099

Illustrium virorum historias describere actionesque litteris commendare ut posteritati consultum sit, quantum publicae gratitudinis scriptori conciliare potest, tantum periculi cogit subire. Res prorsus ancipitis exitus aleaeque incertae, cum ut plurimum in partes distracti legentium animi vel ante ipsam lectionem judicia sua, imo praejudicia pronuntiant, eo formidabiliora, quo inconsultiora. Perrari namque videntur qui non sine aliqua mentis praeoccupatione ad libros accedant, et non patiantur se ferri quadam innata propensione, quo occulta sympathia, humorum quin etiam conformitate, suarumque quandoque actionum analogia, secreto naturae mysterio sibi magis arridet. Hinc fit, ut ex his affectuum turbis [Col. 0017B] requisita veritas vix emergat, et caput exerat; vel si tandem aliquando liberius effulgeat, odium pariat in caput scriptoris casurum. Si quis tamen historicus ab hoc periculo immunis videretur futurus, is quidem, meo judicio, fore deberet, qui res cariosae antiquitatis proponeret, longaevamque senectam sapientes. Etenim quae propius nos tangunt, vividius efficaciusque nos movent; quae sunt extra teli jactum, non sollicitant; et quae supra nos longissima temporum series collocavit, quasi nihil ad nos pertinere creduntur. Quare cum sancti Paulini patriarchae Aquileiensis vitam describere proposuerimus, ut operum, quae vulgare communi beneficio satagimus, auctor nedum scriptis, sed actis quoque et virtutibus orbi innotesceret, nobis gratulandum existimabamus, [Col. 0017C] quod historiam remotissimam ab aetate nostra texendam aggrederemur, adeoque a praejudiciis legentium sartam tectamque futuram. Jam enim decimum excurrit nunc saeculum, a quo patriarcha optimus floruerat, paucaeque annorum decades desunt, quin exaequent millesimum, qui ab ipso ad nos usque effluxit. Verum quantum a nostra per tot saeculorum curricula dissita aetas tuetur historicum ab eorum qui legunt praeventis affectionibus, tantum scriptori negotium facessit notitiarum charitas, et praeteritorum apud scriptores pene jejuna memoria. Papae! Ecquis mille annorum pondere obrutas res, ingentique saeculorum mole sepultas e lethaea ducet abysso, et excussa carie oblivionis, velut ab antiquo supremo cinere resurgentes, media in luce constituet? [Col. 0017D] Quis e tenebris rancidae aetatis, eheu! nimium spissis fermeque velut Aegypti palpabilibus, veritatem eo in meridie collocabit, quo nullus dubitandi locus supersit, nullus vexet scrupulus lectorem? Ille ego [Col. 0018A] non sum, qui quamvis omnem lapidem pro virili emotum nervosque omnes, quales quales sint, ingenioli mei viresque exertas crediderim, ut finem propositum assequerer, me eum tamen consecutum ita arbitrarer, ut nulla adhuc latebra excutienda, quae veritatem occuluisset, superfuerit, vel sic rem proposuisse, ut probabilius, ut clarius, ut luculentius, ut uno verbo melius proponi haud potuisset. Conatus nostros aequo animo suscipias, benigne lector, favoreque tuo prosequare efflagito. Satis erit, si perspecta facinoris arduitate, salebrosaque quam aggredior via bene cognita, ausus temeritatis non arguas; quin potius amore susceptos veritatis commendes, cui, si non semper eam consequendi datur arbitrium, saltem inquirendi honor debetur.

I. Cum audis de nomine Paulini tractandum, ne putes ejusdem generis quaestionem esse, qualis in scholis ut supervacanea, nulliusque momenti diceretur quaestio de nomine. Non est hujus furfuris quod proponitur. Neque enim apud quemquam in dubium venit, num Paulinus noster alio donandus sit nomine. Legitima autem dubitandi ratio insurgit, quam enodare ipso in limine convenit, num scilicet Paulinus hujus sit nominis alter, an primus. Etenim ante annos praeter propter ducentos alius patriarcha renuntiatus fuerat, cujus in nomine efferendo variant historici, alii Paulum, alii Paulinum scriptitantes.

[Col. 0018C] II. Paulus Aquileiensis Ecclesiae diaconus Histor. Longobard. lib. II, cap. 10, Paulum pronuntiat: «Aquileiensi civitati, ait, ejusque populis beatus Paulus patriarcha praeerat,» cum scilicet Longobardi in Italiam descendissent. Hic tamen lapsum non mirari Michaelis Bombardi e soc. Jesu haud possum, qui in Topographia magni regni Hungariae, Vindobonae, seu Viennae Austriae an. 1718 edita, Paulum hunc cum Paulino nostro enormi anachronismo confundit. Sic enim ait pag. 42: «Porro Paulinus, quem de suo nomine Diaconus lib. II, cap. 10, Paulum appellare mavult, ob morum sanctimoniam Carolo Magno ejusque magistro Alcuino Flacco praeprimis probaretur, destinatus creditur ad fidem Hunnis et Avaribus, quos armis Carolus devicerat, praedicandam.» [Col. 0018D] Paulus Diaconus nec per somnium sancti Paulini nostri verbum facit, quippe neque suam historiam ad tempora sancti Paulini producit. Locus autem libri II, cap. 10, quem profert Pater Bombardus, [Col. 0019A] est de Paulo priore, qui nihil habet commune cum Carolo et Alcuino, duobus integris saeculis inter utrosque excurrentibus. Hunc, ut in viam revertamur, Dandulus quoque Paulum non Paulinum appellat in Chron. lib. V, cap. 11: «Paulus episcopus Aquilegiae factus est anno Domini nostri DLVII.» Insuper, quod notabile, eod. cap., § 1, producens epistolam Pelagii papae, qui, ut infra dicetur, Paulinum nominat, Paulum in ea legit, non Paulinum. «Postulamus (scribebat Pelagius Narseti ex relatione Danduli) ut Paulum Aquilegiensem pseudoepiscopum, et Honoratum Mediolanensem episcopum [x] ad clementissimum principem sub digna custodia dirigatis.» Sed et Baronius noster, qui an. 556, n. 10, affert Pelagii epistolam, Paulinum, non Paulum [Col. 0019B] appellantis, n. 16 ejusdem anni, Paulum disertis verbis nominatum ait: «Hic autem, inquit, episcopus Aquileiensis de quo agitur, Paulus nomine, post Macedonium sedit annos viginti duos.» Blondus, et ex ejus lib. VIII Aeneas Sylvius in Epitome: «Paulus patriarcha Aquileiensis cum sacris Gradum confugit.» Sabellicus, De vetustate Aquileiae lib. IV: «Scribunt Paulum ex Aquileia cum thesauro ecclesiae Gradum transisse.» In Vitis patriarcharum Aquileiensium, quas ex ms. Biblioth. Ambrosianae dat cl. vir Lud. Anton. Muratorius in fine tom. IV Anecdot. Latin. Paulus bis dicitur, et ferme omnia chronica mss. Paulum, non Paulinum praeseferunt. Ex quo factum est ut (renovante aulam patriarchalis palatii Utinensis, post caeteras sui incolatus aedes renovatas, [Col. 0019C] qui clerum, qui populum, qui dioecesim universam moribus optimis renovaverat, Dionysio Delphino patriarcha annis superioribus) loco Paulini, quo nomine antea inscribebatur icon hujus praesulis, cum reliquis patriarcharum in parietibus aulae depicta, reposita cum appellatione Pauli haec alia fuerit:

PAULUS SUB PELAGIO I PRO TUENDO CHALCEDONEN. CONCIL. CONSTITUTO VIGILII PAPAE INSISTENS CUM EPISCOPIS PROVINCIAE DAMNATIONI TRIUM CAPITULORUM NON ACQUIEVIT INVADENTE POSTEA ITALIAM ALBOINO, GRADUM MIGRAVIT.

[Col. 0019D] III. Ex adverso, plerique veterum et recentiorum Paulinum, non Paulum pronuntiant. Pelagius I, epist. V ad Narsetem: «Istud est quod a vobis poscimus, et nunc iterum postulamus, ut Paulinum Aquileiensem pseudo-episcopum, et illum Mediolanensem episcopum ad clementissimum principem sub digna custodia dirigatis.» Sigonius lib. I De Regno Italiae: «Paulinus patriarcha metu exanimatus . . . Aquileiam reliquit, atque . . . in insulam . . . Gradi se recepit.» Candidus Comment. Aquileien. lib. III: «Interim Paulinus, quartus et vigesimus antistes, defuncto Macedonio successit.» Palladius junior part. I, lib. I, Paulinum, non Paulum vocat, uti faciunt P. Christianus Lupus Dissert. de quinta synodo cap. 6, quaest. 5, Cardinalis Norisius De ead. quinta [Col. 0020A] synodo cap. 9, § 1, Natalis Alexander Histor. Eccles. saeculi VI, cap. 3, art. 1, § 3, Pagius ad an. 558, n. 9, Schonleben Annal. Carniol. an. 554. His accedit Adrianus Baillet, qui in Vitis sanctorum ad 11 Januarii proferens nostri sancti Paulini Vitam, Paulinum secundum vocat, non alio praesule hujus nominis, de quo sermo, praeter hunc praecedente. His quoque favet vetus inscriptio, quae ante restaurationem aulae patriarchalis Utinensis sic ejus sub icone legebatur:

BEATI PAULINI PIIS MONITIS NARSES ROMANI EXERCITUS DUCTOR, POST EJECTOS ITALIA GOTHOS AQUILEIAM COEPIT INSTAURARE EJUSDEMQUE VICTUS PRECIBUS REX ALBOINUS [Col. 0020B] AQUILEIENSEM PROVINCIAM TOTAMQUE SIMUL ITALIAM EVERTI PROHIBUIT.

IV. Sic et muri non semper sibi constant, et quandoque contradicere coguntur. Sicuti auctor Chronicae relatae a Muratorio in Anecdotis, supra citatae, sibi contradicit, dum in Poppone non Paulum, ut fecerat prius, sed Paulinum habet. «Thesauri, ait, qui portati erant (in insulam Gradensem) per dominum Paulinum olim patriarcham, reportati sunt per dictum dominum Popponem.» His autem potius quam superioribus standum videtur, nedum quia plures sunt, sed prae caeteris primi subsellii viris; et (quod maximi faciendum) in critica peritiores a cunctis habiti Lupus, Norisius, Pagius, Alexander. Hi vidisse loca Diaconi, Danduli, Blondi, et ad trutinam revocasse [Col. 0020C] non est ambigendum: et tamen adhuc non Paulum, sed Paulinum appellarunt. Enimvero elumbis auctoritas Diaconi et aliorum videbitur, si prae oculis habeatur ipsos non unum in errorem alias et in hac re incidisse. Quae enim fides adhibenda Paulo, qui hunc vocat beatum, virum schismaticorum coryphaeum, et refractarium iteratis monitis Romanorum pontificum? Quae fides Dandulo, qui alio lapsu cecidit, dum ab Honorato Mediolanensi praesule dicit consecratum? Audi quae in notis ad l. c. Pauli, n. 77, advertit V. C. Horatius Blancus, praesertim de titulo beati, in quo peccat Paulus, et de consecratione per Honoratum facta, in qua peccat Dandulus. «Non convenit (beati titulus) schismaticorum principi [Col. 0020D] Paulino. Hunc falso ferunt a sancto Honorato Mediolanensi episcopo fuisse consecratum, de quo accuratissima Dissertatio inter mss. codices biblioth. Ambrosianae, qua factum est, ut ex antiquo Breviario Ambrosiano error hic, qui diu invaluerat, expungeretur.» Et merito quidem; nam Honoratus, qui duobus annis episcopatum tenuit, ut in Chron. vet. Mediolan. episcoporum inter Rer. Italicar. Scriptor. tom. I, p. II, pag. 228, et tom. IV, pag. 141, videre est, tempore sui regiminis vidit Longobardos invadere Insubriam Mediolanumque, teste eodem Paulo Diac., lib. II, cap. 24, qui ait hoc contigisse indictione ingrediente tertia, quae correspondet annis 569 et 570, quo pariter contigit mors Paulini ab anno 557 auctore ipso Dandulo assumpti, et duodecim [Col. 0021A] annos sacerdotio defuncti, teste eodem Diacono ibidem. Quomodo igitur fieri potuit ut ab Honorato consecratus fuerit Paulus, sive Paulinus, qui anno primo vel secundo episcopatus Honorati jam duodecimum sacerdotii annum explevisset? Cum igitur evidens sit, non ab Honorato consecratum esse Paulinum, aeque manifestum est errasse Dandulum, ex suoque penu Honoratum extraxisse, et in epistola Pelagii, quae communiter non nisi ita habet, Illum episcopum Mediolanensem, inseruisse. Nutante autem auctoritate veterum scriptorum, caeterorum ipsos sequentium fides nutare necesse est. Optime ergo adnotator Pauli Diaconi Rer. Italic. Script., loc. cit., n. 79, asserit Paulinum Aquileiensem archiepiscopum, non Paulum dicendum.

[Col. 0021B] V. Verum nedum nutare, sed prorsus labi videtur adductorum scriptorum auctoritas, consideranti epistolam Pelagii I pontificis. Is enim scribebat Narseti, ipso patriarcha vivente; adeoque melius, quam Paulus Diaconus non una aetate a temporibus ipsius dissitus, verum nomen patriarchae est assecutus. Ipse autem non Paulum, sed Paulinum appellat in epistola 5, ut etiam videre est in fragmentis quae profert Holstenius. Et quidem suspicio non levis enascitur, a Diacono Paulinum scriptum fuisse, ab amanuensibus deinde praecipitatione scriptionis, vel abbreviationis gratia compendioso charactere utentibus in Paulum contractum. Etenim apud Baronium, qui alias Paulum appellat, edit. Colon. an. 1624, ad an. 570, n. 9, invenio locum Diaconi lib. III, cap. 12, [Col. 0021C] verius 25, qui sic habet: « Paulinus vero patriarcha Aquileiensis undecim annis sacerdotio functus, ex hac luce subtractus est, regendamque ecclesiam Probino reliquit.» Credibile enim est eminentissimum Annalium Ecclesiae parentem nactum fuisse Historiae Longobardicae Pauli Diaconi exemplar a vulgatioribus discrepans: nam hoc solo in loco, in duobus differt a caeteris, et quod Paulinum dicit, et quod undecim annos ejus sacerdotio assignet; reliquis Paulum, et duodecim annos sedis statuentibus. Adde huic conjecturae confirmationem ex Thomasino veteris et novae Eccles. Discipl. tom. I, p. I, lib. I, c. 21. Is proferens verba lib. II, cap. 8 (nobis supra 10) , legit Paulinum, omisso titulo beati sic: Aquileiensi [Col. 0021D] civitati ejusque populis Paulinus patriarcha praeerat. Ergo in Diacono non est constans in omnibus editionibus nomen Pauli. Stet igitur Paulinum hunc, non Paulum vocandum.

[xi] VI. Ast alia superest difficultas, num vere noster sanctus Paulinus hujus nominis secundus sit dicendus. Dubium enascitur ex epistola Pelagii citata. Nam Paulini prioris ordinationem non obscure pronuntiat irritam cassamque fuisse. Sic enim ait: «Postulamus ut Paulinum Aquileiensem pseudoepiscopum, et illum Mediolanensem episcopum ad clementissimum principem sub digna custodia dirigatis: ut et ipse qui esse episcopus nullatenus potest, quia contra omnem canonicam consuetudinem factus est, alios ultra non perdat; et ille qui contra morem [Col. 0022A] antiquum eum ordinare praesumpsit, canonum vindictae subjaceat.» Audin Paulinum pseudoepiscopum, id est falsum episcopum vocatum, et additam rationem, quare episcopus esse non possit videlicet, quia contra omnem canonicam consuetudinem factus est? Si autem episcopus non est, nec primus est hujus nominis in censu patriarcharum habendus. Adhuc autem nervosius procedit idem pontifex in epistola ad Joannem patricium, quae est prima inter Holstenianas. Sunt ejus verba: «Ab Ecclesiae visceribus divisus, et ab apostolicis sedibus separatus exsecrat ipse potius, et non consecrat. Jure ergo exsecratus tantum, non consecratus poterit dici, quem simul sacrare in unitate conjunctis membris non agnoscit Ecclesia. Videamus tamen utrum vel ipsarum consuetudinem [Col. 0022B] partium in sua ordinatione conservaverint. Nempe is mos antiquus fuit, ut quia pro longinquitate, vel difficultate itineris, ab apostolico onerosum illis fuerat ordinari, ipsi se invicem Mediolanensis et Aquileiensis ordinare episcopi debuissent: ita tamen ut in ea civitate in qua erat ordinandus episcopus, alterius civitatis pontifex occurrere debuisset, ut eum ordinandi electio a praesenti ordinatore, et consensu universalis, cui praeficiendus erat, Ecclesiae, melius ac facilius potuisset agnosci; et in sua, qui ad episcopatum provehendus erat, nec tamen ordinatori suo subdendus fuerat, ordinaretur Ecclesia.» Num vera haec servata fuerint, non profert Pelagius. Videntur non servata, ex eo quod objiciuntur. [Col. 0022C] In cassum enim desudaret pontifex, ad trutinam revocando ordinationem Paulini, si consona fuisset legitimis priorum temporum consuetudinibus. Igitur et in hoc peccatum videtur, quod non Mediolanensis ordinator Aquileiam ad ordinandum accesserit, sed Aquileiensis ordinandus ad ordinatorem Mediolanensem profectus fuerit. P. de Rubeis de Schism. Aquileien., cap. 4, defectum ordinationis Paulini in eo situm esse ait quod non intercesserit Romani pontificis assensus, et hanc vult esse canonicam consuetudinem, quam epistola mutila et manca non profert, sed indicat tantum. Vitiatam igitur consecrationem pontifex innuit infra dicendo: «Noli eorum non consecrationi, sed exsecrationibus consentire. Nec existimes illos esse, vel dici Ecclesiam [Col. 0022D] posse.» Et epist. seq. Viatori et Pancratio, nedum episcopatum, sed et sacerdotium reprobat. «A schismaticorum sacrificiis, ait, potius autem sacrilegiis abstinere debetis.» Et infra ad finem: «Noli ergo, quasi nulla schismaticorum atque Ecclesiae differentia sit, velle indifferenter utrorumque sacrificiis sociari. Non est Christi corpus, quod schismaticus conficit, si veritate duce dirigimur.» Quae mens his in verbis satis acribus fuerit Pelagii, num scilicet vere asseruerit non conficere corpus Christi in Eucharistia schismaticos sacerdotes: vel eo quia schismaticos non conficere, tanquam membra in unione charitatis et obedientiae supremo capiti corpus Christi mysticum, quod unum est, nempe Ecclesia, quod ex contextu videtur probabilius: insuper num vere [Col. 0023A] invalidam et irritam crediderit ordinationem Paulini ab episcopo Mediolanensi factam; res est majoris, quam vacet nobis, indaginis et otii. De his videndus prae caeteris divus Thomas 3 p., q. 64, a. 9 ad 2, et qu. 82, a. 7 et seqq.; insuper in Supplem. q. 38, a. 2; Lessius in III p., q. 64, ar. 9, caeterique scholastici.

VII. Caeterum cum in censu Aquileiensium praesulum priora saecula Paulinum hunc recognoverint, non est a catalogo eorum expungendus. Etenim hac exaggeratione dixisse Pelagius credendus est, atque ad summum negasse actuum licentiam, non validitatem. Neque enim (ut caetera quae perpendenda forent, omittamus) non servata priorum temporum consuetudo consecrandi in causa esse potest, non validam fuisse episcopalem consecrationem. Quid enim ad valorem [Col. 0023B] consecrationis contulisset, num Aquileia Mediolanum ordinandus ordinaturo, vel Mediolano Aquileiam ordinaturus ordinando occurrisset? Ipse Pelagius in epistola quae ex editione Holstenii Valeriano patricio dirigitur, in fine hunc ordinem non semper servatum insinuat, dum locus medius, nempe Ravenna, ad consecrationem Mediolanensis fuerat electus. «Recolere debet celsitudo vestra, aiebat Pelagius, quid per vos Deus fecerit tempore illo quo Istriam et Venetias tyranno Totila possidente, Francis etiam cuncta vastantibus, non ante tamen Mediolanensem episcopum fieri permisistis, nisi ad clementissimum principem exinde retulissetis, et quid fieri debuisset, ejus iterum scriptis recognovissetis, et inter ubique frementes [Col. 0023C] hostes, Ravennam et is qui ordinabatur, et is qui ordinaturus erat, providentia culminis vestri deducti sunt.» Igitur ab albo patriarcharum Aquileiensium non est delendus Paulinus, licet schismaticus; alioquin cum usque ad Sergium papam schisma productum fuerit, ut ex Beda, lib. de sex Aetatibus mundi, et Paulo Diacono, lib. VI, c. 14, probat Pagius, et post eum P. de Rubeis Dissert. de Schism. Aquil., cap. 19, ad minus septem vel octo praesules a censu patriarchali essent eliminandi, nempe ipse Paulinus, Probinus, Helias, Severus, Joannes, Martianus, forte etiam et Fortunatus, insuper Joannes alter. Sub Petro autem schisma desiisse videtur, qui Serenum antecessit, cui pallium a Gregorio II datum est, index ad communionem Ecclesiae Romanae reversam [Col. 0023D] Aquileiensem. In eo autem quod dicit eminentissimus de Noris de quinta Synod., c. 9, § 6: «Hujus schismatis Aquileiensis terminum omnes ponunt Sergio pontifice, qui an. 678 Romae sedit,» error est typographi characterem numeralem transponentis, cum scribendum fuerit 687. Is enim annus est primus Sergii pontificis. Ipse autem non jure caeteros emendat, cum subdit ante Sergium sub Agathone; quia an. 678 pontificatum adiit, communicasse, deposito schismate, Venetiarum et Istriae episcopos cum Romana Ecclesia, ad cujus pontificis concilium Romanum an. 680 interfuerunt et subscripserunt Agatho patriarcha Aquileiensis, et caeteri suffraganei. Quod cum appareat quoque factum sub Martino I in Lateranensi concilio an. 649, subscribente post ipsum [Col. 0024A] immediate Maximo Aquileiens. arguit ad id tempus unitati Ecclesiae schismaticos adjunctos. Nam nec Agatho, nec Maximus fuerunt Aquileienses, sed Gradenses patriarchae, quamvis Aquileienses dicerentur. V. de Rubeis l. c.

VIII. Ergo cum Paulinum dicendum esse, non Paulum, et hunc quamvis schismaticum in censu patriarcharum Aquileiensium collocandum demonstratum sit, restat ut sanctus noster Paulinus secundus dicatur hujus nominis patriarcha. Patriarcha quidem; nam eodem Paulino primo cathedram tenente, aiunt Baronius ad an. 570, n. 10; Norisius de quinta Synod., cap. 10; et apud eumdem Sirmondus in Propemptico; Bollandus ad VIII Februarii in notis ad Vitam sancti Honorati, Christianus Lupus in Dissert. [Col. 0024B] de quinta Synod., cap. 6, nomen enatum, et primum de Aquileiensi praesule auditum. Imo ad schisma originem deducunt, quasi ex luto et stercore nobilior tiarae Aquileiensis margarita fuerit extracta, et de mercede iniquitatis collata praerogativa illustrissimae appellationis. Quod a vero exorbitari adeo visum est Philippo a Turre, episcopo Adriensi, ut Dissertationem praevalidis argumentis instructam composuerit ad sententiam hanc refellendam, quam inter schedas patrui mei Nicolai Madrisii, quondam ejusdem episcopi arcto sacroque necessitudinis nexu constricti repertam, auro contra aestimandam, utrorumque virorum non ignobile pignus et memoriale [xii] apud me ms. religiose custodio, quamvis et aliorum ad [Col. 0024C] manus exemplaria pervenisse non abnuam. Caeterum mentem Cointii ad an. 774, n. 96, paucis verbis expositam, veriorem originem patriarchalis appellationis attigisse autumo, nempe imitationem Graecorum et Orientalium. Sic ait: «Paulo ante Longobardorum adventum in Italiam, patriarchale nomen more Graecorum et Orientalium sibi vindicarunt.» Quam mordicus Utinenses nostri tutati fuerint decus hujus dignitatis et nominis posteriori tempore, patere potest ex constantia qua restiterunt, ne patriarchatum in commendam daretur, quod dedecori vertebant. Nam cum Urbanus sextus Philippo de Alenconio commendasset patriarchatum, et capitulum Aquileiense videretur hoc pati, ut ex charta in Appendice 2, n. 32: insuper Civitatenses commendatarium suscepissent, [Col. 0024D] ut est in charta ibid. n. 34, Utinenses restiterunt armata manu: qua in re vide quoque chartas ibidem n. 33, 35 et 37.

IX. Cum haec autem, quae ad historiam pertinent, producta sint circa nomenclaturam, antequam a proposita materia manus subtrahatur, non ab re erit aliam quaestiunculam in orthographia proponere, et paucis absolvere: num scilicet Paulinus unico l, vel Paullinus duplici ll sit scribendum: idem dicendum num Paulus, vel Paullus, cujus illud est derivatum. Christophorus Cellarius Orthograph. Lat. part. poster. in voce Paullum, ex lapidaria nonnulla profert exempla duplicem ll habentia, additque auctoritates sequentium lapidicinarum scriptionem. Quos inter est Vossius in Etymolog. ne vocans quidem rem ad quaestionem: [Col. 0025A] additque visum esse nonnullis a Graeco φαῦλος, quod est vilis, vel a παῦρος, quod est paucus, originem accersendam, adducto Augustini testimonio dicentis gentium apostolum nomen vilitatis paucitatisque, cum Paulus appellatus est, assumpsisse. Verum si Hellenicam radicem attendis, nec φαῦλος, nec παῦρος duplicant mediam consonantem, adeoque non Paullus, sed Paulus scribendum. Accedit autem Prisciani grammatici auctoritas, sic de derivatis vocibus, quae geminant ll, scribentis: «Excipitur unum in lus desinens Paulus, quod non geminat l in diminutivo. Nec mirum, cum au diphthongus post se geminari consonantem prohibeat.» Audi hac de re justissimam Adriani querimoniam, et quam scite elidat et conterat marmorariorum auctoritatem. Sic [Col. 0025B] enim ait Adversar. lib. XXX, cap. 25: «Inducta est nuper ab eruditissimis hominibus in libros omnes nominum quaedam litteratura ab usitata discrepans. Quinctum enim et Paullum scribunt. Sed nos vulgus ut consuetudinis retinentissimi sumus, ita vix istam novitatem approbare possumus, et libenter novum opus nuntiaremus. Nituntur tamen marmorum Capitolinorum auctoritate, cui non puto tantum ponderis esse debere, ut adversus grammaticorum scholas et praeceptiones audienda sit. Nec enim illos marmorarios lapidumque scalptores bonos grammaticos fuisse crediderim; sed operarios manu quam mente doctiores . . . . Suspicor autem marmorarios . . . . vitium pronuntiationis suae fastis Capitolinis mandasse; nam ut notant veteres grammatici, vulgus infinitis oris [Col. 0025C] vitiis laborabat. In vulgo autem, non in doctis numerantur opifices, in quorum antiquis inscriptionibus quotidie ea agnoscimus. Paulus autem, non Paullus, auctore Prisciano, qui in grammaticis locupletior est testis, quam ullus scalptor.» Igitur ne lapides loqui, vel uti lapides videamur, sed ut communi doctiorum virorum calculo confirmemur, rationique adhaereamus, Paulinum, non Paullinum, hujus nominis secundum patriarcham, sanctum hunc nostrum dicemus.

I. Cujas esset Paulinus noster, ne nimium te inquirendi vexet sollicitudo, Italum natione, patria [Col. 0025D] Forojuliensem pronuntio. Hujus autem liberae assertionis fundamenta non desunt, ne temere prolatam putes. Alcuinus enim poem. CCXII Ausonium appellat:

In capitulari Aquisgranensi lato, in synodo cui praefuit uti legatus sedis apostolicae Paulinus noster, ut dicetur suo loco ex Baluzio, an. 803, cap. 2, statuitur a Patribus, qui se non ignaros sacrorum canonum [Col. 0026B] profitentur: Ut scilicet episcopi per electionem cleri et populi, secundum statuta canonum, de propria dioecesi. . . eligantur. Poterat autem evenire ut e propria Ecclesia quandoque non inveniretur, qui suscipiendae dignitati idoneus judicaretur. Quo casu ab alia episcopum assumere canones non vetabant. Sed quam raro hoc futurum timeretur, colligitur ex verbis epistolae Hincmari Rhemensis in ordine IV inter Formulas promotionum episcopalium a Baluzio tom. II Capitul., pag. 596, positae, quae sunt: «Si, quod absit, de civitatis ac parochiae vestrae clericis ordinandus episcopus nullus dignus, vel idoneus summo sacerdotio, quod evenire non credimus, poterit inveniri; tunc alterum de altera dioeceseos nostrae ecclesia, unde vobis secundum Africanum concilium [Col. 0026C] (Can. 22) sine cujusquam conditione ordinandi quemquam canonice electum et petitum est attributa licentia, eligere procurate.» Quae cum ita tunc fuerint, quis sibi suadere poterit aliter in electione Paulini factum ac fiebat ab omnibus, et ecclesiam Aquileiensem alium tenuisse tunc ordinem ac caeterae tenere solebant? Non enim alio petendus erat episcopus praeficiendus Ecclesiae, quae clericorum numero adeo se locupletem iis temporibus sentiebat, ut in prologo synodi Forojuliensis audierit clerum suum vocari non modicam fratrum turbam, et sacerdotalem venerabilem coetum ipso archidiacono praeeunte. De gremio igitur Ecclesiae suae electum, fas est dicere origine et ordine eius ditionis [Col. 0026D] fuisse.

II. Non me latet nonnullos, quos inter est Ughellus, asseruisse Paulinum natione Austriacum, quorum meminit Philippus Labbe soc. Jesu in Addit. ad Bellarminum, tom. II, unde unde, ait, illud habeant. Verum si eam Germaniae, quam in praesentiarum Austriam vocamus, indicare provinciam volunt, prorsus falluntur, cum tempore Paulini ea regio, quae superioris [xiii] Pannoniae pars ex parte saltem erat, nondum hoc nomen nacta fuisset: et quamvis Aquileiensis dioeceseos amplitudo latius diffusa forte nonnihil ejus regionis comprehendisset, attamen nec illa eo vigore ecclesiasticae disciplinae tunc erat, ut episcopum suppeditare posset, nec ista adeo jacebat in imis, ut ab illa accersere episcopum debuisset. [Col. 0027A] Minus autem credibile fit, si eam Franciae partem intelligi volunt, quae ortum respicit, Austriam, seu Austrasiam, sicuti quae occasum, Neustriam dictam; cum haec longius, quam hodierna Germaniae Austria, a nostris regionibus sit abjuncta. Allucinationis autem originem detegere non est Niliacos fontes prodere, sed in promptu est causa. Audierunt hi quandoque Forumjulium Austriam appellatum. Hinc quantocius Paulinum, episcopum Forojuliensem, natione Austriacum pronuntiarunt. Austriacum autem hoc in sensu dicere Paulinum idem prorsus est ac dicere Forojuliensem, et sic affirmare et asserere quod negare videntur. Austria autem ideo Forumjulium dictum est, quia ut dicimus in Dissert. de Concil. Forojul., n. 13, cum haec regio respectu Longobardici [Col. 0027B] regni, cujus sedes Ticini habebatur, orientalis foret, et ortus plaga Austria diceretur, Austriae nomine appellativo, seu, ut dicunt, adjectivo, non substantivo dicebatur, ac si diceres regionem orientalem. Vide Dissert. de Tabula chorograph. Italiae medii aevi, sect. 8 et 9, tom. X Rer. Italic. Scriptor., ubi haec fusius illustrantur.

III. His alia ratio, etsi non potissima, accedit, qua nosci potest non advenam, sed indigenam Paulinum provinciae Forojuliensis fuisse. Loquela enim Forojuliensis talis est, ut quae pluribus idiomatibus communicat ex parte, in toto ab aliis discrepet, adeoque singularis evadat, et quam qui expeditius loqui debet, ut est verbi Dei dispensator episcopus, optime calleat. Audi Candidum in Comment. Aquileien. lib. [Col. 0027C] III, de nostra suaque lingua disserente occasione adventus Longobardorum in Italiam, quod evenit an. 568. «In exercitu diversarum gentium ut Forumjulium incolerent, selegit (Alboinus). Quo fit ut non mirum videatur, si natio Forojuliensis tot hominum generibus adaucta varium ac multiplex habeat idioma, Latino, Gallico, Hispano, Illyrico ac Germanico deserviens. Sermo quidem gravis, ad consequendas et proferendas alias linguas ob peculiares accentus valde accommodus. Immutatum aliquantum vides a Romano Forojuliense idioma tot barbaris immistum; non tamen adeo censeas inversos mores, disciplinamque illam Italicam immutatam.» Disciplina autem ecclesiastica exposcit ut ille gregi praeficiatur pastor qui [Col. 0027D] lingua communi et vernacula praedicans, nedum doctis, sed et indoctis, qui sapientibus et insipientibus debitor est, audiri et intelligi possit. Ea propter sanctus Augustinus, cum dandus esset Fussalensibus episcopus, eum eligendum proponebat qui naturale loci idioma et populare calleret. Sic enim ait epist. 109 edit. noviss., n. 3 «Aptum loco illi ( Fussalae ) congruumque requirebam, qui et Punica lingua esset instructus, et habebam de quo cogitaliam, paratum presbyterum, propter quem ordinandum sanctum senem, qui tunc primatum Numidiae gerebat, de longinquo ut veniret, rogans litteris impetravi.» In Capitularibus, lib. VI, c. 185, statuitur, ut Nullus sit presbyter, qui in ecclesia publice non doceat lingua quam auditores intelligant.» Ex [Col. 0028A] his ergo omnibus colligere est quod, si juxta canonum placita episcopus, ex gremio dioeceseos et ecclesiae, cui pastor dandus est, assumi deberet, et Aquileiensis clericorum numero abundabat, ut non aliunde petere haberet: si et per eos qui Austriacum dicunt Paulinum, ostensum est Austriam tunc Forojulii dictam provinciam: si talis episcopus promovendus erat qui linguam populi calleret, et loquela Forojuliensis talis sit et fuerit, quam quilibet non Forojuliensis vix et non nisi duro labore consequeretur: restat dicendum, Paulinum Aquileiensem patriarcham natione Italum, et quidem Forojuliensem fuisse.

IV. Apud nostrates res ita comperto est, ut neque controversiosa judicetur. Si quae difficultas enata, ea [Col. 0028B] est de originis et natalis loco. Nam alii eum Praemariaci natum asserunt, alii Gajani, alii in pago quodam prope Austriae civitatem. Antonius Bellonus, in ms. de Vitis patriarchar. Aquil., priorem; Franciscus Palladius alteram; tertiam Joannes Candidus tuetur sententiam, qui sic ait in Comment. Aquileien., lib. IV: «Paulinus proximo civitati Austriae pago ortus, etc.» Et quidem uterque ex indicatis locus a civitate non nimium distat; nam de primo dicit Bellonus: «Praemariaci ortum, qui vicus est proximus Austriae civitati. . . constat.» Estque per tria milliaria ad summum abjunctus, alter vero arctiori adhuc periodo secernitur. Praemariacus locus est, alterius quoque patriarchae natali insignis, Gerardi scilicet, ut habent Candidus lib. V, et Palladius p. I, lib. IV, [Col. 0028C] cum veteri inscriptione ad ejus effigiem in aula patriarchali Utinensi posita. Praeter sancti Sylvestri ecclesiam, quae caeterarum mater et caput, alia est titulo sancti Mauri abbatis et sancti Paulini patriarchae in pagi parte superiore, in qua sunt Saccavinorum familiae, ex quarum una apud indigenas traditio est ortum sanctum Paulinum. Nonnulli quidem non Saccavinis, sed familiae de Zorzenons sanctum Paulinum tribuunt; sed praeterquamquod sit haec infirmior traditio, ut rem praesens bene perpendi; a Saccavinis praecipue die XI Januarii quotannis, invitatis sacerdotibus vicinorum pagorum ad sacrificia Deo in honorem sancti Paulini offerenda, memoria habetur solemnis. Superest adhuc inter incolas, ab avis atavisque [Col. 0028D] ad filios nepotesque propagata memoria cujusdam facti, sanctitatem Paulini adhuc juvenis, testantis: cujus non me vadem minusve auctorem accipias, sed relatorem tantummodo eorum quae in vulgus feruntur, quae libens do, ut cum non suppetant clariora argumenta, et omni exceptione majora, ut esset in votis, saltem quae populariter jactantur agnoscas. Tradunt igitur, cum adhuc adolescens agrum coleret, contermini agricolae alter alteri sanctitatem Paulini (verene an ironice?) commendabat. Ex his alter reponit sanctitatem ejus suspecturum se et crediturum, si testatam miraculo videret. Cum ecce sancti adolescentis sarculum, quo segetes sarriebat, repente in terra radices agens virescit, turget in gemmas, et flores emittit. Quo viso, locum quo res mira [Col. 0029A] acciderat, congestis duobus terrae tumulis, qui usque hodie visuntur, in signum facti notarunt, qui adhuc discriminent septentrionalem ab australi pagi plaga, illa facto exinde patriarcha ab oneribus decimarum liberata, hac obnoxia remanente. Quod in praesentiarum quoque observatur; ea, qua progenies Paulini comprehenditur, decimarum pensis immuni, ista cum reliquis pendente. Horum, quae sunt de facto, an hoc jure nunc fiant, sententiam non profero. Alii perpendant. Ostendunt nunc usque locum habitationis ejus; et terram, quam miraculo illustravit sarculo florescente (ut dicunt) agrum vocant usque in praesentem diem sancti Paulini, in chartis notariorum et agrimensorum. Vidi documentum datum Rubignaci per manus Joseph Noaxii notarii [Col. 0029B] Civitaten. an. 1625, quo apparent ab an. 1571 Comm. Julius Antonius, et fratres Manini possessores terrae dictae sancti Paulini, camporum circiter duorum.

V. Verum, si quae de loco nativitatis Paulini dicuntur, obscura, ut vides, et incerta prorsus sunt, quae tamen de tempore, adhuc obscuriora et magis latentia. Si licet ex ordinatione conjectare, videtur ortus ejus non serius an. 747 locandus. Etenim communiter canones saltem annum aetatis trigesimum requirunt in episcopum ordinandum, qui correspondet aetati Salvatoris, qua se manifestavit post susceptum baptisma praedicatione, quae onus est praecipuum episcoporum. Haec disciplina vigebat Paulini tempore, [Col. 0029C] nam in capitulari an. 789, cujus confectioni ipse Paulinus interfuit, ut suo loco dicetur, laudatur [xiv] cap. 49, concilii Neocaesariensis can. 11, qui sic habet: «In Neocaesariensi concilio, ut nullatenus presbyter (quanto magis episcopus) ordinetur ante tricesimum aetatis suae annum, quia Dominus noster Jesus Christus non praedicavit ante tricesimum annum.» Quod et can. 47 concilii Francofordiensis an. 794 interventu quoque Paulini statuitur «De presbyteris ante tricesimum aetatis annum non ordinandis.» Et concilium Turonen. III an. 813, can. 12, decernit, «Presbyterum ordinari non debere ante legitimum tempus, hoc est ante tricesimum aetatis annum.» Viden tempestate Paulini non nisi post tres annorum decades ad presbyteratus honorem assumi, et majori jure [Col. 0029D] ad episcopatum? Ergo ex his evince, quod cum Paulinus ante an. 776 episcopatum non adierit, an saltem 747 in vivis esse coeperat, severiori canonum calculo stando. Quod si perpendas ipsum jam in arte grammatices sibi famam nomenque celebre indeptum, ita ut aulae Caroli regis optime cognitus esset, a quo etiam an eodem 776 privilegio et donatione bonorum in villa Laberiana positorum donatus fuerit; non facile credes nonnisi trigesimum aetatis annum, cum episcopus dictus fuit, habuisse. Adde quod in privilegio de eo dicitur: Viro valde venerabili Paulino, artis grammaticae magistro; quae verba nedum indicant aetatem viri provectam, sed insuper vergentem ad senium, puta saltem circa quinquagesimum annum. His igitur positis, effingere conjecturam sic [Col. 0030A] potes: Anno aetatis suae quinquagesimo plus minus Paulinus artis grammaticae magister, vir valde venerabilis, nondum erat renuntiatus episcopus Aquileiensis. Renuntiatus autem fuit an. 776, ergo circa an. 726 natus est.

VI. Ex dictis autem § 4 conditionem statumque Paulini facile compertum habes. Ruri enim natus e ruricolis parentibus, aliquando terram excoluit. Vulgarem hanc traditionem insinuant Palladius junior lib. II, p. 1, et Bellonus in ms. Vit. patriarch. Aquil., cum dicunt, in electione ejus nullam rationem habitam nobilitatis et sanguinis, sed meriti. De eo sic Bellonus: «Fuit Paulinus pietate ac vitae sanctimonia usque adeo rara praeditus, ut pares ei praesules minime multos invenies. Nam in optandis patriarchis [Col. 0030B] non semper habita ratio stemmatis, quam magis probitatis. Praemariaci ortum, qui vicus est proximus Austriae civitati, et religione, quae Christianum hominem decet, a pueris ibi imbutum constat, et qualem Aquileienses exspectabant pastorem, omnibus talem se praestitisse.» Verum satis nobilitatis decore ornabatur, qui pollebat virtutibus. Etenim praeterquamquod terram suam excolere in nullo officiat sanguinis charitati, sicut nec clericis inhibetur, ut docet Tiraquellus de Nobilit. cap. 32, n. 2 et 3, et licet verum sit, cum caetera sint paria, etiam in electione episcopi rationem nobilitatis habendam esse, ut ignobili nobilis praeferatur, teste eodem Tiraq., lib. eod., cap. 20, n. 17; attamen potior ratio habenda est virtuti quam sanguini, ut apud eumd. ibidem, [Col. 0030C] n. 14, habet Petrus Ancharanus Cons. 131. Igitur Paulinus non sanguinis ingenuitate, sed Christi potius servitute et doctrina, ad cathedram Aquileiensem evehi meruit. Ex qua originis nataliumque obscuritate, quamvis in dignitatis culmen assumptus, potuisset suos ad honores provehere, et muniis eos praeficiendo sacris auctoritate sua, vel profanis intercessione apud Carolum se quam maxime diligentem, curtam eorum supellectilem legitime dilatare; maluit eos latere humilitatis amore, ita ut hodie quoque nepotum familia nihil a caeteris rus colentibus indigenis distinguatur, vel superemineat, ferme oblita patriarchalibus infulis (quae aliunde tam magni fiunt) quondam se fuisse decoratam.

I. Quanquam autem Paulinus adeo humilem (ut dictum est) natalium sortitus fuisset conditionem, quia tamen acri ingenio mire a D. O. M. donatus fuerat, animum affixit humanioribus disciplinis, et postposita negotiorum cura ruralium, ad mentis cultum se totum convertit. Liberalibus itaque studiis incumbens adeo profecit, ut caeteros, quae didicerat, brevi docere potuisset. Aequum autem, et omnino rationi consentaneum est credere, doctrinae et sanctitatis merito sibi viam ad sacros ordines fecisse, ut per gradus minores majoresque ascendendo, observatis a canonibus statutis temporum interstitiis, [Col. 0031A] ad trigesimum aetatis annum sacerdotio decoraretur. Etenim probabile fit, nedum cum ad patriarchalem evectus est sedem, sacerdotio initiatum; verum etiam hoc munere prius insignitum, faciliorem sibi in aulam principum aditum nactum fuisse. Fama ergo sanctimoniae et scientiae percrebrescente, nomen ejus ad aures delatum est Caroli regis, viri ad optima quaeque excolenda nati, ita ut ejus alloquio et conversatione frui dignaretur. Quo factum est ut suspectam sanctissimi sacerdotis sapientiam privilegio praeclaro remuneraretur. Hoc dabimus integrum in Appendice II, n. 2, ex ms., hic tantummodo aliqua consideratione digna ad trutinam revocantes.

II. Praemittuntur in fronte diplomatis haec verba: Carolus rex Francorum et Longobardorum, et patricius [Col. 0031B] Romanorum. Quibus datur intelligi latum post Longobardos Italia exactos, et post consecutum a Carolo Romanum patriciatum. Hunc collatum ex Annal. Meten. anno 754 vult Pagius ad an. 755, n. 3, et Cointius ad an. 754, n. 57, et ad an. 796, n. 6. Verba Annalistae ad an. 754 sunt: «Ordinavit (Stephanus papa) secundum morem majorum unctione sacra Pipinum piissimum principem Francis in regem et patricium Romanorum: et filios ejus duos felici successione Carolum et Carlomannum eodem coronavit honore.» In fronte epistolae quoque, quam idem pontifex per Willharium Numentanum episcopum ad eosdem direxit, contra Aistulphum regem Longobardorum opem quaesiturus, haec posuit: «Damnis excellentissimis filiis, Pipino regi et nostro [Col. 0031C] spiritali compatri, seu Carolo et Carolomanno item regibus, et utrisque patriciis Romanorum, Stephanus papa.» Rex autem Longobardorum non ante an. 774, quo eas gentes compressit domuitque, dictus est et in diplomatibus vocatus. Post hoc tempus igitur datum privilegium. Ante enim praepropera visa fuisset tituli usurpatio.

III. Sequitur diploma: «Merito quidem a nobis sublevantur muneribus, qui nostris fideliter obsequiis famulantur. Ex hinc habes, nedum Paulinum Carolo jam innotuisse, verum personale, ut sic dicam, obsequium ei praestitisse. Ad quid enim praefari hujus modi, si nullam exhibuisset remuneraturo remunerandus obsequelam? Anne a rationabili conjectura [Col. 0031D] aberrarem, si dicerem forte unum ex iis fuisse, qui in artium liberalium magisterio famulatum regi praestiterit, officio fungens doctoris in aliqua ex variis, quas Carolus erexerat, schola? Quantum enim laboraverit, ut litterae restituerentur, patet ex epistola seu constitutione de scholis per singula episcopia et monasteria constituendis, quam profert Baluzius in capitular. ad an. 788, et ex his quae scribit Lupus epist. 1 ad Einardum, relatus a Pithoeo in Glossar. ad libb. Capitular., To. II, pag. 743, videlicet: «Si quidem vestra memoria per famosissimum imperatorem Carolum litterae coeptae revocari, aliquantulum quidem extulere caput.» Sicuti enim Galliae Alcuinum magistrum ejus munere susceperunt, sic forte Paulinum Germania. [xv] Equidem in his praesertim [Col. 0032A] regionibus, per eum studia refloruisse ait Jonas Aurelianensis in princip. lib. I de Cultu imaginum advers. Claudium Taurinen. episcop. «Non solum, inquit, apud Germaniam studium litterarum, et amor sanctarum Scripturarum, verum etiam apud eamdem Galliam ejusdem memorabilis viri (Caroli) solertissimo studio et ferventissimo desiderio actum est, ut Domino opem ferente in sibi commissae ecclesiae filiis, et liberalium artium apprime disciplina, et divinarum Scripturarum perfecte polleret intelligentia.» Quae dicendi forma est perpendenda. Etenim cum dicat non solum apud Germaniam studium litterarum, verum etiam apud Galliam invectum, videtur innuere aliquam distinctionem Germaniae supra Galliam, puta vel temporis, ut quae prius fecerat pro Germania, [Col. 0032B] dein fecisset in Gallia; vel inductione praeceptorum sive magistrorum, ut sicut eos induxerat in Germaniam, ita induxisset in Galliam, aptos idoneosque. Quod ideo notandum fuit, ut non improbabile credatur, statim ac rex Longobardorum salutatus fuerat, in suamque ditionem regio Forojuliensis advenerat, usum fuisse opera Paulini pro reparandis in contermina Germania politioribus disciplinis, quae adeo sibi cordi erant, hoc est ab anno 774, sicuti annis posterioribus usus fuit opera Alcuini pro sua Francia edocenda. Vel, si mavis alii conjecturae inniti, credi potest jure et merito, quod subacta provincia nostra, et a ditione Longobardorum exempta, curae Carolo fuerit juventutem ejus humanioribus disciplinis excoli et erudiri: ea propter Paulinum ad magisterium [Col. 0032C] assumpserit, eique expoliendam commiserit; quod ut alacrius faceret, eum donationis diplomate insigniverit. Pro certo enim videtur habendum, obsequio Caroli, sive domi, sive alicubi. Paulinum mancipatum fuisse. Sunt enim satis clara verba haec: «Si petitiones eorum, pro quibus nostras pulsaverint aures, ad effectum perducimus, regiam consuetudinem exercemus, atque illorum animum nobis deserviendo provocamus.»

IV. Diploma paulo infra sic habet: Viro valde venerabili Paulino, artis grammaticae magistro. En virum vocat, et valde venerabilem; quibus verbis et aetatem, et ministerium sacerdotale indicare videtur, ut superiori capite dictum est § 5. Grammaticus [Col. 0032D] autem non praecise eum significat qui legendi et scribendi artem tantummodo callet; qui grammatista potius, quam grammaticus dicendus est. Suetonius de claris Grammaticis, cap. 4, ait grammaticos «ab initio litteratos vocatos, additque: Sunt qui litteratum a litteratore distinguant, ut Graeci grammaticum a grammatista, et illum quidem absolute, hunc mediocriter doctum existiment.» Hos litteriones vocat Augustinus lib. I, cap. 24 et ult. in Adversarium legis et proph. «Litteriones, ait, potius quam litterati dicendi sunt, qui litteratos legendo nihil sapere didicerunt.» Caeterum de vera grammatica dicebat ipse lib. II de Ordine, cap. 12: «Quia ipso nomine profiteri se litteras clamat, factum est ut quidquid dignum memoria litteris mandaretur, ad eam necessario [Col. 0033A] pertineret.» Cui consona scribit ipse Tullius lib. I de Oratore: «Quis huic studio litterarum, quod profitentur ii qui Grammatici vocantur, penitus se dedidit, quin omnium illarum artium pene infinitam vim et materiam scientia et cognitione comprehenderit?» Hoc igitur sensu multiplex Paulini doctrina cogit nos interpretari verbum, quo in diplomate insignitur, cum dicitur artis grammaticae magister. Et quidem saeculis sequioribus, et circa tempora Paulini, hac intelligentia accipiebatur. Ennodius episcopus Ticinensis, qui an. 521 floruit, in Paraenesi didascalica, seu opusc. 7, grammaticam genitricem et nutricem vocat caeterarum artium. Et Petrus diaconus, qui an. 1137 scribebat, de se verba faciens in praefat. ad lib. IV Chron. Cassinen. dicebat: [Col. 0033B] «Ego namque, quem non grammaticorum scientia ornat, non, etc.» Cassiodorus, qui multa de grammatica ut grammaticus scripsit, ut is qui ab epistolis quoque Gotthorum regis epistolam 21, Var. lib. IX, Athalarici nomine senatui Romano dedit, qua et grammaticam celebrat summis laudibus, vocando eam «fundamentum pulcherrimum litterarum, matrem gloriosam facundiae, magistram verborum, ornatricem generis humani, quae per exercitationem pulcherrimae lectionis antiquorum nos cognoscitur juvare consiliis,» et grammatices professorem, ne imminuta decessorum suorum stipendia accipiat, Patribus Conscriptis commendat, dicendo, ibid.: «Qua de re, P. C. hanc vobis curam, hanc auctoritatem propitia Divinitate largimur, ut successor scholae liberalium [Col. 0033C] litterarum tam grammaticus, quam orator. . . commoda sui decessoris ab eis quorum interest, sine aliqua imminutione percipiat.» Haec statuebat pro grammaticis Athalaricus. Verum adhuc commendabilior magnanimitas Cuniberti Langobardorum regis, qui propria sponte honore et muneribus decoravit grammaticum. Paulus diaconus de Gest. Langob. lib. VI, cap. 7: «Eo tempore (Cuniberti) floruit in arte grammatica Felix patruus Flaviani praeceptoris mei, quem in tantum rex dilexit, ut ei baculum argento auroque decoratum inter reliqua suae largitatis munera condonaret.» Mirum igitur non erit si Carolus Magnus hoc diplomate et donatione bene meritum grammaticum Paulinum prosecutus fuerit, qui nedum in aliis grammaticam [Col. 0033D] commendaret, sed ipse quoque, ultra quam regis conditio exposcit, excoleret, et grammatici nomen non abhorreret. C. Barthius, Adversar. lib. XXIX, cap. 11: «Quale nomen etiam postremis temporibus gloriosum fuit, ut pote a Carolo Magno imperatore quoque affectatum, qui otiosus nihil agebat aliud, quam libros corrigebat, ut proditum est a Thegano chorepiscopo.»

V. Sequitur diploma: «Facultates, quae fuerunt Waldandii, filii quondam Mimoni de Labariano, quae ad nostrum devenerunt palatium, pro eo quod in campo cum Rotgando inimico nostro a nostris fidelibus fuerit interfectus.» Hic Rotgandus varie effertur. Baronius Forticausum habet. Chronica Civitaten., [Col. 0034A] infra citanda, Rodigausum. Communiter Rotgandus dicitur, et nos sic quoque cum communi appellamus. Waldandum autem istum Mimoni filium, partes Rotgandi secutum, et contra Carolum rebellantem, hinc et in praelio interfectum, et bona quae in Laberiana villa possederat, regio fisco adjudicata fuisse, ex paucis his verbis omnia haec cognoscuntur. Alii duo, Rotgandus et Felix fratres, partes quoque Rotgandi ducis secuti, et per hoc multati apparent ex diplomate apponendo Appendice II, num. 7. Defectio autem Rotgandi contigit ferme statim ac ab Italia, devicto Desiderio, et Longobardorum regno subjugato, in Franciam ipse Carolus repedaverat. Qui credens sibi devinciri magis posse beneficiis Langobardorum procerum animos, a ditionibus, quibus a Desiderio [Col. 0034B] quondam praepositi fuerant, non semovit; «sed ducatum Beneventanum Aragiso Desiderii regis genero, Spoletanum Hildebrando, Forojuliensem Rotgando permisit, antiquo feudi jure erga se, quod erga reges Langobardorum fuerat, conservato,» ait Sigonius de regno Italiae lib. IV. Hi autem sollicitati ab Aragiso, Desiderii quondam regis filio, qui victori jam concessa Verona Constantinopolim apud Graecum imperatorem se recipiens, exinde res novas in Francorum perniciem et restaurationem Langobardici nominis machinabatur, jugum Francicum excutere moliebantur. Quibus animosior Rotgandus primus extulit caput, et Forojuliensibus suis ad defectionem coactis, vicinisque provinciis verbo et exemplo in partes vocatis, rem Longobardicam jam conclamatam [Col. 0034C] pristino decori restituere satagebat. Redux a Saxonica victoria Carolus nuntium rebellionis accepit, qui ratus negotii summam obstare principiis, celeri manu remedium admovit, et «equites cum levi armatura a Carolo praemissi Rotgandum acie occidere, fuga caeterorum majore, quam caede,» ait P. Aemilius, lib. II. Verum ipsius Caroli manu partam victoriam Annalistae [xvi] Francorum uno ore fatentur. Audiendus saltem Loiselianus, qui simplicitate sua magis stare a veritate videtur. Sic enim ait sub anno 775, quo Rotgandus a Francis defecerat, et est alter a Longobardis devictis. «Carolus reversus in Franciam, audiens quod Rotgandus Langobardus fraudaverit fidem suam, et omnia sacramenta rumpens et voluit Italiam rebellare. Tunc illis in partibus [Col. 0034D] cum aliquibus Francis domnus Carolus rex iter peragens, et celebravit Natalem Domini in villa quae dicitur Scaldistat, et immutavit se numerus annorum in 776. Tunc domnus Carolus rex apud Taravisium civitatem Pascha celebravit, et captas civitates Forojuliensem et Taravisium, cum reliquis civitatibus quae rebellatae fuerant: et disposuit eas omnes per Francos, et iterum cum prosperitate et victoria reversus est in Franciam.» Idem ferme ad verbum habent annales Bertiniani, caeterique omnes, cum poeta Saxone, sicuti defectionem Rotgandi an. 775, ita ejus cladem, et mortem, victoriamque Caroli an. 776 reponentes.

VI. His in turbis Rotgandi signa secutus Waldandus, [Col. 0035A] fatum quoque secutus est: et in acie interfecti res, regio nomine, tanquam perduellis, apprehensas, dono habuit Paulinus artis grammaticae magister: sicuti Rotgandi et Felicis fratrum, tandem Maxentio patriarchae datae sunt. Quae autem junior Palladius meus (meus inquam, qui germanus frater matris meae parentis fuit) lib. II habet de singulari certamine Rotgandi cum Rolando, alias vulgo Orlando, Caroli Magni necessario, quanquam videantur ex illis fabellis esse queis vita herois hujus infarcitur, quae poetis aliisque calidioris cerebri hominibus illustrem inventionum materiam suppeditarunt, non omni destituuntur fundamento. Nam in quadam veteri Chronica Civitatensi (est fragmentum in lib. ms. apud consobrinos meos comites de Asquinis, plurima vetera [Col. 0035B] documenta complectente) sic legitur: «Ruodgausus dux XIV Forojuliensis, ex cessione Rosimundae per Desiderium regem in ducatum intrusus, Osopii permanens diruto regno Longobardorum, captoque Desiderio cum filiis per Carolum Magnum Francorum et Italiae regem, atque in Galliam transmisso, dum ipse novas res adversus Carolum moliretur, per Rolandum nepotem Caroli bellicosissimum hominem expulsus ex Osopio, et tota regione, Juliensi principatu spoliatus est, ultimus ex Longobardis dux.» Igitur si quid in hoc vel alio peccaverit, non audiendus: quod autem verum et rectum assecutus hic vel alias fuerit, audiendus et complectendus. Etenim prior Fontanino (libello Delle Masnade, pag. 41) reponente Rotgandum, ubi Baronius et Bollandus habent [Col. 0035C] Forticausum, vere exscripsit Rotgandum. Insuper integrum diploma ponit, quod mutilum profert Candidus omittens haec verba, quae summam rei continent: «Mimoni de Labariano, quae ad nostrum devenerunt palatium, pro eo quod in campo cum Rotgando nostro inimico a nostris fidelibus interfectus est: causam videlicet in Laberiano, etc.,» ab uno verbo Labariano ad aliud secundum Labariano incaute transitu facto. Adde errorem alium, et quidem majoris momenti refutasse, videlicet quod Paulum Diaconum pro sancto Paulino nostro male reposuerit Candidus; et decimum annum datam diplomatis proferente Candido, ipse cum caeteris constanter et vere octavum habeat. Sed de hoc infra. Hoc non praetereas, nempe evinci ex verbis diplomatis Rotgandum [Col. 0035D] non supplicio affectum, ut habent ipse Palladius ibid., Sigonius lib. IV de Reg. Ital., forte ex Chronico Reginonis, qui lib. II ait: Rotgandum rebellem captum decollari jussit. Et ipse poeta Saxo (nisi poetice locutum dicas) innuere videtur, cum ait:

VII. Unum alterumve verbum in diplomate animadversione dignum sequitur. In recensione enim bonorum Waldandi Paulino donatorum dicitur: Causa in Labariano. Ita apud Bollandistas, et bene. Causa enim saeculo barbaro idem ac res est hinc Italis cosa. Leg. Longobard. lib. III, tit. IV, l. 5: «Non praesumant alicui hominum suam causam tollere, vel suum laboratum.» Capitulare de Villis., c. 3: «et neque ulla dona ab ipsis accipiant, non caballum, non bovem, non vaccam, non porcum, non vervecem, non porcellum, non agnellum, nec aliam causam.» Est igitur causa in Labariano idem ac res in Labariano. Hinc habes male legi apud Baronium [Col. 0036B] casa, verbo nihil ibi significante. Quod forte non assecutus Palladius pro causa reposuit villa, forte quia paulo post casas audiit, repetitionem inutilem suspicatus. Optime a generali ad particularia descendit subjungens: cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis. Ita legendum censeo: non accolabiis, ut Candidus et Fontaninus; non accolabiis pro et colabiis, ut Bollandus et Baronius: minus autem cum Palladio, qui habet cum pascolibus, municipiis. Lumen hac in re praestitit Formula 13 lib. I Marchulfi, quae inter caetera haec habet: «Concessimus tam in terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis,» etc. Ad quem locum Hieronymus Bignonius in notis, servorum conditionem intelligit, culturae agrorum domini addictorum; cujus rei exempla ait passim occurrere. [Col. 0036C] «Haec (bonorum, sive jurium) inquit, enumeratio omnibus instrumentis ascripta est, ut exempla proferre frustra sit. Accolae vero, qui hic nominantur, sunt coloni, seu ascriptitii, qui simul cum praediis venibant: ut et de villicis et actoribus apud jurisconsultos exempla exstant. Chartul. sancti Martini: Cum hominibus ibidem commanentibus, quos colonario ordine vivere constituimus.» Igitur accolabus est pro accolis; quod fugerat Fontaninum, qui accolabiis, quasi esset accolabius accolabii, hujusmodi servos indicatos putat, dum libell. Delle Masnade, pag. 41, inquit: Gli Accoli, o Accolabii erano coloni e lavoratori della terra. Ad summum dicitur Accolavus, et in plurali Accolavi. Accolabium autem Spelmannus perperam confixit pro domo rustica, quam [Col. 0036D] accolae habitant, inquit Ducange in Glossar. Accola autem est adventitius cultor terrae: incola vero inibi natus; juxta illud:

VIII. Quod autem Fontaninus ibi subdit de mancipiis, quod servi essent bello capti, quos Waldandus signa Rotgandi secutus bello captos in praediis suis collocasset: primum quidem veritati nititur, nam hoc importat nomen mancipium; alterum autem veritati sane non repugnat: sed quia in hujusmodi privilegiis formulae tales consueverunt apponi quae ampliorem sensum continerent, et donationem largiorem per ampullosa verba praeseferrent, quamvis qui privilegium concessisset, scivisset nunquam et nusquam [Col. 0037A] omni ex parte verificandas; quod innuit laudatus Bignonius illis verbis: Haec enumeratio omnibus instrumentis ascripta est, ut exempla proferre frustra sit; non videtur tamen appositum specialiter pro rebus Waldandi Paulino donandis, cum in omnibus instrumentis sub hac formula bonorum concessorum enumeratio describatur.

IX. Sequitur diploma: casis, massaritiis, servis, et aldionibus. Hic, casas agrestes habitationes, quia de rusticis loquitur; et vere Latine casas putarem, quamvis Latini barbari aedificia etiam regum casas dicerent. Legg. Longobard. lib. II, tit. 17, leg. 1: «Si gastaldius, [xvii] aut quilibet actor regis, post susceptas et commissas sibi ad gubernandum regis curtes, aut casas,» etc. Lex Bajuvariorum, tit. I, [Col. 0037B] § 9, n. 5, Ad casas dominicas stabulare. Massaritia est supellex, vel etiam mansus ipse supellectile instructus, frequens et notae significationis verbum apud Italos, ait Ducange. Et quidem inter nostrates, apud quos forte prae caeteris voces Longobardicae invaluerunt, masi, masnatae, massarii, massariarum nomina adhuc omnium ore circumferuntur. Quia vero addit servis, eos hos puto qui de masnata in chartis nostratibus frequenter occurrunt, quorum status conditionem fulse et erudite prosequitur Fontaninus libello nobis saepius citato Delle Masnade. In mansis enim degentes, alias masi masnatae nomen dederunt. Manumissio horum servorum quomodo fieret, vide documenta in Appendice II apposita n. 26, 27, 28.

X. Non est autem idem de aldionibus, qui ut et [Col. 0037C] aldii, liberti sunt, non affatim tamen ab omni servitutis opere exempti: hinc quandoque inter servos computati. Eam tamen, quam consequebantur, vel libertatem, vel servitutis diminutionem, non in ecclesia ut servi (sicuti ex chartis mox citatis patet), sed per chartam, vel ad libitum domini recipiebant. LL. Langobard. lib. II, tit. XXXIV, l. 5: «Si quis servum aut ancillam suam in ecclesia circa altare amodo liberum, vel liberam dimiserit, etc. . . . Nam qui aldium facere voluerit, non eum ducat in ecclesiam, nisi alio modo faciat, qualiter voluerit, sive per chartam, sive qualiter ei placuerit.» Aldiones autem dicuntur, qui ex aldiis nati sunt. Ibidem tit. XII, l. 8: «Si aldius cujuscunque aldiam alterius tulerit uxorem, et filios ex ea procreaverit, . . sint filii ejus aldiones.» [Col. 0037D] Genus id erat servorum in Italia sub Longobardis notissimum, et satis frequens, ut de eo in LL. Longobard. passim decreta regum occurrant. Hujusmodi autem homines apud Italos hi ferme censebantur, qui fiscalini et liti in Francia. Sic enim de iis statuit Carolus Magnus in capitul. additionis ad leg. Longobard., an. 801, cap. 6: «Aldiones vel aldianae ad jus publicum pertinentes ea lege vivant in Italia in servitute dominorum suorum, qua fiscalini vel liti vivunt in Francia.» Fiscalini autem erant, qui praedia regio fisco addicta colebant, et incolebant. Capitul. de Villis, c. 50: «Fiscalini qui mansos habuerint, inde vivant.» Et c. 52: «Volumus, ut de fiscalibus, vel servis nostris, sive ingenuis, qui per [Col. 0038A] fiscos, aut villas nostras commanent.» etc. Liti vero seu lidi mitiori onere premebantur quam servi; ut colligitur ex leg. Ripuar. cap. 62, n. 1, ubi dicitur: «Si quis servum suum tributarium, aut Litum fecerit.» etc., hoc est, ei jugum servitutis alleviaverit. Caetera quae in diplomate nostro sequuntur, non magnum negotium legenti facessunt.

XI. Prae omnibus autem, quae hucusque dicta sunt, peculiare expostulat examen tempus et locus, quo latum est diploma. Sic enim in fine apponitur: Data XV Kal. Julii, anno VIII regni nostri, e Loreia civitate, in Dei nomine feliciter. Annus 776 octavus vere erat, quo Carolus adiit regnum Francicum mortuo Pipino patre an. 768. Hinc, nisi adverterem et Baronium fuisse hominem, mirarer insignem errorem [Col. 0038B] (sic eum vocat Pagius ad an. 802, n. 7) irrepsisse in Annales ejus, qui ad an. 773 diploma referunt. Sic habet Baronius an. 802, n. 13: «Hactenus diploma datum anno Domini septingentesimo septuagesimo tertio, quo ipse Carolus adversus Desiderium in Italiam venit, quo numerari contigit octavus annus ejusdem regni.» Ex his verbis videtur adventus Caroli in Italiam adversus Desiderium in causa fuisse, qua Baronius allucinaretur: non advertens quod quamvis datum in Italia dicatur diploma, alios quoque adventus Caroli in Italiam fuisse posteriores; puta an. 776, quo descendit in Forumjulium, rebellionem Rotgandi repressurus. Insuper bona Waldandi, qui ceciderat in praelio cum Rotgando, assignantur Paulino. Praelium autem non contigit nisi an. 776. [Col. 0038C] Non igitur an. 773 erant adhuc fisco adjudicata bona Waldandi, ut donari possent Paulino. Insuper nonnisi an. 774 rex Longobardorum dicitur, non est ergo an. 773 locandum diploma, in fronte habens Rex Longobardorum. Humaniter ergo peccavit Baronius noster, et qui eum secutus est Bollandus, sicuti etiam a veritate exorbitat, cum dicit an. 773 esse octavum regni Carolini, qui non nisi quintus est. Candidus non octavum, sed decimum legit (ut ms. quod proferimus in Appendice II, n. 2), sed error est; nam annalistae Francorum, Bertiniani scilicet, Lambeciani, Loiseliani, Carolum implicatum habent bello Hispanico et Saxonico an. 778, qui est decimus regni ejus, de rebus Italiae alte silentes. [Col. 0038D] Fontaninus libello Delle Masnade, pag. 42 et seq., a caeteris discedit, et epocham annorum Carolini regni, quae hoc diplomate profertur, auspicari vult non ab anno quo adiit regnum Francicum, sed ab eo quo regnum Longobardicum in Italia; adeoque in an. 781 diploma refundit, quo anno in Italiam denuo venit Carolus, sicque potuit optime in Lorea civitate, ad ripas Athesis sita, privilegium concedere. Sic vir ill. sentit. Verum nonnullae rationes non contemnendae militant in hanc sententiam. Prima: Ex quo regnum Italicum nactus est Carolus, non convenisse unico tantum regni Italici titulo se nominare; sed vel Francici tantum, vel Francici simul et Italici, ut diplomata ejus consideranti patebit. Hic autem nonnisi regem Italiae se diceret, cum [Col. 0039A] antea esset et Franciae. Inveniuntur quidem chartae cum data regni tantum Italici; sed hae non sunt inscriptae nomine Caroli, tanquam scriptum illud proferentis. Sic inscribuntur ab Italis ei subjectis, qui acta sua per regnum Italicum consignabant, ut sunt illae Petri Mediolanensis archiepiscopi apud Puricellum, p. 21: Anno dominorum nostrorum Caroli et Pipini regum in Italia XVI et IX, et sancti Paulini nostri de concilio Forojuliensi: Anno principatus eorum XXIII et XV Itali in Italia scribentes de rebus in Italia gestis, per regnum Italicum chartas suas inscribebant, non curantes epochas aliorum regnorum. Non ita autem est sentiendum de rege cui plura regna subdebantur, qui sicuti in fronte regem se dicit Francorum et Longobardorum, ita in fine [Col. 0039B] dare solitus erat litteras suas ab epocha primi regni, vel utrorumque, nunquam omisso primo. In casu autem nostro ipse rex Francorum et Longobardorum Carolus dat diploma: annus ergo regni Francici; quia prior et potior omnino est attendendus, cum desit alter. Altera: Haec bona dantur Paulino antequam cathedram patriarchalem conscendat; conscendit autem eam anno praesenti (id est 776, ut cap. seq. videbitur), non ergo datum diploma an. 781. Adde datum diploma (ut mox probabiliter dicetur) extra Italiam; ratio igitur Fontanini corruit, qui quia datum vult in Italia, vult quoque annos regni Italici numerandos. Cum igitur hae rationes excludant annum 781, et ex alia parte conveniat [Col. 0039C] annus 8 regni Francici cum an. 776, quo et auctoritates scriptorum et res gestae evincunt datum diploma, non est ab hac sententia sine clariori fundamento recedendum.

XII. Non minus autem difficultatis ingerit ipse locus. E Loreia civitate datum dicitur. Sed ubinam gentium Loreia civitas sita est? Fontaninus expedite pronuntiat eum esse locum qui vulgo hodie Loreo dicitur, ad fauces Athesis. Quod forte a Cointio hausit, qui ad an. 776, n. 8, ait: « Loream interpretamur hodiernum Loretum ad Athesim fluvium in ducatu Veneto. Verum non videtur probabilis haec opinio. 1 ^o Quia nullo tempore Loredum, vel Lauretum ducatus Veneti, nomine civitatis dignum habitum, quod veteres geographi et lexicographi vix [Col. 0039D] nomen attigerunt. 2 ^o Locus hic nullibi Loreia dicitur, sed Loredum, vel Loretum, vel Lauretum; adeoque non talis est nominis affinitas, ut pro ea civitate habeatur, [xviii] e qua Carolus dedit diploma. Vulgo quidem nunc Loreo dicitur, sed hoc a conterminis Venetis, qui dialecto naturali solent penultimas participiorum consonantes adimere, ut, verbi gratia, pro andato, andao, vel anda; pro avuto, abbuo, abbu; pro aceto quoque aseo: sic pro Loredo, vel Loreto, Loreo dicunt. 3 ^o Quia tempore Caroli Magni vel non erat in rerum natura Loretum, vel ad summum nullius momenti fortilitium. Primum asseritur a Leandro Alberto, dum loquens de Romandiola Transpadana ( Romagna di la dal Po ) ait: Loredo, contrada posta nelle paludi, gia fabbricata da Vitale [Col. 0040A] Falerio duce di Venezia. Hic autem longe post tempora Caroli ducatum tenuit, adeoque nondum erat Loredum. Cui astipulari videtur diploma fundationis, quod editores Rer. Italicar. scriptor. addiderunt ex codice bibliothecae Ambrosianae ad part. VIII, cap. 9, lib. IX, Chronici Andreae Danduli, cujus formula et apud ipsos Loredanos servata est, ut ibi in fronte dicitur. Datum est autem an. X ducatus Vitalis, qui fuit a Christi natali 1094 mensis Decembris III, indictione Rivoalti. Puto deesse numerum indictionis, et τὸ III ad numerum dierum mensis Decembris referendum, et ad indictionem addendum numerum II; nam anno 1094 vere secunda indictio, et non tertia excurrebat. Sic vero inter caetera habet: «Nos Vitalis Faletro . . . nostro proprio expendio [Col. 0040B] et pretio castrum, quod vocatur Lauretum, aedificari a fundamentis, et construi cum universis munitionibus suis jussimus.» Et infra tradens incolendum locum sic: «Vobis totis clericis, castellanis, et caeteris omnibus, qui ibi venturi sunt, et vestris haeredibus, et successoribus ad perpetuo retinendum . . . totum praedictum castellum concedimus.» Vidistin a fundamentis castrum aedificatum, et constructum impensis ducis Falerii? Audistin formulam loquendi cum iis qui incolendum susceperant, tanquam primum illo commigraturis? Hoc enim sonare videtur, vobis, et caeteris, qui ibi venturi sunt. Neque dices verba: Castrum quod vocatur Lauretum, indicare Leuretum jam fuisse. Subdit enim, aedificari jussimus; ac si diceret: Nos jussimus aedificari castrum, [Col. 0040C] quod vocatur nunc Lauretum. Appellatio enim nominis post aedificationem est accipienda. Non igitur Loredum antea erat, ut potuisset Carolus ibi degens signare diploma.

XIII. Verum quia ipse Dandulus citato capite 9, part. 8, dicit: « Iste dux (Vitalis) Laureti fortilitium vetustate corruptum in formam castri renovavit, et incolis terris et aquis, et immunitatibus pluribus privilegiatis custodiendum dedit;» quod et innuit strictioribus verbis Petrus Marcellus in Vitis ducum Venetorum de Vitali Falerio duce XXXII: «Falerius, inquiens, etiam Lauretum vetustate collapsum instauravit;» non ausim asserere, ante ducem Falerium Lauretum omnino non exstitisse. Sat tamen est [Col. 0040D] ostendisse, adeo minutum oppidulum fuisse, ut pro summa gloriae ejus et decoris habeatur ab exiguo desertoque fortilitio ad rationem castri, an. 1094 fuisse evectum. Fortilitium autem cum audis, non arcem quidem suspiceris, sed potius munitiunculam ad incursiones praedonum coercendas. Non enim ad majora destinatum fuerat fortilitium quam castrum. Castrum autem in privilegio dicitur «constructum securitate inde transeuntium, ne a multorum calliditate et insidiis latrocinia, quae saepissime ibi fiebant, ulterius exercerentur.» Hujusmodi autem rationis locus quis unquam sibi suadeat potuisse civitatis nomine insigniri?

XIV. Addenda quarta ratio ex tempore. Datum est privilegium XV Kal. Julii. Ita lego in ms. thesauri [Col. 0041A] sanctae ecclesiae Aquileiensis, ex quo illud diploma habebis in Appendice II, n. 2, et apud Candidum, Baronium, Bollandum, Cointium, Pagium, Fleury, uno Palladio juniore excepto, qui habet Junii, et Schonleben ipsum sequente. Carolum autem XV Kal. Julii (id est XVII Junii) non est credibile Loredi fuisse, sed forte neque in Italia. Nam in Annalibus Francorum dicitur Carolum, qui sub finem anni 775 descenderat, ineunte anno 776 ingressum esse Italiam, et Forumjulium factionibus Rotgandi in rebellionem actum repressisse, et Tarvisium, cui socer Rotgandi Stabilinius praeerat, cepisse, ibique Pascha celebrasse. Annalista Petavianus hoc anno sic habet: «Perrexit domnus rex Carolus in Italiam, et occiso Hrogaundo, qui illi rebello exstiterat, obsideruntque [Col. 0041B] Stabilium socerum suum Taravisio civitate. Eo capto, dispositisque omnibus, prosper redit cum suis in Franciam.» Loiselianus vero sic: «Apud Taravisium civitatem Pascha celebravit, et captas civitates Forojuliensem et Taravisium . . . reversus est in Franciam.» Idem et Bertinianus. Quanquam autem dicatur prius, apud Taravisium Pascha celebravit, et postea addatur, et captas civitates, etc., manifeste tamen adhuc apparet captum Tarvisium ante Pascha. Etenim si inibi Pascha celebravit, ipsum jam coeperat. Nec officit quod sequitur, et captas civitates, barbara phrasi; nam positum est pro et captis civitatibus reversus est. Igitur tempore Paschatis, hoc est die 14 Aprilis, quo anno 776 Pascha inciderat, jam absolutum erat bellum [Col. 0041C] Forojuliense. Expeditis autem rebus Forojuliensibus, et praefectis regioni administrandae comitibus, statim in Franciam repedavit. Poeta Saxo ad hunc annum:

Cui consonat Eginardus, caeteris (teste ipso Pagio) diligentior hac de re in Annalibus, dum ait: «Ad quos motus comprimendos raptim in Italiam proficiscitur (Carolus) Rotgaudoque, qui regnum affectabat interfecto, civitatibus quoque quae ad eum defecerant, sine dilatione receptis, et in eis Francorum comitibus constitutis, eadem qua venerat velocitate reversus est.» Compone nunc, si potes, celeritatem Caroli a bello Forojuliensi jam ad minus die [Col. 0041D] 13 Aprilis confecto revertentis, cum 17 Junii, quo datum dicitur diploma, et nunquam tibi suadere poteris tunc in Loreia civitate (id est Loredo) fuisse. Quae enim sollicitudo ab Italia recedendi fuisset, si a bello confecto et rebus compositis, quorum gratia in Forumjulium descenderat, supra duos menses occupatus (ut sic dicam) in nihil agendo, hinc inde divertisset, ut ad diem 17 Junii Loredi fuisset diploma daturus?

XV. Hinc quae dicunt Pagius ad an. 776, n. 4, et ante eum Cointius, eodem an., n. 11, non arrident. Ne Romam Carolus adiret, impedimento fuit tumultus Saxonicus. Nil minus. Jam enim in Franciam Carolus remeaverat, cum nuntium accepit de nova [Col. 0042A] Saxonum rebellione. Audi annalistam Bertinianum, cui caeteri consentiunt: «Disposuit civitates quae rebellatae fuerant per omnes Francos, et iterum cum prosperitate et victoria reversus est in Franciam. Tunc (nota vim hujus tunc nuntius veniens, dixit Saxones rebellatos,» etc. Et infra, postquam narravit acta rebellionis, innuit locum, ubi haec audivit, nempe Wormatiam: «Et cum pervenisset, inquit, domnus Carolus rex Wormatiam, omnes istas causas audiens (quarum una ipsa rebellis erat) conjunxit synodum ad eamdem civitatem.» Igitur ex hac relatione manifeste evincitur jam discessisse Carolum ab Italia, cum nuntium rebellionis Saxonicae suscepit. Non ergo hi tumultus in causa fuere, ut ab Italia discederet. Haec autem regredientis Caroli festinatio [Col. 0042B] alterum saltem ex his probabile facit, vel privilegium citius datum esse quam communiter circumfertur, nempe XV Kal. Junii, ut habent Palladius, et Schonleben, hoc est 18 mensis Maii, et sic componi possent etiam simpliciter intellecta, et prout sonant verba annalistae Nazariani, quae ad hunc annum sunt. Maii campus ad Wormatiam. Adhuc enim [xix] supererat tantum mensis Maii, ut conventus, qui a Martio primum vocatus, Campus Martius dicitur, in Maium translatus Campus Maius appellatus, eo quod, teste Ducangio, tunc expeditiones bellicae et negotia regni agerentur, mense saltem exeunte suae institutionis (suae institutionis, inquam; nam extra Maium non raro habitum, etsi Maii campum dictum, docet Cointius l. cit., n. 10), Wormatiae [Col. 0042C] posset haberi, vel saltem inchoari: vel extra Italiam datum, a qua bello confecto recesserat. Et forte utrumque verum: et citius datum, et extra Italiam. Ut ut res sit; in Loreia civitate, quae sit Loredum, inter paludes Athesis fluvii mare Adriaticum subeuntis situm, datum hoc diploma fuisse aegerrimae, ne dicam nullatenus, est acquiescendum.

XVI. Verum subaudio quid mihi lector meus reponat, videlicet: Si Loreiam excludis, quem locum alium statuis? Non enim nullibi diploma datum est. Ut verum fatear, hic haeret aqua; et experimento comperio facilius esse alienam oppugnare, quam suam propugnare sententiam. Ludovicus Schonleben in Annalib. Carniolae, ad an. 776, sic ait: «Loream suspicor esse Laureacum, quod a Germanis forte [Col. 0042D] jam tunc Lorch appellabatur: nisi malis intelligere Louranam in Liburnia vicinam Forojulio.» Non improbo conjecturam, usque dum melior appareat quae plenius arrideat. Gallice quidem nunc Lauree effertur a Dupinio in Symmacho P. P., loquens de epistola ejus 12, qua pallium Laureacensi episcopo concedit (Tom. V Concil., pag. 440) , licet ut suppositam habeat. An sit autem Laurisham Germanis Lorsch, ubi monasterium Laureshamense tribus leucis a Wormatia dissitum, ubi campum Maium, ut modo dictum est, habuit hoc anno Carolus? Noreiam dicerem sequens Amasaeum, Leandrum Albertum, Palladium seniorem, dicentes (non adversantibus Lexicographis) Goritiam nunc esse, quae Noreia veteribus [Col. 0043A] Straboni, Caesari, Plinio fuit, et vitio amanuensium N in L mutatam, si tempore Caroli Magni nomen saltem urbis superesset, quam jam suo tempore excisam Plinius commemorat, lib. III, c. 20: «Interiere, ait, . . . ex Venetis Attina, et Calina; Carnis Segeste, et Ocra; Tauruscis Noreia.» Auctor dissertationis in Tabulam chorographicam Italiae medii aevi (inter Scriptor. Rer. Italicar., tom. X, n. 73) omnem lapidem movet, ut ostendat Goritiam praesentem non esse veterem Noreiam. Quod quidem et nos non sinit magni facere conjecturam de Lorea pro Noreia civitate. Alium autem locum, qui Noreia fuerit, non assignat. Ita et nos Loredum Loreiam esse negamus; et quin alium proferamus, lectori nostro inquisitionem relinquimus: satius judicantes [Col. 0043B] nullum, quam dubium vel improbabilem exhibere.

I. Non levis momenti res agitur, cum tempus seu epocha assumptionis Paulini ad fastigium Aquileiensis cathedrae statuenda est. Etenim non omnes conveniunt in assignando tempore patriarchatus ejus. Alii annos 26, alii minus, alii non nisi 25 ei consignant. Hinc fit ut quamvis non nimis discrepent in statuendo annum ejus emortualem, attamen argui non potest, ob inaequalitatem durationis assignatae, quo anno fuerit assumptus. Insuper praedecessorum patriarcharum adeo male digesta annorum series est in chronicis Aquileiensibus, ut Delio opus sit natatore. Hoc unum tamen pro certo statuendum, doctrinae [Col. 0043C] et sanctitatis meritis ad mitram adeo celebrem sibi viam stravisse: et qui generis dotibus, et sanguinis claritate caruerat, sapientia, prudentia, morumque probitate sibi cathedram promeruisse. Ut aliquid tamen circa tempus suae assumptionis proferamus, quoniam in conjecturis versamur, quae probabiliores videbantur, seligemus.

II. Callisto patriarchae, quem dicit Ughellus decessisse circa an. 770, post annos 40 episcopatus, substituitur communiter Sigualdus, vel Siginaldus Paulini nostri decessor, cui chronica Aquileiensis, quam profert Muratorius (Anecdot. tom. IV, pag. 240) , annos 42 sedis attribuit. Quae si innocenter bibis, saeculo sequenti, nempe ad an. 812, inauguratio Paulini tibi erit quaerenda. Quid autem erit, si inter Callistum [Col. 0043D] et Sigualdum cum Baronio Joannem repones? Is enim est qui (ut habet eminentissimus Annalium parens, ad an. 772, n. 5) vexando Gradensem ecclesiam, Longobardorum fretus potentia, occasionem dederat legationi a Venetis directae Stephano papae, sed eo mortuo ab Adriano susceptae, per ipsummet Gradensem patriarcham, Magnum presbyterum, et Constantinum tribunum de quibus et Dandulus in Chron., lib. VII, cap. 12, part. XIII, obitae, qua exposcebant apostolicis minis finium suorum transgressorem perterrefieri, et armis spiritualibus ejus audaciam confringi. Is quoque est (nisi dubito de veritate diplomatis mox citandi) qui astitit Zachariae papae, quando consecratum venerat capellam sancti [Col. 0044A] Petri Lubniae, cujus jura et proventus intercessione Waldonis Frisigensis episcopi eidem Ecclesiae Frisigensi Arnulphus concessit, ut patet ex diplomate prolato ab additore Ughelliano in Aquileiensibus post Callistum. Zacharias autem fato functus est an. 752. Ante ergo hoc tempus Joannes in Ecclesia Aquileiensi eminebat titulo praesulatus. Verum res adhuc magis implicatur, si consideretur quod an. 762 Sigualdus jam sedem patriarchalem conscenderat, ut patet ex documento erectionis monasterii Sextensis, et sanctae Mariae in Salto, dato an. 6 Desiderii, et 3 Aldagisi, qui correspondet an. 762. (Documentum habebis in Appendice.) Ex quo corrigendus Wolphangus Latius, qui Comment. Reipub. Rom. lib. XII, sect. 5, cap. 8, ait de Paulino, quod [Col. 0044B] Ut Sextum et ad Ripam Salti monasterium is (Carolus) poneret, hortator exstitit. Quomodo enim Carolum hortatus est Paulinus in Sexto et in Salto monasteria exstruere, quae sub ejus decessore Sigualdo jam erant exstructa? Insuper ex alio diplomate, anno 772 dato, evincitur non Joannem, sed Sigualdum patriarchalem cathedram occupasse. Sigonius de Reg. Italiae, lib. III: «Eodem anno (772) Sigualdus patriarcha Aquileiensis Papiae fuit. Exstat enim diploma ab illo monasterio sanctae Juliae Brixieno indultum, ac III Idus Octobris, indict. 11, anno Desiderii et Aldagisi regum 16 et 14 Ticino datum.» Is enim, quia regio Longobardorum sanguine, et quidem (ut habet Candidus) Grimoaldi regis, ortus erat, Ticinum quod gentiles sui incolebant, ibique e regia [Col. 0044C] dominabantur, eos visendi gratia advenit, deditque privilegium die 13 Octobris an. 16 Desiderii, qui est ab anno 757 primo quo regnare post Aistulfum coepit, annus 772, convenitque cum indict. 11, quae tamen non nisi per mensem secundum ab ingressu suo excurrebat. Non ergo anno 772 Joannes patriarcha erit credendus; nec Callistum anno tantummodo 770 decessisse, sed forte an. 760, saltem in decennium errante Ughello.

III. Non casu dixi, Joannem non patriarcham credendum an. 772, qui nunquam patriarcham fuisse crediderim. Sic enim rem alioquin implicatam resolvo, facem praeferente juniore meo Palladio. Is cum inter patriarchas Aquileienses in patriis chronicis Joannem non reperisset, uti revera non reperitur, [Col. 0044D] et alias vidisset, quae Baronius de ejus in Gradenses insolentia scripserat; putavit non fuisse vere patriarcham, sed rectorem loco Sigualdi, et ferme vicarium ejusdem, in Ecclesiae Aquileiensis administratione. Quae Palladii sententia mihi omnino fit verisimilis. Nam hic Joannes nec in privilegio Arnulfi, nec apud Sabellicum mox citandum, a quo sumpserat hujus praesulis notitiam Baronius, patriarcha dicitur, sed [xx] tantummodo praesul vel antistes. Sigualdus dicit apud monachum sancti Galli, § sequenti afferendum, se diu tenuisse episcopatum, et quidem ad minus ab an. 762, ut supra visum est, tenuit usque ad ann. 776, ut infra videbitur. Licet autem demas a numero annorum Callisti, quem [Col. 0045A] profert Ughellus, integrum decennium, et decessum a vivis non an. 770, sed 760 putes: adhuc locum Joanni non invenis, qui tamen an. 752 astitit Zachariae papae, ecclesiam in Sclavinia consecranti. Non ergo Joannes patriarcha, sed patriarcharum vices gerens, et sub Callisto, et sub Sigualdo, forte utriusque chorepiscopus. Chorepiscopi enim vicariam opem praestabant episcopis, praesertim in dioecesi rusticana, de quibus vide Marcham, de Concord. sacerd. et imper., lib. III, c. 13; Thomassin., Vet. et Nov. Eccl. Discipl. passim; Ducange in Glossar., quorum quoque non infrequens mentio in Capitularibus, praesertim anni 828, ubi vocantur adjutores ministerii episcoporum. Potuit igitur Joannes chorepiscopi munere fungi sub Callisto et sub Sigualdo: et sub [Col. 0045B] illo an. 752 interesse consecrationi ecclesiae sancti Petri in Lubnia, a Zacharia papa facta, et sub hoc, forte absente et Papiae commorante, an. 772 vexare ecclesiam Gradensem, a cujus vexatione non tantum monitis pontificis Adriani, quam metu cessavit. «Nam Longobardici regni eversio in id tempus incidit, ex cujus favore pendebat Aquileiensis Ecclesia,» ait Sabellicus Ennead. VIII, lib. VIII, paulo ante finem. Quibus verbis innuitur an. 774, quo res Longobardicae pessum iere, superfuisse ipsum Joannem. Igitur viventibus eomet tempore, modo Callisto et Joanne, ut acta an. 752 produnt; modo Sigualdo et Joanne, ut acta an. 772 et 774 ostendunt, nec ullibi patriarcha dicatur, merito a censu patriarcharum expungitur, cum duo patriarchae uno tempore non [Col. 0045C] sint admittendi: et vicarius patriarcharum tantummodo, vel administrator, sive chorepiscopus dicendus.

IV. Ut ut tamen res sit, Sigualdus in vivis erat die 13 Octobris an. 772, ut constat ex dato Ticini diplomate an. 16 Desiderii, quod additor Ughellianus in Siginaldo ex Bullario Cassinensi, tom. II, an. 774 datum ait. Quod tamen falsum esse apparet, et ex numero annorum Desiderii regis, cujus an. 16 cadit non in 774, sed in an. 772, et ex factis an. 774: nam die 13 Octobris non Desiderius, sed Carolus, capta Papia paulo a Paschate, Longobardorum rex dicebatur. Monachus Sangallensis, lib. II de Gestis Caroli M. ad Carolum Crassum, filium Ludovici Regis Germaniae, nepotem Ludovici pii, pronepotem [Col. 0045D] Caroli Magni, c. 27, ex edit. Duchesne, tom. II, pag. 133, quaedam de extrema infirmitate cujusdam patriarchae Aquileiensis narrat, quae perpendenda hic et nunc omnino sunt. «Civitatem ( Papiam ) superavit. Exin ad ulteriora progressus venit religiosissimus Carolus ad urbem Furiolanam, quam qui sibi scioli videntur, Forum Juliense nuncupant. Contigit autem, ut eodem tempore episcopus civitatis illius, aut (ut modernorum loquar consuetudine) patriarcha, occasui vitae suae appropinquaret. Ad quem cum religiosissimus Carolus visitandi gratia properaret, ut successorem suum ex nomine designare deberet, ille religiose admodum ex imis praecordiis suspiria trahens: Domine, inquit, episcopatum diu [Col. 0046A] sine aliqua utilitate vel profectu spirituali retentum, judicio divino et vestrae dispositioni relinquo, ne ad cumulum peccatorum, quem vivens exaggeravi, etiam mortuus aliquid superinjicere apud inevitabilem et incorrumpendum judicem deprehendar. Quod sapientissimus Carolus ita cepit, ut eum antiquis Patribus non immerito coaequandum judicaverit. Cum autem in eadem regione aliquantisper immoratus fuisset exercitatissimus inexercitatissimorum Francorum Carolus, donec episcopo decedente dignum ei successorem substitueret; quadam festiva die post missarum celebrationem dixit ad suos: Ne otio torpentes ad ignaviam perducamur, eamus venatum, donec aliquid capiamus, et singuli in eodem habitu pergamus, quo nunc induti sumus. Erat autem imbrifera [Col. 0046B] dies, et frigida. Et ipse quidem Carolus habebat pellicium berbicinum non multum amplioris pretii, quam erat roccus ille sancti Martini, quo pectus ambitus, nudis brachiis Deo sacrificium obtulisse astipulatione divina comprobatur. Caeteri vero, ut pote feriatis diebus, et qui modo de Papia venissent, ad quam nuper Venetici de transmarinis partibus omnes Orientalium divitias advectassent, Phoenicum pellibus avium serico circumdatis, et pavonum collis cum tergo, et clunis mox florescere incipientibus, Tyria purpurea vel diacedrina litra decoratis, alii de lodicibus, quidam de gliribus circumamicti procedebant, saltusque peragrantes, ramis arborum, spinisque, et tribulis lacerati, vel imbribus infusi, tum etiam sanguine ferarum, pelliumque volutabro [Col. 0046C] foedati remanebant. Tunc astutissimus dicit Carolus: Nullus nostrum pellicium suum extrahat, donec cubitum eamus, ut in nobis ipsis melius siccari possint. Quo jussu singuli, corpora magis quam indumenta curantes, usquequaque focos inquirere, et calefieri studebant, ac mox reversi, et in ministerio ejus usque ad profundam noctem persistentes, ad mansiones remittebantur. Cumque tenuissimas illas pelliculas, vel tenuiores brandeas extrahere coepissent, rugarum et contractionum rupturas, quasi virgarum in ariditate fractarum procul audiri fecerunt; gementes, et suspirantes, conquerentesque, se tantum pecuniae sub una die perdidisse. Praeceptum vero ab imperatore susceperant, ut in eisdem pellibus crastina die se illi praesentarent. Quod cum [Col. 0046D] factum fuisset, et omnes non in novis splenderent, sed potius pannis, et decolori foeditate horrerent; dixit industria plenus Carolus ad cubicularium suum: Fer illud pellicium nostrum inter manus, et affer in conspectu nostrum. Quo integerrimo et candidissimo allato, assumens illud inter manus, et cunctis astantibus ostendens haec pronuntiavit: O stolidissimi mortalium, quod pellicium modo pretiosius et utilius est! Istud ne meum uno solido comparatum, an illa vestra non solum libris, sed et multis coempta talentis? Tunc vultibus in terram inclinatis, terribilissimam ejus animadversionem sustinere nequibant. Quod exemplum religiosissimus pater vester non semel, sed per totam vitam suam imitatus est, ut [Col. 0047A] nullus,» etc. Huc usque narratio Sangallensis monachi, quae quamvis omnia ad rem praesentem haud faciant, tamen omnia exscribere placuit ad patriae nostrae in posterorum memoria perennandum decus, quod Caroli Magni nedum victoriis illustrata fuerit, sed et pacis studiis exculta, et genialibus exercitiis decorata.

V. Haec, quae suppresso nomine patriarchae, et tempore quo gesta sunt, non indicato, narrata sunt a monacho sancti Galli, nescio cui alii appingi possint, nisi Sigualdo. Non enim Paulino, qui anno 792 diploma habuit a Carolo, de quo cap. 6 § 4, ut clerus Ecclesiaque Aquileiensis sibi episcopum eligeret. Hic autem et Carolus a moriente successorem nominandum deposcit, et moriens patriarcha ipsi Carolo [Col. 0047B] electionem remittit. Insuper cum Paulinus decessit, jam annus trigesimus excurrebat a capto Ticino. Haec autem statim ab hoc bello confecto evenerunt. Adde, quod Carolus sub finem an. 803 et principio an. 804, quo Paulinus e vivis excessit. Italiam non vidit, sed celebravit natale Domini, et hiemavit Aquisgrani, ut habent annales Bertiniani. Igitur de Paulino haec intelligi non possunt. Minus autem de quocunque alio qui Sigualdum praecessisset, quia non alius, sed ipse Sigualdus cathedram Aquileiensem implebat, cum Ticinum est expugnatum, a cujus expugnatione haec contigerunt. Tene ergo Sigualdum esse de quo monachus hic loquitur.

VI. Verum non evenisse an. 774, quo capta Papia fuit, patenter evincitur ex hiemali tempore, [xxi] [Col. 0047C] quo haec gerebantur; quod indicat, nedum dies imbrifera et frigida, sed et habitus pellicinus Caroli et palatinorum, qui nisi brumali tempestate vestiri solet. Natale autem Domini celebravit sub finem an. 773 in ipso castrorum vallo, ut ex annalistis Loiselian. Bertinian. caeteris docet Cointius ad hunc an. n. 18, et Pascha an. 774 seq. Romae. Expugnata autem urbe, non dicunt annalistae ipsum excurrisse Italiam, provinciasque ditionis Longobardicae, sed «ibi venientes omnes Longobardi de cunctis civitatibus Italiae, subdiderunt se dominio domni gloriosi regis Caroli et Francorum,» ait annalista Bertinianus. Addunt Lambeciani interfuisse «dedicationi Ecclesiae, et translationi corporis sancti Nazarii in [Col. 0047D] monasterio Lauresham, anno incarnationis Dominicae 774 die Kalendar. Septembris.» Lauresham, sive Lorsch in episcopatu est Wormatiensi, a cognomine civitate tribus in ortum leucis dissitum. Frustra igitur quaeritur an. 774 vel ineunte, vel exeunte, id est hiemali tempestate in Forojulio Carolus, episcopum decedenti suffecturus.

VII. Quae cum ita sint, non alius annus occurrit cui haec possint probabilius aptari, quam annus 776. Hoc enim hiemis tempore Carolus Forumjulium advenit, de Rotgando perduellionis reo poenas sumpturus. Hic stativa habuit, et qui Natalem Domini in villa quae dicitur Scaldistat celebravit sub finem anni 775 (ut dictum est cap. superiori § 5), hic hiemavit, et Pascha Tarvisii celebrato remeavit in Gallias. [Col. 0048A] Cum autem hic an. 776 ineunte moraretur, contigit Sigualdi decumbentis casus, quem narrat monachus laudatus.

VIII. Oppones fortasse quod Sangallensis monachus non indubiae est fidei, quippe ab Henrico Canisio, librorum ejus editore, Historia taxatur veluti nonnunquam fabulis aspersa. Talis vero haec, quae Sigualdum Longobardorum genere adeoque hostili nomine, apud Carolum ita pie et religiose locutum inducit, ut aequari primoribus patribus meruerit a Carolo. Nec in illo pietas tanta, nec in hoc tanta commendatio arguenda videtur. Insuper indicat facta haec eo anno, quo capta Papia fuit. Ait enim: «civitatem superavit;» et statim sequitur: «Exin ad ulteriora progressus . . . venit ad urbem Furiolanam, etc.» Non [Col. 0048B] haec ergo differenda ad an. usque 776. Adde haec evenisse hiemis tempore, ut dictum est. Si ergo hiemis tempore decessit Sigualdus, etiam hiemis tempore et quidem ejusdem anni sufficiendus fuerat Paulinus: ad hoc enim Carolus hic diversabatur, videlicet «donec episcopo decedente dignum ei successorem substitueret.» Cum autem Paulinus, per mensem Maium, vel Junium, non nisi grammaticus appelletur in privilegio, de quo cap. praeced., et in consequens non adhuc esset patriarcha renuntiatus, manifestum est haec haud componi posse cum anno 776 quo Carolus statim a Paschate ab Italia recesserat. His accedit, quod infra dicitur: «Praeceptum ab imperatore susceperant, ut in eisdem pellibus, etc.» Carolus autem imperator non est dictus nisi anno [Col. 0048C] octingentesimo. Non ergo haec conveniunt an. 776.

IX. Haec tamen ea facilitate qua opponuntur, refutantur solvunturque. Nam de veracitate scriptoris et fide, non inficias eo, ipsum nonnulla fabulam sapientia interserere, non tamen omnia. Ait enim laudatus Canisius, quod «stylus licet humilis et abjectus, et historia ipsa nonnunquam fabulis conspersa sit, tamen ea insunt, quae memoriam omnis posteritatis merentur.» Et Caspar Barthius Adversar. (lib. XLV, cap. 11) postquam fusius dixerat non esse reprobandum scriptorem hunc, etsi fabulosus quandoque deprehendatur, imo in plurimis ei adhaerendum ob styli simplicitatem, qua veritas magis emicat, quam fucato verborum apparatu, concludit: «Fateor me capi [Col. 0048D] simplicitate hujus monachi, et veriora ejus simplicia dicta censere, quam tumidas aliorum tragoedias, qui cum ornate nobis loqui volunt, aenigmata non raro nectunt.» Insuper in titulo librorum, auctoritas quae fidem faciat, profertur; nam dicuntur «scripti a quodam sancti Galli monacho ex relationibus Adalberti militis, qui Hunico, Saxonicoque, et Slavico Caroli bello interfuit, ejusque filii Werimberti sacerdotis.» In hac autem decumbentis patriarchae historia, nihil fabulosi subodorari mihi videor, ut clausis oculis sit reprobanda.

X. Quod vero de pietate decedentis Sigualdi et comitate Caroli eum laudantis mirum videtur et incredibile, ei quidem qui sine judicii praecipitatione procedit, nihil mirum aut incredibile videri debet. [Col. 0049A] Carolus enim ejus erat magnanimitatis et bonitatis, ut virtutem vel in hoste diligeret. Praeterquam quod Longobardos a bello in Desiderium confecto non ut hostes habuit, queis ditiones Spoletanam, Beneventanam, Forojuliensem jure feudi, ut a prioribus suae gentis regibus habuerunt, retineri voluit et administrari, ut dictum est, minus vero Ecclesiae principes, ut erat Sigualdus patriarcha, cujus vel ipsa animam agentis conditio sanae mentis viro suadet omnino probabile fieri, quod ea quae allata sunt verba protulerit. Etenim vere affatim desipit, qui nec in morte sapere possit. Verum enim vero Sigualdus non ejus vitae et moris erat, ut pessum dederit boni pastoris officium, et virtute praesule digna non excelluerit. Vetus chronicon a Muratorio in Anecd. Lat. tom. IV [Col. 0049B] relatum, ait eum «prospere et laudabiliter Ecclesiam suam gubernasse.» Et optimi antistitis titulo inscriptio vetus in patriarchali Utinensi palatio eum donat, quae est hujusmodi:

SIGUALDUS DESIDERII REGIS, AFFINIS SUI, IMMANITATEM MITIGARE SATAGEBAT: SED REGNI LONGOBARDORUM INTERITUS ANTISTITIS OPTIMI OFFICIIS FINEM FECIT.

XI. Quod vero additur, connexionem verborum «Papiam superavit,» et «Exin ad ulteriora progressus . . . . venit ad urbem Furiolanam,» indicare eo anno, quo captum Ticinum, Forumjulium Carolum [Col. 0049C] adventasse, hoc est an. 774 non 776 nihil pariter officit. Fateor quidem accuratiorem dicendi formam desiderandam, verum Teutonico coenobitae, parum admodum Latinae linguae canones callenti, saeculo eruditione adeo indigo, veniam dandam esse omnis aequitatis ratio expostulat, et indigestam narrationem humanius condonandam. Caeterum si exactius verba perpendis, nihil aliud indicant, nisi post captam Papiam Forumjulium Carolum adiisse, tempore tamen quo adierit non designato. Adiit autem Forumjulium, non quidem an. 774, sed an. 776, et τὸ exin idem est monacho Sangallensi, ac cum venit (id est alia occasione) Forumjulium. Et verba illa ad ulteriora progressus non eamdem, sed potius novam innuere videntur expeditionem. Non enim Ticino capto [Col. 0049D] et Italia jam in suum jus asserta, ulteriora facinora aggressus tunc fuit, sed tantum postea ad ulteriora progressus est, cum turbas cienti Rotgando adfuit, Forumjulium rebellione ducis emotum sibi denuo subacturus. Hanc temporis interpositionem innuit non obscure quod additur de palatinis, indutis vestibus allatis de Papia, ad quam Venetici ex Oriente advexerant. Nam non est credibile eo tempore, quo civitas vel obsessa, vel in tumultu adhuc erat, illac Venetos merces suas attulisse. Sed pacatis rebus, commodiori delatione advectas annis sequentibus (puta 775, vel 776) advenis Francis venditasse.

XII. Majorem implicat difficultatem, quod apponitur, videlicet haec tempore hiemali accidisse: Paulinum [Col. 0050A] autem non tunc renuntiatum patriarcham constat, qui mense Maio, vel Junio sequenti adhuc [xxii] magister grammatices dicitur in diplomate anni 776. Verum et hanc paucis explico. Nullibi dicitur ab historico Sangallensi defunctus patriarcha, sed tantummodo «occasui vitae appropinquare;» et Carolus Forojulii «aliquantisper immoratus fuisse, donec episcopo decedente dignum ei successorem constitueret.» Quibus verbis nihil aliud haurire possumus, nisi vel senium Sigualdi, mortem vicinam praenuntians, vel aegritudinem, a qua melius habiturus non sperabatur. De morte autem ejus altum silentium. Ex quo inferendum, mortem quae imminens credebatur, non tunc accidisse. Possunt enim componi haec omnia cum statu morti proximo, quamvis interitus [Col. 0050B] viri longius protrahatur. Ad intentionem quidem historici nihil intererat num tunc vere obiisset ille, cujus moriturientis, ut videbatur, verba sibi erant commendanda. Ergo cum non constet de morte ejus tunc secuta, in aliud tempus par est credere contigisse. Igitur hanc mea sententia satis probabilem conjecturam efformo. Carolus, qui Paulinum Sigualdo decedenti successorem ob praeclara doctrinae et sanctitatis merita destinavisset, si idoneiorem non protulisset Sigualdus, cum vidisset ipsius Sigualdi vitam protractam quam credebat brevi finiendam, interim favoribus prosequi sibi charissimum hominem percupiens, ipsi res Waldandi in Labariana villa dono dedit, quasi praestito de patriarchatus dignitate (quam [Col. 0050C] contulisset tunc si vacasset, suo tempore tamen conferenda) arrhabone. Etenim quae illo diplomate contulit Carolus (imperator a monacho dictus, vel quia aliquando sic vocati sunt Francorum reges, ut adnotat Baluzius in notis ad concilium Narbonense, de quo nos in Dissertatione de Felicis et Elipandi haeresi n. 27 vel quia post ejus ad imperii assumptionem historiographus scripserat) Carolus, inquam, rex Paulino majora, quam quae grammatices magistro, de litteris quantumvis benemerito, quem non ingenuitas sanguinis, nec militaria gesta commendarent, forent largienda. Donavit igitur viro, quem brevi statuerat fore locandum ea in sede, in qua cum locatus fuisset, digna donato et donante appareret donatio. Itaque anno 776 post mensem Junium, jam [Col. 0050D] a Forojulio Carolo Franciam regresso, defuncto Sigualdo (anno exeunte 776, ait G. Cave, et bene) Caroli ope Paulinus patriarcha salutatur, ad annos 28 nostra sententia sedem Aquileiensem gloriosissime occupaturus.

XIII. Ughellus et caeteri, qui dicunt an. 774 auspicasse regimen patriarchale Paulinum, omnino falluntur; nam constat eum an. 776 grammaticum dictum in diplomate, non patriarcham; quod nomen, si tunc ipsi debitum, non omissum fuisset. Hi quidem, qui an. 802 e vivis subtractum asserunt, annos 28 pontificatus (ut et nos facimus) coguntur admittere. Sed non an. 802, imo an. 804 fato succubuisse suo loco ostendetur, adeoque an. 776, non an. 774 est assumptio ejus collocanda. Qui vero annos tantummodo 15 [Col. 0051A] episcopatus assignant, si denatum volunt an. 804, cathedram ascendisse dicunt an. 789. Si excessisse aiunt annum 802 patriarcham dictum habent an. 787. Neutrum verum, quia chronica illa, a quibus spatium 15 annorum haustum est, multis peccant, nec ipsis fidendum, ut visum est; cum Callisto an. 40, Sigualdo an. 42 appingant, sicque Paulini assumptionem ad saeculum sequens referre compellant. Concinnator eorum, praeterquamquod recens, quippe cum usque ad Nicolaum successorem beati Bertrandi, hoc est ad annum 1350 regestum suum producat, eo sub tempore se scripsisse ostendit, Sigualdum natione Civitatensem dicens, qui genere erat Longobardus, etsi forte Forojulii natus, hoc vocabulo satis modernum scriptorem se prodit, nomine non veteris originis [Col. 0051B] usurpato. Insuper an. 789 Paulinus conciliis Caroli Magni interfuit ut episcopus, et quidem Aquisgranensi celebrato X Kal. Aprilis, ut in Dissert. de concil. Forojulien. num. 10 ostenditur. Non ergo an. 789 patriarcha renuntiatur, quem ut Aquileiensem episcopum jam sub die 23 Martii comperimus absentem, et munia episcopi in synodo agentem. Igitur cum nec an. 774 ut nimis praepropera, nec an. 787 minusve an. 789 ut nimis serotina statui possit Paulini in patriarcham inauguratio, eam amplectimur sententiam, quae plures et nobiliores patronos habet, et firmioribus innititur fundamentis, nempe an. 776 ad finem suum inclinante ad Aquileiensem sedem Paulinum assumptum. Hujus mentis sunt Onuphrius apud Bollan. in Vit. sancti Paulini § 1, n. 7, qui annis [Col. 0051C] 25 patriarchatum ejus concludens, an. 801 demortuum subindicat. Palladius junior, Schonleben, Labbe in addit. ad Bellarminum tom. II insinuat priorem de an. 774, sed propendit in alteram an. 776, ut facit Morerius in Dictionar. Bellarmini autem regestum in lib. de Scriptoribus ecclesiasticis est notabile, quia Paulinum sub anno 780 florentem reponens, annis aliquot praecedentibus praesulem fuisse subindicat. Hoffmannus, in Lexico universali, non nimium distat, qui annos 26 sedis admittens, et an. 803 morti assignans, an. 777 auspicatum arguit episcopatum. Cui astipulari videtur M. de Fleury, qui tom. IX, pag. 588 edit. Paris. an. 1703, ait accepisse privilegium a Carolo (de quo cap. praeced.) 17 de Juin, la huitième année de Charles, c'est-à-dire l'an [Col. 0051D] 776, et il succéda peu de temps après à Sigualde dans le siége d'Aquilée. Cui accinit et Pagius ad an. 776 in fine. Adrianus autem Baillet ( Les Vies des saints, tom. I, 11 janvier ) sic habet: Il y fut élevé contre son gré l'an. 776 par l'autorité de Charlemagne, non pas pour récompenser sa vertu, mais pour donner un bon pasteur et un excellent maître aux peuples de Carnie, et un habile défenseur à l'Eglise contre les hérésies de son temps. Cointius, ad an. 776, n. 9, ex diplomate dato mense Junio hoc an. 776 Paulino grammatico, excludit opinionem anni 774 et Sigonium asserentem an. 776 tuetur dicens: «Posterior igitur opinio (quae est Sigonii) praeferri debet, nec haec Carolino diplomati repugnat, modo Paulinum labente, [Col. 0052A] vel lapso mense Junio ad patriarchalem dignitatem assumptum dicat.»

XIV. Sed adhuc conjecturam liceat afferre, qua convellatur opinio chronicis nostris innixa, spatium tantummodo 15 annorum sedi Paulini assignantium. Carolus an. 776 invisit Sigualdum, morti (ut putabatur) proximum, ut hic supra visum est. Hominem hujusmodi, alioquin aetate confectum, cui tot annos cathedrae a chronicis praedictis assignantur, curis quoque ob deploratas gentis suae res, ut aequum est credere, contritum, vitam ad undecimum, vel ad decimum tertium annum adhuc protraxisse non fit credibile. Credibile potius fit eomet anno 776, quo sic se male habentem, vel infirmitate vel senio, Carolus inviserat, Sigualdum decessisse, ejusque loco [Col. 0052B] suffectum Paulinum, anno, inquam, ad occasum vergente, qua anni tempestate facilius diuturnis infirmitatibus fatigati, vel aetate nimia consumpti hieme appropinquante e vivis subtrahuntur. Etenim quia in conjecturis versamur, rationabilior ea apparet, quae hominem morti proximum intra annum suspicatur sublatum, quam quae eum adhuc 11 vel 13 annis vitae donat.

XV. Haec cujuscunque sint ponderis, et non nisi fulcita conjecturis, aliquod tamen verisimilitudinis momentum addunt sententiae nostrae, quae est communior et probabilior, annos scilicet 776 patriarchatum Paulini auspicanti.

I. Circa finem itaque anni 776 Paulinus, qui Carolo Magno doctrina et virtutum meritis percharus erat, ejus ope ad patriarchalem sedem, invitus licet reluctansque, evehitur. Quo in munere cum partes cunctas pastoris optimi expleret, vinceretque vota et spes populorum, promotori suo visum fuit, nedum ad peculiarem Ecclesiae Aquileiens. utilitatem sanctissimum doctissimumque virum praelucere, sed universae Ecclesiae Dei, cujus res sibi adeo cordi erant, fore profuturum. Ea propter, cum a rebus Longobardorum protritis Forojuliensis provincia Francico sceptro est addita, episcopus ejus quoque inter illos annumerandus esset, qui Carolinae ditionis dicebatur, factum est, ut Carolo quam frequenter conventus [Col. 0052D] non solum regni procerum et dynastarum cogente, sed abbatum et episcoporum sibi subditarum dioeceseon, Paulinus noster non raro extra provinciae fines peregre sit profectus. Non ausim tamen asserere cuique coitioni ipsum interfuisse. Quandoquidem locorum distantia et coetuum coactorum frequentia quolibet ferme anno indicta hoc non suadent. Verum sicuti omnibus adfuisse non fit credibile, ita a celebrioribus abfuisse non fit probabile.

II. Primus post initiationem Paulini in episcopum conventus qui occurrat est Paderbonensis anni 777, qui sane et synodus, et publica vocatur ab annalistis Bertin, et Loiselii, et forte episcoporum non levis manus adfuit, quippe Saxones olim foedifragi, [Col. 0053A] oppignorata fide datisque obsidibus, nomen Christo dederunt, et baptismo innumeri expiati. Adfuisse Paulinum, neque negandi, neque affirmandi fundamentum suppetit cum nulla episcoporum mentio fiat, et ex actis concilii, quae ab auctoribus non proferuntur, nullus conjectandi aditus pateat. Non adfuisse potius putandum suadet, et quod Francorum Saxonumque tantummodo dicatur conventus, et quod Paulinus, recens in sede positus, novis gregis lustratione implicitus fuerit et praepeditus ne accederet.

III. Non ita de synodo an. 779 venit pronuntiandum, in qua vel ipse primus canon, qui de metropolitis inscribitur, suspicionem ingerit Paulinum adfuisse. Nam eo tempore Aquileiensis Ecclesia suffraganei episcopi, in partes hinc Longobardorum, inde [Col. 0053B] Graecorum jam distracti, obedientiam capiti detrectabant. Videtur igitur synodus occurrisse opportune ad tuenda Ecclesiae Aquileiensis violata jura, forte ipsius Paulini querelis excitata, statuendo sic: «Can. I. De metropolitanis, ut suffraganei episcopi eis secundum canones subjecti sint; et ea quae erga ministerium illorum emendanda cognoscunt, libenti animo emendent atque corrigant.» Joannes Candidus, initio lib. IV Commentar. Aquileien. fulcimentum conjecturae suppeditat, dum ait, cum primum Paulini meminit: «Paulinus sextus et trigesimus patriarcha ad eum (Carolum) accurrit, Aquileiensis Ecclesiae ac regionis ferme interitum deplorans, a quo clementissime exceptus munificentissima retulit privilegia.» Quo accurrerit, non profert; sed sollicitudo [Col. 0053C] Paulini, jura Ecclesiae suae vindicandi percupidi, primo post assumptionem suam episcoporum interventu coacto, huic conventui accurrisse suadet, et opem rebus Ecclesiae suae pessumdatis impetrasse. Titulus hujus conventus talis est, in Capitularibus, et apud Cointium hoc an. 779, n. 1: «Anno feliciter undecimo regni domni nostri Caroli gloriosissimi regis in mense Martio capitulare factum, qualiter congregatis in unum synodali concilio episcopis, abbatibus virisque intustribus [ sic Capitular. Baluzii; illustribus apud Cointium ] comitibus, una cum piissimo domno nostro, secundum Dei voluntatem pro causis opportunis consenserunt decretum.» Coitionem hanc Haristalli factam esse, adeoque vocari Haristallensem posse suspicatur Sirmondus (in Notis [Col. 0053D] ad hunc locum) ex eo quia annalistae Francorum et Eginardus asserant hic Natalem Domini et Pascha Carolum celebrasse, quod III Id. Aprilis eo anno contigit et in consequens Martio mense ibidem commoratum fuisse aequum est credere.

IV. Annis sequentibus (quorum res nonnisi summatim excurrimus, tantum ne series temporum abrumpatur) alia concilia celebrata esse a Carolo scribunt annalistae, puta an. 780 ad Lippiae fontes, et ibidem pariter aliud an. 782, anno autem 785 Paderburnae; in quibus tamen nullum suspicandi locum Paulinum interfuisse deprehendimus. Sicuti nec in Wormatiensi an. 786 et 787, nisi quia in his aliquando actitatum de institutione episcopalium sedium in Saxonia, [Col. 0054A] nuper sincerius ad fidem conversa. De praesentia tamen Paulini quam nec asserimus, nec negamus, libitum sit unicuique opinari. Hoc medio tempore duo itinera Romana instituit Carolus, aliud an. 781 quo Pascha cum Adriano pontifice in urbe celebravit, Natalitia autem festa sub finem praecedentis, Papiae. Dum Romae esset, baptizatus est Carolomannus ab Adriano, et ab eodem a fonte susceptus (facto sic Caroli compatre, uti deinde papa se vocare consuevit) dictus est Pipinus, et inunctus in regem Italiae, sicuti frater ejus Ludovicus Aquitaniae, quos Hisdegardis Carolo pepererat, illum an. 776, hunc ann. 778, adeoque primum quinquennem, alterum hoc anno triennem dices. Cum vero rediret, Mediolani Gisla nuper ei nata baptizatur a Thoma archiepiscopo. [Col. 0054B] Ex his cum Carolum euntem et redeuntem, Insubriam pertransisse appareat, nihil commune cum rebus Forojuliensibus hoc iter habuisse patet. Aliud iter aggressus est an. 786, quo occasui appropinquante, Natalem Domini Florentiae celebravit, et statim Romam versus tendens, benignissime exceptus ab Adriano, ab eoque qui Aragiso non fidebat, sollicitatus, in Apuliam descendit, Capuam deinde Beneventumque ab Aragiso recepit, et rediens Romam Pascha cum pontifice celebravit an. 787. Auditis autem nuntiis Tassilonis, Adriano missis ad conciliandam ope pontificis inter eos abruptam jam pridem concordiam, ne tunc quidem sincero animo procuratam, revertitur ad sua, et Wormatiae Fastradam ob Hildegardis mortem, quae an. 783 in vigilia [Col. 0054C] Ascensionis, die ultima Aprilis evenerat, novam uxorem complectitur, deque rebus ad Tassilonem pertinentibus actis vel agendis synodum cogit. Sequenti anno 788 in Ingelheimensi villa aliam synodum convocat, qua ejusdem Tassilonis perfidia convincitur, et praesertim de Avaribus, in perniciem rerum Carolinarum advocatis in societatem rebellionis, et eo ipso anno revera praesto factis, et regiones ditionis regis vastantibus, postulatur. In cujus caput omnes qui aderant «Franci, Bajoarii, Longobardi, et Saxones, vel omnes provinciales,» tanquam reum mortis indubium, pronuntiarunt. Verum mitis Caroli animus sententiam temperavit, et data reo quid de se agi voluisset potestate, se cum filio Theodone pro aris totondit. Haec omnia fusius habes in annalistis, praesertim [Col. 0054D] Bertiniano. Cum autem hic disciplinae ecclesiasticae mere et praecise non appareat consultum, nihil ausim de praesentia Paulini proferre.

V. Sed jam devenimus ad annum 789 quo Aquis concilium Carolus adunavit, cui adfuisse Paulinum non dubitamus, sicut et aliis ejusdem anni conventibus, quos episcoporum coetus fuisse, et Paulinum interfuisse, satis superque in Dissert. 2 de synodo Forojuliens., n. 10 ostendimus. Hoc unum tantummodo argumentum hic liceat proponere, quod etiam l. c. refricamus. Anno 796 in Forojuliens. concilio dicebat Paulinus annis superioribus se vocatum a Carolo saepe conciliis ab eo indictis adfuisse. Nullum [xxiv] autem (si demas Francofurtanum) invenies, cui magis [Col. 0055A] consonum rationi sit putare ipsum adfuisse, quam huic quod synodus generalis dicitur, quo res Ecclesiae Saxonicae, si non eadem sessione et loco, saltem eodem anno aguntur sub eadem convocatione episcoporum.

VI. Hac in peregrinatione Paulini, et extra suae dioecesis fines commoratione, ut credimus, evenit, quod Ermoldus Nigellus litteris consignavit, et metro cecinit (prope finem lib. I) quem, ut et tres sequentes, Ludovico pio Caroli Magni regis filio nuncupavit. Hos ex bibliotheca Vindobonensi augustissimi nunc imperantis Caroli VI gratia extractos, ope cl. viri Nicolai Garellii ejusdem bibliothecae praefecti, publici juris fecit, et tom. II, parte altera, Rer. Italicar. Scriptor. in principio inseruit, et notis illustravit semper de litterarum republica optime meritus Ludovicus [Col. 0055B] Antonius Muratorius. Versus igitur (quorum nullus est omittendus, cum inducit Ermoldus Carolum alloquentem filium Ludovicum ex recepta relatione de ejus victoria Barcinonensi et clade Saracenis an. 801 inflicta) sic se habent:

VII. Caroli hic tres filios nominat: Carolum majorem caeteris natum, Pipinum, et Ludovicum. De Caroli Magni prole audiendus Paulus diaconus in episcopis Metensibus. «Hic (Carolus) ex Hildegard conjuge quatuor filios et quinque filias procreavit. Habuit tamen ante legale connubium ex Himiltrude nobili puella filium nomine Pipinum. Natorum sane ejus, quos ei Hildegard peperit, ista sunt nomina. Primus dictus est Carolus, scilicet patris et proavi vocabulo nuncupatus. Secundus item Pipinus, fratri atque avo aequivocus. Tertius Lodobich, qui cum Hlotario (qui biennis occubuit) uno partu est genitus. [Col. 0056A] Ex quibus jam Deo favente, minor Pipinus regnum Italiae, Lodobich Aquitaniae tenent.» Hi igitur tres Caroli et Hildegardis filii non erant antea cogniti Paulino, adeoque antea nondum eos viderat. Non quia pridem non fuisset, ubi ipsi inerant, cum saltem an. 779 putamus ad Carolum accessisse, sed quia adhuc infantuli in conspectu praesulum haud praesentati credantur. Lodovicus enim unius erat anni, Pipinus triennis, Carolus septennis. Vel si infantes tunc viderat, specie oblitterata, adolescente aetate eorum non meminerat. Neque enim credimus prima vice, qua Carolum adiit, haec contigisse. Quandoquidem ea in aetatis teneritudine versabantur, ut sacris in consessu episcoporum et procerum regni astasse omnes nullo modo fiat probabile. Adde haec non contingere [Col. 0056B] potuisse ante an. 781 quo Pipinus quinquennis dictus est rex Italiae, quo sub nomine proponitur cognoscendus Paulino interroganti. Sic enim ait Ermoldus: «Praesul ut agnovit nomen, regique recordans.» Ad quem locum eruditissimus Muratorius sic: «Potius regemque, scilicet, recordatus eum esse Italiae regem, mox ei caput aperuit.» Differre autem haec post annum, quo versamur 789 vero non simile apparet. Qui enim fieri poterat, ut non cognitus esset Paulino Pipinus, qui sub hoc tempore (ut vult Pagius ad hunc an. 789, n. 6). Histriam et Liburniam Graecis eripuit, adeoque regiones vel nostras, vel proximas excucurrerat? Insuper hoc anno adfuit palatio Caroli Paulinus. Quid ergo obest, ne haec acta hoc anno credantur, quo non conveniunt obices qui [Col. 0056C] in anterioribus vel posterioribus annis occurrunt? Nam in prioribus aetas filiorum Caroli, praesertim Lodovici, non suadet factum, in posterioribus facta quibus filii Caroli in dies innotescebant, et Paulini frequens in aulam adventus, obstant quo minus ignorasse eos dicatur, ut hic fit. Adde quo magis ab hoc anno recedimus, magis quoque a tempore, quo probabilius fit Paulino notos factos filios Caroli, recedimus. Hoc autem anno haec evenisse, suadet vel ipsa aetas filiorum, quae satis congrua facto videtur. Nam Carolus septemdecim, Pipinus tredecim, Ludovicus undecim annorum erant.

VIII. Non me latet vaticinium de Ludovico post patrem exaltando in Vita Paulini et ipsi Alcuino appingi. Quod nec latuit scitissimum Muratorium, et [Col. 0056D] hoc advertit in notis; sed caute et sapienter concludit: «Utri ex hisce scriptoribus potius adhibenda sit fides, aliorum esto judicium; fortassis utrique.» Quod ipse autem sub dubitatione proposuit, absolute proferre non est verendum cuncta perpendenti. Narrationem, quam profert Muratorius ex cap. 10 part. I, pag. 156, saecul. IV Benedictin., eammet esse credimus, qua nos usi sumus, quaeque praefertur operibus Alcuini, nam utrinque alcoaetaneo, vel aequali dicitur scripta. Quam nos vidimus, est hujusmodi: «Rex siquidem magnus, imperatorque jam Carolus, potens orationis gratia, unaque desideratae collocutionis mutuae cum Albino, sepulcrum sancti Martini suis cum filiis Carolo, Pipino, ac Ludovico visitare studuit. Quo in [Col. 0057A] loco tenens manum Albini, ait secrete: Domine magister, quem de his filiis meis videtur tibi in isto honore, quem indigno quanquam dedit mihi Deus, habere me successorem? At ille, vultum in Ludovicum dirigens, novissimum illorum, sed humilitate clarissimum, ob quam a multis despicabilis notabatur, ait: Habebit Ludovicum humilem, successorem eximium. Hoc tunc solus audivit Carolus. Sed cum eosdem reges erecta cervice, et Ludovicum humili post orationis gratia in ecclesia sancti Stephani incedere cerneret, sedens in loco, quo sepeliri volebat, infit sibi assistentibus: Cernitis Ludovicum fratribus suis humiliorem? Certe videbitis hunc patris celsissimum successorem. Nec non cum post commmunionem corporis Christi et sanguinis, manu propria eis misceret, idem Ludovicus, [Col. 0057B] humilitate clarissimus, prae omnibus patri sancto se inclinans, ejus osculatus est manum. Tunc vir Domini assistenti sibi ait Sigulfo: Omnis qui se exaltat, humiliabitur; et [XXV] qui se humiliat exaltabitur. Certe istum, post patrem, Francia gaudebit habere imperatorem. Hoc nos jam factum et vidimus et gaudemus.» Haec auctor vitae, synchronus (ut ex his ultimis verbis apparet) ipsius praenuntiati imperatoris Ludovici. Conferrenti hanc autem cum superiori narrationem, indubium videri debet non esse ejusdem facti historiam, sed plane diversi. Nam hic, Carolus ipse interrogat; ibi, non interrogatus Paulinus vaticinium profert. Hic, jam Carolus est imperator, ut disertis verbis auctor prodit: imperatorque jam Carolus. Diceres ne Paulinum filios Caroli non agnovisse [Col. 0057C] ante an. 800 quo Carolus imperator est renuntiatus? Non puto. Paulinus ignorat prima vice filios Caroli; Alcuinus quemquam ignorasse eorum non dicitur. Amplius, Paulini est unica, simplexque, et spontanea vaticinatio; Alcuini quaesita et replicata. Duplex igitur factum, et gemina historia. Carolus enim, quod prius a Paulino sibi vaticinatum fuerat, ab Alcuino quoque exposcit, non dubitans de priori, sed optans per secundam prophetiam confirmari vaticinium, uni sancto etiam alio beato astipulante.

IX. Ex hinc usque ad an. 792 extra dioecesis suae limites, vel ut aulam adiret, vel ut conciliis interesset, pedem extulisse non fit credibile. Etenim annus 790 sicuti nullum bellum, nullam expeditionem [Col. 0057D] militarem, nullum iter Caroli profert, ita nec ullo concilio est insignitus. Anno autem sequenti 791, ob motus Avarum, quibus retundendis Carolus Ratisponam venit, exercitum in Hungariam ducturus Paulinus Ecclesiam suam non deseruit, sed ad tuitionem gregis sui, non parum ex proximis belli motibus perterriti, consilio et ope praesto fuisse non est ambigendum. Convertit autem hoc medio tempore animum ad res Ecclesiae reparandas, disciplinam instaurandam, moresque cleri et populi poliendos.

I. Anno 792 Ratisponae concilio convocato in causa Felicis Urgelitani episcopi, adoptionem in Christo [Col. 0058A] Filio Dei disseminantis, eo occurrit Paulinus, libenter cum caeteris Patribus solemni ritu damnaturus pestilens dogma. In dissertatione 4 de Felicis et Elipandi haeresi n. 32 et seq. luculenter ostendimus praesentiam Paulini in hoc conventu, uti verba ipsius indicant lib. I, cap. 5 contra Felicem, quae sunt: «In hoc quippe gymnasticae disputationis conflictu, contigit etiam humillimae nostrae parvitatis personaliter praesentiam adfuisse.» Quae de nulla alia synodo, in qua disputatum sit de errore Felicis, possunt intelligi, nisi de hoc Ratisponensi, ut l. c. fusius demonstramus. Cum igitur huic concilio adfuisset, impetravit a Carolo privilegium, quod integrum exhibemus in Appendice II, n. 3, quo libera patriarcharum Aquileiensium electio futura deinceps clero [Col. 0058B] Aquileien. Ecclesiae permittitur. Insuper exemptiones nonnullae a publicis oneribus eidem clericali congregationi conceduntur. Quae omnia hic sunt accuratius perpendenda.

II. Interfuisse quandoque in episcoporum electionibus principum auctoritatem, et aliquando eligentium libertatem infractam fuisse, historiae superiorum temporum satis comprobant. Vel ipsa tempestate Paulini primi Aquileiensis patriarchae principum manus in episcoporum electionibus immistae, dum Pelagius papa (Epist. supra cap. 1, n. 7, citata) scribit Valeriano Patritio: «Non ante Mediolanensem episcopum fieri permisistis, nisi ad clementissimum principem exinde retulissetis, et quid fieri debuisset, ejus iterum scriptis recognovissetis.» Quod ea temporum [Col. 0058C] iniquitas ne dum tolerabile, sed ut plurimum commendabile faciebat. Ab hujus nimium productae auctoritatis abusu nec ipsa Romana sedes fuit immunis. Plura cum hujus rei occurrant exempla, solius Symmachi papae sufficiat illud, petitum ex Anastasio Bibliothecario in eumd. n. marg. 77, qui postquam contentionem enatam in ejus electione, et delatam Ravennam «ad judicium regis Theodorici» descripserat, subdit: «Divisus est iterum clerus; alii communicabant Symmacho, alii Laurentio. Tunc Festus et Probinus senatores miserunt relationem regi, et coeperunt agere, ut visitatorem daret rex sedis apostolicae. Tunc rex dedit Petrum Altinae civitatis episcopum, quod canones prohibebant.» Sed [Col. 0058D] in concilio coacto purgavit se de oppositis criminibus Symmachus, «et damnatur Petrus Altinas invasor sedis apostolicae, et Laurentius Nucerinus; quia vivo episcopo Symmacho pervaserunt sedem ejus.» Viden, quo pervenerat principum in sacerdotes Dei licentia? Cum autem Patrum canones clero quandoque et populo, una tamen cum clero adunato, eligendorum episcoporum facultatem impertiantur, ut dicebat Leo papa Anastasio Thessalonicen. episcopo, epist. 84 cap. 6: «Ut omnium clericorum, et omnium civium voluntate discussa . . . . . optimus eligatur;» et sit exemplum in Cornelio, de quo Cyprianus epist. 52, edit. noviss.: «Factus est Cornelius episcopus, de Dei et Christi ejus judicio, de clericorum pene omnium testimonio, de plebis quae tunc adfuit [Col. 0059A] suffragio, et de sacerdotum antiquorum et bonorum virorum collegio;» adeo vel ipsi pontifices Romani hanc eligendi normam tutati, ne dicam venerati sunt, ut nec suam auctoritatem in his immisceri aliquando paterentur. Sanctus Gregorius Magnus (lib. II, epist. 29, indict. 11) scribebat clero Mediolanensi, propendenti in electionem Constantini, commendans quidem eligendum: «Verumtamen (addebat) quia antiquae meae deliberationis intentio est, ad suscipienda pastoralis curae onera, pro nullius unquam misceri persona, orationibus prosequar electionem vestram.» Idem de se testabatur Adrianus I papa, idque suadebat Carolo Magno epist. in ordine 7, tom. VIII conciliorum, quae est codicis Carolini 85: «Nunquam nos in qualibet electione invenimus, nec invenire habemus. [Col. 0059B] Sed neque vestram excellentiam optamus talem rem incumbere. Sed qualis a clero, et plebe, cunctoque populo electus canonice fuerit, et nihil sit quod sacro obsit ordini, solita traditione illum ordinamus.» Quo exemplo et monitu (etsi eo pietas Caroli, et reverantia semper ecclesiasticae hierarchiae exhibita, non indigeret) adeo profecit, ut si quid hac in re tunc usque peccatum utcunque fuisset, reparandum satis superque procuraverit in concilio Aquisgranensi an. 803 prolatione secundi canonis, qui est hujusmodi: «Sacrorum canonum non ignari, ut in Dei nomine sancta Ecclesia suo liberius potiretur honore, assensum ecclesiastico praebuimus, ut scilicet episcopi per electionem cleri et populi secundum statuta canonum de proprio ( sic ) Dioecesi, remota [Col. 0059C] personarum et munerum acceptione, ob vitae meritum et sapientiae donum eligantur, ut exemplo et verbo sibi subjectis usquequaque prodesse valeant.» Hujus Capitularis concilio praefuit Paulinus noster, tanquam apostolicae sedis legatus, ut suo loco dicetur. Qui forte ipse Carolini assensus et sententiae conciliator fuit, respiciens commune bonum ecclesiarum; quippe antea Ratisponae, in mente habens patrum statuta, et incommoda quae sequuntur ex immistione laicae auctoritatis in electione Ecclesiae ministrorum, impetratione privilegii, de quo nunc agimus, suae Ecclesiae voluit deinceps consultum.

III. Post consuetum iis temporibus praefandi modum, ait rex de Aquileiensi Ecclesia, cui «vir venerabilis Paulinus patriarcha praeerat, quae est in honore [Col. 0059D] sanctae Dei genitricis Mariae, vel sancti Petri principis apostolorum, sive sancti Marci constructa.» Videtur prima fronte nimis ambigue locutum fuisse, cum particulae vel et sive dubitandi praeseferant characterem. Verum ea aetate, quae severiores haud colebat musas, disjunctiva pro conjunctiva particula usurpabatur, [xxvi] ut advertit P. de Marca, de Çoncord. sacerd. et imp. lib. IV, cap. 5, et lib. VI, cap. 24, quo sic ait: «Vox illa vel apud mediae aetatis scriptores equivalet conjunctioni et. Itaque cum legis in hoc canone vel episcopis, vel comitibus intelligendum est et episcopis, et comitibus. Item sacerdotibus vel servis Dei, id est et servis Dei, hoc est abbatibus. » [Col. 0060A] Ex his collige quibus divorum sacra fuerit Aquileiensis ecclesia; nimirum beatae Mariae virgini, sancto Petro, et sancto Marco, cujus praedicatione in Christo Jesu per evangelium est genita. Cum non audis hic sanctos martyres Hermagoram et Fortunatum, te forte angit scrupulus, num tantum sub Poppone patriarcha his martyribus primum dicata fuerit, dicente ipso in suo documento, quod profert Ughellus tom. V in Poppone: «Ego Poppo . . . hanc ecclesiam fabricavi, et eam in honorem sanctae Dei genitricis et perpetuae virginis Mariae, sanctorum martyrum Hermagorae et Fortunati, una cum pluribus episcopis consecravi.» Verum an ignoras, argumenta a negativis petita infirmiorem producere probationem? Apud eumdem Ughellum ibid. diploma est Henrici [Col. 0060B] III Rastisponae an. 1040, III Non. Januar. in quo dicitur «sancta Aquileien. ecclesia in honorem sanctae Mariae dedicata;» et aliud datum Augustae eodem an. 1040, IV Id. Januar. in quo dicitur «in honorem sanctorum Hermagorae et Fortunati constructa;» in hoc sanctae Mariae, in illo sanctorum martyrum nominibus suppressis. Non ergo arguas ex omissione nominum, in traditione nostra immemorabili peccatum, nec auctorem fingas Popponem, quia potius ipse quod erat in vulgus jam radicatum confirmavit, non autem fuit auctor. Martyrologium, quod Hieronymi nomine inscribitur, et appellat vetustissimum Dacherius, qui illud prodit tom. IV Spicilegii, et fatetur in praefatione cum Henrico Valesio, tempus praecessisse Gregorii Magni, habet sub 12 Julii [Col. 0060C] sic: «IV Idus Julii. In Aquileia Fortunati, Armageri.» Error est quidem in positione, et in nomine. Sed quis non videt, sub nomine Armageri Hermagoram nostrum indicatum? Insuper Martyrologium Wandalberti, tom. V Spicilegii a Dacherio pariter insertum, qui in praelatione ait floruisse auctorem circa an. 845, ad IV. Id. Julii, sic habet clarius:

IV. Post pauca haec leguntur: «Ipsa sancta congregatio, quae ibidem sub sancto ordine vitam gerere videtur . . . licentiam habeat super se eligendi pastorem.» Ex his vide, quam stricto jure dixerimus c. 4, [Col. 0061A] § 5, non esse Paulinum illum patriarcham, cui morienti Carolus electionem successoris remittebat. Nam hic congregationi clericorum eligendi pastorem datur licentia, Paulino ipso privilegium intercedente. Insuper innuitur, clerum Aquileien. vitam vixisse (ut dicunt) communem, et sub regula positam. Nec verba, vitam gerere videntur, rem ancipitem important. Alibi enim (si memoria non fallet) dicemus, videri in scripturis ejus temporis idem ac esse significare. Quandoquidem ut monachi monasticam, ita clerici clericalem, quam et canonicam regulam et ordinem dicebant, custodiebant, illi sub abbatum, hi sub episcoporum manu constituti. In Capitulari Veronensi sub Pipino an. 755, c. 11, de utrisque sic statuitur: «De illis hominibus, qui dicunt quod se [Col. 0061B] propter Deum tonsorassent, et modo res eorum vel pecunias habent, et nec sub manu episcopi sunt, nec in monasterio regulariter vivunt, placuit ut in monasterio sint sub ordine regulari, aut sub manu episcopi sub ordine canonico.» Hinc aliquando clerici dicti canonici, non solum vel quia in canone seu matricula recenserentur ecclesiae, vel quia stipem quae canon dicitur, eis praeberet ecclesia, vel (quod malo) ex utroque; non enim solebant clerici fieri, nisi se addicerent ecclesiae servitio et censui: qui vero catalogo horum adoptabantur, ii tantummodo, non caeteri si qui forent, stipendia sportulasque (ut vocat Cyprianus epist. 34) promerebantur; hinc fratres sportulantes epist. 66 ab eodem dicti, sed etiam [Col. 0061C] ex canonica vivendi ratione et regulari disciplina quam profitebantur. Praecipue vero Carolo Magno adnitente, forte et Paulino, quod in sua ecclesia jam in usu erat, proponente et suggerente, in Aquisgranensi conventu, cui et ipse Paulinus interfuit an. 789 hujusmodi clericalis convictus sub regula degendus inculcatur. Capite enim 71 Capitularis sic de clericis statuitur: «Qui ad clericatum accedunt, quod nos nominamus canonicam vitam, volumus ut illi canonice secundum suam regulam omnimodis vivant, et episcopus eorum regat vitam, sicut abbas monachorum.» En tibi communis vita, adeoque intra easdem aedes, clericorum convictus. Sed melius disciplinae hujus rationem percipies ex concilio Meldensi an. 845, quod c. 53 sic habet. «Ut canonici [Col. 0061D] in civitate, vel monasteriis, sicut constitutum est, in dormitorio dormiant, et in refectorio comedant, et in domo infirmorum necessario subleventur, et tam sani quam infirmi canonice vestiantur, atque in claustris horis congruis degant, et sub custodia canonica lectionibus et caeteris divinae institutionis insistant officiis. Qui vero episcoporum loci convenientiam, aut facultatem non habuerit, ut hoc perficere et ordinare possit, princeps secundum constitutionem domni imperatoris Ludovici annuat. Id est si vicina episcopio terra de eadem ecclesia esse reperta fuerit, et ab alio possidetur, ecclesiae rectori ad claustra clericorum, vel alia quaelibet ecclesiae commoda facienda reddatur. Si autem de fisco fuerit, regia liberalitas eamdem terram ad servorum [Col. 0062A] Dei habitacula construenda largiri dignetur. Si autem de alia casa Dei, aut de cujuslibet proprio fuerit, ex convenientia commutandi licentia tribuatur. Et si paupertas loci ad aedificandas domos necessarias non suffecerit, eos ad adjutorium aedificandi potestas regia cogat, qui res de eadem ecclesia in beneficiis retinent.» Haec erat ratio convictus clericorum circa tempora Paulini. Et quam vocat diploma sanctam congregationem sub sancto ordine in Aquileiensi Ecclesia, cui liberam eligendi sibi pastorem tribuit facultatem, una ex his erat, de quibus hic sermo, quorum clerici ex convictu forte communi fratres vocabantur etiam an. 1129, ut ex charta Azonis donantis apparet, in Append. 2, n. 13, apposita. Vigebat in Ecclesia nostra haec disciplina quartum post saeculum, hoc est an. [Col. 0062B] 1278, ut constat ex documento, quod libens lubensque dabo in Append. 2, n. 19, quo Raimundus patriarcha ad exemplum, ut ait, caeterarum Ecclesiarum circa ecclesiam Utinensem nostram (nunc Dei genitricis ab angelo salutatae, tunc sancto Uldarico episcopo sacram) aedes pro convictu canonicorum emendas, ampliandas, construendas disponit. Ex hinc autem et ex documento Append. 2, num. 20, cognoscat, quicunque honorem capituli et canonicorum, saltem sub Gregorio de Montelongo institutorum, ut in Append. 2, n. 18, urbi nostrae invidendo ante tempora beati Bertrandi, qui circa dimidium sequentis saeculi floruit, denegare pergit, se nec dicere bene, nec vere.

[xxvii] V. Inter exemptiones autem publicorum [Col. 0062C] onerum, quas, ne iis premerentur Aquileiensis congregationis clerici, Carolus indulsit, una est immunitas ab herbatico: «Non debeant solvere herbaticum.» «Herbaticum autem, quod et herbagium, jus est herbas secandi,» Du Cange. Hic tamen putarem innui exemptionem ab herbis vel foenis subministrandis, vel quod verius videtur, a multa, sive pecunia pro foenis et herbis solvenda, quam caeteri praestare tenebantur. Arguitur ex sequentibus exemptionibus mansionatici et foderi, salvis quibusdam honestissimis conditionibus, eidem congregationi pariter concessis. «Concessimus (ait Carolus) in eleemosyna nostra memorato viro venerabili, ut a supra servientibus jam fatae ecclesiae mansionaticos vel foderum [Col. 0062D] nullus audeat praetendere vel exigere ullo unquam tempore; excepto si veniat, quod nos ipsi aut dilectus filius noster Pipinus, vel regale reditum propter impedimenta inimicorum partibus Forojuliensibus, aut in fine Tarvisani advenerint: tunc propter necessitatis causam, si contingat, mansiones homines nostros ibidem accipiant.» Mansionaticum autem et foderum onera erant publica principi pendenda, vel vicaria pecunia redimenda. Illud quidem, mansionis seu habitationis locum parando; quod vel re ipsa praestabatur (qua de re est illud lib. II Capitular. cap. 17. «In illis vero locis, ubi modo via et mansionatici a genitore nostro ordinati sunt,» etc.), vel solvebatur numerata pecunia, de quo est illud Capitulare de Villis Caroli Magni cap. 11: «Ut nullus [Col. 0063A] judex Mansionaticos . . . prendat,» id est exigat, quae pro mansionibus indictis essent pendenda. Hoc vero, scilicet foderi, vel fodri nomine, annonae militaris impendium importat, quod praecipue a subditis Italis exigebatur, cum reges Francorum Italiam suam invisuri descenderent. Otto Frisingensis lib. II de Rebus gestis Friderici I imperat. cap. 13, post medium: «Mos enim antiquis, ex quo imperium Romanum ad Francos derivatum est, ad nostra usque deductus est tempora, ut quotiescunque reges Italiam ingredi destinaverint, gnavos quoslibet de familiaribus suis praemittant, qui singulas civitates seu oppida peragrando, ea quae ad fiscum regalem spectant, quae ab accolis fodrum dicuntur, exquirant.» Idem ibid. cap. 23: «Cum fodrum a civitatibus . . . exquireretur, [Col. 0063B] Spoletani indignationem principis incurrunt.» Radevicus lib. II, cap. 10: «Fridericus nuntios pro colligendo fodro per totam Tusciam, et maritima, atque Campaniam direxit.» Ab his ergo oneribus Ecclesiae Aquileiens. clericos hoc privilegio eximebat Carolus, et quidem intuitu Paulini; nam expresse una ex causis, quarum gratia haec praestabat, tertio loco est: «Ut ejus (Paulini) meritis compellentibus ita praestitisse, et in omnibus concessisse cognoscant.»

VI. In fine autem locus et tempus sic adnotantur: «Facta prid. non. Aug. an. 24 et 19 regni nostri. Actum Regemesburg in palatio publico. In Dei nomine feliciter. Amen.» Locus is est, ubi concilium in causa Felicis Carolus congregaverat. Et quidem satis [Col. 0063C] probabiliter asserimus tempore celebrationis concilii datum diploma. Nam ex chronico Sandionysiano, citato a Cointio sub hoc an. 792, n. 1: «Saxones interfecerunt Francos super fluvio Alpia, prope mare, prid. Non. Jul. feria VI.» Post hanc cladem sequitur detectio et damnatio conjurationis Pipini in patrem Carolum, in chronico Moissiacensi et codice Canisiano. Cointius ibid., n. 2: «In codice Canisiano et in chronico Moissiacensi haec proxime sequuntur de Pipino, etc.» Annalista quoque Laureshamensis: «Rege ibidem (id est apud Reginum) aestatem agente, facta est contra eum conjuratio a filio suo majore.» Damnatur autem Pipinus perduellis, in conventu Regenspurg habito. Chronicon Moissiacense: «Rex Carolus cum cognovisset consilium Pipini, [Col. 0063D] et consentaneorum suorum, coadunavit adventum Francorum, et aliorum fidelium suorum ad Regensburg, ubi universus populus Christianus, qui cum rege aderant, judicavit Pipinum, etc.» Populus Christianus, qui tunc ibi aderat, coetus erat episcoporum et religiosorum virorum, in causa Felicis convocatorum. Huic coetui interfuisse Paulinum jam ostendimus, et vide Dissert. 4 de Felicis et Elipandi haeresi n. 32 et seq. Cum ergo haec omnia contigerint post prid. Non. Jul., et hic habeamus diploma non nisi post unicum mensem datum (id est prid. Non. August. ), satis probabiliter nobis videtur, tempus diplomatis tempus esse concilii, et ejus occasione impetratum et datum.

[Col. 0064A] VII. Annus autem 24 regni Francici ab an. 768 Octobri incepto est an. 792, sicuti ab anno 774 est regni Italici 19, si perpendas ejus epocham auspicari a mensibus hac data diplomatis anterioribus, puta Aprili vel Maio, quo regnum Italicum, sive Longobardorum Caroli initium ducit. Currebat enim annus 19 regni Italici prid. Non. Aug. Arguit Fontaninus in libello Delle Masnade, pag. 21, omissionis Mabillonium, quod in censu palatiorum regum Francorum, quem profert lib. IV de Re diplomatica, omiserit Ratisponense palatium, in quo vidimus datum diploma, de quo sermo. Sed injuria arguitur, et immerito. Non enim ipse, sed Michael Germanus, in quem «valetudine aliisque rebus impeditus hanc operam transtulit» (ut ipse Mabillonius testatur n. 4) auctor [Col. 0064B] fuit lucubrationis, in qua ipse Germanus verbis, non Mabillonii, sed suis rem edisserit, ut dicitur ibi. Sed ea fuit modestia Mabillonii, ut non in socium lapsum refunderet, sed tanquam ipse peccasset, gratias ageret arguenti, ut ipse Fontaninus non situit in lib. De Vindiciis diplomat.

I. Cum in dissertatione peculiari quam exhibemus, de Felicis et Elipandi haeresi, an. 42 et seqq. latius de concilio Francofordiensi fusiusque loquamur, ibi colligi possunt, quae ad argumentum praesens facere videbuntur. Hic nonnulla tantummodo attingemus. [Col. 0064C] Anno 794 Francis, Aquitanis, Germanis, Italis Patribus ad synodalem conventum vocatis, cum eis Paulinus venit Francofurtum, ubi Pascha Carolus celebraverat. Non tamen statim ab hoc festo concilium celebratum est, et eo minus in ipso festo Paschatis, ut vult G. Cave in fine saec. VIII. Apparet ex Eginardo in Annalibus, qui sic ait: «Rex ad condemnandam haeresim Felicianam aestatis initio, quando et generalem populi sui conventum habuit, concilium omnium episcoporum ex omnibus regni sui provinciis in eadem villa (Franconofurt) congregavit.» Cum autem hoc anno 794 Pascha in diem 23 Martii inciderit, non videtur coactum concilium in ipsa solemnitate Paschali; sed neque (ut canones quandoque innuunt) Dominica III post Pascha, quae cadens [Col. 0064D] in diem 13 Aprilis, non congruit cum aestatis initio. Sed quia hic nedum conventus episcoporum in solis fidei causis adunatus, sed et Placitum (ut dicebant) erat procerum regni pro rebus politicis, nil mirum, si tempus canonicum non est adamussim observatum. Adde: episcopalium sedium, a quibus evocandi erant Patres, distantia; itinerisque, tempestate adhuc rigida, difficultas necessario exigebat, ut tempus, etsi serius, tamen opportunius commodiusque concilium nancisceretur. Ex diplomate infra n. 8 citando dato XIII Kal. Aug. Aniano abbati monasterii Caunensis, argui potest circa finem mensis Junii, vel initium Julii coactum concilium, quod [xxviii] non unica sessione celebratum est, sed [Col. 0065A] primo proposita haeresi, postea dato aliquot dierum spatio Patribus res mature prospiciendi, et haeresi respondendi, denuo adunatum. Quod manifeste docet Paulinus, in Sacrosyllabo suo sub initium: «Quadam die, ait, residentibus cunctis . . . jubente rege, recitata est epistola Elipandi.» Et infra: «Cumque imprecata et concessa esset morosa dilatio per dies aliquot, placuit, etc.» Cum igitur diploma, datum 20 Julii, latum sit post actum concilium, et concilium diebus aliquot duraverit, captum videtur saltem initio Julii, vel fine Junii.

II. Episcoporum, qui interfuerunt, numerum ad tercentos circiter ascendisse asserit G. Cave. Qui addit, ex multitudine Patrum universale dici posse concilium. Et revera ipse Paulinus plenariam synodum [Col. 0065B] appellat, quam continuator Histor. Pauli Diaconi magnam denominavit. Scriptor hic in hoc concilio primas inter Patres dat Paulino, qui vere caeterorum caput et coriphaeus videbatur. Recensendo enim (veluti Scriptura II Reg. XXIII milites David strenuiores) tres fortes, et inter caeteros praestantiores eminentioresque, proponit Paulinum primum, tanquam inter tres nobiliorem, deinde Petrum Mediolanensem, et tertio Alcuinum. «Quam haeresim (ait, de Feliciana loquens) sanctissimi viri Paulinus Aquilegiensis patriarcha, et Petrus Mediolanensis archiepiscopus, seu Alcuinus insulae Britanniae archidiaconus, cum caeteris episcopis destruentes, etc.» Quem ordinem ipse Carolus servat in epistola sua ad Hispanos episcopos directa, una cum decretis et [Col. 0065C] sententia concilii; nam post recensionem epistolae Adriani summi pontificis, Sacrosyllabum profert, et tertio loco epistolam episcoporum Galliae et caeterorum reponit.

III. Sacrosyllabus libellus est quo Paulinus haeresim Felicianam perstringit et conterit. De eo, suo loco. Cointius ad an. 794, n. 15, ait scriptum Franconofurti, cum synodus illic haberetur. Sed cum duplici modo editus reperiatur (ut et ipse Cointius advertit ad eumd. an. n. 7), nempe in una editione loquatur in singulari censeo, decerno, in alia in plurali censemus, decernimus, puto Paulinum, qui optime callebat rem Francofurti agendam, librum tanquam privatum doctorem praeparasse domi, antequam ad concilium accederet. Cum autem in concilio recitatus [Col. 0065D] libellus omnibus arrisisset, et universali concilii sanctione communi nomine mittendus esset ad contumaces Hispanos episcopos, cum transcriberetur Franconofurti, aptum exordium ad facta praesentia appositum, et numerus pluralis pro anteriori singulari sit substitutus ab eodem Paulino, sicque verum utrumque sit, quod a duabus editionibus profertur; et juxta earum alteram verum dicat quoque Cointius Francofurti scriptum, nempe efformatum nova transcriptione ad orationis conciliaris characterem. Hoc suadet Petri episcopi Mediolanensis in una editione silentium, in altera nomen appositum et praesentia indicata. Cum enim nescisset Paulinus domi degens, qui praecise episcopi futuri essent concilio, et qui [Col. 0066A] prae caeteris sibi opem laturi, nomen nullius apposuit. Sibi autem manus dante Petro Mediolanensi, cum res in scena fuit producta, prae caeteris Italiae episcopis, in secunda libri editione strenui commilitonis gratissimus commilito nomen expressit. De Petro Mediolanen. vide Dissert. 4, n. 44.

IV. Scopus quem petebat hac synodo Carolus, erat haeresis Felicianae proscriptio, adeoque et primum decretum, seu canon ex 56 in ea latis, sicuti prima quaestio proposita, de ea eliminanda statutum. «In primordio capitulorum exortum est de impia et nefanda haerese Elipandi Toletanae sedis episcopi, et Felicis Orgellitanae, eorumque sequacibus, qui male sentientes, in Dei Filio asserebant adoptionem. Quam omnes, qui supra, sanctissimi Patres et respuentes [Col. 0066B] una voce contradixerunt, atque hanc haeresim funditus a sancta Ecclesia eradicandam statuerunt.» Patres autem, qui ore tenus sic unanimiter in haeresim pronuntiarunt sententiam, pari unanimitate librum Sacrosyllabum Paulini nervose eam impugnantem omnes subscripserunt. Eginardus in annalibus: «In quo concilio et haeresis memorata condemnata est, et liber contra eam communi episcoporum auctoritate compositus, in quo omnes subscripserunt.» Qui iste liber fuerit, in Dissert. 4, n. 45, non alium esse, nisi Sacrosyllabum Paulini ostendimus.

V, VI. Multa extra aleam haereseos Felicianae actitata fuere. Et quidem canon secundus, qui circumfertur, de abrogatione concilii Nicaeni II ob cultum imaginum, [Col. 0066C] manifeste loquitur. Quae de hac quaestione proferuntur a catholicis et modernis haereticis, nostrum nolumus esse pertractare, cum in ea quaestione nullibi implicatum inveniamus Paulinum suis scriptis. Mirum sane et ponderatione dignum, duo puncta fidei eadem synodo pertractata, duobus capitulis sibi immediate sequentibus definita, adeo alterum ex his jejune contactum, ut nec nominatum invenias a Paulino, et in epistolis Caroli ad Adrianum, et Adriani ad Carolum par de altero silentium. Paulinus nunquam loquitur de quaestione imaginum, sed de haeresi Feliciana; in epistolis quae circumferuntur Adriani et Caroli, de imaginibus agitur: de haeresi Feliciana nec per somnium. Quid est hoc Paulini, in causa adeo gravi et consona, quia de [Col. 0066D] rebus fidei quas pertractabat; ex adverso, hoc Caroli et Adriani, in causa tam patenti et nota, silentium? Equidem cum causa Felicis in controversiam non veniat et ab omnibus fateatur; altera de imaginibus quaestio in dubium veniat, et impugnetur a multis: ex hinc saltem suspecta fit, et quae credatur minus probabilis. Sed de his (ut diximus) videant alii.

VII. Praeter autem eam, quae dogma contingebat, varii ordinis res acta est. Circa disciplinam est poenitentia Heistulfo statuta. De quo non satis mirandum venit, adeo historicos jejunos fuisse, ut non levis, sed potius nulla memoria ejus superstes dicenda sit. Etenim praeter titulum epistolae, qui talis est, [Col. 0067A] ut factum summatim tantummodo intelligas, historiam autem rei gestae non cognoscas, nihil apud editores vel conciliorum vel canonum, a quibus solet illa proferri, ad notitiam facti ducens invenitur. Sic autem is se habet: «Incipit epistola Paulini patriarchae Forojuliensis, edita in loco celebri nomen Francofurt, in synodo magna, contra Felicem haereticum, de Heistulfo qui uxorem suam occidit causa adulterii.» Haec est historia tota. Si quid tamen illustratione dignum putatum, notis, cum de epistola illa disserendum, pro virili expositum.

VIII. Altera, quae inter gratiosas censeri potest, est diploma, seu praeceptum Caroli Magni «dat. III Kal. Augusti, anno vigesimo sexto, et vigesimo regnorum ejus, Francoforti in palatio regio,» quod [Col. 0067B] profert Baluzius tom. II Capitular., pag. 1399, in appendice 1 Actor. veter. n. 18. Annus enim regni Francici et locus optime conveniunt cum hac concilii celebratione, nisi quod Italici vere est 21 a Maio inceptus: sed forte aliquam epocham mense Maio tardiorem pro regno italico invenies, sicuti nos cum Pagio de concilio Forojuliensi agentes invenimus anteriorem. Non enim est unica et constans epocha regni Italici. Insuper in ipso diplomate innuitur, interfuisse concilio gratiam expostulaturus, Anianus abbas Caunensis cum suis monachis (quod advertit et Baluzius in notis ad concil. Francofort.): «Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra, quia vir venerabilis Anianus abbas, ex monasterio sancti Joannis et sancti Laurentii, quod fuit constructum in locis [Col. 0067C] nuncupatis Exorio et Olibegio, nostro synodali concilio veniens, una cum monachis Continuo, Stromundo, Lurio, cum omnibus rebus vel nominibus monasterii sui, quos moderno tempore videtur possidere, se plenius commendavit, etc. Propterea has litteras nostras pro firmitatis [xxix] studio ei dedimus, per quas omnino jubemus, etc. Similiter concessimus ei villam Cannas, sicuti Milo ad suum monasterium per suas litteras delegavit etc.» Apud Mabillonium, de Re diplomatica lib. VI, n. 58, variat aliquantulum, nec habet nomina monachorum, sed sic: «Cum monachis suis, et in nostro Mundeburde cum omnibus rebus, etc.» Forsan barbara scriptura causa variae interpretationis. Caeterum data convenit loco et tempore utrinque. Cum autem dicat, «nostro [Col. 0067D] synodali concilio veniens,» inferes concilio Francofurtensi interfuisse Anianum, Continuum, Stromundum, Lurium. Neque enim hoc anno aliud concilium Francofurti factum, habes, praeter hoc de quo sermo. Sed cum datum sit diploma XIII Kal. Aug., manifeste apparet concilium antea celebratum, dum memorat ea, quae in concilio secuta jam fuerant, id est expostulatio Aniani pro suo monasterio et confessio Caroli, quam postea lato diplomate nunc munit. In Appendice 1 habes diploma n. 11.

IX. Praeter recensitos nunc monachos, quos res coenobii sui ad concilium vocaverat, adfuere quos res Ecclesiae et fidei convenire fecerat; inter primores legati Romani pontificis Theophylactus, et Stephanus, [Col. 0068A] et Petrus Mediolanensis. Theophylactum Tudertinum episcopum suspicatus fueram, qui anno 787 legatus Adriani pontificis cum Gregorio episcopo Ostiense adfuit concilio Calchutensi in Anglia; cum incidi in P. Cointium, qui ad an. 796, n. 43, suspicionem confirmavit his verbis, agens de synodo Calchutensi: «Theophylactus Ecclesiam Tudertinam agere potuit ad annum usque Christi septingentesimum nonagesimum sextum, quo Tudertum a Graecis ad Francos transiit: nec alius forte fuit ab episcopo Theophylacto Adriani papae legato, qui concilio Francofordiensi ante biennium interfuit.» Stephanus autem (forte Cremonensis episcopus) is erat, quem adnitente Carolo Magno Adrianus ad eam cathedram evexerat an. 776, eamque tenuit usque ad an. 816. [Col. 0068B] Intercessio enim Caroli pro ejus exaltatione indicat, ipsi inter caros fuisse, adeoque ab Adriano occasiones omnes captante sibi Carolum promerendi missum legati charactere, tanquam regi gratum futurum, ad concilium Francofordiense probabile facit. De hoc vide Ughellum in Cremonensibus n. 29. De Petro Mediolanensi dictum est in Dissert. 4, n. 44. Hoc unum additum hic sit, non admitti a Papebrochio (apud Pagium mox citand.) in Exegesi de episcopis Mediolanensibus praefixa tom. VII Sanctor. mensis Junii, privilegia quae proferuntur ab Ughello; et praesertim quia in illis Petrus dicatur Oldradus, in gratiam scilicet familiae ejusdem nominis. Neque enim tempore Caroli Magni cognomen efferre episcopi solebant: imo cognomina tunc nondum adinventa, [Col. 0068C] communior habet opinio. Est ejus nomine epistola de translatione corporis sancti Augustini Papiam de Sardinia, integre relata a Baronio ad an. 725, num. 2, quam aeque ac privilegia commentitiam arguit Pagius ad eumd. an., n. 2. Mallei haereticorum nomine donatur a Carolo Magno teste Ughello, quia Petrus Arianos haereticos, qua scriptis, qua ferro, opportune perdomuit. Non impugnamus (absit) honoris nomen et nominis meritum, qui in Dissert. 4 l. c. Ripamontii auctoritate confirmamus. Tantummodo miramur hujus Mallei strepitum, ad incudem Francofurtensem revocata haeresi Feliciana, vocem, inquam, Petri non audiri. Sed ad Paulinum nostrum a concilio revertentem, et jam reversum revertamur.

[Col. 0068D] X. A synodo igitur Francofurtensi, et a funeris supremis officiis Fastradae reginae, uxoris Caroli ibi e vivis excessae, et in sancti Albani proximae Moguntinae urbis tumulatae exhibitis, reducem Forojuliensis provincia pastorem suum excepit laetabunda. Cujus curae incumbere, pastorali vigilique sollicitudine mores plebis componere, clero et populo in omni sanctitatis exemplo praelucere, nihil ipse habuit antiquius. Verum cum haec non satis viderentur ingenti lucrandarum animarum quo aestuabat ardori, ut saluti praesentium et futurorum una simul prospiceret, scriptioni librorum se dedit, ut quae recta essent firmaret, quae detorta dirigeret. Hinc anni sequentis 795 periodus vidit Paulinum scribentem librum Exhortationis [Col. 0069A] ad Henricum ducem Forojuliensem, quocum mutua per septennium confota adoleverat amicitia; sed de eo et libro ipsi a Pualino directo, consule Dissertationem nostram in ordine primam. Anno autem 796 ad libros tres contra Felicem consarcinandos se accinxit: de quibus in Dissert. 4 de Felicis et Elipandi haeresi. Non tamen scriptionis occupatio ab arctioris vitae studio et pauperum providentia ipsum exemit. «In iis occupatus (ait Ferrarius, de eo scribens in Catalogo sanctorum Italiae ad 11 Januarii) haud tamen de vitae austeritate aliquid remittebat: cum jejunia, vigilias, pias meditationes, et caeteras exercitationes spirituales assidue prosequebatur.» Praecipue tamen zelus ecclesiasticae disciplinae eluxit in celebratione concilii Forojuliensis; [Col. 0069B] de quo latius in praecipua Dissertatione 2. Quanta autem in Deum pietas ejus fuerit et quam flagrans charitas, testatur non una epistola Alcuini. Has cum caeteris ejusdem ad Paulinum per ordinem in Appendice reperies. Hic, ut plurimum, orationes pro se ad Deum fundendas reposcebat, quibus quam maxime fidebat. Sed de his agemus, cum de Paulini cum Alcuino necessitudine et familiaritate sermo recurret. Interim ipse Alcuinus Henrico duci Forojuliensi scribens, eum amandat Paulino, ne dum ut spiritualis vitae doctori et magistro, sed ut speculo exemploque Christianae conversationis, ut patet ex epistola 94 in Appendice 1, n. 4, apponenda.

I. Ante annum 798 apostolici ministerii labores in Carantanos et Avares exantlasse Paulinum, ex dicendis infra constabit. Ergo hic de iis sermo opportunus occurrit, licet singulares actiones cuique, quo evenerant, anno non sit facile et indubium assignare. Constans est scriptorum sententia, proximis Carinthiae populis verbi Dei semen sparsisse, et Avaris armis Caroli domitis evangelii facem praetulisse. Audi Ferarium l. c.: «Praedicationi evangelicae vacabat, qua Carinthiae populos, et nationes finitimas ad fidem Christi convertit. Martyrii cupidus fuit, licet voti compos non fuit; multas nihilominus a barbaris perpessus est injurias et molestias.» Sic et Bollandus in Vita, n. 16.

[Col. 0069D] II. Non inficias eo Carantanos longe ante tempora Paulini excultos in doctrina Christi, et sacris aquis expiatos fuisse. Siquidem in Vita sancti Severini abbatis, Noricorum dicti apostoli, quam recitat ex Egesippio ejus discipulo Surius tom. I Januario, cujus 6 Id. mors ejus contigit, Paulinus alius Teurniae praedicitur episcopus a sancto Severino. «Remeante presbytero (Paulino) ad patriam, sermo in eo praedicentis impletus est. Nam cives Tigurinae, quae metropolis est Norici, coegerunt eumdem presbyterum summi sacerdotii suscipere principatum.» In edit. Colonien. an. 1576 est Tigurinae * cum asterisco, nota scilicet non certae lectionis. Sed cum Norisio in Dissert. de quinta synodo cap. 9, § 4, ne dubites Teurniam [Col. 0070A] ad Dravum intelligere. Sic enim ait de Leonicano Tiburniensi episcopo sub Elia, concilio Gradensi advenienti: «Cujus (Norici) primaria urbs erat Tiburnia ad Dravum, quod patet ex Vita sancti Severini Noricorum apostoli.» Teurniam autem, sive Tiburnia in Carinthia sitam esse conveniunt Lazius, etsi locum ejus tenere nunc dicat Racstad Salisburgensis ditionis; Cluverius, etsi velit esse Villacum ditionis episcopi Bambergensis; Schonleben, etsi Solvam, vel Solvente oppidum prope Clanghefurtum putet, quod [XXX] Ferrarius Lexic. Geograph. in Carinthia sub ditione Laureacensis episcopi constituit. Quem tamen locum accipias, pro ea substitutum a geographis, extra Carinthiam et longe a Dravo flumine non excurris. Sanctus Severinus decessit an. [Col. 0070B] 481 vel circiter. Ergo ante hunc annum Carinthia Christianis provinciis accensebatur, cujus episcopus eligendus a sancto Severino praenuntiatur. Ad an. autem 579 Aquileiensi ditioni paruisse, Leonianus episcopus Tiburnien. synodo Gradensi sub Elia adveniens, testis est indubitandus. Post hanc synodum ab Aquileiensi defecisse ante an. 591 aeque manifestum est. Nam ex conventu (non quidem Maranensi, ut putavit Schonleben in Apparatu annal. Carniol. cap. 5, § 7, n. 11, ut patet e subscriptione Augustini Concordien. episcopi, qui libello mox citando subscripsit, qui tamen nec Maranensi conciliabulo, nec Gradensi concilio subscripserat, sed clarissimus utrinque) ex conventu, inquam, ignoti loci, qui inter concilia locatur sub an. 591, comprovinciales Aquileienses [Col. 0070C] episcopi libello confecto, Mauritio imperatori dirigendo, conqueruntur Tiburniensem Ecclesiam metropolitae Aquileien. subtractam. An et tunc desciverint a fide, dubitandum. Etenim aetate Paulini nostri revera ad fidem trahuntur. Et Salisburgensis Virgilii opera, et Arnonis ejus successoris in Carantanorum conversione, ex annalibus ecclesiasticis haud potest negari.

III. Paulinum tamen ne excludas ab hac animarum conquirendarum provincia, quem hanc spartam illustrasse non est ambigendum. Aeneas Silvius De Europa cap. 20 factum recitat, quod non gravabor exscribere, a quo lux non modica sententiae allatae affulget. «Fama est, ait, anno 790 post Christi Salvatoris ortum, imperante Carolo Magno, ducem [Col. 0070D] gentis, Ingonem nomine, ingens convivium provincialibus praeparasse, et agrestibus quidem ad conspectum suum intromissis in vasis aureis atque argenteis, nobilibus vero ac magistratibus procul ab oculis collocatis, fictilibus ministrare jussisse: interrogatum cur ita faceret, respondisse, non tam mundos esse qui urbes et alta palatia quam qui agros et humiles casas colerent. Rusticis, qui Christi evangelium accepissent, baptismatis unda purificatis candidas et nitidas esse animas, nobiles ac potentes, qui spurcitias idolorum sequerentur, sordidas ac nigerrimas: sic vero pro animarum qualitatibus instruxisse convivium, castigatosque ea re nobiles, catervatim sacri baptismatis undam quaerentes, brevi tempore [Col. 0071A] sub Virgilio et Arnone Juraviensibus episcopis universos Christi fidem accepisse.»

IV. Cum audis nobiles an. 790 ad fidem conversos, siste parumper, et epocham hujus conversionis considera. Virgilius decesserat an. 784. Ita Schonleben ad an. 797, vel 785 ut vult Pagius ex epitaphio, quod dat annos fere 40 episcopatus Virgilio, quem ad an. 746 assumptum probat ad insulam Salisburgensem, seu Juraviensem:

[Col. 0072B] V. Ex hac relatione videtur indubium hoc esse primum Arnonis iter in Carinthiam, ad fidem Christi Jesu serendam. Quod desumi potest praecipue ex illis verbis: «Populum praedicando docuit, et inde rediens nuntiavit imperatori, quod magna ibi potuissent effici, si quis, etc.» Si antea invisisset Carinthiam, mores populi perspexisset, et non modo tantummodo cognovisset facile negotium futurum. Antequam enim venisset, hac vice potuisset spem lucrandi animas in corde Caroli excolere ex praecedenti experientia. Cum igitur an. 798 primo Caranthanos adierit Arno, an. 790 non eos ad Christum traduxit. Schonleben hanc Arnonis aditionem in Carinthiam, et Theodorici inaugurationem in episcopum in an. 788 reponit, per decennium praeferendo. Sed fallitur, cum disertis [Col. 0072C] verbis auctor laudatus an. 798 hoc factum dicat, et insuper cum ante hunc annum non fuerit Juraviensium archiepiscopus Arno, qui primus hujus sedis a Leone tunc est constitutus, non ei potestas inerat legitima episcopum constituere in Carinthia. Puto igitur a morte Virgilii ad adventum usque Arnonis in Carinthiam, apostolatum illius gentis Paulinum egisse. Quae narrat autem Aeneas Sylvius de convivio anno 790 ab Ingone dato, in annum 803 ab scriptore anonymo edito a Canisio tom. III, part. II, in Vita sancti Rudperti paulo ante finem, jam supra allegato, refunduntur. Eo autem tempore Arnonem profuisse Carantanis, si non de jure, saltem de facto, non negamus.

[Col. 0072D] VI. Inter Paulinum et Arnonem ortam contentionem circa Carinthiae provinciam dicunt Schonleben [XXXI] hoc anno 798, et ab eo citatus Megiserus, quam tamen sopitam fuisse an. 811 ex diplomate Caroli Morocutus arguit apud Ughellum in Paulino. Si lis haec vere tunc enata est, certe Paulinus in eam se habere jus cognoscebat. Hoc autem jus erat, olim dioecesis Aquileiensis fuisse Carinthiam, ut patet ex diplomate citato. Si igitur suae provinciae Carinthiam credebat Paulinus, nil mirum, si illam erudiendam adierit, imo non adiisse est improbabile. Quod autem dicitur a Schonleben et ab auctoribus quos citat, hoc an. 798 litem de limitibus inter Paulinum et Arnonem Caroli auctoritate sopitam, non videtur admittendum, cum diploma dicat emotam quaestionem [Col. 0073A] inter Ursum, alias Urbanum, successorem Paulini, et Arnonem; et quidem nec sub Urso sopitam, sed tantummodo sub Maxentio, Urso suffecto: «Notum sit, ait Carolus, . . . . . qualiter viri venerabiles Ursus sanctae Ecclesiae Aquileiensis patriarcha, et Arno Juvavensis Ecclesiae archiepiscopus . . . . . non minimam contentionem habuerunt de Carantana provincia, quod ad utriusque illorum dioecesim pertinere deberet.» Si Paulinus quaestionem intentasset, diceret imperator, non inter Ursum et Arnonem, sed inter Paulinum et Arnonem litem enatam, quam sub Maxentio definit. Cum enim auctores quaestionis et originem litis velit producere Carolus (ut patet diploma consideranti) et Paulinum non proferat, sed Ursum; non Paulinus, sed Ursus quaestionis suscitator [Col. 0073B] est censendus. Definitio autem Caroli est hujusmodi: «Nos . . . . . praedictam provinciam Carantanam inter eos dividere jussimus, ut Dravus fluvius, qui per mediam illam provinciam currit, terminus ambarum dioecesum esset, et a ripa australi ad Aquilegiensis Ecclesiae rectorem; ab aquilonari vero ripa ad Juvavensis Ecclesiae praesulem pars ipsius provinciae pertineret.» Hi limites nunc usque custodiuntur. Cum ergo lis ab Urso suscitata sub Maxentio terminatur an. 811, falsum omnino est an. 798 per auctoritatem Caroli consopitam et consepultam. Verosimillimum autem videtur pronuntiandum, quod cum an. 798 in Carinthia ordinantem episcopos videamus Arnonem, non ultra hunc annum apostolatum in Carantanos produxerit Paulinus.

[Col. 0073C] VII. Eodem zelo fidei succensum, quo in Carantanos verbum Dei disseminaverat, inter Avaros quoque sparsisse Paulinum, non contemnenda suadent argumenta. Forte enim jam an. 791 rei Christianae promovendae gratia instructas acies Henrici ducis Forojuliensis in Avaros emotas fuerat secutus; eumque suspicamur episcopum, de quo Carolus Magnus loquitur in epistola ad Fastradam reginam de victoria Avarica, de qua videnda est Dissertatio 1, n. 15, 16 et 17. Ex hac victoria opportunam nactus occasionem, fructusque partae pacis colligens Paulinus, annis sequentibus vertit animum ad perfectam Avarorum conversionem. Hi enim (ut habent annales Bertiniani) an. 795, cum Carolus, ad coercendos foedifragos Saxones denuo rebellantes, commoraretur [Col. 0073D] Hiliuni ad fluvium Albiam; miserunt legatos suos, «veneruntque missi Tudum, qui in gente et regno Avarorum magnam potestatem habebat. Qui dixerunt, quod idem Tudum cum terra et populo suo se regi dedere vellet.» P. Melchior Inchofer Soc. Jesu, in annalibus Hungaricae Ecclesiae ad hunc an. 795, varias suspicatur causas, quibus is Tudum, sive Thudinus, vel Theudo (varie enim appellatur hic, sive rex, ut quidam, sive dynasta inter primores potentior, ut alii mea sententia probabilius volunt) permotus fuerit ad ejurandam idolorum superstitionem, et fidem Christi amplectendam; quas inter et hanc his verbis reponit: «Accessit quorumdam [Col. 0074A] piorum sacerdotum monitio, qui subinde ad lucrifaciendum Christi regno ad Hungaros penetrabant.» In horum censu Paulinum reponere, imo caeterorum caput et primipilum constituere, non est tantillum a verosimili exorbitare. Tanta enim viro dilatandae fidei sollicitudo salutisque promovendae animarum studium inerat, ut quamcunque sibi oblatam occasionem avidius arriperet. Cum autem. an. 795 audias ad Carolum accurrisse legatos, indicium est annis superioribus apostolicos labores in eorum regionibus a verbi Dei praeconibus exantlatas fuisse; et forte Paulinus, cujus ab an. 791 ad an. 794, quo synodo Francofurtanae interfuit, memoria gestorum ejus satis jejuna supersit, hoc triennii medio tempore in Avarorum conversione, sicut et in Carantanorum, [Col. 0074B] hinc inde excurrendo desudavit.

VIII. Nec defuit sollicitudini eventus: nam an. 796 «Tudum, secundum pollicitationem suam, cum magna parte Avarorum ad regem (Carolum Aquis tunc degentem) venit, et se cum populo suo et patria regi dedit. Ipseque et populus baptizatus est, et honorifice muneribus donati redierunt,» ut ait annalista Bertinianus. Laudatus P. Inchofer subdit: «Non est autem cogitandum Theodorum, postquam Christianis accessit, et a Carolo muneribus ornatus recessit, ita in patriam reversum fuisse, ut non comites secum duceret et religiosos et doctos, qui recens conversum populum radices fidei altius firmarent, et ad omnem solidioris pietatis erudirent sanctitatem. Id enimvero praeter morem et diligentiam [Col. 0074C] adeo catholici principis (Caroli) evenisset, cui nihil erat antiquius quam Christi regnum proferre, missis ad excolendum viris idoneis, qui ubique et religionem et sacerdotia fundarent.» In quem autem oculos Theudo aequius intendere poterat, quam in Paulinum, quem populo suo novum hominem non futurum optime noverat, et a quo conversionis semina primum, ut arguimus, dispersa esse non ignorabat?

IX. Sed et aulae palatinorum oculos in Paulinum se convertisse, cui haec provincia fuisset demandanda, disertis verbis docet Alcuinus, amicus prae omnibus Paulini, epist. 112 in Appendice ⁜ a integra danda, dum sic ait: «In cujus (nempe Dei) potentia et gratia [Col. 0074D] mirabiliter de Avarorum gente triumphatum est, quorum missi ad domnum regem directi subjectionem pacificam et Christianitatis fidem promittentes, etsi hoc divina eos praeveniente gratia verum est, quis se servorum Dei tam pio et laudabili labori subtrahere debet, ut diaboli diruatur saevitia et Christi Domini crescat servitium? Sed quam plurimorum in te, pater optime, oculi respiciunt, quid vestra veneranda sanctitas facere velit. Quia et vicinitas locorum tibi competit, et sapientiae decus suppetit, et auctoritatis excellentia tibi appetit, et cuncta conveniunt, quae tali operi necessaria esse videntur.» Hoc autem erat «potius currentem (ut aiunt) incitare, quam commovere [Col. 0075A] languentem,» uti Cicero quondam dixerat lib. II, De Oratore.

X. Non semel scripserat Carolo Alcuinus sollicitans, ut idoneos verbi Dei praedicatores, et aptos sacerdotes dirigeret, qui prudenter rem gererent demandatam. Epistola ejus 7 ⁜ a hunc habet titulum: «Domino excellentissimo et in omni Christi honore devotissimo Carolo regi Germaniae, Galliae atque Italiae, et sanctis verbi Dei praedicatoribus humilis sanctae matris Ecclesiae filiolus Albinus, aeternae gloriae in Christo salutem.» Incipit autem sic: «Gloria et laus Deo Patri et Domino nostro Jesu Christo, quia in gratia sancti Spiritus, per devotionem et ministerium sanctae fidei et bonae voluntatis vestrae, Christianitatis regnum atque cognitionem veri Dei [Col. 0075B] dilatavit, et plurimos longe lateque populos ab erroribus impietatis in viam veritatis deduxit.» Et infra: «Gentes populosque Hunnorum, antiqua feritate et fortitudine formidabiles, tuis suo honore militantibus subdit sceptris; praevenienteque gratia, colla diu superbissima sacrae fidei jugo devinxit, et caecis ab antiquo tempore mentibus lumen veritatis infudit. Sed nunc praevideat sapientissima et Deo placabilis devotio vestra pios populo novello praedicatores, moribus honestos, scientia sacrae fidei edoctos et evangelicis praeceptis imbutos; sanctorum [xxxii] quoque apostolorum, et praedicatione verbi Dei exemplis intentos, qui lac, id est suavia praecepta suis auditoribus in initio fidei ministrare solebant.» Et adhuc infra, postquam Carolum dehortatus est ab exigendis [Col. 0075C] a neophytis illis decimarum pensitationibus, ne averterentur a nuper suscepta fide (qua de re agimus Observat. in can. 14 concilii Forojulien., n. 8) subdit: «Illud quoque maxima considerandum est diligentia, ut ordinate fiat praedicationis officium, et baptismi sacramentum; ne nihil prosit sacri ablutio baptismi in corpore, si in anima ratione utenti catholicae fidei agnitio non praecesserit.» His permotus Carolus argumentis, cui aptiori munus demandare poterat quam Paulino? cujus profectionem praedicationemque Avaricam aula universa praestolabatur, uti dicebat Alcuinus. Hinc recens scriptor P. Michael Bombardus Soc. Jesu, in Topographia magni regni Hungariae pag. 42, apostolum Pannoniae depraedicat, sic scribens: [Col. 0075D] «Sed quoniam de primaeva Hungarorum religione hic sermo occurrit, praetermittere non audeo, quin peculiari studio adversus divum Paulinum patriarcham, atque Hungariae, ni fallor, apostolum provocatus, cancellos mihimetipsi nuper impositos prope egrediar . . . Cum Paulinus . . . ob morum sanctimoniam Carolo Magno ejusque magistro Alcuino Flacco prae primis probaretur, destinatus creditur ad fidem Hunnis et Avaribus, quos armis Carolus devicerat, praedicandam.»

XI. Sed cum dicatur a Ferrario injurius molestiasque ab hostibus fidei perpessus, sciendum est quod etsi an. 796 Theudo cum suis baptismate fuerit expiatus, attamen pars adhuc Hunnorum non modica, [Col. 0076A] cujus caput Caghan erat, tenaciter veteri superstitioni adhaerebat, a quibus forte Paulinus male est habitus. In quos Pipinum filium suum regem Italiae cum suis copiis jussit Carolus hoc anno in Pannoniam contendere, ut quos adhuc detrectantes reperisset, etiam repressisset. Quod quidem et praestitit, patri degenti Aquis deferendo reliquias thesaurorum, quos jam ceperat Henricus Forojulien. dux, qui praecurrerat, et anteriori clade Hunnos contriverat, uti dicimus in Dissert. 1, § 18. Cum autem adhuc in Pannonia Pipinus moraretur, ne nova Christiani nominis plebs ministris ad salutem necessaria procurantibus destitueretur, non Paulino, cui satis tunc ampla provincia inerat, cujus obeundi munia nimium gravi sarcina premebatur, sed Arnoni [Col. 0076B] sollicitudinis cura committitur. Auctor editus a Canisio tom. III Antiq. Lect. supra non simul laudatus, postquam Henrici et Pipini victorias retulerat sub hoc an. 796, subdit de Pipino: «Qui inde revertens partem Pannoniae circa lacum Paelissa inferioris, ultra fluvium, qui dicitur Rapa (id est Arabo, vulgo Rab) et sic usque ad Dravum fluvium, et eo usque Dravus fluit in Danubium, prout potestatem habuit, praenominavit cum doctrina et ecclesiastico officio procurare populum, qui remansit de Hunnis et Sclavis de illis partibus, Arnoni Juvavensi episcopo usque ad praesentiam genitoris sui Caroli imperatoris.» Ab universa tamen Pannonia non exclusum omnino credas Paulinum, quippe Pannonia cis Dravum protenditur, [Col. 0076C] ut videre est in Tabulis Geographiae antiquae Christophori Cellarii lib. II, cap. 8. Quod autem Pipinus videtur fecisse per modum (ut dicunt) provisionis, novam Ecclesiam committendo Arnoni, quousque Carolus rex ratum haberet, hoc tantummodo perfectum est anno 803. Auctor modo laudatus, de Carolo confirmante Pipini factum, sic ait: «Anno Domini octingentesimo tertio, Carolus imperator Bojoariam intravit, et in mense Octobris in Saltzburg venit, et praefatam concessionem filii sui iterans potestative, multis astantibus fidelibus suis affirmavit, et in aevum inconvulsam fieri concessit.» Deinde Arnonis zelum in promovenda fide in Sclavinia, scilicet Carinthia, et inferiore Pannonia commendat, narrans factum Ingonis ducis, qui «Vere [Col. 0076D] servos credentes secum vocavit ad mensam, et eos qui eis dominabantur infideles foris quasi canes sedere fecit, ponendo ante illos panem et carnem, et fusca vasa cum vino, ut hic sumerent victus. Servis autem, staupis deauratis propinare jussit. Tunc interrogantes primi de foris dixerunt, cur facis nobis sic? At ille: Non estis digni cum sacro fonte renatis communicare, sed foris domum, ut canes, sumere victus. Hoc facto fide sancta instructi, certatim cucurrerunt baptizari, et sic deinceps religio Christiana succrescit.» Haec anonymus, simplicioribus verbis, quam supra n. 3 Aeneas Sylvius, factum Ingonis et pleniorem Carantanorum nobilium conversionem, non in an. 790 ut ille, sed hoc an. 803 reponens. Igitur [Col. 0077A] cum Arnoni vides a Pipino Pannoniam commissam an. 796 «a lacu Pelissa ultra fluvium, qui dicitur Rapa, et sic usque ad Dravum fluvium, et eo usque Dravus fluit in Danubium,» adhuc pars non infima Pannoniae supererat, in quam Paulini zelus posset se extendere. Sed cum an. 798 Arnonem archiepiscopum habeamus, contentiose cum eo egisse minime credimus pacis amatorem Paulinum, sed eis Dravum tam in Carinthia quam in Pannonia deinceps se continuisse.

XII. Alcuinus, cui cordi erat Avaricarum animarum salus, ut scivit Arnoni commissam Pannoniae provinciam, scripsit epistolam (in ordine 104) de baptismo praesertim rite administrando, ut adulti prius erudiantur, deinde sacro fonte abluantur: [Col. 0077B] «Fragiliori aetati, ait, pia Mater Ecclesia concessit, ut qui alieno in paterna praevaricatione ligatus est peccato, alterius in baptismi mysterio professione solutus sit.» Inscribitur autem epistola «Aquilae dulcissimo fratri et sanctissimo praesuli,» quia moris erat Alcuini, virtute praeditos viros nobilioribus nominibus compellare. Sic David Carolum, sic Homerum Angilbertum, sic Damoetam Richulfum aula Caroli dictos audiebat. Scripsit quoque Carolo regi epist. 90, ut dum Pipinus apud se demorabatur, gratias Deo publice redditurus pro victoria Avarica, ageret cum eo, ut mitius captivi haberentur, ne forte si durius pressi, fidei jugo colla non submitterent, vel submissa subducerent. «Domine mi, aiebat, dilectissime et dulcissime, et omnium desiderantissime [Col. 0077C] mi David (sic), tristis est Flaccus vester propter infirmitatem vestram.» Forte tunc temporis aegrotaverat Carolus. Et infra: «Domine mi, memor sit pietas vestra captivorum, dum est Pipinus tuus tecum propter gratiarum actionem mirabilis beneficii, quod vobiscum de Hunnis divina fecit clementia, et propter prosperitatem imminentium rerum.» Quamvis autem humanius a Carolo Avari tractarentur, etiam pensa decimarum suadente Alcuino (ut innuimus supra n. 10) indulgente, tamen a fide Dei et foedere regis repetita apostasia et rebellione defecerunt, ut denuo an. 799 opus fuerit acies dirigere in eos, ducibus Geroldo et Henrico nostro Forojuliensi, qui eo in bello ceciderunt, ut latius dicimus in Dissert. 1, n. 23. Ex hinc conjicere liceat, quas [Col. 0077D] a male fida gente injurias Paulinus pertulerit, ut martyr voto, si non re, jure dicatur a Ferrario: «Martyrii cupidus fuit, licet voti compos non fuit.»

I. Anno 799 res Ecclesiae in Hungaria pessumdatae sunt, Henrico Forojulensium duce, qui copias provinciae eo duxerat, insidiis Tarsatensium oppidanorum occiso. Anno 800 an Paulinus Romam adierit, cap. seq. expendetur. Num anno 801 abfuerit a provincia, non ausim asserere nec negare, quousque [Col. 0078A] nactus non sim exemplar privilegii, a Carolo Paulino dati hoc anno «in Regenesburg in palatio publico,» quo ei subdit domum hospitalem a Feroce abbate extra [xxxiii] muros Veronae constructam, ecclesiam sancti Laurentii de Boga, nunc vulgo Buia, amplo nec ignobili regionis nostrae pago, et aliam hospitalem aedem, sive xenodochium, «quod duce Roduald aedificavit in Foro Julii, vocabulo sancti Joannis,» ut dicit diploma, quod ex authentico an. 1195 Aquileiae extractum dicit habere apud se illustrissimus Fontaninus noster, libel. Delle Masnade pag. 21. Huc usque quaesivi, sed frustra; petivi et pulsavi interpositis amicorum precibus et officiis, sed casso labore. Si tandem habuisse datum fuerit, habebis in Appendice; sin vero, scias immotum lapidem nullum relictum, [Col. 0078B] ut tibi, lector, morem gererem. Interea hoc novisse tibi sat sit. Cum haec scribo, occurrit mihi in sua Verona illustrata lib. XI in fine, cl. vir Scipio Maffeius, me docens non a Feroce, sed a Lupone duce constructum xenodochium; unde cadit auctoritas diplomatis, qua lapsa, eo carere non ingens sequitur detrimentum.

I. Collegium canonicorum nostrorum Utinensium se habere gloriatur duorum Imperatorum authentica, et (ut dicunt) originalia diplomata, alterum Caroli Magni, Othonis III alterum. Hoc ad trutinam non vocamus, quia ad rem praesentem haud facere visum [Col. 0078C] est. Illud autem omnino est accuratius ad Lydium lapidem apponendum, quia multa hinc inde suadent, et admittendum, et rejiciendum. Tu integrum habebis in Appendice ⁜ a , proposito specimine characteris quo scriptum est, quod pro humanitate sua canonici Utinenses permiserunt commode transcribi, ut oculis exemplo scriptionis supposito, et collato cum caeteris illius aetatis characteribus, quid de ejus veritate sit pronuntiandum cognoscas.

II. Horum Caroli Magni et Othonis III diplomatuum inventionis historiam late prosequitur Palladius (p. I, lib. III, pag. 99) quae aliquando deperdita credita fuerant, et insperato reperta. Placet hic aliqua exscribere ex Vitis mss. patriarcharum Aquileiensium viri prae primis accuratissimi et de re [Col. 0078D] antiquaria optime meriti Antonii Bellonii, quas anno 1551 Hieronymo de Monteniaco nuncupavit. In Paulino igitur nostro post quaedam sic habet: «Is cum provincia clades a Bavaris incommodaque plura accepisset, Romam ad Carolum petiit ob res gestas cognomento Magnum, ut patriarchali dignitati curaeque omnium et securitati prospiceret. Imperator, clades miseratus, Paulinum cum summa cura laborasset, ne quid suae Ecclesiae deperiret, novis auctum privilegiis ac honestatum dimisit. Episcopatus sex benigne ei concessit, praesente Leone tertio Romano pontifice, Concordiensem, Veronensem, Ruginensem, Petenensem, Tarsatiensem, et [Col. 0079A] qui apud Civitatem Novam in Hystria constitutus est. Exstat privilegium adhuc litteris scriptum Langobardis apud basilicam Utinensem, authenticum perinde ac vetustum, et tam ubique integrum, ut ne litterae quidem vestigium legens desideret. Inde sumptum a me exemplum litteris cultioribus Utinenses, gratia satis illustri, numeratis sex aureis excepere; quod quidam lynceos habentes oculos, inter scribas et cives honoratissimi, mecum percensuerunt palam, fideque optima sua subscriptione firmarunt.» Huc usque diligentissimus Bellonius. Verum nunc non adeo integrum dici potest, quia non volumine tornatili, sed plicato repositum, ad plicaturas et angulos nonnihil corrasum est, ut aliqua verba desiderentur. Defectus in exemplari, proponendo [Col. 0079B] in Appendice, apparebunt. In exemplari ms. Bellonii quod vidi, Veronensem ita cassum est, et alius episcopatus alia manu repositus, ut nescias an Veronensem, vel Utinensem sit legendum.

III. Anno 800, quo Carolus a Leone III ipso die natali Domini imperator est dictus, adfuisse pro causa Ecclesiae suae Paulinum asserit Palladius, convenisseque pontificem et Carolum, ut jura Ecclesiae Aquileiensis, insolentia suffraganeorum episcoporum tempore Longobardici regiminis confracta, sarcirentur, et sarta tectaque servarentur apostolica et imperiali auctoritate interposita. Quod ex parte sua praestitisse Carolum docet, dum et tunc Cadolaco Henrici ducis Forojuliensis successori scripsisse, et tuitionem Ecclesiae Aquileiensis jurium demandasse, [Col. 0079C] et postea anno III imperii sui, dato Romae diplomate, priorem Ecclesiae splendorem et jus vindicasse, idem Palladius affirmat. Ut verum fatear, non magnum mihi scrupulum ingerit prima assertionis hujus pars, peregrinatio videlicet Romana, et querela Paulini apud Carolum et Leonem anno 800 vel 801. Contradictionem enim nullam adinvenio inter gesta et tempus; imo potius quod suadeat, et probabile hoc fiat, transpicio. Etenim jura Ecclesiae pessumdata, et episcopos provinciales, praecipue Istrienses, quondam Aquileiensis metropoleos subditos, obedientiam detrectasse, et Gradensi adhaesisse eo tempore non est dubitandum. Insuper supra non uno loco vidimus, Carinthiam Aquileiensi provinciae subtractam bona sui parte, et Arnoni Salisburgensi [Col. 0079D] attributam. Quid mirum ergo, si zelus Paulini tuendi Ecclesiae suae confinia eum ad hoc iter impulerit, et querelis justissimis animum auresque pontificis et Caroli pulsaverit? praecipue cum hoc tempore, quo Romae Carolus adfuit (videlicet ab VIII Kal. Decemb. an. 800) , ut habet annalista Laureshamensis; ad VII Kal. Maii, ut (habet Ademarus tom. IX Concilior., pag. 228) nullum Paulini factum nos cogat eum in provincia sua detinere. Fit potius probabile, quod Carolo in Liburniam in autumno an. 800 descenso, et de Tarsatensibus poenis ob necem Henrico anno superiori illatam sumptis, et hinc celeri passu Romam proficiscenti, comitem in itinere se adjunxerit; nam Anastasius in Leone [Col. 0080A] III, n. 774, cum Leo de objectis sibi criminibus se purgare vellet, quorum causa Carolus Romam advenerat, ait de Carolo loquens: «Fecit in eamdem ecclesiam (sancti Petri) congregari archiepiscopos, seu episcopos, abbates, et omnem nobilitatem Francorum atque Romanorum, et sedentes pariter tam magnus rex, quam beatissimus pontifex, fecerunt residere et sanctissimos archiepiscopos et abbates, etc.» Inter hos autem metropolitas quid vetat suspicari interfuisse Paulinum, maxime quia in numero praesulum Francorum regni subditorum erat computandus? Occasione autem data, jura Ecclesiae suae convulsa indoluisse, et expostulasse remedium, pronum est credere. Quibus positis, ulterius progredi conjectando quid prohibet, nempe Carolum [Col. 0080B] Cadolaco ob reparationem violati juris scripsisse, et Paulino diploma honoris plenum concessisse, quo ei vel novos episcopatus, forte in compensationem imminutae provinciae (cum partem ultra Dravum in Carinthia et Pannonia ab archiepiscopo Salisburgensi occupatam cognosceret) adderet, vel antiquos detrectantes submitteret? Huc usque enim in cunctis his nihil improbabilitatis subolere sentio.

IV. Quod torquet est diplomatis consignatio, quae talis est: «Data pridie Nonas Augustas, anno III imperii nostri, indictione vero I; Actum Romae in Dei nomine feliciter. Amen.» Anno tertio imperii, qui est annus 803, nullus annalistarum asserit Romae Carolum fuisse. Advenit (ut num. superiori dictum est) VIII Kal. Decemb. an. 800; discessit VII [Col. 0080C] Kal. Maii an. 801, et teste Eginardo in Vita Caroli n. 33 ex quatuor itineribus Romanis Caroli ultimum fuit, cum coronatus est imperator. Coronatus autem est hac vice die natali Domini an. 800 exeunte. Insuper Carolum an. III imperii sui mense Augusto in Francia moratum esse, colligi videtur ex diplomate, quod Idibus Augusti datum est Fortunato Gradensi an. III imperii Caroli, quem adiit Gradensis patriarcha, conquesturus mortem Joannis decessoris sui, e turre praecipitati a Mauritio Venetorum ducis filio, quod in [XXXIV] Gradensibus profert Ughellus. Improbabile enim est IV Augusti fuisse Carolum Romae, ut vult diploma datum Paulino; et XIII, ejusdem mensis et anni esse in Francia, ut arguitur ex [Col. 0080D] diplomate dato Fortunato. Arguitur, inquam, nam revera locum non prodit. His adde indictionem primam, quam profert diploma non convenire cum anno 803, quo non prima, sed undecima excurrebat.

V. Ex adverso forma characteris et cancellarii subscriptio admittendum pro vero suadent. Character enim, ut ex specimine in Appendice ponendo apparebit, sapit idem saeculum, quo scriptum dicitur, nempe VIII egrediens, vel IX intrans, ut conferendo cum Mabillonianis ejus aetatis exemplaribus deprehendes: praecipue si collatio fiat cum tabulis 23, 24 et 25 libri V De Re diplomatica. Cancellarii autem subscriptio omnino legitima videtur. Sic effertur a Palladio et Schonleben: Jo. Jacob. Du Radoni scripsit et subscripsit. Male: nam penitus characteres [Col. 0081A] et litteras, etsi scriptionis vetustae aeque ac barbarae, intuenti patet, legendum esse: Jacobus ad vicem Radoni. Rado abbas erat, «quem (ait Mabillonius De Re diplom. lib. II, cap. 11, n. 5) Caroli Magni summum cancellarium fuisse certum est.» Huic notarium nomine Jacobum fuisse, idem Mabillonius eod. lib. cap. seq. 12, n. 4, affirmat his verbis: «Hitherio successit Rado abbas Vedastinus, qui notarios habuit Wigbaldum, Optatum, Jacobum Erkembaldum, et Windolaicum.» Sed ex lib. V tabella 25 in confirmationem nostri, sumi potest exemplum alterius sic subscripti diplomatis: «Jacob ad vicem Radoni.»

VI. Ergo cum res ita se habeat, ἐν τριόδῳ εἶμὶ λογισμῶν , vel saltem in bivio, et utrinque nutantem [Col. 0081B] me fateor. Forma characteris, adde et materiam, in qua scriptum est diploma (quae est membranacea, vulgo pergamena ) non repugnat, imo convenit apprime illi aetati. Scribae legitima et inculpabilis est subscriptio. Insuper signum, sive monogramma indubitanter Carolinum est, et vel ipsi plumae scribentis tractus, qui Zifrae dici possunt, sed nihil significantes, et arbitrariae, et nonnisi ad ornatum positae videntur, plane cum exemplaribus a Mabillonio exhibitis ita conveniunt, ut scriptores ejusdem musae aemulos (ut est adagium) et ὁμοτέχνους jurare non sit verendum. Verum cum ex opposito vitia in data loci et temporis appareant, et si qua alibi, hac quidem in re etiam capillus umbram habet, non ausim (fateor) sententiam proferre. Lector dijudicet [Col. 0081C] aequus. Diploma quidem speciosum, sed num (ut est in proverbio) plus aloes quam mellis habet?

I. Satis probabiliter cap. superiori, n. 3, opinati sumus, Paulinum Romae anno 800 exeunte et an. 801 ineunte adfuisse. Cui opinationi pondus addit quod Paulinus an. 802 dirigatur a Leone III pontifice, tanquam apostolicae sedis legatus ad concilium Aquisgranense, cui praesidet vicaria papae praesentia. Cognitus ergo erat pontifici: et (si divinare datum est) cum Romae fuit, probabile fit hanc provinciam demandatam, vel adeo doctrina et virtute claruisse, ut meruerit eam sibi demandari. Hanc Paulini novam extra [Col. 0081D] suae dioeceseos fines profectionem, et honoris insigne in magna synodo praelatum nos docet Stephanus Baluzius, dum Capitulari Aquisgranensi anni 803 titulum hunc positum profert: «Capitulare Aquisgranense, sive Capitulare primum anni DCCCIII factum (ut videtur) in magna synodo, quando Paulinus patriarcha Aquileiensis vices apostolicae sedis tenuit in Aquis.» Non gravabor hic transcribere notas ad hunc locum ipsius Baluzii, quae sunt tomo II Capitular. pag. 1058, quibus validiora proferre ex proprio penu argumenta diffido. Sic enim habet:

II. «Vetus nota adjecta codici Rhemensi, quae hinc a Joanne Tilio translata est in librum primum Capitularium, haec habet in margine prioris istorum Capitulorum: [Col. 0082A] Tempore Adriani papae et Caroli Magni imperatoris, quando Paulinus episcopus tenuit vices apostolicae sedis in Aquis, fuit factum istud Capitulum propter hoc, quia homines volebant [Tilius solebant] dividere episcopia et monasteria ad illorum opus, et non remansisset ulli episcopo, nec abbati, nec abbatissae, nisi tantum, ut velut canonici et monachi viverent. Puto autem hic erratum esse a librario, qui Adriani nomen hic perperam posuit, cum Leonis scribere debuisset. Conjecturam hanc adjuvat Hincmarus in epistola 44, pag. 765, ubi ait edictum Caroli, in quo tria priora capita istius Capitularis sancita sunt, editum a Carolo fuisse ad consultum Leonis papae. Quod edictum ex integro, inquit, domnus Carolus Magnus imperator, cum interrogatione [Col. 0082B] de corepiscopis, per Arnonem archiepiscopum ad Leonem papam direxit, et ad ejus consultum aliud edictum de non dividendis rebus ecclesiasticis et de episcoporum causis edidit, et apostolicae sedis atque auctoritate sua confirmavit, et per omnes metropolitanas Ecclesias imperii sui perpetuo observanda dixit. De eadem re, cum mentione Paulini patriarchae, agit idem Hincmarus in epistola 29, pag. 320, quae integrior ex schedis celeberrimi viri Petri de Marca archiepiscopi Parisiensis edita est in appendice concilii Duziacensis. Itaque cum de aliis memorabilibus imperatoribus ac regibus loquimur, avi vestri Magni imperatoris Caroli non est praetereunda memoria: cui cum (sicut assolet) adulantium linguis subreptum fuerit, ut Ecclesiis de rebus suis praejudicium quoddam [Col. 0082C] inferret, obsistentibus episcopis, et specialiter Paulino patriarcha, sicut vobis bene notum esse cognosco, adeo se recognovit, et Ecclesiae ac episcopis satisfecit, ut praesens oris sui confessio ei non suffecerit, sed ad posteros suos, qui ex illius progenie exorituri erant, confessionis et correctionis suae scriptum manu sua firmatum transmiserit: de quo edicto partem in libro vestro, qui appellatur Liber Capitulorum imperialium, scriptum habetur Capitulo 77 ubi scriptum est: Quia juxta sanctorum patrum traditionem, etc.

III. «Praeterea cum in nota codicis Rhemensis scriptum sit ista acta fuisse tempore Caroli Magni imperatoris, manifestum est acta non fuisse tempore Adriani, sed tempore Leonis, quo sedi apostolicae [Col. 0082D] praesidente captum consilium est renovandi imperii in persona Caroli. Denique nuspiam invenimus Aquisgranensem synodum, cui sedis apostolicae legatio interfuerit, vivente Adriano fuisse congregatam. At vero in annalibus a Lambecio editis et in chronico Moyssiacensi legimus, Carolum mense Octobri anni 803 congregasse universalem synodum in Aquis, ibique multa statuta fuisse, tam de politicis causis quam de ecclesiasticis. Duravit autem hic conventus, ut ego arbitror, ad aliquot menses, protractus nimirum usque ad initium anni sequentis. Argumento est nota, quae Capitulari 3 anni 803 subjicitur in codicibus Palatino et Metensi. Hoc fuit datum ab Aquis in tertio anno imperii domni Caroli Augusti, [Col. 0083A] quando synodus ibi magna fuit, id est universalis, ut loquuntur annales supra laudati. Itaque si cui synodo Aquisgranensi sub Carolo Magno habitae interfuit apostolicae sedis legatio, par est existimare id contigisse in ista, ad eamque referendam esse legationem Paulini.

IV. «De eadem synodo Aquisgranensi intelligendum puto hunc locum ex epistola Alcuini ad Carolum Magnum quae praefixa est libris De Fide sanctae Trinitatis: Tempore celeberrimi conventus, quo sacerdotes Dei et populi praedicatores Christiani in unum imperiali praecepto conveniunt. Et paulo post: Vestrae probationis [XXXV] exspectat judicium, si digne meus iste labor in sacerdotales procedere valeat aures. Falluntur ergo Baronius ad an. 789, et Cellotius in notis [Col. 0083B] ad quaterniones Hincmari pag. 459, dum scribunt hoc edictum promulgatum fuisse anno vigesimo regni Caroli, hinc decepti, quod in vulgatis editionibus Capitularium, ante notam marginalem codicis Rhemensis apposita est nota anni, quo priora 72 capita libri primi Capitularium sancita sunt, quam illi non satis distinxerunt a nota, quae pertinet ad capitulum de non dividendis rebus Ecclesiae.»

V. Huc usque Baluzius, cujus rationes ipsius verbis placuit transcribere, ut assertionis suae sit ipsemet propugnator. Quae quidem illi adeo efficaces robustaeque visae sunt, ut his non dubitarit retundere, quae ex epistola 44, cap. 30. Hincmari collegit Sirmondus, videlicet post sancti Bonifacii obitum nullum in Gallia aut Germania temporibus Pipini, Caroli [Col. 0083C] Magni et Ludovici adfuisse legatum apostolicae sedis. Sic enim ait lib. V, cap. 45, n. 6, addit. ad Concord. sacerdotii et imperii Petri de Marca: «Caeterum istic puto observari debere, verum non videri quod legitur in illa Hincmari epistola, nullum ab excessu sancti Bonifacii legatum sedis apostolicae in Gallia aut Germania fuisse temporibus Pipini, et Caroli, et Ludovici imperatorum, id est per annos nonaginta, ut ait Sirmondus in margine istius epistolae Hincmarianae. Nam Paulinum episcopum Aquileiensem constat tenuisse vices apostolicae sedis apud Carolum Magnum in Aquisgranensi palatio.» Vide notas ad Capitularia regum Francorum pag. 1058. Ita Baluzius, cui adeo ponderosa allata a se argumenta videntur, [Col. 0083D] ut absolute pronuntiet Paulini legationem constare. Adde, quod Dupinius in Biblioth. in Carolum Magnum idem asserit sine haesitatione, uti scriptor nuperrimus Historiae Paparum in Leone III, edit. Hagae-Comitis 1732, pag. 597, tom. I.

VI. Quamvis autem P. Ludovicus Celotius Soc. Jesu, in notis ad Quaterniones Hincmari, in annum vigesimum regni Caroli haec refundat (quod refellit, ut mox visum est, Baluzius) factum tamen vel ex sola auctoritate Hincmari admittit, etsi de eo sileant historiae: «Nulla nos monet, ait, historia, Paulini patriarchae consilio et impulsu vehemente hanc rerum perturbationem a Carolo adhuc tum rege fuisse correctam, sed id facile credimus Hincmaro referenti, tum ob insignem Paulini auctoritatem ex sanctitate [Col. 0084A] doctrinaque collectam, tum quod apud Carolum assiduus esset, et pluribus ab eo coactis synodis interfuerit. Rhemensis ipse (Hincm. I. L. de Praedest. ep. 1, ad Carolum regem) venerandae memoriae patriarcham Aquileiensis parochiae appellat, ut ejus scripta, sicut Bedae et Alcuini, cum vetustioribus patribus legenda esse affirmet. »

VII. Capite superiori expositum diploma Romanum arguit per mensem Augustum Romae Carolum demoratum. Quod quidem si admittas, nihil adversatur huic Aquisgranensi concilio. Siquidem Carolus, sicuti hiemaverat Aquis, ita et Pascha ibidem celebravit; quod festum eo anno ad XVI Kal. Maii accidit, ut observat eodem an. n. 15 ex annalistis Laureshamensi et Metensi Cointius, apud quem num. 44 privilegium [Col. 0084B] pro monasterio Acutiano datur Aquis, Idibus Junii an. III imperii, etc. Ergo Idibus Junii adhuc erat Aquis. Deinde venit Moguntiam, et forte postea Romam. Conventus autem Aquisgranensis coeptus fuit (ut autumat Baluzius supra n. 3) mense Octobri an. 802, et quia plura actitata sunt, ut patet ex variis Capitularibus tunc latis, ad anni sequentis initium productus fuit, id est 803, qui ex sui terminatione notam temporis dedit Capitularibus, ut dicerentur Capitularia anni 803.

VIII. Septem capitula complectitur Capitulare primum hujus anni, quae omnia disciplinam Ecclesiae tuentur. In primo enim, quod est De rebus Ecclesiae non dividendis, zelus Paulini (ut supra, n. 2, non uno testimonio, praecipue Hincmari visum est) emicat, [Col. 0084C] quo suggerente juxta Patrum traditiones res Ecclesiae, cum sint vota fidelium, pretia peccatorum, et patrimonia pauperum, statuit Carolus neque suis neque filiorum suorum se volentium imitari temporibus pati fore dividendas. In secundo, quod est De electione libera episcopi per clerum et populum facienda, omnino Paulinum auctorem cognosces sanctionis, quippe consonum est decretum hic latum privilegio, quod ipse a Carolo pro sua Aquileiensi Ecclesia impetraverat (Vide supra cap. 6, n. 4) . Ex hoc nationem Paulini Forojuliensem arguimus supra cap. 2, n. 1, quia dicitur: «Episcopi per electionem cleri et populi, secundum statuta canonum, de proprio dioecesi . . . . . eligantur.» In tertio, cautum est ut jura, [Col. 0084D] privilegia, resque Ecclesiae serventur, monasteriorum vastatore, et usurpatore eorum, pro homicida et sacrilego habito. In quarto, prius proponitur quaestio enata de chorepiscopis, an valide episcopalia exercerent, referturque quod ad sopiendas querelas Arnonem episcopum miserit Carolus, ut Leonem pontificem consuleret; quo respondente jam a priscis Patribus et canonibus eorum acta reprobari, quia vere non sunt episcopi, adeoque chorepiscopos omnes praecipere damnari, et in exsilium mandari: «Ista vero omnes (subdit) maxime regni nobis a Deo commissi episcopi cum eodem Arnone, permittente praefato apostolico, mitius tractantes, jam dictos villanos episcopos inter presbyteros statuerunt.» Deinde ad decreta Ratisponensia, hoc idem jam statuentia, [Col. 0085A] provocat. Cui concilio an. 792 interfuisse Paulinum vidimus capite 6. Cujus opus hoc esse hinc quoque argui potest, quod integrum hoc caput referatur lib. VII, c. 260, quem librum ex canonibus decretisque, a Paulino praecipue latis, confectum esse testatur collector ejus Benedictus Levita in praefatione lib. V praefixa. In quinto, chorepiscoporum licentia coercetur, ne impositione manuum (quod munus est solius episcopi) Spiritum sanctum tradant in sacris ordinationibus, invalidis, si attentaverint, declaratis. In sexto, ordinatorum presbyterorum, vel diaconorum a chorepiscopis, ordinationis invaliditas nullitasque ostenditur, et a ministerio ordinis inepti judicantur et cassi. In septimo tandem praescribitur forma purgationis, cum sacerdoti crimen apponitur, [Col. 0085B] videlicet, ut (sicuti consultum est per Leonem pontificem, et Patrum tam Graecorum quam Latinorum placita) non admittatur accusator, nisi ad normam canonum «cum legitimo numero verorum et bonorum testium,» et diffamatus canonice judicetur, sicuti si delator canonice in querela processerit, definiatur. Quod si crimina haud probata sint, et adhuc suo episcopo, vel clero et populo «suspiciosus (remaneat), exemplo Leonis papae, qui duodecim presbyteros in sua purgatione habuit, vel eo amplius si suo episcopo visum fuerit, aut necesse propter tumultum populi inesse perspexerit, et cum aliis bonis et justis hominibus, se sacramento coram populo super quatuor Evangelia dato purgatum Ecclesiae reddat episcopus.»

[Col. 0085C] IX. Haec est capitulorum concilii Aquisgranensis summa, quorum materiam actitatam si spectes, spiritum praesidentis Paulini prospicies.

I. Reversus Paulinus ab Aquensi concilio, adolescente anno 803, excepit historiam immanis facinoris Joannis ducis Venetorum, qui sub finem praecedentis, vel initio praesentis anni Joannem patriarcham Gradensem e turri praecipitem dederat; cujus facti relatione commotus, synodum Altini congregans de more hebdomada tertia post Pascha, hoc est intra diem 9 et 16 mensis Maii, post varia de fide, Ecclesia, caeterisque agi consuetis tractata, [XXXVI] egit [Col. 0085D] quoque de vindicanda optimi praesulis nece, et data epistola ad Carolum imperatorem, ab eo ultionem sceleris statuit implorandam. De hac synodo et epistola pluribus actum est in Dissertatione 6 ad quam te, lector optime, ne crambem recoctam habeas, remittimus. Ibi enim de loco et tempore concilii agitur: hic nonnisi factum, et facti causam originemque proponimus.

II. Andreas Dandulus satis jejune fontem mali prodit: Joannes dux (ait) sumpta occasione Mauritium filium suum cum navali apparatu Gradum misit, ut Joannem patriarcham interficeret. Mauritius autem cum furore civitatem invasit, in qua invasione patriarcha captus a Venetis graviter vulneratus est, et [Col. 0086A] de turri altissima palatii sui ad ima dejectus exspiravit, cujus sanguis in testimonium mortis suae in petris praesentialiter apparet.» Haec Dandulus in Chronico lib. VII, cap. 14, § 23. Scriptor ad an. 1354 vitam portraxit. Ergo signum hoc cruentae necis per quinque saecula cum dimidio durasse necesse est. Quam autem Joannes dux occasionem se sanguine sacerdotali polluendi sumpserit, ab aliis petendum est.

III. Enimvero non justam fuisse, imo omnimodis injustam, desumitur a Petro Marcello in Vitis ducum Venetorum, in Mauritio duce septimo, qui et Joannem patriacham «virum inclytae justitiae» nominat, et Joannem ducem, Mauritiumque, filium «impium impii patris, se infando parricidio nulla justa de causa astrinxisse» asserit. Alii abusum potestatis in [Col. 0086B] tyrannidem vergentis, alii vita moresque improbos Joannis ducis et Mauritii filii in causam vocant, quod Joannes patriarcha Gradensis ipsos non semel paterne reprehendit, et ob haec eorum indignanter animum offenderit.

IV. Propior tamen causa videtur et verior quam afferunt Sigonius De regno Italiae lib. IV, Baronius ad an. 802, n. 10, Pagius eodem an., n. 3, Ughellus tom. V Ital. sacr. in Gradensib. n. 15, inter nostrates scriptores Palladius junior part. I, lib. III, ex proximis Ludovicus Schonleben in Annalib. Carnioliae ad an. 802, et P. Irenaeus a Cruce, Carmelita excalceatus in Historia Tergestina lib. VII, cap. 10, et ex remotis a regione nostra praeter allatos, Cointius ad an. 803, n. 2. Est autem hujusmodi. Mortuo Obelerio [Col. 0086C] episcopo Olivolensi, gratificandi ergo imperatori Graeco Nicephoro, Christophorus natione pariter Graecus ad cathedram implendam ope ducis Joannis electus est. Quod aegre ferentes Obelerius et Felix tribuni, Joannem Gradensem patriarcham adierunt, ne manus imponeret electo. Quod et praestitit, ipsumque a communione fidelium insuper semovit. Hinc probabile fit, quod ait Palladius, ipsum haeresi fuisse infectum. Iracundia ex hoc dux exardescens mandat Mauritio filio, ut classe instructa Gradum subeat, et de Joanne patriarcha vindictam sumat. Jussionem crudelis parentis non degener filius implevit, et praesulem vulneratum, in alta turri prius sublatum, dein praecipitem dedit. Tanto facinore commotus Paulinus, synodum cum cogeret Altini, [Col. 0086D] de ultione sacerdotalis sanguinis imploranda a Carolo deliberandum proposuit, et quod deliberatum fuit, perfecit.

V. P. Irenaeus a Cruce l. c. ex vetusto codice ms. asservato in bibliotheca Carmelitarum excalceatorum Venetiis, hanc historiam se habuisse profitetur, dicitque causam, ob quam indigne tulerint tribuni Venetorum electionem Christophori fuisse, quia scilicet erat germanus Longini, Ravennatensem exarchatum in Italia pro Nicephoro tenentis. Verum bonus Pater enormiter fallitur; primo, quia in censu exarchorum unicus Longinus apparet, qui missus fuit in Italiam a Justino imperatore Constantinopolitano an. 567. Secundo, quia exarchatus dignitas jam sublata fuerat [Col. 0087A] a Pipino patre Caroli Magni an. 752 pulso Eutichio ultimo exarchorum in Italia. Non ergo an. 803 ullus exarchus, cui esset germanus electus Christophorus.

I. Ex his, quae huc usque dicta sunt, videre potes jam ad an. 803 vitam produxisse Paulinum. Hinc satis mirari nequeo curnam factum sit, ut apud non ignobiles chronologos historicosque decessus ejus ante annum 804 reponatur, cum manifestissime ex factis appareat, illum usque ad hunc annum in vivis fuisse. Ipse quidem coegit concilium Altinense in animadversionem facinoris ducis Venetorum, quod facinus non perpetratum est, nisi exeunte anno 802, vel ineunte anno 803, quo tempore Paulinus Aquis [Col. 0087B] erat, et praeerat concilio, tanquam sedis apostolicae legatus. Cum autem mensis, quo fato cessit, Januarius habeatur, necesse est in Januarium sequentis anni 804 ejus ad superos transitum collocare.

II. Corrigendi igitur sunt, qui praecedentibus annis e terris sublatum dicunt, quos inter est Onuphrius apud Bolland. in Vita Paulini, § 1, n. 7, qui Paulino assumpto ad cathedram Aquileiensem an. 776 dans annos sedis 25 cogitur dicere anno 801 excessisse. Etenim circa finem anni 776 ad infulam promotus, aeque circa finem anni 801 annum 25 regiminis consummaverat, sicque vel mensem decessus ejus antevertere necesse est, vel supra annum 25 aliquot menses, vel saltem dies sedi ejus sunt dandi. Utrumque tamen falsum mox videbitur, quia episcopatus [Col. 0087C] ejus tempus ulterius processit.

III. Hermannus Contractus in Chronico ad an. 802 sic habet: «Paulinus patriarcha Forojuliensis, seu Aquilegiensis obiit.» Quod totidem verbis habent Annales Fuldenses, et qui a Lambecio editi, et qui hos secuti sunt Bellarminus de Scriptoribus ecclesiasticis, Baronius noster, et Pagius, qui anno 802 ex his annalistis chronistisque hoc idem proferunt. Verumtamen hic omittendum non est quod Bollandistae ad Vitam sancti Paulini § 7, n. 26, adnotarunt: «In chronico Hermanni Contracti, quo usi sumus, altum de obitu Paulini silentium.» Nos quoque vidimus, quem inter caeteros Germanarum rerum scriptore edidit Pistorius (edit. Francofurti 1583) et Paulini nomen nullatenus cernitur. Quomodo autem factum [Col. 0087D] sit ut in vulgatis ab Henrico Canisio Hermanni editionibus haec verba irrepserint, aliis sit divinare. Tantummodo sufficiat hic commonuisse Contracti fidem saltem nutare; et annalistas, qui iisdem verbis rem eamdem habent, alterum ab altero transcripsisse sine delectu et examine.

IV. Nonnulli anno sequenti, videlicet 803, denatum Paulinum faciunt. In quorum censu videntur reponendi ipsi Bollandistae, et Labbeus in Bellarminum de Scriptorib. eccles. Dixi videntur reponendi. Etenim sub dubitationem mentem suam produnt. Ibi quidem his verbis: «Quo fortassis anno (nempe 803) ineunte obiit Paulinus, mense Januario, qui secundum calculum Gallorum, anno a Paschate auspicantium, anno [Col. 0088A] praecedenti accensebatur.» Labbeus autem sic «Obiit die secunda Januarii anni 802, aut potius sequentis.» Sed de die, infra ejus sententia expendetur, et excludetur. Verum neque hoc anno 803 obiisse, gesta ejus in concilio Altinensi hoc ipso anno circa mensis Maii dimidium coacto (ut dictum est in Dissert. 6) testatum faciunt. Cum autem et hi et caeteri conveniant in assignando Januario mense obitui Paulini, restat ut ad sequentis anni 804 Januarium mors ejus amandetur

V. Igitur anno 804 sistenda est Paulini e vivis emigratio ob necessariam consequentiam ex gestis ejusdem, ut mox visum est; sed etiam ne flocci facias copiam [xxxvii] nobilitatemque scriptorum, qui hoc asserunt. Primo enim sunt monumenta Ecclesiae [Col. 0088B] Aquileiensis et Forojuliensis, sive Civitatensis, quibus innititur Ferrarius, qui ipsemet idem affirmat. Huic adde Natalem Alexandrum, Gulielmum Cave, Fleury, Oudinus, quibus accensendus est Palladius junior, qui acta Paulini per annum 803 proferens, cogitur anno 804 fato functum fateri. Cointius infra citandus ejusdem est sententiae.

VI. De mense quo obiit Paulinus, controversiam emotam haud invenio; nisi cum Honuphrio sentiens, annos sedis 25 nec deficientes, nec excedentes statuere velis, complectentes tempus episcopatus. Quia (ut n. 2 dictum est) cum circa finem anni 770 assumatur ad fastigium Aquileiensis Ecclesiae Paulinus, et 25 integros annos eam sedem occupet, circa finem, anni 801 decessisse, ut esset dicendum; adeoque [Col. 0088C] non Januarii, sed vel Decembris, vel Novembris mense e terris ad coelos evolasse. Cum tamen annum 801 admittendum esse pro anno decessus ejus (ut visum est) non sit probabile, nec mensis, qui communiter ejus obitui assignatur, erit amovendus. Is autem Januarius est, ut usque nunc in festo ejus anniversario ritu peragendo assignato observatur.

VII. Non sic autem res procedit, si de die obitus loqueris. Philippus Labbeus in addit. ad Bellarm. de Scriptorib. eccles. «Obiit (inquit) die secunda Januarii.» Ferrarius «Cujus natalis (ait) III Nonas Januarii ab Ecclesia Aquileiensi celebratur:» et ex eo Miraeus in auctario de Scriptor. eccles. cap. 225, quem secutum se fatetur Oudinus. Verum die 11 Januarii obiisse testantur Ughellus, Cave, Fleury, Baillet, [Col. 0088D] Natalis Alexander, Bollandistae, qui excusant lapsum Ferrarii dicentes: «Videtur voluisse scribere III Idus Jan.» Hinc dixit male Moreri in Dict. histor. Bollandistas ad secundam Januarii reponere obitum Paulini, cum disertis verbis corrigant Ferrarium et sub die XI Januarii vitam ejus affingant. Falluntur quoque qui die 2 vel 3 Januarii celebrare Ecclesiam Aquileiensem natalem ejus asserunt, quae vere die 11 Januarii festum habet, ut patet ex veteribus officiorum ordinibus, quos Kalendaria vocant. Et in praesentiarum sub hoc die natalem ejus in dioecesi Aquileiensi solemnem haberi, quotquot ad horarum canonicarum pensum solvendum tenentur, testes luculentissimi existunt. Nam etsi pro concurrentia diei [Col. 0089A] sextae infra octavam Epiphaniae, quae exclusione minorum festorum solemnior habetur per dies cunctos octavae, a die XI excludatur; cum datur autem opportunitas, juxta rubricas de translatione festorum, officium persolvendi, apponitur die XI Januarii fuisse. Unde autem error Labbei et Ferrarii processerit, vide infra n. 11.

VIII. His adde, cum non semel Civitatenses adierim colligendi gratia ex vetustioribus memoriis, quae in scriniis eorum asservantur, ea quae ad scopum meum in edenda et illustranda scripta gestaque sancti Paulini conferre possent, quanquam perpauca nactus sim, injuria temporum (ut dicebant) dispersa, in archivio insignis collegii canonicorum ejusdem civitatis (quod patuit ope D. Laurentii a Turre, tunc [Col. 0089B] canonici, nunc meritissimi decani, quem et grati animi causa nomino) offendi librum pervetustum membranaceum in folio, cui catena ferrea est apposita, in quo est regestum anniversariorum ecclesiae Civitatensis, et sub mense Januario ad diem 11 ejusdem sic legitur:

Sanctus Paulinus XI dantur pro festo XL denar ▩ [Character] de plebe sancti Petri Sclavorum.

Hodie in libris distributionum sic habetur:

In festo sancti Paulini patriarchae Aquileiensis et confessoris, fuit XI hujus, pro honorantiis denarios VI.

IX. Accipe quae sub hac die varia martyrologia habent de Paulino, relata a Bolland. § 7, n. 27: «Natalem [Col. 0089C] ejus celebrant hoc die Chartusiani Colon. in addit. ad Usuardum. Item Paulini patriarchae Aquileiensis.» Idem habet Martyrologium Germanicum, in quo Aquileia Aglar appellatur. Ms. Matyrolog. sanctae Mariae Ustrajecten. «In Aquileia, Paulini patriarchae.» Ms. Martyrol. monasterii sancti Martini Treviris: «Aquileiae Paulini patriarchae.» Ferrarius in catalogo generali sanctorum ex tabulis ecclesiae Civitatensis et Aquileiensis: «Forojulio in Carnis, sancti Paulini episcopi Aquileiensis.» Et n. 28 seq. idem Ferrarius: «Cujus natalis III Non. Jan. ab Ecclesia Aquileien. celebratur.» Hic addunt Bollandistae: «Haec Ferrarius, qui videtur voluisse scribere III Idus Januarii.» Mirabitur fortasse non nemo, qui legerit (uti nos fecimus) Martyrologium Rhabani [Col. 0089D] a Canisio tom. II Antiq. Lect. part. II editum, non inveniri memoriam sancti Paulini, cum invenerit Caroli magni et Alcuini. Sed advertendum, non ibi horum uti sanctorum fieri commemorationem. Nam de Carolo, V Kal. Februarii sic est: «Obiit Carolus,» et nihil praeterea. Et XIV Kal. Junii, de Alcuino sic: «Depositio domini Alcuini;» nullibi sancti, vel beati titulo apposito. Insuper res Aquileiensis Ecclesiae, circa ejus sanctos, non nimium exacte apponuntur. Nam nec nomina nostrorum sanctorum callebat Rhabanus, cui sanctum Hermagoram nec nomine, nec dignitate fuisse cognitum apparet. Sic enim habet ad 12 Julii «IV Id. Julii. In Aquileia natales sanctorum Fortunati et Armigeri.» Scribere [Col. 0090A] debuerat: «Hermagorae et Fortunati.» Sicuti VI Kal. Decemb. erravit, dum scripsit: «In Aquileia, Valentini episcopi,» pro Valeriani.

X. Hic non est omittendus Cointius, quin ad verbum proponatur. Quot enim habet periodos, tot sunt confirmationes eorum, quae supra a nobis ex tenui penu nostro, antequam opera Cointii nancisceremur, produximus. Sic enim habet ad an. 804, n. 1 et seq.: «Annus quartus noni saeculi luctuosus Italiae fuit, obitu Paulini patriarchae Forojuliensis, et Petri Mediolanensis archiepiscopi, quorum insignia certamina pro tuenda fide catholica non omisimus. Obierunt Paulinus tertio Idus Januarii, Petrus septimo Idus Maii. Super anno quo Paulinus ad Deum feliciter migravit, duae circumferuntur opiniones. Una est [Col. 0090B] annalistae Fuldensis, apud quem ad annum Redemptoris octingentesimum secundum haec leguntur: Paulinus patriarcha Forojuliensis obiit. Altera est Ferrarii, qui Vitam sancti Paulini concinnavit ex monumentis Forojuliensibus, ejusque mortem an. sal. 804 consignavit. Prior Baronio multisque placuit. Imus in posteriorem, serie rerum gestarum accuratius examinata. Paulinus enim Altinense concilium ante annum Redemptoris octingentesimum tertium celebrare non potuit, habita ratione tumultuum, quibus antea Constantinopolis et Gradus agitatae. Ferdinandus Ughellus (quamvis a Baronio non recedat) Urbanum, quem Paulino proxime sufficit, patriarcham non agnoscit ante annum reparatae salutis octingentesimum quartum.

[Col. 0090C] XI. «Controvertitur et dies obitus. Moritur Paulinus apud Labbeum die 2 Januarii; apud Ferrarium III Non. Jan.; apud Bollandum III Id. Januarii. Citat hic auctor varia martyrologia, quae Labbeo et Ferrario praeferri debent. Ex hac nota II quae diversos numeros (secundum videlicet, et undecimum) pro receptis variarum gentium characteribus significat, processit error Labbei. Paulinus enim animam creatori, non secunda, sed undecima die reddidit. Et Ferrarius, Iduum loco, Nonas perperam scripsit. Ex hac enim vita Paulinus non tertio Nonas, seu die tertio Januarii, sed tertio Idus Januarii, seu die undecimo Januarii discessit.» Prosequitur autem funus ejus sic.

XII. «Sepultus fuit Paulinus apud Forojulium, in [Col. 0090D] majori basilica, ubi concilium anno Christi septingentesimo nonagesimo quinto (hic errat Cointius, nam anno Christi septingentesimo nonagesimo sexto concilium [xxxviii] suum coepit, ut late probavimus in Dissert. de concilio Forojuliensi) celebrarat. Ejus epitaphium ex Alcuino sic refertur (Habebis in Append. 1 nostra n. 2, poem. 2):

XIII. Ex conjecturis autem, quas circa ortum ejus cap. 2, n. 5 concinnavimus, dicendum superest aetatis suae anno praeter propter 78, sedis vero patriarchalis 28 e terris ad coelum evolasse.

I. Huc usque quae ad chronologiam spectant, in Vita Paulini nostri suo ordine cuncta digessimus. Nunc quae non alicujus temporis certa periodo comprehensa, sed quae totam annorum ejus seriem illustrarunt, sunt persequenda. Ea sunt sanctitas morum, conversationisque probitas, et doctrina. Illa affectus diriguntur ad consecutionem boni; hac intellectum [Col. 0091C] ad veri cognitionem assequendam: sic ex utraque perfecti viri forma procedit, quem malitia non corrumpit et ignorantia non obcaecat, imo sapientia illuminat et optimum sanctimonia constituit. De doctrina Paulini, capite sequenti agemus. Nunc de probitate ejus et virtutibus, quibus sanctitatis titulum adeptus est, prosequamur.

II. Ut ab illa ordiamur virtute, quae caeterarum basis est et fundamentum, et sine qua impossibile est placere Deo, a fide, inquam, Paulini: ea adeo inter caeteras emicat, tot in laboribus, peregrinationibus, coactis conciliis, libris editis ejus gratia, ut sicut in se ipsa prima est omnium, ita in vita Paulini primas tenuisse dicenda sit. Cum hostibus fidei eminus cominusque pugnavit, cum et proximas Avarum [Col. 0091D] et Caranthanorum nationes praedicationis officio ad Christi fidem perduxerit, et tanto orbe dissitas a se Hispaniarum aliarumque gentium regiones, haeresi Feliciana vel aliis erroribus laborantes, synodorum coactione, librorum scriptione, verbi Dei praedicatione egregie adjuverit. De his audiendus Alcuinus, qui ut intimior Paulini amicus, et in certaminibus pro fide susceptis dignus commilito, strenuitatem ejus optime noverat, quam sic quoque commendat, cum epist. 112 ⁜ a petit doceri, quid consilii ceperit circa missionem Avaricam, quam a Paulino suscipiendam palatini et aula universa praestolabantur. «Sed quam plurimorum, inquit, in te, pater optime, [Col. 0092A] oculi respiciunt, quid vestra veneranda sanctitas facere velit. Quia et vicinitas locorum tibi competit, et sapientiae decus suppetit, et auctoritatis excellentia tibi appetit, et cuncta conveniunt, quae tali operi necessaria esse videntur. Ideo meae parvitatis curiositas propterea hujus sanctae rei desiderat veritatem, et tuae consilium deposcit prudentiae, vel quid exinde agere tam bona voluntas deliberatum habeat, agnoscere flagitat. Opus enim arduum est, sed ipsa attestante veritate, omnia scimus possibilia esse credenti. Et qui de persecutore fecit praedicatorem, et de stercore erigit pauperem, ut sedeat cum principibus, ipse potest de arida cordis mei caute rivulos vivi fontis, et in vitam salientis producere aeternam: quanto magis de vestro pectore abundantissimo flumina [Col. 0092B] Gehonica, fluentia per totam Nilotici ruris latitudinem, ad fecundandos diversi generis flores diffundere valet? Audiat, obsecro, per te unanimis tuae charitatis filius, quid paterna praevideat agendum providentia. Certissimum itaque consilium salutis per os illius sperari debet, cujus pectoris septiformis consilii inhabitator dignoscitur.»

III. Quia vero tunc temporis haeresis Feliciana permaxime exagitabat Dei Ecclesiam, et quaedam disputandi libido, num animae sanctorum ante diem extremae districtionis ad coelum conscendant, importunam doctoribus sacris creabat molestiam, quibus addebatur nova tunc invecta baptizandi ratio, alia ab ea quae jam invaluerat per trinam immersionem, quae disciplinae Ecclesiae non nimium negotii [Col. 0092C] facessebat. De his agere Paulinum invitat epist. 81 et ad conficienda prava dogmata, et ad perniciosas in disciplina novitates retundendas compellat. Sic enim post recensitos errores habet: «His et hujusmodi spiculis de pharetris (ut aestimo) exemptis perfidiae, unitatem sanctae et catholicae Ecclesiae, et veritatem universalis fidei aliqui vulnerare nitentes etiam, et spurcissimis eorum faecibus limpidissima ecclesiasticae fidei pocula inficiunt, et nuptiale vinum quod Christus ex aqua virgini matri (Ecclesiae scilicet sanctae) salubriter potandum convertit, iterum in aquas stultitiae converti conatur. Sed tuum est, o pastor electe gregis, et custos portarum civitatis Dei, qui clavem scientiae potenti dextera tenes, et quinque lapides limpidissimos laeva [Col. 0092D] recondis, blasphemantes exercitum Dei viventis Philistaeos in superbissimo Goliath uno veritatis ictu totos conterere.» Et paulo post: «Ad te omnes aspiciunt oculi, aliquid de tuo affluentissimo eloquio coeleste desiderantes audire, et ferventissimo sapientiae sole frigidissimos grandinum lapides, qui culmina sapientissimi Salomonis ferire non metuunt, per te citius resolvi exspectantes. Tu vero, lucerna ardens et lucens, etc.» Panegyris quidem ea epistola est fidei Paulini, dignaque ut tota legatur; quam habebis in Appendice 1, n. 1, epist. 3 cum caeteris Alcuini ad eumdem Paulinum.

IV. Optaverat Alcuinus ut ad minus peritorum in [Col. 0093A] doctrina fidei commodum facilis planaque fidei formula conscriberetur, quae levi negotio memoriae mandari potuisset, et regi Carolo auctor fuerat, ut alicui provincia demandaretur. Hoc praestitit Paulinus, regulam fidei scribendo planissimis versibus, ad captum idiotarum accommodatissimam. Opus commendat et auctoris fidem eadem epistola Alcuinus. «Cum sacratissimae fidei vestrae libellum, inquit, recensui, catholicae pacis puritate ornatum, eloquentiae venustate jucundissimum, sensuum veritate firmissimum, totius animi mei habenas in laetitiam laxavi . . . . Quam plurimis profuturum, et pernecessarium fecistis opus in catholicae fidei taxatione, quod diu optavi, et saepius domino regi suasi, ut symbolum catholicae fidei planissimis sensibus, et sermonibus [Col. 0093B] luculentissimis in unam congregaretur chartulam, et per singulas episcopalium regiminum parochias daretur presbyteris legenda, memoriaeque commendanda, quatenus licet lingua diversa loqueretur, una tamen fides [XXXIX] ubique resonaret. Ecce, quod mea optavit humilitas, vestra implevit sublimitas. Habet apud salutis nostrae auctorem perpetuam, scilicet et hujus bonae voluntatis mercedem, et hujus perfecti operis apud homines laudem. Semper ferventissima charitas vestra, castra perpetui regis undique invictissimis fidei clypeis muniat, ne antiqui hostis versutia, aliqua ex parte, aditum suae nequitiae valeat invenire.»

V. Paulinum autem virum justum, qui sic ex fide vivebat, juxta Apostoli dictum, spe quoque innixum, [Col. 0093C] amore in Deum raptum, pietatis ac religionis officiis intentum, et charitate proximi vulneratum fuisse, non est quod dubites. Qua enim animi strenuitate adortus fuerit haereses, quaque in Deum fiducia fretus, audi ex ejus ore testimonium. «Quapropter (aiebat in concilio Francofurtensi) ego Paulinus, licet indignus peccator, omniumque servorum Domini ultimus servus . . . juxta exilem intelligentiae nostrae tenuitatem, sancto perdocente Spiritu, corde, lingua, stylo contra eorum vesanias, qui rectae fidei sunt adversarii respondere non formido.» Et dirigens Carolo regi tres libros contra Felicem, haereseos parentem, scribebat: «Juxta parvitatis meae intelligentiam, licet pigrioris ingenii obsistat possibilitatis facultas, scribere tamen quae me contingit pro causa fidei contra [Col. 0093D] persistentes pravi commenti objectiones, qualicunque non renuo stylo. Scio enim, qui dixit: Aperi os tuum, et ego adimplebo illud. » Hoc est enim insigne verae spei, ut quantam homo de propria diffidit, tantum de divina sibi virtute promittat. Qua quidem suffultus Paulinus tot adiit pericula, tot injurias pertulit, tot itinera confecit, tot labores exantlavit, tot adversa voravit. Hujus generosissimae virtutis monumentis non semel opera sua respersit, praecipue librum Exhortationis ad Henricum, cujus capite 10 sic aiebat: «Quid, rogo, homini sufficit, cui ipse conditor non sufficit? Quid ultra quaerit, cui omne gaudium et omnia suus Redemptor esse debet?» Et cap. 40 exspectatione futurae vitae elatus, scribebat: [Col. 0094A] «Semper cor nostrum promissa coelestia meditetur: omnia terrena quae possidemus, in futuras coelestis regni mansiones transferamus. Nam credimus, quia cum a carnis vinculo anima nostra fuerit absoluta (si bene ac recte coram Deo vixerimus) mox in occursum nostrum angelorum chorus occurret, omniumque sanctorum agmina in nostros miscebuntur amplexus.» Plurima, eo libro sparsim posita, virtutis hujus legenti occurrent testimonia.

VI. Eximia vero in Deum Paulini charitas fuit. Hinc sic exorditur librum ad Henricum: «O mi frater, si cupias scire quam perfectissima et plenissima justitia est Deum toto corde amare, illique tota adhaerere voluntate, qui est summum bonum! Summum vero amare bonum summa est beatitudo. Qui [Col. 0094B] Deum amat, bonus est; si bonus, ergo et beatus: quem quanto quis ardentius amat, tanto melior efficietur.» Hoc charitatis igne succensus gloriam dilecti Dei summopere promovere et dilatare curavit. Praecipue vero erga Christi Domini vitam passionemque mire afficiebatur, ut totus in ejus amorem exarsisse videretur. «Consideremus (aiebat lib. cit. cap 21) quis est, qui nos pretioso sanguine redemit, et quid ei debeamus, qui nos cum tanta penuria re demit. Si terrenos parentes cum tanto affectu diligimus, qui parvo tempore pro nobis sustinuerunt laborem, nonne magis nobis coelestis Pater noster amandus est, qui pro nobis cruci affixus est?» Et infra: «Et cum tanta nobis beneficia praestet, nihil quaerit a nobis, nisi ut diligamus eum, et animas nostras et [Col. 0094C] corpora impolluta ei servemus, ut ille in nobis semper habitet, et nos in illo permaneamus.» Et vere pectus illius factum mansionem Dei per charitatem agnoverat Alcuinus, qui ei scribebat epist. 62: «Tuum sanctissimum cor terra est repromissionis, sapientiae melle manans, et suavissimae charitatis luce redundans, in qua verus et gloriosus Salomon virtutum gemmis templum pulchrae habitationis suae majestati construxit, non Chaldea flamma periturum, sed aeterna pace mansurum, in quo sancta sanctorum summo et vero pontifici soli Christo pervia, non semel in anno, sed semper in aeternum.»

VII. Ab eodem quoque charitatis in Filium ardore, flamma amoris exardescebat in matrem ejus Mariam semper virginem. Cum ex doctrina Felicis, Christum [Col. 0094D] secundum carnem Filium Dei tantummodo adoptivum asserentis, praecipuus et omnium excellentissimus titulus Virginis impeteretur, matrem scilicet Dei esse tantummodo nuncupativam, non veram, exarsit quantocius zelus Paulini in blasphemum virum, et manus admovit, ut nutabundam in diademate Virginis splendidiorem gemmam firmaret. Audi pauca verba ejus, ex capite 15, lib. I contra Felicem: «Si ipsa venerabilis Virgo non genuit verum Deum verumque hominem in singularitate personae . . . . quo ergo pacto catholica Ecclesia, una in toto orbe terrarum diffusa, beatam virginem Mariam, dulce mihi et venerabile nomen, Theotocon (hoc est, Dei genitricem) libera publicaque voce confiteri non cessat?» [Col. 0095A] Vide praecedentia ibidem et sequentia, in favorem matris Dei pari zelo conscripta.

VIII. Qui adeo Deum, Dei Filium, matremque ejus diligebat, aequali reverentia religionis prosequebatur quem sciebat colendum non minus ac amandum. Ea propter quae ad cultum decusque Ecclesiae Dei spectare videntur, sic pro virili curavit, ut alte invecta ad nostram usque aetatem, quae induxit, perseverare gloriemur. Talia quidem sunt, quae in synodo Forojuliensi de vesperis Dominicae diei statuit can. 13: «Diem Dominicam, inchoante noctis initio, id est vespere sabbati . . . . quando signum insonuerit, vel hora est ad vespertinum celebrandum officium . . . . cum omni reverentia et honorifica religione venerari omnibus mandamus Christianis.» Tale quoque est illud, [Col. 0095B] cujus meminit Walfridus Strabo (De rebus ecclesiasticis cap. 25) videlicet «circa immolationem sacramentorum hymnos, vel ab aliis, vel a se compositos, celebrasse.» Haec quidem aliqualiter in dies nostros perseverare, praesertim in pagorum ecclesiis, queis novarum rerum curiositati aditus minus patet, videmus, uti dicimus, cum de utrisque suo loco peculiarem facimus mentionem. Primo quoque illius concilii canone obviam in ministrorum Ecclesiae irreligiositatibus, ne decus, quod in percurrendis sacrorum rituum muniis, vel in pensu horarum canonicarum solvendo, vel sacrosanctorum mysteriorum actione a priscorum Patrum sanctionibus exigitur, pessumdetur. «Primum, igitur (inquit) ut juxta prisca Patrum divinitus editas sanctiones nullus Domini sacerdotum, [Col. 0095C] vel quicunque sub canone constituti, canonicas, quinimo apostolicas ignorantes aut parvi pendentes definitiones, inordinate vel inhoneste in domo Dei, quae est Ecclesia, conversentur, sed in suo ordine cunctis persistentibus, pulchritudo ecclesiastici decoris inviolata permaneat.» Hinc ut ministri Ecclesiae, expediti ab omni aulae militiaeque negotio, ad templum actionesque sacras liberius libentiusque festinarent, auctor fuit Carolo Magno a militari servitio clericos dimittendi, ut patet ex fragmento 1 ejus ad regem epistolae, et ex verbis in fine libelli Sacrosyllabi prolatis. Qua in re est Caroli praeceptum inter Capitularia regum Francorum ad an. 803, cap. VIII, quod id quod Paulinus exoraverat, [Col. 0095D] lubens concedit.

IX. Paulinus ergo, qui circa divinum cultum, decus Ecclesiae, ministrorum aedificationem adeo sollicitum religiosumque se praebuerat, quo studio et animi alacritate in Deum effusus orationis officio credendus erit? Spiritus Dei unctione perfusus, imo impinguatus videbatur Alcuino, qui se ejus precibus commendabat, quod in iis plurimum se fidere testaretur. Sic enim ait epist. 113: «Et si nomen Paulini mei, non in cera quae deleri potest, scripsi, ne, quaeso, obliviscaris in tuis sanctis orationibus amici tui Albini, sed in aliquo memoriae gazophylacio reconde illud, et profer eo tempore opportuno, quo panem et vinum in [xl] substantiam corporis et sanguinis Christi conservaveris.» Quod et poemate 214 instantius [Col. 0096A] repetit, memorans donum lacrymarum, queis Paulinus orationes suas conspergebat et sacrificia:

X. Ejusdem autem charitatis ignis altera flamma [Col. 0096D] in Deum rapiebatur, altera pariter ferebatur in proximum. Encomium perfectissimi Dei, et fratrum amoris, Paulino texuit Alcuinus epist. 62 his verbis: «Quid in tam affluente tui cordis thesauro non invenitur? cujus habitator ille agnoscitur esse, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi; qui habet clavem David, aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit, et quae vult, in arcano pectoris tui thesauro clave sapientiae claudit. Haec sanctissima somniantis Jacob scala, per quam coeli secreta septennis spiritalium charismatum gradibus pia penetrare solet intelligentia; et iterum ad aedificationem subjecti sibi populi, fraterni amoris passibus descendit, ut fiat doctor ecclesiasticus, divinae contemplationis cum Maria compos, et iterum cum Martha [Col. 0097A] ad Dominicae mensae convivas sedulae administrationis sollicitus.» Sed audiamus ore proprio loquentem Paulinum, et praecepta charitatis fraternae promentem, libro Exhortationis saepius citato, et saepius deinceps citando, quia cum ex abundantia cordis os loquatur, testis est locupletissimus virtutum Paulini, et imago animae ejus; unde scite de eo epist. cit. Alcuinus: «Te agnosco de aeterno charitatis thesauro affluenter nova proferre et vetera, et in fide fraterni amoris pennam tinxisse pietatis.» Igitur cap. 22 sic scribit: «Habeamus in nobis dilectionem Dei et proximi, quia qui diligit proximum, legem implevit; qui autem e contrario odit, homicida est. Qui diligit fratrem suum, in tranquillitate est cor ejus: fratrem vero odiens, tempestate circumdatus est. Quod tibi [Col. 0097B] non vis fieri, ne proximo tuo cupias evenire. Si eum videris in bonis actibus conversantem, congratulare ei, et illius gaudium tuum ducito, et si aliquid adversum patitur, illius tristitiam tuam deputa, et non solum justis, sed et peccatoribus condole. Ne simulato corde unquam diligas proximum tuum.» Amplitudinem charitatis, qua nulli non complectantur, innuit pariter cap. 66: «Ad omnes homines, ait, faciamus bonum; ad omnes dico, non per partes, non ad unum, vel ad duos, aut ad tres, sed ad omnes homines. Christus enim non pro sanctis tantum passus est, sed pro peccatoribus, et impiis, et sceleratis ascendit crucem, etc. Non sanctis tantum dedit Deus solem, et lunam, et pluvia, et omnia nascentia terrae, et omnes fructus qui oriuntur in terris; sed in commune [Col. 0097C] omnibus hominibus . . . . ut bonum nostrum, et eleemosynae nostrae, et charitas nostra, et patientia nostra, et humilitas nostra in commune omnibus hominibus distribuatur.» Si cap. 52 leges, pares amoris ad proximum characteres, invenies.

XI. Ex hac bipartita charitatis flamma zelus ille ortum trahebat, quo aestuabat, cum vel quae ad Dei cultum pertinent, et disciplinam religionis tangunt, vel saluti proximorum congruunt, pessum ire cernebat. Hinc ruinas fratrum condolens ex zelo, plorabat scribens cap. 55: «Quare non diximus cum propheta: Quis dabit capiti nostro aquam, et oculis nostris fontem lacrymarum, et ploremus die ac nocte vulneratos filios plebis nostrae? Quis idoneior luctus, quis planctus certior inveniri potest, quam quando [Col. 0097D] unusquisque nostrum de anima perdita luget et dolet?» Hinc quoque in curam animarum segnes desidiososque rectores gravioribus verbis admonebat, quorum pars adhuc superest in fragmento, quod De rectoribus inscribitur. «Primum est, inquit, quod non verbis bene, sed exemplis male docent. Secundo, quod contra divinam voluntatem, et sacram institutionem, non tribus saltem ( Forte solum) hebdomadibus, sed multo tempore . . . . in propriis non verentur non residere parochiis ac civitatibus, pro quo et destitutio divini cultus, et praedicatio in plebibus, et cura subjectorum negligitur, praesertim cum nec sacerdotali ministerio hujusmodi congruat discursus, nec canonicae sit auctoritatis.»

[Col. 0098A] XII. Ex zelo quoque honoris Dei, et Ecclesiae ejus sponsae, procedebat robur illud invictum, quo immunitatem ipsius Ecclesiae et jura, invicti animi constantia tuebatur. Sit exemplum coactio synodi Altinensis ex qua (nil veritus conterminorum Venetorum duces) scripsit epistolam, sollicitans Carolum imperatorem, nedum ad ultionem facinoris in sacerdotes Dei perpetrati, sed ad legem ferendam, qua in posterum ecclesiasticae libertatis immunitas cautius observaretur, et religiosius suspiceretur. Illius quoque sacerdotalis constantiae pectoris testimonium ab Hincmaro profertur (Opuscul. 1, sive in Quaternionibus) quod hic haud est omittendum. Sunt verba Rhemensis episcopi: «Cum Carolo ab adulantium linguis subreptum fuisset, ut ecclesiis de rebus suis [Col. 0098B] praejudicium quoddam inferret, obsistentibus episcopis, et specialiter Paulino patriarcha, adeo se recognovit, et Ecclesiae et episcopis satisfecit, ut praesens oris sui confessio ei non suffecerit, sed ad posteros suos confessionis et correctionis suae scriptum manu sua firmatum transmiserit.» Consule quoque diplomata privilegiorum, quae a Carolo obtinuit, et conspicies ut plurimum libertatem Ecclesiae ab eo vel servatam vel restauratam, cujus gratia saepe Carolum adierat.

XIII. Disciplinae quoque ecclesiasticae in poenitentiae taxatione (prout aetatis suae severissimae consuetudinis observatio exquirebat) rigidus erat exactor, ne nimia absolventium indulgentia ad majora scelera committenda viam sterneret. Ea propter cum [Col. 0098C] in concilio Francofordiensi ageretur de poenitentia Heistulfi, qui uxorem ex levi suspicione, unius tantummodo, [xli] nec aequi testis relatione necaverat; Paulinus ad normam canonum rigidiorum poenam imponit: ut apparet ex ejus epistola ad eumdem Heistulfum, qua dulcissimis quidem charitatis verbis ipsum alloquitur; verumtamen exigit ab uxoricida in vindictam criminis asperrimam plurium poenalium operum multam pendendam: proposita tamen optione, vel in monasterio sub manu abbatis se demittere ad laboriosa quaeque regularis observantiae perferenda, vel sub poenitentiae publicae canone diuturnis carnis macerationibus, omniumque oblectamentorum seclusione vitam atterendo producere.

XIV. De caeteris autem virtutibus ejus quid eloquar? [Col. 0098D] Prudentiam enim ipsius, rebusque in agendis discretionem, ipse totus quantus est Paulini liber Exhortationis satis superque testatur. Omni autem exceptione majus hac in re est ipsius Caroli (vere, nedum armorum bellique eventuum prosperitate, sed et mentis perspicuitate, Magni) judicium, qui cognita Paulini prudentia eum tot ad synodos accivit, tot conventibus praefecit, tot rerum Galliae, Germaniae, Italiae, Pannoniae ponderibus oneravit, et non imparem semper invenit. Humilitas in suis scriptis passim elucet, cum se toties «minimum omnium servorum Dei» (ut in concilio Altinensi) vel «indignum peccatorem, omniumque servorum Domini ultimum servum» (ut in concilio Francofordiensi); [Col. 0099A] «vel se pigrioris ingenii, tenuisque capacitatis virum» (ut in epistola nuncupatoria trium librorum contra Felicem ad Carolum regem) compellat. Justitiam sic cordi habuit, ut comitem Henricum opportune monuerit a falsa pietate sibi cavere, quae eleemosynas ex male partis quandoque suadet. Melius est, ait cap. 31, «aut ex paupertate sua pusillum quis tribuat indigenti, quam multum ex injusta acquisitione. » Caeterum in pauperes misericordem fuisse ne dubites. Aiebat enim cap. 48: «Pauperes honoremus, et suspiciamus Christum in ipsis, qui dixit: Quandiu fecistis uni ex his fratribus meis minimis, mihi fecistis, et Filii Dei erimus, et haeredes Dei, cohaeredes autem Christi.» Et quod verbo suadebat, opere praestabat; nam multas opes, quibus donatus a [Col. 0099B] Carolo fuerat, pauperibus distribuisse, auctor est Ferrarius in Vita. Patientia quoque ejus, qua tot adversa pertulit, praecipue in laboribus susceptis pro infidelibus Ecclesiae lucrandis, maxime enituit; sicuti et fortitudo, qua objecta sibi magnanimiter adiit pericula itinerum, persecutionum, praedicationum, suadebatque et verbis, quod opere exhibebat. «In pressuris ad Christum pastorem confugere» cap. 57 Exhortationis, cujus magnanimitatis sunt verba: «Nulla nos pressura terreat, nulla calamitas frangat: Dominus in proximo est, pastor noster circa nos est: quid metuemus?» Cum ad hujusmodi pro fide obeundos labores, et adversa quaeque pro animarum lucro perferenda hortatus eum esset Alcuinus epist. 113 admonitionis datae statim ipsum poenitet, quod equo [Col. 0099C] jam velociter currenti importunum et supervacaneum esset subdere calcaria. «Quid facio (ait) insipiens ego contra philosophicum proverbium, ligna in sylvam ferens, stillicidiis flumina irrigans.»

XV. Quantam denique prae se tulerit temperantiam, affinesque huic caeteras virtutes, castimoniam, abstinentiam, voluptatum luxusque horrorem, mundi contemptum, animi sensumque moderationem, saepe citatus liber Exhortationis innumeris respersus est argumentis. Lege sis prae caeteris capp. 13, De mundi contemptu. 17, Quid sit secundum carnem vivere. 25, Quam fluxae carnis deliciae. 34, De cordis peccatis. 35, De carne domanda. 36, De luxu in cibis cavendo. 37, De ebrietatis malis. 42, De linguae custodia. 48, De jejunio duplici. 64, Quod caro diabolum [Col. 0099D] recipiat. Ex hinc cognosces quo spiritu agebatur Paulinus, et quibus temperantiae loris titillantem effrenium sensuum petulantiam coerceret. Praecipue autem ultimum toties laudati libri caput est omnino legendum, quod claudit efficacissima «precatione adversus mala carnis;» et quid ad perfectionem sanctitatis in anima sua inserendae exoptet, proponit. «Dicam, inquit, Redemptori meo, antequam carne exuar, ad quod bonum, corpus cum quo inhabito, incitare voluissem. Non sit in me, obsecro Domine, concupiscentia libidinis, sed amor pulcherrimae castitatis. Sim ad malum audiendum tarda (loquitur nomine animae suae), ad verbum tuum festina, ad perficiendum accelerans. Sim in tuo timore [Col. 0100A] sollicita, in amore perfecta, in fide constans, in spe nullatenus dubitans. Dilectione proximi ferveam, odii ardore non urar, nec invidiae livore tabescam. Sanctum semper opus in me spira ut cogitem, compelle ut faciam. Suade me, ut diligam te; confirma me, ut teneam te; custodi me, ne perdam te. Non ingrediatur, nec requiescat in domicilio meo, ubi tua debet esse mansio, pes superbiae, nec gulae concupiscentia, fornicatio, nec avaritia, invidia, nec ira, tristitia, nec vana gloria. Da mihi profundam humilitatem, qua curetur altitudo carnis superbia, quae me suffocat. Da mensuratam abstinentiam, qua superflua ventris refrenetur edacitas, quae me perimit. Da castitatem cordis, quae me impollutam reddat. Da munditiam spiritus, quia immunda carnis luxuria [Col. 0100B] me demergit.» Et post caeteras postulatas virtutes, infra sic ait: «Haec velim, o Jesu Salvator bone, Redemptor optime, haec velim quae hucusque nunc supplicando deprecata sum: haec, et haec deprecor, ut propter carnis corruptionem non peream in aeternum, non veniam in mortem secundam, neque in terram oblivionis. Haec vox mea in auribus misericordiae tuae sonet, ut tuam, non carnis faciam voluntatem, et omnis mens mea te meditetur, in te delectetur, te sequatur, te confiteatur, etc.» Hae virtutes, quibus sanctitas vera comparatur, ex scriptis Paulini deprompsimus; agimusque, amice lector (uti dicebat sanctus Zeno, serm. De fide, spe, et charitate, circa medium; si tamen ipse auctor est): «Quod antiquorum virtutes ex libris, aut ex virtutibus [Col. 0100C] libros agnovimus.»

XVI. Harum igitur et caeterarum exercitio virtutum sanctus effectus est Paulinus. Verum cum gloriosa sanctitatis nomenclatura iis tantummodo soleat attribui, quorum probitatem Deus miraculis et signis testari consuescit, haec quoque testimonia in Paulino desideranda non fuerant. Ferme quotquot historiographi de ipso mentionem utcunque fecerunt, proferunt disertis verbis miraculis claruisse. Ferrarius: «Multis claruit miraculis, quibus doctrinam a se praedicatam confirmabat.» Bellonus in Compend. Vitar. patriarchar. Aquileien. «In vita multis miraculis claruit, et in morte.» In Vitis autem fusioribus, quas palatini socii Mediolanenses tom. XVI Rer. Italic. Scriptor. reposuerunt, sic: «Paulinus [Col. 0100D] de Deo et hominibus bene meritus moritur, omnibus ferme collacrymantibus, sepeliturque in basilica Civitatensi, et pluribus clarus miraculis denique in sanctos relatus est.» Ughellus: «In vita et in morte miraculis claruisse Paulinum testantur Aquileienses ecclesiae antiqua monumenta.» Baronius etiam (ad an. 802, n. 11) ad tabulas Aquileienses provocat. Bellarminus de Scriptorib. eccles.: «Obiit, clarus miraculis.» Labbeus in addit. ad Bellarm: «Obiit, sanctitate et miraculis in vita et post mortem clarus.» Moreri in Dict. histor: Ce grand homme, que sa sainteté prouvée par des miracles rend illustre, mourut, etc. Candidus Commentar. Aquileien. lib. IV: «Paulinus virtutibus (id est prodigiis, quae a virtutibus moralibus [Col. 0101A] differunt: nam hae sanctitatem constituunt, illa declarant) ac vitae sanctimonia adeo illustris habitus est, ut quem viventem tanquam e coelo missum omnes admirabantur, defunctum in eadem (civitate Austriae) pro coelite frequenti concursu in dies quoque nostros celebrent.» Verum de cultu ejus veteri et recentiori inferius dicendum. Interim scias velim, tabellas et vota (ut dicunt) ad aram ipsius non defuisse. Nam in inventario anni 1566, die 8 Septemb. ex [xlii] archivo ecclesiae Civitaten. legitur vulgari idiomate: Una vita et un dente, tutti d'argento, presentati a S. Paolino, etc.

I. Ellies Dupinius, oestro Francico raptus, tanquam [Col. 0101B] ex tripode pronuntiat sententiam in Paulinum nostrum: Son style est fort simple, et n'a rien d'élevé. Adhuc iniquius procedit Erasmus, qui in Admonitione, libro De salutaribus documentis, sive Exhortationis praefixa in veteribus editionibus, auctorem libri sine litteris esse criminatur. Venia tamen huic danda, si irreverenter de scriptore sacro sibi non cognito haec audet. Caeterum utriusque pace res aequius est pensanda. Non negarim, Paulinum nostrum felicioris Latini sermonis aetatis scriptoribus haud esse conferendum. Non enim exaequat Cypriani energicam vim, nec Leonis periodorum concinne productarum harmoniam; nec eloquentiam Chrysologi, nec flores Augustini, nec Ambrosii favos, nec lepores Hieronymi et gratias, ne dicam Tullianam [Col. 0101C] facundiam, vel eam puritatem Latine dicendi, quam quasi e postliminio reversis litteris in praesentiarum probamus, qui Musas colimus severiores; sed nec attingit quidem. Verum a viro, qui floruit tempore omnino exsulantis et ferme conclamatae elegantiae, sus deque omnia faciente barbarie, non est hujusmodi venustas dicendi exspectanda, sed nec expectenda. Aequiori collatione res agenda est. Non enim cum aliorum temporum scriptoribus comparandus est Paulinus, sed cum synchronis coaevisque, quorum cum nulli primas concedere deprehendes, non immerito doctissimum appellaveris. Ut autem quo locupletissimo doctrinae penu instructus fuerit, pro eorum temporum ratione, cognoscas, prospectum [Col. 0101D] saeculi Pauliniani proponere non gravabor: quandoquidem et ars pictoria ex suppositis umbris in eminentiorem lucem figuras suas educere contendit.

II. Non sicut primis post diluvium annis ad turrim Babel ex unius linguae confusione varietas enata est idiomatum, sed ex varietate idiomatum unius linguae Latinae confusio prodivit. Nam Gallis, Poenis, Wandalis, Gotthis, Longobardis subacta toties Italia, Latini sermonis altrix et cultrix, voces exoticas suscipere coacta est, et Latium se non Latine amplius loqui miratum est. Etenim sicut (aiebat Augustinus de urbe gentium victrice et domina Roma (De Civit. Dei lib. XIX, cap. 7) : «non solum jugum, verum etiam linguam suam domitis gentibus imperiosa civitas imposuit;» ita vices rependerunt Romano imperio [Col. 0102A] exterae nationes, quarum jugo ne dum cervicem submittere, verum et linguam adoptare, vellet nollet, uit impulsum. Hinc peregrina una simul et barbara verba in Latinam invecta linguam, non secus ac mores, jam suo tempore dolebat Fabius lib. I Instit. Orat. cap. 5: «Peregrina verba, inquit, ex omnibus prope dixerim gentibus, ut homines, ut instituta etiam multa, venerunt.» Quod cum haec aetati suae contigisse testetur, majori jure posterioribus temporibus evenisse credendum est. Ea enim rerum omnium ferme fatalis conditio est, nedum in apice perfectionis haud diu immorari, sed in dies semper in pejus vergere. Itaque et Latina lingua in summa venustate, ad quam Tulliana tempora eam extulerunt, non diu consistens, sed paulatim sensimque declinans, vitia [Col. 0102B] sermonis intrusa inolescere, et tandem in ultimam se prolapsam indoluit barbariem. Si qua autem exacta saecula hujusmodi miserabili fuere obnoxia infortunio, equidem quae Paulini aetati propius accesserunt, hac peste prae caeteris laborarunt. Quae enim, bone Deus, erat eruditionis doctrinaeque charitas iis diebus, quibus vel sollicitiores episcopi saltem legere a suis clericis praestolarentur? Concilii Narbonensis Patres an. 589, can. 11 sic statuebant: «Amodo nulli liceat episcoporum ordinare diaconum, aut presbyterum litteras ignorantem; sed qui ordinati fuerint, cogantur discere.» Et ne putes exquisitam exegisse in clericis scientiam, eomet canone mentem suam produnt, dum addunt: «Ad quid erit in Ecclesia Dei, si non fuerit ad legendum exercitatus?» Et [Col. 0102C] quidem legendi peritia jure tunc desiderabatur; nam ea erat ministrorum Ecclesiae ad verba populo facienda inscitia, ut concilium Vasense an. 529 jam sanciverit, can. 2: «Ut si presbyter aliqua infirmitate prohibente, per se ipsum non potuerit praedicare, sanctorum Patrum homiliae a diaconibus recitentur.»

III. Processit sequentibus saeculis eo usque cleri ignorantia, ut tempore Caroli Magni et Paulini, saltem ea doctrina a parochis ipsis exigeretur, ut vel vernacula lingua mysteria fidei principaliora populum possent docere. Quod si aliquando nec hoc praestare valuissent, a doctiore quocunque conscripta publice legere juberentur. Audi, quid statuatur lib. VI Capitular. cap. 185: «Notum est omnibus, impossibile [Col. 0102D] esse sine fide placere Deo. Et ideo nullus sit presbyter, qui in Ecclesia publice non doceat lingua, quam auditores intelligant, fidem omnipotentis Dei in unitate et trinitate simpliciter credere, et ea quae omnibus generaliter dicenda sunt, de malis evitandis, sive bonis faciendis, et judicio in resurrectione futuro. Si vero ipse verbis manifeste explicare non poterit, petat sibi ea a doctiore transcribi, qualiter aperte legat, quod qui audiunt intelligant. Et qui amplius non potuerit, vel his verbis admoneat: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum.» Viden ex his, qua ignorantia laborabant saecula illa, quibus saltem legendi peritia in ipsis viris Deo sacratis desiderabatur?

IV. Nono saeculo, eo scilicet ipso, cujus initio Paulinus [Col. 0103A] ab humanis exemptus est, nihil aut parum admodum remissior cleri inscitia apparebat, quamvis vigilantia episcoporum sollicite, quantum ea tempora ferebant, pro illa submovenda desudasset. Ex conciliorum Eugenii II an. 826, et Leonis IV an. 85, canonibus, qui lati sunt vel contra clericorum ignorantiam, vel pro studiis litterarum restaurandis, satis liquet, quantis tenebris aetas illa involveretur. In canone enim 4 Eugeniani concilii inter caetera legitur: «Si episcopus inveniatur indoctus, a metropolitano proprio, et deinceps sacerdotes presbyteri, diaconi, vel etiam subdiaconi a suo episcopo ut doceri possint, admoneantur. Interim subjecti sacerdotes, et tales clerici ad tempus a celebratione divinae hostiae et officiis suspendantur, ut docti valeant ad [Col. 0103B] debitum ministerium advenire. Si autem non potuerint edoceri, in potestate episcopi sit canonice judicandi.» Canone vero 34 arguitur, hujusmodi ignorantia laborantes ministros Ecclesiae facili negotio inveniri potuisse, quippe multis in locis deerant, qui caeteros possent edocere. «De quibusdam locis (dicebant Patres concilii) ad nos refertur, non magistros, neque curam inveniri pro studio litterarum.» Quod huic malo occurrendi consilium captum fuerit, accipe ex his quae sequuntur: «Idcirco in universis episcopis, subjectisque plebibus, et aliis locis, quibus necessitas occurrerit, omnino cura et diligentia habeatur, ut magistri et doctores constituantur, qui studia litterarum liberaliumque artium, ac sancta habentes dogmata, assidue doceant.» Ex his habes, [Col. 0103C] quorsum se praesulum sollicitudo extendebat in litteris promovendis. Sed adhuc clarius ex additione Leonis IV huic canoni comprehendes, non nimium cordi fuisse humaniorum litterarum cultum, si Scripturam et ad summum canones demus. «Etsi (inquit Leo) liberalium artium praeceptores in plebibus, ut assolet, raro inveniuntur (perpende quaeso illud ut assolet) tamen divinae Scripturae magistri, et institutores ecclesiastici officii nullatenus desint.» Hi erant limites profanae sacraeque eruditionis communiter tunc temporis. Quid plura? Ea [xliii] erat scitorum virorum, vel in ipsa Romana Ecclesia curiaque, inopia, ut in concilio supra allegato Eugenii ann. 826 deficiente oratore, qui ex subjecta materia Patribus praefaretur, Theodorus diaconus nomine [Col. 0103D] pontificis praefationem illam ipsam recitaverit ex scripto legeritque, quam an. 721 Gregorius II pontifex suae synodo praeposuerat. Confer, lector, horum annorum concilia, et ita esse deprehendes. Quod et advertit nuperus scriptor Gallus, abbas Fleury, Histor. eccles. tom. X, pag. 284, edit. Paris. 1704.

V. Nil mirum igitur si pessumdata his saeculis adeo immaniter eruditione et doctrina, invaluerit vocabulorum extrema barbaries. Hinc ob verborum inductam insolentiam satis bene mereri de aetate nostra censuerunt illustres viri, cum in explicandis exoticis vocibus et earum significationibus aperiendis operam suam impendissent. Praestiterunt hujusmodi bonis studiis suffragium Henricus Spelmannus eques [Col. 0104A] Anglus, et Carolus Du Fresne dominus Du Cange, Glossariis suis: hic tribus tomis, ille duabus partibus ea comprehendentes. Quamvis Spelmanni pars posterior dignitati et merito prioris non affatim respondeat; utrique tamen sic mediae aetatis studiosos sibi devinxerunt, ut omni invidia seposita cogant quemque fateri, sine horum vel saltem alterius, praesertim Du Cange, face non dari cuiquam, aut vix dari, tenebrosa illa saecula inoffenso pede adire et excurrere.

VI. Quae cum ita sint (ut ad Paulinum nostrum revertatur sermo) non est quod mireris, si ipse quoque phrasi et verbis utatur, quae ad Lydium lapidem purioris Latinitatis non essent probanda. Nihil tamen officit, quin doctrina ejus non sublimior appareat, et [Col. 0104B] supra caetera eorum temporum ingenia non se extollat. Quid enim aliud agendum erat Paulino prudentissimo viro quam verbis sua tempestate acceptis eloqui et stylo communiori voto probato orationes suas componere? In ea quippe mala tempora inciderat, quae praedixerat Sidonius, cum scriberet Esperio lib. II, epist. 10: «Tantum increbuit multitudo desidiosorum, ut nisi vel paucissimi quique meram Latiaris linguae proprietatem de trivialium barbarismorum rubigine vindicaveritis, eam brevi abolitam defleamus interitamque: sic omnes nobilium sermonum purpurae per incuriam vulgi decolorabuntur.» Si ergo aliter quam mos ferebat Paulinus egisset, redargutionem parem illi incurrisset, qua reprehendit adolescentem quemdam veterum verborum [Col. 0104C] affectatorem Phavorinus apud A. Gellium Noct. Attic. lib. I, cap. 10: «Curius, inquit, et Fabricius, et Coruncanus. . . aetatis suae verbis locuti sunt. Tu autem perinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone adhinc multis annis desito uteris: quod scire atque intelligere neminem vis, quae dicas. . . Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus.» At, inquies, negandum haud est tunc male homines locutos. Quid ni? imo et pessime. Sed tamen ea erat communis et omnium loquela, «adeo illis adulterium linguae placebat:» ut loquar cum Hieronymo epist. 22. Vidit et ipse Paulinus nasutum quempiam criminari se posse, et inelegantiam barbariemque sibi objici: ea propter post versus De Regula fidei, quaedam quasi pro apologia disserit; [Col. 0104D] ad quae te, lector, et ad quae in ea a nobis adnotata sunt, remittimus. Qui autem scivit aetati suae morem gerere, et prudens genio corrupti saeculi se conformare, quis adeo desipiens esse poterit qui credat, si aetas illa aliter tulisset, cultiori Latinitati se nescisse aptare, et ad puriorem dicendi phrasim verba comparare? Duri igitur nimium exactores sunt, qui a ferrea aetate aurea exigunt verba, et palati curiosioris, ne dicam superstitiosioris iniquiorisque, quibus «non sunt suaves epulae, quae non placentam redolent, quas non condit Apicius, in quibus nihil de magistrorum hujus temporis jure suffumat,» ut denuo dictum Hieronymi usurpem epist. 130 ad Marcellum.

[Col. 0105A] VII. Ut autem doctrinam ejus testatam habeas, excurre quae scripsit, et quibus de causis, et deprehendes vere suo tempore illam fuisse evangelii lucernam, non delitescentem sub modio, sed ut omnibus praeluceret, et viam salutis et veritatis ostenderet, super candelabrum in Ecclesia Dei elevatam, et sal illud, quo a corruptione grassantis Felicis haereseos illaesae mentes fidelium servarentur. Sicut enim prioribus temporibus divina coelestis Patris providentia, novis e tartaro erumpentibus haeresibus et haeresiarchis, strenuos antagonistas tutores fidei opposuit, ut Arrio et Macedonio Athanasium, Nestorio Cyrillum, Pelagio Augustinum, aliis alios, ita Felici et Elipando Paulinum. Fateor quidem non solum et unicum cum haereticis istiusmodi manus conseruisse, nam et Etherium [Col. 0105B] Uxamensem episcopum, et abbatem nomine Beatum, et Alcuinum in arenam descendisse, manifestum est. Verum ille, «quoniam conatibus par sucessus non erat,» (ut ait Joan. Mariana annal. Hispan. lib. VII, cap. 8) cum Beato «frustra se opposuit,» inquit quidam lexicographus (Hoffman V. Etherius ) et Alcuinus propriis non fidens viribus, commilitones exposcit a Carolo Paulinum Aquileiensis, Theodulphum Aurelianensis, et Richbodum Trevirensis Ecclesiae episcopos, quorum postremos aliquid contra hosce haereticos molitos fuisse adhuc ignoratur. Igitur Paulinus antesignanus in acie erat et primipilus, vel (ut sacratiori utar ex divina Scriptura phrasi) Ipse erat dux verbi; qui cum Alcuinus epist. 8 ad Carolum scriberet: «Ego solus non sufficio ad [Col. 0105C] responsionem,» ipse in concilio Francofurtensi, majori ne humilitate an strenuitate animi, dicere potuit: «Quapropter ego Paulinus, licet indignus peccator. . . . juxta exilem intelligentiae nostrae tenuitatem, sancto perdocente Spiritu, corde, lingua, stylo contra eorum vesanias, qui rectae fidei sunt adversarii, respondere non formido.» Non inficias eo ab illo Carolum rogatum, ut tres libri contra Felicem a se exarati ad manus «Albini summae religionis perspicui oratoris vestri, mihique super omnia dulcissimi deferantur» (sic Carolo, in epist. cujus fragmentum superest, scribebat). Sed hoc erat specimen amicitiae praemonstrare, ut patet ex epistola, et una simul humilitatem excolere. Neque enim ope alterius indigebat, qui pro omnibus Italiae Patribus [Col. 0105D] onus susceperat solus respondendi. Cujus sapientiae et doctrinae quantum concilii Patres universi detulerint, ex eo evidenter apparet, quod communi voto sanciverint totius concilii nomine, Sacrosyllabum ab eo compositum ad Hispanos episcopos dirigendum.

VIII. Sed quod circa dogma fidei, synodi Patrum unanime judicium de Paulini doctrina ex facto processit, ex facto alio circa disciplinam par censura emanavit. Nam in causa Heistulfi, qui uxorem occiderat, ad unius homuncionis testimonium adulterii eam accusantis, solius Paulini poenitentialis animadversionis sententia profertur, ratum habentibus Patribus quidquid e Paulini ore prodiret. Quam legibus [Col. 0106A] Ecclesiae et disciplinae consentaneum id, quod statuerat, foret, perspicue constat ex eo, quod postea inter sanctiones ecclesiasticas c. 32, q. 2, receptum est, et ab episcopis aliis, tanquam similium casuum norma et exemplar, fuit expeditum. Vulfadus enim Bituricensis episcopus petiit ab Hincmaro Rhemensi episcopo, ut sibi mitteret Paulini sententiam de uxoricidis, teste Flodoardo histor. Rom. lib. III, cap. 21. Qua tamen de re, vide quae uberius diximus in eam epistolam.

IX. Forensium quoque rerum theoriam et praxim calluisse Paulinum, Joannes Aventinus in annalibus Bojorum lib. IV, cap. 5, n. 16, illustre dat testimonium, dum a Carolo ad lites dirimendas duodecim ex primatibus praefectis, juri dicundo ante alios Paulinus [Col. 0106B] proponitur. «Magnus (Carolus) duodecim proceres juris divini prudentes in Italiam Romamque legat, qui controversias cognoscant, supplices audiant, causas absolvant, lites dirimant, jusque dicant. Illorum princeps erat Paulinus Aquileiae.»

[xliv] X. Sed jam quae doctrinae Paulini fama et opinio percrebuerit, circa ea ipsa tempora quibus floruit, apud cordatiores viros, liceat testimonia in medium proferre. Primum illud sit Hincmari archiepiscopi Rhemensis, ex ejus ad Carolum Calvum epistola, quam profert Flodoardus histor. Rhem. lib. III, c. 15, qua Paulinum priscis Patribus Ecclesiae magistris in canone Gelasii relatis coaequat, nedum suo, sed et sedis apostolicae judicio, in causa Felicis damnati haeretici prolato. Sic enim ait: «Eorum [Col. 0106C] etiam sententias qui. . . . doctrina catholica et sanctitate conversationis in Ecclesia floruerunt . . . . reverentia pari (id est ac Gelasiano) amplectimur, veluti venerabilis Bedae presbyteri. . . . ac venerandae memoriae Paulini patriarchae Aquileiensis parochiae, atque Alcuini viri religiosi et docti: quorum fidem et doctrinam apostolica sedes Romana non solum benignissime acceptavit, verum et multis laudibus extulit, sicut in scriptis ipsius sanctae sedis invenimus, quae Ecclesiae nostrae ab eadem Ecclesiarum matre acceperunt tempore divae memoriae Caroli imperatoris, quando synodus pro cognita infidelitate Felicis est habita, et ad Romanam Ecclesiam velut ad apicem Ecclesiarum transmissa. Sed et eorum scripta qui legit, quam sint laudanda et recipienda [Col. 0106D] intelligit.» Sed audiendus est luculentissimus testis Alcuinus.

XI. Is non uno loco, sed quam saepissime doctrinam Paulini extollit, commendatque, non tamen ultra viri meritum. Sanctitas enim ejus neminem velle, et amicitia intima cum Paulino ex ignorantia neminem posse fallere suadent. Quamvis vero cum Paulino ipso verba faciat, nihil tamen adulationis in homine credas. Hujusmodi enim aulae blanditiaene, an malitiae in sanctis viris nec suspicandae. Igitur epist. 62 sic Paulinum affatur, qui sibi ante scripserat: «Plurima mihi de sanctissimo tui cordis epithalamio rarifluo nectare exundantia protulisti exempla, ut verius Aristotelicum illud in te videam impleri proverbium, [Col. 0107A] qui acutissimas Perihermeniarum scriptitans argumentationes, dicitur in mente calamum tinxisse. Tuum vero sanctissimum cor terra est repromissionis, sapientiae melle manans. . . . . Ibi arca sapientiae et duorum tabulae testamentorum; et haec omnia cherubin in multitudine tegunt scientiae. Horum subter alas divina populis oracula respondent, et flumina viventis aquae ad salutem sitientibus saliunt aeternam. Quo qui sitit, de aridis ignorantiae partibus veniat, et bibat.» Haec Alcuinus, qui ad Paulinum velut ad oraculum confugiebat, statim ac audisset aliquid vel sanae fidei, vel priorum temporum disciplinae, vel Patrum traditioni repugnans, noviter inventum in agro Ecclesiae pullulare. Hoc advertimus cap. superiori n. 3 et 4 ex epistola 81. Nunc [Col. 0107B] tantummodo ex eadem epistola adnotamus verba, quibus eloquentiam doctrinamque Paulini commendat in operibus ejus, sive contra haereses, sive pro tuitione fidei conscriptis. «Cum beatitudinis vestrae, inquit, litteras omni favo dulciores intueri merear, nonne videor mihi inter varios paradisi flores totus conversari, et avida desiderii mei dextera spiritales exinde carpere fructus? Quanto magis cum sanctissimae fidei vestrae libellum recensui catholicae pacis puritate ornatum, eloquentiae venustate jucundissimum, sensuum veritate firmissimum, totius animi mei habenas in laetitiam laxavi. Ubi de uno lucidissimo et saluberrimo paradisi fonte quatuor virtutum flumina, non solum Ausoniae fertilitatis prata, sed totius ecclesiasticae Latinitatis rura irrigare conspexi. [Col. 0107C] Ubi et aurivomos spiritalium sensuum gurgites gemmis scholasticae urbanitatis abundare intellexi.»

XII. Domitis Avaris, et de eorum conversione anxius Caroli Magni animus oculos, cum proceribus aulae universis, in Paulinum defigit, cui provinciam jugo Christi subdendam demandaret. Ad quod munus subeundum accessit Alcuini sollicitantis epistola, cujus cap. superiori n. 2 partem produximus, qua hortatur eum gentis se constituere doctorem, quia «praeter vicinitatem locorum et auctoritatis excellentiam, sapientiae decus et cuncta operi necessaria in ipso conveniunt.» Additque commendans eruditionis ubertatem, «de ejus pectore abundantissimo flumina [Col. 0107D] Gehonica per totam Nilotici ruris latitudinem, ad fecundandos diversi generis flores, diffundere valere.» Concluditque precando divinae sapientiae sedem in ipso futuram aeternam, quae in eo adeo mirabilis in praesentiarum conspiciebatur.

XIII. Ejus tandem doctrinae uberrimi testes sunt ejus scripta. Quae quidem, si numerum molemque [Col. 0108B] spectes, non multa nec magna sunt; si rem tamen, cujus gratia exarata sunt, inter graviora Patrum et digniora adnumerabis. Regestum eorum, ordine chronico servato, hic tibi paucis subjicio. Anno Christi 794 in concilio Francofordiensi libellum Sacrosyllabum, nomine episcoporum Italiae, patribus proposuit, et eorum nutu edidit; quem etiam Carolus, una cum Patribus, Hispaniae direxit episcopis. Tunc etiam scripsit epistolam de poenitentia Heistulfi. Anno 795 ad Henricum ducem Forojuliensem scripsit librum Exhortationis, quo rectam homini saecularibus curis implicato et in dignitate constituto exhibet methodum, qua inoffenso pede viam salutis, et qua saecularis, et qua magistratus, et qua paterfamilias, arripere et consequi possit. Anno 796 concilium Forojuliense [Col. 0108C] coegit, in quo eleganti oratione causam concilii exponit, fidem commendat, symbolum explicat, et tandem 14 canones ad disciplinam ecclesiasticam tuendam proponit. Anno eodem et seqq. tres libros composuit contra Felicem, addita in fine Regula fidei, metri dulcedine ad alliciendum idiotas ut memoriae mandaretur, concinnata. Hinc versus Paulini et fragmenta epistolarum, tanquam incerti temporis opera, reponimus. Tandem anno 803 concilium Altinense coegit, ex quo epistolam Carolo direxit, acta in synodo exponens, et ultionem expostulans patrati sceleris in patriarcham Gradensem, e turri per Venetorum duces projectum, et casu protritum.

[Col. 0108D] XIV. Ex his vide, quanto jure et merito Ecclesia Forojuliensis ipsum nedum pro eximia sanctitate sit venerata, verum etiam pro excellentia doctrinae. Hinc nulla subire admiratio debet, si aliquando in Ecclesiae horis canonicis persolvendis, vel missarum solemniis ad memoriam ejus agendis eadem oratione usa fuerit, qua de caeteris Ecclesiae doctoribus uti Romana consuevit, videlicet: «Deus qui populo tuo aeternae salutis beatum Paulinum ministrum constituisti, praesta, quaesumus, ut quem doctorem vitae habuimus in terris, intercessorem semper habere mereamur in coelis. Per Dominum nostrum, etc.» Haec oratio est [xlv] in lib. ms. signato n. 12 cui titulus: Liber Sacramentorum an. Domini MCCCIII, pag. 229, tergo, In ecclesia civitatis Austriae.

I. Quod praefabatur Laelius apud Tullium, libro suo nomine dicto, vel De amicitia, inquiens: «Hoc primum sentio, nisi si in bonis amicitiam esse non posse,» et docuit Paulinus noster, cum amicum suum Henricum Forojuliensium ducem lib. Exhortationis cap. 44 monet tantummodo «perfectorum virorum consortio frui, et ab eorum verbis aurem non avertere, quia sunt vita et incolumitas animae: evitare autem superbos, caeterisque vitiis inquinatos, ut vel unum horum in domo non sit habendus:» et praestitit quoque, cum eorum coluit amicitiam, qui caeteros probitatis fama antecellere communi judicio censebantur. Etenim cum dicat Sapiens Omnis homo [Col. 0109B] simili sui sociabitur (Eccli. XIII, 20) ; et sanctus Leo (Serm. 1 de jejunio X mensis) : «Ea firma amicitia est, quam morum similitudo sociarit;» eos tantum coluit, qui honestate vitae commendabiles eminentesque apparebant. Qui enim fieri poterat, ut sanctissimus sacerdos consuetudinem institueret, nisi hujusmodi? Quae enim communicatio sancto homini ad carnem? ait Eccli. ibid. 22. Igitur quos amicos habuit Paulinus, digni amicitia ejus omnino censendi sunt. Et ii Paulinum amicum habentes satis commendantur, quod amicitia Paulini digni sunt habiti: vicariam mutuamque sibi dignitatem praestantes talibus amicis dignus Paulinus, et tales amici Paulino non indigni.

II. Quamvis autem inter dispares fortuna raro [Col. 0109C] amicitia coalescat, praecipue tamen inter regiae privataeque sortis homines rarius conspicitur. Rationem dat encomiastes Trajani Plinius in panegyrico, cum comitatem ejus, qua sibi subditorum animos devinxerat, commendat: «Nam quae poterat esse inter eos amicitia, quorum sibi alii domini, alii servi videbantur? Tu hanc pulsam et errantem seduxisti. Habes amicos, quia amicus ipse es.» Quae cum ita revera sint, hinc factum est, ut qui amabat Paulinum Carolus Magnus Francorum rex, deinde Romanorum imperator, ipse quoque a Paulino amaretur. Hujus mutui amoris characteres sunt verba ipsius Paulini, et facta Caroli. Siquidem Paulinus non uno loco meminit necessitudinis, quae ipsum inter et regem inerat. Fatetur in concilio Forojuliensi, saepius Patrum [Col. 0109D] conventibus se accersitum a Carolo adfuisse, ingens in virum amoris testimonium. Et sane hoc astruunt, quae dixit in concilio Francofordiensi circa finem orationis, sive Sacrosyllabi ad Patres, nedum regem laudibus extollens (quod et assentatores norunt facere) sed eo usque procedens, ut exemptionem a militiae oneribus imploraret clericis, hac una rependenda vice repromissa, clerum videlicet spiritualibus armis pro eo pugnaturum. «Supplicandus est, aiebat, tranquillissimus princeps noster, ut ille pro nobis contra visibiles hostes dimicet, et nos pro illo contra invisibiles hostes spiritualibus armis pugnemus.» Hoc ipsum repetit in quadam epistola, cujus fragmentum superest, admonitionem inserens, quae regi [Col. 0110A] haud displiceret, quia una simul exorabat. Familiaritas hujusmodi ansam praebuit, ut epistolarum communione instituta inter utrumque, et Carolus a Paulino exigeret in Felicem et Elipandum insurgere: et Paulinus insurgens libros, quibus eos impetebat, ipsi Carolo nuncuparet, adderetque epistolam, ut libros Alcuino communicaret, deposcentem. Haec omnia satis ostendunt eam, quae cum regibus inesse potest, cum Carolo Magno Paulini fuisse amicitiam.

III. Sed clarius adhuc elucet ex factis Caroli, quo Paulinum amore prosequeretur, vicemque amicitiae rependeret. Etenim statim ac Paulini, grammatici tantummodo nomine in orbe cogniti, notitiam hausit benevolentiae pignus exhibuit, dum regio diplomate regiaque eum donatione decoravit, de qua supra [Col. 0110B] cap. 3. Hinc mirum non sit, si ad patriarchalem cathedram assumpto Paulino, tot privilegiis Ecclesiam Aquileiensem ejus gratia ditaverit, cujus tanta dilectione tenebatur. Quia ergo probatio dilectionis, exhibitio est operis, recole quae cap. 4, § 4 retulimus, et patebit quid operatus sit Carolus, et quanta sollicitudine, ut Sigualdo decedenti Paulinum suum in sede Aquileiensi sufficeret, dum non modico tempore non alia intentione immoratus est regionibus nostris, quam ut fato functo patriarcha, cujus mors imminens credebatur, viduatae Ecclesiae novum sponsum Paulinum quantocius accerseret.

IV. Tandem infula patriarchali insignitum tanto amore et honore prosecutus est, ut quae gravioris [Col. 0110C] erant in curia momenti decernenda, mentem ipsius per epistolas praestolaretur, et quandoque praesentiam. Hinc quia solebat Carolus sapientiores et prudentiores (praecipue inter episcopos) viros delectos habere, quibus in republica administranda consiliorum suorum opem ferre regi incumberet, in horum albo Paulinum recensendum esse quis neget? Audiendi sunt Patres concilii, ad Sanctam Mariam in finibus Rhemensis parochiae an. 881 coacti, quid de Caroli commendabili consuetudine dicebat cap. 8 Ludovico, filio Ludovici Balbi, Caroli Calvi filii, dum ad exemplum atavi sui consiliarios prudentissimos ut seligeret, exhortabantur. «Tandem ad vos, domine rex dilectissime, sermonem convertimus . . . [Col. 0110D] Sicut quidam nostrum ab illis audierunt qui interfuerunt, Carolus Magnus imperator, qui regnum Francorum nobiliter ampliavit, et per annos quadraginta sex feliciter rexit, et sapientia tam in sacris Scripturis quam et in legibus ecclesiasticis et humanis reges Francorum praecessit, nullo unquam tempore sine tribus de sapientibus et eminentioribus consiliariis suis esse patiebatur: sed vicissim per successiones (ut eis possibile foret) secum habebat, et quae sive in die, sive in nocte de utilitate sanctae Ecclesiae, et de profectu et soliditate regni meditabatur, in eisdem tabulis annotabat, et cum eisdem consiliariis, quos secum habebat, inde tractabat.» Horum ex numero, qui non semper, sed vicissim per successiones a regis latere non discedebant, Paulinum [Col. 0111A] habemus, qui (ut ipse non uno loco indicat) se aulae sistebat, tantummodo cum vocaretur. Carolus enim, quamvis episcopos impense coleret, et amice diligeret, ab evocandis tamen eis a regimine suarum dioeceseon prudenter se temperabat, hac quidem in re ad scrupulum ferme religiosus: ut constat ex venia petita a Patribus concilii Francofordiensis, detinendi apud se «propter utilitates ecclesiasticas,» praeter Angilramnum Metensem episcopum, cujus mora in aula jam placito Adriani papae fulciebatur, etiam Hildeboldum episcopum Coloniensem, cui synodus tota unanimi voto consensit, ut patet ex penultimo canone citati concilii. Inter consistentes igitur in aula consiliarios episcopos Paulinum recenseri haud potest; inter vocatos vero statis temporibus reponere, [Col. 0111B] dignum et justum est. Et quidem hujus vocationis plura in vita ejus hinc inde sparsim sunt inserta argumenta, ut ab intimioribus consiliariis selectis a Carolo, imo a censu amicorum ejus nullo pacto sit amovendus.

V. Hujus tandem Carolum inter et Paulinum amicitiae vinculum testatum apprime facit ipsiusmet sedis apostolicae judicium, et consilium quod cepit sanctissimus pontifex Leo III, qui perspecta nedum peritia Paulini et prudentia in rebus agendis, sed et amore, quo prosequebatur eum Carolus imperator, legationis onus vicesque suas in consilio Aquisgranensi commendavit. Ratio enim optimae politices suadet eos ad potentiores principes legatos mittendos, [xlvi] qui gratiam amicitiamque eorum sibi prae [Col. 0111C] caeteris fuerint aliquando promeriti. Quid enim boni sperandum, cum non gratus principi legatus dirigitur? quin potius jure verendum, ne re infecta, quandoque etiam in deterius versa, nedum vacuus, sed et inglorius recedere cogatur. Hinc Tacitus, vel potius apud eum (lib. IV Histor. cap. 7) Helvidius Priscus, ex delectu senatus legatos mitti ad Vespasianum contendens contra Marcellum Eprium, qui sortito creatos volebat, scite dicebat, «pertinere ad utilitatem reipublicae, pertinere ad Vespasiani honorem occurrere illi, quos innocentissimos senatus habebat, qui honestis sermonibus aures imperatoris imbuant . . . nullum majus boni imperii instrumentum quam bonos amicos.» Missio igitur Paulini ad Carolum cum legationis apostolicae insigniis, et gratum [Col. 0111D] pontifici, et imperatori percharum fuisse satis superque testatum facit.

VI. A Caroli cum Paulino amicitia non sejungenda videtur ea, qua a principibus feminis cultus fuit, dilectio sanctissima. Has inter eminet Liutgardis ex uxoribus Caroli quarta, quae post Fastradam suffectam Hildegardi, assumptae post repudium Bertae Desiderii Longobardorum regis filiae, et e vivis ereptam an. 794 ducta in matrimonium, supra sexum animo virili pollebat, conjugem venatum euntem comitabatur, litteras cultiores fovebat, et earum professores regio favore prosequebatur. Praeter has autem regina dignas virtutes, quibus amorem subditarum gentium sibi comparabat, alias animi dotes praeseferebat, [Col. 0112A] quae religiosam et piissimam in Deo feminam (ut dicit Alcuinus epist. 79) principemque vere Christianam demonstrabant. His igitur pietatis ac liberalium artium studiis intenta, factum est, et cum beato Alcuino, in aula a marito Carolo detento, intimam necessitudinem nancisceretur, quam ex epistolis adhuc superstitibus est deprehendere. Et quia si qua alicubi verum, in servis Dei verissimum est illud Platonis in Lyside: «Conciliatoris Dei ductu amicos fieri;» ea spiritualis dilectio inter Liutgardem et Alcuinum coaluit, ut ab hujus ore nutuque in animae suae negotiis caeca (ut dicunt) obedientia penderet. Hoc innuit ipse titulus spiritualis filiationis, quo de ea verba faciens, compellare solebat. Sic enim claudit epistolam 21 cui titulus Epitaphium [Col. 0112B] Liodgarde, Carolo directam:

VII. Quoniam vero sanctus amor zelotypia non tangitur, amatque ab aliis diligi quos ipse diligendos semel judicavit, Alcuinus in notitiam Paulini Liutgardem, et Liutgardis Paulinum adduxit eo felici rei eventu, ut mutua charitate se invicem postea sixit prosecuti. Id autem fuit religiosissimae mulieris in Paulinum amoris studium, ut crebris muneribus eum afficeret, ut pretiosa suppellectili ipsius ecclesiam donaret. Sic enim scribebat Paulino Alcuinus epist. 95 in Append. 1 nostra, n. 1, epist. 4: «Ex eo sciri potest, quanta mihi esset aviditas loquendi tecum, si facultatem confabulationis iniqua terrarum [Col. 0112C] longinquitas non prohiberet, dum in unius dexteram partitoris propter causas supervenientes, tres simul posui indiculos, unum sollicitudinis meae, alterum munusculi mei, tertium pro filiae meae Liutgardis, feminae religiosae ac Deo devotae, causa. Nam illa sanctitati tuae duas direxit armillas auri obryzi, pensantes 24 denarios minus de nova moneta regis quam libram plenam; ut orares pro ea cum sacerdotibus tuis, quatenus divina clementia dies suos disposuisset in salutem animae suae, et sanctae suae exaltationem Ecclesiae. Ego de tua indubius fide suasi ut faceret. Tu vero, pater sancte, mei et illius memor ubique in Christi charitate, valeto.»

VIII. Insuper Paulinum inter et Henricum comitem, sive ducem Forojuliensem, ea amicitia succrevit, [Col. 0112D] quae sanctos inter viros solet assurgere. Videsis vere aureum librum Exhortationis, cujus superius crebram mentionem fecimus, et quem peculiari dissertatione adornare conamur. Titulus ipse libri amicitiae intimioris charactere insignitur, dum licet temporibus superioribus ignotum esset Henrici nomen, vel falso Juliani comitis appellationem praeseferret; attamen qui vel tacito, ut pote ignoto nomine, vel falso opus ediderunt, semper vel ad charissimum, vel ad amicissimum directum pronuntiarunt. Et vere talem fuisse ex comitate, qua virum alloquitur, ex adhortationibus sincerissima charitate conspersis, ex familiaritate, ex simplicitate, ex fratris titulo, quo saepissime Henricum compellat, ex sexcentis aliis argumentis [Col. 0113A] qui leget cognoscet. Hinc erga Paulinum enatus in Henrico amor et existimatio adeo ad opera pietatis promovendum comitis animum praevaluerunt, ut ecclesiam sancti Nicolai Sacili erexerit, pinguioribus praediis ditaverit, et licet inter fines Concordiensis et Cenetensis dioeceseon locata esset, Aquileiensi cathedrae privilegiis ab sede apostolica impetratis, in gratiam indubie Paulini sui voluit de caetero esse subjectam, ut usque in praesentiarum videmus. Sed in his non est cur lectorem nostrum remoremur; potius ad dissertationem 1 citatam, qua fusius haec pertractantur, remittimus. Haec tantummodo commemorata sint, ad amicitiam Henrici in Paulinum perspicuam faciendam.

IX. Conciliator autem hujus mutuae dilectionis et [Col. 0113B] incentor fuit idem Alcuinus. Etenim, licet ex quo Henricus provinciam nostram regendam susceperat, et Paulino innotuerat, semina charitatis mutuae in amicabilem familiaritatem exsurgere coepissent; attamen occasione data fovere ea non desiit, et igni pabulum ministrare. Quapropter Henricum expostulantem documenta pietatis, se subducens ab officio ad Paulinum mandat, scribens epist. 94: «Plura tibi, vir venerande, de Christianae pietatis observatione forte scripsissem, si tibi doctor egregius, et pius coelestis vitae praeceptor Paulinus meus praesto non esset, de cujus corde emanat fons viventis aquae in vitam salientis aeternam. Illum habeas tibi salutis aeternae conciliatorem.» Cum vero Henricus de Avaris insignem victoriam retulisset, et hostium impedimenta [Col. 0113C] et spolia ad regem Aquis tunc commorantem deportasset, Paulini epistolam quoque detulit Alcuino, et vicissim Forumjulium regrediens responsum Alcuini Paulino, ut significat rescribens ipse Alcuinus epist. 73: «Acceptis sapientiae vestrae apicibus . . . per hunc hujus praesentis chartulae gerulum, etc.» ubi vides eumdem esse ferentem et referentem epistolas. In hac Alcuinus Henricum, chartulae gerulum, iterum Paulino commendat quoad spirituale animae regimen, spondens dein ampliora salutationis officia per Angilebertum, Romam ad ferenda de spoliis Avarorum domitorum anathemata ad basilicam sancti Petri, regis nomine profecturum. «Ipse, aiebat, vivo officio linguae nostras vel suas [ pro et suas] ostendet necessitates: majorem nostrae salutationis [Col. 0113D] seriem Angilbertus filius communis noster, Romam iturus volente Deo, vobis diriget.» De hac epistola mentionem facit ipse Alcuinus alia, nempe 112, in qua circa finem sic ait: «Binas paternitati vestrae paulo ante direxi chartulas, unam per sanctum episcopum Histriensem, aliam per virum venerabilem Henricum ducem.»

X. Verumenimvero nullum amicitiae vinculum fortius, sanctius, dulcius invenies eo, quo tenebantur Paulinus et Alcuinus; et ferme ita constrictum ut uterque illud Ausonianum ad alium Paulinum epist. 24 meliori jure dicere potuerit:

XI. Quid dulcius, quid charius, quid jucundius in amicitiae commercio legi potest? Accipe nonnulla alia ex epistolis sequentibus, aeque tenerrima et suavissima. Epist. 81 aestuantis cordis desiderio, Paulini sui affectus sic promit: «Videor aliquod me refrigerium habere animi mei, ut flamma charitatis in corde abscondita aliquam fortasse scintillam elicere valeat, ne totum torpescat, quod intus ignescit, dum opportunum mihi tempus aliquid scribere tuae charitati occurrit. Quid? Cum beatitudinis vestrae litteras omni favo dulciores intueri mereor, nonne videor mihi inter varios paradisi flores totus conversari, et avida desiderii mei dextera spiritales exinde [Col. 0115A] carpere fructus? etc.» Et epist. 112: «Si quotidie tuae beatitudinis praesentia uterer, nunquam tunc mellifluo ex ore tuo dulcedine satiarer? sed quantum avida mens ex fonte vitalis undae biberet, tantum sitis addita cresceret. At nunc tanta locorum spatia vicariae collocutionis familiaritatem dividunt, ut vix pergentis ( Fors., praesentis) chartulae gerulus inveniatur. Et in angusto pectoris antro charitatis olla fervescit, nec habet quo fulgorem sui splendoris ostendat, cui coctas charitatis epulas apponat, etc.» Epist. 113 conqueritur denuo de absentia, et veterem suam amicitiam commendat: «Absentia corporis non oportet dilectionem dividere, quia amicitia quae deseri potest, nunquam vera fuit. Ex quo te sciebam, dulcissime amice, semper amabam, [Col. 0115B] et pepigit cor meum foedus amicitiae cordi tuo. Etsi nomen Paulini mei non in cera, quae deleri potest, scripsi: ne, quaeso, obliviscaris in tuis sanctis orationibus nomen amici tui Albini, etc.»

XII. Quamvis autem illud Ciceronis (lib. I De Nat. Deor. circa finem) verissimum sit: «Hominum charitas et amicitia gratuita est,» attamen haudquaquam negandum est, muneribus foveri amicitias, praesertim si rationis lance pensentur dona, et prudentia dispertiantur. Hinc reponebat Seneca, epist. 19: «Quid ergo? Beneficia non parant amicitias? Parant, si accepturos licuit eligere; si collocata, non sparsa sint.» Quapropter Deus ipse, qui nos in amicitiam assumere per gratiam dignatur, et benefactis amorem suum non cessat ostendere, vicissim [Col. 0115C] a nobis testes amoris opera sibi placita, et dona nostra requirit, uti elegantissime dicebat sanctus Petrus Chrysologus, Ser. 10 in Psal. 28: «Videtis, quia coelestis Pater sentit amorem donis, datis affectum, probat muneribus charitatem.» Igitur nihil mirum, si amicitiam mutuis muneribus invicem sibi testati sunt Paulinus et Alcuinus, qui non avaritiae gratia se amabant, sed amicitiae tesseram muneribus alter ab altero reposcebat. Testatur laetitiam suam Alcuinus epist. 73 dum ex acceptis Paulini muneribus novit se a memoria amici non excisum. «Acceptis, ait, sapientiae vestrae apicibus et charitatis muneribus . . . valde gavisus sum, cognoscens prosperitatem vestram, et memoriam nostri, quam semper paterna pietate ut habeas in orationibus sacris, supplex [Col. 0115D] obsecro.» Faciebat itaque Alcuinus cum Paulino suo, quod Hieronymus cum Marcella, a qua munuscula acceperat, cui scribebat epistol. 20: «Ut absentiam corporum spiritus confabulatione solemur, facit unusquisque quod praevalet: vos dona transmittitis, nos epistolas remittimus gratiarum.» Ne suspiceris autem haec munera curiositatis vel vanitatis aliquid praeseferre. Ex iis, quae promiserat Paulinus aliquando Alcuino, et quae Alcuinus tanquam pacta a Paulino reposcit, qualia fuerint colliges, nimirum quae sanctos omnino decerent. Sic enim aiebat epist. 113: «Diu dilectionis tuae exspectavi promissa hoc est vivificae crucis, vel aliarum reliquiarum patrocinia. Noli me, obsecro, tanto fraudare [Col. 0116A] munere . . . . . Nolo longinquitatem viae causeris. Charitas pennas ad volandum inveniet, nec flumina obruent illam, etc.»

XIII. Et ne quis deesset amoris numerus intimae dilectionis mutuae hos inter sanctissimos viros, ne quidem a carminibus manum subtraxerunt, quibus sibi invicem sacratissimae charitatis ardores communes faciebant. Et illud Euripidis in proverbio acceptum, allatum quoque a Plutarcho (Sympos. lib. I, q. 5 et in Erotic.) :

XIV. Sed jam oestrum amoris ex ipsius carminibus [Col. 0116C] intimius pergamus agnoscere. Hoc idem poema sic claudit:

XV. Quod inter amicos maxime licet, aliquid joci seriis interponere, non defuit in Paulini et Alcuini amicitia. Hujusmodi videtur comprehendisse poemate, 104 (Ib. Poem. 4) Alcuinus, quod sic incipit:

XVI. Ergo Paulinus et Alcuinus quomodo in vita sua dilexerunt se, ita et in morte (ausim dicere) non sunt separati. Nam eo ipso anno, quo decessit Paulinus, Alcuinus quoque e vivis migravit. Quatuor enim solummodo mensium spatio interposito, Paulini mortem Alcuini mors subsecuta est, illo 11 Januarii, hoc 19 Maii e rebus humanis an. 804 exempto. Nos amicorum adeo sibi convenientium par sic aliquando commendavimus:

I. Sanctitatis appellationem nedum vetera Christiana saecula, sed et ethnica audierunt. Passim enim sancti et sanctissimi nomine donabantur imperatores, ut videre saepius occurrit in scriptoribus historiae Augustae. Quia tamen ab Ecclesia iis specialiter tribui coepit, qui eminentiori virtute et vitae purioris laude caeteris sic praestitissent, ut inter coelites assumpti a Deo credi potuissent, Constantinus imperator, titulo alias usurpato non se compellari passus est, ut Juvencus cecinit lib. IV, vers. 811:

Hoc titulo autem non decorabantur vita functi, nisi quorum virtutem Ecclesiae consensus probaret, quae aliquando non consuevit nisi martyribus, et pro fide et Christo, sanguine vitaque spoliatis tribuere, nomine eorum in canone Sanctorum apposito, quod canonizare et canonizatio postea dictum, cum aliquando vindicare diceretur. Optatus Milevitanus (lib. I De schismate Donatistarum) loquitur de quadam femina Lucilla, quae «cum praeponeret os nescio cujus hominis mortui, etsi martyris, sed nec dum vindicati correpta cum confusione irata discessit.» (Vide Baronium in Not. ad 2 Aprilis lit. b.) Tractu dein temporis a martyribus ad alios quoque viros spectatae probitatis Sancti nomen attributum, vel publica Ecclesiae [Col. 0117D] consuetudine, vel etiam peculiari solemnitate et ritu facta canonizatione. Insuper ipsa canonizatio, vel particularis alicujus erat ecclesiae, vel universalis a Romana sede profecta, et toti Ecclesiae per universum diffusae proposita. De his late disserentem vide Bellarminum (De ecclesia triumphante lib. I, cap. 7 et 8) . Licet autem ritus canonizationis solemnis et universalis serius coeperit vigere in Ecclesia, quam qui ex consuetudine, vel ex minorum ecclesiarum instituto, perperam tamen Dominicus Macer in Hierolexico, V Canonizatio, criminatur Polydorum Virgilium, quod (lib. VI, cap. 8, De inventorib. rerum) asseruerit «primam canonizationem sanctorum ab Alexandro III celebratam fuisse.» Nam Virgilius [Col. 0118A] l. c. non aliud asserit, nisi quod «ut ne unusquisque arbitratu suo hunc vel illum pro Divo haberet coleretve, Alexander tertius statuit, ut nulli mortalium divinus honor in terris haberetur publice, nisi illi, qui prius ex edicto apostolico Divorum esset catalogo ascriptus.» Hinc potius inferes, quod quamvis solemnis canonizatio pontificis Romani serius ortum habuerit, quam caeterae inferiorum ecclesiarum adhuc usque ad Alexandrum III viguisse ritum jam receptum, et consuetudine probatum apud minores ecclesias, Sanctorum albo ascribendi viros pios eximiaeque virtutis, quod ne deinceps fieret, decreto suo cavit Alexander. Quod si qua de sancto Suitberto a Leone III inter sanctos relato dicuntur, cum recentioribus criticis infirma videantur, adhuc tamen [Col. 0118B] ante Alexandrum III canonizatio solemnis a pontifice Romano prodita reperitur, ut falso quidem diceretur eum primum canonizatorem inter pontifices Romanos fuisse, quod revera Virgilius non dixit. Nam sanctum Udalricum Augustensem episcopum Joannes XV, an. 993, diplomate dato III Nonas Februarii, inter sanctos solemniter reposuit. Vide Pagium ad hunc annum, et ibi Mabillonium ab eodem relatum, qui nonnullas canonizationes Sanctorum profert, a variis Pontificibus inter Joannem XV et Alexandrum III profectas, et subdit: «Per illud autem intervallum temporis, nempe a saeculo X quo pontifices Romani suam in Sanctis canonizandis auctoritatem interposuere, ad Alexandrum III nihilominus metropolitani antiquum morem quodammodo retinuerunt, tum annuendo [Col. 0118C] simul cum papa sanctorum elevationi et canonizationi, tum etiam sola sua auctoritate utrumque pro sua ecclesia praestando.»

II. Ritum autem, quo Paulinus noster fuerit inter coelites connumeratus, arbitror (de hac re alte silentibus veterum temporum memoriis) eum ipsum fuisse tunc temporis ut plurimum servatum; nempe non universali et solemni ritu canonizationem ejus latam, sed populi et ecclesiae Aquileiensis prius consensu, quae miracula ejus viderat et probaverat, deinde conterminorum Carantanorum religione, quorum eruditionem obiverat, appellationem Sancti profectam fuisse, propagatum deinde cultum ejus in Germania et Gallis, quibus illustria, dum viveret, toties dederat spectandae probitatis testimonia. Hoc [Col. 0118D] suadent vetera martyrologia Germanicarum Gallicarumque ecclesiarum, videlicet inter caetera Chartusianorum Coloniae, Sanctae Mariae Ultrajectensis, Sancti [xlix] Martini Treviris, ipsum Martyrologium Germanicum, in Aquileia Aglar appellatur, a nobis ex Bollando cap. 13, n. 9, hujus Vitae relata, quae de sancto Paulino agunt III Idus Januarii.

III. Et quidem non longe ab ejus decessu, Sanctitatis appellatione honoratur. Nam in Litaniis Caroli Calvi (quas dabimus in Appendice 1, n. 12) Paulinus reponitur et invocatur cum caeteris sanctis. Qui enim alius Paulinus ibi invocatus esse potest, quam noster? Nam cum ibidem census habeatur Sanctorum confessorum non martyrum, manifestum est alicujus [Col. 0119A] Paulini confessoris non martyris eam esse invocationem. Is autem erit vel Paulinus Nolanus, vel Eboracensis, vel Brixiensis, vel Capuanus. Nullum horum esse puto, de quo hic mentio; quia (ut mox dicetur) hi sancti invocantur, qui aliquo modo ad Gallias, vel Germaniam Belgiumve attinent: nullus autem horum est hujusmodi. Insuper Nolanus, qui caeteris est celebrior, alio loco esset reponendus, nempe saltem post sanctum Leonem. Observandum est ergo, quod omnes hi confessores, exceptis quatuor ecclesiae latinae doctoribus, et sanctis Benedicto, Leone, Paulo eremita, et abbatibus Antonio et Macario, qui nimium celebres sunt, quin possent omitti, caeteri sunt Sancti vel Germani, vel Galli; uno verbo, ditionis Carolinae. Nam Hilarius [Col. 0119B] est Pictaviensis, Martinus Turonensis, Medardus Suessionensis, Germanus Parisiensis, alius Antisiodorensis, tertius Vessontiensis; Remigius Rhemensis, Fortunatus, etsi Italus ortu, episcopus tamen Pictaviensis; Anianus Aurelianensis, Florentinus Argentoratensis; Columbanus, quamvis mortuus Bobii in Italia, ex Hibernia ortus, Gallias tamen diu illustravit, Clodoaldus presbyter in territorio Parisiensi, Amandus Trajectensis, Vedastus Atrebatensis, Arnulphus Metensis, Landebertus Lugdunensis, Audoenus Rhotomagensis, Eligius Noviomensis; Sulpitii, alius Pius, Severus alius, uterque Bituricensis; Severinus autem, qui claudit censum Sanctorum confessorum, unus ex his videtur, qui res Gallicas contigerunt, nempe vel Agaunensis abbas, vel Coloniensis [Col. 0119C] episcopus, vel monachus Lutetiae, vel episcopus Trevirensis: nisi forte putes sanctum Serinum, Noricorum dictum apostolum, qui tamen et iste ad Germaniae Sanctos pertinere optime potest. Etenim ex copioso censu Sanctorum ad ditionem Carolinam pertinentium praesumi jure potest eos, qui hanc ditionem tangunt, non reliquos voluisse recenseri. Eorum ergo Sanctorum hic memoria est, quorum esset aliqua relatio vel natione, vel dignitate, vel conversatione cum regnis Carolo subjectis. Cum autem Ecclesiae Germaniae Galliarumque, Paulini nostri sanctitate et doctrina illustratae fuerint, probabilissimum fit nomen ejus esse, et non alterius Paulini, quod in hisce Litaniis invocatur. Tunc enim Forojuliensium gens, Francorum suberat sceptro, [Col. 0119D] tunc cathedra Aquileiensis inter Ecclesias ditionis Francicae accensebatur, et quod praecipuum erat, nomen Paulini in ore omnium tunc inerat, cujus memoria recens in benedictione erat, et sanctitatis opinio eo tunc saeculo percrebuerat, quo adhuc in vivis erant, qui inter Germanos Francosque sanctissimae conversationis suismet oculis hausissent exempla. Ergo rationi omnino consentaneum est sentire, Carolum Calvum in suis precibus reposuisse invocandum non alium Paulinum, quam Aquileiensem, et quia cum caeteris Paulinis confessoribus nulla, vel remotissima ei erat relatio, et quia cum Aquileiensi omnis analogia, quem ex gente sibi subdita, ex notitia in aula adhuc durante, ex amicitia [Col. 0120A] avi sui Caroli Magni, ex recenti conversationis recordatione, ex sanctitatis vulgata opinione, miraculis etiam (uti Deus assolet statim ab obitu sanctos suos illustres reddere) comprobata, etsi vellet, non poterat ignorare.

IV. Hoc quod ferme, omni dubitatione seposita, asserendum videtur, probabilius fit adhuc ex concordia (ut sic dicam) quae inter Aquileiensem et Germanas Gallicasque Ecclesias ab immemorabili intercessit. Quandoquidem plurimi sanctorum, qui apud has regiones vel floruerunt, vel ab his culti specialiter sunt, in dioecesi quoque nostra coluntur; et insuper nonnullorum reliquiis ecclesia Aquileiensis se donatam congaudet. Inter hos sunt sancti Sigismundus Burgundiae rex Gereon et socii martyres [Col. 0120B] Colonienses, quorum reliquiae Aquileiae asservantur. Inter illos autem sunt sanctus Uldaricus Augustae episcopus, qui adeo in hisce regionibus cultus est aliquando, ut ejus nomine praepositura, in pago ad Tiliaventi oras posito, ejus nomine dicto, instituta fuerit, quae deinde translata in ecclesiam Utinensem nostram, pariter Uldarici nomine dictam quondam a Bertoldo patriarcha fundatore, dein Sanctae Mariae Majoris sub titulo Annuntiatae appellatam, approbante tituli mutationem beato Bertrando patriarcha, per ipsum Bertrandum canonicis, qui prius in ea erant, adjuncta fuit. Haec omnia ex unionis hujus praepositurae documento (in Appendice 2, n. 24 apponendo) clarius patebunt. Sanctus Egidius abbas Narbonensis, qui temporibus Clodovei floruit, [Col. 0120C] et Gallias illustravit; sancta Fides, vel potius Fidis, Agenni in Gallia virgo et martyr; sancta Ursula et sociae, Coloniae requiescentes; sanctus Leonardus Lemovicensis, confessor: qui omnes nunc usque officio anniversario in Aquileiensi Ecclesia et dioecesi coluntur. Hos autem et non paucos alios hujusmodi invenies, si Kalendaria vetera Aquileiensia evolves, ut est illud praepositum Breviario Aquileiensi anni 1496, et Missali Aquileien. anni 1519. In his enim, vel in altero ex his, sequentes Sanctos reperies, quorum quidem in praesentiarum non fit memoria, qui tamen superioribus temporibus praecipuo ritu colebantur. Hi autem sunt Walpurgis virgo 25 Februarii; Gertrudis 7 Martii; Rudbertus 23 ejusdem mensis; Maii 4 Sanctus Florianus martyr; et 13 ejusdem, [Col. 0120D] sanctus martyr Gangulphus. Afra et sociae sunt 7 Augusti. Lambertus episcopus et martyr 17 Septembris. Sancto vero Remigio, qui usque in hodiernum diem celebratur prima Octobris semiduplici officio, addebatur sanctus Vedastus. Ejusdem mensis die 16 sanctus Gallus abbas; 25 sancti Crispinus et Crispinianus m. m., et 31 sanctus Wolfgangus, et tandem Novembris 16 sanctus Othmarus abbas. Hos omnes, qui ad Ecclesias Germaniae et Galliarum pertinent, Ecclesia quoque Aquileiensis venerata est. Insuper apud ipsam quaedam festa, communia Ecclesiis praedictarum regionum celebrantur, ut festum Divisionis apostolorum 15 Julii, quod Germanis in observatione fuisse colligitur ex Du-Cange, v. Festum, [Col. 0121A] ubi Compilatio chronologica an. 1291: «Rex Romanorum Rudolphus obiit in Divisione apostolorum.» quod festum in praesentiarum quoque celebratur. Sancti Martini vero, Turonensis episcopi, in Kalendariis Breviarii et Missalis supra laudatis est cum octava; quod hodie non fit, nisi duplici communi officio. Addere autem festa Breviario et Missali erat pro sua dioecesi patriarchae Aquileiensis, ut patet ex charta Appendicis 2 n. 15 pro festo sanctae Mariae Magdalenae celebrando. Ecclesiae quoque sanctis hujusmodi dicatae non infrequenter occurrunt. In montibus est sancti Galli abbatis, ubi quondam abbatia et monasterium, cujus originem ex testamento in Appendice 2, n. 12, reposito cognosces. Ibi nominatur inter coelites, in quorum honorem dicatur [Col. 0121B] templum, Sancta Columba; non secus ac in Litaniis Caroli Calvi. Sancta Columba Osopii reliquias et venerationem habet. De hac consule Fontaninum, libello De sancta Columba. An haec sit, quae hic utrinque proponitur, liberum judicium esto. Equidem in spiritualibus Osopii ecclesia ab abbatia Mosacensi tanquam a matrice dependet, ut haec inter Sanctos suos Sanctam ad se velut pertinentem amplecti jure potuerit. Prope Utinum est Sancti Gothardi templum, exstructum ope beati Bertrandi patriarchae, quondam Camaldulensium [l] eremitarum incolatus, ut patet ex charta institutionis cujusdam Fratris in Priorem, quam habes in Appendice 2, n. 38. Hujus Hildesheimensis episcopi Gothardi templum, quotannis magno populi provinciae conventu, [Col. 0121C] invisitur quinta Maii. Praeter templum majus Utinense, quondam (ut dictum est) sancto Uldarico Augusten. sacrum, est sancti Antonii abbatis templum, sub titulo sancti Antonii de Vienna, uti appellatur in constitutionibus Marquardi patriarchae mss. an. 1381 quas apud me habeo, constitutione 1 de feriis et festivitatibus celebrandis, sic: «Item in festo sancti Antonii de Vienna;» quae denominatio (quam Sanctus hic nactus fuerat ex suis reliquiis olim ex Alexandria Constantinopolim, deinde per Gozzelinum in Allobrogos, tandem Viennam translatis, et ex miris ejus intercessione curationibus morbi, ignis sacri, et vulgo ignis Sancti Antonii appellati, ibi in illos, qui ea peste afflati circa basilicam opem imploraturi commorabantur tanta copia et concursu, [Col. 0121D] ut domum hospitalem erigi necesse fuerit, quae deinde in celebrem abbatiam et caput ordinis excrevit, patratis) quae denominatio, inquam, etsi alicubi invaluit, indicat tamen consensum, qui inter Ecclesias Galliarum et nostram vigebat. Hujus templi prospectum hoc anno 1733 quo haec scribo, Dionysius Delphinus patriarcha, post innumera magnificentiae aeque ac pietatis monumenta, quibus civitatem nostram illustravit, sectis marmoribus affabre ordinatis ad umbilicum, postquam in eo locum sepulturae sibi vivens paraverat, perduxit. Ergo cum tali nexu teneretur Aquileiensis Ecclesia cum Germanicis et Gallicis, nil mirum si et ipsae pariter Sanctos Aquileienses inter suos reposuerint, et in Kalendariis [Col. 0122A] vel Martyrologiis suis adnotaverint; ut supra de sancto Paulino vidimus, et in Litaniis hisce Caroli Calvi rationabiliter putamus factum fuisse.

V. Cum autem apud exteras regiones Paulini cultum saeculo ipso, quo e terris ad paradisi gaudia translatus est, videamus, indubium restat, apud nostrates semper venerationem consecutum fuisse, quanquam testimonia per singula saecula non suppetant. Est XII saeculi testimonium documentum Peregrini I patriarchae, datum in Civitate Austriae an. 1139 in capella sancti Paulini (ipsum habebis in Appendice 2, n. 14) . Sub finem ejusdem saeculi assumitur Peregrinus in patriarcham, qui fecit tabulam argenteam, in qua praeter quosdam sanctos universalis cultus in Ecclesia Dei, inter Civitatenses [Col. 0122B] et Aquileienses locum habet et sanctus Paulinus. Ex hac eduximus effigiem, quam in fronte hujus libri proferimus. In Missa (quam subdimus in Appendice 1, n. 13, pro specimine ritus veteris Aquileien. Ecclesiae, et sancto Paulino accommodamus) addimus orationes ex archivio ecclesiae Civitatensis extractas, alteram ex ms., qui inscribitur: «Ordo Missalis secundum consuetudinem Romanae curiae an. MCCLIV,» quae quidem non ea manu, qua caetera libri illius, scripta est; quia secundum consuetudinem Romanae curiae Missale erat, apud quam de sancto Paulino non occurrit memoria. Forte tamen sub eo tempore, nimirum 1254 a clero Civitatensi in usum suae ecclesiae apposita fuit; quod evincere habet saeculo XIII viguisse cultum Paulini. Alteram pariter ex ejusdem [Col. 0122C] ecclesiae archivo extractam ibi pariter producimus ex libro signato n. 12 cui titulus: Liber sacramentorum an. Domini MCCCIII, quod aliud est XIV saeculi testimonium. In Kalendario autem, quod ibi praemittitur, in Januario litteris rubeis (ut fieri solet in festis) sic legitur: «III Non. Paulini Aquileien. patriarchae, IX lect. duplex.» Accedendo autem temporibus nobis propioribus, occurrunt primo lectionarium ms. Civitatensis ecclesiae, quod sapit saeculum saltem XV ante scilicet typographiam inventam, in quo pro sancto Paulino leguntur lectiones IV ex sermone sancti Maximi episcopi, Ad Sancti. Insuper Missale Aquileiense anni 1519 in quo ad diem 11 Januarii missa praecipitur ex communi confessorum pontificum, a quo nos eam, quam in Appendice proferimus, [Col. 0122D] extraximus. Et tandem Kalendaria, Francisci Barbari patriarchae jussu edita an. 1595 et 1598, in quibus officium de sancto Paulino quidem inseritur, sed non eodem ritu utrinque: nam in Kalendario anni 1595 est evangelium Vigilate, in Kalendario autem 1598 est evangelium Homo peregre. Nostris diebus fit de communi confessorum pontificum primo loco.

VI. Sed et oratorium ipsi Paulino dicatum anterioribus temporibus fuisse, ex ms. de antiquitatibus Forijulii Marci-Antoni Nicolletti didicimus. Is enim, loquens de adventu patriarchae prima vice, ad capiendam (ut dicunt) possessionem temporalem in Civitate Austriae, uti fecerat Aquileiae spiritualem, [Col. 0123A] sic habet: Poichè il patriarca nobilmente accompagnato giungeva alla porta di questa città (di Cividale), uno della nobile famiglia de' Bojani, eseguendo il carico onorato de' suoi maggiori gli faceva riverenza; e portandogli dinanzi una spada alta, vestita d'un fodero bianco a modo Tedesco, l'accompagnava sino alla scala del palazzo di Calisto patriarca. Nell' intimo corpo del quale. . . visitava la chiesiola sacra al medesimo Paolino, ricca di marmi bellissimi, e di figure espresse da eccellenti pittori. Finita l'orazione, circondato di tutti gli ordini saliva al coro della chiesa maggiore. En tibi sacellum in palatio patriarchali (quod ab eo, qui sedem Forojulium transtulit, Callisti dicebatur) Paulino dicatum. Idem Nicolletti de patriarchatu Wolferi, successoris Peregrini II patriarchae, [Col. 0123B] qui decessit initio saeculi XIII de exequiis hujus patriarchae Peregrini verba faciens, sic habet: Il corpo sotto un baldachino d'oro, donato pur allora da' ministri di Dio Corrado decano e Pellegrino preposito agli usi sacri, dalla chiesiola di san Paolino fu portato nel coro della chiesa maggiore della Città del Friuli, dal quale luogo levato, ebbe sepoltura nella santa chiesa d'Aquileia. Et infra, loquens de infirmitate, qua sublatus est idem Wolferas, haec habet verba: Non si poteva a gran pena muovere. . . si faceva portare nella chiesiola di san Paolino, dove elevato in ispirito mandava a Dio le sue orazioni, e pregando perdono a' peccati suoi udiva messa. Hujus sacelli, Paulino quondam sacri, nec vestigium in praesentiarum apparet, nec locum ubi fuerit, perquisiti [Col. 0123C] Civitatenses sciverunt indicare. Cum lustrarem archivum Civitatensis Capituli, inveni quemdam librum, qui vulgo inscribebatur: 1564 Ruotolo di prebende, item degli altari e vicaria; in quo ad pag. 284 haec verba erant: Entrata della cappella de' Santi Vincenzo, San Paolino patriarca d'Aquileia, e Santa Massima vergine, nella chiesa di Santa Maria di Corte, de jure patronatus Domini Michaelis Nicolletti et fratrum, posseduta dal Reverendo vicario di detta chiesa. Haec ecclesia restaurata, nunc usque superest. In ea (ut vides) sanctus Paulinus specialiter cultus est. In pago Premariacensi, quo ortus creditur Paulinus (ut supra cap. 2 jam diximus) templum commune habet cum sancto Mauro abbate, quod sancti Mauri et Paulini dicitur, in eoque altare [Col. 0123D] ejus nomini dicatum est. Sed et in ejusdem pagi ecclesia majori, quae sancto Silvestro papae est sacra, inter imagines Sanctorum in ara maxima positorum, sancti Paulini quoque iconem conspeximus, cum loca illa, veteres memorias rei nostrae inservientes quaesituri, accesserimus. Dictum quoque ibi nobis fuit, quod a familia Saccavinorum quotannis die 11 Januarii memoria Paulini, qui ejus progeniei creditur, invitatis vicinarum villarum sacerdotibus, ad sacrificia Deo in honorem gentilis sui facienda, celebrior habetur.

VII. Quod attinet ad reliquias sancti Paulini, miro fragrantes odore (uti scribit Nicolaus Canussius in ms. lib. II de restitutione patriae cap. 3) , Kalendaria [Col. 0124A] bina ex jussione Francisci Barbari patriarchae, quae supra retulimus, asseverant Forojulii repositas [li] asservari: «Cujus reliquiae (aiunt) in altari majori ecclesiae collegiatae civitatis Forijulii quiescunt.» Inventarium (ut vocant) vetus 15 Junii 1584 reliquiarum in archivo capituli sic habet: «Corpus sancti Paulini, quod positum fuit in altare majori, in ecclesia collegiata Civitatis Austriae, an. 1578.» Non puto alio delatum, sed quod erat jam in ecclesia, in altare majus translatum fuit. Et forte ibi antea erat, vel non longe, ut patet ex chronica Juliani mox citanda. Sed aliquo casu, puta terraemotus an. 1348 quo ruit templum, inde semotum, et postea an. 1578 repositum. Caeterum ante hoc tempus reliquias minores corporis ejus in vasibus separatim aliquando servatas, [Col. 0124B] patet ex regestis capituli. In quodam (ut dicunt) inventario anni 1407, die 19 Octob. legitur: «Item, una alia capsitula vitrea, fracta et deaurata, in qua et una Pissis eburnea parvula cum reliquiis sanctorum Hermagorae et Fortunati, et in eadem capsitula est de capite sancti Paulini.» Regesta quoque posteriora (ut puta anni 1545 et 1583, 18 Novemb.) de reliquiis Paulini mentionem faciunt. Chronica ms. Juliani, canonici Civitatensis, de Gregorio a Montelongo verba faciens: «Anno Domini MCCLXVIIII, die octavo intrante Septemb. in Civitate Austria Gregorius patriarcha Aquileien. obiit in Domino, qui exstitit patriarcha annis 17 menses 10 et diebus 16, et juxta corpus sancti Paulini sepultus est.» Idem habes in vitis patriarcharum Aquileien. apud Muratorium tom. [Col. 0124C] IV in Anecdotis Latinis. Vide et Ughellum in Gregorio. Sed et eadem chronica ms. designat, et veluti digito indicat locum, nempe altare majus, sic: «Anno Domini MCC nonag. nono, in festo sancti Joannis Baptistae in aurora diei, fulgur percussit in majori turri ecclesiae Civitaten. et pervenit ad tertiam crucem, et interfecit Jacobum subdiaconum, qui erat monachus, ante altare sancti Paulini in choro. Et sciendum est, quod plures de dominis occidisset, sed in choro non erant, quia in sero dixerant matutinas.» Et quidem res nota vel exteris, nam P. Philippus Labbe, in additionibus ad Bellarminum de scriptoribus ecclesiasticis: «Paulinus, inquit . . . . obiit, sanctitate et miraculis in vita et post mortem clarus, sepultusque est in majore urbis Forojuliensis basilica.» Ferrarius [Col. 0124D] quoque in Catalogo Sanctorum Italiae: «Forojulii in majori basilica sepultus.» Cum autem altare majus ejusdem ecclesiae an. 1716 restauratum, et nova structura erectum vellent canonici, corpus seu potius reliquiae potiores corporis inventae sunt in capsa lapidea, nimium, ut verum fatear, abjecte reconditae. Urna enim est impolitus nudusque lapis, cavatus quidem, et lapidea tabula gypso firmata tectus tantummodo. Novum reconditorium hisce diebus in sacello et altari sub choro posito moliti sunt. Documentum translationis hujus novissimae habebis hic infra n. 9. Specimen autem reconditorii, imo et altaris, hic sub oculis tuis subjicimus. Aliquid ex Paulini reliquiis aliquando Aquileia translatum fuit, et [Col. 0125A] eo in sacrario canonici Aquileienses dicunt asservari, forte nobilior pars, quam hodie ostenditur: nam aliquando ab eo capitulo decretum fuit argenteam statuam construendi, puta aliquid reliquiarum Paulini in ea collocandarum causa (Decretum dabimus in Appendice 2, n. 41). Sed et ante hoc tempus Aquileiensis Ecclesia caput sancti Paulini argenteum jam habebat. Nam inventarium vidimus, an. 1409, die 17 Maii scriptum per Joannem de Merlatis scholasticum Aquileien. et scribam capituli, in quo sic legitur: «Caput beati Paulini argenteum, cum litteris smaltatis ante pectus.» Vidimus et alium an. 1485 ult. Septemb. factum, cum consignarentur modo depositi restituendi reliquiae et alia pretiosa cimelia a canonicis Aquileiensibus, syndicis Civitatis Austriae, qui [Col. 0125B] «imposita super suam carrucam conduxerunt in suam civitatem» ut in eo dicitur. In eo tamen mentio capitis sancti Paulini non facta, sicuti nec sanctorum Laurentii et Sigismundi, ut in anno 1409 facta fuit, indicat, tunc haec capita sanctorum (quo casu, Deus scit) non exstitisse, et ideo anno 1494 alia capita, et praesertim sancti Paulini fieri decretum fuit. In praesentiarum Sigismundi et Laurentii insunt capita argentea Aquileiae. Non autem Paulini.

VIII. Postrema vero reliquiarum sancti Paulini repositionis historia est hujusmodi. Ab anno 1716 quo ab altari majori remota fuit, capsa lapidea superius descripta, in qua Paulini ossa quiescebant, locata jacuit; sed tamen tanquam in loco non suo, et (ut dicuet) provisionis modo, in altare sancti Donati [Col. 0125C] martyris (sacellum est ad dexteram chori, prope sacrarium, vulgo sacristiam ) donec locum decentiorem nancisceretur. Delectum fuit quod sub choro est sacellum, Pietatis dictum, et Confessionem si appellas, veteri nomenclaturae te conformabis. Ergo interventu plurium canonicorum, et D. Laurentii a Turre decani capituli, una cum Ignatio Scuffonio, Francisco Fana chirurgis, et Hieronymo Zanuttino medico, sub vespera diei vigesimae sextae Januarii hujus anni 1734 denuo recognita capsa et aperta fuit, inventaque ossium corporis major et nobilior pars, videlicet cranium non quidem integrum, nam pars asservabatur antea, et nunc quoque est in vasi vitreo facilioris ostensionis gratia; mandibula superior et inferior, dentibus viginti quatuor instructa; vertebrarum [Col. 0125D] dorsi bona pars; ossa coxendicum, crurium, tibiarumque. praeter alia ossium minutiorum fragmenta. Optabam huic detectioni interesse, et rogaveram moneri. Sed nescio quo fato, nec monitus fui, nec etsi pridie indictae repositionis adfuissem, videre quid licuit: nam statim ac ossa recognita fuerunt, et per notarium Joannem Baptistam Pistachium, publicum detectionis signatum documentum fuit, denuo reposita in eadem, qua prius jacuerant, urna lapidea, fuerunt et illico collocata in capsa alia ferrea, et haec in altari sacelli sub choro (ut dictum est) maltha illinita, muroque a tergo firmata fuit, inserto in ea postica parte lapide, qui alias videbatur in pavimento novis ad meridiem basilicae inter caeteros, qui velut [Col. 0126A] fascia intersecabant aream templi, ibi ex aliquo digniori loco quondam imperitia artificum cum communioribus lapidibus interpositus. Forte antiquiori urnae Paulini fuerat aptatus, nam sic inscribitur: T PAULINUS PATHA et olim legendum, utpote inscriptio tumuli: Hic requiesci T vel jace T PAULINUS PATRIARCHA, fracto lapide post requiesci, vel jace: superest enim T. Quae inscriptio in causa fuit, ut lapis a tergo depositi in muro insereretur. Sperabam, inquam, ossium detectioni et recognitioni interesse, sed mea spe frustratus, quae adnoto, ab astantibus collegi. Ergo in crastinum caeterarum plurium sanctorum reliquiarum repositio in eumdem sacelli locum destinata est. Die autem vigesima octava mensis Januarii, qua die officium sancti Paulini (translatum ob concurrentiam [Col. 0126B] quintae diei octavae Epiphaniae ab undecima Januarii) solet Ecclesia Civitatensis quotannis celebrare, feria quinta post Dominicam tertiam ab Epiphania, cantata tertia, instituitur processio et reliquiarum translatio. Post cantores, qui indesinenter laudes sanctorum, hymnosque canebant, procedebant canonici, singuli aliquod vas reliquiarum ferentes; post quos decanus caput sancti Donati deferens, diaconus sancti Paulini fragmentum cranii, et subdiaconus alterius Sancti reliquiam portantes, pluviali et dalmatica, tunicellave respective induti, sub baldachino, praecedentibus thuriferariis, anteeuntibus et subeuntibus funalibus et intorticiis, subsequente etiam magistratu civitatis, et nobili viro Laurentio Orio, pro serenissimo Venetiarum domino provisore, rubra veste (quam ducalem [Col. 0126C] vulgo appellant) induto, a sacrario procedentes, circumeundo ambitum interiorem ecclesiae, ad sacellum sub ara maxima descenderunt. [lii] Reliquiis in armario ad caput sacelli post altare repositis, quae sancti Paulini erat, in altare tunc fuit exposita, reponenda deinde peracto sacro cum caeteris. A domino decano missa solemnis celebrata fuit: qua completa, locus datus nobis fuit in cornu epistolae ad orationem habendam, quam hic habebis inferius.

IX. Placet interim exscribere documentum detectionis, recognitionis, et repositionis reliquiarum sancti Paulini, et producere ea vulgari lingua, qua proditum fuit, quod est hujusmodi:

Nel nome di nostro Signore. L'anno della santissima sua natività 1734, indizione XII, giorno di martedi [Col. 0126D] 26 Genaro, fatto in Cividale del Friuli nel duomo, a' piedi della mensa dell'altare della cappella di san Donato, alla presenza, etc. Ove

Essendo che con definizione 17 del corrente Genaro sia stato preso nel reverendissimo capitolo di questa città di levar l'urna, in cui sta inchiuso il corpo di san Paolino, ed in ora riposta sopra il suddetto ven. altare di san Donato, e la cassa collocare con decente forma, cioè in altra cassa di ferro adornata, dorata, in faccia segnata con crocetta perforata, con iscrizione: CORPUS SANCTI PAULINI PATRIARCHAE AQUILEIENSIS, e ben munita con serratura e chiave, e quella pure (come si è detto) riporre sotto la mensa del ven. altare di nuovo cretto sotto il coro, intitolato Della Pietà: e perciò [Col. 0127A] radunati qui a tal effetto i magnifici e reverendissimi signori Lorenzo del Torre decano, Vincenzo Sillani, Carlo Boiani, Luca de' Massotti, ed Andrea Foramitti teologo, e tutti canonici di questa insigne collegiata, deputati specialmente all'effettuazione sopraddetta, come in detta definizione 17 corrente, alla quale, etc. Quali esequendo l'ordine di far collocare l'urna sopraddetta nelle forme disposte, come sopra; fu la stessa levata dalla mensa di detto altare di san Donato, e posta a' piedi di detta mensa fu ritrovata un'urna di pietra viva, bianca, di lunghezza di piedi 2, oncie 4, larga piedi 1, oncie 5, ed alta piedi 1, con portella sive coperto, ovato in sommità, e prefilata nel resto, chiusa da due arpe di ferro con due forti luchetti, ed esaminata in fianco a detto coperto fu osservata [Col. 0127B] una picciola crocetta lunga oncie 1, ed alla parte estrema, che corrisponde all'ovato, una croce lavorata a corda, alta oncie 8 e mezza, e stessamente larga. Qual urna aperta da Monsignor decano, sempre vestito con cotta, cioè aperti li due luchetti, e poscia levato il coperto coll'intervento delli sunnominati magnifici e reverendissimi sigg. canonici deputati, ed alla presenza degl'infrascritti testimonj, nec non assistendo ivi il molto reverendo D. Domenico Franchini vicecancelliere capitolare allo spirituale, e lo sp. signor Candido Candido cancelliere capitolare al temporale, tutti assistendo alla revisione sive inventario delle sacre ossa con due torcie accese, esaminati dall'eccellentissimo signor dottor Girolamo Zanottini medico fisico, con gli eccellenti signori Ignazio Scuffonio e Francesco [Col. 0127C] Fana chirurghi professori in questa città, narrarono ed esposero, ritrovarsi in essa urna le seguenti ossa: cioè la fronte in parte glabra; parte della calvaria con la sottura sagittale; l'osso petroso vicino ali'orecchio, col naso, con la mandibola superiore con nove denti, parte molari e parte incisori; maggior parte della mandibola inferiore con otto denti, tre incisori ed il resto molari; altro pezzetto di mandibola superiore con tre molari; altra simile con altri tre denti molari; altro pezzetto d'osso petroso; cinque vertebre del collo con l'atlante; un dente occhiale; una vertebra del dorso; tutto l'osso dello sterno; una clavicola intiera, e parte altro pezzetto di clavicola; la cresta dell'osso ileon con altri ossi adjacenti; i due cubiti intieri, cubito e radio di tutte due le parti [Col. 0127D] della gran mano; li due femori, e fibia, e fibola de' gran piedi, ed altre particelle d'ossa, che non si possono rilevare.

Il che avuto e rilevato, fu di nuovo da detto Monsignor decano, coll'intervento de' sunnominati signori canonici, presenti essi signori vicecancelliere, e cancelliere, e testimonj, rinchiusa l'urna con due luchetti laterali, uno per parte, ed apposta la calce alle fessure attorno esso coperto, e poi con devozione levata da uomini, fu portata sotto il coro, e riposta essa urna nella cassa di ferro come avanti descritta, serrata con serratura e chiave, e questa rimessa nel corpo della mensa del detto altare, intitolato Della B. V. di Pietà, riponendovi appesa a detta cassa di ferro una scatola [Col. 0128A] piaca (cosi) di latta, con entro una scrittura scritta dal magnifico e reverendissimo canonico Giulio Pisenti di questa città, sotto il dì 29 Settembre 1733, che narra quanto gli è occorso di vedere nel 1716, quando fu ritrovata detta urna di pietra nella mensa dell'altare maggiore. Altro foglio autentico dei 17 Decembre 1733 d'esame assunto dal signor Pietro Checcia, figliuolo del quondam signor Giannantonio de Vico, con sua legalità de' 22 detto. La definizione preallegata di questo reverendissimo capitolo de' 17 corrente rogato in atti di me nodaro, il tutto in autentica forma con sua legalità, che ogni cosa sarà unito anco al presente, chiudendo poscia il coperto di detta cassa di ferro con due suste forti, e poscia con chiave, quale con l'altre due de' luchetti rimasero nelle [Col. 0128B] mani d'esso sig. decano, rilasciandosi l'ordine di subito fare il muro alla detta mensa alla parte posteriore, ad perpetuam custodiam.

Presenti per testimonj alle cose tutte premesse gl'illustrissimi signori Brandis de' Brandis, illustrissimo signor Livio Carlo, Fabio d'Attimis figliuolo dell'illustrissimo signor Giovanni, il reverendo dottor Antonio Stradiotti quondam domino Bartolommeo, molto reverendo D. Giulio Trivisano mansionario di questa insigne collegiata, eccellentissimo signor dottor Gian Giorolamo Grudena q. D. Giovambatista, monsignor Antonio Provisano q. Vincenzo, monsignor Carlo Braga q. Pietro, Francesco, Antonio, e Giuseppe fratelli Coceani, figliuoli di maestro Domenico, maestro Paolo Zanottino q. Domenico, maestro Andrea Rampone [Col. 0128C] q. Simeone, messer Filippo Artesano q. Giovambatista, maestro Giacomo Dussolino figliuolo di Leonardo, Gian Maria Zuliano figliuolo di Giovambatista, Pietro Cepellotto q. Bartolommeo, maestro Giovambatista Vicenzuto, detto Casalotto, q. Antonio, tutti di questa città; e maestro Filippo Lanteriis q. Zuane d'Udine, di presente in questa città.

Ommesse le carte di sopra citate, e poste nella cassa di ferro appresso l'urna, nella scatola di latta, etc.

Ex actis suis Joannes Baptista Pistachi civis publicus Veneta auctoritate, ac collegiatus civitatis Fori Julii notarius, sic requisitus fideliter rogavit, publicavit et extraxit, seque in fidem manu propria subscripsit. L. D. O. M.

X. Ne quid tandem desit, lector optime, quod ad [Col. 0128D] Paulinum spectans alio petere cogaris, subdam hic binas inscriptiones, eam scilicet quam olim, et eam quam nunc sub Paulini effigie in aula patriarchali Utinensi conspicuas legimus. Vetus est hujusmodi.

[liii] SANCTI PAULINI PRAECLARA GESTA TAM MULTA EXSTITERUNT UT AQUILEIENSIS ECCLESIA PRAETER DISCIPLINAM DEBEAT SUAM PRAECIPUE AMPLITUDINEM ILLIUS APUD CAROLUM IMPERATOREM AUCTORITATI.

Nova vero, quae cum restauraretur aula palatii. et recentes icones efformarentur, a tunc praefecto bibliothecae patriarchali, publico perennique commodo a Dionysio Delphino patriarcha munificentissimo [Col. 0129A] exstructae, Bernardino Angelo Serli, nunc Utinensi collegiatae insignis canonico proposita fuit, talis est:

SANCTUS PAULINUS SUB ADRIANO I CONTRA HAERESIM FELICIS ET ELIPANDI CONCILIUM FOROJULIENSE CELEBRAVIT IN FRANCOFORDIENSI LIBELLUM OBTULIT SUAQUE APUD CAROLUM MAGNUM AUCTORITATE DISCIPLINA PROVINCIAM AMPLITUDINE AQUILEIENSEM ECCLESIAM DECORAVIT.

Imagines, sub quibus epigraphae hujusmodi scriptae, ut arbitrarias, omisimus. Producimus autem, et in fronte voluminis istius locamus illam, quam etsi [Col. 0129B] forte et ipsa pro libito effingentis facta fuit, attamen vetustate sibi patrocinante, quippe efformatam exeunte XII, vel ineunte saeculo XIII, sicuti propiorem aetati Paulini, ita verisimiliorem archetypo recentioribus cunctis arbitrati sumus. Haec ex tabula argentea et inaurata, in qua varias sanctorum, praesertim Aquileiensis et Civitatensis ecclesiae, iconas Peregrinus secundus patriarcha caelare fecerat, et ecclesiae civitatis Austriae quam ipse refecerat, dono dederat, desumpta est. Ejus tabulae meminerunt chronicae Forojulienses editae et manuscriptae, de Peregrino verba facientes, et inter caeteras quam habet in Anecdotis suis tom. IV Muratorius in Peregrino III (aliis, et verius II) sic habet: «Iste (Peregrinus) reaedificavit ecclesiam Civitatis Austriae, quae [Col. 0129C] cum omnibus libris et thesauris exusta fuit, fecitque in ea tabulam argenteam.» Alia manuscripta sic: «Fecit tabulam argenteam valde pulchram in dicta ecclesia.» Haec illa tabula est, quae nunc in altari majori locata cernitur, estque altitudinis, seu longitudinis pedum 3, unc. 6, latitudinis vero pedum 6, sub qua se ipsum Peregrinus imprimi curavit, genu flexo Virginem matrem, quae medium et principem locum tenet, adorantem, cum hac circumscripta epigraphe et precatiuncula: Sacerdos (vel potius legendum Secundus) Peregrinus patriarcha: Mater Dei, [Col. 0130A] miserere mei. In superiori tabulae parte (quam dicerent Latini cum Vitruvio zophorum, Italis fregio della cornice ) sunt hi versus:

[Col. 0130B] Nunc quidem, argentea lamina detrita et disrupta, desunt haec verba in primo et in altero versu, videlicet AD. CHRISTI. ET. FIANT. Sed ex chartario capituli ejusdem ecclesiae, ubi inscriptio asservabatur, rimas supplevimus. Ex hac igitur tabula, in cujus sinistra inferiori area Paulinus noster conspicitur, effigiem ipsius educimus. Nec sit qui dubitet alius Paulini quam Aquileiensis esse imaginem: nam praeter apostolos quosdam, et martyres confessoresque nonnullos, qui generali pietate in ecclesia Dei coluntur, reliqui sunt Aquileiensis ecclesiae et Forojuliensis omnino proprii (ut sanctus Donatus, cujus reliquiae in ecclesia Civitatensi asservantur; sanctus Quirinus, cujus reliquiae Aquileiae quiescunt; sancti Hermagoras, Fortunatus, Helavus, Aquileienses praesules) [Col. 0130C] ut nihil dubii supersit, quin sanctus Paulinus patriarcha noster, et non alius sit, qui hic effingitur. Ut autem clarius tabulae ideam efformes, et collocationem imaginum in eadem contentarum concipias; accipe idolum ab hoc schemate, quod solerti diligentia ab autographo extraxit una mecum Henricus Palladius consobrinus meus, cujus quoque ope imago sancti Paulini in fronte hujus voluminis ab ipso hinc delineata prodit ⁜ (a) , ad hoc dedita opera novissime Forumjulium itinere alio instituto, et ex nominibus locum sanctorum comprehendes.

[Col. 0141D] Jam supremam manum operi nostro circa sancti Paulini Aquileiensis Vitam et scripta imposueramus, imo jam typographo ms. nostrum commissum praelum subibat, cum D. Laurentius a Turre decanus capituli Forojuliensis certiores nos fecit, tandem aliquando a D. Andrea Foramitti canonico suae ecclesiae, ob res forenses ejusdem Graecii commorante, detectam fuisse apud Patres societatis Jesu Vitam inscriptam sancti Paulini a Marco Antonio Nicoletti confectam. Curavimus, ut quantocius ejus exemplar ad nos mitteretur: quod non nisi Aprili hujus anni 1736 ineunte nacti sumus. Putabam, lector optime, [Col. 0142D] me tibi munus eximium oblaturum. Sed male omnino et tibi, et mihi consultum issem, si eam vitam, ut ab auctore prodita est exhibere voluissem. Centum enim triginta quatuor paginas vulgaris folii transcriptor non indiligens implevit. Hinc collige, quam multa nihil ad rem facientia auctor consarcinaverit, qui tamen nullam quaestionem criticam expendit, non chronologiam discutit, non concilia profert, non scripta Paulini ulla producit, aut iudicat. Conciones plures et quidem longas effingit, quibus non quid dixerit vere Paulinus, vel alius quispiam, quem loquentem inducit, sed quid dicere potuisset, [Col. 0143A] comminiscitur. Hujusmodi commentis ferme tota res agitur. Non inficias tamen eo, aliquando nonnulla hic legi et memoratu digna, et quae frustra aliunde requiras. Omissis igitur supervacaneis et ad libitum effictis concionibus, quae mere Paulinum attingunt ex ejus mente exhibemus, iis tantummodo fidem habituri, quae se vidisse vel legisse testatus est. Pro caeteris sibi vadem inquirat.

Marcus Antonius Nicoletti Forojuliensis saeculo XVI floruit, et quidem post annum 1578, ut in postrema nota nostra ad hanc vitam advertimus, in vivis erat. Plura de patriarchis Aquileiensibus, de scriptoribus illustribus, de vetustioribus Forojuliensium legibus, de bello inter Forojulienses ab anno 1360 ad an. [Col. 0144A] 1367 acto scripsit, et nonnulla praeterea, quae mss. inter comprovinciales nostros circumferuntur. Dolebamus aliquando vitam Paulini non superesse: quandoquidem uti ardenter efflagitabamus, ita diligentissime conquisieramus frustra. Nunc a Patre Antonio Sponno Utinensi, societatis Jesu Universitatis Graecensis, ut dicunt, cancellario voti compotes facti, qui illam communicavit canonicis Forojuliensibus, ab eorum humanitate facile impetravimus, ut ea nobis uti liceret. Hanc, ut supra dixi, contractam et compendio expressam damus, quam et ex Itala Latinam fecimus, non interpretes verborum, sed sensuum, ut plurimorum utilitati consuleremus.

[Col. 0143B] I. Quo tempore res Longobardorum protritae, et Desiderius eorum rex regno a Carolo Magno exauctoratus fuerat, Signoaldus episcopus, sive patriarcha Aquileiensis, in civitate Forojulii ex sanguine Grimoaldi regis progenitus, fato concessit, munere pontificio quadraginta duobus annis sanctissime functus. Per cleri ⁜ a populique suffragia electum, successorem habuit Paulinum.

II. Putatur Paulinus ex earum illustriorum una familia exortus, quas Alboinus rex apud Gisulfum Forojuliensium priorem ducem reliquerat. Alii Praemariaci oriundum autumant, ubi praedia possederat. Visuntur etiam nunc aedium protritarum maceries, quas incoluerat, campusque quo tunc inerat, cum nuntium electionis suae in patriarcham accepit; qui [Col. 0143C] manu baculum tenens dixit: Cum lignum hoc flores frondesque proferet, tunc electum me in praesulem credam. Quod statim gemmis turgentibus flores frondesque eduxit. Quo viso vocationi credidit, et manus dedit, accedente brevi temporis intervallo assensu Adriani I pontificis, et placito Caroli regis.

III. Turbas interim seditionis movet dux Rotgandus in regem, a quo victus captusque extremo supplicio multatus est. Ceciderunt etiam eo in bello Felix ⁜ b frater Rotgandi, Joticausus, et Guiselpertus, inter vivos servatis eorum uxoribus Gorimberga, Beralda, et Brunichilda. Lupo, filius Felicis, in Franciam ductus in carcere obit. Carolus supremis officiis iis, qui in bello ceciderant, persolutis, Aquileiam tendit, exceptus a patriarcha, cleroque, ibique [Col. 0143D] legatos provinciae universae, qui ei gratulatum venerant, recipit. Audit concinnam Paulini orationem de excellentia [lviii] et officio principis, cujus eloquentiam admiratus Carolus Labariani villa eum donat, et postea ejus electioni ad patriarchalem sedem an. 776 ⁜ c ultro assentitur.

IV. Sublato Rotgando, caeteri Longobardorum (Ildebrandum ducem Spoletinum si exceptes) ad Caroli devotionem revertuntur. Qui paschalibus diebus Tarvisium invisens, ibi ducatum Forojuliensem regno adnectit unitque, comitibus per singulas civitates ad regimen designatis. Quod aegrius Forojulienses ferentes, rati decori patriae officere ducis dignitate privari, veterem gubernationis normam [Col. 0144B] exoptant. Vota populi, ut creditur, Paulinus exponit; quorum compotes facti sunt, suffecto ⁜ d in ducem post Rotgandum Henrico, et additis Carinthia Styriaque, nondum Christo baptismate regeneratis, Forojuliensi ducatui.

V. Saxonum novae rebellioni occurrit Carolus, qui eos vincit, manus auxiliares praebentibus sub Henrico duce etiam Forojuliensibus. Victi veniam et baptisma expetunt. Quibus in fide firmandis Paulinus, qui gratulaturus Carolo advenerat, multum allaborat. Is ad sedem suam revertens, per menses aliquot Carinthiam excolit praedicatione et exemplis, non sine vitae quandoque discrimine, et tantum sanguine non martyr. Multos Christo lucrifacit, cujus rei certiorem apostolicam sedem fecit, primum datis epistolis, [Col. 0144C] dein oretenus, cum non multo post Romam adiit; ubique Carolum e praelio ad Pyrenaeos, ubi Saracenos fugaverat, reversum salutavit. Ab eo benigne exceptus, astitit, ipso volente, coronationi Ludovici filii ejus in regem Aquitaniae, quae illis diebus per manus pontificis facta est.

VI. Post haec Paulinus ad sedem suam regressus animum ad pravos mores tollendos convertit. Erat tunc in contractibus, pactionibus et hujusmodi, consuetudo exprimendi contrahentium nationem et testium: insuper qua lege, sive romana papali, sive Longobardica, sive Bavarica nati essent et viverent. Hujus rei exemplum in chartulario capituli civitatis Forojuliensis non semel perspicue videri potest. Unicum tantummodo sufficiat pro multis, quod est [Col. 0144D] hujusmodi: «Nos quidem in Dei nomine Ugo et Acella, mater et filius, et Leuza uxor ejusdem Ugonis, qui professi sumus mater et filius ex natione nostra lege vivere Bavarorum, et ego ipsa Leuza, quae professa sum ex natione mea lege vivere Longobardorum, sed nunc pro ipso viro meo lege videor vivere Bavarorum, praesentibus promittimus et spondemus nos quidem mater et filius et conjux una cum nostris et prohaeredibus, tibi quidem Corado ac tuis haeredibus et prohaeredibus, aut cui jus dederitis, infrascriptas casas, massaritias, ac vineas, et caetera.

«Signum manus. . . . . suprascripti Ugonis et Acellae matris et filii jugalium et Leuzae uxoris ejusdem [Col. 0145A] Ugonis, qui hanc chartulam promissionis scribere rogaverunt, et latine acceperunt, ut supra.

«Signum manus . . . Sigepoti et Goveni lege Bavarorum ex earum natione viventium, et Rantuli, Sfrederici, Cazilini, Egili, Droponis, Ardenei, et Varneri q. Lutoni ex eorum natione viventium lege romana papali.»

Usus hic igitur, cum inter homines varios ritus, moresque et habitus induceret, simultates dissidiaque fovebat, et litium quaestionumque seminarium Paulino videbatur. Ea propter tanquam charitatis pestem eliminare studuit. Et quidem diebus suis mos fuerat abolitus, qui postea supervenientium negligentia denuo inolevit.

VII. Interim noviter turbas Saxones cientes noviter [Col. 0145B] a Carolo domantur, intervenientibus ad praelia Forojuliensibus sub eorum duce Henrico. Qua clade exterritus Ildebrandus Spoleti dux properat se Carolo submittere, veniam et pacem vitamque humaniter exoraturus. Forumjulium pertransiens humaniter excipitur a Longobardis gentilibus suis, et a Paulino, sibi orationibus et benedictionibus fausta apprecante dimissus, Germaniam penetrat, et a Carolo quod exoptat, et petit et impetrat.

VIII. Decreto pontificis Constantinus et Irenes 350 episcoporum concilium Nicaeae convocant, in quo impietas cultum imaginum Christi sanctorumque, et eorum reliquiarum tollentium sepelitur. Quare Paulinus supra modum laetatus est, et in omni Ecclesiae suae ditione gratias agendas Deo decernit.

[Col. 0145C] IX. Tassilo Bajoariae dux in Carolum arma urget ad Alpes usque Forojulienses Tirolum versus. Victus filium Theodonem duodecimque proceres Bavaros oppignoratae fidei exhibet obsides. Liutberga virum ad evocandos Hunnos in Francos sollicitat, et nova implicat rebellione. Quo de crimine accusatus convictusque poenam subiit, bonitate principis et intercessione Paulini aliorumque episcoporum, mitissimam. Ipse etenim filiusque in coenobio monachum induunt. Interea Hunni, sive Hungari evocati aderant duplici exercitu, altero Bajoariam, Carinthiam altero Forumque Julium igne ferroque vastantes. Carolus a Gallia progressus e Bavaria, Henricus e Forojulio hostes pellunt. Hujus rei in parva sancti Pantaleonis ecclesia prope civitatem Forojuliensem [Col. 0145D] aetate ⁜ e Nicolai Maccheropii, in poeticis uti dulcis carminis, ita noti nominis viri, et in antiquitatibus peritissimi, visebantur icones duae, tanquam rei testes, rudi quidem pennicillo antiquitus effictae, nunc longa annorum serie consumptae: in quarum altera Paulinus considens in throno suo exercitum in hostes proficiscentem benedicebat, in altera praelium et congressio cum hostibus exprimebatur. Subtus vero barbara quidem scriptura verba haec legebantur: Forojulienses a Paulino benedicti Hungaros superant.

X. Carolus autem occurrens novis Bajoariae seditionibus in provinciae formam variis sub praesidibus eam redigit. Hortatur insuper Virgilium episcopum [Col. 0146A] Salisburgensem, et Paulinum Forojuliensem conversioni Styriae Carinthiaeque incumbere. Ille trans Savum Bavariam versus, hic cis, versus Forojuliensem regionem, fidem rusticis tantum hominibus suaserunt, nobilibus conversionem detrectantibus. Manebat Ingonem ducem hujus facti gloria: qui convocatis ad mensam provincialibus suis, coram se rusticis quidem auro argentoque ministrari, exquisitasque epulas apponi praecipit, proceribus a se remotis in figlinis ligneisque, communibus cibis appositis, causam discriminis interroganti respondit: mundiores sibi esse rusticos plebeiosque aquis lustralibus ablutos, sordidiores contemptibilioresque magnates baptismate recusato. Quo audito et hi quoque nomen Christo per lavacrum regenerationis dedere. [Col. 0146B] Hac opera, ut creditur, factum est, ut mercedis veluti loco laboribus Paulini, patriarchali sedi Aquileiensi jurisdictiones spirituales, quas hodie quoque circa Savum et Muram sub lege canonica per suos archidiaconos administrat, et temporalia insuper quamplura in Forojulio, Histria, et Germania a Carolo concederentur.

XI. Cum vero copiae quaedam Italicae in Hunnos directae stationem Aquileiae haberent, militari licentia res Aquileiensis pessum ibat. Retimburchum Paulinus recta contendit, apud Carolum conqueritur de militum arrogantia, a quo diploma obtinet privilegium continens variarum immunitatum, et praecipue exemptiones ab iis, quae dicebant foderum et mansionaticum.

[Col. 0146C] XII. Ad sua Paulino reverso, haeresis, antea in Hispaniis exorta, extulit caput. Nam Felix episcopus Urgelensis in Pyrenatis quaesierat ab ⁜ f Elifando solutionem dubii, videlicet an Christus credendus esset adoptivus an naturalis et proprius Dei Filius. Elifandus adoptivum respondit. Quam blasphemiam in concilio Francofordiensi jussu Caroli regis Paulinus confutavit, cujus sententiae Patres concilii subscripsere. Captus deinde Elifandus missusque Romam, ibi in ecclesia sancti Petri coram pontifice errorem suum confessus est. Finito concilio, patriarcha comitatus est Carolum Lutetiam Parisiorum, sedem principem regni, ubi una cum Albino Flavo, Isuardo ⁜ g monacho, Paulo Diacono concive suo, aliisque doctissimis viris Universitati studiorum normam [Col. 0146D] dedit et leges.

XIII. Post haec Carolus Rhenum inter et Mosam, in loco, cui Aquae Grani nomen, unde praesens urbis Aquisgranum, vel Aquisgrana dictum est, templum aedificat magnis sumptibus. Paulinus nedum e ruderibus Aquileiensibus erutos lapides affabre scalptos, sed ex omnibus ecclesiarum sacrariis extractas sanctorum reliquias ⁜ h Carolo ad decus et ornatum templi transmittit. Moritur inter haec Adrianus papa sibi succedente Leone III, cujus coronationi Paulinus interfuit. Post quae ad sua reversus datis epistolis suffraganeos, quos vocant, episcopos in concilium cogit in ecclesia Forojuliensi, Virgini tunc ut hodie sacra, anno 796 ⁜ i .

[Col. 0147A] XIV. Irringo Hunnorum ⁜ k dux Carinthiam Styriamque populatur. Cui Pippinus Italiae rex Henricum Forojuliensem ducem cum suis aciebus opponit. Paranti se obviam ire hostibus Paulinus benedicit, et [lix] cum clero pro ejus sospitate preces Deo dirigit, longaque oratione ducem militesque ad bellum proficiscentes confirmat. Vincit Henricus, Ringumque Hunnorum nobilem regiam occupat, spolia multa diripit, quae Carolo Aquisgranum incolenti remitti, ipse vero Carolus per Angilbertum eorum partem Romam anathema ad altare Apostolorum appendit. Novum praelium in Hunnos, nova exorta belli causa, Pippinus cum Henrico instaurat. Hic hostium non levem manum Teusati in Liburnia receptam dum persequitur obsidetque, a Teusatensibus dolo occiditur. [Col. 0147B] In fragmentis perantiqui arcus marmorei, operis Longobardici, quae in majori civitatis Forojuliensis templo visuntur, in quibus brevia ducum Forojuliensium elogia non jam multis ab hinc annis legebantur, Henrici quoque inerat; sed incuria eorum, qui caeteris negligentiores esse haud deberent, vel latent clam subtracta, vel confracta dispersaque sunt. Interim Paulinus suprema funeris sacris precibus Henrico in tota provincia mandat sacerdotibus persolvi, ejusque pro animae requie eleemosynas elargitur, et pro rostris meritum ducis commendat, memorans videlicet charitatem ipsius in captivis redimendis, et ab infidelium manibus compeditis solvendis, ingenti auri copia ad eorum levandam miseriam pluries erogata.

[Col. 0147C] XV. Leone III, male habito a gentilibus decessoris sui Paschali et Campulo, Carolus vindictam immanis sceleris meditatus Italicum iter disponit. Quod cum novissent Paulinus et Forojulienses, accelerant reparationem aedium sacrarum profanarumque, ut condigno honore eum recipiant. Differtur negotiis supervenientibus discessio: quo temporis intervallo Bajoarii res Forojulienses pessumdant, sublato duce, qui eas tueretur, animosiores. Paulinus patriae infortuniis occurrens Alpes transmigrat, et Moguntiam ad Carolum pergit, a quo perhumaniter excipitur. Iter is statuit mense Augusto anni 800 Italiam versus, quod autumni tempore tantummodo complet. Ab instituta via aliquantum declinans Liburniam petit, de Teusatensibus ob Henrici necem poenas capturus, quorum [Col. 0147D] aliquos capite plectit; et diriora aggressus fuisset, ni Paulinus a sententia eum submovisset. Impetrat interea loco Henrici in ducem Forojuliensem suffici Cadolacum: excipitque regem Histriam Forumque Julium pertranseuntem magnifice. Adsunt etiam Mauritius pater et Joannes filius Venetorum duces honore Carolum in itinere prosequentes. Paulinus Romam Carolo petenti comes adjungitur, qui in causa Leonis multa dicit de privilegio primae sedis a nemine judicandae. Insuper ne Longobardi omnino exterminentur prolixa oratione disserit, cujus suffragium pontifex et Carolus amplectuntur. Preces et supplicationes ante triduum Ascensionis ab Mamerto episcopo Viennensi institutas, ob metum terraemotus, qui sub [Col. 0148A] illis diebus valde Italiam concusserat, Romano episcopo ritum amplectente, Paulinus regressus ad suos instituit quotannis pariter fieri.

XVI. Belli motus Hunnis adhuc cientibus, Gerardus cum manu Bavarorum in fines eorum transilit, pluresque neci dat, sed tandem in praelio occumbit. Accurrunt interim, consilio Paulini et Cadolaci, sive Cadoli ducis, Forojulienses minitantibus Barbaris, obstruentes Alpium aditus, sed frustra. Nam vastata Bajoaria regionem Forijulii aggrediuntur igne ferroque, aetati non parcentes nec sacris. Paulinus in civitatem Forojuliensem se recipit ⁜ l . Carolus ad dividendas hostium vires Carolum item filium suum (erat tertius imperii ejus annus) in Hungariam cum lecta militum manu mittit. Post nonnullas hinc inde velitationes [Col. 0148B] tandem Francus de hostibus triumphat, et spoliis opimis ditatur, eorum partem militibus distribuit, partem Patri amandat, quae in pauperes dividit, et in sartatecta Romanarum et Aquileiensium ecclesiarum.

XVII. Ut querulas procerum populorumque voces sedaret Carolus Imperator, conventum, quem parlamentum dicunt, convocat, filiosque Carolum ab Hungaria, Pippinum ab Italia, ab Hispaniis Ludovicum accersit, et comitiis generalibus interesse jubet. A quibus Pippinus recedens, et Italiam repetens ob res ibi non satis tutas, a Carolo epistolam, ⁜ m qua legum custodiam commendat, recipit. Qui ratus praesentiam legislatoris efficaciorem esse quam verba, in Italiam descendit, Romamque advenit. Ibi ad res ecclesiarum [Col. 0148C] tuendas non semel episcopis congregatis cum pontifice et imperatore, Paulinus adest lamentabilem Ecclesiae suae conditionem commiserans, incursiones et clades Hungarorum exponens. Carolus papae et episcoporum consilio sex episcopatus Aquileiensi Metropolitae concedit: qui quondam provinciae Aquileiensi accensebantur: «Unum videlicet ⁜ n Concordiensem, alium Cenetensem, tertium illum qui apud civitatem novam Histriae constitutus esse noscitur, quartum vero Ruginensem, quintum Renetensem, sextum Tersatiensem. His ditatus ad ecclesiam suam Paulinus remeat, reliquum vitae spatium operibus pietatis et episcopali sollicitudini donans. Ter saltem in anno monasteria mulierum sub regula sancti Benedicti invisit, qua de re seniorum ab atavis [Col. 0148D] tritavisque accepta traditio est, eum insignia his beneficia contulisse, praecipue monasterio sancti Quirini et Monasterio Majori, quem vocant, civitatis Forojuliensis, in quo usque in praesens reliquiae ejus non paucae asservantur. Ex conterminis provinciis Carinthiae Styriaeque multos paganorum miraculis et exhortationibus ad fidem convertit. Commercia litterarum cum Guilelmo ⁜ o Aquitaniae duce, cum Turpino ⁜ p episcopo, cum Paulo diacono, et cum aliis insignioribus habuit sui saeculi viris.

XVIII. Cum hujusmodi esset Paulini vita et conversatio, Christo complacuit ad felicitatem eum aeternam vocare. Correptus non tam morbo quam senio, in aede patriarchali, quam Callisti palatium dicebant [Col. 0149A] decumbit. Ingravescente autem mala valetudine sacramentis Ecclesiae munitus die 11 ⁜ q Januarii an. 804 in Domino requiescit. Ossa celebri pompa marmoreo sepulcro, non quidem caelato, sed simplici conduntur. Ejus fragmentum cernitur vel hodie in ecclesia majori cum hac nuda inscriptione ⁜ r :

PAULINUS PATRIARCHA AQUILEIENSIS.

XIX. Vivus mortuusque miracula operatus est. Quare supremae ⁜ s sedis decreto sanctorum confessorum catalogo ascribitur. Coeptum est, ea die recurrente, quotannis in universa patriarchali ditione natale ejus coli, ejus nomini et honori altaria dicari. Successores patriarchae in eodem Callisti palatio in sinistro latere sacellum concameratum et altare struxerunt, barbara quidem structura, sed lecto lapide et affabre [Col. 0149B] elaborato, praecipue crustato variegatoque multicolori marmore pavimento.

XX. Sacellum hoc, quod horum ego scriptor, antequam anno 1553 una cum palatio Callisti solo aequaretur, multoties vidi, et devote veneratus sum, satis longum erat, et aequa proportione latum, semicircularique ambitu in capite procedens, undique ornatum, nedum electis lapidibus, minutissimis insuper picturis, ut prope et procul aspicientes eamdem elegantiam, diligentemque artificis manum cognoscerent, non secus ac opera Giotti suspiciuntur. Creduntur fuisse operum Paulini omnium verissima simulacra. Hujus sancti confessoris devota admodum erat sancta Elisabeth Lantgravia. Gregorius de Montelongo patriarcha, sanctissimae mentis vir, adeo magni fecit Paulinum, ut prope ejus suum sepulcrum eligeret. [Col. 0149C] Successores ejus adeo ipsum reveriti sunt, ut in peculiarem patriarchatus apud superos patronum haberent, quotidianasque hostias laudis Deo super altare ejus offerrent. Capitulum denique civitatis Forijulii elogium ⁜ t ejus satis longum, vitae et actuum illius rationem exprimens, in officio recitari solitum his verbis in peroratione concludit:

XXI. «Paulinum huic terrae nostrae admisit Dominus, ut actuum illius informaremur exemplis, et animarum nostrarum facies ad eum respicientes tanquam ad speculum componamus, et tanquam boni filii [Col. 0150A] similitudinem patris excolamus in nobis. Sicut autem aliquis magnus paterfamilias splendidissime cupiens pingere domum suam, perquirit formas et imagines, quas ante studiosi pictoris proponat aspectum, et pictor ille figuris diligenter inspectis, in artis suae meritum sollicitus rapiat opus alienum, et de tam docta manu transferat in parietem nitentem faciem, personarum viventium dignitatem, ita ille verus hujus paterfamiliae Deus noster ad pingendam domum suam, id est ad exornandas animas vestras in Ecclesia sua curam maximam gerens, videtur huic civitati quaedam vivendi, tanquam pingendi exemplaria, Paulini sancti gesta et merita protulisse et demonstrasse, vestris cordibus imprimenda: nimis cito ad se revocando imaginem suam. Secundum haec [Col. 0150B] ergo animarum vestrarum vultibus Paulini unusquisque vestrum virtutum quam pretiosos superinducat colores: rapiat sibi alter gratiam, spiritum compunctionis; alter pigmentum candidissimum nitidae castitatis; pallorem ille abstinentiae; ruborem iste, verecundiam spiritualem; ille [lx] ardentem in Dei rebus fidem, velut auri splendorem radiantem: atque hoc modo spiritualia interioris hominis sui membra, quasi in unum corpus plebis suae compaginata transeat ad coelum, et ad unam illius faciem omnes ornemus domum, id est universam pingamus Ecclesiam Dei; et videns nos vel de aeterni tremore judicii, vel de futura beatitudine cogitantes, illam evangelicam Christi vocem possit assumere: Pater, rogo, ut ubi ego sum, et illi sint mecum. Et nos quandoque [Col. 0150C] ex hoc saeculo migraturos, patronus vester beatus Paulinus in sedem suam et sinum suum, velut Abraham, peculiares accipiat, et in illa die incolumes oves suas laetus pastor agnoscat, ipso adjuvante, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.»

XXII. Patriarchatum annis 27 et aliquot mensibus sanctus Paulinus gubernavit. Cujus ossa diebus meis ⁜ u a collegio canonicorum ejus patriae, in altari majori, quod in choro est positum ecclesiae majoris, recondita fuerunt, supra quae sicut quotidie Deo sacrificium offertur, ita quotidie, imo perpetuis precibus Deum pro suorum sospitate Paulinus exorat.

O mi frater, si cupias scire, quamvis ego nesciam ⁜ 1 quam perfectissima atque plenissima est justitia, Deum toto corde amare, illique tota adhaerere voluntate, qui est summum bonum! Summum vero [Col. 0198C] amare bonum summa est beatitudo. Qui Deum amat bonus est: si bonus ergo ⁜ a et beatus: quem quanto quis ardentius amat, ⁜ b tanto melior efficietur. Quatenus hoc beatissimo bono abundare te faciat, charissime frater, ipse qui est hoc bonum, quotidianis precibus integro cordis desiderio eum, etsi indignus, deprecari ⁜ 2 studeo.

Tu vero, frater charissime, intellige quia consilio ⁜ a sanctae Trinitatis, et opere majestatis divinae creatus es: ex primoque conditionis honore intellige quantum debeas Conditori tuo, dum tantum mox in conditione dignitatis privilegium praestitit tibi Conditor aeternus, ut tanto eum ardentius amares, quanto mirabiliorem te ab eo esse conditum intelligeres.

Nec hoc solum ⁜ b quod consilio sanctae Trinitatis sic excellenter a Conditore conditus es, sed etiam quod ad imaginem et similitudinem suam ipse Creator [Col. 0199B] omnium te creavit: quod nulli alii ex creaturis, nisi soli homini concessit. Et haec est imago unitatis et trinitatis omnipotentis Dei, quam anima tua habet in se: primum quia secundum Dei donum vivis ac sapis ⁜ 1 , secundum quia ad imaginem tui conditoris creatus es: tertium licet unus appelleris homo ⁜ c , tamen tres habes a Patre, et Filio, et Spiritu sancto concessas dignitates, id est intellectum, voluntatem et memoriam. Quod idem, licet aliis verbis, in Evangelio designatur, dum dicitur, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis (Matth. XXII, 37) . In his igitur ⁜ d tribus imaginem Conditoris nostri mirabiliter gerit [Col. 0199C] in sua natura noster interior homo, ex quibus quasi [Col. 0200A] excellentioribus animae dignitatibus jubemur diligere Conditorem, ut quantum a nobis intelligitur, diligatur; et quantum diligitur semper in memoria ⁜ 2 qua recipitur, habeatur. Nec solum sufficit nobis Deum intelligere, nisi fiat in amore ejus voluntas nostra: imo nec hoc sufficit, nisi cum memoria et voluntate opus addatur.

Tuo vero capiti, frater charissime, addatur gratia spiritualis scientiae, quae mentem tuam illuminet, et ad vitam aeternam, sicut desidero et opto, perducat. Toto enim cordis mei affectu opto, Deumque deprecor, ut semper ad anteriora te extendas, donec pervenias ad sublimem perpetuae beatitudinis coronam, [Col. 0200B] et animi tui nobilitatem, quam in te optime scio, nullis amicorum consiliis, nulla saecularium ambitione desideriorum, ab amore Christi immutari permittas. Noli tuam bonitatem aliorum malignitate obscurare; sed ubique quantum vales, amabilis coram Deo et omni populo appareas ⁜ 3 . Non deerit tibi gratia adjuvantis Dei, si tibi aderit voluntas admonitionis sanctae, quam saepius in Scripturis divinis mens bonitatis tuae attendit.

Esto, quaeso ⁜ 4 , quamvis laicus, ad omne opus Dei [Col. 0200C] promptus, pius ad pauperes ⁜ 5 et infirmos, consolator [Col. 0201A] moerentium, compatiens miseriis omnium, largus in eleemosynis, memorans evangelicae viduae duo minuta (Luc. XXI, 2) , et prophetam dicentem: Frange esurienti panem tuum (Isa. LII, 7) , at caute ⁜ 1 praevidens discretionem eleemosynae, ita ut utrisque, danti scilicet et accipienti, solatium sit.

Itaque non solum de salute tua, verum etiam de multorum profectu et prosperitate meditare. Elige tibi consiliarios ⁜ a optimos ⁜ 2 , Deum timentes, et veritatem amantes. Saepe enim adulatores blanda facie decipiunt animas audientium se, et perpetua morte interimunt. De talibus enim dicit Psalmista: Quoniam [Col. 0202A] Deus dissipavit ossa eorum qui hominibus placent: confusi sunt, quoniam Deus sprevit eos (Psal. LII, 6) . Et Apostolus dicit: Si hominibus placerem, Christi servus non essem (Gal. I, 10) . Unusquisque amicus ad aedificationem, non ad destructionem, placeat proximo suo, quia non omnis amicus consiliarius esse poterit, dicente Scriptura: ⁜ b Amici tibi sunt multi, consiliarius autem unus (Eccli. VI, 6) .

Licet enim me mutationis locus ⁜ 3 longe ⁜ c tulisset a vobis corpore, sed nullatenus charitate: quia charitas, ⁜ d quae deseri potest, nunquam vera fuit. Ideo intima amicitiarum charitate, quantum possumus; [Col. 0203A] Domino Christo conjungamur, quia ipse ait: Vos amici mei estis, si feceritis quae ego praecipio vobis (Joan. XV, 14) . Et iterum ad discipulos suos: Jam non dicam vos servos; sed amicos meos (Ibid. 15) .

Et si praemia aeternae vitae volumus promereri, illius praecepta totis viribus satagamus custodire. Praecepta namque ejus nolentibus ⁜ a gravia sunt, volentibus levia, sicut ipse ait: Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI, 30) . Et iterum: Super quem requiescam, nisi super humilem et quietum et trementem sermones meos? (Isa. LXVI, 2.) Saeculi enim ⁜ b amicitia aut lucro, aut beneficiis, aut diversis honoribus constat: Salvatoris autem amicitia in [Col. 0203B] se et proximos diligendo consistit. Igitur quotiescunque bonis actibus mandata Christi facimus, toties Christi amici vocamur. Ille nos semper invitat ad amicitiam suam et diabolus invidens quaerit nos mergere in infernum. Salvator nos amat, et proditor nos odit: ideo non praetermittamus Redemptorem, nec sequamur praedonem. Charior nobis sit qui libertati restituit, quam qui nos captivavit, et servituti subdidit. Semper ante oculos cordis pone, quod non amicorum turba, nec familiae multitudo, non auri argentique congestio, non gemmarum lapilli fulgentes, non vindemiarum ubertas, non densitas segetum, non [Col. 0203C] jucunditas extensa pratorum possunt animae ⁜ c exeunti [Col. 0204A] de corpore ullum afferre praesidium; sed ⁜ 1 plus lugent ⁜ d qui ea plus diligunt. Ideo diligendus est verus amicus noster Dominus Jesus Christus, qui praesentem felicitatem ⁜ 2 et aeternam nobis tribuet beatitudinem. Nam Redemptor noster ideo dicitur, quia nos redemit a diaboli captivitate: et Salvator, salvando nos a peccatis nostris: Adjutor, adjuvando nos in opportunitatibus, in tribulatione: Protector, protegendo nos, ut inter inimicos nostros maneamus illaesi: susceptor, suscipiendo nos in aeterna tabernacula. Ideo charitatem et praecepta et amorem tanti amici nostri totis viribus adimpleamus, et nobilitatem imaginis illius in nobis servemus. ⁜ 3 Rememoremus semper quam inclytus et valde gloriosus est imperator et amicus noster. Ille a nobis non aliud [Col. 0204B] quaerit munus, nisi spiritale. Caveamus ⁜ e quantum possumus, ne aliquid in nobis ⁜ 4 inveniat, quod oculos ejus offendat. Et si forsitan, ut solet humanae fragilitatis conditio, aliquam negligentiae maculam malignus spiritus in nobis ⁜ 5 infigat, citius per confessionem et poenitentiam fontemque ⁜ 6 lacrymarum abluere eam omni studio festinemus, ne diu sine amici nostri maneamus amplexu, quia paratior est nos recipere ⁜ 7 quam perdere, tantum si non tardemus ⁜ 8 de die in diem reverti ad illum. Haec enim ⁜ f duo mala omnipotens Deus odit in omnibus hominibus, id est, negligentiam revertendi, et desperationem salutis. [Col. 0204C] Tantum haec absint a cogitationibus procul nostris: [Col. 0205A] et ille tunc animis prope erit nostris. Ne, quaeso, de terrena felicitate gloriantes confidamus; sed gratias agamus ei, qui dum homines esse voluit rationales, non superbia, sed humilitate 26 prosequi se rogavit. Quae, rogo, major ⁜ a esse nobis gloria poterit, vel sublimior honor, quam ejus imperatoris esse amicos, qui super omnes imperatores est? Et quanto ille sublimior est in omnipotentia ⁜ 1 et virtute, tanto nos majoris debemus esse diligentiae in justitia et sanctitate et humilitate et observatione ⁜ 2 mandatorum illius.

[Col. 0205B] Sanctitas vero in justitiae operibus constat. Justitia vero duobus modis adimpletur, ut quae prohibita sunt ab eo non faciamus, et quae jussa sunt ab eo faciamus, juxta Prophetam: Diverte a malo, et fac bonum (Psal. XXXIII, 15) . Omnis enim sanctorum librorum series ad nostram doctrinam ⁜ b scripta est: et hoc maxime nostris auribus intonat, et iterum atque iterum replicat, quid sit homini cavendum, vel quid sequendum. In quibus libris tua dignitas ⁜ c optime exercere ⁜ 3 se novit; quia per illos nobis loquitur ipse Deus et Dominus noster, et piae voluntatis nobis demonstrat affectum. Recognoscamus et recogitemus quali honore nobis illius legatio sit accipienda. Quid ⁜ 4 si a rege legatio aut indiculus ⁜ d ad nos veniret, numquid non mox aliis curis postpositis prompta voluntate [Col. 0205C] et cum omni devotione litteras acciperemus, et legentes implere satageremus? et certe de coelo Rex regum et Dominus dominantium, imo et Redemptor noster per prophetas et apostolos dignatus est nobis dirigere litteras suas: non ut aliquod servitium sibi [Col. 0206A] necessarium demandet ⁜ 5 , sed quae ad salutem et gloriam nobis prodesse ⁜ 6 possint, innotescat.

(Ex Julian. Pomerii vel Prosperi de Contemplat. vita lib. XI, c. 16.) Proinde ⁜ e si aliquid in hoc saeculo possidere delectamur, Deum qui possidet omnia, expedita ⁜ 7 mente possideamus, et in eo habeamus quaecunque feliciter et sancte desideramus. Sed quoniam nemo possidet Deum, nisi qui possidetur ab eo, simus nos ipsi facti Dei possessio, et efficietur nobis possessio Deus ⁜ 8 . Et quid potest esse in mundo felicius, quam cui efficitur suus imperator et redemptor census, et haereditas dignatur esse ipsa divinitas? Omnes enim ex illo fructus percipimus: in illo 27 et de illo semper vivimus. [Col. 0206B] Quid, rogo, homini sufficit, cui ipse conditor non sufficit? Quid ultra quaerit, cui omne gaudium et omnia suus Redemptor esse debet?

(Ex eod. lib. Juliani, c. 13.) Heu quam subtiliter nos ille antiquus hostis decipiendo fallit, eamque ⁜ 9 caecitatem ante oculos mentis nostrae ⁜ 10 obducit, ne discernere valeamus gaudia ⁜ 11 hujus saeculi et gaudia regis aeterni! Nam gaudere ⁜ 12 quidem bonum est: sed qui gaudet, si non inde gaudeat unde debet, non potest bonum esse quod gaudet. Gaudet miles terrenus ⁜ 13 acquisisse honores hujus saeculi perituros, vestes pulchras, et speciosas armillas brachio circumdatas, coronam capiti impositam: et tale gaudium [Col. 0206C] non est aeternum, sed periturum. Gaudet et raptor, cum desiderata rapuerit. Gaudet ebriosus, cum occasionem potationis invenerit. Gaudet adulter, cum ad delectationem corporis fruendi meretricis pervenerit. Gaudet perjurus ⁜ 14 , si hujus saeculi facultates [Col. 0207A] jurando acquisierit. Gaudet iracundus, si iram suam perfecerit. Et multa alia, quae mens bonitatis tuae, frater charissime, comprehendere poterit. Et cum sit gaudere bonum: de his atque hujusmodi tamen gaudere grande malum est, et perducens ⁜ 1 ad mortem peccati ⁜ 2 . Nec ullum quodlibet scelus coram Deo tam abominabile fit, quam praeterita peccata unicuique nostrum reminiscendo gaudere et ⁜ 3 inde exsultare, atque in eis ⁜ 4 semper jacere. Haec sunt quae superius diximus, unde nos gaudere vult mundus ut pereamus cum amatoribus hujus mundi. Haec enim gaudia velut venena diaboli repudiare debemus, quia non solum corpora, sed et animam perpetualiter necare festinant.

(Excerptum ex cap. eod. lib. ejusd.) Quaeso, frater mi, quaeso, has diaboli sagittas ad petram quae Christus est allidens (I Cor. X, 4) , sume scutum fidei (Ephes. VI, 16) , in quo possis omnia tela ignea diaboli exstinguere: et gaudeamus de bonis ⁜ 5 Domini, de conscientia pura, de confessione vera, et de poenitentia digna, de luctu et vera tristitia, quae non secundum saeculum ⁜ 6 mortem, sed secundum Deum salutem operatur aeternam (I Cor. VII, 10) . Eam vero, quae secundum hoc saeculum est, tristitiam firmiter Apostolus prohibet dicens: Nolite contristare Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis in die redemptionis. Sed omnis amaritudo et ira et indignatio et clamor et blasphemia tollatur a vobis cum [Col. 0207C] omni malitia: et estote invicem benigni, misericordes, donantes invicem, sicut et Deus in Christo donavit vobis (Ephes. IV, 31 seqq.) . Et quantum possumus solerti studio mores nostros corrigamus, et virtutes omnium bonorum acquirere festinemus, quatenus pietatem Dei et misericordiam in tempore opportuno consequi valeamus, et de promissione futuri illius regni ineffabiliter gaudeamus. Haec sunt arma quae nos contra impetum diaboli armant et Deo commendant. Haec sunt arma quae amicos nostros confortant, muniunt atque nobilitant. Haec arma nobiscum sunt, et intra nos, Deo donante, sunt ⁜ 7 . Hae sunt verae divitiae nostrae. Nam pudicitia pudicos nos facit, et justitia justos, et pietas pios, et humilitas humiles, et mansuetudo mansuetos, et innocentia innocentes, [Col. 0207D] et simplicitas simplices, et puritas puros, et prudentia prudentes, et temperantia temperantes, et charitas Deo et hominibus nos facit charos. Haec omnia bona a Deo, et a bono Deo creata sunt.

(Ex Pomerii lib. II, de contemplat. vita, c. 21. ex Joan. II, 6.) Et ideo si in illo esse volumus, quod [Col. 0208A] esse debemus, sicut sanctus Joannes apostolus dicit, quomodo ille ambulavit, ita et nos spiritaliter ambulemus. Quid est ambulare sicut Christus ambulavit, nisi contemnere vanitatem et felicitatem hujus 28 saeculi, et non timere adversa pro nomine illius pati? Speremus quae promisit, et sequamur quo ipse praecessit. Non nos ullo modo ab amore Christi separet hujus saeculi miserabilis dulcedo; neque excusatio uxoris aut filiorum gratia ⁜ 8 scilicet, nec multa auri argentique congestio, ⁜ 9 possessionum delectatio, dum terribiliter contestatur nobis sanctus Joannes apostolus dicens: Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt: quia omne quod in mundo est, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et ambitio saeculi (I Joan. II, 15 et 16 ex cap. 19 ejus lib.) . Haec sunt, quae ex paradiso deliciarum in hoc miserabile exsilium Adam et Evam projecerunt. Quia nisi dilectio Dei ab eis defecisset, nunquam diligere coepissent male suadentis serpentis consilium, imo nec credidissent. Et concupiscentia oculorum, quod sibi aperiri oculos cupierunt. Et ambitio saeculi, quod se fieri posse quod Deus est, crediderunt. Et ideo volens nos omnes apostolus ab his tribus generibus mortis cavere, dixit: Omne quod in mundo est, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et ambitio saeculi.

(Ex eod. cap. 19, lib. II Pomerii.) Et ut facilius, frater mi, bonitas tua intelligat, si placet, qualiter [Col. 0208C] illi primi homines, Adam scilicet et Eva, commiserunt tam grande peccatum, pandam, quatenus gratia Domini nostri Jesu Christi te ab hoc semper cavere concedat: quia in illis duobus originaliter totum damnatum est genus humanum. Illi enim non ederent de ligno prohibito, nisi concupiscerent ⁜ 10 ; nec concupiscerent nisi tentati: nec tentarentur, nisi deserti ⁜ 11 : nec desererentur a Deo, nisi ipsi prius deseruissent Deum: nec illi Deum desererent, nisi superbirent, et similitudinem Dei ad quam facti erant, damnabiliter neglexissent. Pro quo morbida eorum corpora contraxerunt mortem, et juxta sententiam Domini eo die creduntur mortui, quo in eis poenaliter facta est necessitas moriendi.

(Ex lib. II Pomerii, c. 20.) Haec paulo ante diximus de primis hominibus, ut lapsum et damnationis eorum evadere possimus exemplum sive supplicium: quia quamvis ex Adam simus carnaliter nati, non ipsum tamen debemus imitari, sed Christum Dominum nostrum, in quo renati sumus per baptismum et vivimus. Quid est imitari Adam, nisi carnalibus [Col. 0209A] concupiscentiis ac desideriis morte nos perpetua occidi? Et quid est imitari Christum, nisi carnales ⁜ 1 concupiscentias ac desideria in nobis mortificare, et cum ipso qui nos pretio sui sanguinis redemit, feliciter regnare? Et si quando in Adam fuimus, omnes in ipso ⁜ 2 cecidimus; ita quia ⁜ 3 jam in Christo esse coepimus, omnes cum illo spiritaliter resurgamus. Et ut totum dicam, Adam nobis abstulit paradisum, et Christus donavit regna coelorum, et corpus suum pro nobis peccatoribus tradidit. Christus enim mortuus est ⁜ 4 peccato, non suo, sed nostro. Unusquisque autem nostrum non ⁜ 5 omnium peccato moritur, sed uno.

[Col. 0209B] Quid est peccato mori, nisi opera maligna in nobis damnare, et hoc miserabile saeculum fugere? Ut sicut homo mortuus in sepulcro carne ⁜ 6 nulli detrahit, nemini violentus existit, neminem calumniatur, neminem opprimit, non invidet bonis, non insultat malis, non luxuriae carnis servit, non bibendo magis ac magis in se sitim accendit, non odiorum flamma inardescit, non potentibus ac divitibus hujus saeculi ⁜ 7 adulatur, non inquieta curiositate raptatur, non turbae ⁜ 8 maximae sibi astantis curam gerit, non auro argentoque sive pallio ⁜ 9 circumdatus distenditur, non salutationibus potentum nec parentum delectatur, non se injuriis fatigat, non eum superbia inflat, non ambitio hujus saeculi necat, non vana gloria turpiter jactat, non aurum sive armillae atque omnes [Col. 0209C] hujus saeculi falsae divitiae inflammant, non rabies insani furoris exagitat, non equorum crassitudo amorque invitat, non pulcherrima species feminarum avidum reddit, non histrionum miserabilium verba in risum excitant, non contentiones hujus saeculi perturbant, non audacia extollit, non gaudia hujus saeculi delectant, non iracundum animositas, non suspiciosum perversitas, non verbosum vanitas, non ⁜ 10 risorem malignitas, non mobilem instabilemque eum hujus saeculi versatilis amor ⁜ 11 facit. 29 Haec et alia hujusmodi enumerando protelavi, ut intelligat dulcissima fraternitas tua, quatenus homo carne ⁜ 12 mortuus nec facere potest ista quae dixi, nec pati. Et ut his talibus non torpeamus ⁜ 13 , sed studeamus [Col. 0209D] quantum possumus cum Dei adjutorio corpora nostra cum vitiis et concupiscentiis mortificare (Gal. V, 24) . et induamur novum hominem, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate ⁜ 14 veritatis (Eph. IV, 24) . Nec humanis laudibus delectemur, nec detractoribus libenter aurem praebeamus, nec adulatoribus [Col. 0210A] nostris credamus, nec discordes simus ⁜ 15 , sed magis eos quos valemus, ad concordiam provocemus, quia secundum Evangelium, Beati pedes qui ad pacem currunt (Forte ex Matth. V, 9, vel Rom. X, 15, (ex Isa. LII, 7.)

(Ex lib. III Pomerii, cap. 1) . Nec simus carnales, id est, carnaliter in hoc saeculo viventes, quia Apostolus dicit: Si secundum carnem vixeritis, moriemini (Rom. VIII, 13) . Igitur ille secundum carnem vivit, qui secundum seipsum vivit: quia ipse homo est, et vivit, et secundum seipsum vivit, id est, pergit quo vult, dormit quando vult, loquitur quae vult, et ⁜ 16 cui vult, et ubi vult; manducat et bibit quando [Col. 0210B] vult et quantum vult; ridet et ⁜ 17 jocatur turpiter inter quos vult et quando vult. Postremo quidquid naribus suave est, quaerit; quidquid tactu blandum, quidquid oculis delectabile, quidquid corpori suo jucundum, exercet ac sequitur qualiter vult et quando vult, quia omnia licita et illicita carnaliter vult. Delectatur in vestimentis pulcherrimis et equitibus et armis sicut vult et quando vult: et sic non secundum Deum, sed carnaliter vivit et delectatur, et omnia desideria carnis suae perficit sicut vult et quando vult.

(Ex eod. lib. III, cap. 3) . Quapropter, charissime in Christo frater, deprecanda nobis est divina clementia, [Col. 0210C] ut desideria carnalia delectatio spiritualis imminuat, et pietas in nobis crudelitatis iram restringat ⁜ 18 , et malignitatem patientia coerceat, et libidinem pudicitia vincat, et animositatem tranquillitas toleret, scurrilitatem et verbositatem taciturnitas moderata compescat, curiositati studium spiritale in vigiliis et orationibus et eleemosynis ⁜ 19 succedat, ebrietatem sobrietas domet, irae et furori mansuetudo dominetur, levitatem maturitas regat, luxuriam vera castitas excludat, mundi cupiditatem Dei et proximi charitas refrenet, jactantiam et superbiam conculcet profunda himilitas: quia humilitas homines sanctis angelis similes facit, et superbia ex angelis daemones fecit.

(Ex eod. lib. III, cap. 2.) Et ut evidenter ostendamus, ipsa est peccatorum omnium initium, finis, et causa, quia non solum peccatum est ipsa superbia, sed etiam nullum peccatum potuit, aut potest, [Col. 0211A] aut poterit esse sine superbia. Siquidem nihil aliud omne peccatum est, nisi Dei contemptus, quo ejus praecepta contemnimus: et hoc nulla res alia persuadet homini nisi superbia. Porro superbia et cupiditas in tantum unum est malum, ut nec superbia ⁜ 1 sine cupiditate, nec sine superbia possit cupiditas ⁜ 2 inveniri. De superbia namque nascuntur haereses, schismata, detractiones, invidiae, irae, rixae, dissensiones, contentiones, animositates, ambitiones, elationes, praesumptiones, jactantia, verbositas, vanitas, inquietudo, mendacium, perjurium et caetera hujusmodi, quae dinumerare per singula longum est. Cupiditas quoque facit homines gulosos, intemperantes, ebriosos, avidos, rapaces, fornicarios, adulteros, stupratores, incestos, flagitiosos et alia innumerabilia, [Col. 0211B] per quae diabolus genus humanum praecipitare solet. (Simile, ne dicam idem, invenies apud S. Gregorium lib. XXXIV, Mor. c. ult.) Per superbiam namque et cupiditatem diabolus dicit: In coelum conscendam (Isa. XIV, 13) , Christus cum humilitate dicit: Humiliata est in terra anima mea (Psal. XLIII, 25) . Diabolus per superbiam et cupiditatem dicit: Ero similis Altissimo (Isa. XIV, 14) ; Christus per humilitatem, cum esset in forma Dei, exinanivit semetipsum formam servi accipiens, humiliavit se Patri, factus obediens usque ad mortem (Philipp. II, 6 seq.) . Diabolus per superbiam et cupiditatem dicit: Super astra Dei exaltabo solium meum (Isa. XIV, 13) , Christus cum humilitate dicit: Discite a me quia mitis sum et humilis [Col. 0211C] corde (Matth. XI, 29) . Diabolus cupidus et superbus per Pharaonem loquitur dicens, Nescio Dominum, et Israel non dimittam (Exod. V, 2) ; Christus cum humilitate dicit, Si dixero, quia non novi eum, ero similis vobis mendax: sed novi eum et mandata ejus servo (Joan. VIII, 55) . Diabolus superbus et cupidus dicit: Mea sunt flumina, et ego feci ea (Ezech. XXIX, 9) . Christus cum humilitate dicit: Non possum a 30 me ipso facere quidquam (Joan. V, 36) ; sed Pater [Col. 0212A] meus in me manens ipse facit opera (Joan. XIV, 10) . Diabolus superbus et cupidus dicit: Mea sunt omnia regna mundi et gloria eorum, et cui volo do ea (Matth. IV, 8) . Christus cum dives esset, pro nobis factus est pauper, ut ejus inopia nos divites redderemur (II Cor. VIII, 9) . Diabolus superbus et cupidus dicit: Sicut colliguntur ova, quae derelicta sunt, sic universam terram ego congregavi, et non fuit qui moveret pennam, et aperiret os, atque ganniret (Isa. X, 14) . Christus cum humilitate dicit, Similis factus sum pelicano solitario; vigilavi et factus sum sicut passer solitarius in tecto (Psal. CI, 7, 8) . Diabolus per superbiam et cupiditatem dicit: Exsiccavi vestigio pedum meorum omnes rivos aggerum (Isa. XXXVII, 25) . Christus cum humilitate dicit, Nunquid non possum [Col. 0212B] rogare Patrem meum et exhibebit mihi plus quam duodecim legiones angelorum (Matth. XXVI, 53) ? Et ut ad ultimum concludam, diabolus cum ruina magna per superbiam et cupiditatem ad infernum praecipitatur: Christus cum humilitate ad coelos elevatur. Ideo, frater charissime, paucos tibi diabolicae fraudis laqueos et sanctae humilitatis gradus descripsi, ut facilius tibi subjectos valeas docere quomodo vel qualiter hos evadant, atque per humilitatem regna coelorum possideant. Et nos si volumus perficere nostri certaminis cursum, et ad aeternam beatitudinem pervenire, caveamus in primis cupiditatem malam et superbiam diabolicam, et cum omni humilitate Christi conemur sequi vestigia. Et si quis militans imperatori terreno omnibus jussis ejus obedire [Col. 0212C] decertat, quanto magis militaturus imperatori debet custodire praecepta coelestia?

Frater mi, frater ⁜ 3 mi, animam tuam ad vigilandum excita, et nullus eam praegravet somnus. Miles terrenus quocunque loco mittitur paratus ac promptus est, neque ⁜ b se uxoris aut ⁜ 4 filiorum gratia excusare poterit: multo magis miles Christi sine [Col. 0213A] impedimento ⁜ a hujus saeculi imperatori suo Domino Jesu Christo debet obedire, qui ipsum pretioso sanguine suo redemit. Tu ⁜ b miles terrenus contra hostem visibilem pergis ad pugnam; cum illo vero hostis invisibilis quotidie dimicare non cessat. Tu contra corporis tui inimicos ⁜ 1 pugnare decertas, armis utens carnalibus; illius vero adversus diabolum est colluctatio cum armis spiritalibus. Tu in praelio galeam ⁜ c ferream gestas in capite; sed illius galea Christus est. Tu ne vulnereris, lorica indutus es; sed ille pro lorica Christi charitate est vestitus. Tu contra inimicum tuum lanceas et sagittas emittis; ille contra inimicum suum humilitatem et salubria verba dirigere studet. Tu donec pugnam perficias arma a temetipso non projicis, ne ab adversario [Col. 0213B] vulnereris; ille nunquam debet esse inermis, quia illius hostis tuo est callidior. Tuus hostis ad tempus dimicat; illius vero hostis, quandiu in corpore consistit, cum illo pugnare non cessat. Tua arma laboriosa et gravia sunt ad portandum; illius vero arma suavia et levia sunt. Tu pro labore terreno terrenum accipis donativum ⁜ d ; ille vero pro labore spiritali coeleste accipiet ⁜ 2 praemium. Tu ornamento armillarum ⁜ e brachia decoras ⁜ 3 ; ille virtutum ornamenta animae suae a Christo decorem accipit. Semper enim coeleste donum a Christo exspectat, qui terrenam [Col. 0214A] hujus saeculi pompam projicit. Vae nobis si jugum Christi suave a nobis repellimus, et quidquid grave ac onerosum est animae nostrae supponamus hoc ad portandum: et dum diligimus periculum incidamus ⁜ 4 in mortem.

Ideo, frater charissime, consideremus quis est ⁜ 5 , qui nos pretioso sanguine redemit, et quid ei debeamus, qui nos cum tanta penuria redemit. Si terrenos parentes cum tanto affectu diligimus, qui parvo tempore pro nobis sustinuerunt laborem, nonne magis nobis ⁜ 6 coelestis Pater noster amandus est, qui pro nobis cruci ⁜ 7 affixus est? Nam quidquid parentum [Col. 0214B] nostrorum circa nos fuit obsequium, ejus est beneficium, qui antequam nasceremur, in hoc saeculo sua providentia parentes nobis praeparavit, quorum obsequio nutriremur ⁜ 8 , et ubera matris lacte implevit, unde nutriremur. Ergo magis omnibus diligamus Redemptorem nostrum, qui et nos et parentes nostros propriis manibus finxit: et cuncta bona, quae erga nos geruntur quotidie, ejus misericordiae, non nostris viribus ascribamus. Jubet enim Scriptura parentes nostros ut propria viscera diligere, si tamen ⁜ f accedere nos ⁜ 9 ad servitium Christi non prohibeant: [Col. 0215A] si autem prohibuerint, nec sepultura ⁜ a a nobis illis debetur; Christus diligendus est super parentes nostros, quia non nobis tribuunt parentes ea quae Christus: Ipse enim dixit in Evangelio, Qui amat patrem aut matrem aut filios aut agros plusquam me, non est me dignus (Matth. X, 37) . Quanto quisque eum plus amat, tanto felicior et beatior efficietur. In tantum enim nos amavit, ut etiam pro nobis mori dignatus sit; et manus ejus quae virtutes plurimas faciebant, clavis pro nostra redemptione affixae sunt; et ori mellifluo, quo salutaris doctrina profluxit, fel pro cibo impii porrexerunt; et qui neminem laesit, caesus est; et qui nullum maledixit, opprobria et maledicta pro nobis pertulit. Haec omnia perpessus est, ut nobis vitam aeternam donaret. Et cum nobis ⁜ b tanta beneficia praestet, nihil quaerit a nobis, nisi [Col. 0215B] ut diligamus eum, et animas nostras et corpora [Col. 0216A] impolluta ei servemus, ut ille in nobis semper habitet, et nos in illo permaneamus. Non enim postulat ⁜ c a nobis aurum, neque argentum, neque pallia, neque vestes pretiosas, neque armillas, neque agros, et caetera hujusmodi: sed nos ipsos quaerit: in nobis requiescere cupit. Accedamus ergo ad eum, ut vitam aeternam habeamus.

Habeamus ergo in nobis dilectionem Dei et proximi, quia qui diligit proximum legem implevit (Rom. XIII, 8) . Qui autem e contrario odit, homicida est (I Joan. III, 15) . Qui diligit ⁜ d fratrem suum in tranquillitate est cor ejus: fratrem vero odiens ⁜ e tempestate circumdatus est. Vir mitis et benignus ⁜ f , [Col. 0216B] etiamsi patitur mala, pro nihilo ducit: iniquus autem [Col. 0217A] etiam parvum ⁜ a verbum audiens a proximo, contumeliam arbitratur. Qui charitate plenus est, tranquillo animo et serenissimo vultu procedit; vir odio plenus ambulat iracundus. Tu autem, frater charissime, ne moveas cuique scandalum in vita tua: ( ⁜ 1 rem quae ad te non pertinet, aliis tractandam dimitte, et nisi rogatus vel interrogatus, enoda te inde, et quod soli Deo est placitum judica, et injustas aliorum sententias, si aliter non potes, evita, et misericordiae locum da) et non quod tibi utile, sed quod illi ⁜ 2 placitum sit, facias. Quod tibi non vis fieri ⁜ b , ne proximo tuo cupias evenire (Tob. IV, 16) . Si eum videris ⁜ 3 in bonis actibus conversantem, congratulare ei, et illius gaudium tuum dicito ⁜ c : et si aliquid adversum patitur, illius tristitiam tuam deputa ⁜ 4 . Ne simulato [Col. 0217B] corde unquam diligas proximum tuum, quia in his Deus ad iracundiam provocatur. Qui enim amplectitur pacem, in mentis suae hospitio mansionem praeparat Christo, quia Christus pax est ⁜ d , et in pace requiescere vult. Virum autem iracundum, invidum, [Col. 0218A] detractorem, mendacem, superbum omnibus modis execratus Deus. Invidus autem vir similis est navi, quae jactatur fluctibus maris: in ⁜ e perturbatione est semper: ut lupus rapax insanit inaniter: in miseria detinetur, et tabescens ad nihilum redigitur: semper furore plenus particeps daemoniorum efficitur. Homo pacificus securam possidet mentem: totus est ab angelorum agmine munitus, et fructu jucunditatis repletus, gaudens et delectans in Domino. Omnia ejus in pace versantur. Discordiam fugat: secreta mentis suae illuminat. Consortium angelorum merebitur, et regnum aeternae beatitudinis perpetualiter obtinebit.

[Col. 0218B] Ne, quaeso, frater mi, fabulosa arbitreris Dei praecepta aut quasi a me edita, dum ex fonte Salvatoris nostri sunt ⁜ 5 emanata. Ne frangat animam tuam ulla adversitas vel prosperitas mundi a praeceptis et a mandatis Dei et a charitate quae est in Christo [Col. 0219A] Jesu Domino nostro. Nam virtus est ⁜ a animae tuae Deum diligere, et odisse illa quae Deus non diligit. Virtus est animae tuae patientiam sectari, et ab omni impatientia declinare. Virtus est animae tuae castitatem tam corporis quam animae custodire. Virtus est animae tuae vanam hujus mundi gloriam contemnere, et omnia caduca calcare, et pro illius amore qui te redemit, dum vivis in corpore, laborare. Virtus est animae tuae humilitati studere, et superbiam abominari. Virtus est animae tuae iram et furorem cohibere ac reprimere. Virtus est animae tuae ab omni stultitia declinare et sapientiam divinam amplecti. Virtus est animae tuae omnem delectationem carnis subjicere, et mentem tuam ad Christum erigere. Has ergo virtutes facile et perfacile potuisses obtinere, si [Col. 0219B] saecularium curam et caducas ac terrenas res devitare voluisses, et nihil amori Christi praeposuisses.

O mi frater, ex tota mente dilige Deum, ut in omnibus actibus tuis placeas illi. Qui enim conjugio [Col. 0220A] copulatur, festinat placere uxori suae (I Cor. VII, 33) : multo magis anima Christi sanguine redempta debet placere Christo sponso suo. Deus enim non se vult verbis 34 tantum diligi (Matth. XV, 8; et Jac. I, 11, 13) , sed corde puro et operibus justis; quia ⁜ 1 non verborum, sed cordis est auditor et inspector (Sap. I, 6) . Nunquam, quaeso, frater mi, carnalis amor amorem coelestem a te excludat: nunquam, quaeso, te, hujus fluctivagi ac miserabilis saeculi dulcedo decipiat. Nulla te seducat corporis pulchritudo; ne intret mors in animam tuam per fenestras oculorum tuorum (Jerem. IX, 21) .

Dic mihi, quaeso, frater mi, qualis profectus est in pulchritudine carnis? Nonne sicut fenum ⁜ b aestatis [Col. 0220B] ardore percussum arescit, et paulatim decorem pristinum amittit? Et quando mors ⁜ c venerit, dic mihi, quaeso, quanta remanebit in corpore pulchritudo? Tunc recognosces quia vanum est quod antea inaniter diligebas. Cum videris totum corpus intumescere, et in fetorem ⁜ d esse conversum, nonne claudes [Col. 0221A] nares tuas, ne sustineas fetorem fetidissimum? Ubi, quaeso, erit tunc suavitas luxuriae, et conviviorum opulentia ⁜ 1 ? Ubi blanda verba, quae corda audientium molliebant? Ubi sermones dulces ⁜ a , qui amaritudinem amantibus infundebant? Ubi immoderatus risus et jocus turpis? Ubi effrenata et inutilis laetitia? Iste est finis pulchritudinis carnis et oblectationis. Mundus enim peribit et concupiscentia ejus (I Joann. II, 17) . O quam felicissimum bonum est, et quam valde felicissimum splendidam pulchritudinem Christi amare et radiis ⁜ 2 fulgoris ejus pectora ⁜ 3 nostra illustrare, et omnem obscuritatem a nobis expellere.

Non accommodes ⁜ b aures tuas ad percipienda verba detrahentium, ne concipias mortem ⁜ c in anima [Col. 0222A] tua. Detrahenti ⁜ 4 enim et audienti ⁜ d , utrique esca mortis animae, est detractio. Et ut brevius concludam, detractor et libens auditor diabolum portant ⁜ 5 in lingua. ⁜ 6 Evita, quaeso, a tuis auribus laqueos detractionum, per quos captos ⁜ 7 plurimos audis. Postula tibi ⁜ 8 a Domino cor prudens et pervigilem sensum ut discernere valeas verba detrahentium: non ignores fraudes et insidias eorum ⁜ 9 , et in retia eorum non veniat pes tuus.

Aliena debent esse a nobis omnia vitia mala, dum haereditas nostra Christus esse vult: ideo quia incerti [Col. 0222B] sumus de talibus, prosternamus nos humiliter in conspectu pii Patris nostri, et peccata nostra cito producamus in medium, ut deleat ea ipse Pater [Col. 0223A] noster coelestis. Et cum confessi fuerimus, non nos justificemus orantes, ne, sicut Pharisaeus ille, discedamus condemnati. Memoremus ⁜ 1 publicanum illum, et ita oremus, ut veniam delictorum consequi mereamur. Clamor cordis nostri pulset ad aures omnipotentis Dei; quia in pura mente placabitur in tempore orationis.

Omnem malitiam cordis projiciamus a nobis, et remittamus in nos ⁜ 2 peccantibus. Est denique genus serpentis ⁜ a , quod cum coeperit ire ad bibendum aquam, antequam veniat ad fontem, evomit omne venenum. Imitare et tu hunc serpentem in hac parte, secundum evangelicum Domini nostri Jesu [Col. 0223B] Christi praeceptum, ubi ait: Estote prudentes sicut [Col. 0224A] serpentes (Matth. X, 16) ; et omne venenum irae amarum evome, et remitte conservis tuis ut tibi dimittantur a Domino peccata tua, sicut Evangelium praecipit: Dimittite, et dimittetur vobis, date et dabitur vobis (Luc. VIII, 37) . Et qualem ⁜ b cupis erga te esse Deum, talis esto ipse conservo tuo. Et omne opus quodcunque inchoaveris facere, primum invoca ⁜ c Deum, et gratias ei age: et cum consummaveris ⁜ d illud, similiter fac. Invoca Deum ex toto corde tuo, et invenies eum: et cum inveneris, ne dimittas eum, ut conjungatur mens tua in amore ejus. Hoc, mi frater, stude in vita tua, et orationem tuam puram offer Christo Domino, ne cogitationes hujus saeculi superfluae conturbent cor tuum, neque in diversa rapiatur mens tua. Memento enim se sub Dei [Col. 0224B] stare ⁜ e conspectibus, qui occulta cordis perspicit, et [Col. 0225A] secreta mentis tuae novit. Vigilanter ergo et assidue assiste in conspectu Dei in tempore orationis, ut imminentem diaboli tentationem facilius possis effugere. Si enim cogitationes hujus saeculi malae et sordidae turbant cor tuum, et cogunt illicitum aliquid perpetrare, per orationes puras et vigilias sanctas depellentur ⁜ 1 ab anima tua. Oratio ⁜ a namque grandis munitio est animae. Per orationes ⁜ b purissimas omnia nobis utilia tribuuntur a Domino et cuncta noxia effugantur. Et ne ⁜ 2 diutius de hac re ⁜ 3 disputem vel immorer, 36 sicut ex carnalibus escis alitur caro, ita ex divinis eloquiis et orationibus interior homo nutritur et pascitur. Pasce, quaeso, animam tuam spiritualibus cibis, id est fide, spe, charitate, et reliquis virtutibus, per quas intelligas [Col. 0225B] Deum amari ⁜ 4 , et ejus praecepta servari: ut cum extrema dies tibi ⁜ 5 evenerit. angeli pacis te suscipiant, de potestate diaboli te eripiant, et merearis sanctorum consortio in beata requie perfici, et vitam aeternam cum omnibus sanctis possidere. Nam certissime scis, quia possessio regni coelorum promissa tibi est, sed vide ne ab ea extraneus efficiaris.

Quaeso, mi frater, quaeso, omnibus tibi subjectis et bonae voluntatis in domo tua a majore usque ad minimum, amorem et dulcedinem regni coelestis, [Col. 0226A] amaritudinem et timorem gehennae annunties, et de eorum salute sollicitus ac ⁜ 6 vigil existas: quia pro omnibus tibi subjectis, qui in domo tua sunt, rationem Domino reddes. Annuntia, praecipe, impera, suade eis, ut caveant se a superbia, a detractione, ab ebrietate, a fornicatione, a luxuria, ab ira, a perjurio, a cupiditate, quae est radix omnium malorum.

Cupidus enim vir animam suam ⁜ c venalem habet: si invenerit tempus ut concupiscat alicujus aurum aut argentum, seu vestes pulchras, vel etiam cujuslibet mulierem pulchram facie, pro nihilo perpetrat homicidium. Et ut quis effundit ⁜ d aquam in terram, ita est ei effundere sanguinem proximi sui. Plurimae [Col. 0226B] animae in mortis periculum inciderunt propter cupiditatem, et multi Domino jubente ob hoc lapidati sunt (Josue VII, 25) . Saul enim alienus a Deo propter avaritiam factus est: et ad extremum de culmine regali expulsus ab inimicis suis peremptus est (I Reg. XV) . Et de multis multa dicere potuissem, sed sapienti ⁜ e pauca sufficiunt. Dominus vero noster et Salvator voluit de cordibus Pharisaeorum pecuniarum amorem excludere: sed quia erant cupidissimi, salutaria Domini verba deridebant (Matth. XV) . Nam et illum divitem, quem Dominus ad regna coelorum provocavit, amor pecuniarum eum intrare non permisit [Col. 0227A] (Matth. XIX, 2) . Sed et Judae pectus avaritiae flamma exarsit, ut Dominum cunctorum bonorum largitorem, in manus traderet impiorum (Matth. XXVI, 15) . Avarus enim vir inferno est similis. Infernus enim quantoscunque devoraverit, nunquam dicit, satis est. Sic etsi omnes thesauri confluxerint in avarum, nunquam satiabitur.

Ideo, frater mi, omnibus qui in domo tua sunt praecipe ab hoc vitio cavere. Melius est enim, ut ex paupertate sua pusillum quis ⁜ 1 tribuat indigentibus, quam multum ex injusta acquisitione. Unusquisque juxta quod habet porrigat. Tantum enim expetitur [Col. 0227B] ab unoquoque eorum, quantum ei Deus ⁜ 2 dedit. Nec enim ab eo plus exigit, quam quod ipse dedit. Eleemosyna ⁜ a cum iniquitate ⁜ 3 acquisita, abominabilis est coram Deo, et acceptum est ⁜ 4 ei quod fuerit fideliter acquisitum. Sunt enim nonnulli, qui diripientes aliena facere se simulant eleemosynam: et cum alios premant, aliis se misereri fingunt. Si autem ex proprio labore dederint, gratum et acceptum erit Deo.

Et roga eos ut in omnibus operibus suis humiliter coram Deo agant quidquid eis agendum sit: quia non erit gratum ⁜ b Deo quidquid homo facit cum superbia. Quod autem humiliter fit, hoc est ei acceptum. In omnibus operibus suis sint humiles, quia humilitas ⁜ c virtutum sublimitas est: nec ad regnum coelorum quislibet veniet, nisi per humilitatem. Multorum autem temporum labores et orationes et eleemosynae, jejunia et vigiliae si cum superbia finem habuerint, pro nihilo apud Deum computantur. Acceptus est Deo vir humilis, et in se Deum gestat. Jam paulatim disseruimus de superbiae malo, sed [Col. 0228B] propter tibi subjectos necessarium hunc locum inveni, ut contra sagittas diaboli discant clypeum humilitatis erigere. Superbus ⁜ d autem Deo est odibilis, et diabolo ⁜ e similis. Humilis licet habitu vilis sit, gloriosus tamen est virtutibus apud Deum. Superbus autem, etsi decorus et clarus videatur aspectu, tamen apud Deum operibus vilis est: et verbis, et gestis ⁜ f , et vultu, et incessu semper ejus dignoscitur superbia [Col. 0229A] et levitas. Cupit se ⁜ a semper laudari ab ⁜ 1 hominibus, et bonis quibus alienus est, praedicari se vult: non se ⁜ b patitur cuiquam esse subjectum, sed semper inter suos pares primatum cupit tenere, et in majorem gradum ascendere: et quod meritis obtinere non potest, adulando ⁜ c ⁜ 2 et detrahendo ⁜ d vult invadere. Et sicut navis est sine gubernatore cum jactatur fluctibus, ita et superbus levis circumfertur, instabilis per omnes actus suos. Humilis autem ultimum se judicat, et blando vultu ⁜ 3 intuens, coram Deo eminens apparet; et cum omnia fecerit dicit: Servus inutilis sum, et nihil se fecisse testatur. Et Deus divulgat ⁜ e opera ipsius, et profert in medium, mirificatque facta illius, et exaltat et clarum facit eum, et in tempore precum suarum, quod postulat impetrare [Col. 0229B] apud Deum potest. Haec et his similia sola humilitas obtinet apud Deum; quia ipse est sessio et delectabile cubile Domini nostri Jesu Christi, qui ait: Super quem requiescam, nisi super humilem et quletum et paventem sermones meos (Isa. LXVI, 2) . Et iterum: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. II, 29) . Annuntia, quaeso, tuis, et dicito eis: Quia Deus superbis resistit (Jac. IV, 6) . Et: Ira viri justitiam Dei non operatur (Jac. I, 20) . ⁜ 4 Multi se [Col. 0230A] blandos et patientes simulant, et si tempus inveniunt amariores fiunt. Fornicatores et adulteros dijudicabit Deus (Hebr. XIII, 4) in die judicii. De perjuriis scriptum ⁜ 5 est: Vir multum jurans non effugiet peccatum nec recedet plaga de domo ejus (Eccli. XXIII, 12) . Detractio fornicatio est animae. Unde ⁜ 6 Psalmista: Detrahentem secreto proximo tuo hunc persequebar (Psal. C, 5) . Discordiam ut Salomon cecinit, detestatur Dominus, dicens: Septimum est quod detestatur anima mea (Prov. VI, 16) , id est qui seminat inter fratres discordiam (Ibid. 19) . ⁜ 7 Hos nulli rei similes judico nisi diabolo, qui seminavit discordiam inter Deum et hominem.

[Col. 0230B] Haec ⁜ 8 sunt cibi et pocula mortis animae nostrae. Ab his ⁜ 9 pietas Domini nostri Jesu Christi nos liberet, et se ipsum nobis edendum tribuat, qui dixit: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi (Joan. VI, 41) . Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, habet vitam aeternam in semetipso (Ibid., 57) . Sed unusquisque antequam corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi accipiat, se ipsum probet, et secundum Apostoli praeceptum, Sic de pane illo edat et [Col. 0231A] de calice bibat, quia qui indigne manducat et bibit corpus et sanguinem Domini, judicium sibi manducat, et bibit, non dijudicans corpus Domini (I Cor. XI, 28) . Quando enim eum ⁜ 1 accipere debemus, ante ⁜ a ad confessionem et poenitentiam recurrere debemus, et omnes actus nostros curiosius discutere: et peccata nostra, si in nobis senserimus, cito festinemus per confessionem et veram poenitentiam abluere, ne cum Juda proditore diabolum intra non celantes, pereamus, protrahentes et celantes peccatum nostrum de die in diem.

Et si quid male ⁜ 2 aut nequam cogitaverimus, ⁜ 3 de eo poenitentiam agamus, et velociter ⁜ b illud de corde [Col. 0231B] nostro eradere festinemus. Ne velimus dicere: ⁜ c Non est hoc grande peccatum quod cogitavi. Heu insipientes! quare non ⁜ 4 intelligimus, quia in conspectu Domini ⁜ d cogitationes nostrae, antequam in opus procedant, manifestae et apertae sunt! Dicit enim [Col. 0232A] Psalmista: Scrutans corda et renes Deus (Psal. VII, 10) . Et iterum: Dominus scit cogitationes hominum ⁜ 5 (Psal. XCIII, 11) . Et alibi idem Psalmista: Intellexisti cogitationes meas de longe: semitam meam et funiculum meum investigasti (Psal. CXXXVIII, 3) . Ne, quaeso, permittamus in nobis cogitationes pravas, neque tanquam minima negligamus, quia qui spernit minima paulatim defluit (Eccli. XIX, 1) . Non spernamus morsum ⁜ e serpentis, ne venenum ejus conspergatur in corda nostra: quia quamvis venenum vita sit serpentis, tamen mors est hominis. Abscindamus virgulta spinarum de agro cordis nostri, ne defigant in nobis altas radices. Scimus enim, quia cor nostrum ager est Domini nostri Jesu Christi: excolamus eum coelestibus disciplinis, et non sinamus in agro tanti [Col. 0232B] imperatoris seminari ⁜ f zizania: sed cunctis floribus virtutum decoremus, quia in his delectatur omnipotens Deus sicut in Canticis Canticorum legitur: Ego flos campi, et lilium convallium (Can. II, 1) , id est ego decus mundi, et ⁜ 6 virginitas humilium.

Et semper atque ⁜ a semper caro nostra subjecta sit animae, et sicut ancilla famuletur dominae suae. Ne praebeamus vires illicitas corpori nostro, ne committat bellum adversus spiritum nostrum; sed semper subjecta sit caro, ut obtemperet jussis Spiritus sancti. Neque incrassari permittamus ancillam ⁜ b ne contemnat dominam suam, sed omnibus jussis ejus et obsequiis mancipetur. Sicut enim ⁜ c equis frena sunt imponenda, ita corpora nostra jejuniis et orationibus sunt infrenanda. Nam quemadmodum ⁜ d [Col. 0234A] aurigae, si frena laxaverint, per praecipitia ducuntur; ita et anima cum ipso corpore, si ei frenum non imposuerimus, ad inferni praecipitia dilabitur. Simus ergo boni et edocti aurigae corpori nostro, ut per viam rectam possimus incedere.

Escae enim nimiae non solum animas, sed etiam corpora ⁜ e nostra plurimum laedunt, et ad infirmitatem perducunt. Solet enim per nimiam ciborum aviditatem et poculi intemperantiam frangi stomachi ⁜ f [Col. 0235A] fortitudo, nec non et abundantia ⁜ 1 sanguinis et cholera ⁜ a , et plurimae aegritudines escarum largitate contrahi. Sicut enim animae et corpori sunt ista contraria; ita medela ⁜ b est utriusque temperantia jejunii. Et si non per omne tempus, saltem sacratissimos dies ⁜ c jejuniorum, quantum possumus cum Dei adjutorio, delicias mundi et ciborum opulentiam fugiamus: ne quando, quod avertat Deus, cruciati ⁜ 2 in flamma ⁜ d quaeramus guttam aquae, et nullum refrigerium consequamur.

Fugiamus ebrietatem, ne crimen luxuriae incurramus, quia Apostolus praecipit ⁜ 3 nobis non nos inebriare vino, in quo est luxuria (Ephes. V, 18) . Vinum enim nobis Deus ad ⁜ e laetitiam cordis, non ad ebrietatem donavit. Bibamus ergo non quantum gula exigit, sed quantum naturae imbecillitas postulat. Ne ⁜ 4 igitur quod ad medelam ⁜ f corporis nostri tributum est, ad perniciem deputemus. Annuntia, quaeso, tuis [Col. 0237A] in domo tua subjectis, quod plerique ⁜ a homicidia et ⁜ b fornicationes perpetraverunt, nec ipsam mortem ⁜ c recusaverunt: alii per vinum a daemonibus capti sunt. Nec est aliud ebrietas, quam manifestissimus [Col. 0238A] ⁜ 1 ⁜ d daemon. Ebriosus putat se aliquid optimum gerere, cum fuerit ad praecipitia devolutus. Per vinolentiam armatur ⁜ e ad maledicta et convicia proximorum, et immutatur ⁜ f mens ejus, et lingua [Col. 0239A] ⁜ a balbutit. Hujusmodi enim vir cum se putat bibere vinum, bibitur a vino. Plurimi enim homines per vinum maximam debilitatem contraxerunt, nec potuerunt consequi pristinam firmitatem ⁜ 1 , quia non temperaverunt gulae ardorem. Sicut enim piscis cum avidis faucibus ⁜ 2 properat, ut glutiat escam, repente hamum intra fauces reperit: ita ebriosus intra se vinum suscipit ⁜ 3 inimicum, quod ⁜ 4 intra eum mox impellit ad omne opus nefandissimum: et sic homo rationalis capitur ut ⁜ b irrationale animal.

Tu autem, frater mi, omnibus domesticis tuis et tibi subjectis praecipe, ut se sobrios exhibeant, et [Col. 0239B] iterum propter ⁜ c abstinentiam in superbiam se non erigant; sed omnia temperate, juste, pie, et religiose secundum Dei adjutorium faciant: quia non [Col. 0240A] solum pro nobis clericis, sed etiam pro omni genere humano ⁜ d , qui praedestinati sunt ad vitam aeternam, Christus sanguinem suum fudit: nec solum nobis, sed etiam omnibus laicis, ejus ex toto corde praecepta servantibus, regnum coelorum promissum est. Grandis namque confusio est animabus laicorum, qui dicunt ⁜ e : Quid pertinet ad me libros Scripturarum legendo audire vel discere, vel etiam frequenter ad sacerdotes et ecclesias sanctorum recurrere? Dum clericus fiam, faciam ea quae oportet clericis ⁜ 5 facere. Quare non intelligit, quia panem et vinum, et omnia hujus terrae bona, et regni felicitatem aequaliter vult participare, et aequali labore jugum Christi ferre non vult? Quid prodest talibus una parte in hoc saeculo esse sublimes, et alia prostratos: [Col. 0240B] in una parte fulgere auro et pretiosis vestibus, et in alia miseriis hujus ⁜ 6 saeculi, et vitiorum caligine occupari? Non sit tibi aliqua ⁜ 7 sollicitudo ⁜ f de [Col. 0241A] laici habitus ⁜ 1 persona, quia non est personarum acceptio apud Deum. Similiter enim mandata Dei servantibus laicis coeleste palatium patet, veluti clericis et sanctimoniali habitu praeditis: dum non est Judaeus neque Graecus, non est servus neque liber (Gal. III, 28) , sed omnia et in omnibus Christus. Quicunque in corpore illius est, magnus est. Insere te ipsum suo sancto corpori, ut sis membrum nobilissimi capitis. Ama ⁜ a ex toto corde caput tuum et membra capitis illius. Quomodo potest manus manui inimica esse, vel pes pedem odisse, vel caetera membra ⁜ 2 suae juncturae non congaudere? Crescere debent in virum perfectum, in ⁜ 3 augmentum corporis Christi. Omnis enim clericus et laicus, qui pretioso sanguine Christi redemptus est, qui baptismo Christi [Col. 0241B] tinctus est, debet humiliter ambulare et perseverare in Spiritu sancto: quia nihil prodest Christianum ⁜ b se respondere verbis, et factis negare, dum corruptus est mente et spiritu. De talibus in 44 Evangelio ipsa Veritas dicit: Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum (Matth. VII, 21) . Et ⁜ 4 alio loco [Col. 0242A] propheta increpando dicit: populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isa. XXIX, 13) . Nam civitas si fuerit in una parte munita, et in alia destructa, aditum ad se hostibus praebet. Et navis si fuerit fortiter compaginibus solidata, et unam habuerit tabulam perforatam, aquae fluctibus mergitur in profundum. Omnibus enim laicis, clericis, monachis aequaliter convenit fidem, spem, charitatem, humilitatem ⁜ 5 habere, et Deo ex toto corde servire: veram confessionem facere, et dignam poenitentiam ageret: quia clementissimus Dominus confugientibus ad poenitentiam ignoscit.

[Col. 0242B] Sed ne de misericordia Domini tantum securi existamus, ⁜ c ut peccatis peccata augeamus; neque dicamus: Donec vigeat ⁜ 6 aetas ⁜ d nostrae carnis, concupiscentias nostras exerceamus, et postremo in senectute ⁜ e malorum nostrorum poenitentiam agamus: pius est enim Dominus ⁜ f et misericors, nec ultra facinorum nostrorum recordabitur. Ne quaeso taliter cogitemus, quia summa stultitia ⁜ g est haec cogitare: [Col. 0243A] cum et impium ⁜ a sit talem licentiam a Deo postulare quempiam velle, cujus initium est ⁜ 1 , a Deo separare qui haec cogitat. Impiae enim cogitationes separant nos a Deo (Sap. I, 3) . Ideo, inquam, ne talia cogitemus, cum nesciamus qua die morituri sumus. Nemo ⁜ b enim hominum novit diem exitus sui. Non ⁜ c omnes in senectute moriuntur, sed in diversis aetatibus de hoc mundo 45 migrant: et in quibus actibus unusquisque homo inventus fuerit, in eisdem judicabitur, quando anima exierit de corpore. Dicit enim Psalmista: Nemo in inferno confitebitur tibi (Psal. VI, 6) . Ideo festinemus ad poenitentiam converti. Semper ante oculos nostros versetur ultimus dies: et cum diluculo surrexerimus, ne ad vesperam nos confidamus pervenire; et cum in lectulo membra [Col. 0243B] deposuerimus, de lucis ⁜ d non confidamus adventu. Sic ⁜ 2 et facillime poterimus corpus nostrum a vitiis et concupiscentiis malis ⁜ 3 refrenare.

Semper cor nostrum promissa coelestia meditetur: omnia terrena quae possidemus, in futuras coelestis regni mansiones transferamus, ut cum ibi provecti ⁜ 4 fuerimus, fruamur bonis coelestibus. Nam credimus, quia cum a carnis vinculo anima nostra fuerit absoluta, si bene et recte coram Deo vixerimus, mox in occursum nostrum angelorum chorus occurret, omniumque sanctorum agmina in nostros miscentur ⁜ 5 amplexus, et ad adorandum verum judicem perducent. Si dum in corpore vivimus, sicut dixi, quae [Col. 0243C] Deo sunt placita faciamus, tunc erit nobis pax in circuitu et summa securitas: nec timebimus ultra diaboli ignita jacula, nec ullum quemlibet inimicum, qui cupit animas nostras ⁜ 6 jaculare, non ferrum, non [Col. 0244A] ignem, non faciem truculentam tortoris, non famem, non sitim, non ullam carnis aegritudinem. Non ultra adversabitur caro spiritui, nec ullum timebimus periculum: sed cum carnis abjecerimus sarcinam, tunc Spiritus sanctus tribuet nobis in coelestibus mansionem, cui nos paulo ante intra corporis nostri hospitium feceramus mansionem: et laeti gaudentesque futuri judicii diem exspectabimus, in quo singulorum animae pro suis actibus recipient merita.

Et e contra peccatores et impii poenitebunt ⁜ 7 , sed frustra. Rapaces et avari, superbi et adulteri, iracundi et cupidi, maledici et perjuri amarissime flebunt, sed malorum suorum veniam non consequentur. [Col. 0244B] In luctu maximo detinebuntur omnes, qui carnis suae voluptates secuti sunt; in moerore et gemitu sempiterno erunt, qui vitiis et passionibus servierunt. Et cum hi omnes pro criminibus suis et sceleribus gehennae ignibus deputandi erunt, nos, si Deo, dum in hoc corpore sumus, placuerimus, cum sanctis sempiterna praemia accepturi sumus. Ideo contemnamus cuncta, quae vana et caduca sunt, ut tantam gloriam, Christo miserante, adipisci mereamur.

Declinemus semper a vitiis, et ad virtutes tendamus: nec ⁜ 8 superflui sermones procedant ex ore nostro quia pro otiosis sermonibus reddituri sumus [Col. 0244C] rationem in die judicii. Nec ad maledicendum quemquam consuescamus linguam nostram, quae ad benedicendum ⁜ e et laudandum Deum creata est ⁜ 9 . Nec consuescamus consuetudines pessimas in omni actu [Col. 0245A] nostro, sive etiam cogitatione, quia consuetudo ⁜ a , quae longius fuerit protracta et confirmata, non cum parvo labore vitatur vel expellitur

Simus in malitia parvuli ⁜ b , et viri perfecti in sensu (I Cor. XIV, 20) . In quibusdam vero nos exhibeamus senes, in quibusdam juvenes: quia parvuli ⁜ 1 est ⁜ c ludere, perfecti autem lugere: nam praesens luctus ⁜ d laetitiam generat sempiternam. Omne autem quidquid immoderatum est, dissolutionem efficit animae, et negligentem erga Dei praecepta: nec delicta sua facile potest ad memoriam revocare, et obliviscens ea, non se instigat ad poenitentiam, et ita paulatim ab omnibus bonis cadit. Nullum habebit accessum [Col. 0245B] cordis compunctio, ubi fuerint immoderata vitia et concupiscentiae malae. Ubi autem fuerint lacrymae ⁜ e , ibi spiritalis ignis accenditur, qui secreta mentis illuminat. Nullus nos saeculi amor ab amore Christi segreget, et totae nostrae cogitationes ad praemia futurae vitae tendant, et de coelestibus meditentur. [Col. 0246A] Haec est gloria tua, haec est perfectio cursus certaminis tui. Perfectus enim dicitur non qui in aetate, sed qui in sensu perfectus est: nec ⁜ 2 ulli cuilibet obest puerilis aetas, si fuerit mente perfectus; nec senilis proderit aetas, si fuerit parvulus ⁜ 3 sensu. Nam et David cum puer esset et perfectus, cor ⁜ 4 et mentem habebat in Domino defixam, et ob hoc in regem electus ⁜ 5 est, et Saul cum senili esset aetate, quia in se malignam nequitiam habuit, de culmine regali expulsus est. Dominus vero et Salvator noster a senioribus crucifigitur, et ingressus Hierosolymam a parvulis collaudatur. Nam et arbor si multorum annorum fuerit infructuosa, exciditur; si autem fuerit novella et fertilis, colitur, ut magis ampliorem proferat fructum. Ideo has similitudines pono, ut nec juvenis nec [Col. 0246B] senex in domo tua de salute sua, vel etiam de operibus suis confidat, sed qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I, 31) .

Perfectorum ⁜ f autem virorum consortio fruere, et [Col. 0247A] a verbis eorum ne avertas aurem tuam, et in eorum consilio delectetur anima tua: verba enim vitae sunt verba hominum Deum timentium, et incolumitas animae iis qui ea libenter audiunt, et attendunt. Sicut enim ⁜ 1 sol oriens effugat caliginem, ita sanctorum doctrina a sensibus nostris expellit ⁜ 2 tenebras. Evita, quaeso, viros ⁜ a superbos, invidos, detractores, mendaces, perjuros, seipsos ⁜ 3 et salutem suam negligentes, qui mortui sunt virtutibus, et laetantur in propriis voluptatibus, ut gaudiis careant divinis. Non dico ut vel unum talem in domo tua habeas, sed etiam ubicunque tales esse audieris, hos devita. Cum hujusmodi ⁜ 4 hominibus nulla sit tibi connexio vel familiaritas, nec velis cum eis sermocinari, si non valeas, Domino miserante, eos ab errore suo revocare. Nam [Col. 0247B] saepe per unam ovem ⁜ b morbidam polluitur totus grex: et modica ⁜ c pars fellis magnum dulcorem vertit in amaritudinem. Nam talis si in habitu videatur tibi ⁜ 5 clarus ac nobilis, et dulcia tibi ⁜ d verba proferat, operibus tamen si agat tecum contrariis, magis nocet illius talis factura, quam placeat ex verbis figura: non enim ex verbis, sed ex virtutibus homo probatur.

Sic et tu sis apud Deum probatus, et omnia pro Christi amore libenter sufferas, et pro tribulationibus ⁜ 6 [Col. 0248A] carnalibus, quando tibi eveniunt, non frangatur animus tuus, ne vigorem patientiae tuae ⁜ 7 res hujus saeculi caducae molliant: sed time potius Deum si a proposito tuo retardaveris; et quando te peccatis obnoxium senseris, ad poenitentiam converti non confundaris, quia qui hic poenitet ⁜ 8 , in novissimo non poenitebit. In omnibus actibus et cogitationibus tuis placeas Deo, nec studeas placere 48 alteri, nisi ad aedificationem animae. Et in omni opere quod cogitas facere, primo ⁜ 9 cogita Deum; et si secundum Deum est quod cogitas, diligenter examina; et si est rectum coram Deo, perfice illud: si vero adversum fuerit repertum, amputa illud ab anima tua. Et omnia per consilium sapientum facito, ut opera tua et gressus tui secundum Domini voluntatem dirigantur. [Col. 0248B] In omni oratione et obsecratione ⁜ 10 Domini voluntatem in te, non tuam deprecare fieri; et secundum Apostoli praeceptum, orare sine intermissione oportet (I Thes. V, 17) , et sanctas manus sine ira et disceptatione ad Deum levare (I Tim. II, 8) .

Misericors est Dominus, et misericordiam in se sperantibus praestat. Non illi misericordia opus erat, qui nullum habuit peccatum, qui angelos fecit, et archangelos praeposuit: sed ut nos ab illo misericordiam consequamur. eleemosynam ⁜ 11 dedit ⁜ e . Non illi [Col. 0249A] eleemosyna necessaria fuit, cujus sunt omnia regna coelorum, qui constituit dominationes, principatus, virtutes, potestates; sed ut nos eleemosynis nostris participes regni coelorum efficeret. Patiens et pacificus est Dominus, ut patientia et pace sua mundum totum, qui in maligno positus erat, reconciliaret Deo (I Joan. V, 19) . Et nos patientes et pacifici sine ira et disceptatione simus, si ad Deum volumus pervenire. Et ad omnes homines faciamus ⁜ a bonum: ad omnes dico, non per partes, non ad unum, vel ad duos, aut ad tres, sed ad omnes homines. Christus enim non pro sanctis tantum passus est, sed pro peccatoribus et impiis et sceleratis ascendit crucem, et passione sua nos omnes revocavit ad vitam. Non sanctis tantum dedit Deus solem et lunam et pluviam, et omnia [Col. 0249B] nascentia terrae, et omnes fructus qui oriuntur in terris, sed in commune ⁜ b omnibus hominibus dedit illa, qui solem suum facit oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Matth. V, 96) . Ideo omnibus hominibus dedit illa ⁜ 1 in commune, ut bonum nostrum, et eleemosynae nostrae, et charitas nostra, et patientia nostra, et humilitas nostra in commune [Col. 0250A] omnibus hominibus distribuatur. Quandiu fuerimus in hoc mundo faciamus bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei (Gal. VI, 10) , et oremus pro inimicis nostris, et bonum pro malo restituamus.

Pauperes honoremus, et suscipiamus Christum in ipsis qui dixit: Quandiu fecistis uni ex his fratribus meis minimis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) : et filii Dei erimus, et haeredes Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) , et participes regni ejus erimus, ubi ⁜ 2 nunquam senescemus, nunquam moriemur; ubi non est ⁜ c humanae naturae, nec dolor ullus, nec tristitia post [Col. 0250B] gaudium, nec lux solis, nec lunae, nec ⁜ 3 stellarum splendor: sed Dominus noster Jesus Christus lux erit, et sanitas, et vita, et charitas, et pax, et gaudium, et omne bonum omnibus credentibus in se. Ibi est ⁜ 4 terra viventium, quam Propheta decantaverat dicens: Credo videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXVI, 13) . Id est, praemium coeleste visurum [Col. 0251A] ⁜ 1 se significabat, et cum Christo in perpetuum vivere et regnare, ubi nec nox ulla inspirat, nec dies terminabitur, nec inopia videbitur, neque cupiditas apparebit, sed perenne gaudium et sempiterna laetitia. Haec sunt promissa justorum, et haec sunt promissiones eorum, propter quae laboraverunt, et festinaverunt, et non cessaverunt currere in bonis operibus quandiu fuerunt in hoc mundo, in jejuniis et eleemosynis, in castitate, in continentia, in longanimitate, in patientia, in suavitate, in benevolentia, in labore multo, in orationibus, in persecutionibus, in fame et ⁜ 2 siti, in frigore et nuditate, in vigiliis multis pro Christi amore, et per omnia inutiles vigilias devitaverunt. Vigiliae autem inutiles sunt, cum quis vigilaverit circa cogitationes multas et turpes, vel [Col. 0251B] ad gerendum contrarium aliquid, vel facinus perpetrandum. Tales vigilias justi ⁜ 3 devitaverunt, et sanctas ⁜ a vigilias arripuerunt. Hi tales calcaverunt praesentem mundum, ut futurum regnum lucrarentur. Non acceperunt hic promissiones vel divitias hujus mundi miserabiles, quae homines male eis ⁜ 4 utentes ad inferna perducunt: et hanc praesentem patriam relinquentes, ad civitatem coelestem, cujus artifex et conditor est Deus, intuitum animi sui praemiserunt. Vitaverunt peccatum in verbo, in facto, in cogitatione, in visu, in risu, in motu, in annuendo oculis, in manibus, in pedibus, in ira, in rixa, in furore, in dissensione, in vana gloria, in superbia, in elatione, in cupiditate, custodientes corpus suum et animas suas.

Pariter enim duo jejunia jejunaverunt, id est jejunium corporis et animae, hoc est ab ira, et furore, et detractione, et blasphemia, et rixa abstinentes se: quia sicut superius intimavimus, isti sunt mortiferi cibi animae, qui pascunt eam in malum, et occidunt eam morte sempiterna. Iterum cibi corporis simul et animae, isti sunt voracitas, somnolentia, fornicatio, vinolentia, securitas, suavitas, homicidium. Isti sunt cibi corporis simul et animae, qui pascunt corpus, et occidunt et ⁜ 5 aggravant animam. Cibaria ista devitemus: escas autem coelestes appetamus, quae ad coelum nos trahant et deducant, sapientiam scilicet divinam, fidem robustam in Christo, benignitatem, [Col. 0252B] benevolentiam, patientiam, humilitatem, virtutem, divinam laetitiam.

Sermones boni ⁜ b et optimi procedant ex ore nostro, sale divino conditi ad aedificationem audientium. Dilectionem Dei et proximi, in quo tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 40) , semper mente meditemur, et opere perficiamus. Haec sunt mandata Christi, quae nos jubet facere. Si fecerimus ea, erimus participes regni ejus, et regnabimus cum eo: si autem non fecerimus, et ipse non dabit nobis regnum suum. Si denegamus, et ipse denegabit nos. Si non credimus, ipse fidelis permanebit ⁜ 6 : quia omnis incredulus [Col. 0252C] infideliter agit: dum et vitium hominis est omnia credere, et vitium est nihil credere ⁜ c ⁜ 7 . Summo [Col. 0253A] studio summaque vigilantia nobis est curandum, ut non ⁜ 1 audiamus a Christo judice omnium in die judicii quod audient peccatores: Ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV, 41) . Vere enim diabolo est praeparata gehenna, et non ⁜ 2 omnibus hominibus, si non fecimus opera diaboli. Vae his quibus praeparatus est dolor vermium, ardor flammae, sitis sine ⁜ a extinctu, fletus et stridor dentium, oculorum lacrymae, tenebrae exteriores sine luce, poena inexterminabilis; ubi non est ullus honor, sive agnitio proximi, sed continuus dolor et gemitus; ubi mors optatur et non dabitur; ubi non est honor senioris et regis, nec dominus est super servum, nec mater diligit filium aut filiam, nec filius honorat patrem; ubi omne malum, et omnis indignatio [Col. 0253B] et fetor et amaritudo abundat. Haec timuerunt justi, et haec fugerunt. Rogo, supplico, iterum ⁜ 3 atque iterum deprecor, frater charissime, ut et nos Deum amemus, et timeamus, et haec fugiamus, quia mors perpetua est animae nostrae, si in his perseveraverimus.

Tria enim sunt in hoc mundo deteriora omni malo: anima peccatoris cum peccato perseverans, quae nigrior ⁜ b corvo est; et mali angeli, qui eam rapiunt; et infernus, in quem ⁜ 4 ducitur. Non sunt enim deteriora his tribus. Eadem enim anima metu futuri judicii expavescens, et putredinem suam inspiciens dicit: [Col. 0253C] Putruerunt et corruptae sunt cicatrices meae a [Col. 0254A] facie insipientiae meae (Psal. XXXVII, 6) . Iterum ⁜ 5 tria sunt quibus in hoc mundo non sunt meliora: anima sancti in bonis operibus perseverans, quae speciosior ⁜ c est sole; et sancti angeli qui eam suscipiunt; et paradisus, in quem ⁜ 6 ducitur, exspectatioque regni coelestis. His tribus non sunt meliora in hoc mundo. Angeli enim sancti delectant animam spiritali cantico, sicut Psalmista ait: Beatus quem elegisti et assumpsisti, Domine; habitabit in tabernaculis tuis. Replebimur in bonis domus tuae: sanctum est templum tuum, mirabile in aequitate (Psal. LXIV, 5 et 6) . Haec, frater charissime, meditemur.

[Col. 0254B] Haec in animo firmiter teneamus, et caveamus nos ab omni peccato et iniquitate, in verbo, in facto, in cogitatione, in manibus, in pedibus, in visu, in auditu, custodiamusque corpus nostrum et animam. Christus enim Dominus noster, qui est Deus et Dei Filius, descendit de coelo in terram, ut nos de terra ad coelum secum portaret: pro nobis peccatoribus crucem ascendit, ut nos a ⁜ d cruciatu diaboli liberaret: ab inimicis poenam ⁜ 7 suscepit, ut nos de poena sempiterna liberaret; mortem suscepit, ut nos de morte eriperet; a morte resurrexit, ut nos resurgamus anima et corpore in die magno judicii. Ideo dum tempus habemus, laboremus, et bona opera Deoque placita una cum Dei adjutorio semper facere studeamus, ne [Col. 0254C] subito ⁜ e praeoccupati die mortis quaeramus spatium [Col. 0255A] poenitentiae et invenire non possimus. Dum sumus in hoc tempore ⁜ 1 seminare nos oportet: tempore enim suo, id est post mortem, sive in die judicii metemus, quod in vita aeterna habere debeamus ⁜ 2 . Hac enim laboremus, et invicem onera nostra portemus. Quo enim praecessit caput, et caetera membra secutura erunt ⁜ 3 .

Teneamus sicut jam superius insertum est, fidem rectam, spem certam, charitatem perfectam, quia fides ⁜ a tanquam sensus noster est, et charitas tanquam nostra sanitas. Fides credit, charitas operatur, spes roborat: et quamvis diversa membra diversa habeant officia, si charitatis tamen unitate [Col. 0255B] teneantur omnia membra, tunc merebuntur ire post caput. Caput enim nostrum in coelo est: et ipsa Veritas Dominus noster Jesus Christus de suis fidelibus ait: Si quis mihi ministrat me sequatur: et ubi ego sum, illic et minister meus erit (Joan. XII, 26) . Caveamus et per omnia caveamus, ne per invidiam, odium, detractionem, iram, ⁜ 4 rixam a capite nostro Jesu Christo praecidamur; et quidquid mali ⁜ 5 pro [Col. 0256A] amore Christi ⁜ 6 nostri proximi pertulerint, charitatis affectu compatiamur; et quidquid boni alius quislibet acceperit, quasi nos acceperimus, ita gaudeamus et pro illo qui acceperit gratias referamus. Ecce jam, ut ⁜ 7 diximus, patitur aliquis tribulationem aut damnum hujus saeculi, aut pro culpis suis vapulat, ⁜ 8 vel jubente imperiali ⁜ b sublimitate in carcerem retruditur; tristatur parentum sive amicorum morte; si dolemus pro illo ⁜ 9 , in corpore Ecclesiae constituti sumus; si non dolemus, jam a corpore praecisi sumus ⁜ 10 . Charitas quae colligat ⁜ 11 et vivificat omnia membra Ecclesiae, si nos videat de ruina alterius gaudere, statim nos praecidit a corpore. Forte igitur non dolemus de ruina proximorum nostrorum ⁜ 12 , quia praecisi sumus a corpore. Si enim ibi essemus, sine dubio doluissemus. Consideremus, frater ⁜ 13 charissime, [Col. 0256B] et diligenter attendamus, quia tandiu dolet membrum, quandiu in corpore continetur: si autem abscisum fuerit, nec dolere poterit, nec sentire. Cum enim manus aut aliquod membrum fuerit abscisum a corpore, si totum corpus tunc in multis partibus dividatur, manus illa non sentit, quae jam a reliquorum membrorum societate divisa est: talis 52 est omnis Christianus, qui de alterius aut damno, aut [Col. 0257A] afflictione, aut etiam morte non solum non dolet, sed, quod pejus est, forte etiam ⁜ 1 gaudet. Et quia jam est alienus a corpore, ideo affectum charitatis non tenet in corde ⁜ 2 , cum Apostolus praecipiat, Gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus, idipsum invicem sentientes (Rom. XII. 15, 16) . Et Salomon ne de ruina fratrum nostrorum gaudeamus, manifestissime admonet (Prov. XVII, 5) . Nos vero ⁜ 3 , mi frater, si veram et perfectam charitatem volumus custodire, ⁜ 4 omnes homines sicut nosmetipsos studeamus diligere: ut quia caput nostrum Christus est, membra illius nos esse mereamur; ut cum Christus apparuerit gloria nostra, et nos per concordiam charitatis, ⁜ 5 dilectionem scilicet Dei et proximi, quasi vera et perfecta membra illius absque ullo dolo malitiae vel [Col. 0257B] invidiae, omnes homines sicut nos ipsos amantes, cum ipso apparere mereamur in gloria. Ipse etenim ait in Evangelio ⁜ 6 , In hoc cognoscent omnes, quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XVIII, 35) . Dilectio enim proximi malum non operatur (Rom. XIII, 10) . O mi frater charissime ⁜ 7 , si Dominus et Salvator noster, qui nullum peccatum habuit, tanto affectu et tanta dilectione nos peccatores amare dignatur, ut quod nos patimur, se ipsum pati testetur: quare nos, qui sine peccato non sumus, et qui peccata nostra ⁜ 8 per charitatem redimere possumus, non tam perfecto amore eum diligimus, dum tanto ⁜ 9 nos dilexit, ut etiam proprium Filium suum pro nobis peccatoribus morti traderet? Et dum tantam benignitatem et misericordiam erga nos exhibuit, [Col. 0257C] vigilemus ne perdamus bonum, quod nobis dedit, et sacramentum baptismi nostri, in quo ⁜ 10 juravimus abrenuntiare diabolo et pompis ejus et peccatis omnibus. Et si transgredimur in aliquo peccato post baptismum ⁜ 11 , pius Deus dedit secundum baptismum, id est fontem lacrymarum, et ordinavit nobis poenitentiam propter fragilitatem nostram. Ideo debemus nostras confessiones veraciter confiteri, et fructus dignos poenitentiae facere: id est, ut praeterita non ⁜ 12 reiteremus secundum jussionem ⁜ 13 Domini, et consilium sacerdotis Deum timentis. Qui sacerdos, [Col. 0258A] ut sapiens et perfectus medicus, primum sciat curare peccata sua, et postea aliena vulnera detergere et sanare, et non publicare. Hos, si quimus, ⁜ 14 perquiramus, et cum talibus consilium salutis nostrae ineamus: ut non perdamus haereditatem coelestem, quam nobis Dominus ab initio mundi praeparavit, si serviamus ei in justitia, et sanctitate, et puritate cordis, et charitate non ficta, clamantes cum Apostolo: Quis nos separabit a charitate Christi? Tribulatio, an persecutio, an angustia, ⁜ 15 an fames, an gladius (Rom., VIII, 35) , et caetera quae sequuntur; sicut dictum est ⁜ 16 : Neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque aliqua creatura poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro (Ibid., 38) . Dictum est [Col. 0258B] enim ⁜ 17 de Ecclesia primitiva, quod erat illis cor unum, et anima una (Act. IV, 32) in Domino, et erat illis unum velle et nolle, quia in unum eos Christi charitas copulaverat.

E contrario vero carnales et amatores hujus mundi contra se invicem separantur et disjunguntur: moventes in alterutrum scandala, contentiones, iras, rixas, dissensiones, homicidia, perjuria, furta, rapinas et omnia quae mundus ⁜ 18 iste amat; et delectatur dicens unusquisque in corde suo: Faciam quod volo ⁜ 19 et possum; impleam ⁜ 20 cogitationes meas et delectationes [Col. 0258C] corporis; suffragantur mihi consilia mea, sive amicorum meorum, vel parentum potentum ⁜ 21 ; adest mihi aurum, superabundat argentum ⁜ 22 ; adsunt mihi servi et ancillae, agri et multae possessiones hujus mundi, pallia, vestes pretiosae, unde me redimere possum; adimpleam ⁜ 23 voluntatem meam: Deus dabit mihi spatium vitae et poenitentiae. Heu, quare non timemus quod Evangelium terribiliter insonat, dicens: Stulte, hac nocte exposcent a te animam tuam: quae praeparasti cujus erunt (Luc. XII, 20) ? Homines ⁜ a nos esse cognoscamus, et ne sic ⁜ 24 superbiamus [Col. 0259A] contra Deum et proximum, ut ⁜ 1 voluntates nostras malas perficiamus et Deum ⁜ 2 postponamus; ac deinceps Domini bonam voluntatem ad nostras malas reflectere cum muneribus posse nitamur, ⁜ 3 nostramque pravam voluntatem ad Domini semper rectam voluntatem corrigere negligamus; sed ubicunque nos delectat, injurias nostras volumus vindicare, ⁜ 4 dicentes: Faciam homicidium, perjurium, adulterium, fornicationem, et postea dabo Domino redemptionem meam. Quare non intelligimus, dum sic audacter peccamus, aestimantes Deum ⁜ a posse muneribus placari, quod tum multo plus eum ad iram ⁜ b , quam ad misericordiam provocamus, quia Deus non delectatur in auro ⁜ c vel argento, nec aliud a nobis quaerit, quam animas nostras mundas in conspectu suo praesentari? [Col. 0259B] Nec enim consiliis peccatorum se immiscet, sed ex salute nostra nos semper admonet, et salubre dat consilium, quia ipse est consiliarius salutis nostrae, sicut propheta ait: Et vocabitur nomen ejus admirabilis, consiliarius (Isa. IX, 6) . Et iterum dictum est de eo in Psalmo: Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum (Psal. I, 1) . Et iterum, quia non est iniquitas in eo (Rom. IX, 14) . Et forte ipsa, ⁜ 5 quam putamus pro nobis facere eleemosynam vel de ⁜ d praediis ⁜ 6 mortuorum, sive de rapinis pauperum, nomine, non opere videtur esse eleemosyna, ut unus injuste vestiatur, et alius injuste ⁜ 7 exspolietur; et unus injuste pascatur, et alius injuste fame torqueatur. Non quaerit ista Deus a nobis: audeo dicere, [Col. 0259C] odit ista omnipotens Deus. Ipsum audi per ⁜ 8 prophetam [Col. 0260A] quid dicat: Qui offert sacrificium ex rapina, sive ex substantia pauperum, quasi qui victimat filium in conspectu patris sui (Eccli. XXXIV, 24) . Non accipiam, inquit ⁜ 9 , ista de manibus vestris: manus enim vestrae sanguine plenae sunt (Isai. I, 15) . Et alius propheta, Panis egentium, vita pauperum est: qui defraudat illum, vir sanguinum est (Eccli. XXXIV, 25) . Contemnamus facere injustas eleemosynas, qui volumus facere justas ⁜ 10 et spiritales eleemosynas, ut de justis laboribus faciamus, non de rapinis, sive de ⁜ 11 multiplicatione frugum, aut de ineptis negotiis, ne forte in hoc multa ⁜ 12 sacrilegia incurrantur, vel etiam, quod pejus est, ⁜ 13 pro cupiditate vel ebrietate sanguis fundatur, clamentque eorum voces ad Deum contra nos, multo labore afflicti. Unde et Psalmista ⁜ 14 : [Col. 0260B] Qui pecuniam suam non dedit ad usuram, et munera super innocentem non accepit (Psal. XIV, 5) , et caetera quae superius in eodem psalmo audientem, ⁜ 15 credentem et caventem beatum efficere possunt, sicut ⁜ 16 idem psalmus concludit: Qui facit haec, non movebitur in aeternum (Ibid.) .

Et quia talia et his similia creator omnium creaturae suae rationali annuntiando insinuat, credamus ⁜ 17 quia diligit creator quod creavit; neminem persequitur, si ipse homo se non persequatur; a nullo ⁜ e [Col. 0260C] quolibet homine recedit ⁜ 18 , nisi prius ipse homo ab eo [Col. 0261A] recedat; nec naturam in ⁜ 1 nobis, sed vitium quod contraximus, odit. Et non prodest ⁜ a nobis, imo etiam obest Christi sanguine esse redemptos, et voluntarie diabolo esse subjectos. Ideo cogitemus et recogitemus, quod non propter felicitatem terrenam Christiani effecti sumus, ⁜ 2 nec propter divitias hujus saeculi, vel propter istam vitam Christum colimus, sicut Apostolus ait: Si in hac vita tantum speramus in Domino ⁜ 3 , miserabiliores sumus omnibus hominibus (I Cor. XV, 19) . Christus enim, ne aurum diligeremus, oblata munera contemnere docuit; ne famem timeremus, quadraginta diebus jejunavit; ne nuditatem pertimesceremus, praeter unam tunicam, aliam discipulis suis habere vetuit; ne tribulationes expavesceremus, omnia ipse sustinuit; ne mortem formidaremus, [Col. 0261B] et hanc ipse suscepit. Et cum ista omnia nos docuerit, non tantum verbo, verum etiam exemplo ipse praecessit. Hoc enim flagret in cordibus nostris; hoc ignis Spiritus sancti in nobis fervere faciat, ut sequamur vestigia ejus, ne desideremus remanere in hoc mundo, et pereamus cum hoc mundo. Heu quam miseri sumus, si hoc credere nolumus, et ab amore hujus saeculi mentem nostram non revocemus, dum perpetualiter ista tenere non possumus, et illa per securitatem amittimus! Quid faciemus? quid agemus? lugendum nobis est si regnum ⁜ 4 promissum perdamus, et subito dicatur nobis, o vos amatores mundi, exite obviam sponso, et ad illum venite, quem videre non vultis, quia praecepta ejus postposuistis. Videbitis enim plagas ipsas, quas in corpore suo pro vobis [Col. 0261C] ⁜ 5 pertulit. Quid tunc dolentes et gementes dicemus? Et quid meritis nostris in eum exigentibus responsuri erimus ⁜ 6 , dum frequenter audivimus, et negleximus ⁜ b quod Psalmista cecinit: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (Psal. CXV, 12) . Firmiter teneamus, quia spes bonorum in isto mundo non est posita, quamvis videatur spes [Col. 0262A] ⁜ 7 mundana esse, quae in amaritudinem vertitur, et amaram potionem ipse mundus amatoribus suis propinat. Et ipsa Veritas eos alloquitur dicens: Ubi est quod amabatis ⁜ 8 ? Ubi est quod pro magno tenebatis?

O mi frater, nunquid ferreae sunt carnes nostrae, ut non contremiscant, vel etiam sensus noster adamantinus, ut non mollescat, aut etiam non ⁜ 9 evigilet ad talia Dei verba? Quare non dicimus cum Propheta: Quis dabit capiti nostro aquam, et oculis nostris fontem lacrymarum, et ⁜ 10 ploremus die ac nocte vulneratos filios plebis nostrae (Jerem. IX, 1) ? Deficiunt flendo oculi eorum qui considerant non solum mortes corporum, vel etiam animarum Christianorum. Quis [Col. 0262B] luctus idoneior, quis planctus certior inveniri potest, ⁜ 11 quando unusquisque nostrum de anima perdita luget et dolet cum Apostolo, qui dixit, Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror (II Cor. XI, 29) ? Atque iterum in alio loco dilectionem proximorum compassus, dicit: Optabam esse anathema pro fratribus meis a ⁜ 12 Christo (Rom. IX, 3) . Discamus in tanto Christi Apostolo tantam flagrare Christi charitatem, 55 dum sciebat quod unico filio suo non pepercisset, sed pro nobis omnibus tradidisset eum (Rom. VIII, 32) . Pro omnibus nobis dicit: ideo nulli laici, nulli clerici, nullae sacratae virgines debent negligere salutem animarum suarum, dum tanti sanguinis pretium pro nobis fusum esse manifestum est.

Ideo omnes nos qui reliqui sumus super terram, peccata nostra agnoscamus, ne cum impiis pereamus, dum cito digna satisfactione Judicem ⁜ 13 non placemus. Quam velociter placavit iram ejus ille qui dixit: [Col. 0263A] Peccatum meum cognovi et injustitiam meam non operui. Dixi: pronuntiabo adversum me injustitiam meam Domino (Psal. XXXI, 5) . Promittit se pronuntiaturum, et illi jam dimittitur. ⁜ 1 Attende, mi frater, magna res! Dixit pronuntiabo, non dixit pronuntiavi; et tu remisisti, quia ex eo ipso quod dixit pronuntiabo, ostendit quia nondum pronuntiaverat, sed corde pronuntiaverat. Hoc ipsum dicere, pronuntiabo, pronuntiare est, ideo et dimisisti impietatem cordis mei. Vox mea nondum in ore erat, confessio ergo mea nondum ad os venerat. Dixeram, pronuntiabo adversus me, verumtamen Deus audivit vocem cordis mei. Vox mea nondum in ore, sed auris Dei jam in corde erat. Et quid secutum est? Et remisisti impietatem cordis mei. Paratus est semper Deus peccata nostra [Col. 0263B] indulgere, si non tardaverimus ad eum reverti. Si enim tardaverimus, timeamus ne inferat nobis ⁜ 2 iram suam, quia quosdam quidem ⁜ a praedestinavit ad ⁜ 3 supplicium, et quibusdam quidem magnum praestitit beneficium: nec tamen hoc injuste, sed in alto suo judicio. Nam Cain perfecit ⁜ 4 homicidium, et Job vulneratus Dei amicus effectus est, et Abel innocens a fratre suo occisus: tamen nec Job diutius passus est cruciatum, nec Ananiae locum donavit ad ignoscendum, nec Paulum deseruit colaphizatum, quem sua gratia fecit robustum, nec Judam suscepit poenitentem, nec Petrum deseruit flentem, nec Saul respexit poenitentem, nec David despexit confitentem. [Col. 0264A] ⁜ 5 Et sic sic pius et misericors Dominus, alto suo judicio separat vasa irae a vasis misericordiae. O si attendamus miserum Judam, vas olim perfectum, ⁜ 6 in perditionem perductum! Mustum sancti Spiritus portare ⁜ 7 non potuit, quo ⁜ 8 accepto continuo crepuit, totumque fractum ad nihilum utile est. Haec pertimescentes convertamur: et convertamur ⁜ 9 dum tempus est. Ait enim Psalmista: Inquirite Dominum, dum tempus est, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4) . Tempus est enim, ut reparemur: et si in aliquod ⁜ 10 peccatum fracti sumus, omnipotentem Deum figulum et artificem habemus; credamus quia potens est reparare perdita, qui creavit haec omnia integra. Ipse enim ait: Sicut lutum in manu ⁜ 11 figuli, ita vos estis in manu mea (Jer. XVIII, 6) . Ideo humiliemus [Col. 0264B] nos sub manu omnipotentis Dei, ut nos exaltet in tempore visitationis (I Petr., V, 6) . Cogitemus nos in conspectu Dei stare; agnoscamus quid sumus; agnoscamus quia terra et cinis sumus, dum et propheta contra nos dicat, Quid superbit terra et cinis (Eccli. X, 9) ? Quod si nos non agnoscimus, frustra exaltare volumus cervices nostras, dum Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (Jac. IV, 6) . Consolamini humiles, dicit Deus vester, consolamini qui estis pusillanimes; confortamini, et jam nolite timere: ecce Deus vester retribuet judicium, ipse veniet et salvos nos faciet (Isa. XXXV, 4) . Dominus in proximo est: nihil solliciti sitis (Philip. IV, 5, 6) , nihil nos ⁜ 1 terreat mundi infelicitas ⁜ 2 : quia si istam infelicitatem mundanam sancti ⁜ 3 omnes timuissent, perpetuam felicitatem non haberent. Si felicitas hujus mundi transitoria diligitur, hic perpetua non invenitur. Si vero perpetua felicitas quaeritur, quoniam hic non invenitur, ad perpetuam felicitatem tendamus, ubi patriam et parentes nostros habemus: patientissime omnia hujus mundi pro Christi nomine toleremus. Quid, ⁜ 4 rogo, est quod toleretur, contra illud, quod nobis promittitur? Apostolus inquit: Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) .

[Col. 0265B] Nulla ergo nos pressura terreat, nulla calamitas frangat. Dominus in proximo est ⁜ 5 pastor noster circa nos est, quid metuemus? Et si metuimus, clamemus ad pastorem nostrum, ut nos audiat. Clamemus in compunctione cordis, dicentes: Erravi sicut ovis quae periit; require servum tuum, Domine (Psal. CXVIII, 176) . Clamemus et dicamus, Libera a framea Deus ⁜ 6 animam meam, et de manu canis unicam meam: salva me ex ore leonis (Psal. XXI, 21) . Clamemus et dicamus, Periit fuga a me, et non est qui requirat animam meam (Psal. CXLI, 5) . Considerabo ad sinistram? Ecce diabolus ⁜ 7 ut lupus rugit, sicut leo frendet. Ecce lupus est? contra latrat canis. Clamavi ad te, Domine; dixi: tu es spes mea, portio [Col. 0265C] mea in terra viventium (Ibid., 6) . Libera me ⁜ 8 de manibus inimicorum meorum, et eorum qui me persequuntur. Nunquid pastor noster bonus, qui animam suam posuit pro ovibus suis, ad quem si clamemus, dimittet nos diutius errare, aut a feris vel a bestiis dilaniari atque consumi? Quin imo relictis nonaginta novem in deserto ⁜ 9 , perrexit unam ovem quaerere perditam. Nec quia clamantem audivit ideo perrexit; sed antequam clamaret; ait enim Evangelista: Relictis nonaginta novem in deserto, abiit quaerere unam ovem quae perierat (Luc. XV, 4 seqq.) : quam inventam et lassatam atque fatigatam, impositam humeris suis reportavit ad gregem. Pastor eam ad gregem suis humeris dignatus est reportare, et misericordia sua ab errore revocare. Quod vero ovem [Col. 0265D] istam Dominus humeris propriis ⁜ 10 impositam reportavit ad gregem quantae misericordiae ejus gratiae agendae sunt, qui tantum se ad nos humiliavit et inclinavit ⁜ 11 ? Portat et reficit, regit et custodit.

Deprecamur te ⁜ 12 , Domine bone, summe et optime pastor, ne pereat ovis: imple officium summi pastoris; persequere leonem ⁜ a , qui rapuit ovem de grege tuo; leo interficiatur, et ovis de faucibus suis eruatur; tu enim es pastor ovium. Rex noster potens, contere Satanam sub pedibus nostris. Et nunc, Domine pastor noster ⁜ 13 , rex noster, tot de grege tuo quotidie rapiuntur oves, et quare ⁜ 14 tantum taces? Responde: quare taces? Ecce per diversa praecipitia rapiuntur oves tuae, et inimici tui, qui te oderunt, levant caput contra te, et tu taces? O Domine Deus, quare tandiu taces? Ad haec Dominus per prophetam clamat et dicit: Tacui, tacui (Isa. XLII, 14) , sed non semper [Col. 0266B] tacebo: aget judicium manus mea. Ergo, Domine Jesu, pastor noster, rex noster, accipe arma tua, et progredere, ut pugnes contra leonem adversarium nostrum, qui circuit quaerens devorare nos (I Pet. V, 8) . Esto nobis, Domine ⁜ 15 , turris fortitudinis a facie inimici (Psal. LX, 4) . Petimus et instantissime petimus, ut liberes nos. Mundus enim in maligno positus est (I Joan. V, 19) . Ecce saeviunt mala, et pereunt mundi dilectores; blasphemant, insoniunt, et adversus te murmurant; non solum tuam misericordiam non precantur, verum etiam tuum judicium reprehendunt. Quis in eis talia operatur, nisi auctor mali, angelus superbus, perditus, et omnes perdere cupiens? Libera nos, Domine Deus ⁜ 16 , ab omni malo, et pars nostra sit cum omni bono. Ab omni malo libera [Col. 0266C] nos, quia tunc ab omni malo liberamur, quando a diabolo et angelis ejus separamur. Angeli ejus sunt, qui faciunt voluntatem ejus. Non sit nobis pars cum talibus qui faciunt voluntatem diaboli, sed cum illo qui dixit: Si quis fecerit voluntatem Patris mei, ipse meus pater, soror, et mater est (Matth. XII, 50) . Nos enim illius pretio redempti sumus. Societatem malorum fugientes, bona quaeramus, summo bono inhaereamus, illi serviamus, ejus voluntatem faciamus: ut simus et nos angeli Dei, de quibus dicit Propheta: Benedicite Domino, omnes angeli ejus, ministri ejus, facientes voluntatem ejus (Psal. CII, 20, 21) : quia voluntas Patris nostri est, sicut Evangelium ait, ut non pereat unus ex pusillis suis (Matth. XVIII, 14) , et ne pereamus et evellamus de via justa.

Deponamus opera tenebrarum, et induamur arma tucis (Rom. XIII, 12) , et expulsa noctis caligine, effugatisque [Col. 0267A] umbris ⁜ 1 tenebrarum, radius veri luminis fulgeat in cordibus nostris. In nocte non opera noctis, sed diei opera peragamus, quia filii Dei appellati sumus. Neque enim delectatione somni sensu noster torpescat, nec variis fantasmatibus animas nostras illudat, nec ipsa corpora nostra stramentorum calore depressa in alto torpore quies inclinet; sed vigilando, orando, jejunando, psallendo contra adversarium diabolum dimicemus, et magnam lucem infusam cordibus nostris sentiamus, et in nocte opera diei peragamus. Quid enim agendum est nobis in nocte hujus saeculi caliginosa, nisi diabolum effugare et Christum introducere? Quid agendum est nobis in hujus noctis caecitate, nisi captivatorem captivare, et liberatorem sequi? Quid agendum est nobis in [Col. 0267B] nocte, nisi tenebras diabolicas de cordibus nostris excutere, et lumen verum haurire? Quid agendum est nobis in nocte, nisi superbiam exstirpare, et humilitatem introducere? Quid agendum est nobis in nocte, nisi principem omnium vitiorum a nobis expellere, et fontem omnium bonorum suscipere? Suscipiamur eum, frater charissime, suscipiamus eum, ut et suscipiamur ab eo, et videamus quae bona praeparata ab eo habeamus, qui nos quotidie vocat. Suscipiamus jugum ejus leve, et sarcinam ejus suavem, qui sarcinam peccatorum nostrorum relevat ⁜ 2 . Deponamus opera tenebrarum, et induamur arma lucis (Rom. XIII, 12) . Quid enim est deponere opera tenebrarum, nisi renuntiare diaboli pompis et angelis ejus? [Col. 0267C] Et quid est nos arma lucis induere ⁜ 3 , nisi credere in [Col. 0268A] Deum Patrem omnipotentem, qui illuminavit omnem hominem venientem in hunc mundum, qui et ⁜ 4 dixit: Dum lucem habetis, credite in lucem, ut filii lucis sitis (Joan. XII, 35) ? Prius tamen, dilectissime, si vis, imo quia vis, discutiamus quis sit, vel quid sit diabolus.

Diabolus est enim angelus per superbiam superatus a Deo, qui in veritate non stetit; et doctor mendacii, et pater mendacii ⁜ a , quia ab ipso primum inventum est mendacium, et ipse est mendacium, sicut veracissimus, ⁜ 5 Veritas Dominus noster Jesus Christus in Evangelio Joannis loquitur (Joan. VIII, 44) , quia ipse est caput et finis mendacii; et a semetipso deceptus, nos decipere festinat; iste est adversarius ⁜ b effectus generis humani, inventor ⁜ c mortis, superbiae institutor ⁜ d , rex ⁜ 6 malitiae, scelerum caput, princeps omnium vitiorum, persuasor etiam turpium voluptatum. Hic ergo, cum illum primum ⁜ e hominem a Deo factum, Adam scilicet, patrem omnium nostrum intueretur, sicut superius crebro intelligere potes, videretque eum ⁜ 7 ex limo terrae ad imaginem Dei factum, pudicitia ornatum, temperantia compositum, charitate circumdatum, immortalitate vestitum, aemulus atque invidus tantam beatitudinem hominem terrenum accepisse, quam ⁜ 8 ipse dum esset angelus, per superbiam cognoscitur amisisse, [Col. 0268C] invidit statim insatiabilis homicida primum parenti [Col. 0269A] nostro ⁜ 1 , nos nostrosque parentes ⁜ 2 tantis ac talibus bonis exspoliavit, insuper et peremit. Nam et multis bonis in prima ⁜ a fronte diabolus nos exspoliavit, id est pudicitia, continentia, patientia, mansuetudine, charitate, immortalitate. Sic nos nudos ac miserabiles reddidit, suisque pannis derisit esse involutos, et suo dominio esse astrictos, atque ex ipso vinculo omnem prolem nostram sibimet obligavit. Exspoliavit nos pudicitia, et accinxit impudicitia; exspoliavit nos temperantia, et effecit intemperatos; exspoliavit nos charitate, et implevit malitia; exspoliavit nos immortalitate, et propinavit mortem. His etiam turpissimis ac foedissimis pannis nos posterosque nostros involvit, et semivivos reliquit.

Et quia sic ⁜ b sic ⁜ 3 miserabiliter atrocissimus hostis circa nos egit, imo quia sic egit ⁜ 4 , eia, frater charissime, eia; renuntiemus huic damnosae haereditati. Pupilli effecti ⁜ 5 sumus: antequam exactor ⁜ c veniat tam [Col. 0270A] pessimae haereditatis, omnibus quae ejus sunt, renuntiemus. Si quis itaque huic haereditati, in qua sunt panni diaboli, ⁜ d pompae scilicet saeculi ⁜ 6 , et angelis ejus renuntiare neglexerit, cum judex venerit, sicut Evangelista loquitur, tradetur debitor exactori; exactor autem debitorem trudet in carcerem. Amen dico vobis, dicit Dominus, non exiet ⁜ 7 inde, donec reddat novissimum quadrantem (Matth. V, 26) . Omne itaque genus humanum tanquam pauperem et pusillum divina Scriptura commendat Deo dicens: Tibi derelictus est pauper, pupillo tu eris adjutor (Psal. IX, secundum Hebraeos, X, V. 14) . Ejusque adversarium demonstrans, secutus adjunxit: Contere brachium peccatoris et maligni (Ibid., 15) . Adsit Dominus noster Jesus Christus pius et misericors, qui aliquam misericordiam [Col. 0270B] huic et pupillo ⁜ 8 et pauperi ⁜ e exhibeat, quia callidum atque ferocissimum adversarium patitur, et jam jam ⁜ 9 pupillus in sua causa deficit: quapropter suus adversarius pravis artibus decipere eum festinat. Adsis, Domine Jesu Christe, pupillo idoneus defensor; sta in causa ⁜ f illius qui jussisti ⁜ 10 recta judicare [Col. 0271A] filiis hominum. Eleva brachium tuum, et contere brachium peccatoris et maligni. Optime nosti hujus pauperis et pupilli, generis scilicet humani causam, quae ex paterno ⁜ a chirographo debetur. Inventus est reus, et obstrictus ab adversario detinetur: non est aliud quemadmodum nobis subveniatur, nisi ex tuo consilio et pernecessario ⁜ 1 adjutorio. Judica causam nostram: defende quia potens es.

O mi frater charissime, quam felix anima quae tam potentem habet defensorem! Ideo nunc quaeso vigilet unusquisque nostrum, ne apud eum diabolus in die judicii suos pannos agnoscat, et incipiat reus detineri, [Col. 0271B] quem Christus sua gratia voluit liberari ⁜ 2 . Nec sibi male blandiantur, qui post acceptam gratiam corrigi nolunt, atque rursus ad suas pristinas redeunt voluptates ⁜ 3 . Exspectatur enim dies judicii: aderit ille aequissimus judex, qui nullius potentis personam accipiet, cujus palatium auro argentoque nullus episcopus, nec abbas, nec comes ⁜ b corrumpere poterit. Astabunt omnes animae, ut referat unaquaeque secundum illud ⁜ 4 quod in corpore gessit, sive bonum sive malum. Praesto enim erit adversarius diabolus, et recitabuntur ⁜ c verba professionis nostrae et objiciet ⁜ d nobis in faciem quidquid fecimus, et in qua die peccavimus, et in quo loco, et quid boni operis [Col. 0271C] tunc temporis facere debuimus ⁜ 5 . Et si tales inventi [Col. 0272A] fuerimus, exsultabit ille adversarius in conspectu piissimi judicis, superiorem se esse nobis declamans, agens talem causam apud talem judicem. Habet enim dicere tunc ipse diabolus: Aequissime judex, judica istum meum esse ob culpam, qui tuus esse noluit per gratiam. Tuus est per naturam: meus est per miseriam. Tuus est ob passionem: meus est ob suasionem. Tibi inobediens: mihi obediens. A te accepit immortalitatis stolam: a me hanc pannosam, qua indutus est, tunicam ⁜ 6 . Tuam vestem amisit: cum mea veste huc advenit. Quid apud eum impudicitia faciebat, quid intemperantia, quid avaritia, quid ira, quid superbia, quid caetera mea membra? Dimisit te: confugium fecit ad me: meas sorores video comitari cum illo. Quid enim idcirco ⁜ 7 faciebat? Quid [Col. 0272B] cum superbia disputabat? Quid cum ira furiebat? Thesaurizavit sibi iram in die irae. Aequissime judex, judica, inquam ⁜ 8 , quia justitia et judicium praeparatio sedis tuae (Psal. LXXXVIII, 14) . Judica illum meum esse, et mecum damnandum esse. Haec omnia quae huc attulit, mea esse cognosco. Meus esse voluit, et mea concupivit: mecum puniri debet; quoniam quem tu dignatus es tanto pretio liberare, ipse se mihi voluit postmodum libenter obligare. Heu, heu! frater charissime, poteritne talis aperire os, qui talis ibi invenietur, ut juste ire cum diabolo deputetur?

[Col. 0272C] Videamus quid agamus; ab illo videamus quomodo [Col. 0273A] liberemur; videamus et caveamus ne in vacuum gratiam Dei suscipiamus ⁜ 1 : sed integro corde, perfectaque fide renuntiemus atque spernamus tam damnosam diaboli ⁜ 2 haereditatem, ne pupilli et pauperes remaneamus. Recitetur in medio nostrum sententia beati ⁜ 3 Apostoli terribilis terribiliterque prolata, quae corda simul et corpora nostra contremiscere faciat. Ait enim: Voluntarie peccantibus nobis post acceptam notitiam veritatis, jam non relinquitur pro peccatis hostia: terribilis ⁜ 4 autem quaedam exspectatio judicii, et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios. Irritam quis faciens legem Moysi, sine ulla miseratione duobus vel tribus testibus moritur: quanto magis putatis deteriora mereri supplicia, qui Filium Dei conculcaverit, et sanguinem testamenti [Col. 0273B] pollutum duxerit, in quo sanctificatus est ⁜ 5 , et Spiritui gratiae contumeliam fecerit? Scimus enim qui dixit, Mihi vindictam et ego retribuam ⁜ 6 . Et iterum, Quia judicabit Dominus populum suum. Horrendum est enim incidere in manus Dei viventis (Hebr. X, 25 seq.) . Et paulo post: Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem. Patientia enim vobis necessaria est, ut voluntatem Dei facientes reportetis promissionem. Adhuc enim modicum ⁜ 7 aliquantulum qui venturus est veniet et non tardabit reddere unicuique secundum opus suum (Ibid., 35) Haec enim verba non ex me, sed ex ipso qui dixit, An experimentum ejus quaeritis, qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII, 3) , profluxerunt. Extendamus aciem oculi cordis ⁜ 8 , et videamus: et [Col. 0273C] aurem cordis accommodemus ad terribilem Apostoli sententiam perspiciendam et investigandam. Mundemus oculum ⁜ 9 cordis, imo ipsa lux, quam desideramus videre, mundet cor nostrum, et sit a peccatorum tenebris ipso miserante mundatum. Beati enim, ait, mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) . Non sit nobis hic labor inutilis ad perniciem, sed utilis ad salutem. Curramus, dum lucem habemus, ne tenebrae nos comprehendant (Joan. XII, 35) . Et iterum Apostolus hortatur nos intentissime dicens: Remissas manus et soluta genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris, ut non claudicans quis erret; magis autem sanetur. Pacem sequimini cum omnibus et sanctimoniam, sine qua nemo videbit [Col. 0274A] Deum: contemplantes ne quis desit gratiae Dei, ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi (Heb. XII, 12 seqq.) . Et paulo post: Videte ne recusetis loquentem. Si enim illi qui increduli fuerunt verbo Dei, non effugerunt, recusantes eum qui super terram loquebatur: multo magis nos qui de coelis loquentem nobis avertimur ⁜ 10 , cujus vox movit terram tunc, modo autem repromisit dicens. Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed et coelum (Ibid., 25 et seqq.) . Quod autem adhuc semel, dicit, declarat mobilium translationem tanquam factorum, ut maneant ea quae sunt immobilia. Itaque regnum immobile suscipientes, habeamus gratiam, per quam serviamus, placentes Deo cum metu et reverentia: etenim Deus noster ignis consumens est, [Col. 0274B] qui consumpturus est adversarios. Accedamus ad eum antequam consumamur ab illo: postulantes ab eo urere ⁜ 11 cor nostrum et renes nostros. Et iterum, Quoniam probasti nos, Deus, igne nos examinasti, sicut examinatur argentum (Psal. LXV, 10) . Apertissime enim patet, quia si hic ab illo non urimur, illic velut adversarii consumemur. Ait enim Apostolus, Nemo se circumveniat, nemo se seducat inanibus verbis, quia quaecunque seminaverit homo, haec et metet (Ephes. V, 6; Gal. VI, 8) . Non aliud lingua loquamur, et aliud corde: ne simus Judas et ⁜ a Herodiani: alii in proditione ⁜ 12 , alii in confessione, alii in dissimulatione, sed alii ⁜ 13 in veritatis humilitate. Ideo cum vero corde in plenitudinem fidei properemus, aspersi ⁜ b corda a conscientia mala. Teneamus [Col. 0274C] spei nostrae confessionem indeclinabilem, et bonorum operum inchoationem non deseramus, sicut est consuetudinis quibusdam: sed consolantes, et ⁜ 14 tanto magis quanto viderimus appropinquantem diem judicii.

Teramus carnis nostrae superbiam, quia caro est quae animam perdit, et totam superbiam affert: et qui in carne seminat, sicut Apostolus ait, de carne et metet corruptionem (Gal. VI, 8) . Caro est quae recipit diabolum: diabolus enim ⁜ c seminat in carne nostra semina sua, id est, homicidium, fornicationem, [Col. 0275A] concupiscentiam, libidinem, iram, rixam, ebrietatem, superbiam, furtum, et omnem suggestionem malam, dicente Apostolo, Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus spiritus aeris ⁜ 1 hujus ⁜ a , adversus spiritalia in coelestibus (Ephes. VI, 12) . De diabolo dicit, qui spiritus malus ⁜ b est, et non videtur. Et ipse spiritus nequissimus projectus est de coelo cum angelis suis, de quibus dicitur in Apocalypsi: Ecce projectus est accusator fratrum nostrorum, qui accusabat illos die ac nocte, et ipsi vicerunt eum propter sanguinem agni (Apocal. XII, 10) . De quo Apostolus dicit: Datus est mihi stimulus carnis meae, angelus Satanae qui me colaphizet: Propter quod ter Dominum rogavi, ut discederet a me; et dixit mihi, sufficit tibi gratia mea: nam virtus [Col. 0275B] in infirmitate perficitur (II Cor. XII, 7 seq.) . Item ⁜ 2 ipse repetens dicit: Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis (Rom. VII, 23) . Iterum ipse, Ego enim mente servio legi Dei, carne autem legi peccati (Ibid. 25) . Et iterum: Nihil nunc damnationis est his qui sunt in Christo (Rom. VIII, 1) . Caro est quae recipit diabolum, et carnem habet diabolus in potestate, non animam, ideo dicit Apostolus, Datus est mihi stimulus carnis meae; non dicit, animae meae ⁜ 3 , sed carnis meae angelus Satanae. Denique Job in carne tentatus est a diabolo, dicente [Col. 0276A] Domino, Et data est ei potestas a Domino in facultate et in carne ⁜ 4 ejus (Job. I, 12) . Et iterum, Dabo tibi illum in potestatem, praeter animam illius (Job. II, 6) : Caro enim concupiscit adversus spiritum: spiritus autem adversus carnem. Haec autem sibi invicem adversantur ut non quaecunque vultis illa ⁜ 5 faciatis (Gal. V, 17) . Caro est misera bestia ⁜ c quae gravat animam, dicente Apostolo, Qui in carne sunt placere Deo non possunt (Rom. VIII, 9) : Iterum ipsa Veritas Dominus noster Jesus Christus de se ipso dicit: Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI, 41) . Caro enim nostra in malitia semper vult potens ⁜ d esse; in abstinentia autem, id est in jejunio et in vigiliis et orationibus ac bonis operibus infirmam se esse fingit. Caro nostra est quae nos demergit in foveam, [Col. 0276B] dicente Apostolo, Mortificate membra vestra quae sunt super terram, id est, fornicationem, immunditiam, iram, rixam, et caetera quae sequuntur (Col. III, 6) . Et iterum: Curam carnis ne feceritis in concupiscentiis vestris (Rom. XIII, 14) . Itaque mortificemus carnem nostram per abstinentiam, et ⁜ 6 jejunium, et vigilias, et orationes, ne vobis adducat diabolum cum concupiscentiis malis. Caro autem data est nobis quasi animae bellum: quae, si mortificetur, adducit vitam; si nutriatur, praeparat se contra animam ad bellum. Laudo autem illum qui carnis suae potest habere ⁜ e potestatem. Dum infirmitatem carnis [Col. 0277A] nostrae timemus, salutem animae nostrae negligimus. O anima ⁜ 1 misera, quid dicis, quam caro sic fortiter gravat? dicente Salomone, Caro quae corrumpitur, aggravat animam (Sap. IX, 15) . Et iterum repetit, Os quod mentitur, occidit animam (Sap. I, 11) . Vae, vae animae miserae, quam caro persequitur! Caro nostra quotidie contra animam pugnat: et nos contra carnem pugnare quotidie debemus, sicut Apostolus praecipit: Si secundum carnem vixeritis, moriemini: si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis (Rom. VIII, 13) . Omnem suggestionem malam caro concupiscit et demonstrat; caro concupiscit omne malum; caro hortatur maleficia, caro provocat iram, [Col. 0277B] caro provocat homicidium, caro provocat adulterium et rixam, caro inserit ebrietatem, caro portat omnem concupiscentiam malam hujus saeculi, et omnia mala caro desiderat. O caro, bestia crudelis, quid habes, quid gravas animam, quae nihil desiderasset nisi Deo servire, si tibi inimicae non se junxisset? Tu autem, caro misera, non solum te ipsam occidis, sed et animam occidis ⁜ 2 . Non sufficit tibi perditio tua, sed adhuc animam vis in infernum demergere ⁜ 3 . Vae tibi anima, quae carnem accepisti contrariam, quae nec ipsa intrat, ⁜ a nec te permittit introire ⁜ 4 in regnum coelorum! O caro mala, quid quaeris, quid desideras? Non vis laborem sustinere? non vis inquieta conquiescere? suffocas animam, ut versa vice tu sis domina, et illa ancilla. Rogo, quare gravas animam, [Col. 0278A] quae molesta non est tibi? Nec tu effugies poenam, dum ipsa patitur gehennam; nec enim sine te poterit judicari in die judicii. Quare non consentis spiritui et animae nostrae, sicut Evangelium te hortatur, dicens: Esto consentiens adversario tuo dum es cum ipso in via, hoc est in hoc saeculo, ne forte tradat te judici, hoc est Christo, et ⁜ 5 judex tradat te ministris, hoc est angelis malis, et ministri mittant te in carcerem, hoc est in gehennam: non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem (Matth. V, 25, 26) , id est minimum peccatum.

[Col. 0278B] Quid es tu ⁜ 6 et quid nobis praestas, nisi detrimentum animae nostrae? Qui te ⁜ b nutrit, ad malum faciendum te nutrit, quia non ⁜ c peccat anima nisi per carnem, sicut scriptum est: Anima quae peccaverit ipsa morietur (Ezech. XVIII, 4) . Verbi gratia dicit aliquis ⁜ 7 . Anima quomodo potest peccare, cum non videatur? Quid potest timere, ⁜ 8 cum ipsa non teneatur? Ipsa caro peccat, quae animam gravat: et anima a carne superata consentit carni in peccatis. Caro enim praeceps est ad libidinem, improba ad petulantiam, frequens ad luxuriam, inverecunda ad fornicationem, crimen quotidie crimini superponens ⁜ 9 , peccatum peccatis; non cessat pessimis deteriora conjungere; voluntate crudelis, vana et insipiens, semper ad malum prona, ad bonum ⁜ d excusabilis et pigerrima, [Col. 0279A] velox ad mortem, ad vitam difficilis; cui exosa sunt opera lucis, et tenebrarum ⁜ a amantissima; quia cadere diligit, surgere negligit; amara est illi salus, et dulcis perditio; de malo semper corruens in deterius, et de pejori in pessimiora ⁜ b defluens; inquieta et impatiens, flammis gehennae animam circumdans; injiciens ⁜ 1 se inter germina cupiditatis et avaritiae, vanitatis et arrogantiae, irae et impatientiae, caeterarumque nequitiarum, ⁜ 2 ad superflua et inhonesta se deprimit, abstrahens se a coelestibus, et delectans in terrenis; relinquit veritatem, festinat haurire vanitatem, et verba mendacii. Et quid plura? Sicut tinea ⁜ c lanam devorat, et sicut ignis ligna, fenum, et stipulam consumit: ita caro rebellis et delicata animam consumit et concremat. Quid tu ad [Col. 0279B] haec anima, quid tu ad haec respondes? Dicam, inquit, Redemptori meo, antequam carne exuar, quid ad haec respondeam, et ad quod bonum corpus, quod inhabito incitare voluissem.

Non sit in me, obsecro, Domine, concupiscentia libidinis, sed amor pulcherrimae castitatis. Sim ad malum audiendum tarda, ad verbum tuum festina, ad perficiendum ⁜ 3 accelerans. Sim in tuo timore sollicita, in amore perfecta, in fide constans, in spe nullatenus dubitans. Dilectione proximi ferveam, odii ardore non urar, nec invidiae livore tabescam. Sanctum semper opus in me spira ut cogitem, compelle ut faciam. Suade me ⁜ 4 ut diligam te, confirma [Col. 0279C] me ut teneam te, custodi me ne perdam te. Non ingrediatur nec requiescat in domicilio meo, ubi tua debet esse mansio, pes superbiae, nec gulae ⁜ 5 concupiscentia, fornicatio nec avaritia, invidia nec ira, tristitia nec vana gloria. Sed profundam humilitatem posco a te, qui dixisti: Super quem requiescam nisi super humilem et quietum, et caetera ⁜ 6 (Isa. LXVI, 2) ? Da mihi profundam humilitatem, qua curvetur altitudo carnis, ⁜ 7 superbia quae me suffocat. Da mensuratam [Col. 0280A] abstinentiam, qua superflua ventris refrenetur edacitas, quae me perimit. Da castitatem cordis, quae me impollutam reddat. Da munditiam spiritus, quia immunda carnis luxuria me demergit. Da manus ⁜ 8 largifluas ad erogandum eleemosynas, quo tenax avaritia respuatur. Da dilectionis amorem, quo zelus exstinguatur invidiae. Concede tolerantiae patientiam, per quam ira crudelis bestia superata deficiat. Tribue aeterni gaudii spem, qua tristitiae amaritudo demulceatur. Fac intrinsecus mentem de bono opere gloriari in te, ut vanae gloriae foras ex me non procedat jactantia. Dona etiam mihi in omnibus tenere justitiam, magnanimitatem, temperantiam; et fac me ⁜ 9 cum simplicitate esse prudentem, ut et beatam vitam sinceriter agam, et malum prudenter [Col. 0280B] fugiam ⁜ 10 ; atque fraudulentam et deceptoriam astutiam diaboli intelligere valeam, ne me per speciem boni fallat ⁜ 11 ; et discernere rationabiliter valeam, et praevidere quid boni agam, vel quid mali refugiam. Fac me post haec mitem, benevolam, pacificam, mansuetam, sine simulatione esse, omnibus bonis concordem, in vigiliis, in jejuniis, in orationibus constanter strenuam. Da etiam in mansuetudine moderatum sermonem ⁜ 12 , adipisci silentium, ut loquar quod condecet, taceam quod loqui non oportet, vel quidquid ex virtutum fructu conferre dignaberis. Da sine aliquo errore immaculatam tibi servare fidem, et juxta fidem digna ⁜ 13 esse opera mea, ut fidem rectam opere pravo non polluam; et te quem credendo confiteor, male vivendo non denegem; et [Col. 0280C] te quem strenua fide sequor actu, negligentiae ⁜ 14 operibus non offendam. Fac me in sancto conversantem ⁜ 15 proposito, sequi justitiam, diligere misericordiam, amare veritatem, refutare mendacium, falsum nihil meditari vel loqui ⁜ 16 ; te indesinenter timere, te amare, te diligere, tua praecepta servare, pacem cum omnibus sine dolo retinere, ⁜ 17 discordes sine simulatione ad concordiam provocare, charitatem cunctis insimulatam offerre, nullum scandalizare, nulli me [Col. 0281A] praeferre, sed omnibus inferiorem judicare, reverentiam et timorem non propter timorem potentum, sed ob Altissimum exhibere; senioribus obedientiam, et charitatem ⁜ 1 aequalibus offerre ⁜ 2 : gratiam opportunae dilectionis junioribus ostendere ⁜ 3 ; fraterna onera sive pericula aequanimiter sustinere ⁜ 4 ; cunctis simul prodesse, non obesse; nulli nocere, nulli adversari, nullum calumniari, nulli offendiculum ponere, nullum judicare, nulli detrahere, nulli injuriosam esse, nullius carpere vitam, nullius explorare semitam, sed de me ipsa tantum esse sollicitam, malum pro malo nequaquam rependere; injuriarum mearum nec memorem esse ullatenus nec vindicem, sed in omni bonitate superare malitiam; maledicenti benedictionem parare; inimicum et amicum 64 [Col. 0281B] diligere; convicia et contumelias irascentium sustinere, non rependere ⁜ 5 , injurias cito oblivisci, offensori meo ignoscere, ad veniam concedendam semper paratam esse: aliena non concupiscere, nec occasione qualibet auferre: mea vero non habentibus misericorditer erogare. Advenam ⁜ 6 et peregrinum propter te, qui redemisti me, retinere, esurientem reficere, sitientem potare, hospitem colligere, nudum operire, visitare languidum, requirere ⁜ 7 carceratum, consolari tristem, afflicto et lugenti compati, non habenti praebere necessaria, victum et vestitum dividere cum egeno, amplecti indigenam, fovere domesticum, amare peregrinum, redimere captivum, suscipere ⁜ 8 advenam, tueri pupillum et orphanum, suffragari viduae, subvenire oppresso, [Col. 0281C] praestare auxilium desolato, disrumpere colligationes impietatis (Isa. LVIII, 6) ; vel quaecunque praeceptorum tuorum documenta declarant, diligenter credere et audire, ardenter investigare, prudenter scire, festinanter exercere, desideranter implere, et coram te humilem semper existere: ut surgam, non dejiciar; erigar, non subruar; ascendam, non descendam: quia caro, cum qua inhabito, semper perducere me vult ad peccatum, mecum vult coronari, sed non mecum decertare. Nullum pessimiorem ⁜ 9 patior hostem, quam corpus meum in quo inhabito ⁜ 10 . Est enim quasi leo subversor in domo mea (Eccli. IV, 35) , undique me pestifero morsu dilacerando consumens. [Col. 0282A] Ideo longa trahens suspiria, clamitando dicam: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei. Per quem? Per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 24, 25) . Haec velim, o Jesu Salvator ⁜ 11 bone, redemptor optime, haec velim, quae hucusque nunc supplicando deprecata sum; haec et haec deprecor; quia pretiosissimo sanguine tuo redempta sum, ut propter carnis corruptionem non peream in aeternum, non veniam in mortem secundam, neque in terram oblivionis. Haec vox mea in auribus misericordiae tuae sonet, ut tuam, non carnis faciam voluntatem: et omnis mens mea te meditetur, in te ⁜ 12 delectetur, te sequatur, te confiteatur, quia redimendo ⁜ 13 me in aeternum misericordia tua est, et in tua misericordia [Col. 0282B] revixi perdita peccatis ⁜ 14 adolescentiae meae, et egi poenitentiam coram te quia servasti mihi tempus conversionis, quae considerans peccata mea compuncta sum, et te inspirante egi poenitentiam coram te. Laeta jam inde tibi nunc et semper innumeras gratias refero, quia ut invenirem te, tu prius quaesisti me; ut redirem ad te, tu compulisti; ut verberarer, ⁜ 15 tu sicut ⁜ 16 pius Pater respexisti; ut confiterer, tu es operatus; ut me recognoscens plangerem, tu dedisti mihi. Pone, Domine, lacrymas meas in conspectu tuo (Psal. LV, 9) , et perveniat ad te in coelum deprecatio mea. Adesto, precor, et subveni, atque in manibus tuis commendatam tibi me ipsam suscipe, liberans me de ore saevissimi draconis, et de manu atrocissimi inferni. Cum acceperis me, et auferes de [Col. 0282C] medio umbrae mortis, imo deduces in semitam lucis, in clarissimam regionem viventium. Colloca me in caulis tutissimis gregum tuorum, quia tu es pastor bonus, qui requiris et reducis perditam ⁜ 17 ovem, tueris et salvas inventam: sanas et foves languidam. Et tu es misericors Dominus, qui sperantes in te non confundis, requirentes te non derelinquis; revertentes ad te non respuis, sed exsultando et laudando suscipis, atque in aeterna beatitudine una cum sanctis et electis tuis aeternaliter regnare concedis: quia est tibi cum aeterno Patre et Spiritu sancto una deitas, gloria, virtus, ⁜ 18 imperium et potestas in saecula saeculorum. Amen.

XII. Credo in unum Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia saecula. Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero. Genitum non factum, consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt. Qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit de coelis, et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria virgine, et homo factus est. Crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus est, et resurrexit tertia die secundum Scripturas. [Col. 0293B] Ascendit in coelos, sedet ad dextram Patris. Et iterum venturus est cum gloria judicare vivos, et mortuos, cujus regni non erit finis. Et in Spiritum sanctum Dominum, et vivificantem. Qui ex Patre Filioque procedit. Qui cum Patre, et Filio simul adoratur, et conglorificatur. Qui locutus est per Prophetas. Et unam sanctam catholicam, et apostolicam Ecclesiam. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum. Et exspecto resurrectionem mortuorum. Et vitam futuri saeculi. Amen.

XIII. Sanctam autem, perfectam, et inseparabilem, et ineffabilem veramque Trinitatem, id est, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, individuam confiteor in unitate naturae, quia trinus, et unus est Deus. Trinus nimirum per distinctionem [Col. 0293C] personarum; unus vero per substantiam inseparabilem Deitatis. Has igitur tres personas Patris Filiique ac Spiritus sancti, non putativas vel quasi suspicabiles tantum, sed veras, subsistentes, coaeternas, coaequales credimus et consubstantiales. Alia est enim persona Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti. Sed Pater, et Filius, et Spiritus sanctus non tres dii, sed unus est Deus. Nam Pater verus Deus vere et proprie Pater est, qui genuit ex se, id est ex sua substantia, intemporaliter, et sine initio verum Filium, coaeternum, consubstantialem, et coaequalem sibi. Et Filius verus Deus, vere et proprie est Filius, qui ante omnia saecula genitus est de Patre intemporaliter, et absque ullo initio. Lumen [Col. 0293D] de lumine, Deus verus de Deo vero. Et nunquam fuit Pater sine Filio, nec Filius sine Patre. Pater etenim semper Pater est, erat, et erit. Et Filius semper Filius est, erat, et erit. Et nunquam non fuit Pater, quia nunquam non fuit Filius. Semper enim Pater, qui genuit sibi aequalem Filium: semper quidem Filius, qui genitus est aequalis Patri. Spiritus namque sanctus verus Deus, vere, et proprie Spiritus sanctus est: non genitus, nec creatus, sed ex Patre Filioque intemporaliter, et inseparabiliter procedens. Consubstantialis, coaeternus, et aequalis Patri Filioque semper est, erat, et erit. Et nunquam fuit Pater, aut Filius sine Spiritu sancto. Nec Spiritus sanctus sine Patre, et Filio. Et idcirco inseparabilia sunt semper opera Trinitatis, et nihil est in sancta [Col. 0294A] Trinitate diversum aliquod aut dissimile, vel inaequale. Non divisum naturaliter, non confusum personaliter, nihil majus aut minus. Non anterior, non posterior, non inferior, non superior, sed una, et aequalis potestas, par gloria sempiterna, et coaeterna consubstantialisque majestas. Unum namque sunt essentialiter Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Et idcirco unus est Deus; sed non unus propter personarum discretionem Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Verus enim Pater proprie Pater est, et non est Filius, et verus Filius proprie Filius est, et non est Pater. Spiritus quoque sanctus proprie Spiritus sanctus est, et non est personaliter Pater, vel Filius, sed ex utroque procedit; et tamen non sunt tres dii, sed unus est Deus. Et in hac sancta [Col. 0294B] Trinitate nihil (quod absit) aliquid putandum est visibile, corporale, palpabile, vel comprehensibile. Omnipotens namque sancta Trinitas, invisibilis, incorporalis, impalpabilis, incomprehensibilis, incircumscripta, infinita, immensa, et sempiterna, omnia nutu, et imperio suo gubernat. Nam etsi ^a legitur oculus Domini, vel brachium sive dextra et cetera, non membrorum positionem, vel molem corporis, sed effectum summae, et inenarrabilis divinae potentiae, integra rectae fidei credulitate debemus intelligere. Nam quia omnia videt, et omnia penetrat, et cuncta nuda, et aperta sunt ante eum, oculos habere dicitur: quia vero nos sua virtute creavit, regit, protegit, et defendit, brachium vel dexteram habere perhibetur, et his similia. De hac autem ineffabili [Col. 0294C] Trinitate sola Verbi Dei persona, id est, Filius, in ultimis diebus propter nos et propter nostram salutem, secundum propositum secretae dispensationis arbitrium, descendit de coelis, unde nunquam recesserat. Incarnatus est de Spiritu sancto, et ex semper virgine Maria verus homo factus est, verusque permanet Deus. Nec obfuit humana, et temporalis nativitas divinae illi, et intemporali nativitati, sed in una Christi Jesu persona verus Dei verusque hominis Filius. Non alter hominis filius, et alter Dei: sed unus idemque Dei hominisque Filius in utraque natura divina scilicet, et humana, Deus verus, et homo verus. Non putativus Dei Filius, sed verus: non adoptivus, sed proprius, quia nunquam 72 [Col. 0294D] fuit, propter hominem quem assumpsit, a Patre alienus. Solus enim sine peccato natus est homo, quoniam solus est incarnatus de Spiritu sancto, et immaculata virgine novus homo. Consubstantialis Deo Patri in sua, id est, divina: consubstantialis etiam matri, sine sorde peccati in nostra, id est humana natura. Et ideo in utraque natura proprium eum, et non adoptivum Dei Filium confitemur, quia inconfusibiliter, et inseparabiliter, assumpto homine, unus idemque est Dei, et hominis Filius. Naturaliter Patri secundum divinitatem, naturaliter matri secundum humanitatem: proprius tamen Patri in utroque; quoniam sicut dictum est, non sunt duo filii, alter Dei, et alter hominis, sed unus Christus Jesus propter unam personam, Dei et hominis Filius, [Col. 0295A] Deus verus, et homo verus, in anima rationali et vera carne. Perfectus homo secundum humanitatem, perfectus Deus secundum divinitatem. Qui in eadem natura, id est humana quam sumpsit ex Virgine, humanas pertulit infirmitates, non fragilitatem peccandi: sed in eadem dignatus est crescere per incrementa temporis, esurire, sitire, fatigari, contumelias et opprobria sustinere. Dignatus est flagellari, crucis patibulum subire, lanceam in latere excipere, clavis transfigi, fel, et acetum gustare. In eadem dignatus est, mori, sepeliri, ad inferos descendere, tertia die resurgere, cum discipulis conversari: et post triumphum victricis gloriae eamdem humanam naturam, ascendendo super omnes coelos, exaltatam super omnes angelos, in Patris dextera collocavit. In [Col. 0295B] eadem iterum venturus est judicare vivos, et mortuos, et saeculum per ignem, redditurus unicuique secundum opera sua; impiis utique supplicium sempiternum, justis vero vitam aeternam. Divina autem illa ineffabilis natura, in qua Deus est aequalis Patri sanctoque Spiritui, impassibilis, immutabilis, inconvertibilis, ubique praesens, semperque omnipotens, inviolata permanens in qua regnat in unitate, et trinitate cum Patre, et sancto Spiritu et nunc, et semper, et per cuncta saecula saeculorum. Amen.

XIV. Hanc igitur catholicae fidei sincerissimam puritatem volumus omnes Dei sacerdotes, omnesque gradus Ecclesiae, summo cum studio, et absque ullo vitio, ita ut ne unus quidem apex intermittatur, vel augeatur, distincte, et sensatim discendo [Col. 0295C] memoria retinere, et posteris suis discenda derelinquere. Si quis vigilantiori sensu ante potuerit, laudamus, et hortamur. Qui vero imbecilli ingenio torpens ante nequiverit; in anniversaria tamen proximiore hujus venerandi concilii volubilique sessione cum vestris obtutibus, auxiliante Domino, pusillitatis nostrae praesentiam vita comite repraesentari meruerimus, Deo amabilis fraternitatis vestrae charitas, hanc, sicut dictum est, memoria retineat; ita sane, ut in nostrae humilitatis aspectu, eam studiose valeat recensere: alioquin difficile vos vitare ecclesiasticas ^a ferulas aestimate.

XV. Symbolum ^a vero, et orationem Dominicam omnis Christianus memoriter sciat, omnis aetas, [Col. 0295D] omnis sexus, omnisque conditio: masculi, feminae, juvenes, senes, servi, liberi, pueri, conjugati, innuptae puellae: quia sine hac benedictione nullus poterit in coelorum regno percipere portionem. Qui autem observaverit haec, et a malis operibus se custodierit; et in praesenti saeculo salvus erit, et in futuro cum angelis congaudebit.

XVI. Non novas, charissimi, regulas instituimus, nec supervacuas rerum adinventiones inhianter sectamur; sed sacris paternorum canonum recensitis foliis, ea quae ab eis bene digesta salubrique promulgata ^a mucrone persistunt, summa devotionis veneratione amplectentes, recentiori stylo operae [Col. 0296A] pretium duximus renovare. Quatenus ad modum mundi ac ruminantis, ungulasque findentis animalis (Levit. IX, 3) , devoratas escas ad faucem memoriae revocantes, quasi ruminando per sacrae lectionis studium dudum depastum spiritale pabulum subtilius, liquidibusque sese in ventrem mentis refundat. Quo satiati deliciarum suaviter epulo, ad referendas superni largitoris gratias, de cujus benignitatis manu cuncta gratuito suscepimus munere, modis omnibus incitemur. Qui ut nos post culpam discordiae ingratos funiculo charitatis trahendo ad Patris suamque gratiam revocaret, cum in forma Dei esset aequalis Patri, semetipsum pro nobis exinanivit formam servi accipiens (Philipp. II, 6, 7) , mediator inter Deum et nos fieri dignatus est: cujus livore ab eo quod [Col. 0296B] diabolus inflixerat, mortis vulnere, mirabiliter sumus sanati (I Petri II, 24) .

^a Concilium. Qua occasione haec synodus in Italia auctoritate Paulini congregata fuerit, indicat ipse Paulinus sermone quem habuit ad Patres concilii his verbis: «Nunc autem divina opitulante clementia [Col. 0302D] attritis utique ferocium barbarorum superbiae typho erectis cervicibus, auxilio per omnia adminiculante de coelo, reddita jam quietissima pace terris, superna prorsus largiente gratia, paululumque respirantibus regalibus jussis, necessarium duximus summopere festinantes dilectissimam fraternitatem vestram, juxta priscorum canonum inviolabiles sanctiones, in [Col. 0303A] uno collegio aggregari.» Haec ad synodum dicebat Paulinus, cum in praecedentibus se de intermissis conciliorum celebrationibus per tumultus bellicos et frequentes peregrinationes excusaret.

^b Forojuliense. Sic dictum a Forojulio, quod, juxta acta hujus concilii, est municipium Aquileiensis provinciae, hodierno tempore Venetis subjectum. Olim insignis ibi urbs fuit Aquileia, ab Attila Hunnorum rege destructa, quemadmodum annis fere ducentis postea Forumiulii ab Avaro rege eversum fuit.

^c A Paulino. Wilfridus Strabo, qui sub Ludovico filio Caroli Magni claruit, de Rebus ecclesiasticis, cap. 25, haec de Paulino: «Traditur si quidem Paulinum Forojuliensem patriarcham saepius, et maxime privatis missis, circa immolationem sacramentorum hymnos vel ab aliis vel a se compositos celebrasse.» Eumdem sanctitate et doctrina insignem fuisse, plurimumque synodalibus sub Carolo Magno coactis, [Col. 0303B] adeo ut suae ipsius provinciae curam eam, quam optabat, habere non posset, interfuisse acta concilii ostendunt.

^d In causa sacrosanctae Trinitatis. His temporibus duae diversae haereses Ecclesiam devastabant. Una de processione Spiritus sancti, altera de incarnatione Domini nostri Jesu Christi. De Spiritu sancto controvertebatur, an is a solo duntaxat Patre, vel a Patre simul et Filio procederet. Antiquam controversiam adversus haereses saepius antehac damnatas Paulinus doctissime decidit, ostendens Patrem, et Filium unum esse principium processionis Spiritus sancti, adeoque impium et blasphemum videri, contra sententiam ab universa Ecclesia temporibus sancti Leonis Magni receptam, novos errores concitare. De incarnatione Verbi divini, Elipandus Toletanus episcopus in Hispania, et cum eo is a quo seductus fuerat, quem ipse seduxerat, Felix Urgellitanus episcopus asserebant, Dominum nostrum Jesum [Col. 0303C] Christum secundum naturam divinam dicendum esse Dei Filium naturalem; secundum humanitatem vero eumdem Filium Dei adoptivum esse nominandum. Quae doctrina cum duos Dei filios assereret, adeoque Nestorianismum jam diu ante condemnatum resuscitaret, Paulinus recitatione symbolorum Nicaeni et Constantinopolitani eamdem solidissime refutavit, explosit et condemnavit. Demum vero in hac eadem synodo post tractationem dogmaticarum disputationum absolutam, sanciti sunt quatuordecim canones ad disciplinam ecclesiasticam spectantes.

^e Anno Domini 791. Hic annus Domini cum 23 Caroli Magni, qui ponitur initio actorum synodalium, concurrit.

Huc usque Binius: quae omnia clarius patebunt ex dissertatione nostra de concilio Forojuliensi. Interim notulas nostras in reliquum concilii subjungimus.

[Col. 0343A] In triumphalibus largiente Domino gloriosius insignito coronis domino Carolo orthodoxa strenuissimo fidei cultori, regiique culminis altitudine sublimato Paulinus licet indignus servorum Domini servus, catholicae [Col. 0344A] sanctaeque Aquileiensis valvicula sedis ⁜ c rubicunda meracioris ⁜ d pretiosi in sanguinis aspersione salutem.

[Col. 0345A] Reverendorum siquidem apicum vestrorum sacris veneranter inspectis syllabis, saepiusque dulcedinis exigente recensitis sapore; factum est pabulum suavitatis ejus in ore meo quasi mel dulce ⁜ a , et tanquam ibiflui distillantis favi ⁜ b mellitae suffuscae ⁜ c guttulae faucibus meis, totum me procul dubio ex eo quod commodius contigit, dulcedinis sapor possedit. At ubi Felicis, quinimo infelicis, perversique fautoris dogmatis perfidiae sectae clangor horrisonus, auras raptus per vacuas, humilitatis meae multare non distulit ⁜ d aures: versa est continuo in amaritudinem caro mea, et respirantium internorum viscerum meorum vitalia, tanquam poculo obriguere propinata toxifluo. Ac per hoc continuo pallui, interioris hominis vitiato pulmone. Hujus nimirum rejecta pestis fellivomae [Col. 0345B] amaritudinis crapula, capabilia ⁜ e mei stomachi refrigerasse receptacula modo mirabili contemplatae faciei suffusus venustatis rubor declarat. Purgato igitur jecore mentis hysopi asparso fasciculo ⁜ f , lanaeque coccineae cedrino impexae ligno cataplasmato ⁜ g peniculo: offeram utique ei charitatis studio exhibito calicem aureum flavigero radiante fulgore. Non quidem illum Babylonicum (Apoc. XVII, 4, 5) , quo propinatae sunt omnes gentes, sed illum qui in manu [Col. 0346A] Domini vini meri plenus est mixto. Qui inclinatur ex hoc in hunc, cujus fex non est exinanita (Psal. LXXIV, 8, 9) . Et licet bibant ex eo omnes 96 peccatores terrae, sed aliis quidem est gustus vitae ad vitam, aliis gustus mortis ad mortem (II Cor. II, 16) . Non est in eo mors, sed vita. Mors autem et vita est in ore bibentis ex eo, qua mente cujusve fidei religione quis biberit. Si igitur mente sancta quis catholicae fidei sinceritate perspicuus vita, vivit [vivet], et non morietur ⁜ h (Ezech. XVIII, 21) . Sin autem mente lucubri, perfidiaeque mancipatus errore epotaverit, morte morietur, et non vivet (Ibid. 13) . Non enim bucella Domini manu largita, mors: neque Satanae mortiferae potestatis fuit infecta saevitia; sed in animo proditoris vigebat. Nam unde Judas sempiternae mortis [Col. 0346B] luit intolerabiles poenas (Joan. XIII, 27) , inde beati apostoli, qui fideli de manu Domini animo accipere particulam meruere panis, aeternae vitae gaudium consecuti, coelorum sine fine potiuntur praemium regni. Denique cum catholicus quicunque, manu Domini tribuente, de sacrae Scripturae calice recta fide, devota mente sanoque sensu bibens satiatus fuerit: credideritque Dominum nostrum Jesum Christum verum Deum, verumque Filium Dei, de Deo genitum vero, [Col. 0347A] verumque hominem veraciter de Spiritu sancto, et Maria virgine natum, unum eumdemque Deum, et hominem, unum, eumdemque Dei hominisque Filium ex utraque, et in utraque natura unum, non duos Deos: nec duos, sed unum Filium Dei, vita vivit et non morietur. Si credideris, ait Apostolus, in corde tuo Dominum Jesum Christum, et ore tuo confessus fueris quod Deus suscitavit eum a mortuis, salvus eris (Rom. X, 9) . Qui vero biberit ex hujus Scripturae calice ore perfido, corde pessimo, mente perversa, et praesumpserit, quemadmodum haereticus iste, perfida voce garrire Dominum nostrum Jesum Christum propter magnum pietatis sacramentum, nuncupativum Deum et adoptivum filium, hic morte morietur, et non vivit.

[Col. 0347B] Igitur saluberrimis venerabilium incitantibus litterarum vestrarum imperiis, quatenus juxta parvitatis meae intelligentiam, licet pigrioris ingenii obsistat possibilitatis facultas, scribere tamen quae me contingit pro causa fidei contra pestilentes pravi commenti objectiones qualicunque non renuo stylo. Scio enim qui dixit: Aperi os tuum, et ego adimplebo illud (Psal. LXXX, 9) . Suspicari denique probabilia rerum extorquent judicia, alio forte tempore, aut per semetipsum, si vita comes fuerit, aut per complices suos, si ipse ab hac luce justo Dei fuerit subtractus judicio, hujus nimirum virulentae stirpis fruticem redivivo conari ramnifero serere in virgulto (IV Reg. IV, 16) . Unde et culpa morosae dilationis in respondendum, quoniam ex causa contigit necessario interventa: idcirco [Col. 0347C] impetrandam veniae fiduciam non titubabitur ⁜ a spes postulanti negligentiae de torpore frustrata. Praecavens igitur in futurum, non ab re putavi per singula quaeque quae in qualibetcunque litteris ejus contra catholicae fidei regulam inspiciuntur inserta, et Scripturarum admodum testimoniis, et rationabiliter duntaxat juxta humanae possibilitatis efficientiam disputationibus obviare. Si qua vero bene in his prolata habentur, nostris persistant assertionibus [Col. 0348A] roborata. Praeter illa nimirum quae aut nullius esse momenti, aut ad hanc rem convenientius pertinere non videntur, et idcirco nostro se refutabant facillime stylo suscipienda.

Denique etsi non pretiosis, quia non mundis a sorde peccati manibus, de sacris tamen pretiosa Scripturarum thesauris trium horum oblata librorum munuscula ⁜ b ante praesepe Domini mei pleno supplicique offerre corde optime judicavi: juxta illud quod Domini lege cavetur: Non apparebis ter in anno vacuus in conspectu Domini Dei tui (Deut. XVI, 16) . Ideoque indignum duxi ter in hoc anno, qui totum praesentis vitae typice tempus designat, vacuus in conspectu Domini mei apparere. In hoc utique, ut planius dicam, conscientiae meae anno, qui per quatuor [Col. 0348B] cardinales virtutes, id est prudentiam, temperantiam, fortitudinem et justitiam, quasi per quatuor redeuntia in sese revolvi tempora supputatur. Quippe per quinque exteriores corporis sensus, qui in se ducti denarii numeri summa [ Forte, summam] concludunt; quibus additis duobus, hoc est animae carnisque substantia, efficiuntur simul duodecimus, tanquam per duodecim mensium differentias lunares vicissim saepius redivivos explicat cursus. His etiam adjiciuntur tres naturalium morum principales effectus, cordis, animae, mentis: ut est illud, ex toto corde tuo, ex tota anima tua, et ex tota mente tua (Marc. XII, 30) . Per quos centenarius ter ductus ter centenarii numeri figuram depingit. Quibus nimirum connectuntur sex morales aetatum distinctiones ⁜ c , id [Col. 0348C] est infantia, pueritia, et caetera: qui sexies per decem multiplicati sexagenarii numeri summa [ Forte et hic summam] deformant. His namque inseruntur diversarum rationabilium cogitationum distinctae morum per gradus singulos qualitates; veluti sunt spes, fides, charitas, et his similia. Quae quasi multorum dierum calculatius quantitas numeri multiplicata, veluti in trecentorum sexaginta ⁜ d et sex dierum anni nostri altitudo consurgit. Huic forsitan perfectionis anni [Col. 0349A] coronae Psalmista Deo commemorat benedixisse, atque benedicere: Benedices coronae anni benignitatis tuae (Psal. LXIV, 12) . Corona quippe anni est perfectio consummatae justitiae. Quae quidem perfectionis corona non volentis, nec currentis, sed benignitatis, et miserantis est Dei (Rom. IX, 16) . Unde et campi Dei, hoc est humilium electorum mentes, non a semetipsis, sed ex benignitate miserantis Dei implebuntur ubertate. In hoc nempe anno divinae benignitatis clementia ubertatis 97 abundantiam largiente, ut ter non apparerem vacuus in conspectu Domini, tres in nomine sanctae Trinitatis libros, licet inculto editos, non abnuo, stylo, in gazophylacio tamen sanctuarii fideli recondere manu festino. De hoc igitur [Col. 0350A] anno haec ita moraliter sentiendum existimo. Allegorice autem, qui a Redemptore nostro secius [ Forte, sanctius] sacratiusque datur intelligi: in quo duodecim apostoli quasi duodecim menses, omnesque electi ejus veluti multorum dierum summa per hoc [hunc] sacratum numerum, trecentorum videlicet sexaginta et sex, qui quasi in uno conglutinati corpore continentur: ipse insinuat qui per Isaiam prophetam de semetipso protestatur, dicens: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit Dominus me: evangelizare pauperibus misit me, praedicare annum acceptabilem Domino, et diem redemptionis Dei nostri (Isa. LXI, 1, 2) . Amen.