimum et quadragesimum senarius invenitur numerus, et fiunt ter sex, et faciunt decem et octo [ Al., dies octodecim]. Qui numerus, si rationabiliter consideratur, et dividitur in tres partes aequales, erunt ter sex; et est ratio simpli ad duplum, et significat simplam mortem Dei Christi ad duplam nostram. Quia nos duabus mortibus fuimus obnoxii, [Col. 0262B] id est, animae et carnis [ Al., corporis]. Ille vero simpla morte sua et innoxia, duptam destruxit nostram, et simpla resurrectione sua duplam ostendit nobis [ Al., nostram], et perdonavit; unam nunc in anima, alteram in die magno adventus sui in corpore, ut sit tunc unus homo gloriosus corpore et anima, qui prius unus fuit mortalis anima et corpore; anima peccato, corpore corruptione.

Similiter, et si finis consideratur calculationis, convenienter huic rationi videtur concordare. Nam inter quintam feriam coenae Dominicae, in qua quadragenarius numerus decurrit; usque ad resurrectionem Domini, id est, Dominicam diem, quo quinquagenarius numerus pervenit, duo sunt dies. Item a Dominica resurrectionis Domini [ Al., die], usque ad [Col. 0262C] quartam feriam, quo sexagesimus numerus pervenit, duo sunt dies. Item a quarta feria usque ad sabbatum, ubi septuagesimus numerus impletus est, duo sunt dies. Hi vero dies si junguntur, duo et duo et duo, faciunt sex. Et iste senarius si dividitur in duo et quatuor, eadem simpli et dupli ratio invenietur in eo. Ita haec concordia pertinet ad resurrectionem Domini nostri Jesu Christi: illa prior ad passionem, in qua redempti sumus, et in ista justificati, sicut beatus Apostolus ait: Christus passus est propter redemptionem nostram, resurrexit autem propter justificationem nostram (Rom. IV, 25) . Potestis ex hac speculatione vestris demonstrare familiaribus, quam jucunda est et utilis arithmeticae disciplinae cognitio; quam et vestrae 88 diligentiae bene notam, et per [Col. 0262D] vos aliis cognitam esse credimus. Plura hinc [ Al., plurima ex hinc] dicere potui, sed nolui chartulae excedere modum: et maxime quia non ignoranti scripsi, sed ei qui haec omnia optime novit. Ideo perpaucis haec praelibavi verbis, quia vobis haec omnia esse notissima sciebam. Et ut dictum est, cum sapiente paucis utendum est verbis (Eccle. V, 1) . Et, Beatus, qui loquitur in aurem audientem (Prov. XX, 12) , id est intelligentem. Mihi itaque in fine epistolae cum regina Saba dicendum est: Beati viri tui, et beati servi tui: Hi qui stant coram te semper, et audiunt sapientiam tuam. Sit Dominus Deus tuus benedictus, cui complacuisti, et posuit te super thronum Israel, eo quod dilexerit Dominus Israel in sempiternum: [Col. 0263A] et constituit te regem, ut faceres judicium et justitiam (III Reg. X, 8 et 9) .

Carolus, gratia Dei, rex Francorum, ⁜ c imperator Longobardorum, ac patricius Romanorum, dilectissimo magistro, nobisque cum amore nominando Albino abbati in Domino nostro Jesu Christo aeternam salutem.

Pervenit ad nos epistola missa a religione prudentiae vestrae, quae post laudes et benedictiones omnipotenti Deo debitas, nobis et progeniei nostrae, benedictionem optabilem cum summa benevolentia [Col. 0263B] [ Al., summamque benevolentiam] detulit. Post haec textus illius inquirendo subsecutus [ Al., subjectus] est, cur Septuagesima et Sexagesima, nec non et Quinquagesima in ordine per dies dominicos ante Quadragesimam dicatur, vel scribatur. Inde arrepta ratione per campos arithmeticae artis, quidquid ex hac re vestra sensit industria, se extendendo nobis pleniter significare studuit [ Al., statuit]. Sed dum mens nostra huc illucque discurreret, solerti indagatione consideravimus, non solum infra [ Al., intra] praescriptos a vobis dies, sed etiam per singulas hebdomadas, nec non et per totum anni circuli [ Gold., circulum] spatium [ Gold. om. spatium], per intervalla horarum ac punctorum seu momentorum; mysteria numerorum posse ab his qui hujus artis [Col. 0263C] peritia imbuti sunt reperiri. Unde quia tuae charitati placuit nostram regalem aulam hac de re consulere, quidquid inde sentit [ Al., sensit] nostra serenitas, sermone commatico tibi patefacere non negamus [ Al., negavimus].

Exigente igitur inquisitione, et consideratione quaerendum est, cur [ Al., considerata, cur; Gold., considerata ratione cur] alii sex, alii septem, alii octo, nonnulli vero novem abstineant hebdomadas? Argumentum sensus nostri tuae familiaritati per hos apices significare studemus. Qui enim [ Cod. ms. S. Emmerami, Quod sic solvendum est; qui enim] sex hebdomadas observantes se abstinentiae tradunt, subtractis sex diebus dominicis, in quibus jejunare minime licet, decimas dierum dantes [ Gold., dantes [Col. 0263D] dierum] corporis sui, triginta sex dies, sicut beatus Gregorius mirabilis doctor edocet, jejunant; et hoc tempus, licet in ipso duo superesse videantur dies usque ad sanctam Resurrectionem, Quadragesimam doctoribus sanctae Dei Ecclesiae 89 nominari placuit. Religione vero crescente a Telesphoro pontifice, qui [Col. 0264A] post Petrum apostolorum principem nonus in sancta Romana Ecclesia claruit, septem hebdomadae in abstinentia dedicatae sunt; et noc tempus, quo alio nomine rectius vocari quam Quinquagesima in ordine rationabiliter debuerit [ Al., debuit; Gold. vocare, quam Quinquagesimam . . . debuerunt]? Ex hinc et deinceps collecta ratione, qui octo hebdomadis [ Al., hebdomadas; Gold. addit: observare studuerunt, Sexagesimam gradatim], Sexagesimam gradatim nominaverunt. Similiter qui novem, Septuagesimae, juxta praefatam rationem, nomen imposuerunt, et non ob numerum [ Al., ordinem numerorum] hebdomadarum vel dierum, sed tenorem nominis [ Al., numeris] servantes haec nomina censuerunt [ Al., composuerunt]. Velut, siqui nunc fuissent, qui decimam [Col. 0264B] hebdomadam addere pro aliqua justa ratione voluissent, et propter numerum hebdomadarum decagesimam [ Al., Decimagesimam], seu quolibet alio nomine, vel propter numerum dierum Septuagesimam, vel octuagesimam, ordine servato vocabulorum, tramite recto pergendo nuncupare debuissent.

Quia igitur, gratia divina opitulante, prout nobis visum fuit, de nomine Septuagesimae et Sexagesimae [ Al., Quadragesimae], ac Quinquagesimae, tuae charitati scripsimus, nunc stylo percurrente de observantia et cultu harum (hebdomadarum) juxta capacitatem [ Gold., sagacitatem] sensus nostri tibi scribere curavimus. Quinquagesima vero ideo dicitur, et observatur a nonnullis, ut et decimas dierum, jejunando, omnipotenti Deo offerre valeant, et imitari [Col. 0264C] Dominum nostrum Jesum Christum, qui quadraginta diebus jejunium sacratissimum implevit. A Quinquagesima namque usque in Pascha septem hebdomadae sunt, quae faciunt dies quinquaginta: ex quibus si octo dies dominicos subtraxeris, in quibus jejunium non licet observare, remanent quadraginta duo dies, et hi duo dies, quinta [ Gold., sexta, mendose ] videlicet et septima feria, qui quadragenarium numerum excedunt, apud quosdam jejunio dedicantur; apud quosdam in veneratione [ Al., refectione] propter Coenam dominicam et sanctum Sabbatum habentur. Sexagesima autem, ut aestimamus, propterea a nonnullis observatur, ut et decimas dierum corporis sui [ Al., corporibus suis] omnipotenti Deo dare possint, et Dominum nostrum Jesum Christum [Col. 0264D] in quadragenario numero particulatim jejunando imitari, et ut primam, vel quintam feriam a jejunio vacare valeant. A Sexagesima quippe usque in sanctum diem Resurrectionis dominicae octo hebdomadae sunt, ex quibus si de singulis hebdomadibus primam et quintam feriam subtraxeris, et ipsum diem sanctum [Col. 0265A] Paschae, quadraginta tantum dies remanent in abstinentia. Melchiades vero natione Afer, vir per omnia apostolicus, tricesimus quartus post sanctum Petrum, cui successit beatus Silvester in cathedra [ Al., cathedram] apostolicae dignitatis; hic constituit ut nulla ratione, in prima vel quinta feria, jejunium quis de fidelibus agere praesumeret. ⁜ a Nam cur in prima feria jejunium ipso tradente solvatur, non est necessitas texendo replicare. Quintam vero arbitrati sumus, propter magna mysteria, quae in ea continentur, ab eo solutam. In ipsa namque sanctum chrisma conficitur ad abluendas totius mundi primae originis culpas [ Al., abluendam . . . . culpam]; in ipsa reconciliatio fit poenitentium; in ipsa Redemptor omnium coenando [ Al., redemptio omnium caenando] [Col. 0265B] cum discipulis panem fregit, et calicem pariter dedit eis ⁜ b in figuram corporis et sanguinis sui, nobisque profuturum magnum exhibuit Sacramentum (Matth. XXVI, 26, 27) . Eo videlicet die, post multa mysteria, Deus et Dominus noster Jesus Christus, videntibus sanctis discipulis suis gloriosa Ascensione coelos penetravit (Luc. XXIV, 51; Act. I, 9) . Sed ne diutius sermo protrahatur; multa te legisse de hac solemnitate in sanctorum venerabilium orthodoxorum Patrum dictis non ignoramus. Septuagesima denique, ut aestimamus, propterea ab aliquibus observatur, ut et decimas dierum Deo [ Al., Domino] dare queant; et prima vel quinta, nec non et septima feria jejunium solvere [ Gold., observare mendose ] possint. A Septuagesima vero usque in Pascha, novem hebdomadae [Col. 0265C] sunt, quae faciunt dies sexaginta quatuor [ Gold., tres], e quibus, si de unaquaque hebdomada tres praefatos subtraxeris dies, et Paschalem sacratissimum, triginta sex in abstinentia [ Al., abstinentiae] remanent dies. Hi vero Sabbatum, in quo Deus ab omnibus operibus requievit (Gen., II, 2) , non solum ob superstitionem Judaeorum, nec propter mandata legalia Veteris Testamenti, quae sunt umbra futurorum, sed ne cum Judaeis scandalizent [ Al., scandalizentur; Gold., sabbaptizentur], jejunium solvere [ Gold., observare, mendose ] conantur. Ea praecipue causa est, quia vesperascente ipso die, gaudium 90 sanctae resurrectionis a fidelibus honorifice celebratur. Sed quia unusquisque in suo sensu abundat [Col. 0265D] (Rom. XIV, 5) , sive hoc, sive aliud sit, salva fide et religione nihil praejudicamus [ Al., praejudicavimus; [Col. 0266A] al., prohibetur; al., praedicavimus].

⁜ c De hoc autem, quod chartula prosecuta vestra retulit, quod plurima hinc dici possint, sed noluisse te excedere modum chartulae, et maxime quia cum sapienti paucis utendum sit verbis, ita et nos versa vice paucis pauca rescripsimus. Quod autem usurpastis verba reginae Sabae ad Salomonem de beatitudine servorum qui nobis assistunt, et audiunt verba sapientiae nostrae, si hoc verum fore scitis, venite, assistite, audite, et pariter in Domino in pratis vernantibus varietate florum Scripturarum jucundantes delectemur.

Optabilis [ Al., et cod. Vat., optata mihi] et diu desiderata vestrae bonitatis litterarum facies subito effulsit, permultoque tempore avidos videndi oculos sanctissimi vestri nominis apices refecerunt. Et, licet aliquid reprehensibile sequenti serie de meis cantitassent litterulis, tamen omnia melliflua dulcedine hausi, dum hoc desiderabile et multum mihi amabile in primo capite nomen apparuit. Gratissimum mihi etiam fore fateor [ Al., fatebor], ut vel sic beatitudinis vestrae syllabas mererer osculari: ut quod perpetua et inviolata non potuit promereri dilectio, saltem reprehensionis materia subito extorqueret: sciens meliora esse vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula odientis. Nec mirum si [Col. 0266C] tarditas aselli sustineat in dorso flagellum. Ego tardus, ego mei ipsius [ Cod. Vat., egomet ipsius] immemor, vestrorum forsitan digne puerorum sustinui flagellum. Entellus senior effeto corpore dudum caestus deposuit suos: aetate florentibus cedit illos indui. Ideo aliquis illorum seniorem ingenti pugno percussit, ita ut caligo obversaretur oculos senioris; et vix resumptis viribus frigidus circa praecordia recaluit sanguis. Et ut ad rem veniam, ac ignorantiae fomentis caput percussi medicari incipiam: ego imperitus, ego ignarus, nesciens Aegyptiacam scholam in palatio Davidicae versari gloriae ⁜ e : ⁜ f ego abiens Latinos ibi dimisi. Nescio quis subintroduxit ⁜ g Aegyptios. Nec tam indoctus fui Memphiticae supputationis, [Col. 0266D] quam benevolus Romanae consuetudinis. Annum cum nato Christo, et crescente luce initiare [Col. 0267A] secundum Latinos volens, non cum Aegyptiis, qui tenebrae interpretantur, a supervenientibus tenebris ordiri: quia scio, me olim cum Moyse 91 tenebras Aegyptiorum relinquere, et modo in terra repromissionis, lucis et laetitiae cum Jesu duce nostro libertate honoratus stare, et nullatenus, secundum quod dux meus, imo et Dominus noster dixit, iterum ad Aegyptias redire tenebras.

Unde miror cur pueri vestri annum legitimum a mense Septembrio incipere velint, et partem transacti decennovennalis sequenti connectere circulo, caudam vertentes in caput: et non magis omnibus lunae et siderum augmentis, vel detrimentis explosis, ad novum annum et ad caput supervenientis circuli omnino libere intrare. Libet tamen interrogare [Col. 0267B] hos ipsos pueros, an convenientius videatur unius anni aetates lunares pro regularibus habere et hoc primi anni; vel etiam duorum annorum, id est novissimi circuli decennovennalis, et primi sequentis? Et utrum rationi vicinius sit, in fine circuli decennovennalis saltum interserere, vel in medio quolibet anno? Etiam et hoc velim scire, quomodo computare velint aetates lunares a quinto decimo Kalendas Maii, ubi quarta decima luna ⁜ a novissimi anni fuit, usque ad Septembrium mensem, in quo mense quinta apud Aegyptiacos pueros cantatur? Quomodo fieri possit ut altera luna semper habeat triginta dies, altera undetriginta, et singulares per omnia in illis mensibus firmiter stare valeant. Et, ut reor, quod in Latinis reprehendent, hoc etiam et in Aegyptiacis [Col. 0267C] inveniunt. Et forte, quod in Novembrio nolunt fieri, necesse est in alio quolibet mense invenire. Nec ego cum quolibet contentiosum funem trahere velim, nec me quaestiunculis inserere aliorum. Unusquisque in suo sensu abundet.

Quod vero in fine epistolae familiariter [et salubriter] me admonere curastis, ut, si quid humiliter emendandum sit, corrigatur; nunquam fui, Deo donante, in errore meo pertinax, nec de meis confidens sensibus. Nec talis ut meliori sententiae facile acquiescere non valerem, sciens, dictum esse, saepius auribus quam lingua utendum. Hoc omnino vestram sentire sapientiam obsecro, non vobis quasi nescienti, sed quasi probanti scribere: nec quasi ignoranti, [Col. 0267D] sed magis corrigenti, dirigere parvitatis meae sensus. Nec vero evangelica vidua duo minuta injecit gazophylacio (Marc. XII, 42) propter indigentiam templi, sed propter devotionem suam. Nec nostra humilitas Deo donaria offert, quasi non habenti, sed magis omnia possidenti (II Cor. VI, 10) . Ita etiam parvitas mea non indigenti, sed multum melius intelligenti vobis, si quid scribere tentavero, faciendum veraciter agnosco. Gloria patris filius sapiens (Prov. XIII, I) .

Quod vero nota repetere indignum dixistis [ Cod. [Col. 0268A] Vat., duxistis], nescio quid flaccina rusticitas diviti [ Cod. Vat., Davidicae] sapientiae ignotum ingerere valeat. Sed si nota et olim audita non licet inferre, quid faciemus de litteris, syllabis etiam, et verbis, quibus uti nobis necesse est quotidie; nisi novae grammaticae artis regulas excogitare incipiamus? Jam mihi multum melius fuit, super mensam deliciarum vestrarum panem manducare mundissimum, quam cum Menalca in pistrinio grana tritici computare, unde panis conficiatur. Si placet, intremus paululum calculatorum pistrillas, vel mathematicorum fuliginosas coquinas: et proferemus unde olim cognita, nunc pene oblita, juxta Virgilii vestri prophetiam. Nam

Tamen, ut ad inquisita chartulae vestrae respondeam, non sapientiae divitiis suffultus, sed vestrae auctoritatis litteris instinctus, gremio pietatis vestrae protegendo, pauca de ratione multiplici saltus subjicere curabo. Primum ponam quod in doctorum didici libris; secundo, quod ratione suadendo [ Cod. Vat., suadente] investigare valui; tertio, quod ex mathematica quondam audita meminisse potui 92 disciplina. Quatenus multiplici modo multiplex lunaris saltus enodetur, Salomone dicente: Funiculus triplex difficile rumpitur (Eccle. IV, 12) . Item dum de [Col. 0268C] sapientia loquebatur intulit dicens: Unde eam tibi hodie tripliciter ostendi (Prov. XXII, 20) . Hos ego sensus, sagacissime naturalium rerum inquisitor, et rationis cujuscunque causae devotissime investigator, domine mi David, vestrae auctoritati dirigere studui; non jactantiae typo clarus, sed humilitatis officio devotus, vestris sanctissimis paratus obedire praeceptis. Et si dignum earum litterarum, acutissime [ Cod. Vat., acutissimis] oculorum obtutibus invenire possis, gratias Deo omnium donorum [ Edit., donatorum] largitori mihi agendum scio. Si quid aliter quam meruisti citatim penna perscripserit, mihi putandum [imputandum] esse fateor: vestraeque pietatis [gremio] protegendo, et eximiae bonitatis calamo corrigendum.

[Col. 0268D] Has vero lunaris saltus supputationes aliquas [ Add., quas], in ⁜ b alterius chartulae distincte notavi, ut praedixi, ex lectione paternorum sensuum scripsi; alias ex rationis conjectura investigavi; alias mathematicorum variis [supputationibus collegi ( Ex Cod. Vat. Al., suspicionibus collexi] ne ad vestrae venerandae dignitatis praecepta tacerem, et criminis reus essem, si inobediens tantae auctoritati viderer. Sciens vos multoque verius et sagacius haec omnia intelligere et investigare posse, tamen Flaccina rusticitatis officia non abnegavi, ut facerem quod jussistis, [Col. 0269A] mercedem obedientiae exspectans, non injuriam reprehensionis sperans, quia assueta vestri cordis bonitas nunquam immutari potest, sed inviolata manet, et semper ad meliora proficiens, donec ad aeternitatis, Domino Deo Dei Filio miserante, cum multiplici meritorum laude perveniat gloriam.

In articulo profectionis servorum vestrorum et nostrae devotionis filiorum, venerunt melliflui dulcissimae auctoritatis ⁜ a apices, in quibus rationabiliter ad inquisita nostrae parvitatis respondistis, et quasi favum distillans (Cant. IV, 11) , ita suavitatis vestrae verba legebam, in quibus et hilaritatem et veritatem agnovi, et gratias agens Deo laudavi utrumque, et sapientiae decorem, et humilitatis vigorem, dum dignati fuistis nostrae rusticitatis chartulam audire, [Col. 0269B] nec solum perlegere, sed etiam et respondere. Etiam et illud amabiliter in illis bonitatis vestrae litteris scriptum reperi, quasi meis verbis dictum, qualiter regina Austri venisset audire sapientiam Salomonis (III Reg. X) ; et quomodo acclamassem, beatos esse qui assisterent sapientiae Salomonis; et ex his verbis me ad hanc beatitudinem provocare voluistis, quod [gratum, ( Al., gratiam)] habeo secundum valetudinem corporis mei, et Dei gratia praeveniente et deducente me prospere ante conspectum beatitudinis vestrae. Tamen sciat misericordia vestra quod haec beatitudo, quam laudaverat regina Austri, non fuit in terra Philistinorum, sed in Hierusalem, id est, in visione pacis. Ideo supplex deprecor ut liceat Flacco tuo ad hanc beatitudinem in terra pacis et laetitiae pervenire, non in [Col. 0269C] terra dissensionis et ⁜ b belli. Quid valet infirmitas Flacci inter arma? quid inter apros lepusculus? quid inter leones agniculus in pace nutritus, educatus, non in praeliis versatus? dum praecepta Domini Dei habetis, timidus domi remaneat, ne faciat alios timere. Et Virgilius Augusto scribens

Hae preces, obsecro, veniant in cor pietatis vestrae, ut libeat vobis et liceat mihi, cum ramis palmarum (Joan. XII, 13) et pueris cantantibus occurrere triumpho gloriae vestrae: et Hierusalem optatae patriae et templum sapientissimi Salomonis arte construitur [ F., constructum], assistere amabili conspectui vestro, et dicere: Benedictus Dominus Deus, qui adduxit [et reduxit] David dilectum cum prosperitate [Col. 0269D] et salute ad servos suos.

Deo dilecto atque a Deo electo David regi, Flaccus in fide et charitate perpetuam in Christo salutem.

Dulcissima [pietatis vestrae ( Edit., pietas vestra)] munera mihi ⁜ d Fredegisus servulus vester attulit. In quibus utrumque, et dilectionem agnovi in me, et sapientiam consideravi in te: quasi quodam modo quatuor dierum munera primordiales quatuor dierum creationes designarent. Et quia prima die lux condita est (Gen. I, 3, seq.) , prima die ⁜ e lucis materiam ostendit mihi. Secunda Creator firmamenti pulchritudinem extendit inter aquas et aquas: secunda [Col. 0270B] die in muneribus, vestimenta sacerdotalia divisionem inter corpora sacerdotum et populi demonstrare cognovi. Tertia die, terra cum ornamentis suis apparuit: tertia die, auri laetissima species, quae gremio eruitur terrae, directa est mihi. Quarta die sol honor saeculi cum sideribus coeli inductus [ Cod. Vat., inditus] est; quarta die, clara quaedam et rotunda in similitudinem solis species, ⁜ f honor mensae, allata est mihi, habens viginti septem semicirculos: qui si bis ducantur, erunt quinquaginta quatuor, propter horas lunaris cursus, quibus per singula signa currere solet: habens circulum rotundum in medio, propter solis perpetuam rotunditatem. De cujus cursu praefatus puer mihi retulit, vestram inquirere sapientiam, quomodo ⁜ g decem horae et dimidia [Col. 0270C] singulis mensibus accrescere soleant? Cujus rei subtilis ratio est, sed vestrae sagacitati perfacilis ad intelligendum.

Sol igitur primo anno post bissextum, in initio primae horae noctis, intrat in Arietem, et post dies triginta et decem semis horas exiet de Ariete, hoc est, hora undecima noctis tricesimae primae, et secundo puncto. Et tertio puncto undecimae horae ejusdem noctis intrat in Taurum, et ibi moratur triginta dies et decem semis horas. Et exiet de Tauro non ab hora die [ Forte, nona hora diei] plena. Et ibi habes unam horam ex quatuor punctis in duobus signis. Et fiunt duorum signorum sexaginta dies et viginti una hora. Et decima hora diei intrat in Geminos. Et exiet de Geminis septima hora plena noctis, et [Col. 0270D] duobus punctis octavae horae. Et tertio puncto octavae horae noctis intrat in Cancrum. Et exiet de Cancro sexta hora diei plena. Et ibi habes secundam horam et quatuor punctos duorum signorum. Et fiunt in Geminis et Cancro dies sexaginta et horae viginti una. Habes [ Cod. Vat., Et habes] in his quatuor [Col. 0271A] signis horas quadraginta duas et dies centum viginti. 94 Et intrat in Leonem septima hora diei. Et exiet de Leone quarta hora noctis, et duobus punctis quintae horae. Et tertio puncto quintae horae noctis intrat in Virginem. Et exiet de Virgine tertia hora diei plena. Et habes unam horam ex quatuor punctis Leonis et Virginis. Et habent sexaginta dies haec duo signa, et horas viginti unam. [ ⁜ a Et fiunt horum sex signorum dies centum octoginta tres.] Et fiunt, ut dixi, dies centum octoginta et duo. Et tertius, dies dimidius ex duodecim horis et tres horae supra quadrantiles. Et intrat sol in Libram hora diei quarta. Et exiet de Libra prima hora diei, et secundo puncto secundae horae noctis. Et intrat in Scorpionem tertio puncto secundae horae noctis. Et [Col. 0271B] exiet de Scorpione duodecima hora noctis plena. Et habes unam horam ex quatuor punctis. Et fiunt horum duorum signorum dies sexaginta et horae viginti una. Et intrat sol in Sagittarium prima hora diei. Et exiet de Sagittario decima hora diei plena, et duobus punctis decimae horae. Et intrat in Capricornum tertio puncto undecimae horae diei. Et exiet de Capricorno hora nona noctis plena. Et habent haec duo signa dies sexaginta et horas viginti unam. Has adde ad suprascripta signa. Et habes dies trecentos et horas centum quinque. Et intrat sol in Aquarium decima hora noctis. Et exiet de Aquario hora octava diei et secundo puncto horae octavae. Et intrat tertio puncto octavae diei [ Cod. Vat., octavae horae diei] in Pisces. Et exiet de Piscibus sexta hora [Col. 0271C] noctis plena. Et hae sunt sex horae quae de punctis singulorum signorum accrescunt. Et habent haec duo signa sexaginta dies et viginti unam horam. Has adde ad suprascriptos dies vel horas, et fiunt dies duodecim signorum 360, et horae 126. Partire centum viginti horas per viginti quatuor, et fiunt quinquies viginti quatuor, quod sunt quinque dies. Et erunt totius anni trecenteni sexageni et quinque dies et sex horae, quia antea [ Cod. Vat., quas ante] habuisti 126 horas. Hae sex horae per quadriennium ductae faciunt viginti quatuor horas, quod est unus dies, quem Latini bissextum vocant. Et si non adderetur in Februario quarto anno haec dies, intraret itaque sol quartas decimas Kal. Aprilis prima hora noctis in Arietem: et post centum viginti annos tarditas [Col. 0271D] solis, dum Arietem intrare debuisset, intrasset itaque in Taurum; ne dies triginta in centum viginti annis bissextiles augerentur cursu illius.

[Hae et hujusmodi rationes tam suaves sunt in consideratione scientibus, ut caeterae artes philosophiae solent esse discenti et intelligenti eas] ⁜ b . Nam philosophi non fuerunt conditores harum artium, sed inventores. Nam Creator omnium rerum condidit eas in naturas sicut voluit. Illi vero, qui sapientiores [Col. 0272A] erant in mundo, inventores erant harum artium in naturis rerum, sicut de sole et luna et stellis facile potes intelligere. Quid aliud in sole et luna et sideribus consideramus et miramur, nisi sapientiam Creatoris et cursus illorum naturales? Fertur itaque, Abraham patriarcham ex astrologiae ratione creatorem Deum intellexisse et venerasse. Et exinde Amicus Dei appellatus est, et tentatus in fide jam fortis inventus est. Nam dicunt Hebraei exisse eum de Ur Chaldaeorum (Gen. XII, 1, et XV, 7) , id est, de igne Chaldaeorum. Qui [ Cod. Vat., Quia] Chaldaei ignem pro Deo coluerunt. Solebat ⁜ c magister meus mihi saepius dicere: Sapientissimi hominum fuerunt, qui has artes in naturis rerum invenerunt. Opprobrium est grande, ut dimittamus eas perire diebus nostris. [Col. 0272B] Sed nunc pusillanimitas multorum non curat scire rationes rerum quas Creator condidit in naturis. Scis optime quam dulcis est in rationibus arithmetica, quam necessaria ad cognoscendas Scripturas divinas; quam jucunda est cognitio coelestium astrorum et cursus illorum. Et tamen rarus est, qui talia scire curet: et quod pejus est, reprehendunt haec scire studentes; et utcunque illa naturalium rerum ignoratio inculpabilis potuisset illis esse, si divinis se ipsos tradere voluissent Scripturis, et laborare in illis in quibus vitae aeternae cognitio consideratur. Et ut potuissent fidem catholicam veraciter defendere, et fiducialiter stare contra adversarios Christi, per quos multimodis diaboli astutia fidem catholicam impugnare studet. Et sunt modo tempora de quibus [Col. 0272C] 95 beatus Paulus praedixit: Spiritus autem manifeste dicit, quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentes [Cod. Vat., erroris daemoniorum in hypocrisi loquentium, etc.] mendacium, habentes cauteriatam suam conscientiam (I Tim. IV, 1, 2) .

Si vis scire quomodo accrescant singulis annis [ F., anni] mensibus solaris cursus decem semis horae, multiplica decem per decem, fiunt centum, quia una hora decem habet minuta (decies vero 10 minuta faciunt centum minuta. Da unicuique die 140 [ F., de 30] diebus, tria minuta, fiant 90 minuta) et remanent decem minuta. His adde quinque minuta, quae fiunt ex dimidia hora: et sunt quindecim minuta. [Col. 0272D] Haec partire per triginta, faciunt tricies dimidium minutum quindecim minuta: et accrescunt quotidie in triginta diebus tria minuta et dimidia pars unius minuti. Et si scire vis quantum quotidie crescat ad bissextum, partire quinque minuta in triginta, fiunt sexies quinque. Sexta pars unius minuti accrescit quotidie, ut dimidia hora fiat per mensem unum. Hanc dimidiam horam duc duodecies et fiunt sex horae. Has multiplica in quatuor; quater sex faciunt [Col. 0273A] viginti quatuor, quot sunt horae unius diei [ Supple qui]. Per quadriennium accrescit, ut bissextus fieri possit. Et fiunt in quarto anno 366 dies. Qui senarius numerus multum valet in circulo anni. Nam 360 fiunt [ F., fiunt ex] sexies sexaginta. Qui sexagenarius, si per denarium partitur, invenies sexagenarium numerum per denarium esse perfectum, sicut senarius per unitatem. Nam unum, duo et tres, sex faciunt. Et est perfectus numerus in partibus suis. Ita sexagenarius quamdam perfectionem habet, si partitur per denarium numerum. Nam semel decem, et bis decem, et ter decem, sexaginta sunt. Nam quantum valet in primo versu numerorum senarius, ut perveniatur ad decem, tantum valet in secundo versu numerorum sexagenarius, ut perveniatur ad [Col. 0273B] centum. Quinque vero dies, qui supersunt tricentenis sexagenis diebus in singulis mensibus, est sexta pars mensis uniuscujusque. Sex vero horae, ex quibus quarto anno sexta dies accrescit, habent perfectionem suam in partitione senarii numeri, sicut paulo ante praefati sumus. Et sicut Creator aequissimus in sex diebus fecit omnia opera primordialis mundi, ut significaretur in perfectione numeri senarii, omnia in naturis suis fecisse eum perfecta. Et ille ipse Creator magnus, admirabilis, perfectus est in natura sua: cui complacuit [ Cod. Vat., placuit] omnia in senarii numeri perfectione perficere. Unde et sexta die creatus est homo, perfectus anima et corpore: propter quem omnia creata sunt, quae sex diebus condita esse leguntur. Unde et ipse Deus, Dei [Col. 0273C] Filius, qui est virtus et sapientia Dei (I Cor. I, 24) , sexta aetate mundi venit in mundum salvare hominem, quem sexta die creavit. Ita senarius numerus, et in conditione primordialium creaturarum et in successione saeculorum, quae sex aetatibus cucurrerunt, et quod sexta aetate venit Filius Dei humanum genus reparare ad pristinam dignitatem conditionis suae, multum valet.

Tales rationes, o dilectissime [et dulcissime] David, vobis mihi scribendae sunt, non rusticis quibuslibet, in quibus sapientiam tuam eruditam esse scio, et quae tibi placere omnino agnosco: ut gaudeat mens tua in rationibus rerum, sicut mea multum gaudet tibi saepius talia dirigere. Benedictus Dominus Deus in donis suis, qui tibi clarissimam divinae legis [Col. 0273D] scientiam, et jucundissimam naturalium rerum concessit cognitionem. Cujus ineffabili pietati nobis omnibus continuae ex tota voluntatis intentione agendae sunt gratiae, quod talem nobis perdonavit dominum et rectorem. Et assiduis precibus illius piissima potentia postulanda est, quatenus longaeva prosperitate et salute te nobis conservare dignetur, ⁜ a desiderantissime David.

Nuper venit mihi ⁜ b libellus a Felice infelice directus, [Col. 0274A] cujus, propter curiositatem, cum paucas paginolas legendo percucurri, inveni pejores haereses, vel magis blasphemias, quam ante in ejus scriptis legerem. Asserens Christum Jesum nec filium Dei esse verum, nec etiam verum Deum esse, sed nuncupativum. Non intendens quid praedicator egregius de divinitate 96 Christi ait: Quorum patres, ex quibus Christus, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) . Et spero plura ibi inveniri posse, quae fidei catholicae adversari videantur. Si nihil aliud inveniatur contra fidem catholicam, hoc solum sufficit sibi ad perditionem sui. Vae mundo ab scandalis (Matth. XVIII, 7) ! Ecce! qui adoratur ab angelis in coelis, negatur in terris ab hominibus verus esse Deus. Hujus vero libri, vel magis erroris responsio [Col. 0274B] multa diligentia et pluribus adjutoribus est consideranda. Ego solus non sufficio ad responsionem. Praevideat vero tua sancta pietas huic operi tam arduo et necessario adjutores idoneos, quatenus haec impia haeresis omnimodis exstinguatur, antequam latius spargatur per orbem Christiani imperii, quod divina pietas tibi tuisque filiis commisit regendum atque gubernandum. Surge vir a Deo electe, surge fili Dei, surge miles Christi, et defende sponsam Domini Dei tui. Cogita de sponsa tua, si quis eam ex honorare velit, quam patienter tuus hoc sufferat inimicus. Considera quoque quod injuria filii tui in te perveniet; quomodo non multo magis injuria et opprobrium Filii Dei Salvatoris tui, protectoris tui, largitoris omnium bonorum totis viribus vindicanda est [Col. 0274C] tibi? Sta viriliter pro ea, quam accepisti a Deo tuo regendam et conservandam, quatenus potentia saecularis tibi proficiat in spiritalis gloriae divitias.

Domino dulcissimo et vere dilectissimo David, magnifico atque a Deo coronato regi Flaccus veteranus miles perpetuam salutem.

Laetissima mihi litterarum vestrarum chartula occurrit, febricitantem refocillans, dormientem resuscitans, [Col. 0274D] imo et inertiae morbo torpentem ad antiquas studens reformare vires, et dulcem versificationis melodiam inter horribiles armorum strepitus, et inter raucos tubarum sonitus admonuit miscere: quatenus truces animorum motus aliqua musicae suavitatis melodia 97 mulcerentur: etsi vestrae mentis nobilissima stabilitas in una eademque soliditatis arce [ Al., archa] perpetualiter permaneat, et in medio aequitatis libramine inconcussa fortitudine vigeat. [Col. 0275A] Tamen, ut puerorum saevitia vestrorum cujuslibet carminis dulcedine mitigaretur, voluistis; etiam et hoc ipsum sapientissimo consilio praevidistis; quia saepe iratae mentis asperitas salubris consilii non invenit effectum [ Al., affectum], sicut assidua quoque mollities animi enervare solet fortitudinem. Sed inter haec morborum genera medio tramite prudens temperamentum consistit, inde tumentem furorem mitigans, hinc desidem animum erigens; et via regia in pacis consilio cuncta componit. Quod militantibus virtutis genus maxime necessarium esse, in antiquis historiarum libris legimus; ut cuncta sapiens temperantia, quae agenda sint, regat atque gubernet. Nam tria videntur in hoste consideranda, virtus, dolus, pax. Primo, an publica virtute vinci valeat adversarius? [Col. 0275B] Sin autem, ad fraudes et ingenia doli res referenda sit. Et si nec hoc proficit, tunc pacis consilio inimicitiarum odia esse delenda videntur. Tamen si immites animos aliquid Flaccina [ Al., Flacciana] valeat fistula mulcere, omni sollicitudine esse reor, secundum opportunitatem temporis et personae, perficiendum. Ego vero Flaccus tuus interim vado perficere fideliter cum omni instantia quod vestra dulcissima auctoritas mihi per ⁜ a Magamfredum [ Al., Magenfredum] fidelem vestrum demandare voluit. Et sciat certissime bonitas vestra quod nullus majus desiderium habet, sicut justum est, vestri auxilii supplementum implere.

Igitur amicus dicitur, quasi animi custos; id est, qui animum amici sui cum omni sollicitudine fidei [Col. 0275C] studet custodire integrum, quatenus nullatenus sacrum amicitiae jus alicubi violetur. Et hoc rari sunt, qui intelligunt. Pene unusquisque secundum animi sui qualitatem, non alterius animi, qui amicus est suus [ Al., hujus], satisfactionem, amicitiam custodire quaerit. Et si hoc in amico [ Al., animo] et coaequali diligenter observari debet, ut inviolata animi integritas permaneat illius; quanto magis in Domino, et in tali persona, quae [ Al., qui] suos subditos omni honore exaltare et gubernare amat? Veterum igitur proverbialis fulget sententia: Amicus diu quaeritur, vix invenitur, difficile servatur. Et in sacra Scriptura: Amico fideli nulla est comparatio (Eccli. VI, 15) .

⁜ b Nunc igitur, quam diu quaesivimus inter Martia tela, Martis stella subito effulsit, quam sol diutissime [Col. 0275D] tenuit, sed Naemei leonis terrore reliquit: qui ob memoriam Herculeae fortitudinis coelo inditus [ Al., indutus] esse refertur, traditaque est Cancro per bimenstres [Col. 0276A] [ Al., per menses tres]; ⁜ c et diverso pergens itinere, retrogradam cito illam erit facturus. Addidit se quoque splendida facie Canicula, medicis praemia exspectantibus multum amabilis. Cur vero tanto tempore sol eam habuisset absconditam, causa est, ut veteres voluerunt, radiorum solis, qui, ut fertur, inaequales planetarum cursus efficiunt. Et ideo forte errantes dicuntur, quia certum semper et unius modi cursum non habere noscuntur. Quod si ita est, ut aliquibus placet calculatoribus, dicant Aegyptiaci pueri, cur sol et luna inter eas numerentur, dum certos utrumque habet sidus cursus in annis, mensibus, diebus, horis atque momentis. Non enim errant in eo, ut aiunt, quod contra coelum ire videntur, dum certissimis peragunt temporibus sui cursus metas: [Col. 0276B] sicut quinque stellarum cursus saepissime inordinate per zodiaci circuli latitudinem, vel errando, vel stando, vel retrocurrendo feruntur.

⁜ d De libello vero infelicis non magistri sed subversoris, placet mihi valde, quod vestra sanctissima voluntas et devotio habet curam respondendi ad defensionem fidei catholicae. Sed obsecro, si vestrae placeat pietati, ut exemplarium illius libelli domno dirigatur apostolico. Aliud quoque ⁜ e Paulino patriarchae. Similiter Richbono, et Teudulfo episcopis doctoribus et magistris, ut singuli pro se respondeant. Flaccus vero tuus tecum laborat in reddenda ratione catholicae fidei. Tantum detur ei spatium, ut quiete 98 et diligenter liceat illi [cum] pueris suis considerare Patrum sensus; quid unusquisque diceret de sententiis [Col. 0276C] quas posuit praefatus subversor in suo libello. Et tempore praefinito a vobis, ferantur vestrae auctoritati singulorum responsa. Et quidquid in illo libello, vel sententiarum vel sensuum, contra catholicam fidem inveniatur, omnia catholicis exemplis destruantur. Et si aequaliter et concorditer cunctorum in professione, vel defensione catholicae fidei resonant scripta, intelligi potest quod per omnium ora et corda unus loquitur Spiritus; sin autem diversum aliquid inveniatur in dictis vel scriptis cujuslibet, videatur, quis majore auctoritate sanctarum Scripturarum vel catholicorum Patrum innitatur: et huic laudis palma tribuatur, qui divinis magis inhaereat testimoniis.

De quaestionibus vero, quae ⁜ f filia mea famula vestra fidelissima interrogavit, non ordinatim recolo, [Col. 0276D] nisi quod de psalmis, quos vespertina praesentis diei in capella cantavimus hora, ut aestimo, interrogavit. De eo itaque primum, ubi ait Propheta: Omnis homo [Col. 0277A] mendax (Psal. CXV, 11) , quomodo ille homo mendax sit qui nunquam loquitur, sicut infantes et muti? Et iterum, cur dixisset in eodem Psalmo: Quid retribuam Domino pro omnibus, quae retribuit mihi (Ibid., vers. 12) ? Quid esset quod retribuit nobis Dominus? utique bona pro malis nostris. Item quaedam de luna interrogavit ex eo versu, ubi dicit: Per diem sol non uret te, neque luna per noctem (Psal. CXX, 6) . Et inde de natura lunae aliquid addidit interrogare, si frigidae esset naturae, quomodo ureret? Quae omnia vestrae saepientiae nota esse non dubitamus. Ideo non est opus nunc mihi interpretationes harum exponere interrogationum. Fuit quoque nobis sermo ⁜ a de columnis, quae in opere pulcherrimo et mirabili ecclesiae, quod vestra dictavit sapientia, statutae sunt. [Col. 0277B] De Donato quoque, nescio, quid parvum interrogavit.

Quod vero sanctissima vestra benevolentia nos admonere curavit, Aegyptiacum puerum percunctari de immutandis quibusdam supputationibus decem horarum vel quadrantilis [ Al., quadrantalis] supputationis, omnino gratissime accepit animus meus; ut liceat interrogari a vobis ignorata, vel per vos corrigere errata. Nam inter familiares personas et sacra charitatis nomina observari debet, ut in litteris discurrentibus magis emendatio sonet quam reprehensio. Eo modo omnes discere, intelligere, et ad veritatis viam pervenire valent. Equus quatuor habens pedes saepe cadit: quanto magis homo, unam habens linguam, per vices cadit in verbo? Nec me piget percunctari, [Col. 0277C] audire, consentire veritatis rationibus. Nulla aetas, ut ait comicus, sera debet esse ad discendam sapientiam. Quapropter quaero, et quaerens diligenter audire cupio, quid sit immutandum in supputationibus decem horarum et dimidia per singulos menses: quid contra rationem naturae inveniatur in supputatione, quam ⁜ b chartula nostra vestrae direxit auctoritati. Nisi forte notaria manus verba, syllabas, vel litteras immutasset, quod saepe evenire solet non solum Latinis, sed etiam Aegyptiacis pueris, sicut in priore chartula nostra, ⁜ c de saltus diminutione per vestram devotissimam inquisitionem factum esse cognovi. Et ita error scribentis quodammodo dictanti deputabitur. Sed obsecro ut piissima bonitas vestrae sapientiae meum magis emendare curet errorem, quam [Col. 0277D] scripta parvitatis meae in manus mittere reprehendentium. Sunt enim qui sibi laudem quaerunt ex alterius reprehensione. Et haec est infirma laus, et non valde laudabilis. Melius est amicum emendare quam reprehendere, sapienter [ Al., sapientem] se ostendere quam mordaciter alterum notare. Nunquam scripsissem talia, si vestram bonitatem nostrae insipientiae [Col. 0278A] defensorem, vel emendatorem esse non crederem. Quod vero de sola Martis stella modo evenit, hoc et de omnibus quinque stellis errantibus in his partibus saepius solet evenire; ut diutius abscondantur quam regularis pagina veterum decantat. Et forte ⁜ d non aequaliter, nobis in his partibus borealibus conversantibus, ortus et occasus siderum evenit, sicut illis qui in orientalibus vel meridianis partibus 99 mundi morantur, ubi maxime fuere magistri qui nobis rationes et cursus coeli et stellarum ediderunt. Nam multa ex locorum diversitate, sicut vestra optime novit sapientia, immutantur. Nunc itaque, ut praediximus, vestrum servitium satis fideliter implere festinamus: deprecantes quoque Domini Dei nostri clementiam, ut citius suos cum honore et laude faciat [Col. 0278B] reverti, subjectis omnibus inimicis nominis Domini nostri Jesu Christi, qui te ubique regat, et custodiat, et victorem faciat omnium inimicorum tuorum, seu visibilium, seu invisibilium: quatenus cum corona gloriae, multis feliciter regnaturum annis, ad regnum aeternae beatitudinis pervenire cum fidelibus suis concedat.

Omni virtutum genere nobilissimo, atque omni sapientiae decore clarissimo David regi, miles veteranus Flaccus salutem.

[Col. 0278C] Venit viator volando, quaestionariam auctoritatis vestrae habens in manu chartam syllabis breviorem, quam animi mei placuisset aviditati; sed quaestionibus altiorem, quam ingenioli mei attingere valuisset humilitas. Hortans seniorem fragili sensu coelestia scrutari, qui terrenarum necdum didicit rationes stellarum in coelo errantium vagabundos exponere cursus, qui herbarum in terra nascentium naturas nequaquam agnoscere valet. Et mirum, quomodo erraticas illarum semitas ad certum quis valeat reducere ordinem. 100 Quae ideo errantia dicuntur, quia incertos habere cursus putantur. Vel quid in quotidianis lunae laboribus nostra parvitas non valeat invenire, dum investigatas catholicorum doctorum, vel veterum philosophorum multiplici argumentatione [Col. 0278D] regulares habemus rationes. Quid enim de concordia solaris lunarisque cursus per signa zodiaci lucidius dici poterit, quam quod talium inquisitor quaestionum Beda magister in scriptis suis nobis reliquit? Vel quid acutius quam quod naturalium rerum devotissimus inventor Plinius Secundus, de coelestium siderum ratione, exposuit, investigari valet? Sed nobis [Col. 0279A] ⁜ a iter agentibus illorum, in quibus haec leguntur, librorum deest praesentia. Nihil de vestrae sapientiae profundissimis quaestionibus temere audemus respondere: postulantes clementiam vestram, ut jubeatis nobis dirigere primos praefati doctoris Plinii Secundi libellos, in quibus multiplices et obscuras argumentationes de vario siderum cursu explanare nititur; si forte Deo donante, inde vel inde aliquid eruere valeamus, quod vestrae sanctissimae praesentiae dignum ostendi videatur. Tamen ne me ita imparatum vestra invenisset chartula, vel somno inertiae torpentem, quasi nihil haberet repositum sibi in secreto memoriae cubiculo, quod interroganti proferre valeret; dicam, quid subito, quaerendo magis quam exponendo turbata mentis acie occurrere potuit; pleniorem, si [Col. 0279B] forte opus erit, responsionem ad praefatos doctorum libros reservans.

Prima vero auctoritatis vestrae interrogatio de concordia trecentarum et sexaginta partium, et lunaris cursus per duodecim signa sic se habuit, ut eadem ponamus verba: Sicut in solari decursu dierum, horarum, punctorumque divisione facta trecentorum [Cod. Vat., divisione facta trecentarum sexaginta partium et trecentorum] sexaginta quinque dierum et quadrantis est inventa concordia; sic et in lunari per dierum et horarum partitionem, viginti septem dies atque horas octo cum trecentis sexaginta zodiaci partibus facias convenire. Non subterfugio dicere, quid mihi videatur sagacitatem vestram hic in hac inquisitione sentire, utique aut augendum esse aliquid per singula signa [Col. 0279C] lunae cursui, ut possit pervenire ad legitimas et definitas totius anni partes, quae in zodiaco notantur, vel etiam minuere partium numerum, ut concordare possit lunaris cursus zodiaci partibus. Quam quaestionem praefatus magister Beda in quodam capitulo, cujus principium esse arbitror: Quod si quis signorum nescius, lunaris tamen cursus agnoscere cupidus, etc., prout potuit, exponere videtur. Per duodecim partes, quibus quotidie luna elongabitur a sole, Plinius Secundus dicit lunam (si rite recordor) zodiacum tredecies in duodecim suis mensibus conficere. In suis dicit mensibus, non in solis. Addidit quoque duobus diebus, et sex horis, et bisse unius horae per singula signa lunam decurrere. Quod si verum est, [Col. 0279D] trecentarum sexaginta partium numerositas lunae cursui optime convenire videtur. Quod unius figurae divisione magis, quam verborum multiplicatione, quia sapienti pauca sufficiunt, ostendendum esse non ignobile putavi. Cujus figurae ⁜ b formulam post hujus epistolae textum ponere melius existimavi quam per eam seriem sermonis nostri dividere. In qua etiam figura et horarum diversitas agnosci poterit, si cui diligentius considerare placeat, quia aliter solares [ Cod. Vat., quia aliter horae signorum, aliter solares], aliter lunares computantur. Etiam in quibusdam locis et ipsi punctus aliter atque aliter computantur: ita, ut aliis supputationibus horam quinque punctos, [Col. 0280A] et aliis quatuor habere inveniuntur. Etiam et ostenta aliter calculatores ponunt, aliter etiam mathematici solent dividere. Sic etiam et de minutis invenimus in mathematicorum subtilissimis argumentationibus aliter poni; ita, ut etiam minuta minutarum dicere solent. Sed haec alias. Nunc quod instat, agamus.

Signorum vero partitiones per horas, et quomodo convenirent novem horae lunares quinque diebus solaribus, memini me ⁜ c in alia vobis dirigere epistola. Ideo nunc supervacuum esse arbitratus sum, aliquid inde dicere. Divisionem itaque horarum per uncias vobis cognitam esse non 101 ignoramus, sicut in libro de Temporibus [ Forte, Ven. Bedae] legistis. Et quia operosum est lunae cursum per uncias horarum dividere, ideo magis calculatores ad horarum vel dierum [Col. 0280B] mensuras lunae cursus redigere contenti sunt, ne nimia numerositas unciarum legenti fastidio esset. Tamen specialiter dictum esse debuisse, quod superest in singulis signis, et duobus diebus et sex horis, id est, octo unciis unius horae, putamus in eo loco ubi ait: operosum est in singulis signis horas minutatim dividere per uncias? Ideo duas horas tribus signis subtrahendum esse dixit, quia trium signorum viginti quatuor unciae duas horas implent, hora vero integra duodecim uncias habere debet. Quae omnia vestrae sapientiae praecognita esse non ignoramus.

Quapropter de stella Martis incipimus dicere, quae videntur: cujus inquisitio mentes nostras diu fatigare solebat, ita ut nec apparens nostrae [ Al., nostris] [Col. 0280C] satisfaciebat curiositati. Quae nuper sole morante in Leone nobis apparuit; propemodum, ut putamus, eo tempore quo apud nos inventa est ejusdem Martis imago. De qua etiam stella vestrae venerabili dignitati ⁜ d in alia epistola mox postquam a nobis visa fuit, secundum facultatem [ Al., facilitatem] indagationis nostrae aliquid dicere curavimus. Sed modo pro vestrae epistolae exhortatione aliquid diligentius de ea scrutati sumus. Nam hujusmodi interrogationis verba posuistis: Et de Marte, qui anno praeterito in Cancro sidere solis lumine humanis obtutibus interceptus est, quid sentias; an naturalis sui cursus ratione, an solis vi, an prodigio actum sit, ut iter duorum annorum uno conficeret. Nam nuper sole Leonem deserente in Cancro nobis apparuit. Si solem comitatus est, quis tam [Col. 0280D] celer cursus ejus? Si toto anno stationem in Cancro fecit, sole in caetera signa migrante, cur in Cancro videri non potuit? Scholastica et acutissima argumentatio ista, ad quam succincte, quantum donaverit Deus, respondeamus.

Quod autem ibi dictum est, solis lumine in Cancro interceptam esse stellam Martis humanis obtutibus: non aestimo solis lumine, toto anno praeterito, Martis stellam in Cancro interceptam esse; sed Cancrum opportuno tempore et naturali cursus sui ordine, cum stella Martis objectu terrae humanis visibus interceptum esse. Igitur anno praeterito non memini [Col. 0281A] me illum vidisse in Cancro, dum Cancer noctibus sui cursus ordinem agebat super [ F., subter ut infra ] terram. Nec enim prodigiosum reor quod tanto tempore nobis non apparuit, sed naturali sui cursus ordine. Si enim praeterito anno in sidere Cancri non apparuit, et nunc in Cancro apparet; non uno anno cursus sui metam, sed spatio duorum annorum peragere dignoscitur, dum nunc secundo anno in altero versatur sidere. Quod vero additum est: si toto anno stationem in Cancro fecit, sole in caetera signa migrante, cur in Cancro videri non potuit? Etiam quia ipse Cancer, in quo stationem fecit, videri non potuit. Mox vero dum Cancer videri potuit, visa est et illa cum Cancro, qui anno praeterito cursu naturali noctibus sub terras recessit.

[Col. 0281B] ⁜ a In alia chartula scripsi de vi solis, inaequales cursus errantibus stellis facientis, ut poeta ait:

Venerandae auctoritatis vestrae omni melle dulciores apices, per aridos ⁜ c Belgicae latitudinis iter agenti campos occurrerunt mihi. In quibus, dum vestrae beatitudinis prosperitatem legens intellexi, et fidelium [Col. 0282A] vestrorum amabilem perspexi salutem, totum me in gratiarum actiones Domino Deo Jesu Christo contuli, felicia Christiano populo tempora in vestrae felicitatis exaltatione et salute certissime sciens: pro qua semper Dominum deprecari gaudeo, eamdem semper audire desidero, et quasi optatum, a Deoque destinatum munus omni gaudio vestram incolumitatem cupiens semper audire. Quis enim est qui non gaudeat de sui capitis perfecta integritate? nisi forte furibundus, vel insanus, quem arctissimis Hippocratis vinculis alligandum esse censeo [ Cod. Vat., censuit]? Etsi juxta Apostoli sententiam nemo carnem suam odio habet, sed etiam fovet et nutrit (Ephes. V, 29) ; quanto magis in capitis sanitate, in quo est totius corporis perfectio et gloria omnis, membrorum [Col. 0282B] compago gaudere debet ⁜ d ?

Sed ut de pulverulentis Campaniae glebis ad coelestis culminis nobilissimam acutissimamque considerationem me subito transtuleris: denuo in arcano pectoris mei Pythagoricae disciplinae scientiam, unde necdum discessit, renovare niteris, dum me in hujusmodi honestarum artium considerationibus nunquam desidem, quamvis minus doctum, invenistis. Nec fastidiosa segnities legentium, benevolentiae magistri juste deputari debet, si plurimis inclytum vestrae intentionis studium sequentibus, forsan Athenae nova perficeretur in Francia, imo multo excellentior, quia haec Christi Domini nobilitata magisterio, omnem Academicae exercitationis superat sapientiam. Illa tantummodo Platonicis erudita disciplinis, septenis [Col. 0282C] informata claruit artibus; haec etiam insuper septiformi sancti Spiritus plenitudine ditata omnem saecularis sapientiae excellit dignitatem. Ex cujus dono, si quid dignum ad interrogata respondere valeam, proferam.

Inquisitio vero vestrae ingeniosae et clarissimae sapientiae haec fuit: Cur species lunaris corporis minor apparet [Cod. Vat., appareret] oculis cernentium, quam calculantium curiositas 103 in numeris noctium inveniret, vel considerantium sollicitudo in partibus Signiferi conspiceret; nec ad easdem septimana [Cod. Vat., septem] in quintas decimas Kal. April. luna Geminorum in aspectu perveniret partes, ad quas illa multiplicata per punctos supputatio perducere debuit? [Col. 0282D] Et tres hujus varietatis causas, si quaelibet harum esse putaretur, supponitis [ Cod. Vat., supposuistis], ut eadem ponamus verba quae nostris vestrae laudabilis sapientiae chartula insonuit auribus: ut sine ullo [Forte, sive illa] dicti Signiferi obliquitas; sive ipsius astrivagus in aethere cursus; sive insolita quaedam, et nunquam praeteritis retro saeculis lucis legitimae [Cod. Vat., locis legitime] visa detractio faceret. Quam nos quoque diminutionem lunaris formulae perspicacius intuentes, eadem, quae vestris [Col. 0283A] inhaeserat mentibus, motio nostri quoque cordis tetigit querelam. Sed tribus a vestra veneranda indagatione propositis hujus diminutionis causis alias quoque tres probabili ratione invenimus causas, unde haec tanta diminutio juxta veterum indagationem multorum defendi potuisset. Nam haec diminutio aspicientibus in lunari corpore solet fieri post impletam saltus supputationem, quae per decem novem annos vix tandem implebitur; ac veluti approximante ultimo anno circuli decennovennalis, quo unus dies saltus supputatione transiliendus est, saepissime major luna aspicitur quam aetatis ratio ostendat. Sic etiam post hujus saltus supputationem, in primis circuli decennovennalis annis minor saepe invenitur quam calculantium decantet memoria. Est quoque et [Col. 0283B] altera causa qua minor videri solet per vices luna quam calculatio numerantium illam ostendat: dum paulo ante vesperam, vel unius horae tantummodo spatio accenditur luna, quae statim transacto solis occasu prima supputanda est. Nec mirum si minor appareat secunda, vel tertia, vel in caeteris etiam aetatibus suis luna, quam, si post unam horam prioris noctis accendatur; et post viginti duas vel tres horas, dum ad vesperam pervenerit, prima computetur. Et haec poterit esse ratio ut per vices minor appareat in specie, quam computetur in aetate. Sed et haec quoque minoratio in Ariete, vel circa eum signis, si lunaris incensio evenerit, saepius considerantibus occurrit; ita ut in Arietis signo miro modo contingere soleat, lunam prioris mensis novissimam [Col. 0283C] mane videre, et subsequentis novam ejusdem diei vespere apparere in coelo, ut pote sexta hora diei incensa retro transactam mane, et post venientem vespere ostendit.

Sed si ex illis, quas vestra inseruit auctoritas, causis aliqua fuit [ Cod. Vat., fiat], sive ex his quae nostra posuit solertia, necesse est tamen ut Paschalis luna stans omnimodis inviolabilis permaneat. Nec enim fieri poterit ut hanc diminutionem speciei lunaris nemo priorum doctorum vel sanctorum Patrum vidisset, et qui in Nicaeno concilio rationem Paschalis lunae sagaciter invenerunt et catholice ordinaverunt: ut omnimodis perpetuo jure sanctissima resurrectionis Dominicae festivitas in toto orbe concorditer [Col. 0283D] coleretur [ Al., colitur]. Si quae vero hujus diminutionis ratio verior in Plinio possit reperiri, sive ⁜ a propter saltum nuper transactum; sive propter bissextum prope imminentem: deprecor ut vestra jubeat prudentia inquirere, nobisque solita benevolentiae pietate intimare studeat. Quia domi manentibus nostros oculos nebulosa aquarum exaltatio [ F., exhalatio], vel Belgici pulveris iter agentibus ventuosa aspersio caliginare facit. Ideo vestra bonitas adjuvare non dedignetur quaerentem, et in viam veritatis [Col. 0284A] posse trahi [ Cod. Vat., post se trahat] et sponte sequentem.

Charissimo unanimoque amico Aquilae superspeculatori in Christi charitate salutem.

Quarta feria post sanctam Pentecosten, litteras tuae beatitudinis accepi, charitate conscriptas, consilio [Col. 0284B] corroboratas, fide sigillatas, in quibus sicut optavi [ Cod. Mab., hortavi], audivi; sicut speravi, agnovi. Nec me spes fefellit consilii, nec societatis cooperatio retardavit. Vestrum vero iter ad probandam rei veritatem modo in praesentia dispositum est; fortitudo vero exercitus, qui tecum vadit, ad cautelam et defensionem vestri [ Al., vestram] directa est. Et hoc quodammodo ab ipsis processit Hunnis; et ideo in spe voluntatis Dei laetus hoc iter perage. Nos vero te, donante Deo, in pace cum certo consilio revertentem spectemus in his, ut aestimo, regionibus. [Sed] obsecro, ut mox, te redeunte, dilectionis tuae litteras dirigas nobis, ut curiositas nostra certitudinem rerum per tuum intelligat consilium. Regnum [Col. 0284C] itaque illud diu stabile fuit et forte: sed fortior eis, qui vicit illud, in cujus manu sunt omnes regum et regnorum potestates: et quemcunque voluerit, exaltat (Psal. LXXIV, 8) , et cujuscunque cor voluerit, visitat, illuminat, et ad suum convertit servitium. Et si illius gratia respiciet [ Al., respicit] super regnum Hunnorum, quis est qui se subtrahere audeat ministerio salutis illorum? Pauci nobis restant dies hujus vitae, et valde desiderandum est, Deique misericordia toto corde deprecanda, ut illi in opere Dei finiantur [ Al., firmentur]. Quia plus uniuscujusque [vita] de fine judicatur quam de initio. In peccatis nascimur (Psal. L, 7) , sed gratia renascimur, quae nos in bono opere currentes comitetur, et usque ad finem firmum perseverare faciat. Tu vero, Pater sancte, [Col. 0284D] amice fidelis, frater dilecte, fili charissime, cum prosperitate bona, divina tecum comitante gratia, perge in opus Dei, et cum gaudio revertere ad nos; et esto praedicator pietatis, non decimarum exactor; quia novella [anima] apostolicae pietatis lacte nutrienda est, donec crescat et roboretur ad acceptionem solidi cibi. Decimae, ut dicitur, Saxonum subverterunt fidem. Quid injungendum est jugum cervicibus idiotarum, quod neque nos, neque fratres nostri sufferre potuerunt? Igitur in fide Christi salvari animas [Col. 0285A] credentium confidimus. Vade modo, dilectissime frater, in benenedictione Dei, et consolatione Spiritus sancti. Albinus tuus est tecum in corde, quem utinam habeas cito socium in opere Dei. Nos matriculares pro te orare non cessamus, quatenus divina te ubique praeveniat et subsequatur gratia, ut cum multiplici pii operis fructu revertaris ad nos. Bonos et religiosos tecum habes socios, in quorum ore et conversatione nomen Domini Jesu glorificetur. Nos semper suspensi erimus de reditu tuo, donec videamus quem amamus, amplectamur manibus quem corde desideramus. ⁜ a Tertiam vero partem de laboribus tuis per singula loca seu episcopatus, seu monasterii, concessit tibi rex in eleemosynam tuam tradere, si dies tuus tecum prosequetur [ Cod. Sal., [Col. 0285B] te prosequeretur] in via, et hoc indiculis confirmari praecepit [ Cod. Sal., praecipit]. Ecce deficiente chartula, non charitate, pennam deponimus, haec tantummodo salutationis verba subnectentes: Vivas Deo feliciter, vadas, et proficiens floreas in opere Dei; et te ubique euntem et redeuntem summi regis dextera protegat, et defendat, venerande, dilectissime et dulcissime

Charissimo in Christo Patri [Aquilae Albinus] infirmus [Col. 0285C] in desiderio totius charitatis salutem.

Fidei vestrae et firmae charitatis litterae me [in domo sancti Martini] invenerunt [pridie Nonas Octobris], sed Deo donante melius habentem. Et te summa Dei gratia melius ac melius habere concedat, et opus Dei quod in manibus habes, crescere faciat per multam latitudinem populi; et ne tepescat animus tuus, nec crebra te exterreat corporis tui infirmitas. Nam virtus ex infirmitate perficitur (II Cor. XII, 9) . Felix locus et hora in qua te constituit summus terrarum rector. Sed curre currendo, ut cursum tuum compleat Deus, et fidem conserves, et de reliquo tibi remaneat corona gloriae (II Tim. IV, 7, 8) . Nos vero peccatorum vincula partim saeculi catenis, partim vinculis morborum currere abnegant, et quod [Col. 0285D] in voluntate promptum est, in carne infirmatur (Marc. XIV, 38) . Sed fiat voluntas Domini: et qui coepit in spiritu, compleat in opere. Sciant omnes gentes, quasi stilo situlae ⁜ c . Quis ego nisi pulvis parvissimus? Tamen qui de pulvere evexit Dominus, potest de creatura facere quae vult: quia omnia, quae [Col. 0286A] vult facit in coelo. Qui laboriosas piscatoris manus ab hamo ad coelestis regni transtulit clavem; et de persecutore sanctorum efficit praedicatorem populorum. Haec vero considerans nec de fraterna desperes salute, nec de propria dubites efficacia. Pauci sunt dies laboris, sed plurimi mercedis. Labora [ Al., laboro], labora pro me et pro te, ut tuus labor mihi proficiat; mea voluntas, si quid potest, te adjuvet. Trahe me post te precibus tuae sanctitatis: curremus simul, donec introducat nos rex in cellam vinariam, ordinans in nobis suae charitatis suavitatem (Cant. II, 4) . Et quia vox vestrae dilectionis ad nos pervenire non potest, saepius charta quam relationis vocant, currat. Frater, qui adjuvatur a fratre, quasi civitas firma est. Quam pulchri sunt pedes evangelizantium [Col. 0286B] pacem, evangelizantium bona (Rom. X, 15) . [Exalta sicut tuba vocem tuam, et memento te dixit [ Ita cod.; forte legendum memento te sequi eum, qui dixit]: Alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili, quae vocem meam audiunt, et illas me oportet adducere, et fiat unum ovile et unus pastor (Joan. X, 16) . Nec te priores oves impediunt, quin minus alias adducas, et facias unum ovile. Cognoscat sapientia vestra quid significat devotio nostra. De puero quem habemus in domo nostra, sicut filium erudiemus, et volente Deo perfectum faciemus virum ex illo. Erimus ei adjutores secundum causam et temporis rationem; et si volente Deo viderimus facies nostras, tunc omnia de illo, sicut de aliis multis, consilium salutis capiamus. Sicut fuit Albinus tuus, ita erit et in aeternum]; [Col. 0286C] quia qui coepit charitatis bonum in nobis, ille perficiat, et ad fidei mercedem, credo, magnam perducat. Qui autem perseveraverit in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . Dominus custodiat introitum tuum et exitum tuum ex hoc nunc et usque in aeternum (Psal. CXX, 8) . Vivas feliciter, et floreas in opere, verbo Dei. Vale, frater, in aeternum; memento semper orare pro nobis, et memor sit semper Deus adjuvare te.

Pontifici, fratri, amico ⁜ e Liobrado electo Albinus [Col. 0286D] salutem.

Gratias ago Deo qui talem mihi perdonare dignatus est amicum, in cujus fide veritas, in cujus bonitate benignitas, in cujus consilio salus semper inventa est. Et quanto rariores nunc temporis tales inveniri possunt, tanto chariores haberi debent. Sicut [Col. 0287A] gemmarum fulgor inter arenosam splendescit glaream, ita amicus probatus inter multitudinis circumstrepentem turbam gratissime eruitur, amplexatur, tenetur. Qui juxta antiquitatis proverbium, diu quaeritur, vix invenitur, difficile servatur. Cujus parabolae interpretationem facile est ex teipso cognoscere. Et mirum in modum, quod omnes invenire volunt, vix ullus esse desiderat. Et hoc ideo, quia praeceptum Dominicum, si apertis audiant auribus, surdo tamen corde parvi pendunt: Omnia, quaecunque vultis, ut faciant vobis homines, haec eadem et facite illis (Matth. VII, 12) . Inter caetera virtutum insignia quae huic adjacent mandato, hoc quoque adjungitur, ut qui amicum velit invenire fidelem, sit ille cuicunque hominum amicus fidelis, vel in salute animae, vel in [Col. 0287B] suffragio saeculari, quantum ad rem et personam cujuslibet pertineat.

Quod vero me interrogare voluisti de certitudine voluntatis vel loci, nihil tibi certum adhuc remandare habeo, nisi Deo miserante et vita comite, adhuc visurus eris faciem meam; licet nesciam propter occupationes meas vel vestras, ubi aut quando. Multoties, secundum opportunitatem portantium, litteras mihi dirigere satage, ut habeam curam tuae charitati rescribendi, et etiam demandandi quodcunque veniat mihi. Tantum diligenter deprecare Dominum Jesum, ut dirigat secundum suam magnam misericordiam vitam famuli sui in sanctissimae suae voluntatis effectum, et Christianae religionis, juxta facultatem virium nostrarum, profectum.

Religiosae in Christo conversationis vestrae, per ⁜ c Laidradum electum pontificem laudabilem audiens sollicitudinem, magno esse me gaudio delibutum fateor; quia Christus fons totius bonitatis, tales adhuc in his diebus, quando multorum refrigescit charitas (Matth. XXIV, 12) , sui sancti nominis habet confessores, qui onera saecularium occupationum abjicientes, [Col. 0287D] leve Christi jugum 107 propriis imponere cervicibus gestiunt: et veram, quae foras timorem mittit, charitatem (I Joan. IV, 18) et pectoribus suaviter retinent, et operibus veraciter ostendunt. Sed [Col. 0288A] nunc tota hilaritate mentis coepti itineris cursus peragendus est; quia qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . Quia si torpens pigritia clam boni operis irrepserit, mox malitia palam mali operis succrescit. Origo est iniquitatis, amissio bonitatis. Et dum suae voluntatis sequitur homo affectum, mox divinae servitutis perdit effectum. Inde prima angeli ruina fuit, qui in sua gaudens potestate, a summo declinavit bono. Et qui gloriosior fuit caeteris in conditione, factus est miserior omnibus in perditione. Unde se superbia [ Al., superba mens] erigit, inde maxime dejicitur. Ideo praecipue necessaria est Deo servientibus humilitas obedientiae. [Per humilitatis gradus ad culmen pervenitur sublimitatis]. Christus suis parentibus legitur esse subditus (Luc. II, 51) , [Col. 0288B] ut nos humilitatis suae exemplo ad bonum informaret obedientiae. Quae est monachorum vita, nisi charitas, humilitas, et obedientia? Hae sunt semitae, quae ad aeternae arcem civitatis euntem deducit in eis, si catholica fides, quae per dilectionem operatur, comitatur currentem in istis.

Novas vero, fratres charissimi, Hispanici erroris sectas tota vobis cavete intentione. Sanctorum Patrum in [fide] sequimini vestigia, et universali Ecclesiae sanctissima vos adjungite unanimitate. [ Al., unitate] Scriptum est: Terminos Patrum tuorum ne transgrediaris (Prov. XXII, 28) . Et ⁜ d Symbolo catholicae fidei nova [nomina] nolite inserere; et in ecclesiasticis officiis inauditas priscis temporibus traditiones nolite diligere. Per apostolicae doctrinae publicam [Col. 0288C] pergite stratam; nec per diverticula cujuslibet novitatis in dexteram vel in sinistram a via regia declinate.

De adoptione vero, quam quidam injuriose Christo Deo ingerere contendunt, ⁜ e ex auctoritate synodali habetis responsum. Unitas vero personae in duabus Christi naturis, naturalem Deo Patri Filium esse confirmat. Quia nequaquam in proprio, et in adoptivo [una] potest esse persona. Ideo Christus proprius [ Cod. Sal., naturalis] est Deo Patri Filius, et nos per illum adoptivi, non ille nobiscum adoptivus. Sicut ille solus sine peccato, sic ille solus sine adoptione; Patre in baptismo attestante: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) . Et Apostolo: Qui proprio Filio suo non perpercit [Col. 0288D] (Rom. VIII, 32) . Quid plura de his dicimus, de quibus sufficienter dictum habetis; nisi quod qui illum adoptivum Deo Patri esse credit, per illum Deo Patri adoptivus esse non creditur?

[Col. 0289A] Audivimus quoque aliquos in illis partibus affirmare, salem esse in sacrificium corporis Christi mittendum. ⁜ a Quam consuetudinem nec universalis observat Ecclesia, nec Romana custodit auctoritas. Tres sunt, juxta apostolum Joannem, qui testimonium dant, spiritus (et) aqua et sanguis (I Joan. V, 8) . Tria sunt quae in sacrificio hujus testimonii offerenda sunt: panis, et aqua et vinum. Sicut enim spiritus vivificat corpus (Joan. VI, 64) , ita panis confirmat cor hominis. Sicut enim sanguine liberavit nos Christus, ita et vino laetificat. Item de aqua: Qui biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum (Joan. IV, 13) . Sic [ Cod. Sal., scilicet] et panis, qui in corpus Christi consecratur, absque fermento ullius alterius infectionis, debet esse mundissimus; et aqua absque [Col. 0289B] omni sorde purissima, et vinum absque omni commistione alterius liquoris [nisi aquae] purgatissimum. Igitur aqua utrique conveniat. Ex aqua et farina panis fit qui consecratur in corpus Christi: aqua et vinum in sanguinem consecrabitur Christi. Si enim aqua et sal, sicut hujus sectae dicunt auctores, unius sunt naturae, infunde carnem recentem aqua, et aliam sale consperge: videbis cito, si unam aqua et sal habuerit effectivam potentiam. Nunquid caro Christi computruit in sepulcro, ut nunc sale indigeat corpus ejus in sacrificio? Quod itaque in veteri lege sal praecipitur in victimis habendum, significatio tunc fuit futurae rei intelligendae, non observatio in praesenti tempore habendae: sicut omnia Judaicae legis sacrificia, quae juxta Apostolum in figura [Col. 0289C] contingebant illis (I Cor. X, 11) . Scripta sunt autem [haec] propter nos. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) . Hujus vero 108 sacratissimae oblationis figura in Melchisedech praecessit, qui vinum et panem Deo summo offerre solebat (Gen. XIV, 18) .

Hujus quoque mysterii sanctificatio nostrae salutis portendit effectum. In aqua vero populus intelligitur credentium. In granis tritici unde farina efficitur ut panis fiat, adunatio totius Ecclesiae designatur, quae igne sancti Spiritus in unum decoquitur corpus, ut suo capiti membra compaginentur. Item in aquis quae vino miscentur, figura, ut diximus, gentium designatur. In vino autem sanguis Dominicae passionis ostenditur. Atque ita, dum in sacramentis [Col. 0289D] aqua tritico vel vino miscetur, fidelis populus Christo [incorporatur et jungitur]. Sed de hujusmodi figurationibus epistolaris angustia diu me disputare prohibet. Sed et canones Carthaginenses cap. 24 de sacrificio corporis et sanguinis Domini: «Nihil amplius offertur, quam ipse Dominus tradidit; hoc est, panem et vinum aqua mistum» (Concil. Carthag. III) .

Tertia quoque nobis de Hispania, quae olim tyrannorum nutrix fuit, nunc vero schismaticorum, contra universalem sanctae Dei Ecclesiae consuetudinem, de baptismo quaestio delata est; affirmantes quidam sub invocatione Trinitatis unam esse mersionem agendam. [Col. 0290A] Videtur enim Apostolus huic observationi esse contrarius in eo loco, ubi ait: Consepulti enim estis in Christo per baptismum (Rom. VI, 4) . Scimus enim Christum, licet hoc synecdochice sit intelligendum, tres dies et tres noctes in sepulcro fuisse, ipso dicente ad Judaeos: Sicut fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus, sic erit et Filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus (Matth. XII, 40) . ⁜ b Possunt tres noctes tres mersiones, [et tres dies] tres elevationes designare. Sicut Christus tertia die resurrexit, ita et nos tertio die de fonte vitalis lavacri elevati, in novitate vitae cum illo ambulemus (Rom. VI, 4) . Legimus et in epistola sancti papae Leonis, quam de baptismo ad omnes Siciliae conscripsit episcopos, ubi post congruam disputationis [Col. 0290B] seriem, ita subjunxit dicens: «Quamvis ergo et illa quae ad humilitatem, et illa quae ad gloriam pertinent Christi, in unam concurrant eamdemque personam; totumque quod in illo virtutis divinae est et infirmitatis humanae ad nostrae reparationis tendat effectum, proprie tamen in morte crucifixi, et in resurrectione mortui, potentia baptismatis novam creaturam condit ex vetere: ut in renascentibus et mors Christi operetur et vita; dicente beato Paulo apostolo: An ignoratis, fratres, quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem: ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Si enim complantati facti sumus similitudini [Col. 0290C] mortis ejus, simul et resurrectionis erimus, et caetera, quae latius magister gentium ad commendandum sacramentum baptismatis disputavit (Rom. VI, 3-5) . Et apparet ex hujus doctrina, regenerandis filiis hominum, et in Dei filios adoptandis, illum diem et illud tempus electum, in quo per similitudinem formamque mysterii ea quae geruntur in membris, his quae in ipso capite sunt gesta, congruerent: dum in baptismatis regula et mors interiit [ Cod. Sal., intervenit] interfectione peccati, et sepulturam triduam imitatur trina demersio et ab aquis elevatio, resurgentis instar [est] de sepulcro» (Epist. 16, cap. 3, tom. LIV Patrol. col. 697) . Sed et beatus Hieronymus in libro secundo Tractatus in Epistolam sancti Pauli ad Ephesios in expositione sententiae: Unus [Col. 0290D] Deus, una fides, unum baptisma: unus Deus et Pater omnium, qui super omnes et super omnia et in omnibus nobis (Ephes. IV, 5, 6) ; de trina mersione ita ait: «Si enim, ut aestimant Ariani, Deus Pater solus est Deus, eadem consequentia solus erit Dominus Jesus Christus, et nec Pater erit Dominus, nec Filius Deus. Sed absit, ut non sit vel in dominatione deitas, vel in deitate dominatio. Unus est Dominus et unus est Deus, quia Patris et Filii dominatio una deitas est. Propterea et fides una [dicitur], quia similiter in Patrem et in Filium et ⁜ c in Spiritum sanctum baptizamur, et ter mergimur, ut Trinitas [ Al., [Col. 0291A] Trinitatis] unum appareat sacramentum. Et non baptizamur in 109 nominibus Patris et Filii et Spiritus sancti, sed in uno nomine, quod intelligitur Deus. Et miror qua consequentia in uno vocabulo, eodem opere, et eodem sacramento naturae diversitatem Arius, Macedonius, [et Eunomius] suspicentur concordante [in] impietate discordia, et a creatura in Filio et in Spiritu sancto coenosum fontem tenentes, diversos haereseon rivulos duxerint. Unum baptisma: et contra Valentinum facit, qui duo baptismata esse contendit; et contra omnes haereticos, ut sciant se non habere baptisma [ Al., baptismata], sed in una Christi Ecclesia fontem esse vitalem. Potest unum baptisma et ita dici, quod licet ter baptizemur propter mysterium Trinitatis, tamen unum [Col. 0291B] baptisma reputetur. Unum quoque baptisma est in aqua, et in spiritu et in igne: et de quo [Dominus] loquitur: Baptismo habeo baptizari (Luc. XII, 50) . Et alibi: Baptismate meo baptizabimini » (Marc. X, 39) .

Sunt etiam versus beati ⁜ a Ambrosii episcopi, de ternarii [numeri] excellentia nobilissimi, quos ad confirmationem trinae mersionis huic epistolae inserere placuit.

⁜ c Haec vero praecipui doctores et sanctissimi Patres nobis reliquerunt in suis testimonia dictis. Nobis vero juxta parvitatem ingenioli nostri videtur, [Col. 0291D] ut sicut interior homo in fide sanctae Trinitatis ad imaginem sui conditoris reformandus est, ita et exterior trina mersione abluendus esse: ut quod invisibiliter Spiritus operatur in anima, hoc visibiliter sacerdos imitetur in aqua. Nam originale peccatum tribus modis actum est: delectatione, consensu, et opere. Itaque et omne peccatum aut cogitatione, aut locutione, aut operatione efficitur. Ideo triplici [Col. 0292A] generi peccatorum trina videtur ablutio convenire: vel propter originale peccatum, quod in infantibus valet ad perditionem, vel propter illa quae in profectioris [ Cod. Sal., perfectioris] aetatis hominibus voluntate, verbo, vel facto adduntur.

Ut vero cognoscatis hujus sacratissimi mysterii significationes, juxta sanctorum Patrum intelligentiam et statuta ecclesiastica, vestrae charitati eadem sacramenta catholica interpretatione ostendam. Nam magna sanctitate, et venerabili significatione, quidquid in eis geritur, statutum esse, neminem dubitare fas esse arbitramur. Primo paganus catechumenus fit, accedens ad baptismum, ut renuntiet maligno spiritui et omnibus damnosis ejus pompis. Exsufflatur etiam, ut fugato diabolo, Christo Deo nostro [Col. 0292B] paretur introitus. Exorcizatur, id est, conjuratur malignus spiritus, ut exeat, et recedat, dans locum Deo [vero]. Accipit catechumenus salem, ut putrida et fluxa ejus peccata sapientiae sale, divino munere, mundentur. Vera deinde Symboli apostolici traditur ei fides, ut vacua domus et a prisco habitatore derelicta, fide ornetur et praeparetur habitatio Deo. Tunc fiunt scrutinia, ut exploretur saepius, quam firmiter, post renuntiationem Satanae, sacra verba datae fidei radicitus corde defixerint. [Tanguntur et nares, ut quandiu spiritum naribus trahat, 110 in fide accepta perduret]. Pectus quoque [eodem] perungitur oleo, ut signo sanctae crucis diabolo claudatur ingressus. Signantur et scapulae, [ut undique muniatur. Item in pectoris et scapulae] unctione signatur [Col. 0292C] fidei firmitas, et operum bonorum perseverantia. Et sic in nomine sanctae Trinitatis trina submersione baptizatur. Et recte homo, qui ad imaginem sanctae Trinitatis conditus est, per invocationem sanctae Trinitatis ad eamdem revocatur imaginem. Et qui tertio gradu peccati, id est, operatione cecidit in mortem, tertio elevatus de fonte per gratiam resurgat ad vitam. Tunc albis induitur vestimentis, propter gaudium regenerationis, et castitatem vitae, et angelici splendoris decorem. Tunc sacro chrismate caput perungitur, et mystico tegitur velamine, ut intelligat se de anathema, regni et sacerdotii dignitatem portare, juxta Apostolum: Vos estis genus regale, offerentes vosmetipsos Deo vivo hostiam sanctam et Deo placentem (I Petr. II, 9, et Rom. XII, 1) . Sic [Col. 0292D] corpore et sanguine Dominico confirmatur, ut illius sit membrum, qui pro eo passus est et resurrexit. Novissime per impositionem manus a summo sacerdote septiformis gratiae Spiritum accipit, ut roboretur per Spiritum sanctum ad praedicandum aliis, qui fuit in baptismo per gratiam vitae donatus aeternae.

Videtis quam fideliter, rationabiliter et prudenter [Col. 0293A] haec omnia tradita sunt nobis observanda. Nemo catholicus contra Ecclesiae auctoritatem, nemo sobrius contra rationalem consuetudinem, nemo fidelis contra pietatis intelligentiam certare audeat. Et ne schismaticus inveniatur et non catholicus, sequatur probatissimam sanctae Romanae Ecclesiae auctoritatem: ut unde catholicae fidei initia accipimus, inde exemplaria salutis nostrae semper habeamus; ne membra a capite separentur suo; ne claviger regni coelestis abjiciat, quos a suis deviasse intelligit doctrinis. ⁜ a Epistolam vero quam a beato Gregorio de simpla mersione dicunt esse conscriptam, in Epistolari suo Libro, qui de Roma nobis allatus est, non invenimus; alias vero omnes perspeximus in eo Libro, quem ad occidentalium partium ecclesias, [Col. 0293B] pontifices et reges scripserat. Ideo dubii sumus, an illius sit, an ab aliquo hujus sectae auctore sub ejus nomine scripta sit.

De observatione vero, unde interrogastis, sanctissimi sabbati, quod Dominicae resurrectionis diem praecedit, dignissimum nobis videtur ut omni veneratione habeatur jucundus. Et quidquid aliis diebus in quadragesimalibus epulis, seu salutis causa, seu necessitate qualibet cogente, utendum fiat, in eo die non respuendum esse nobis videtur dignum: non ad satietatem gulae, sed ad venerationem sanctitatis. Non itaque Deus tantum requirit quid manducemus, quantum considerat qua facilitate abstineamus ab interdictis, vel qua modestia utamur concessis. In omnibus his temporum ratio, et fraterni amoris convenientia [Col. 0293C] observanda est. Ideo Dominum in Evangelio Judaeis legimus dixisse, dum de Joannis abstinentia, et de sui ipsius ad homines convenientia parabolam puerorum proposuit dicens: Et justificata est sapientia a filiis suis (Matth. XI, 19) . Id est, filii sapientiae intelligunt in omnibus rebus ubique modestiam rationabilem, et concordiam pacificam esse laudabilem. Quae etiam cuncta vestra sanctitas, fratres charissimi, in opere melius agnoscit, quam nos verbis proferre valeamus.

Vos vero coeptum salutis aeternae iter magna devotione mentis et corporis peragite, quatenus ad perpetuam coelestis gloriae coronam pervenire mereamini. Meque in sanctis orationibus vestris, obsecro, [Col. 0293D] ut familiariter habeatis. Multum valet deprecatio justi assidua, juxta apostolum Jacobum (Jac. V, 16) : quanto magis multorum fratrum? Deus secretorum testis novit, quantum vos proficere in omni bonitate desidero, et de hujus mortalitatis aerumnosa miseria ad aeternitatis gaudia transire concedat.

⁜ b Hujus vero epistolae exemplar fratribus, qui in insula Lirina Deo deserviunt, ut dirigere faciatis, [Col. 0294A] deposco: quia illi meam parvitatem de hujusmodi quaestionibus interpellare curabant.

[Aquilae] inter omnes Alpinae celsitudinis aves charissimo [Albinus] salutem.

O si mihi translatio Habacuc esset concessa ad te, quam tenacibus tua colla strinxissem, o dulcissime fili, amplexibus? Nec me longitudo [aestivi] diei fessum efficeret, quin minus premerem pectus pectore [ Cod. Sal. pectori], os ori adjungerem, donec singulos [Col. 0294B] corporis artus dulcissimis oscularer salutationibus. Sed quia hoc peccata mea impediunt, ut in tardo corpore fieri valeat, [quod possum] instantius efficiam, pennam charitatis lacrymoso intingens gurgite, ut suavissima salutationis verba scribantur in chartula, ut per manus currentis viatoris veniat ad filium charitatis meae, qui est pater meritis, ⁜ d frater charitate, filius aetate; ut me legat lugentem, quem non aspicit laetantem. O dura divisio gravi ponderis in corpore! o dulcis conjunctio in dilectionis visceribus! o vera fraternitas, quae nunquam dividitur, quae non minus in absente ardet quam in praesenti clarescit! In hac, obsecro, nostra tecum semper vigeat memoria, ut fragilitas nostra vestris fulciatur orationibus, et non recedat de corde nomen [Col. 0294C] diligentis te; sed in Christo sit unitas, sine quo nulla perfecta est charitas.

112 Multas habemus curiositates de fide catholica, quia plurimi sunt impugnatores. Ideo nobis necessarium est multorum fulciri intercessionibus, ut multis divina donante gratia prodesse possimus. Tempora sunt periculosa, et tribulatio super tribulationem semper advenit. Populus in egestate, principes in labore, Ecclesia in sollicitudine, sacerdotes in querelis. Omnia turbata sunt; tamen ille, credo, miserebitur, cujus misericordia speciosa est in tempore tribulationis; cujus te laudi et honori semper insistere multum gavisi sumus. Reficit enim spiritum nostrum [Candidus] de religiosa vita vestra, sive domo, [Col. 0294D] sive in itinere. Ideo non est mihi admonere facientem, nec plena implere, sed congaudere gaudentibus, et in tuis profectibus Deum laudare. Dum poteris operare opera Dei (Joan. VI, 28) : et dum lucem habeas, curre (Joan. XII, 35) , donec pervenias ad bravium supernae beatitudinis (Phil. III, 14) . [Utinam citius superveniente aestate te mereamur videre. Nam medio Maio, perficiente Deo, ad palatium me esse arbitror, [Col. 0295A] secundum quod domnus rex demandavit nobis. Et ⁜ a Felix novitatis assertor habet juratum venire ad domnum regem rationem reddere fidei suae. Ideo diligentius orate pro nobis]. Ego vero vernaculus sanctae Dei Ecclesiae vobiscum stare habeo, et quod sacerdotum Christi unanimitas credit et praedicat, in hoc ego laboro, et cum meis loquor, et pro filiis sanctae Dei Ecclesiae aperiam os meum, si ille implebit illud, qui ait: Aperi os tuum, et ego implebo illud (Psal. LXXX, 11) . Desiderans docere viam Domini, et confirmare titubantes, et exhortari stantes, et erigere jacentes per eum et in eo, qui erigit elisos et solvit compeditos (Psal. CXLV, 7, 8) . Dominus Jesus Christus, pro quo mihi, et per quem mihi sermo est, ut eum verum Deum, et verum Filium Dei omnibus, [Col. 0295B] volentibus et nolentibus audire, testamur.

[Libellos nostros, quos ⁜ b Hildegarius portavit de sancto Martino, id est, sancti Ambrosii de fide catholica ad Gratianum imperatorem, et Tractatus in prophetas Joel et Amos; hos vero libellos, si in monasterio remansissent, omnimodis tecum affer si venias; sin autem, remitte nobis. Si vero portasset secum, mittatur, ut reddat, ut benedictionem sancti Martini habeat, quia de illius sunt armario, quem nihil per nos perdere optamus. Illum vero praefatum puerum bene fecisti, dum dedisti eum saeculo servire, quia studium ecclesiasticae vitae noluit insisti [ Leg. insistere]: et non mihi irascaris contra eum. Sciebam illum nolle quod vos velle sciebam; sed nolui, ut per me a te separaretur, qui ad te sanguine [Col. 0295C] pertinebat, timeo, non spiritu. Tamen non est desperandum de eo, potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Matth. III, 9) . Benefac, obsecro, ⁜ c Mago meo nigro; erit enim utilis in domo Dei. Semper nobiscum fuit, bonam habuit voluntatem et humilitatem, seu in servitio Dei, seu etiam in lectionis studio; et quidquid ille accepisset, fac eum partiri cum plurimis, ut sermo Dei crescat in Ecclesia, cui Deo dispensante deservis. Saluta, obsecro, omnes fratres nostros in pace et charitate, Patremque nostrum ⁜ d Alimum episcopum, et caeteros consacerdotes vestros. Hortare illos semper ad praedicationis officium. Memento dum ⁜ e pallium accepisti [ab] apostolica sede, majus te accepisse onus, [Col. 0295D] et debitorem esse omni personae et dignitati, fiducialiter verbum Dei praedicare]. Noli, noli tacere, sed clama, et ne cesses. Exalta sicut tuba vocem tuam (Isa. LVIII, 1) , et ostende omnibus viam salutis aeternae, et dic: Currite, haec est via regia, haec est [Col. 0296A] strata publica, quae ducit ad palatium Dei Christi, in quo est pax, laus et gloria, ad quem pervenientes memores estote mei.

[ Kalendis Novembris ⁜ f solemnitas Omnium Sanctorum. Ecce, venerande Pater Arne, habes designatam solemnitatem Omnium Sanctorum, sicut diximus, quam continue in mente retineas, et semper pro anniversario tempore colere non desistas, attendens illud et intente considerans, quoniam si Elias, unus ex illis, in Veteri Testamento oratione sua, dum voluit, claudere coelum potuit praevaricatoribus, et aperire conversis (III Reg. XVII, et Jac. V, 17) , quanto magis 113 Omnes Sancti in Novo Testamento? ubi eis specialiter et patenter claves regni coelesti commissae sunt, et claudere coelum possunt incredulis, et [Col. 0296B] aperire credentibus, si intima dilectione honorificantur a fidelibus, et coluntur glorificatione eis condigna. Quod ut fieri digne possit a nobis, lumen verum, quod illuminat omnem hominem (Joan. I, 9) , Christus Jesus, illuminet corda nostra, et pax Dei, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV, 7) , per intercessionem Omnium Sanctorum ejus, custodiat ea usque in diem aeternitatis. Hanc solemnitatem sanctissimam tribus diebus jejunando, orando, missas canendo, et eleemosynas dando pro invicem sincera devotione praecedamus]

Dilectissimo filio Aquilae Albinus salutem.

Acceptis sacerdotalibus dilectionis tuae muneribus cum magno gaudio et laetitia, simul et suavissimis litteris, in quibus omni favo dulcior redolebat mihi charitas, et quam saepius probavi, semper amavi; et quadam familiaritate intra cordis mei arcana, quasi thesaurum desiderabilem, tuae faciei et nominis memoria recondidi [ Edit., reconditur]: et quod nigrum in capillis videtur, candidum in corde amatur. Sed omnimodis obsecro, si fieri possit, hoc anno superveniente videam dulcissimos oculos [Aquilae meae], ut amplectar, deosculer non solum ore, sed etiam toto corde. [Jam pridem tuae charitati longiorem [Col. 0296D] scripsi epistolam, et direxi Chlotario fratri, ut per vestros homines ad vos perveniret. Ideo paucis modo sermonibus loquor in hac praesenti chartula. Venit enim XIV Kal. April. mihi epistola vestra cum muneribus, et ego statim hanc scripsi, desiderans te [Col. 0297A] multum videre. Jam, Deo volente, medio mense Maio apud regem cogito esse, quia ⁜ a Laidradus filius noster adducere habet Felicem illum, cum quo nobis sermonis contentio est. Et utinam Paulinus noster charissimus Pater veniat. Si tibi causa opportuna fiat, multum desidero ut te habeamus praesentem]; quia multum tecum habeo conferre, quae per chartam, propter infidelitatem portantium, nolo indicare. Tu vero cautior esto inter hostilia arma. Tuum est praedicare, non pugnare; pacificare, non discordare; revocare ad vitam, non in mortem mittere, sicut tua optime novit sanctitas.

114 [Hildegarius duos libros sancti Martini secum portavit, sicut ⁜ b in alia epistola tibi designavi. Rogo ut facias venire; hoc est, sancti Ambrosii De [Col. 0297B] fide, et Tractatus in Joel et Amos prophetas. Et ⁜ c Magum meum saluta, et fac illi bene, bonus est enim frater; et omnibus filiis sanctae Ecclesiae ⁜ d Ratbertum facias bene, et saluta omnes in nomine Albini, et caeteros consacerdotes tuos, et orate pro nobis]. Et Dominus Deus dirigat corda nostra (II Thessal. III, 5) et sensus nostros ad salutem plurimorum, ut proficiat et clarescat verbum Dei in auribus multorum, et in corde recondatur fides catholica. Deus Dei Filius Jesus Christus Dominus noster te tuosque fideles custodiat, et florere faciat in charitatis officio, et fidei veritate semper in aeternum, dilectissime fili.

Sanctissimis in Christo fratribus Juvavensis ecclesiae, humilis levita Albinus in Christi charitate salutem.

Audiens laudabilem in Christo unanimitatis vestrae conversationem, multa animus meus laetitia gavisus est, multoque anhelabat desiderio praesentialiter ordinem videre vestrum, et meipsum humili devotione vestris sacrosanctis commendare orationibus. Sed quia hoc hucusque prohibuit variarum eventus rerum, et prolixa terrarum longinquitas [non sinit corporaliter ire, ubi mens summo desiderio semper adesse [Col. 0297D] praesentialiter cupit], meae parvitatis litterulas in hoc officium dirigere curavi, ut desiderium cordis mei in apicibus cognoscatis, quod et olim pio Patri Aquilae pontifici, ⁜ f germano meo pastori vestro injungere [Col. 0298A] studui, cupiens spiritali praesentia unus esse ex vobis, et unum esse vobiscum, ut vestra me sanctitas a terrenis levaret cupiditatibus, et in coelesti vobiscum collocaret desiderio.

O quam felix est vita monachorum! Deo placabilis, angelis amabilis, hominibus honorabilis. Qui hic [ Cod. Sal., hanc] fideliter vivit inter homines, haud dubium feliciter regnat inter angelos. Hanc primitiva per apostolos in Judaea initiavit Ecclesia, quibus omnia communia fuisse leguntur, et nemo aliquid suum esse dicebat (Act. IV, 32) . Hoc non solum in saeculari substantia servandum esse arbitror, sed etiam in desideriis spiritalibus, ut omnes unum concupiscant, et obedientiae bonum magis exsequantur quam propriae voluntatis affectum. Si Christus suam [Col. 0298B] non venit facere voluntatem, sicut ipse in Evangelio testatur, sed Patris (Joan. V, 30 et VI, 38) , quanto magis monachus suam non debet facere voluntatem, sed Christi? Nec segnis in opere Dei, sed studiosus; nec tantum considerare quid jubeatur, sed quomodo perficiatur quod jubetur, ne ullatenus murmurationis malum crescat in aliquibus. Si aliqui ex populo Dei in eremo propter murmurationis perierunt peccatum, quanto magis monachus monasterii spiritali plectatur vindicta, si murmurationis malo mentem insolescere non metuit?

115 Quapropter cum gratiarum actione accipiat quod ei pastoris [ Cod. Sal., pastoralis] cura providerit sufficere. Sit enim sanctae pacis concordia inter cunctos, vitae castitas in adolescentibus, morum gravitas [Col. 0298C] in senibus, fervor operis in juvenibus: nec quisquam se canonicis horis vel regularibus psalmodiis subtrahat. Melius est cum angelorum coetibus Christum laudare, quam torpentem segnitia somno delectari, vel vigilando inania exsequi desideria. Et non solum verba sanctae lectionis resonent in ore, sed intima cordis compunctio sequatur verba legentis vel cantantis: et nullatenus horis competentibus sacrae Scripturae lectio recedat de manibus, quia diversae nunc haereses, sicut audistis, catholicae fidei puritatem maculare nituntur.

Quapropter armate vosmetipsos scientia veritatis, sententiis evangelicae auctoritatis, ut resistere valeatis contradicentibus veritati. Quomodo pugnat inermis? [Col. 0298D] vel quomodo docere potest, qui discere noluit? Spiritales sunt divitiae, sapientia in corde, ut Salomon ait: Thesaurus desiderabilis requiescit in ore prudentis (Prov. XXI, 20) .

[Col. 0299A] Sanctae fidei veritatem diligenter discite, et agnitam cordis recondite thesauro, et spe firmissima vos retinete ad Deum, et charitate ferventissima illum amate, honorate et laudate: quia haec est pars optima, quam Maria elegit, sedens secus pedes Domini, quae non auferetur ab homine in aeternum (Luc. X, 39, 42) . Sed tanto ardentius post hanc vitam amatur Christus, quanto perspicacius ejus intelligitur bonitas.

Sed non est opus meae parvitati vos admonere de singulis, dum habetis sacrae institutionis libros notissimos, et pium Patrem pastorem vestrum praesentem, qui vos viva voce melius admonere poterit, quam mea series litterarum. Tamen, ut debitam vobis ostenderem charitatem, paucis vos apicibus appellare [Col. 0299B] studui, ad agnoscendam in vos meae dilectionis fiduciam. ⁜ a Praefato itaque Patri cum omni humilitate obedite (Hebr. XIII, 17) . Ille habet rationem reddere sollicitudinis suae pro vobis, et vos obedientiae vestrae in illum aequaliter rationem reddere habetis. Ille pro vobis in magno positus est periculo: vos pro illo magna charitate intercedere studete, ut mercedem pro vobis habeat apud Deum, et vos requiem cum illo habeatis in regno Dei. Filiorum eruditio laus est magistrorum, et profectus gregis merces est pastorum.

Divina auxiliante gratia custodite vos, fratres, in omni castitate, humilitate, concordia et charitate, onera vestra invicem portantes (Gal. VI, 2, 5) . Omnis sermo malus et impudicus, et impatiens, et inutilis ex ore vestro, non procedat (Ephes. IV, 29) ; sed [Col. 0299C] quae sancta sunt, pia et justa, et vestrae condigna sanctitati, ad exhortationem audientium, loquimini. Et semper Deus honorificetur in ore vestro (Rom. XV, 6) , et quae ad pacem pertinent veram, tota sectamini intentione, et Deus pacis erit vobiscum: et pax, quae exsuperat omnem sensum, custodiat corda vestra in omni bonitate et pietate (Philip. IV, 7, 9) . Beati pacifici [quoniam filii Dei vocabuntur ] (Matth. V, 9) . Summa nobilitas est filium esse omnipotentis Dei. Sed haec nobilitas magna morum dignitate promerenda est. Non enim estis vestri, sed Christi, qui vos magno emit [ Edit., empsit] pretio, hoc est, suo sanguine. Portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 20) , ut Deus dignetur habitare in cordibus vestris: quatenus ex hac brevi et laboriosa vita, ad aeternam requiem [Col. 0299D] et beatitudinem pervenire mereamini, intercedente beati Hrotbercti, aliorumque Patrum sanctitate pro vobis. Divina pietas in omni bono florere vos faciat, fratres charissimi.

Aquilae per Alpes volanti, per campos currenti, per urbes ambulanti humilis terrigena salutem.

[Paschalia paci vestrae direxi carmina, prout dictaverunt Magi mihi. Vos videte, an placeat ad scribendum, vel proficiat ad legendum. ⁜ c Misi quoque fratribus litteras, rogans ut in praesentia vestra legantur, uti me commendes illorum orationibus, tuis quoque ⁜ d parochianis qui solent ad dedicationem sancti chrismatis venire. Illis quoque scripsissem tuae causa charitatis, si nimium non esset praesumptuosum. Tamen] [Col. 0300B] admoneas eos de vitae castitate, de morum honestate, de orationum vigilantia, de precationis instantia; et unusquisque subjectam sibi plebem bene in Dei voluntate eruditam habeat, ecclesiamque bene directam. [Et ut viduarum, orphanorum, et pauperum maxime curam habeant (Eccli. IV, 1, 2, seq.; VII, 36) . Scholares quoque habeant, et diligenter discere eos faciant psalmos, et cantilenam ecclesiasticam, ut in singulis ecclesiis cursus agatur quotidianae laudis Dei]. Unusquisque vero suum in Domino honorificet ministerium, ut non sit vituperatio in sacerdote Christi, sed laudatio in praedicatore veritatis (II Cor. VI, 3) . [Et ut sanctum baptisma diligentissime exerceant, quia in nullo loco periculosius erratur; [Col. 0300C] sicut nec fructuosius, si bene observatur]. Hortenturque singuli ad confessionis puritatem, ad poenitentiae compunctionem: quia hoc secundum baptisma est in Ecclesia, ut qui post primum erraverit in aliquo delicto, in hoc secundo corrigatur. Sit tibi Deus ubique adjutor, ut proficias in omni bono, et multiplici dignus mercede habearis in conspectu Domini Dei tui. Usque in Kalendas Maias vestrum in his partibus sperabo adventum. ⁜ e Regem speramus in Saxoniam iturum. De mea vero causa, volente Deo, dum veneris, aliquid certius innotescere habemus. Tantum orationibus adjuva fragilitatem nostram, ut dirigat nos Christus in suae pietatis voluntate, ut faciamus quae beneplacita sunt ei (Eccli. II, 19) . Deus Christus ad profectum suae sanctae Ecclesiae, [Col. 0300D] bona valetudine beatitudinem tuam conservare dignetur, desiderande Pater!

Gratias agimus clementissimae bonitati vestrae, dulcissime David, quod nostrae parvitatis memoriam habere digneris, nobisque innotescere, quae famulus vester fidelis nostris insonuit auribus. Nec in hoc solum [ Can., solo] grates ferimus continuas vestrae pietati, sed in omnibus bonis quae mecum ex die qua parvitas mea vobis nota facta est, perfecit. Optime incepistis sed melius consummastis. Quapropter continuis precibus Domini nostri Jesu Christi clementiam deprecor, quatenus qui tibi optima quaeque in terrena felicitate concessit, longe meliora aeternae beatitudinis regna tibi aeternaliter concedere dignetur.

[Col. 0301B] Plurima vestrae venerandae dignitati praesens suaderem, si vel vobis opportunitas esset audiendi, vel mihi eloquentia dicendi; quia calamus charitatis cordis mei arcana instigare saepius solet, de vestrae excellentiae prosperitate tractare, et de stabilitate regni vobis a Deo dati, et de profectu sanctae Ecclesiae Christi, quae multimoda improborum perturbata est nequitia, et scelestis pessimorum ausibus maculata, non in personis tantum ignobilibus, sed etiam in maximis et altissimis: quod metuendum est valde. Nam tres personae in mundo altissimae hucusque fuerunt: [id est], apostolica sublimitas, quae beati Petri principis apostolorum sedem vicario munere regere solet. Quid vero in eo actum sit, qui ⁜ a rector [Col. 0301C] praefatae sedis fuerat, mihi veneranda bonitas vestra innotescere curavit. Alia est imperialis dignitas, et [Col. 0302A] ⁜ b secundae Romae saecularis potentia. Quam impie ⁜ c gubernator imperii illius depositus sit, non ab alienis, sed a propriis et concivibus, ubique fama narrante crebrescit. Tertia est regalis dignitas, in qua vos Domini nostri Jesu Christi dispensatio rectorem populi Christiani disposuit: caeteris praefatis dignitatibus potentia excellentiorem, sapientia clariorem, regni dignitate sublimiorem.

Ecce in te solo tota salus Ecclesiarum Christi inclinata recumbit. Tu vindex scelerum, tu rector errantium, tu consolator moerentium, tu exaltatio bonorum. Nonne Romana in sede, ubi religio maximae [ Canis., maxime] pietatis quondam claruerat, ibi extrema impietatis exempla emerserunt? Ipsi cordibus suis excaecati, ⁜ d excaecaverunt caput proprium. Nec [Col. 0302B] ibi timor Dei, nec sapientia, nec charitas esse videtur. Quid boni ibi esse poterit, ubi nihil horum trium invenitur? Si timor Dei esset in eis, non auderent; si sapientia, nunquam voluissent; si charitas, nequaquam fecissent. Tempora sunt periculosa, olim ab ipsa Veritate praedicta, quia refrigescit charitas multorum (Matth. XXIV, 12) . ⁜ e Nullatenus capitis cura omittenda est. Levius est pedes dolere [ Murator., tollere] quam caput. Componatur pax cum populo nefando, si fieri potest. Relinquantur aliquantulum minae, ne obdurati fugiant: sed in spe retineantur, donec salubri consilio ad pacem revocentur. Tenendum est quod habetur, ne propter acquisitionem minoris, quod majus est amittatur. Servetur ovile proprium, ne lupus rapax devastet illud. [Col. 0302C] Ita in alienis sudetur, ut in propriis damnum non patiatur.

[Col. 0303A] ⁜ a Olim vestrae sanctissimae pietati de exactione decimarum dixi, quia forte melius est, vel aliquanto spatio ut remittatur publica necessitas, donec fides cordibus radicitus inolescat, si tamen illa patria Dei electione digna habetur. Qui foras recesserunt, optimi fuerunt Christiani, sicut in plurimis notum est. Et qui remanserunt patria [ Can., patriae], in faecibus malitiae permanserunt. Nam Babylon propter peccata populi, daemoniorum deputata est habitatio (Apoc. XVIII, 2) , ut in prophetis legitur. Nihil horum tuam latere poterit sapientiam. Ut pote in sanctis Scripturis, vel saecularibus historiis te apprime eruditum esse 118 novimus. Ex his omnibus plena tibi scientia data est a Deo, ut per te sancta Dei Ecclesia in populo Christiano regatur, exaltetur et [Col. 0303B] conservetur. Quanta tuae optimae devotioni merces exhibeatur a Deo, quis dicere poterit? Quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II, 9) .

Domino in Domino Dominorum dilectissimo David regi, Flaccus fidelis orator sempiternae beatitudinis in Christo salutem.

Revertente me de ⁜ c Wicus propter causas necessarias quas ibidem habuimus disponere, occurrerunt [Col. 0304A] mihi visitanti religiosissimam ⁜ d sororem vestram, excellentiae vestrae dulcissimi apices, in vestra prosperitate amabiles, et in divina misericordia laudabiles, qui nunquam in se sperantes deserit, sicut ⁜ e de domno apostolico nuper actum, per vestras suavissimas litteras audivimus; qui etiam vestrae beatissimae praesentiae gaudet ⁜ f advenire, ut innotuit nobis chartula benignitatis vestrae, de qua multas bonitati vestrae gratias agimus, quod solita pietate nostri nominis memoriam habere dignati estis. Non solum de hac praesenti memoria, vestrae egregiae pietati gratias agimus continuas, sed etiam de omni bonitate vestra, quam in nostram peregrinationem verbis vel factis semper ostendistis: fidelis in promissis, verus in perficiendo promissa. Quapropter [Col. 0304B] fides vestra, et charitas non ficta, et intercessio continua, in arcano cordis mei thesauro, vestram jugiter amplectitur beatitudinem. O dulcissime decus populi Christiani! o defensio ecclesiarum Christi! consolatio vitae praesentis! Quibus tuam beatitudinem omnibus necessarium est votis exaltare, intercessionibus adjuvare, quatenus per vestram prosperitatem Christianum tueatur imperium, fides catholica defendatur, justitiae regula omnibus innotescat.

Ecce quid actum est de apostolica sede in civitate praecipua, in dignitate excellentissima, quae omnia vestro tantummodo servantur judicio; ut prudentissimo consilio sapientiae vobis a Deo datae temperata consideratione corrigantur quae corrigenda sunt, et conserventur quae conservanda sunt; et qua clementer [Col. 0304C] divina gessit pietas, extollantur in laudem nominis illius, qui salvum fecit servum suum et liberavit a persecutione ex ecrandae infidelitatis. Vestra vero sapientissima animi prudentia, dum omnia intelligat, quid cui conveniat personae, in benefaciendo, sive in vindicando [faciat et perficiat], quod Deo placeat, et omnibus bona in vobis voluntas ostendatur, laudetur et ametur. Hoc certissime pietas vestra agnoscat, quod nullius hominum auri vel argenti munuscula tantum laetificant Flacci vestri animum; quantum beatitudinis vestrae apices omni gaudio reficiunt. Ideo supplici voto deprecor, ut saepius jubeatis fieri, quod me semper amare agnoscitis.

[Col. 0305A] 120 De illo itinere vero longo et laborioso ⁜ a Romam eundi, nullatenus infirmum et quotidianis fractum doloribus corpusculum meae fragilitatis perficere posse arbitror. Desiderium jam habuissem, si potestas esset peragendi. Ideo obsecro clementissimam paternitatis vestrae benevolentiam, ut dimittatis me fideliter et instanter orationibus, cum Deo servientibus apud sanctum Martinum, vestrum iter adjuvare. Et utinam ut quandoque divina gratia vobis concedat libertatem a populo nefando Saxonum iter agere, regna gubernare, justitias facere, ecclesias renovare, populum corrigere, singulis personis ac dignitatibus justa decernere, oppressos defendere, leges statuere, peregrinos consolari, et omnibus ubique aetatis [ Forte, veritatis] et coelestis vitae viam [Col. 0305B] ostendere. Ut sit consolatio omnibus in adventu vestrae pietatis, clarissimisque vestrae nobilitatis filiis benedictio copiosa per vestra benefacta accrescat, sicut per solius homonymi tui David Deo dilectissimi regis sanctitatem, ut legitur, omnibus nepotibus suis regalis throni potestas conservata fuit. In his enim et hujusmodi religionis exercitationibus filiorum exaltatio, et regni felicitas, et populi sanitas, et frugum ubertas, et totius boni jucunditas; tibique coelestis regni beatitudo, Christo Deo perficiente, crescit et augetur, dulcissime David, diebus aeternis.

Dilectissimo charitatis filio et venerandae sanctitatis Patri, devotus in fide amicus salutem.

Multa habuissem tecum valde necessaria conferre, si tempus et locus, et faciei vestrae praesentia adesset; sive de generali sanctitatis Ecclesiae statu, sive de speciali rerum ad nos pertinentium vicissitudine. Sed hoc erit, dum vult, qui omnia disponit quae sunt in coelo et in terra; qui quandoque concedat nobis mutua charitatis verba inter nos habere, et cordis aestus verbis pacificis patescere. Sed, tu charissime, et omnium sacerdotum Christi cordi nostro junctissime! obsecro intercessiones facere pro nobis, quatenus [Col. 0306B] divina clementia et vos proficere faciat in omni bono, et nos regere dignetur ad salutis nostrae profectum. Multae sunt hujus saeculi occupationes, et diversae varietates, et eventus miserabiles, et Ecclesia Christi multis modis impugnatur non solum a paganis, sed etiam a falsis fratribus (II Cor. XI, 26, et Gal. II, 4) . Et ubi fons aequitatis et justitiae ad omnes per rivulos sanctitatis profluere debuit, ibi maxime iniquitatis palustris profunditas exhalatur: sicut forte a sanctissima sede auditurus eris, quid ibi scelerum et ⁜ d nimiae atrocitatis nuper gestum esse refertur. Timendum est non solum hoc impiissimae pravitatis scelus, sed etiam majoris mali prodigium. Dum in capite talia aguntur, quid in corpore fieri possit, formidandum est. Justitia laborat, et [Col. 0306C] iniquitas abundat, et charitas frigescit (Matth. XXIV, 12; II Tim. II, 17) , et infidelitas serpit sicut venenum, et sicut cancer membra Christi maculare non desistit. Ideo dum tempus habeas, labora in verbo praedicationis, in virtute charitatis, in exemplo sanctitatis, in pietatis officio, in eleemosynarum largitione, in misericordiae et pietatis constantia, quatenus ex hujus caliginis miseria ad perpetuae beatitudinis lucem pervenire merearis, et me tuae salutis unanimem filium, fratrem, consocium, assiduis precibus vel admonitionibus tecum trahere non desistas, ut pariter dicere digni efficiamur, donante aeternae pietatis largitore: Introduxit nos rex in cellaria sua, exsultabimus et laetabimur in te (Cant. I, 3) .

[ ⁜ e Gavisus sum multum, dum tuam beatitudinem [Col. 0307A] superhumeralis sanctitatem portare audivi, et in honoris ecclesiastici sublimissima stare stabilitate. Et utinam hoc multis proficiat, et tibi maxime prosit; ut Dei et Domini nostri Jesu Christi nomen clarificetur in te: et memento ministrum te esse magis quam dominum propter eum, qui ait; Ego sum in medio vestri, sicut qui ministrat (Luc. XXII, 27) . Si ille Deus et Dominus omnium, redemptor et salvator humani generis non dedignatus est venire ministrare, non ut ministraretur ei (Marc. X, 45) ; quanto magis et nos debemus modulum nostrae pensare paupertatis, et omnibus ad nos pertinentibus salutis ministrare officia, et charitatis servire devotione, quia humilitatis passibus ad coelestis regni celsitudinem pervenitur. Ideo Propheta divino instinctus [Col. 0307B] amore ait: Non veniat mihi pes superbiae (Psalm. XXXV, 12) : hoc est, ut nullum vestigium superbiae remansisset in corde illius. Quanto magis nos de stercore paupertatis ad sedem gloriae sublimati (Psalm. CXII, 7) , dignitatem nostram humilitatis officio sublevare debemus. Haec est quae ignobilem facit nobilem, et quae terrenum animal ad coeleste elevat tribunal. Cogita semper dum pallio sanctitatis vestieris, et videas sanctae crucis signum sive ante, sive retro in eo fixum, te sequi debere illum qui crucem suam portavit, in qua redemptionis nostrae trophaeum paravit. Dum videas, osculare illud et venerare; sicut decet hujus signi sanctitatem, et te sequi debere memento illum, qui ait: Qui vult post me venire, tollat crucem suam et sequatur me (Matth. XVI, 24) . Ideo Christus portavit primum, et post illum inventus Simon, qui super se positam crucem Christi portavit, sequens vestigia illius. Et hoc in signum nostrae actionis gestum esse dignoscitur; Simon enim obediens interpretatur. Omnis enim, qui per obedientiam ad 122 triumphum gloriae [ Supple venire cupit, vel simile ], Christi crucem portare cogitat. Hoc enim humilitatis passibus et patientiae gressibus, vel paratus pro veritate mori, vel scandala fraternae perversitatis pati, vel affectu compassionis fraternis incommodis condolere].

Excitati animi motus in te tranquilla pace componantur, ut nihil per iram fiat, sed omnia cum consilio: tempus redimentes, donec transeat ira (Eccl. XXXII, 24) , et tunc dicatur vel agatur, quidquid provida consilii sapientia suggerat agendum esse. Clamores pauperum cordis audiat affectus, et larga manus miseriam illorum refoveat. Magnum est debitorem [Col. 0308A] te habere Deum, quia beneficia pauperum Christi retributio compensat, et quod miser non valet remunerare, hoc omnium Dominus dignabitur recompensare. Cogitatio assidua tibi sit in Scripturis sanctis, et laetitia convivii laus redemptoris. Dum corpus cibo pascitur, mens divina lectione foveatur; ne anima esuriens inebriato corpore lugeat. Pascatur quod aeternum est magis, quam quod periturum erit. Mens coelestia rimetur, et futuram jugiter praevideat mansionem, ut parvi temporis labore perpetua mereatur requies. Plura tibi scripsissem, nisi pauca scirem sufficere sapienti. Unum verbum in corde sensati melius proficit, quam multa millia contemptoris. Non cesses semen salutis seminare in corda multorum, ut ex salute multorum multam [Col. 0308B] apud Dei pietatem merearis habere remunerationem. Vive feliciter florens et proficiens in charitate Christi et praeceptis, quae a Deo data sunt ad aeternam beatitudinem generis humani, meique memor, charissime Pater frater, fili, valeas aeternis temporibus in Christo.

Evangelico Aquilae Albinus salutem.

Plurimae sunt hujus saeculi tentationes, et multa pericula saeculum amantibus. Ecce quomodo recesserunt [Col. 0308C] subito ⁜ b viri fortissimi, qui terminos custodierunt, etiam et dilataverunt, Christiani imperii. Non solum hoc damnum plangimus, sed majoris periculi signum timemus. Unde, charissime 123 Pater, omni custodia serva te ipsum, et labora in domo Dei, ut proficiat tibi labor tuus in salutem aeternam. Nihil enim stabile in hoc mundo fieri poterit, nisi charitas Christi et servitium illius. Praeterit enim, Apostolo dicente, figura hujus mundi (I Cor. VII, 31) . Illud solum remanet, quod pro Dei dilectione, et in praeceptis illius peragimus. Erue te ipsum, quantum valeas, de periculis hujus vitae. Sit guttur tuum tuba super domum Dei. Spiritalis belli signifer esto, et dux in acie Christi, ut amplificetur tibi regnum in terra viventium, et non habeas spem in hac terra morientium: [Col. 0308D] sed ubi vita est aeterna, illic fiat omnibus horis intentio tua, spes et desiderium tuum. Dic Deo Christo: Anima mea desideravit te in nocte, et spiritus meus in praecordiis vigilavit ad te (Isai. XXVI, 9) . [Col. 0309A] Qui castra Christi custodiunt, vigilare debent, et non dormire. Quia vigilantibus et non desidia torpentibus perpetui regni promittitur gloria.

Saepius tibi scripsissem, si vel fama narrasset mihi, ubi te chartula mea invenire valuisset. Tamen scripta est in corde meo memoria nominis tui cum stylo charitatis, non penna peritura, sed permanente suavitate saepius ingeminans ex intimo cordis affectu: Quando erit illa dies, ut liceat mihi [Aquilam] amplectari meum, et dulcibus amplexibus colla constringere Patris venerandi! Videsne qualis est charitas vera, quae nulla longinquitate terrarum dividi poterit, nulla oblivione deleri, sed magis magisque accrescit.

Felix anima quae Deum diligit soluta ab hujus saeculi nexibus, ut proficiat in veritatis soliditate, et [Col. 0309B] perveniat ad divinae beatitudinis visionem, ubi est tranquilla laetitia, et sine ulla perturbatione vita perpetua. Ad quam felicitatem, Pater sancte, me precibus tecum deducere satage, ut in Christo fruamur dulcedine charitatis perpetuae. Saluta ex meo nomine omnes sanctae Dei Ecclesiae filios, qui vobiscum Deo deserviunt, et scribe nomen meum in cordibus illorum piae petitionis affectu, quorum nomina Deus Christus in coelesti libro scribere jubeat, qui ait charissimis sui laboris sociis: Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelis (Luc. X, 20) . Valete omnes feliciter in Christi benedictione, dilectissimi fratres.

Prima littera primae et quinta decima sextae sacratus in gradibus numerus perfecto in operibus Dei salutem.

Quare frater ille vacuis venit manibus? In lingua portavit auribus Ave, in manibus coculos, nil attulit. Tu vero qui sedes in bivio, quare nil certum demandasti illi qui habitat in Maresa? Corvi volitantes per cacumina tectorum clamant; et columba in pavimentis nutrita Ecclesiae tacet, cui crederem, si quid dixisset de Aquila, qui nuper Romanae arcis deserens cacumina, ut biberet Saxonici ruris fontes, et videret Leonem cunctis dominantem animantibus [Col. 0309D] et feris; vel quid merula nostra volitans inter illos gallo demandasset monastico, qui excitare solet fratres ad vigilias matutinas; ut per eum solitarius [Col. 0310A] passer sciret in tecto, quae esset convenientia inter Leonem et Aquilam: et si juventus Aquilae secundum prophetiam Psalmigraphi (Psalm. CII, 5) , renovata esset in pristinam hilaritatem; et si nova surgerent tecta in palustribus perfidiae lustris, et si Leo ibices [ Ms., hibices] sequens Alpinos meditaret transire colles. Passer aures habet apertas; sed ut video, proverbialis in fabula lupus gallo tulit vocem, ne forte cantante illo apostolica negatio renovaretur in Urbe antiquae potestatis, et sit error novissimus pejor priori.

Quid peccavit charitas, quae valen ( sic ) vidit scriptum, dum perdices per campos currentes ad habitationem galli audio venisse. Perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV, 18) , quae fulgentibus oculorum [Col. 0310B] pupillis omnia perspicit, et claro pietatis intuitu certam salubris consilii semper inveniet regulam. Ut videtur gallus versus est in cuculum, qui aestivo cancri sidere sole ascendente silere solet, dum nidifer passer omni aequaliter sidere in tectis tinnit fuliginosis, qui modo mense Septembrionidum revisere volat amatum, ut pullos, avidis hiantes rostris pietatis pascat granulis; optans ut quandoque super ripas ⁜ b piscosi fluminis galli vocem valere [ Forte, valide] sonare audiat; et qui se pennis excitare solet propriis ad matutinales melodias, passerem in pullorum medio exhortari veniat.

O quam dulcis charitatis vox! quam amabilia germanae dilectionis hortamenta in auribus cordis sonare solent! Noli manus claudere seminibus plenas, [Col. 0310C] quia qui frumentum abscondit, maledictus erit; et qui multiplicat, benedictionem recipiet (Prov. XI, 26) . Quale erit judicium, qui petenti negat, quod nolenti ingerere debuit? Quomodo crescit qui non seminatur? Quae merces speranda est fructum non facienti? Vel quomodo fructus crescit, si semina non sparguntur? Beati qui seminant super omnes aquas, immittentes pedem bovis ecclesiastici ordinis et asini plebialis curiae; et si mane primae aetatis non fecisti, vel modo vespere ultimae canitiei facias. Melius est dispensatorem esse panis perpetui, quam rusticae negotiationis divisorem, quia quae seminat homo, haec et metet (Gal. VI, 8) .

Ecce quo me perduxit charitas! mei oblitus, pelles [Col. 0310D] caprarum ad sacrarium deferens Christi. Nam cor tuum Christi cognoscitur thesaurus [ Ms., thesaurum], unde flumina aquae vivae fluere solent [Col. 0311A] (Joan. VII, 38) . Si modum excessi, ignoscat qui [ Forte leg. quia charitas] modum non habet, qui omnia sustinet. Trahe me post te precibus, ut curramus simul ad bravium supernae vocationis: virtus defecit, nisi fraterna consolatio sublevet lassum, et erigat jacentem. Quid est quod charitas non possit, dum in eo est qui omnia potest? Noli negligere fraternam salutem. Christus seipsum pro peccatoribus tradidit; quid tu verba subtrahis exhortationis, cui ille sanguinem suum non negavit? Nunquid aliquem peregrinum aestimare debes, dum omnes in Christo sunt cives? Charitas personas non miratur; saccos pertusos non habet, nec congregat densum lutum super se; sed est modesta, benigna, misericors et clemens; in qua te custodiat, qui te in ovile [Col. 0311B] congregavit illius, transferens de fluctibus feri maris, ut esses aries, cui nulla iniquitatis potestas resistere valuisset. Adjuva precantem, ut vincat in eo, qui vicit in te hujus saeculi vanitates; qui voce consolatoria suis dixit discipulis: Haec locutus sum vobis, ut in me pacem habeatis; in mundo pressuram habebitis, sed confidite, quia ego vici mundum (Joan. XVI, 33) . Christus Dei Filius te victorem faciat et exaudiat in omni prece, charissime frater.

[Col. 0311C] Benedicto atque omni sapientiae decore praefulgido David regi, Flaccus Albinus in Christo salutem.

Licet proxime ad clementiam vestram gemina scripta direxerim, quorum unum debitum salutationis inpleret [officium], aliud cujusdam responsionis jura teneret: tamen occasione vestrae beatitudinis litterarum accepta, respondere utrumque [ Al., utrisque; forte utcunque] convenit, quas lumine et scientiae et veritatis indagatione plenas veneranter accepi; et magno gratiarum actionis studio Deum benedixi, qui virtute fidei et rationis experientia vestrae pietatis pectus abundanter implet. Ita ut in eo praerogativa sacerdotalis doctrinae, voluntatis pietas, et regalis potentia splendescere comprobetur maxime: quia fides catholica, quae ubique debet esse una et in nullo [Col. 0311D] dissimilis, per vestram sanctissimam sollicitudinem, ⁜ b sopitis schismatum erroribus, praedicari et pollere dignoscitur. Et quantum regni potentia praelatus, tantum sapientiae decore et sanctae religionis fervore omnibus praecellis. Felix populus qui tali principe gaudet: 124 in cujus prosperitate salus cunctorum consistit; in cujus hilaritate omnium animus gaudebit, ut dictum est: In hilaritate regis vita (Prov. XVI, 15) . [Col. 0312A] Cujus solium dissipat iniquitatem; cujus vultus reverentiam conservat usque ad aequitatem. Nam quod olim apostolici Patres suis scriptis in confirmationem fidei catholicae diversis mundi partibus peregerunt, hoc vestra sanctissima sollicitudo implere non cessat.

Hoc mirabile et speciale in te pietatis Dei donum praedicamus, quod tanta devotione Ecclesias Christi a perfidorum doctrinis intrinsecus purgare tuerique niteris, quanta forinsecus a vastatione paganorum defendere vel propagare conaris. His duobus gladiis [vestram] venerandam excellentiam dextra laevaque divina armavit potestas, in quibus victor laudabilis et triumphator gloriosus existis. Unde et ad interioris pugnae genus meae parvitatis devotionem provocare voluistis: cujus certaminis sudori libenter succubui, [Col. 0312B] ut ⁜ c in libello, quem vestrae nuper direxeram pietati, agnosci poterit: licet necdum vestrae auctoritatis sigillo eumdem libelli tenorem confirmatum cognoverim. Et hoc, reor, vel tarditate portitoris, vel angustia temporis gestum esse. Nullatenus solita bonitatis vestrae consuetudo in pluribus hoc agere litterulis recusat, quod in rarioribus saepius fecisse compertum est.

Chartulas vero calculationis cursus lunaris, vel bissextilis praeparationis, quas nostrae devotioni tradidistis explorandas, invenimus erga mensurationes diligentissime exquisitas, acutissime inventas, nobilissime prolatas. Et quod mea olim devotio de bissexto paucis inchoavit ratiunculis, vestra sagacissima indagatio copiose complevit. Quamvis considerandum sit [Col. 0312C] cur in quibusdam mensibus, ad eosdem dies in anno secundo, tertio vel quarto computus cursus solaris non pervenisset. Item facilior et expeditior lunaris cursus supputatio posse inveniri videtur. Licet haec optima et acutissima usque ad unum scrupulum vel silicum [ Al. siliculum] distincte et caute currere intelligatur. Direxi excellentiae vestrae stamen quarumdam supputationum ⁜ d de solis lunaeque per signiferum cursu: cui si vestri acutissimi sensus subtegmen addere placuerit, forte pueris palatinis contra frigus imperitiae aliquod vestimenti genus texi poterit; sicut in prioris texturae me [ Al., meae] etiam ordinatione optime fecisse protestaris. Meum est de terrae gremio, vel glebis pulverulentis, auri effodere atomos. Vestrum est regale diadema, gemmis sapientiae [Col. 0312D] praefulgidum, venerando gestare in vertice: quatenus laudabilis potentia vestra omnium floreat genere virtutum, et multiplici meritorum laude ad coelestis regni gloriam, Christo regente atque donante, pervenire mereatur.

Domino piissimo et praestantissimo David regi, Flaccus charitatis calamo vulneratus salutem.

Gratias agimus venerandae pietati vestrae, quod ⁜ b libellum, secundum vestrae jussionis praeceptum vobis directum, auribus sapientiae vestrae recitari fecistis, et quod notari jussistis errata illius, et remisistis ad corrigendum. Quamvis a vobis melius emendari potuisset, quia alterius judicium in quolibet [Col. 0314A] opere plus saepissime valet, quam proprii auctoris: minus tamen quiddam fecistis, quam plenum postulasset charitatis officium, quod sensus non docte prolatos, vel catholice exaratos similiter noluistis notare; dum quaedam suspicio mihi, ut series sagacissimae chartulae vestrae nobis innotuit, non omnia probanda esse quae ibi lecta fuerunt, quia defensores eidem operi vestrae excellentiae dirigere jussistis: dum nullum magis idoneum meae parvitatis dicta habere possunt defensorem, vel emendatorem quam vosmetipsos. Nam auctoritas praecipientis, obedientis industriam defendere debet.

Quod vero in litteris vel distinctionibus non tam scholastice currit quam ordo et regula artis grammaticae postulat, hoc saepius velocitas animi efficere solet, [Col. 0314B] dum legentis intentio oculorum praecurrere festinat officium. Nec ego capitis dolore fatigatus examinare possum, quae subito casu ex ore dictantis evolant. Et qui sibi alterius negligentiam imputare nolit, non imputet alteri.

Disputationem itaque Felicis cum Saraceno, nec vidi, nec apud nos inventa est. Imo nec audivi nomen illius antea. Tamen, dum diligentius quaesivi, si quis ex nostris famam illius audiret [ Al. audisset], dictum est mihi, quod apud ⁜ c Laidradum episcopum Lugdunensem inveniri potuisset. Quapropter sub festinatione direxi missum nostrum ad praefatum episcopum, si forte ibi invenire potuisset, ut quam cito vestrae praesentiae dirigeretur. ( Hic finis epistolae in edit. Canisii. )

[Col. 0314C] 126 Dum ⁜ d ego adolescens Romam perrexi, et aliquantos dies in Papia regali civitate demorarer, quidam Judaeus, Julius nomine, cum ⁜ e Petro magistro habuit disputationem. Et scriptam esse eamdem controversiam in eadem civitate audivi. Idem Petrus fuit qui in palatio vestro grammaticam docens claruit. Forsan ⁜ f Omerus vester aliquid exinde audivit a magistro praedicto.

Misi excellentiae vestrae quasdam ⁜ g species dictionum, exemplis vel versibus ⁜ h venerandi Patris confirmatas, et aliquas ⁜ i figuras arithmeticae subtilitatis, laetitiae causa, in chartula quam nobis vacuam direxistis; ut vestita reveniret, quae nuda nostro se offerebat aspectui. Dignum aestimans ut nostris honoraretur [Col. 0315A] litteris, quae vestro sigillo ad nos nobilitata pervenit. Et si minus quid exemplorum debeant [ Cod. Vat., habeant] praedictae species, ⁜ a Beseleel vester imo et noster familiaris adjutor, de paternis versibus apponere poterit: nec non et figurarum rationes in libello arithmeticae disciplinae considerare valet. ⁜ b Punctorum vero distinctiones vel subdistinctiones, licet ornatum faciant pulcherrimum in sententiis, tamen usus illorum propter rusticitatem pene recessit a scriptoribus. Sed sicut totius sapientiae decus et salutaris [ Cod. Vat., saecularis] eruditionis ornatus per vestrae nobilitatis industriam renovari incipit, ita et horum usus in manibus scribentium redintegrandus esse optime videtur. Ego itaque, licet parum proficiens, cum Turonica quotidie pugno rusticitate. [Col. 0315B] Vestra vero auctoritas palatinos erudiat pueros, ut elegantissime proferant quidquid vestri sensus lucidissima dictaverit eloquentia: ut ubique regalis [ Edit., regulis] nominis charta decurrens, regalis sapientiae nobilitatem ostendat.

Charissimo germano meo Aquilae antistiti Albinus salutem.

Si mihi gerulus gratus occurrisset, saepius tuae scripsissem dilectioni, ut litteris implerem quod verbis non potui, et charitatis dulcedinem, lingua tacente, apices monstrarent. Hoc dedit Deus absentibus in solatium, ut per chartas loqui potuissent, et necessaria proferre in cor alterius: dum animus gravi carcere corporis circumseptus, suae naturae velocitatem explicare non valet; indices tamen litteras fraternus amor sibi mutuo dirigeret. Quid de gloria sanctorum dicendum putas? ubi nulla tarditas sarcinae corporalis piae voluntati obsistit, quin, quod [Col. 0316A] placeat, impleat. Quid est saeculum, nisi miseria, et velut umbra fugax, et seducens delectatio? Festinemus tota mentis intentione ad illam requiem, quam nullus dolor perturbat. Ascendamus per gradus charitatis ad illam civitatem, in qua Deus solus rex regnat in aeternum. In qua tota beatitudo sine ulla miseria viget et valet. Ut ad illam pervenire mereamur, eodem auxiliante rege, nos invicem exhortemur, et velocior charitatis cursu tardiorem admonitionis sedulitate trahat. Tu meam fraterna diligentia socordiam castiga; vel tuae sanctitatis precibus jacentem releva, ut fraternae dexterae ducatu non lassescat in via veritatis, qui hucusque in saeculi se revolvebat coeno.

⁜ d Veniens veniebam ad sancti Amandi protectoris [Col. 0316B] nostri dulcissimas mansiones, quaerens amatorem meum, ut ejus dulcissimo alloquio refrigerarem animam meam. Sed quia necdum de nido Juvavensi [ Cod. Sal., Juuovense] avis optata evolavit, misi hanc invitatoriam illi chartulam, ut nostram agnosceret prosperitatem, vel suam nobis praesentiam demonstraret [ Edit., designaret]. Fidelis amicus diu quaeritur, vix invenitur, difficile servatur; cujus dulcedo omnes saeculi superat jucunditates. Quid divitiae sine amicis? Avarus aurum quaerit: Et quid in auro, nisi species vana? Nonne unus panis esurienti melior est, quam mons aureus? Aurum prodesse potest danti, non possidenti. Ideo demus divitias in praesenti, ut in futuro possideamus illas. Nam pauperis manus gazophylacium est Christi. Nullus melior custos [Col. 0316C] divitiarum est quam Christus. Proficientem te, charissime frater, divina auxilietur gratia in aeternum.

Sanctissimo pontifici et dulcissimo filio Aquilae Albinus salutem.

Suavissimas dilectionis vestrae accepi litteras, et laetus de agnitione prosperitatis et reversionis vestrae legebam eas; exspectans quid illae mihi nuntiarent ⁜ f de novelli populi Christianitate, et de rerum ibi gestarum [Col. 0317A] profectu. Sed nihil de his inveni. Tamen, volente Deo, visurus vos, vel necessitate coactus habes [ Pez., habebis] dicere, quod chartula conticuit [ Pez., continet]. Item quaerens in illis, quanto tempore beatitudini tuae in his partibus esset manendum? Sed neque hoc inveni. Ideo incertior de colloquio nostro factus, quid demandarem? Tamen si usque ad Pascha liceat tibi in monasterio (Elnonensi S. Amandi ut infra) permanere, forsitan intra Quadragesimam visitemus te in lectulo deliciarum [tuarum] sedentem. Ego vero ignarus adhuc sum de itinere meo [ Pez., detinere me] propter famam, quae volitat per ora multorum, ⁜ a regem orationis gratia sancti Martini visitare patrocinia, et mihi necessitas incumbit, illum spectare [ F., exspectare?], hospitiumque praeparare [Col. 0317B] domino meo dilectissimo. Et utinam volasset Aquila inter caeteros sanctarum volucrum coetus [usque] ad piscationes Ligeri fluminis!

Mandavit mihi quoque domnus rex venire ad Gyslae, sanctissimae sororis suae coenobium [ Cod. Sal., Gysla . . . . . sorori . . . . ad coenobium] ⁜ b Gale [ Cod. Sal., Cale] obviam Angilberto; sed ignoro adhuc quando [ Pez., quomodo] hoc fieri debeat. Si ante regis [adventum hoc erit] condictum, tunc venies nobis obviam ad ⁜ c Coisacam sancti Stephani cellam et [ Pez., vel] ad [ ⁜ d Noviantum Curtulum] nostrum. Sed festina rescribere mihi, quantum fieri potest [ Cod. Sal., posses], tempus mansionis tuae apud sanctum Amandum, et quid ⁜ e Leidrado [ Cod. Sal., Laidrado] demandare velis. Vix vivit, si facies nostras non videbit pariter. [Col. 0317C] Fuit enim toto anno infirmus valde, et dissoluta anima sua [ Cod. Sal., animae suae] consiliare nobiscum cupit. Multa bona, gloria Deo! habet in illis partibus facta. Dubitat vero an melius sit laborare in praedicationis ministerio, vel quietam ducere vitam? Sed certius ab illo ipso, permittente Deo, haec audituri erimus. Mandavi per litteras etiam, et saepius viva voce, fratribus ⁜ f sancti Servazii [ Cod. Sal., Servasii] tuae servire auctoritati, sicut et mihi.

Plura tibi scriberem de sancta praedicationis instantia, et de honestate morum inter paganos; quia conversationis dignitas solet eos erudire in praedicatoribus [ Al., praedicationibus], sicut verborum veritas. [Col. 0318A] Sed quia spero cito vos, miserante Deo, videre, melius haec colloquendo putavi conferre, quam scribendo innotescere. Nec majorem ardorem habet animus vester, quam meus colloquii nostri. Ideo rogemus Dei clementiam, ut concedat nobis in sua misericordia, et in nostra prosperitate videre nos cito facie ad faciem. Gratia Domini nostri Jesu Christi te in omni bonitate proficere faciat, fili charissime ( Cod. Mab., reverentissime pater)! [Amen.]

Dulcissimae dilectionis Patri [Aquilae antistiti] transmarinus Cygnus in sanctae charitatis pennis perpetuam salutem

Spectavi [ Leg. exspectavi], speravi, optabam: et ecce! quem spectavi, non venit: et quem speravi, non consideravi: quem optabam, non accipiebam. Frustrata est exspectatio, evacuata est spes. Et utinam pro spe esset praesentia! nunc esset plenum gaudium. Sed, proh dolor! pro exspectata laetitia, tristitia inopinata subrepsit. Infelicitas mea vobis [ Cod. Sal., nobis] viam obstruxit veniendi, et mihi hilaritatem abstulit gaudendi. Quid facies modo mens charitate vulnerata? estne aliquod solatium quod tantum vulnus vel aliquod refocillare valeat? [Col. 0318C] An spem quasi falsum omnino a te repellis consolatorem? An inter tenebras tuae miseriae, quasi scintillam cujusdam ardentis flammae, iterum tibi illam assumis? Ecce! flamma charitatis totum inardescit pectus, cui si spes collega accessit, feliciter ardet, si veraciter illi evenit quod optat. Bona est enim spes in absentia, sed melius est amor in praesentia. Nam spes nostra quasi anchora ad coelestis nos trahit patriae soliditatem (Hebr. VI, 18, 19) : sed tunc erit perfecta felicitas, cum plena erit visio amoris, et videbitur Deus in gloria sua, qui nunc amatur in pectore nostro (I Cor. XIII, 12) . Sed hujus exilii peregrinatio patienter feratur, donec optata beatissimae [Col. 0319A] patriae veniat praesentia. Patientia nobis necessaria est (Hebr. X, 36) , sive in exspectatione speratae beatitudinis, sive in absentia amicorum charissimorum. Habeamus semper hodie in charitate; in spe vero crastinum desiderium, ut veniat quod hodie amatur.

Ecce! mens variis fluctuat cogitationibus, te consiliatorem quasi portum firmae stabilitatis sperans venire: sed ut video longius a quiete optata fluctibus rapitur, in salo agitatur, ad quem portum perveniet ignorans. Assiduis tamen sanctitatis vestrae precibus dubitantem in cogitationum disceptationibus amicum, ad firmum, divina concedente gratia, salutis consilium deducere dignemini. Praesto est ubique pius sanctarum exauditor orationum, qui [Col. 0319B] et fraternae dilectionis preces exaudire, et in se sperantes spiritu consolationis sancto adjuvare solet (Psal. XVII, 31) . Ad illius dulcissimam clementiam erigamus spem nostram, simulque de ejus opitulatione indubitantes, qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) . Illum tota cordis intentione, tota animi affectione incessanter deprecemur, ut illuminet nobis oculos interiores, ne unquam in morte ignorantiae obdormiamus (Psal. XII, 4) .

[Munera dilectionis vestrae tam laeto accepi animo, quam plena vos charitate dirigere cognovi. Sed quam laete ex muneribus mens hilarescit, tam tristis ex absentia vestrae beatitudinis ingemiscit. Sed quid ad haec? Vivat charitas in Christo! sit praesens in spiritu, [Col. 0319C] qui absens est in facie! donec, Deo donante, beata veniat praesentia, quae nunquam finiri valeat. Dominus Deus in sua misericordia in sua proficientes voluntate custodiat vos ubique, frater dulcissime!]

Desiderando meritoque amando Aquilae archiepiscopo, humilis levita Alcuinus salutem.

Multa mihi dulcedo fuit ⁜ b ex visitatione venerandae [Col. 0319D] dilectionis vestrae. Licet laborem haberes, tamen ego pietatis tuae consolatione reficiebar; ita ut, juxta beati Benedicti responsum ⁜ c , Pascha me in tuae dilectionis [Col. 0320A] adventu habere viderer. Sed breve praesentiae diu optatae tempus plangebam; et quantum laetus fui in aspectu faciei vestrae, tantum tristis in abscessu torquebar. Sed quid ad haec? Tale est hujus saeculi gaudium, nos ad futurum [ Mab., futuram laetitiam] tendere admonens, quae nunquam finem habitura est; sed semel hausta dulcedo semper praesens esse non desinit, ad quam tota mentis alacritate festinandum est. Qualis est illa laetitia, quae nihil perturbationis habebit, nunquam finem habere timebit? Haec est in spe modo habenda; post hujus vero vitae finem perpetualiter possidenda. Quam felix est illa dilectio inter fratres, quae sine fine vivit, sine fastidio augetur.

Hortare, Pater sancte, filios nostros communes [Col. 0320B] [ ⁜ d Adhelricum levitam, Adalbertum Magum, et Guntarium pedisequum pietatis vestrae], huic se dignos praeparare charitati. Suade paternis eos obedire praeceptis; vere fratres esse in Domino et filios aeterni Patris, cohaeredes Christi Dei (Rom. VIII, 17) . Non solum pastorali sollicitudine vobis his haec suadenda sunt, sed omnibus gregis tibi commissi ovibus ingerenda sunt, in sancta charitate et castitate permanere. Mundus in maligno positus est (I Joan. V, 19) ; et multi de veritatis via et fidei praeceptis se avertunt, saeculo amplius servientes quam Deo: non considerantes oculum divinae majestatis super eos ubique vigilare, qui unicuique redditurus est secundum opera sua (Matth. XVI, 27) . Quocirca, clarissime verbi Dei praedicator, insta opportune, importune (II Tim. IV, 2) , quia plurimi sanae resistunt doctrinae, se amantes, non sempiterna quaerentes: ex quibus quantos valeas, divina opitulante gratia, de flammis erue perpetuae perditionis, et congrega in caulas Christi ovium, quatenus ex illorum salute tua multiplicetur gloria in die Domini nostri Jesu Christi.

Paternitatem vestram pietas divina regere et proficere faciat in domo Dei usque in diem perfectum, dilectissime Pater.

Domino piissimo et pacifico regi et praestantissimo [Col. 0320D] triumphatori, aeternae beatitudinis gloriam et salutem

Domine Jesu, spes nostra, salus nostra, consolatio [Col. 0321A] nostra, qui clementissima voce omnibus sub pondere cujuslibet laboris gementibus mandasti, dicens: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI, 28) . Quid hac promissione jucundius? Quid hac spe beatius? Veniat ad eum omnis anima moerens, omne cor contritum, fundens lacrymas in conspectu misericordiae illius; neque abscondat vulnera sua medico, qui ait: Ego occidam, et vivere faciam: percutiam, et ego sanabo (Deut. XXXII, 39) . Flagellat miris modis, ut erudiat filios, pro quorum salute unico non pepercit Filio. Quis contra nos, si Deus pro nobis (Rom. VIII, 32, 31) ? Quis contristat, si Deus laetificat? Nolo, a Deo dicatur tibi: O anima! quid gemis? quid plangis judicia mea? Ego dedi, ego abstuli (Job. I, 21) . Quid [Col. 0321B] habes absque me (I Cor. IV, 7) ? Cur tibi displicet, quod mihi placet? Omnia, quae habes, mea sunt beneficia, non tua propria. Te ipsam para, ut possis particeps esse beatitudinis meae. Propter te descendi, et patiebar, quae legisti in litteris meis, ut tibi praeparem mansionem in domo Patris mei. Noli tardare, soror mea, sponsa mea, surge, propera, et veni ad epulas gloriae meae (Cant. II, 10) . Magna sunt, beata sunt, incomparabilia sunt quae praeparavi tibi. Et quamvis magna sint, noli tu tamen aestuare, vel dubitare de pretio. Regnum tuum tantum valet, quantum tu es. Te ipsam da, et habebis illud. Rex aeternus concupiscit speciem tuam. Non sit in te ruga vel macula (Ephes. V, 27) . Si quid pulveris ex terrena habitatione adhaeserit tibi, lacrymis lava, ut te speciosam, [Col. 0321C] pulchram et desiderabilem inveniat, qui te concupiscit. Noli de alterius ingemiscere felicitate, quae spinosos finivit labores, et volavit ad eum qui fecit illam. Talis est, post sententiam primae damnationis, conditio fragilitatis nostrae. Nascimur, ut moriamur; morimur, ut vivamus. Nunquid non felicior est vitae ingressus quam mortis? Fertur quemdam respondisse, dum de filii sui consolabatur morte: Sciebam me, inquit, mortalem genuisse. Cur plangis quod vitare non possumus? Saepe dolor tempore sanabitur, qui ratione non poterit. Mittamus munuscula charitatis post charos nostros. Offeramus munus salutis nostrae pro illis. Misereamur miseris, ut misereatur illis Deus. Quod pro illis in fide facimus, proficit et nobis.

[Col. 0321D] Domine Deus, Jesu mitis et misericors, miserere illius quam abstulisti a nobis. Exaudi nos per medicinam vulnerum nostrorum [ Forte, tuorum], quae pependit in ligno, et sedens ad dexteram tuam interpellat pro nobis (Rom. VIII, 34) . Scio quidem misericordiam tuam, qui vis omnes homines salvos fieri (I Tim. II, 4) . Dimitte illi debita sua (Matth. VI, 12) , quaecunque contraxit post aquam salutis. Dimitte, Domine! dimitte! deprecamur. Ne intres cum ea in judicium! Superexaltet misericordia in judicio (Jacob. II, 13) . Nam eloquia tua vera sunt, quibus promisisti misericordibus misericordiam (Matth. V, 7) ; quod ut essent, dedistis eis. Qui misereberis, cui [Col. 0322A] misertus fueris, miserere Domine creaturae tuae, ut laudet te creatura tua, et cantet misericordias tuas in aeternum: Et anima, quae supervictura erit, semper dicat: Laudabo Deum meum in vita mea, psallam Deo meo, quandiu ero (Psal. CXLV, 1) .

Domino desiderabili et vere beatissimo David regi Flaccus Albinus salutem.

Dum vestrae potentiae gloriosam sublimitatem, non periturae Chaldaeis flammis Jerusalem, imperare scio, sed perpetuae pacis civitatem pretioso sanguine Christi [Col. 0322B] constructam regere atque gubernare, cujus lapides vivi de charitatis glutine colliguntur, et coelestis aedificii altitudinem ex diversis virtutum gemmis muri consurgunt. De qua Psalmista ait: Diligit Dominus portas Sion, super omnia tabernacula Jacob (Psalm. LXXXVI, 2) . Et alibi: Mons Sion latera Aquilonis, civitas, regis magni (Psalm. XLVII, 3) . Unde ego, minima quaedam hujus civitatis portio, sub tegmine pietatis vestrae constitutus, ad jucunditatem animi vestri debita servitute saepius litterulas dirigere studeo; officiale devotionis nostrae munus, non necessarium abundantiae vestrae; cupiens vulnerati animi moerori, per vestrae consolationis benignitatem, mederi: quia saepius probavi familiarem mansuetudinem [Col. 0322C] sublimitatis vestrae, humilium doloribus compati. Nam et ipse Dominus, totius fons consolationis et salutis cum flentibus flevit amicum, quem suscitaturus venit (Joan. XI, 33, 35) , aliorum dolori, juxta humanitatis affectum, compassus magis, quam amici mortem lugens, maxime, quia eumdem hora victurum praesciebat. Filii Israel Moysen lugebant, sed in Lege, non in Evangelio (Deut. XXXIV, 8) . Ideo Jesus, propter sacramentum nominis, non legitur lacrymis populi prosecutus esse; sed quasi victurus iterum post mortem. In exordio Judicum juxta historiae ordinem, repraesentatus luctus sapientis unius est diei; impii autem omnes dies vitae suae. Separatio quaedam familiaritatis humanae, non perditio plangitur in sapiente. In impio aeterna perditio luctu [Col. 0322D] prosequenda est perpetuo. Venit vero pater in filio, magister in discipulo, amicus in amico, si morum dignitas et sapientiae nobilitas permanet in posteris.

Quid si in miseriam humanae conditionis meae filius moriatur ante patrem in flore juventutis? tollitur justus, ne malitia immutetur cor ejus (Sap. IV, 11) . Judicia Domini abyssus sunt multa (Psalm. XXXV, 7) . Nil sine causa erit in mundo, nec unus passer cadet in laqueum aucupis sine Patre nostro, qui in coelis est; non capillus de capite perit (Matth. X, 29; Act. XXVII, 34) . Non enim nobis luctum incutere debet, cum quislibet charus noster a peregrinatione pergit ad patriam, a morientibus ad viventes, ab [Col. 0323A] exsilio ad regnum. Consolatio nostra fiant verba veritatis: Qui credit in me, si mortuus fuerit, vivet. Et omnis, qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 25, 26) . Proinde sciamus, charos nostros in operibus charitatis morientes Deo vivere, et saeculo mori. Qui operibus misericordiae quotidie Christo cum Apostolo dicunt: Cupio dissolvi et esse cum Christo (Phil. I, 23) . Felicius vadit qui amicos relinquit superstites sibi, quam qui superstes erit amicis. Mors boni hominis migratio est ad meliorem vitam, quae non est plangenda, sed congratulanda (Joan. V, 24) .

Laetemur in miserationibus Redemptoris nostri. Abraham ante Christi adventum apud inferos fuit. Post Christi passionem latro in paradiso. Morte [Col. 0323B] Christi mors mortua est, flammea romphea custos paradisi sanguine Christi exstincta. Et beatus Petrus homo terrenus portas aperit, quas aethereus Cherubim clausit: Et de rete piscatorum manus repente ad claves transtulit 133 regni coelorum. In Cherubin multitudo scientiae; sed in Christo multitudo miserationis. Olim in Judaea notus tantummodo Deus, sed nunc omnibus gentibus vox una est Christus, qui nos de servis fecit amicos, et de profugis convertit in filios. Naturam mortalitatis nostrae assumpsit in gloriam divinitatis suae. In hoc laetetur genus humanum, sciens fragilitatis nostrae naturam super angelicos exaltatam choros, majestati paternae gloriae in coelestibus considere. Quae conditio mortalitatis timens humanae [ Locus corruptus ] conturbare debes [Col. 0323C] post tantam naturae tuae gloriam? Aequalitas tibi certissima est; tantum tegmine charitatis indue pennis, ut volare facias, quo Christus ascendit. Noli angustiari de morte charorum, sed congaude laetitiae illorum.

Christus se ipsum pro te tradidit in mortem. Cur lacrymis tuis contradicis Christo, rapere charos tuos de morte ad vitam, de labore ad requiem? Felicior est in bono dies exitus quam nativitatis. Ille est requiei initium, iste laboris. Ille laetitiae introitus, iste doloris. Nascimur ut moriamur, morimur ut melius vivamus. Via est haec vita pergentibus ad patriam. Si aspera est, si arcta est, viriliter gradienda est. Si plana, si prospera, caute currenda est, quia multos [Col. 0323D] habet insidiatores. Novit itaque providentia Dei, cui prodest longa peregrinatio hujus viae, cui optimum est cito hujus peregrinationis labores finire. Placeant nobis judicia Dei. Justus est Dominus et recta judicia ejus (Psalm. CXVIII, 137) . Illa mens maxime Deo placet, cui omnia Dei placabilia placent. Laudemus, amemus et oremus, ut semper fiat voluntas ejus in nobis, cui semper bona placent; et nihil nisi per eum boni possumus habere, perficere. Si bonum est, si amabile est quod habemus, ille praestavit [praestitit] nobis. Illi gratias agamus, illi tota mentis intentione [Col. 0324A] sacrificium laudis offeramus, in quo salutem nobis sempiternam per Prophetam suum promisit, dicens: Sacrificium laudis honorificavit me; illic iter est, quo ostendit salutare Dei (Psalm. XLIX, 23) . Haec est angelica jucunditas, sanctorum laetitia, consolatio nostra. Nihil enim aliud coelestis Jerusalem, quae vivis aedificatur lapidibus, agit in patria sua, dicente et suspirante ex nostra voce Psalmographo: Beati qui habitant in domo tua (Psalm. LXXXIII, 5) . Et quasi quis quaesisset, quae esset illa beatitudo, habitare in domo Domini? respondit: In saeculum saeculi laudabunt te. Haec laus sine fastidio, sine defectu erit; sine fine dulcis fit in corde et ore canentium. Haec quoties agimus in terris, angelicam imitamur vitam. Haec suavitas omnes saeculi tristitias [Col. 0324B] expellit ab anima, omnes moerores mitigat. Et quanto quis donorum Dei majori utitur abundantia, tanto magis se debitorem mediatori omnium bonorum quae possidet, agnoscat.

Si igitur justum videtur homini cujuslibet beneficii vel officii reddere grates, quanto magis Deo gratiarum actiones agendae sunt? Qui omnia dedit, quae in hoc saeculo bona videntur, qui omnia daturus est bona, quae desiderari vel haberi in futuro saeculo possunt: ubi ipse Deus erit omnia in omnibus, qui nunc singulis secundum mensuram suae bonitatis distribuit (Ephes. IV, 7) . Tunc erit omnis bonitas, omnis beatitudo, omnis sufficientia in omnibus. Ad hujus vero summae beatitudinis et indeficientis gloriae [Col. 0324C] post labores hujus vitae felicitatem Deus Jesus te pervenire faciat, domine desiderantissime et omni honore dignissime.

[Col. 0324D] Domino beatissimo et merito perpetuae charitatis alis amplectendo [Aquilae] episcopo humilis levita [Alcuinus] salutem.

Dulcissima litterarum vestrarum lectione et suavissima prosperitatis vestrae legatione laetificatus, quasi inter febrium ardores refrigerium quoddam mihi advenisset, et canicularibus decoctus flammis rore salutationis vestrae refocillatus, totus in spe roboratus assurgebam audiens quod semper optavi, legens in litteris quod semper desideravi, apostolicae auctoritatis salutem et constantiam religionis sanctae [Col. 0325A] in eo, quem ⁜ a confessorem Christi nominare et venerari omnibus Christi Ecclesiis aequum arbitror; cujus praesentiam super omnes alios hujus vitae viros desiderarem, si mei corpusculi valetudo me sineret perficere. [Quod maxima animi cupiditate diu desiderabam, in tantum ut tuae vere fateor fidei; si talis meus potuisset apud hujus auctoritatem profectus fieri Ecclesiis Christi qualis mea optabat devotio, prae omnibus saeculi deliciis et honoribus ejus praesentiae astare proponerem; si flammas animi sui mitigare mihi indultum esset, et litteris sub ejus sancti nominis auctoritate per diversas mundi regiones, populos, parochias, civitates et provincias hortari; et catholicae fidei rationes pluribus exponere personis; et religiosam admonitionem, juxta consuetudinem [Col. 0325B] sanctorum Patrum, chartulis indicere currentibus. Sed, ut video, meis hoc impedientibus peccatis fieri necdum poterit propter fragilitatem corpusculi, multis molestiarum sarcinulis subgravati. Insuper nec ille aliquid mihi exinde mandavit, in cujus potestate juxta saeculi dignitatem hoc maxime fieri debuit: per alios vero mihi firmiter hoc mandavit, ut fieri voluisset; ⁜ b per se autem nihil inde dixit

Intelligo quoque multos esse aemulatores ejusdem praedicti domni apostolici, deponere eum quaerentes subdola suggestione, ⁜ c crimina adulterii vel perjurii illi imponere quaerentes, et tunc [ Fort., ut] sacramento gravissimi jurisjurandi ab his se purgaret criminibus ordinantes: sic consilio secreto suadentes ut deponeret sine juramento pontificatum, et quietam [Col. 0325C] in quolibet monasterio ageret vitam, quod omnino fieri non debet, nec ille ipse consentire, se quolibet sacramento constringere, aut sedem suam amittere. Responderem pro eo, si ex latere ejus stetissem: Qui sine peccato est vestrum, primus in illum lapidem mittat (Joan. VIII, 7) .

Memini me legisse quondam, si rite recordor, ⁜ d in Canonibus beati Silvestri, non minus 72 testibus pontificem accusandum esse, et judicio praesentari: [Col. 0326A] et ut illorum talis vita esset, ut potuissent contra talem auctoritatem stare. Insuper et in aliis legebam canonibus, ⁜ e apostolicam sedem judiciariam esse, non judicandam. Haec omnia et multo plura his cogitavi per epistolas meas demandare illi propter ejus catholicam charitatem. Quis potest immunis esse in Ecclesia Christi pastor, si ille a malefactoribus dejicitur, qui caput est Ecclesiarum Christi? Suo Domino stabit, aut cadet. Stabit vero, potens est enim Dominus statuere illum (Rom. XIV, 4) .

Tu vero, fili charissime, fili votorum meorum, [fili Ecclesiae Christi in ovili inter oves sanctas illius enutritus, ad quem omnium pastorum pastor tertio dixit (Joan. XXI, 15, 16, 17) : Pasce oves meas ], labora pro capitis tui salute, pro summi pastoris incolumitate, [Col. 0326B] pro sanctae sedis auctoritate, pro catholicae fidei integritate, ne lupinis morsibus pastorum pastor pateat. Ego vero optimae vestrae pietatis devotionem lacrymis prosequor, orationibus assequor, litterarum suffragiis consequor. Cautus esto cui commendes consilia tua, providus in responsis, verax in judiciis, sollicitus discernere, quid cui conveniat, et 135 noli oblivisci patrem senio, filium meritis, ⁜ f fratrem charitate. Veniat! veniat [ Mab. veniet] enim dies, dum ei placuerit qui omnes disposuit dies, quando liceat optatos amplexus patri et filio conjungere, et mutuis seipsos exhortari collationibus [ Idem consolationibus].

[Tertia causa tu ⁜ g fuisti itineris mei. Prima fuit Ecclesiarum Christi; secunda domni regis, quia in [Col. 0326C] lacrymis ⁜ h lacrymans dimisi eum, cupiens perpetuam laetitiae illius memoriam animae meae inscribere; tertia dulcissimam charitatis tuae videre faciem; sed prohibitus sum usque adhuc ut fieret, quod valde optavi ut fieret. Erit itaque per vestras sanctas orationes, dum ei placuerit, sine quo nihil boni fieri poterit. ⁜ i Epistola vero prior quae ad nos sub vestro nomine pervenit, querimonias quasdam habens de moribus apostolici, et de periculo tuo apud eum propter [Col. 0327A] Romanos, clericus vester, ut aestimo, attulit eam mihi, nomine Baldricus, afferens mihi cappam Romano more consutam, vestitum lineum, laneumque. Sed quia ego nolui ut in alterius manus pervenisset epistola, Candidus tantum illam perlegebat mecum, et sic tradita est igni; ne aliquid scandali oriri potuisset propter negligentiam chartulas meas servantes [ Forte, servantis]. ⁜ a Hunnorum vero, sicut dixisti, perditio, nostra est negligentia, laborantium in maledicta generatione Saxonum, Deoque despecta usque huc, et eos negligentes quos majore mercede apud Deum et gloria apud homines habere potuimus, ut videbatur. Non audeo mei solius causam [causa] tantum tibi ingerere laborem per preces et lacrymas, quas habeo saepius propter vestram absentiam. Tamen [Col. 0327B] non est secundum opportunitatem inane iter, ad patrocinia sancti Martini venire, vestramque vitam ejus sanctis commendare orationibus. ⁜ b Paganae vero naves, ut audistis, multa mala fecerunt per insulas Oceani partibus Aquitaniae; pars tamen ex illis periit, et occisi sunt in littore, quasi centum quinque viri ex illis praedatoribus. Castigatio est magna horum eruptio, antiquis ignota temporibus populo Christiano; quia forte vota non servant famuli Dei, quae vovere solent. Ideo, dilectissime fili et merito venerande frater, tuos hortare fratres regulariter vivere, et devotionem primam firmiter servare, dicente Scriptura: Vovete et reddite Domino Deo vestro (Psalm. LXXV, 12) . Item: Melius est non vovere, quam vota non reddere (Eccl. V, 4) .] ⁜ c Prope [Col. 0327C] enim estis vos terminis paganorum. Sit salus vestra, protectio, et misericordia Dominus Deus noster, qui ait: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) . Commotio magna est in mundo, et in mentibus multorum infidelitas, et in nomine monachorum negligentia. Volunt dici, et non fieri, dicente Scriptura: Vult piger, et non vult (Prov. XIII, 4) . Id est, vult beatus esse et non vult laborare, unde beatus fiat. [ ⁜ d Noviter congregationem quamdam feci, quasi octavo milliario a monasterio sancti Martini, monachicae vitae et regularis religionis, primo ex fratribus de Gothia, ubi Benedictus abba regularem constituit vitam. At nunc, volente Deo, aliqui veniunt sancta se devotione mancipantes]. Non est claudicandum [Col. 0328A] in Dei servitio, sed via regia gradiendum, ut ad optatum aliquando littus divina auxiliante gratia pervenire possit. [Quidquid vero de tua audio canonica conversatione, satis mihi placere fateor. Hoc quoque addatur ad mercedem industriae vestrae, ut fratres qui sub manu vestra sunt secundum sanctitatem regularis vitae vivant. Nec ego aliter audivi, nec eo minus dicere debeo, quae agnosco proficere fraterna charitate]. Populo quoque, ut saepius deprecatus sum, praedica instanter verbum Dei (II Tim. IV, 2) , ne ullius anima in tuo pendeat [ Cod. S. E. pendat] judicio, vel a te quaeratur. Ostende illis viam salutis, hos secreta collatione, illos publica praedicatione confirmans. Unicuique secundum suae conditionis vel personae modum hortamenta ingere. [Col. 0328B] Potestatibus et judicibus justitiam et misericordiam, junioribus obedientiam, humilitatem et fidem in senioribus, omnibus aequitatem, charitatem Dei et proximi, castitatem corporis, benignitatem et pietatem in eleemosynis, quatenus cum multiplici laboris tui fructu ad aeternae beatitudinis sedem pervenire merearis, eo miserante, qui ait: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V, 16) . Mei quoque ut 136 habeatis memoriam, secundum spem meam et fidem vestram, deprecor, cum sanctis fratribus vestris assidua intercessione, ut prope cursu nostri agonis completo, veniam peccatorum meorum et aliquam portionem beatitudinis inter cives coelestis habitationis accipere merear. [Col. 0328C] [Plura scriberem secundum animi nostri desiderium, si non iste cursor ex vestro mandato velociter revertere habuisset; tamen ex his paucissimis litteris charitatis nostrae ardorem in vos agnoscere poteritis]. Divina vos gratia comitetur ubique, domine Pater et dilectissime amice ⁜ e .

[Obsecro humilitatem vestram ut meo officio Patrem charissimum ⁜ f Aelim episcopum salutes, cum caeteris fratribus, et consacerdotibus sanctitatis tuae. Similiter et Remedium decurio [de curia] nobis charissimum fidelemque amicum saluta]. Et si tibi causa eveniat [ ⁜ g Paulinum patriarcham] videndi, saluta eum mille millies. Libellum vero catholicae fidei quem domno regi direxit, perlegebam, et satis mihi placuit in eloquentia [Col. 0329A] sua et in floribus dictionum, et in fidei ratione, et in testimoniorum auctoritate, ita ut nihil his addi de quaestionibus nuper habitis inter nos et partes Felicianas opus esse arbitrabar. Et felix est Ecclesia populusque Christianus, quandiu [cum domno rege vel] unum talem habebit defensorem fidei catholicae. [Sed adhuc remanet aliquid faciendum. Nam quidam Elipandus Toletanae civitatis, nomine non dignitate episcopus, in damnata synodali auctoritate et apostolica censura haeresi permanet. Sciat tamen dilectio vestra, quod filius noster ⁜ a Laidradus episcopus frater vester, magnum profectum in illis partibus, Deo donante, egit quotidieque agit. Ut mihi vere dixerunt ex illis partibus viri religiosi et veraces, usque viginti millia conversi sunt inter episcopos, [Col. 0329B] sacerdotes, monachos, populum, viros et feminas, plangentes pristinum errorem gaudentesque, quotidie Deo agentes gratias in agnitione veritatis et in catholica fidei firmitate. De ipso Felice jam prius per litteras nostras, vel magis aliorum relatione, audisti quid gestum fuit, et modo fuit ad Sanctum Martinum apud praefatum ⁜ b filium nostrum; et multum amat me, totumque odium quod habuit in me versum est in charitatis dulcedinem.] Quod rogasti litterarum nostrarum serie saepius tuam appellare sanctitatem, testis est Deus cordis mei quantum hoc desidero, ut saepius fiat secundum opportunitatem temporis et portitoris, optans ut me habeas praesentem in litteris meis ut nihil nobis desit in charitatis communione praeter oculorum praesentiam. Sed [Col. 0329C] his multo major est et melior perpetua sanctae charitatis praesentia in Christo Jesu Domino nostro.

Domino dilectissimo atque omni honore dignissimo David regi Flaccus veteranus miles perpetuam in Christo salutem.

Litteras prosperitatis vestrae et consolationis nostrae, magno amore et digno favore suscepimus: Dei omnipotentis clementiam collaudantes, qui vos fidelesque vestros prosperis successibus pollere fecit, [Col. 0329D] et inimicos sui nominis vestrae potentiae ⁜ d subdidit pedibus. Hoc enim faciat Deus, et hoc addat (I Reg. III, 17) , ut triumpho terroris vestri inimicas ubique [Col. 0330A] subjiciat gentes; et suavissimo suae dilectionis jugo in Christiana fide ferocissimos subjiciat animos, ut 138 solus Deus et Dominus noster Jesus Christus credatur, colatur, atque ametur. Vestra clarissima [potestas et sanctissima] voluntas in hoc omni laboret studio, ut Christi nomen clarificetur, et ejus divina potestas per fortitudinis vestrae triumphos multis terrarum regnis innotescat: quatenus non solum magnitudo potestatis te regem ostendat, sed etiam instantia seminandi verbi Dei in laude nominis Domini nostri Jesu Christi praedicatorem efficiat. Ideo divina te gratia his duobus mirabiliter ditavit muneribus, id est, terrenae felicitatis imperio et spiritalis sapientiae latitudine, ut in utroque proficias, donec ad aeternae beatitudinis pervenias felicitatem. Parce [Col. 0330B] populo [tuo] Christiano, et Ecclesias Christi defende, ut benedictio superni regis te fortem efficiat super paganos. Legitur quemdam veterum dixisse poetarum, cum de laude imperatorum Romani regni, si rite recordor, cecinisset, quales esse debuissent, dicens

[Col. 0330C] Quod vero nobis vestrae bonitatis in Christo probata voluntas de apostolici pastoris ⁜ e mirabili sanitate demandare curavit, decet enim omnem populum Christianum in hac clementia divinae protectionis gaudere, et laudare nomen sancti [ Cod. Vat., sanctum] Dei nostri, qui nunquam deserit sperantes in se, qui impias compescuit manus a pravo voluntatis effectu, volentes caecatis mentibus lumen suum extinguere, et seipsos impio consilio proprio privare capite. Quidquid vero de illis agendum sit, vestra cautissima considerare habet sapientia, quae optime novit, quid cui conveniat personae, et quid cui sit facto retribuendum; vel quomodo ille pius pastor, divina ab inimicorum manibus liberatus protectione, securus in sua sede Deo Christo deservire valeat.

[Col. 0330D] Quod vero vestrae benignitatis litterae Flacco taciturnitatis culpam ingerunt, quem [ Forte, eum] fervor ⁜ f mensis Augusti desidem, non voluntatis efficacia [Col. 0331A] pigrum efficit. De pueris vero nostris, quos pedibus paternis Romam pergere praecipis, velim scire quando, vel ubi, vel quibus comitantibus vestrae beatitudini occurrere debeant. De quibus in vestrae excellentiae litteris scriptum invenimus: «Qui te, inquis, quiescente, pro te tua munera inire valent.» Fateor quidem, vobis jubentibus et juvantibus, laboris mei possunt inire sudorem. Munera vero mea illis necdum concedo, quae vestra frequenter largitate accipere solebam. Nam et Moyses, quem nobis quasi ad exemplum proponitis, pugna peracta et Amalecitis fugatis, praedam reductam ipse populo distribuit (Exod. XVII, 13) . Et David, Syria per Joab principem militiae subjecta, aurum et gemmas pretiosissimas ad templi dedicavit ornatum (II Reg. VIII, 11) . Sed et Ammonitarum [Col. 0331B] regis diadema proprio imposuit capiti, licet Joab labores sustinuisset militiae (II Reg. XII, 30) .

Sed et de hoc, quod mihi improperare voluistis, me fumo sordentia Turonorum tecta auratis Romanorum arcibus praeponere, scio vestram legisse prudentiam Salomonicum illud elogium: Melius (est ), inquit, sedere in angulo domatis, quam cum muliere litigiosa in domo communi (Prov. XXI, 9) . Et, ut cum pace dicam, magis ferrum nocet oculis, quam fumus. Turonis enim fumosis tectis contenta, Deo donante, per vestrae bonitatis providentiam in pace permanet. Roma vero quae fraterna discordia initiata est, insitum dissensionis venenum hucusque tenere non cessat: vestraeque venerandae dignitatis potentiam, ad hujus pestis compescendam perniciem, e dulcibus Germaniae [Col. 0331C] sedibus festinare compellit. Nos vero lacrymis absentiam, et precibus iter vestrum continuis prosequimur, divinam humiliter obsecrantes clementiam, quatenus vos vestrosque simul, cum omni prosperitate sanos ducat, et reducat gaudentes. 139 Vestrae vero pietatis litterae nullatenus consentio ut obliviscantur mei: sed saepius veniant in spiritu consolationis, ut osculentur, iterum iterumque relegantur, et in cordis thesauro perpetua dulcedine conserventur.

Albinus humilis Christi famulus et serviens sancti Martini, omnibus abbatibus, fratribus et filiis, qui sunt ⁜ c Gothiae partibus in Christo charissimis, aeternae beatitudinis salutem.

Acceptis dulcissimis vestrae beatitudinis litteris, simul et suavissimis nimiumque nobis necessariis sanctarum orationum vestrarum muneribus, cum omni gaudio et mentis alacritate, et magnam vere habens fiduciam per vestras sacratissimas intercessiones [Col. 0332B] ad Jesum Dei Filium, qui pro mundi salute homo dignatus est fieri: ita ut qui Deus aeternaliter ex Patre natus est, temporaliter nasceretur ex virgine, et idem esset homo qui et Deus; et idem Deus qui et homo; et non esset ulla separatio personae vel filietatis, ne essent duo Filii, unus proprius et alter adoptivus; aut duo Dii, unus verus Deus et alter nuncupativus: quod omnino impium est credere et praedicare. Quia Dei Filius in proprietate personae, et Filii dignitatis adunivit sibi hominem, ut esset unus Christus, et unus Deus, et unus Dei Filius, totus in suis, et totus in nostris, perfectus in divinitate et perfectus in humanitate. Quod multis testimoniis evangelicis et apostolicis, vel etiam sanctorum Patrum traditionibus comprobari potest; sicut in libello [Col. 0332C] ex parte factum est, quem direximus per beatum ⁜ d Benedictum, vobis solatium et confirmationem fidei catholicae. Sed in manibus ⁜ e majus modo habemus opus propter alias causas, quae in libello ⁜ f venerandi Felicis legimus; et illum volente Deo vobis dirigimus, postquam lectus et comprobatus fuerit ab episcopis nostris et ⁜ g domno rege. Interim vestra Sanctitas nos adjuvet sanctis orationibus vestris, ut Dominus Deus aperiat nobis agnitionem veritatis, et fiduciam praedicationis et constantiam in fide catholica. Multum enim valet deprecatio justi (Jacob. V, 16) , quanto magis et plurimorum.

140 Haec novitas vocum in adoptione, nuncupatione Christi, omnino fidelibus omnibus detestanda est, et magnopere cavenda haec divisio in Christo [Col. 0333A] Domino nostro. Scimus duas naturas perfectas esse in Christo, et unam personam: mortalem immortalemque eumdem esse. Sicut homo mortalis est carne, immortalis anima; tamen unus est homo, et una persona, et unus Filius patris sui totus proprius, et dividi non potest, quod sit partim nuncupativus homo, et partim verus homo: ita et Christus, licet sit carne mortalis, et divinitate immortalis, tamen unus Jesus Christus et unus Dei Filius; sicut dixi hominem esse unum filium, licet carne sit mortalis, et anima immortalis: et nullatenus unus Filius, uno Patre, potest esse utrumque, et proprius et adoptivus. Et si est unus Filius Deus Christus in una persona, omnino aut totus est proprius, aut totus adoptivus. Sed melius est, ut propter illam excellentiam naturam [Col. 0333B] [ Leg., excellentem vel naturae] Dei Filius, qui proprius et aeternus est, sit humanitas assumpta in proprietatem Filii, quam propter humanitatem Dei Filius aeternus humilietur in adoptionem. Omnino proprius filius et adoptivus unus esse non potest ad unum patrem, ad duos autem potest.

Haec considerantes diligentius, et animo tenete firmiter, et constanter praedicate unum Filium et unum Deum, eumdem proprium et verum perfectumque esse; quia omnis veritas in Christo est et nullum figmentum, et tota plenitudo divinitatis (Coloss. II, 9) , et nulla minoratio nec defectio; ⁜ a nec eum, sicut in libello praefati Felicis lectum est, baptismo indiguisse, sed mox sine peccato et omni labe peccati, Spiritu sancto conceptum esse Deum verum et hominem [Col. 0333C] verum. Et si beata virgo proprium potuit generare sibi filium, qui fuit ex aeterno Dei Filius, quomodo non potuit Deus Pater habere hominem Filium proprium, qui ex tempore natus est ex virgine? Unus omnino est in utraque natura, ad utrumque parentem, Christus et Filius Dei proprius. Quae omnia plenius, opitulante eodem Deo, de quo nobis sermo est, lecturi eritis in eodem libello, quem modo in manibus habemus. Tantum in fidei firmitate et nil haesitantes [ Supple, manete]: quia sine fide impossibile est placere Deo, ut Apostolus ait (Hebr. XI, 6) .

Charitatem fraternam instantissime inter vos servate, et unitatem in omni catholica pace, et fide recta et humilitate non ficta. Et obedientiam vestram [Col. 0333D] secundum propositum regularis vitae omni studio servate, et stabiles estote in locis vestris, ubi vosmetipsos dedistis Deo; et nolite deserere monasteria vestra, et vagari per saeculi vanitates. Tempus enim hujus vitae breve est (I Cor. VII, 29) , et non sunt condignae passiones hujus saeculi ad superventuram gloriam (Rom. VIII, 18) . Non debet vestrae beatitudini Christi jugum durum videri vel onerosum, sed leve et suave, sicut ipse ait; Jugum enim meum suave est, et onus meum leve est (Matth. XI, 30) . Non qui ceperit, sed qui perseveraverit, salvus erit (Matth. X, 22; et XXIV, 13) . Revocate ad mentem Judam [Col. 0334A] ex apostolo proditorem factum. Considerate Saulum ex persecutore praedicatorem effectum. Mementote Malchum monachum, cujus historiam beatus Hieronymus nunc edidit epistola, quomodo quasi pietatis intuitu egressus est a monasterio, relinquens patrem suum, et in quales pervenit postea tribulationes, vel qualiter planxit monachum in eremo, quem perdidit in monasterio. Raro diabolus aperta fronte pugnat contra servos Dei, sed sub figura pietatis, quasi majoris sit utilitatis exire de monasterio quam permanere. Ovis quae de ovili egreditur et a pastore recedit, lupi patet morsibus. Melius est non vovere, quam vota non implere. Dicit Scriptura: Vovete et reddite Domino Deo vestro (Psal. LXXV, 12) . Verax est Deus in promissionibus beatitudinis, quae [Col. 0334B] diligentibus se promittit (Jacob. I, 12) . Et vere dicis [ Sensus corruptus ]: Reddet promissa veritatis. Mementote Apostolum dicentem: Fratres, stabiles estote et immobiles (I Cor. XV, 58) . Et iterum: Qui stat, videat, ne cadat (I Cor. X, 12) . Stabat Joannes, quando Christum cernebat. Ideo, fratres charissimi, vigilate et state in fide, viriliter agite (I Cor. XVI, 13) , et confortetur cor vestrum in omni opere bono. Et Psalmista: Exspecta Dominum, viriliter age, confortetur cor tuum, et sustine Dominum (Psal. XXVI, 14) . 141 Quid est exspecta Dominum, nisi stabili mente exspecta, donec tibi veniat dies remunerationis? Fac omnia opera viriliter, et confortetur cor tuum in permanendo quod coepisti, et sustine Dominum, quidquid in te tribulationis vel laboris permittit, [Col. 0334C] sustine viriliter. Multae sunt tribulationes justorum, et de his liberabit eos Dominus (Psal. XXXIII, 20) . Nullus labor amanti Deum durus videatur, quia ille est remunerator fidelis, qui est auxiliator idoneus, qui nunquam deserit sperantes in se. Respondeat homo suggestionibus diaboli: Dominus auxiliator mihi est, non timebo quid faciet homo (Psal. CXVII, 6) , id est, carnalis delectatio. Item: Declinate a me maligni, et scrutabor mandata Dei mei (Psal. CXVIII, 115) . Et iterum: Auxilium meum a Domino, qui fecit coelum et terram. Dominus custodiat introitum et exitum servorum suorum ex hoc nunc et usque in saeculum (Psal. CXX, 2, 8) . Haec, charissimi fratres, feliciter legite, et fideliter implete, et Dominus Deus vos adjuvet et proficere faciat in omni bono; et exaudiat [Col. 0334D] orationes vestras pro omnibus, et pro me fideli vestro adjutore, et Dominus Deus custodiat vos in aeterna pace et charitate perfecta, viri fratres et filii charissimi.

Sanctissimis in Christi charitate fratribus, Deoque in diversis Gothiae partibus fideliter servientibus humilis levita Alcuinus salutem.

[Col. 0335A] Legimus Dominum discipulis praecepisse ut turbas per contubernias discumbere fecissent, quinquagenos et quinquagenos; quos omnes unius panis soliditate refici volebat (Luc. IX, 14) . Quinquagenarius numerus, in quo lex data est, ipse Spiritus Paraclitus a Patre et Filio missus, qui in centum viginti nomina descendit, remissionem peccatorum significat: quam omnes fideles in ipsius sancti Spiritus gratia accipiunt, primo in sacramento baptismatis; secundo in poenitentiae lacrymis, quibus anima peccatrix abluta ad visionem Dei Salvatoris pervenire merebitur; dicente ipsa Veritate: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) . Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) . Mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes salutem [Col. 0335B] animarum nostrarum (II Cor. VII, 1) . Haec vero scientes et optime intelligentes, charissimi fratres, nil sordidum in vestra 142 remaneat conscientia, sive de carnis fragilitate contractum, sive de spiritus inquietudine infectum, ut dignam in cordibus vestris Spiritus sanctus sibi inveniat habitationem. Nullam malignus hostis in vestra bona conversatione inveniat suae malitiae partem, nec aditum quem quaerit, reperiat vestris in cordibus; sed omni custodia animas vestras confirmate in charitatis munimine, in tutela obedientiae, in muro humilitatis, in castitatis observatione, in sanctae pacis conjunctione. Viriliter pugnate contra antiquum hostem, et communibus manibus debellate eum, qui rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) . Portate in frontibus vexillum [Col. 0335C] crucis, et in cordibus charitatis munimenta, et catholicae fidei firmamentum. Spe firma vosmetipsos erigite ad Deum, et nihil contra vestram valet unanimitatem illius insidiosa calliditas. Magis humili mente senioribus vestris obedire parati, quam murmurationis vitio dijudicare, quidquid vobis injungatur operis.

Vovistis vos Deo servire, paternisque regi consiliis. Nolite vosmetipsos super rectores exaltare vestros, nec eorum judicare acta vel consilia; sed contenti tantummodo estote eorum judicio, quidquid agatis, regularisque vitae praeceptis, in quibus maxime humilitas obediendi cum charitate praecipitur. Horae vero vestrae omnes animabus vestris utiles inveniantur, [Col. 0335D] vel in opere manuum, vel in lectionis studio, vel in orationis gratia. Oret operarius corde, ut duplici mercede dignus habeatur. Similiter in refectione corporis anima reficiatur in gratiarum actione Deo; vel si corpus labore afficiatur, mens compunctione confirmetur. Sic vero armatum monachum duplici suffragio, nil antiquus hostis nocere poterit (Apoc. XII, 9) , qui quaerit per vagationem mentis mercedem minuere laborantis.

[Col. 0336A] Ego vero saeculi tempestatibus turbatus, casso multis in locis labore desudavi; sed modo quasi naufragus, Deo miserante, ad portum dejectus quietis: in quo me fessum et vulneratum jacentem, deprecor, sanctarum assiduitate orationum vestram unanimitatem auxiliari, ut quandoque ad florentia virtutum rura pervenire merear, et bona securitate illi soli servire, in quo solo est totius spes salutis, sine quo nec cadens resurgere, nec bene stans firmo gradu stare poterit.

Misi munuscula parva dilectioni vestrae, sed Deo teste, non parva charitate, quantum in pectore peccatoris ejus igniculus scintillare valet. Tamen si Deus mihi vobiscum in sanctitate vitae stare necdum dedisset, tamen piissima illius gratia vestram veraciter [Col. 0336B] corde meo infudit charitatem, optans atque humiliter deprecans, quatenus per vestras sanctissimas orationes munus voluntatis meae Deo acceptabile esse, ejusque donum in anima mea recipere dignetur, qui gratiam pro gratia dare solet; de cujus plenitudine accepimus, quidquid boni habere videmur. Illius sit semper charitas in corde, laus in ore, et opere bono signum perfectae dilectionis.

Plurima vestrae beatitudini scribere desideravi, sed ⁜ a nuntio tribulationis consternatus, haec pauca dictavi. In qua vero tribulatione vos viriliter agere et constanti esse animo obsecro, scientes quod Deus nunquam deserit sperantes in se (Psal. XVII, 31) . Et si qualibet tribulatione cogente, locum mutare necesse sit, nunquam regularis vitae observatio mutetur; [Col. 0336C] nec tribulatio corporis animi fatiget constantiam. Nox et dies vices suas peragunt. Maris tempestas serenitatis tranquillitate mitigatur. Nec perpetua prosperitas in hoc praesenti saeculo inveniri valet, quia in exsilio sumus, et ad laborem nascimur (Job. V, 7) . Et sicut flagella infantes erudiunt ad discendum sapientiae decus, vel bonis assuescere moribus, ita et nos laboribus et doloribus admonemur ad perpetuae beatitudinis properare quietem, quae nullo dolore vel labore fuscatur, nullo fine terminatur, sed perpetua jucunditate et felicitate stabilis permanet in aeternum. Ad hanc adipiscendam nullus vestram sanctam intentionem deterreat labor 143 nullae hujus saeculi blanditiae retrahant; sed forti animo, fratres charissimi, estote, in omni opere bono [Col. 0336D] stabiles, scientes, quod labor vester non est inanis apud Deum (I Cor. XV, 58) , et qui plus laborat, plus mercedis accipiet. Dominus Deus, qui vos in unius ovilis charitate congregavit, aeterna benedictione intra moenia catholicae fidei, et sanctae charitatis divitias in bonis operibus adjuvare, perpetualiterque custodire dignetur, Domini patres, fratres et filii desiderantissimi, atque mei animi charitate dulcissimi.

Dilectissimis viris fratribus et patribus in provincia ⁜ b Gothorum, humilis Ecclesiae Christi vernaculus Albinus diaconus salutem.

Plurima vestrae sagacitatis et religionis laus nostris saepius insonuit auribus, seu propter sacratissimam monachorum vitam, seu propter religiosam laicorum conversationem: dum illi ab omni strepitu saecularis inquietudinis soli Deo vacare desiderant, et isti inter mundanas occupationes castissimam vitam rationabili consideratione degere dicuntur. [Col. 0337B] [Quid hac fraternae charitatis vicissitudine jucundius?] Illi quotidianis suos contribules orationibus adjuvare non desistunt: isti intercessores suos praesentis vitae solatiis sustentare gestiunt: quod quisque gratiam benedictionis sibi a Deo datam in alterutrum refundat. Unde et nos vestrae pietatis exemplis edocti, nostri navigii cursum orationibus vestrae sanctitatis ad portum perpetuae quietis dirigi precamur.

Nos quoque mutuo charitatis officio vestrae sanctitati aliquantulas piae admonitionis litterulas dirigere curavimus, propter quasdam consuetudines, quae vestris inoluisse feruntur regionibus. Dicitur vero neminem ex laicis suam velle ⁜ c confessionem sacerdotibus dare, quos a Deo Christo cum sanctis [Col. 0337C] apostolis ligandi solvendique potestatem accepisse credimus (Matth. XVI, 19, et XVIII, 18) . Quid solvit sacerdotalis potestas, si vincula non considerat ligati? Cessabunt opera medici, si vulnera non ostendunt [ Cod. Sal., ostenduntur] aegroti. Si vulnera corporis carnalis medici manus exspectant, quanto magis vulnera animae spiritalis medici solatia deposcunt? Deo vis, o homo, confiteri, quem nolens volens latere non poteris: Ecclesiae Christi, in qua peccasti, satisfacere negligis. Cur ipse Christus leprosum, quem mundavit, sacerdotibus se jussit ostendere (Matth. VIII, 4) ? Cur Lazarum quatriduanum resuscitatum alios solvere jussit (Joan. XI, 44) ? Nunquid non fasciamenta mortui eodem verbo solvere poterat, quo mortuum vitae redditum de sepulcro [Col. 0337D] prodire jussit? Cur interrogavit caecos ad se clamantes, quid voluissent (Matth. XX, 32) ? An ignorare cordis eorum voluntatem potuit, qui optatum lumen oculis illorum reddere valuit? Forte si Deum latere, sicut hominem potuisses, nec Deo plus quam [Col. 0338A] homini confiteri voluisses. Superbiae hoc genus esse videtur sacerdotem judicem despicere.

144 Si dicis: Bonum est confiteri Domino (Psal. XCI, 2) : sed bonum est hujus confessionis te habere testem. Licet ⁜ d non semper confessio poenitentiam significet, sed saepissime laudem, ut in Evangelio ipsa Veritas dixit: Confiteor tibi, Pater coeli et terrae (Matth. XI, 25) , id est, laudo te, Pater coeli et terrae. Et in Symbolo dicitur: Confiteor unum baptisma et caetera, quae sequuntur ad idem respicientia verbum: quod verbum, id est, confiteor, in hoc loco confessionem fidei, non peccatorum designat. Erubescis homini in salutem tuam ostendere, quod non erubescis cum homine in perditionem tuam perpetrare? Ancillam tuam iniquitatis tuae consciam [Col. 0338B] vis habere, et sacerdotem Christi reconciliationis tuae non vis habere adjutorem? Per inimicum corruisti, et non vis per amicum resurgere? Multum offendisti Dominum tuum, et alium non vis habere reconciliatorem, nisi te ipsum? Confidis per orationes tuas salvari? Spernis apostolicum praeceptum dicentis: Orate pro invicem, ut salvemini; et iterum: ⁜ e Si quis peccator est, oret pro eo sacerdos, ut salvetur. Quid ad haec dicitis, quae in eadem epistola leguntur: Confitemini alterutrum peccata vestra (Jacob. V, 14, 15, 16) , ut deleantur delicta vestra? Quid est, quod dixit: alterutrum? nisi homo homini, reus judici, aegrotus medico? Ipsa quoque Sapientia per Salomonem dixit: Qui abscondit scelera sua, non dirigetur (Prov. XXVIII, 13) ; id est, non dirigetur [Col. 0338C] in viam salutis, qui peccata sua celare studet.