097

Vita Caroli Magni

Eginhardus

Praefatio

Baluzius, Stephanus

[Col. 0063A] Capitularia Regum Francorum, quibus instituta sacrorum conciliorum et decreta sanctorum Patrum sanxere reverentiam, quibus etiam Romani pontifices obtemperare se velle olim apud Principes nostros scripto profitebantur, quorum denique praesidio et auctoritate bona disciplina diu conservata est in Ecclesiis Gallicanis, Germanicis, Italicis, in unum corpus colligere decrevi, Francis meis ostensurus amorem erga patriam meum, finitimis ac vicinis gentibus documentum daturus ut animos suos revocent ad memoriam beati illius temporis quo eadem Capitularia publicam apud illas felicitatem constituebant. Caroli namque Magni aetate, ut monachus Sangaltensis tradit in libro primo de Vita ejus, pro magnifico accipiebatur Francum esse et Francicis uti legibus, quas Basilius Joannes Heroldus tam augustas, tam sacrosanctas, a veteribus habitas fuisse exploratum se habere ait gravissimorum auctorum testimonio, ut caetera potius jura omnia et divina et humana dissimulari abrogarique, quam ipsas violare, perferrent [Col. 0063B] tolerabilius. Roma ( Herold. in praefat. ad Codic. leg. antiquar. ), olim gentium domina, malis oppressa civilibus, et diuturnis ac frequentibus discordiis ac seditionibus vexata, cum tot malorum quae pertulerat finem oraret, huc velut ad sacram anchoram confugit ut a Lamberto imperatore per Joannem IX, pontificem peteret in synodo Ravennatensi (c. 1 et s.) uti Capitularium Caroli ac filiorum nepotumque ejus auctoritas confirmaretur, et quae perperam acta essent, legaliter, id est secundum eadem Capitularia, amendarentur. Quin et Germani ipsi, tamenetsi a Francis dissociati, nomen Francorum legesque eorum summa religione servarunt per multum aevi, donec ad Ottones ventum est. Tum enim, quasi praecipitantibus rem Germanicam satis, nomen Francorum, quod patrum eorum memoria gloriosum et illustre apud illos erat, abjecerunt, Capitularium reverentiam exuerunt, tam manifesta divini numinis ira, ut deinceps res eorum paulatim dilaberentur non [Col. 0063C] sine magno religionis nostrae detrimento; adeo ut publica regni illius calamitas, praeter caeteras causas, etiam ex neglectione disciplinae in Capitularibus [Col. 0064A] praescriptae profecta jure videri possit. Ita sensisse reperio virum inter Germanos doctissimum Hermannum Conringium, in libro de Origine juris Germanici, cap. 19, ubi infelicem Germanicae Ecclesiae statum qui fuit temporibus Burchardi episcopi Wormatiensis, cum leges canonicae pro nihilo habebantur, hinc arcessit quod nullo tum in usu apud Germanos essent collectiones Ansegisi et Benedicti Levitae, in quibus Caroli Magni et Ludovici Pii constitutiones continentur, quas Joannes Justus Winkelmannus (In Notitia vet. Saxo-Westph., p. 454) vocat pretiosum antiquitatis et prudentiae Germanicae thesaurum. Ex illa Burchardi paulo ante recitata querela liquet, inquit Conringius, quam misera legum canonicarum in Germania tum facies fuerit. Sane Capitula Ansegisi et Benedicti non amplius videntur per illa tempora ullo fuisse in usu. Neque enim ex illis quidquam in libros suos Burchardus transtulit, quin immo ne verbulo quidem eorum meminit. Caeterum antequam destinata componam, res poscere videtur ut primum nonnulla [Col. 0064B] dicamus de nomine ipso, tum qua ratione quove modo Capitula conderentur a principibus nostris; deinde de eorum dignitate, auctoritate et usu, quandonam intermissus sit usus ille, quando reductus, postremo de diversis Capitularium collectionibus et editionibus.

II. Capitularium nomen generale est, et in universum intelligitur de omni opere scripto in varia capita diviso, uti jam observatum est a viris doctissimis. Confirmat hanc interpretationem sanctus Gregorius ad Anthemium subdiaconum scribens: Joannes, inquit, frater et coepiscopus noster, directo per Justum clericum suum Capitulari, inter alia plura hoc nobis cognoscitur intimasse, aliquos monachos monasteriorum in Surrentina dioecesi positorum de monasterio in monasterium prout eis libuerit transmigrare (Lib. I, epist. 40) . Adrianus quoque primus in epistola ad Carolum Magnum, qua refellit Capitulare de non adorandis imaginibus, ita loquitur: Unde pro vestra melliflua regali dilectione per unumquodque Capitulum [Col. 0064C] responsum reddidimus. Codex in quo descripta erant initia et fines lectionum et Evangeliorum quae in ecclesiis olim cantabantur, hunc titulum habet in [Col. 0065A] vetustis exemplaribus: Capitulare Evangeliorum de circulo anni.

III. Capitularium itaque nomen generale est, et ad omne constitutionum genus porrigitur, sive ecclesiasticae illae sint, sive civiles ac politicae; quae Capitularia sive Capitula dicebantur, ut recte adnotarunt Boetius Epo (Lib. II de Jur. sac., p. 202) et Sirmondus (Not. ad Theod., p. 274) , eo quod capitulatim conceptae distinctaeque essent; nomenque ipsum Capitularis, ut idem Sirmondus (Not. ad Capit., p. 752) alibi monet, decretum significat Capitulis digestum atque distinctum. Quanquam et aliquando lex quae unico tantum capite constabat, Capitulare dicebatur, ut decretale precum quorumdam episcoporum quod anno Christi 779 constitutum est. Hinc factum ut leges aliquot Constantini et Valentiniani imperatorum, quae exstant in codice Theodosiano, ex Capitularibus Constantini imperatoris et ex Capitulo Valentiniani, Theodosii et Arcadii sumptae dicantur in vetustissimo Codice ms. Sancti Arnulfi Metensis. Constitutiones [Col. 0065B] etiam Liutprandi, regis Longobardorum, quas ipse sueto et usitato Longobardis vocabulo edicta nuncupat, Capitularia frequenter vocantur in veteri chartulario monasterii Casauriensis, ex quo decerpere placet aliquot exempla. Charta Adae, filii Inchae, data anno 1026: Et quia dominus Luiprandus in suo Capitulare sic judicavit ut qualiscunque Longobardus de re sua, etc. Item charta Ursonis presbyteri et abbatis data anno 1030, mense Augusto: Quia domnus Luiprandus rex in suo Capitulare sic affixit, ut quicunque de re sua, etc. Sane leges Caroli Magni vocatas fuisse Capitularia notius est, quam ut necesse sit istud admoneri. Eaedem tamen edicta quoque et decreta interdum dicuntur, ut in titulo Capitularis anni 779, et in nota subjuncta priori Capitulari anni 790, et libro primo Capitularium, cap. 112. Quae observatio confirmatur auctoritate Hincmari, Remensis archiepiscopi, qui loquens de constitutione quam Carolus Magnus tulit de non dividendis rebus ecclesiasticis, [Col. 0065C] ait: De quo edicto partem in libro vestro qui appellatur liber Capitulorum imperalium scriptum habetur Capitulo 77, ubi scriptum est: Quia juxta sanctorum Patrum traditionem, etc. (T. II. tit. 27, c. 7, p. 320) . Et in codice Capitulorum Caroli Calvi, ubi de eadem Caroli Magni lege agitur: Unde et domnus Carolus imperator, adhuc in regio nomine constitutus, edictum fecit, ut neque ipse, neque filii ejus, neque successores, hujusmodi rem agere adtentarent. Imo Capitularia regum nostrorum generaliter edicta nuncupantur in capite decimo concilii Valentini tertii, ut intelligeremus vocabula capitularis et edicti esse synonyma. Sic enim legitur in ipso concilio: Placuit ut sicut edictis principum jussum est, nonae et decimae ipsis ecclesiis unde substractae sunt, fideliter persolvantur; respiciunt enim episcopi istius concilii ad caput 276 libri quinti, et ad caput 99 additionis quartae. Ad eadem capita respicit etiam caput primum concilii Ravennatensis, habiti anno 904, in quo jubetur [Col. 0065D] ut ii excommunicationi subjaceant qui gloriosissimorum imperatorum, Caroli videlicet Magni imperatoris, et Ludovici atque Lotharii, et filii ejus Ludovici, quae de ecclesiasticis decimis in eorum Capitularibus statuta atque sancita sunt, non observaverunt. Isti ergo Capitularia vocant leges quas Patres synodi Valentinae appellant edicta.

IV. Sanctiones ecclesiasticas, sive illae generales essent, sive speciales, Capitula olim dicta fuisse ostendit canon primus concilii Toletani septimi, in quo haec leguntur: Sic enim nec nuper adnexa Capitula vel imperiis principum vel terroribus oportebit unquam evacuari. Servatus Lupus, abbas Ferrariensis, in epistola 42 agens de canonibus synodi Vernensis: Canones eosdem, sive, ut vos vocatis, Capitula meo stylo tunc comprehensa vobis direxi. Concilium Calchutense in Anglia habitum, anno 787, in praefatione: Scripsimus namque Capitulare de singulis rebus, et per ordinem cuncta disserentes, auribus illorum pertulimus. [Col. 0066A] Rhabanus in epistola ad Bonosum, loquens de collectione canonum Martini Bracharensis: Item in Capitulari orientalium Patrum quod a Martino episcopo caeterisque episcopis constitutum est, ita scriptum reperitur: Si quae mulier duos fratres, etc. Concilium Tricassinum anni 878, capite tertio: Ut illa Capitula quae anno praecedente apud Ravennam statuimus synodali collegio, inconvulsa ab omnibus observentur (Tom. II Capitular., pag. 273) . Constitutiones Theodulfi episcopi Aurelianensis, Haitonis Basileensis, Herardi Turonensis, Hincmari Remensis, Walterii Aurelianensis, Riculfi Suessionensis, et Attonis Vercellensis, Capitula et Capitularia vocantur a suis auctoribus.

V. Ex his quae dicta hactenus sunt facile colligitur Capitularium nomen generale esse, uti dicebamus, et Capitulorum vocabulo leges intelligi. Sunt tamen quaedam veterum loca ex quibus confici posse videtur discrimen esse inter leges et Capitula, imo Capitulorum [Col. 0066B] nomine leges intelligi minime posse. Nam Ludovicus Pius in prologo Capitularis anni 816, loquens de constitutionibus a se recenter editis de vita canonicorum et monachorum, sic de legibus mundanis et de Capitulis disserit, ut aperte dicere videatur leges a Capitulis differre: Quid etiam in legibus mundanis, inquit, quid quoque in Capitulis inserendum foret annotaverimus. Et Hincmarus, archiepiscopus Remensis, in epistola 15 ad episcopos regni, cap. 15, loquens judicibus male agentibus, ait: Quando enim sperant aliquid lucrari, ad legem se convertunt. Quando vero per legem non aestimant acquirere, ad Capitula confugiunt. Sicque interdum fit ut nec Capitula pleniter conserventur, sed pro nihilo habeantur, nec lex. Denique inter Capitula Caroli Magni excerpta ex lege Longobardorum, cap. 49, ita legitur: Generaliter omnes admonemus ut Capitula quae praeterito anno legi Salicae cum omnium consensu addenda esse censuimus, jam non ulterius Capitula, sed tantum leges dicantur, imo pro lege Salica teneantur.

[Col. 0066C] VI. Verum adversus ista reponi potest discrimen quidem fuisse inter leges et Capitula, quia nonnulla erant in legibus quae non exstabant in Capitulis, quaedam vero in Capitulis legebantur, quae in legibus non continebantur, sed istud non impedire quin Capitula comprehenderentur sub generali legis nomine. Docet istud aperte Hincmarus in epistola 14, cap. 8, ubi quae primo Capitula dixit, statim inter leges recenset. Habent enim, inquit, reges et reipublicae ministri leges quibus in quacunque provincia degentes regere debent. Habent Capitula Christianorum regum ac progenitorum suorum, quae generali consensu fidelium suorum tenere legaliter promulgaverunt. De quibus beatus Augustinus dicit: Quia licet homines de his judicent cum eas instituunt, tamen cum fuerint institutae atque firmatae, non licebit judicibus de ipsis judicare, sed secundum ipsas. Nam et in Capitulis quoque Caroli Magni excerptis ex codice legis Longobardorum, constitutiones ejusdem Caroli, quae vulgo [Col. 0066D] Capitula vocantur, leges in aliquot locis dicuntur. In capite quippe 22 eorumdem Capitulorum jubetur ut advocati tales eligantur quales lex jubet eligere, id est, quaemadmodum in libro tertio Capitularium, cap. 11, scriptum est. Rursum in capite 23 eorumdem Capitulorum excerptorum ita omnino legitur: Jubemus ut testimonia ab invicem separentur, ut lex habet. Respicit autem hic locus ad constitutionem ejusdem Caroli, quae exstat in eodem libro tertio Capitularium, cap. 10 et 52. Denique in capite 36 eorumdem Capitulorum habetur scriptum: De caeteris vero causis communi lege vivant quam domnus Carolus, excellentissimus rex Francorum atque Longobardorum, in edicto adjunxit; id est, secundum Capitula quae Carolus Magnus anno 801 legi Longobardorum addidit. Postremo Joannes VIII papa Romanus, confirmans in synodo Tricassina capitulare sive constitutionem Caroli regis de compositione sacrilegii, a Capitularis sive constitutionis nomine abstinet, legemque simpliciter [Col. 0067A] vocat. Sed nos, inquit, leniorem legem praecipimus esse tenendam quae a Carolo est constituta, pio principe, de compositione sacrilegii. Eam ob causam Ludovicus Pius in Capitulari Aquisgranensi anni 816, cap. 20 (Leg. 817) , constitutiones suas vocat Capitula legis mundanae, secundum quas judicari jubet causas puerorum tonsorum invitis parentibus.

VII. Postquam diximus de nomine Capitularium, consequens est ut de re ipsa agamus, primumque explicemus quonam illa modo conderentur, quaeve solemnia adhibenda essent illis temporibus ut eorum auctoritas valeret. Carolus Calvus in edicto Pistensi, cap. 6, uno verbo rem conficit dum legis promulgationem tribuit arbitrio et voluntati principis, consensum populo. Lex, inquit, consensu populi fit et constitutione regis. Consensu, inquam, populi, non quidem hominum e trivio, ne quis hic insolenter abutatur vocabulo populi, sed fidelium regis, id est, hominum principum, optimatum, procerum, qui sunt [Col. 0067B] capita populi: horum enim consilio reges utebantur cum de ferendis ac constituendis novis legibus agebatur, cum de tranquillitate populo procuranda quaestio erat. Habent, inquit Hincmarus, Capitula Christianonorum regum, quae generali consensu fidelium suorum tenere legaliter promulgaverunt. Generalem consensum dixit, quia ista decernebantur in generali procerum conventu, in generali placito regio, ut aperte docet Carolus Magnus his verbis: Et quando, vita comite, Deo auxiliante, ad generale placitum venerimus, consultu omnium fidelium nostrorum scriptis firmare nostris nostrorumque, atque futuris temporibus inrefragabiliter manenda firmissime, Domino adminiculante, cupimus. Modo ea quae generalia sunt, et omnibus conveniunt ordinibus, statuere ac cunctis sanctae Dei Ecclesiae nostrisque fidelibus ob Dei omnipotentis amorem et recordationem tradere parati sumus, et ad proximum synodalem nostrum conventum ac generale placitum, ubi plures episcopi et [Col. 0067C] comites convenerint, ista sicut postulastis firmabimus (Lib. VI Capitular., c. 371) . Hinc Ludovicus Pius anno 823 decrevit ut qui ecclesiarum restaurationes facere neglexerit, illud volumus omnino ut subeat quod in nostro Capitulari de hac re communi consultu fidelium nostrorum ordinavimus (Lib. II Capitular., c. 22; et lib. V, c. 272) . Carolus Calvus in Capitulari anni 873 apud Carisiacum: Capitula avi et patris nostri, quae Franci pro lege tenenda judicaverunt, et fideles nostri in generali placito nostro conservanda decreverunt (Tom. II Capitular., pag. 231, c. 8) . Sed insignis est in eam rem locus ex Capitulis Caroli Calvi datis apud Carisiacum anno 877, ubilidem princeps ita loquitur: Capitula quae avus et pater noster pro statu et munimine sanctae Dei Ecclesiae et ministrorum ejus, et pro pace ac justitia populi ac quiete regni, constituerunt, et quae nos cum fratribus nostris regibus et nostris et eorum fidelibus communiter constituimus, sed et quae nos consilio et consensu episcoporum, ac caeterorum Dei et nostrorum fidelium, pro [Col. 0067D] suprascriptis causis in diversis placitis nostris conservanda statuimus, et manere inconvulsa decernimus, similiter et a filio nostro inconvulsa conservari volumus et mandamus (Id., p. 269, c. 2) . Adfuisse ergo in his conventibus constat episcopos et caeteros fideles, id est, abbates, duces, comites, et caeteros, ut patet ex praefatione Capitularis anni 779, ex praefatione secundi Capitularis anni 813, ex praefatione tituli 34 Capitulorum Caroli Calvi, et ex multis aliis locis. Quare recte observatum est ab eruditissimo viro Francisco Florente (in dissert. Jur. canon., p. 170) adhibitos per ea tempora in consilium regum fuisse episcopos una cum regni proceribus in conventibus publicis qui a regibus nostris indicebantur, in quibus conciliorum sanctiones examinabantur, res ad ecclesiasticam politiam spectantes ordinabantur, et ad omnium utilitatem Capitula seu leges promulgabantur omnium ordinum consensu, quem desideratum [Col. 0068A] fuisse ut Capitula in legis potestatem abirent scribit Marcus Antonius Dominicy (Assertor. Gallic., p. 52) .

VIII. Itaque postquam Capitula constituta erant a principe, legebantur coram populo; et postquam omnes consenserant, novis illis Capitulis omnes subscribebant. Capitulare tertium anni 803, cap. 19: Ut populus interrogetur de Capitulis quae in lege noviter addita sunt. Et postquam omnes consenserint, subscriptiones et manufirmationes suas in ipsis Capitulis faciant. Hinc in vetere nota adjecta secundo Capitulari ejusdem anni legitur omnes scabineos, episcopos, abbates, comites manu propria subtersignasse Capitula eo anno addita ad legem Salicam. Praefatio secundi Capitularis anni 813 docet illud in palatio Aquisgranensi constitutum fuisse cum consensu et consilio episcoporum, abbatum, comitum, ducum, caeterorumque fidelium; Carolum vero imperatorem illud manu propria firmasse, ut omnes fideles manu roborare studuissent. Capitula Caroli [Col. 0068B] Calvi facta anno 844, in conventu habito in villa quae dicitur Colonia, subscriptione ejusdem principis et episcoporum ac caeterorum fidelium Dei confirmata fuere, consensu Warini et aliorum optimatum. Unde in praefatione eorumdem Capitulorum legitur: Qua de re communiter inito consilio hoc scriptum fieri proposuimus, quod etiam manuum omnium nostrorum subscriptione roborandum decrevimus. Quod ea de causa fiebat, ut opinor, ne lex quam populus acceperat, perrumpi posset, ut res omnium consensu laudata, singulorum manibus roborata, nullam in posterum contradictionem pateretur, nullis repugnantium querelis obnoxia esset. Nam leges quae communi optimatum consensu et rogantur et feruntur, libentius populus accipit quam si a Rege solum ederentur, ut docet Melchior Canus, lib. I de Locis theologicis, cap. ult., sub finem.

IX. Sed quanquam certum sit Capitularia condita fuisse a Regibus nostris in publicis regni conventibus, astante frequenti nobilium virorum et magistratuum [Col. 0068C] corona, fatendum tamen est non omnia in istiusmodi conventibus fuisse constituta, sed plurima etiam Capitularia sumpta esse ex conciliis et synodis episcopalibus, adeoque verissimam esse celeberrimi ac doctissimi viri Antonii Augustini Tarraconensis archiepiscopi sententiam, qui in Dialogis de emendatione Gratiani (Lib. I, Dialog. 10) ait suspicari se fontem Capitularium fuisse ipsa concilia atque conventus in quibus imperator cum episcopis et aliis consiliariis de rebus tam ecclesiasticis quam profanis agebat. Quam observationem pluribus verbis erudite pro suo more explicat magnus ille Parisiensium archiepiscopus Petrus de Marca, in libro sexto (cap. 25) de Concordia sacerdotii et imperii. Excerpta tamen illa Capitulorum synodalium non semper fiebant in conventibus aut synodis publicis, sed cum delegatione principis in privatis episcoporum virorumque ecclesiasticorum coetibus, qui tum forte in comitatu erant, ut colligi potest ex titulo Capitularis [Col. 0068D] tertii anni 814, ubi sic legitur: Capitula a domno Carolo et filio ejus Hludouvico ac sapientissimis ipsorum episcopis excerpta. Scilicet ea cura Carolo erat ut, cum religionem Christianam salvam incolumemque esse vellet, moresque praeterea Christianorum ad optimum exemplar componi, sanctissimarum institutionum Capitula colligi faceret ex placitis antiquorum Patrum et canonibus Conciliorum, eaque legis locum habere mandaret in omni regno Francorum. Testis est hujus rei Benedictus Levita in praefatione Capitularium. Tertio siquidem in libello, inquit, post ejusdem libelli Capitulorum numerum quaedam ex canonibus a Paulino episcopo et Albino magistro, reliquisque jussione Caroli invictissimi principis magistris, sparsim collecta, sunt inserta Capitula. Et in praefatiuncula libri septimi: Nonnulla haec Capitula pro brevitate libri canonum atque levitate a domno Carolo et a suis sapientissimis excerpto [Col. 0069A] sunt, quaedam de capite sententiae, quaedam vero de medio, quaedam autem de fine. Quae valde necessaria habenda sunt atque memoriter retinenda. Reliqua vero tam ab eisdem quam et postea a domno Hludouvico ejus filio suisque proceribus aucta sunt. Postquam Capitula illa collecta fuerant jussu principis, ejus auctoritate muniebantur, ut publicae legis vim roburque obtinerent, non secus ac reliqua Capitula regia. Docet istud manifeste praefatiuncula posita in fronte additionis quartae, in qua haec leguntur: Sequentia quaedam Capitula ex sanctorum Patrum decretis et imperatorum edictis colligere curavimus, atque inter nostra Capitula lege firmissima tenenda generali consultu Erchembaldo cancellario nostro inserere jussimus. Negari autem non potest quin multa Capitularia a principibus nostris jure suo statuta fuerint extra synodorum ac conventuum publicorum praesentiam, quae postea illi, si res ita postulare videretur, in eisdem conventibus relegi a publico omnium consensu recipi procurabant.

[Col. 0069B] X. Ista tamenetsi certa sint et extra omnem controversiam, Jacobus nihilominus Gretserus (in Myst. Salm., c. 35, p. 279, 298, et in Apol. pro Baron., c. 3, p. 323, et c. 7, p. 336) pronuntiat Pippinum, Carolum Magnum, et alios Francorum reges, qui leges ecclesiasticas sive Capitularia ad restaurandam disciplinam ecclesiasticam condidere, non suo precise auctoritate id fecisse, sed nutu et permissu episcoporum, approbantibus episcopis et conciliis, imo pleraque eorumdem Capitularium auctoritate Romanorum pontificum condita fuisse. Et quoniam Goldastus insignem hanc atrocemque injuriam sacrosanctae principum dignitati factam acriter ultus erat in Replicatione (cap. 15) pro imperio, multisque perspicuis ac evidentibus testimoniis confirmaverat Carolum Magnum jure regio istiusmodi leges sancivisse, graviter et iniquo animo hanc audaciam tulit Gretserus (Lib. II adv. Guldinast., c. 4, p. 193) , et [Col. 0069C] oratione contumeliae plena, abusus praeterea verbis Christi Domini quibus claves regni coelorum Petro et successoribus ejus promisit, omnem de rebus ecclesiasticis decernendi auctoritatem ademit principibus; nec imperatorem inquiens nec regem, qua talis est, ullam ecclesiasticam jurisdictionem habere, et Carolum Magnum nihil juris in rebus vel personis ecclesiasticis sibi vindicasse. Nec instituti mei ratio, nec angusti praefationis limites, sinunt ut istam Gretseri scriptionem, quam falsam omnino esse nemini in nostris studiis versato potest esse obscurum, pluribus verbis refellam, praesertim cum nonnulli viri celeberrimi dignitatem auctoritatemque principum editis doctissimis commentariis vindicaverint. Satis erit uno verbo admonuisse non ita, ut Gretsero visum est, ab episcoporum nutu ac permissu pependisse olim potestatem regum nostrorum in ferendis legibus ecclesiasticis, cum contra constet constitutiones ecclesiasticas episcoporum in consistorio principum examinari solitas aevo Caroli Magni [Col. 0069D] et eorum confirmatione indiguisse ut valerent (Marca, lib. VI de Concordia, c. 28, § 1) . Sane reges nostri tum putabant se terrae dominos esse, non vero episcoporum vicedominos, villicos, ac ministros, quales eos facere voluisse videtur Gretserus. Testis Carolus Calvus in epistola scripta ad Adrianum II papam anno 871, in causa Hincmari episcopi Laudunensis: Reges Francorum ex regio genere nati, inquit, non episcoporum vicedomini, sed terrae domini hactenus fuimus computati; et ut Leo ac Romana synodus scripsit, reges et imperatores, quos terris divina potentia praecepit praeesse, jus distringendorum negotiorum episcopis sanctis juxta divalia constituta permiserunt, non autem episcoporum villici exstiterunt. Et sanctus Augustinus dixit: Per jura regum possidentur possessiones, non autem per episcopale imperium reges villici fiunt actoresque episcoporum (Hincmar., tom. II, pag. 706) .

XI. Ex eadem persuasione factum est ut cum illustrissimus [Col. 0070A] cardinalis Baronius legeret apud Benedictum Levitam Capitula regum Francorum firmata fuisse auctoritate apostolica, primum de omnibus omnino Capitularibus in universum id intellexerit, et Capitularia a Gregorio IV, Sergio II, et Leone IV Romanis pontificibus potissimum confirmata fuisse putaverit contra manifesta et aperta Benedicti verba (Baron. ad an. 819, 845, 847) ; ac postea hinc collegerit reges, quos antea nullum jus in rebus ecclesiasticis habere dixerat, non posse auctoritate sua sancire leges ecclesiasticas, id est, ut ego interpretor, de rebus ecclesiasticis, indigere autem eos episcoporum conspirante sententia et auctoritate Romani pontificis (Idem ad an. 752, 819) . Caeterum si quis attente consideraverit verba Benedicti Levitae, deprehendet auctoritate quidem apostolica firmata fuisse Capitula regum nostrorum, attamen non omnia, sed ea tantum quae constituta sunt in synodis celebratis in praesentia legatorum sedis apostolicae; quia his cudendis, inquit Benedictus, maxime apostolica [Col. 0070B] interfuit legatio (Lib. VII Capitular., cap. 478) . Ac sane adeo parum hic sibi constat Baronius, ut quae generaliter dixerat de Capitularibus regum nostrorum auctoritate Romanorum pontificum confirmatis, de illis postea Capitulis explicet quae ex supposititiis veterum pontificum epistolis excerpsit idem Benedictus, qui sibi bene conscius auctoritatem illarum Epistolarum haud adeo constantem, sed nutare admodum, nunquam aliquem illarum citavit auctorem, ut fecit in reliquis, quarum fides constans esset, Romanorum pontificum epistolis Innocentii, Leonis, Gelasii, Symmachi, atque Gregorii, citans ac nominans earum auctores; sed et magna cautela, quod sciret ex eis accepta haud adeo haberi firma, curavit, ut ipse in fine testatur, eadem auctoritate apostolica confirmari (Baron., ad an. 865) .

XII. Multifariam multisque modis lapsus hic est eruditissimus cardinalis. Nam primo Benedictus Capitula illa non accepit ex ipsis pontificum Romanorum [Col. 0070C] epistolis, sive veris, sive falsis, sed ex Capitularibus regum nostrorum, qui decreta illa sua fecerant, ut ipse docet in praefatione. Deinde non ait se curasse eadem Capitula confirmari auctoritate apostolica, ut Baronius existimavit, sed monuit tantum maxime trium ultimorum capitula istorum librorum apostolica esse cuncta auctoritate roborata, quia his cudendis maxime apostolica interfuit legatio. Postremo, verum non est Benedictum posuisse discrimen inter veras et falsas veterum pontificum Romanorum epistolas, et earum quidem auctores nominasse quae extra controversiam sunt, veluti Innocentii, Leonis, Gelasii, Symmachi, atque Gregorii, a caeterorum nominibus abstinuisse, quia de epistolarum quae illis tribuuntur auctoritate non constabat. Quamvis enim Capitula excerpta ex decretis Innocentii, Bonifacii, Celestini, Leonis, Hilarii, Simplicii, Felicis secundi, Gelasii, Anastasii, Felicis tertii, et Gregorii tertii quinquagies aut circiter describat [Col. 0070D] in sua collectione, ab eorum semper, quod libere dico, nominibus abstinet, semel tantam laudans epistolam sancti Leonis ad Theodorum episcopum Forojuliensem. Capitula vero ex supposititiis Anacleti, Evaristi, Alexandri, Calixti, Fabiani, Stephani primi, Eutychiani, Marcellini, Julii, Felicis secundi, Felicis quarti, et Pelagii secundi decretis collecta refert quindecies aut circiter, nulla pontificum mentione facta quibus haec decreta tribuuntur.

XIII. Alia via in istius loci explicatione aberravit David Blondellus (In Prolegom. ad Pseudo-Isidor., c. 5, p. 27) . Nam quae a Benedicto Levita dicuntur de Capitulis regalibus apostolica auctoritate roboratis, ea sic interpretatus est, ut quoniam legebat in fragmento vetusti scriptoris, cujus tamen fides non admodum certa est, Gregorium IV Romanum pontificem vices suas in Germania commisisse Autgario, archiepiscopo Moguntino, cujus jussu Benedictus videtur composuisse collectionem suam, firmata ideo [Col. 0071A] apostolica auctoritate dici crediderit Capitula illa, quia Autgarius Romanae Sedis legatus, Gregorii papae consiliis et auctoritate fretus, eadem conscribi jussit, et postea probavit. Contra, Benedictus aperte in praefatione sua docet se Capitula illa, quae in tribus postremis Capitularium libris continentur, in diversis locis et scedulis, sicut in diversis synodis ac placitis generalibus edita erant, sparsim inventa suo operi inseruisse, eaque sic dimisisse quomodo invenerat, id est, nihil mutasse. Quod si fidem Benedicto de se scribenti adhibere volumus, ut certe adhibenda prorsus esse videtur, manifestum erit Autgarium non jussisse ut Capitula illa conscriberentur, quemadmodum placuit Blondello, adeoque probabilis non est conjectura quae ad Autgarium refert verba Benedicti de Capitulis regiis apostolica auctoritate firmatis. Praeterea Benedictus apostolicam illam auctoritatem verbis minime ambiguis refert ad legatos apostolicae sedis qui interfuerunt conventibus publicis in quibus Capitula illa constituta sunt, ad [Col. 0071B] Leonem videlicet, Sergium, Georgium, alios, quorum nomina per singulos conventus inserta invenerat. Maxime trium ultimorum Capitula istorum librorum apostolica sunt cuncta auctoritate roborata, inquit, quia his cudendis maxime apostolica interfuit legatio. Nam eorum nomina, praeter trium, id est, Leonis, Sergii et Georgii, hic non inseruimus, licet ea per singulos conventus inserta invenissemus, vitantes legentium atque scribentium fastidia. Itaque quae a Blondello dicuntur de collectione Benedicti ab Autgario probata, ea facile corruunt. Putavit autem Antonius Augustinus (Lib. II de Emend. Grat., dial. 9) Leonem, Sergium, et Gregorium (sic enim legebat ⁜ (a) hic a Benedicto commemoratos fuisse Romanos pontifices.

XIV. Legatorum nihilominus istiusmodi praesentiam non fuisse necessariam ad adjungendam auctoritatem Constitutionibus editis in synodis ac conventibus generalibus imperii Francici, sapienter admonet [Col. 0071C] vir illustrissimus Petrus de Marca (Lib. VI de Concord., cap. 27) , archiepiscopus Parisiensis; qui praeterea observat nullos alios synodorum Gallicanarum vetustis temporibus habitarum canones praesentia legatorum de industria missorum firmatos fuisse praeter Liptinenses et Francofordienses; et si legati aliquando inveniuntur interfuisse conventibus publicis, datum id honori eorum qui propter alias causas a Romano pontifice ad principes nostros missi, in comitatu consistebant eo tempore quo conventus habebatur. Quare caute legendum esse addit Benedictum Levitam scribentem in praefatione ad librum quintum Capitularium, ut auctoritatem illis conciliet, ea fuisse maxima ex parte statuta in conventibus quibus legati Sedis apostolicae interfuerunt, ea firmantes apostolica auctoritate, huncque locum intelligendum esse de tribus postremis Capitularium libris, non vero de caeteris. Ubi tamen observandum est non omnia quae in tribus illis libris continentur, [Col. 0071D] censenda esse confirmata auctoritate apostolica, sed illa tantum quae in praesentia legatorum sedis apostolicae constituta sunt, Capitularia nimirum Carlomanni principis et Pippini regis, ac fortasse Capitulare anni 826 apud Ingilenheim, quod editum fuit in conventu cui Romani pontificis legatus intererat. Capitularia enim Carlomanni principis, quibus cudendis interfuit sanctae Romanae et apostolicae Ecclesiae legatus Bonifacius, archiepiscopus Moguntinus, confirmata fuisse auctoritate apostolica anno 742 a Papa Zacharia, qui illa omnibus Ecclesiae Dei fidelibus inrefragabiliter observanda constituit, tradit Isaac episcopus Lingonensis in praefatione suae collectionis.

XV. Quemadmodum autem imperatores Romani antiquitus rescripta sive constitutiones suas mittebant ad praefectos praetorio, ut eorum cura proponerentur populis et exsecutioni mandarentur, ita principes [Col. 0072A] nostri Capitularium suorum promulgationem et exsecutionem committebant episcopis et comitibus ac missis dominicis (Vide Marcam, lib. I de Concordia, c. 4, § 4) . Atque ut id facilius obtinerent, ne quis tergiversandi locus esse posset, Ludovicus Pius jussit anno 823 uti archiepiscopi et comites, majores videlicet, Capitula acciperent a cancellario palatii, et ipsi eorum postea copiam facerent minoribus comitibus, episcopis, et aliis magistratibus, illaque relegi ac transcribi facerent in suis comitatibus ac provinciis. Haec sunt verba edicti: Volumus etiam ut Capitula quae nunc et alio tempore consultu nostrorum fidelium a nobis constituta sunt, a cancellario nostro archiepiscopi et comites eorum de propriis civitatibus modo aut per se aut per suos missos accipiant, et unusquisque per suam dioecesim caeteris episcopis, abbatibus, comitibus, et aliis fidelibus nostris ea transcribi faciant, et in suis comitatibus coram omnibus relegant, ut cunctis nostra ordinatio et voluntas nota fieri possit. Cancellarius tamen noster [Col. 0072B] nomina episcoporum et comitum qui ea accipere curaverint, notet, et ea ad nostram notitiam perferat, ut nullus hoc praetermittere praesumat (Capitulare an. 823, c. 24) . Hanc constitutionem confirmavit et renovavit Carolus Calvus anno 853 apud Silvacum, hoc modo: Capitula autem avi et patris nostri, quae in praescriptis commemoravimus, qui ex missis nostris non habuerint, et eis indiguerint, ut commissa per illa corrigere possint, sicut in eisdem Capitulis jubetur, de scrinio nostro vel a cancellario nostro accipiant, ut rationabiliter et legaliter cuncta corrigant et disponant (Capit. Caroli Calvi, tit. 14, c. 11) . De eadem re eodem tempore ita scripsit ad missos, ut reor, dominicos: Mandamus praeterea ut si Capitula domni avi et genitoris nostri scripta non habetis, mittatis ad palatium nostrum, de more praedecessorum vestrorum, missum vestrum et scriptorem cum pergamena, et ibi de nostro armario ipsa Capitula accipiat atque conscribat. Et vos deinde secundum ipsa Capitula Dei justitiam [Col. 0072C] populique a Deo vobis commissi necessarias proclamationes legaliter emendare solerti vigilantia procuretis (Ibid., c. 13) . Rursum idem Carolus istam patris constitutionem renovavit anno 864, verbum e verbo describens (Ibid., tit. 36, c. 36) .

XVI. At non solum episcopos et comites haec cura respiciebat, sed missos etiam dominicos, ut vidimus, imo praecipue istos, quia ad eorum officium pertinebat supplere negligentiam episcoporum et comitum, eaque emendare quae perperam ab illis acta essent in provinciis adversus leges publicas. Instructio data missis dominicis anno 823, cap. 27, ita loquitur: Volumus etiam ut omnibus notum sit quia ad hoc constituti sunt, ut ea quae per Capitula nostra generaliter de quibuscunque causis statuimus, per missos nota fiant omnibus, et in eorum procuratione consistant, ut ab omnibus adimpleantur. Et ubi forte aliquo tali impedimento, quod per eos emendari non possit, aliquid de his quae constituimus ac jussimus remanserit [Col. 0072D] imperfectum, eorum relatu nobis ad tempus indicetur, ut per nos corrigatur quod per eos corrigi non potuit (Lib. II Capitul., c. 27) . Constitutio Ludovici Pii: Ut missi et unusquisque in suo ministerio haec Capitula relegi faciant coram populo; et nota sint omnibus, ne aliquis excusationem habere possit. Et non prius bannum exigant a quoquam homine, donec omnibus haec nota fiant (Ibid., lib. IV, c. 72) . Exstat de eadem re alia regum nostrorum constitutio, Caroli nimirum aut Ludovici, in collectione Benedicti Levitae, ubi sic legitur: Praecipimus missis nostris ut ea quae a multis jam annis per Capitularia nostra in toto regno nostro mandavimus agere, discere, observare, vel in consuetudinem habere debeant, ut haec omnia nunc diligenter inquirant, et omnino ad servitium Dei et ad utilitatem nostram vel ad omnium Christianorum hominum profectum innovare studeant, et quantum Domino donante praevalent, ad perfectum [Col. 0073A] usque perducant. Et nobis omnino annuntient quis inde certamen bonum hoc adimplere habuisset, ut a Deo et a nobis gratiam habeat (Ibid., lib. V, c. 260, et lib. VI, cap. 290) . Ea de causa Carolus Calvus cum edictum constitueret in Carisiaco palatio ann. 861, statuit ut illud in palatio apud Cancellarium retineretur, et inde per Missos dirigeretur. Propterea necessarium duximus, inquit, ut commendationem nostram ex hoc scribere rogaremus, quae ex more in nostro palatio apud cancellarium retineatur, et inde per Missos nostros dirigatur; ut nemo per ignorantiam, nemo per industriam ab ea valeat deviare. Et in fine edicti ista adduntur: Hanc autem nostram de praesenti tempore constitutionem, salva in postmodum, ut diximus, ex hoc praedecessorum nostrorum constitutione, et in palatio nostro et in civitatibus, et in mallis atque in placitis, seu in mercatis relegi, adcognitari et observari mandamus (Capitula Caroli Calv., tit. 33) .

XVII. Post constitutam novam aliquam legem, [Col. 0073B] solebant reges nostri jubere uti plurima illius exemplaria fierent, ut ea ratione conservari possent et in publicum emitti. Carolus Magnus Capitulare anni 812 constituens, quod datum est missis dominicis ad exercitum promovendum, ita jubet in capite octavo: Istius Capitularii exempla quatuor volumus ut scribantur, et unum habeant missi nostri, alterum comes in cujus ministeriis haec facienda sunt, ut aliter non faciant neque missus noster neque comes nisi sicut a nobis Capitulis ordinatum est. Tertium habeant missi nostri qui super exercitum nostrum constituendi sunt. Quartum habeat cancellarius noster (Capitul I, an. 812, cap. 8) . Ludovicus Pius in epistola generali de formula Institutionis canonicae missa per provincias anno 816, jubet ut formulae illius exemplar apud armarium palatii detineatur, ut eo probari patenter possit quis eam incuriose transcripserit, vel quis aliquam ejus partem detruncarit. Idem in privilegio quod eodem anno concessit Hispanis qui in regnum [Col. 0073C] Francorum perfugerant ut se Sarracenorum immanitati subtraherent, jubet ut illius Constitutionis varia fiant exemplaria; quorum unum in Narbona, alterum in Carcassona, tertium in Rosciliona, quartum in Empuriis, quintum in Barchinona, sextum in Gerunda, septimum in Biterris haberi praecepimus, et exemplar eorum in archivo palatii nostri, ut praedicti Hispani ab illis septem exemplaria accipere et habere possint, et per exemplar quod in palatio retinemus, si rursum querela nobis delata fuerit, facilius possint definiri.

XVIII. Verum enimvero quanquam universis imposita esset necessitas servandarum constitutionum quae in Capitularibus continentur, quamdam tamen eximiam auctoritatem obtinebant in causis ecclesiasticis, adeo ut plurimus illis honor habitus sit ab episcopis et ab aliis divini muneris ministris, qui pari eas reverentia prosequebantur ac sacrosanctos conciliorum canones. Episcopi namque apud martyrium [Col. 0073D] sanctae Macrae congregati anno 881, de statutis a se in hac synodo conditis ita loquuntur in praefatione: Ab omnibus qui juste et pie in communione catholicae Ecclesiae, quae Christi est corpus, vivere volunt, ea quae sequuntur, Domino mediante, observari decernimus, non nova condentes, sed quae a majoribus nostris secundum tramitem sanctarum Scripturarum statuta, et a Christianis imperatoribus ac regibus promulgata, et usque ad haec periculosa nostrae infelicitatis tempora fuere servata, quasi lumina in malignorum hominum tenebras, quae excaecant diffidentiae filios, devocamus. Sed insigne in primis esse videtur testimonium episcoporum apud Trosleium in pago Suessionico congregatorum anno 909, qui regum Capitularia vocant canonum pedissequa, hoc loquendi modo, quamvis non admodum Latino, significantes ea secundum post canones locum habere in Ecclesia, et pari cum canonibus auctoritate vigere. Itemque et canonum praecipiunt instituta, inquiunt, simulque eorum pedisequa [Col. 0074A] regum Capitularia, sicut in libro primo Capitulorum imperialium continetur, capitulo 28, ut clerici et monachi, si inter se negotium aliquod habuerint, a suo episcopo judicentur, et non a saecularibus (Concil. Trosl., c. 3) . Sane Ecclesia probavit Capitularia imperialia tanquam regularia, ut Hincmarus docet (Formula promot. episc., tit. 18, c. 6) , id est, tanquam consentanea regulis ecclesiasticis et canonibus quibus Ecclesia regitur, et secundum illa voluit ut publica disciplina constaret. Eam ob causam Herardi archiepiscopi Turonensis Capitula, quae constat esse accepta et abbreviata ex libris Capitularium, excerpta fuisse dicuntur ex corpore sanctorum canonum; et Capitula Isaac episcopi Lingonensis, quae similiter excerpta sunt ex tribus postremis Capitularium libris a Benedicto Levita collectis, Canones Isaac vocantur in chronico sancti Benigni Divionensis. Composuit, inquit auctor ejusdem Chronici, et librum qui dicitur CANONES ISAAC, eo quod ex libris canonum utiliora quaeque eligendo, in unum volumen coarctaverit (Tom. I Spicileg. Dacher., p. 416) . Eamdem ob causam episcopi synodi Meldensis petunt a Carolo Calvo ut Capitula ecclesiastica a domno Carolo Magno imperatore, necnon et a domno Ludovico Pio augusto promulgata, obnixe observari praecipiantur (Conc. Meld. c. 78) . Et in synodo Ravennatensi habita anno 904, cui Joannes papa IX et Lambertus imperator interfuerunt, ante omnia ita statutum est de observandis eorumdem principum Capitularibus: Si quis sanctorum Patrum regulas contempserit, et gloriosissimorum imperatorum, Caroli videlicet Magni imperatoris, et Ludovici atque Lotharii, necnon et filii ejus Ludovici, quae de ecclesiasticis decimis in eorum Capitularibus statuta atque sancita sunt non observaverit, et qui dat et qui recipit, auctoritate sanctae sedis apostolicae et sanctione sanctae synodi, excommunicationi subjaceat. Quam constitutionem edicto suo confirmavit et explicavit idem Lambertus, ut inveni in veteri codice ms. bibliothecae Thuanae, in quo ita legitur: Item ex legibus [Col. 0074C] Romanis a domno Lamberto imperatore promulgatis, capitul. 11. Si quis sanctorum Patrum regulas contempserit, et gloriosissimorum imperatorum Caroli et Ludovici, atque Lotharii et Ludovici filii ejus, de decimis in eorum Capitularibus statuta et sancita non observaverit, easque alibi nisi in baptismalibus ecclesiis absque consensu episcopi dare tentaverit vel retinere praesumpserit, et qui dat et qui recipit, eisdem constitutis percellatur. Quod si neque sic correxerit, auctoritate et judicio sanctae sedis apostolicae modis omnibus subjaceat. In eodem codice Thuano exstat constitutio ejusdem Lamberti: Ut omnis decimatio episcopo vel ei qui ab eo substitutus est, praebeatur; quam Baronius cum aliquot aliis Capitulis edidit ex codice scripto Antonii Augustini, et Ravennatensis concilii decretis subjecit. Binius vero attexuit concilio Romano ejusdem anni, putatque esse canones concilii, anonymi, sive ignoti. Hunc secutus est Goldastus (Tom. III Constitut. imperial. pag. 299) , qui [Col. 0074D] Capitula ista ait statuta a Berengario imperatore fuisse anno 903 in conventu Ticinensi. Verum Capitula illa ex codice Antonii Augustini edita esse Lamberti imperatoris nullus est dubitandi locus post testimonium codicis Thuani, praesertim si quis synodi Ravennatensis constitutionem conferat cum sanctione imperiali. Verum ut ad id unde paulisper digressi sumus nostra redeat oratio, sicut episcopi ac reliqui ex ordine ecclesiastico parem reverentiam tribuebant Capitularibus et canonibus, ita Reges nostri pari auctoritate ea pollere volebant, neque infringi aut violari tanquam superflua sinebant ab his qui sacros canones sibi sufficere praedicarent. Nam quamvis leges civiles non dedignentur sequi divinas regulas, ut imperator Justinianus ait (Novell. 83. Vide etiam c. 1, ext. de novi oper. nuntiat.) , sciebant tamen principes nostri leges quae canonibus non adversantur, inviolatas esse debere, neque cuiquam licere legem perrumpere ab eis latam penes quos Deus [Col. 0075A] Voluit esse arbitrium legum condendarum. Itaque Carolus Calvus in Capitulari Tolosano anni 844, post constituta Capitula ad tranquillitatem publicam pertinentia, demum edicit ne episcopi illa rejiciant praetextu canonum, tanquam illi sibi satis superque sint. Ut Episcopi, inquit, sub occasione quasi auctoritatem habeant canonum, his constitutis excellentiae nostrae nequaquam resultent aut neglegant (Capitula Caroli Calv., tit. 5, c. 8) .

XIX. Haec tamen Caroli cura, si sapientiam episcoporum illius aevi paulo attentius considerare volumus, supervacanea fortassis videri poterit. Nam episcopi, quod satis intelligerent Capitularia regalia esse utilissima ad conservandam disciplinam ecclesiasticam, ut supra vidimus, magnum illis honorem ubique habebant, ea assidue legebant et pervolutabant, his utebantur in omnibus occasionibus; denique, quod est omnino magnificum ad laudem et gloriam Capitularium, decreta in illis perscripta episcopi transcribebant in conciliis generalibus ac provincialibus, [Col. 0075B] tum etiam in dioecesanis presbyterorum suorum synodis. Neque vero ineunda in hoc loco est longa et scrupulosa enumeratio Capitulorum regalium, quorum verba vel sensus reperiuntur in constitutionibus episcopalibus quae post edita Capitularia promulgatae sunt. Legantur tantum sanctiones conciliorum et synodorum illius aevi, sive quae in Francia nostra perscriptae sunt, sive quae in Germania et in Italia, praecipue vero concilium Meldense, Remense apud sanctam Macram, Moguntinum anno 888 habitum, Coloniense sub Carolo III imperatore celebratum, Triburiense et Trosleianum, tum etiam Capitula Herardi archiepiscopi Turonensis et Walterii episcopi Aurelianensis. Scilicet episcopi multum operae ponebant in discendis Capitularibus, quia rationem de his reddere tenebantur in placitis generalibus, hoc est, in publicis regni conventibus, ut colligi potest ex epistola 28 Frotharii episcopi Tullensis ad Hetti archiepiscopum Trevirensem. Nunc [Col. 0075C] autem, inquit, in proximo est placitum, quo sine dubio sciscitabitur de obtemperatione mandati sui Dominus mandati. Praeterea, quoniam eadem Capitularia valde favorabilia erant ecclesiis et personis ecclesiasticis, quae hinc multum juvabantur et attollebantur, necesse erat illa scire, ut usui esse possent quoties de conservanda disciplina ecclesiastica aut de rebus Ecclesiarum agi contingeret. Eam ob causam in codice Capitulorum Caroli Calvi (Tit. 46, c. 1) videmus Frodoinum episcopum Barcinonensem jura sedis suae adversus Tyrsum presbyterum Cordubensem tuitum esse auctoritate Capitularium Caroli Magni et Ludovici Pii. Sic Ermengaudus episcopus Urgellensis, qui sanctus fuit, eorumdem Capitularium praesidio recuperavit anno 1024 Ecclesiam quamdam (Appendix Capitular., tit. 145) quam Abbas sanctae Caeciliae Elinlitensis pervaserat. Et eadem tempestate consultus ab episcopo quodam provinciae Rhemensis, ut reor, Droco Bellovacensis episcopus quid agendum [Col. 0075D] sit de his qui clericos verberant, postquam laudavit episcopum quod illos excommunicasset, subjunxit constitutionem quae de ea re exstat in libro sexto Capitularium (Ibid. tit. 146) . Capitularia enim, quod saepe dicendum est, erant valde favorabilia Ecclesiae et utilissima, ut legitur etiam in testamento Adeledis cujusdam, quae anno XXV regni regis Henrici dedit inter alia Ecclesiae Barcinonensi librum Caroli sanctae Ecclesiae utillimum, in tribus corporibus divisum, id est, ut ego quidem interpretor, postremos tres libros corpus Capitularium constituebant etiam divisi loco.

XX. Adeo autem verum est Capitularia esse favorabilia Ecclesiae, ut praeterquam quod eorum decreta repetebantur et describebantur in Synodis episcoporum, ut observatum etiam est ab Antonio Augustino (Lib. II. de Emendat. Gratiani, Dial. 10) , praeterea qui collectiones canonum adornarunt sequentibus [Col. 0076A] saeculis, veluti Regino, Burchardus. Ivo et Gratianus, plurima ex Capitularibus transtulerint in suas collectiones, aliquando suppresso vel supposito nomine, quemadmodum recte monuit Franciscus Florens (Dissertat. jur. canon., pag. 170) , vir litterarum nostrarum peritissimus. Et Regino quidem, Ivo et Gratianus frequenter nominant Capitularia. At Burchardus, cum Reginonem compilaret, maluit audax esse et mendax, et quae hinc accipiebat Capitula, tribuere conciliis quibusdam aut Patribus antiquis, quam Regibus nostris, quod Francorum appellatio, qua Reginonis atque Witikindi etiamnum aevo gloriabantur reges Germanorum, usurpari desiisset aetate Burchardi, adeoque exuta a Saxonibus esset omnis Capitularium istorum reverentia. Burchardus (lib. I, c. 218 et seq.) enim semel tantum expresso nomine citat Capitula Caroli Magni, sic ut addat illa ab episcopis collaudata fuisse apud Aquisgranum, alioqui forsitan his non usurus. Sed nos ejus fraudes alibi saepe defeximus, tum ad Reginonem et Gratianum, [Col. 0076B] tum etiam in notis ad Capitularia.

XXI. Tamenetsi multa magnifica dicta hactenus sint ad laudem et gloriam Capitularium, nulla tamen res eorum dignitatem, majestatem, auctoritatem adeo commendat ac obedientia et obtemperatio pontificum Romanorum, quos viri docti annotarunt paruisse olim legibus regum nostrorum, et earum observationi sese obligavisse. Hujus porro rei probatio sumitur ex epistola quadam Leonis quarti ad Lotharium imperatorem scripta, quam Ivo et Gratianus recitant. Haec sunt ejus verba: De Capitulis vel praeceptis imperialibus vestris vestrorumque praedecessorum irrefragabiliter custodiendis et conservandis, quantum valuimus et valemus Christo propitio, et nunc et in aevunt nos conservaturos modis omnibus profitemur. Et si fortasse quilibet aliter vobis dixerit vel dicturus fuerit, sciatis eum pro certo mendacem (Ivo, p. IV, c. 176, et II Panorm., c. 149. Gratian. dist. 10, c. 9. De Capit.) . Hoc argumentum acerbe ac invidiose tractat [Col. 0076C] Carolus Molinaeus in libro de Origine, Progressu, et Excellentia regni et monarchiae Francorum (§ 123 et seq.) , perstringens verbis asperioribus ambitionem et usurpationem sequentium pontificum Romanorum, et cavillationem et imposturas canonistarum, qui non sunt veriti praefatum Leonem arguere ignaviae et timiditatis, quasi metu sic scripserit et professus sit. Atque ut ostendat vanam et stolidam esse eorum interpretationem, addit eumdem Leonem quartum, imperatori videlicet subjectum, coram Ludovico II praefati Lotharii filio causam dixisse, ejusque judicio sese purgasse, noxaeque ita exemptum esse, argumento capitis, Nos si incompetenter (2, q. 7, c. 41) . Demum, ut notam timiditatis et ignaviae amoveat a fama ejusdem Leonis, affert exemplum Sarracenorum ab eo devictorum, quorum alii strangulati fuerunt in portu Ostiae, alii in servitutem abrepti, quorum opera usus est ad restauranda templa et moenia urbis Romae in praecedentibus Sarracenorum incursionibus [Col. 0076D] demolita ⁜ (a) . Certe si quis paulo attentius legerit quae in Gestis pontificalibus leguntur de electione ejusdem Leonis, is facile animadvertet praecipuam illius causam fuisse metum Romanorum ex Sarracenis, propter quem illi magis in Leonem quam in quemvis alium inclinarunt.

XXII. Fatendum sane est istam canonistarum adnotationem quam Molinaeus refellit, neque veram esse neque honestam pro Leone et pontifice sedis apostolicae. Sed considerandum est deteriore illam tempore in animos eorum intrasse, cum ii qui tum se studiis litterarum applicabant, nihil ferme discere possent nisi earum ignorantiam, exclusa videlicet penitus et in exsilium acta bonarum artium ac veteris praesertim historiae cognitione. Itaque Baronius, neglecta ac spreta ista canonistarum opinione, aliam viam iniit expediendi se a difficultatibus quae in hoc [Col. 0077A] epistolae Leonis fragmento occurrebant homini annales Ecclesiasticos scribenti in urbe Roma (Baron. ad an. 847) . Primum igitur contendit hanc promissionem a Leone factam fuisse ex pacto et convento inter eum et Lotharium Ludovicumque filium ejus imperatores inito; istos liberam et canonicam electionem futuri Romani pontificis promisisse, et Leonem vice versa pollicitum esse servaturum se illibata jura imperialia. Leonis porro verba ad imperatores haec sunt: Inter nos et vos pacti serie statutum est et confirmatum quod electio et consecratio futuri Romani pontificis nonnisi juste et canonice fieri debeat (Ivo, p. V, c. 14. Gratian. dist. 63, c. 31) . Illam porro Leonis papae pollicitationem de conservandis juribus imperialibus explicandam esse ait Baronius ex epistola Nicolai primi ad Michaelem imperatorem scripta, in qua legitur pontifices pro cultu temporalium tantummodo rerum imperialibus legibus uti.

XXIII. Adversus hanc Baronii sententiam sive [Col. 0077B] scriptionem multa reponi possunt quae Capitularium regiorum auctoritatem sartam tectamque et illibatam praestant. Nam primo manifestum est ex textu epistolae Leonis delatam adversus eum querelam fuisse ad Lotharium imperatorem, tanquam is Capitularia Regum Francorum contemueret. Ad quam criminationem ille, injuriam suam ulturus, ac sui securus, respondit se ea velle irrefragabiliter in aevum conservare, magnum et impudens mendacium esse asseverans quidquid contra dictum fuerat imperatori. Hanc interpretationem, quae alioqui manifesta et cuivis obvia est, debemus Bartholomaeo Brixiensi, cujus haec sunt verba: Lotharius audiverat quod Leo papa nolebat leges servare imperiales. Unde interrogavit de hoc papam an esset verum. Quare Leo scribit ei, et dicit quod ipse vult leges observare irrefragabiliter, et qui aliter dicit, mendax est (Gloss. in c. 9 de Capitulis, dist. 10) . Deinde Baronius, quamvis paulo infra fateatur Leonis verba esse intelligenda de libris Capitularium, hic tamen, ubi de [Col. 0077C] vero sensu agitur istius epistolae, quae in illa dicuntur de conservandis Capitulis et praeceptis imperialibus, ea transfert ad jura imperialia, generalibus verbis minuens auctoritatem eorum quae de Capitularium observatione dicuntur. Denique jura illa imperialia explicat ex epistola Nicolai primi ad Michaelem imperatorem Constantinopolitanum, in qua nulla Capitularium mentio exstat neque exstare potest, et in qua verbis tantum generalibus scriptum est Christianos imperatores pro aeterna vita Pontificibus indigere, et pontifices pro cursu temporalium tantummodo rerum imperialibus legibus uti; id est, subjacere quidem pontifices legibus civilibus ratione rerum temporalium, non vero ratione personae: episcopos enim esse deos, et deos ab hominibus judicari non posse, ut aiebat Constantinus Imperator. Nam quod Baronius ea Nicolai verba, ut congruere possent cum epistola Leonis quarti, interpretatus est de pontificibus Romanis, cum generaliter de omnibus episcopis [Col. 0077D] intelligi debeant, tam alienum est a sensu verborum Nicolai, ut nihil alienius esse possit (Nicol. I ep. 8; Gratian. dist. 10, c. 8) .

XXIV. Rursum Baronius, ut opinionem suam de pacto facto inter Leonem quartum et Lotharium ac Ludovicum imperatores confirmet, ait illum ea tempestate petiisse ab iisdem imperatoribus uti lex Romana deinceps suum robur propriumque vigorem obtineret, annuisse porro postulatis papae Lotharium, cujus decretum de ea re describit ex libro secundo legis Langobardorum. Antequam vero istam Baronii observationem excutiamus, monendus est lector eam non esse Baronii, sed correctorum Romanorum, qui ad caput Vestram, dist. 10, conjecturam fecerunt de re quam Baronius postea uti certam tradidit (Ivo, p. IV, c. 181) . Haec sunt verba papae: Vestram flagitamus clementiam ut sicut hactenus Romana lex viguit absque universis procellis, et pro nullius persona hominis reminiscitur esse corrupta, ita nunc suum robur [Col. 0078A] propriumque vigorem obtineat (Gratian., dist. 10, c. 15) . Ivo et Gratianus, qui locum istum nobis conservaverunt, nullam hic Ludovici mentionem faciunt, sed Lotharii tantum, tanquam ad illum solum scripta sit epistola Leonis. Falsus est itaque aut fallere voluit Baronius, cum postulationem istam ad Lotharium et Ludovicum factam esse scripsit. Porro decretum Lotharii quod correctores Romani ac post eos Baronius existimarunt datum esse ad postulationem Leonis quarti, quodque illi descripserunt ex codice legis Langobardorum, diu ante promulgatum fuerat quam idem Leo locaretur in sede beati Petri: conditum enim a Lothario fuit anno 824, tempore Eugenii secundi, ut legitur in veteri codice ms. bibliothecae Thuanae, et in collectione canonum Cardinalis Deusdedit, ex qua Holstenius Capitulare edidit in quo caput istud continetur (Vide tom. II Capitular., p. 318 et 1291) . Itaque etiam ex hoc capite corruit opinio Baronii de pactis initis inter Leonem papam et imperatores Lotharium et Ludovicum.

[Col. 0078B] XXV. Neque magis verum est quod ait Baronius eumdem Leonem pervicisse ne electio Romani pontificis fieret nisi ex canonum praescripto, et eosdem imperatores remisisse confirmationem, quam sibi vendicabant, Romani pontificis electi, vel qualecunque aliud jus quod sibi in ejusdem electione vel consecratione arrogare tentassent. Nam si verba Leonis, quae paulo ante recitata sunt, absque ullo praejudicio legantur, manifestum erit consensisse quidem imperatores ut electio Romani pontificis fieret juste et canonice, sed tamen eosdem non abjecisse jura imperialia, imo illa expresse sibi retinuisse cum decreverunt uti ea electio juste fieret, id est, secundum mores antiquos, servato jure imperatorio, ita ut electus pontifex non prius consecretur quam sacramentum fidelitatis faciat coram missis imperatoris, qui CANONICO RITU et consuetudine ab imperatore diriguntur, ut legitur in concilio Ravennatensi (Vide tom. I Capitular., p. 648) . Atque id adeo certum [Col. 0078C] est, ut etiam mortuo Leone cum Benedictus III electus fuisset, clerus et cuncti proceres, ut legitur in Gestis pontificalibus, decretum componentes, propriis manibus roboravere; et, ut consuetudo prisca exposcit, invictissimis Lothario ac Ludovico destinavere augustis. Denique idem Benedictus non ante ordinatus est quam venientes in Urbem legati imperatorii, ejus electioni consenserunt. Caeterum etiam diu post ista tempora electiones Romanorum pontificum indiguerunt praesentia eorumdem Missorum, quemadmodum pluribus olim dictum est ad Agobardum.

XXVI. Verum ut ad Capitularia regum nostrorum redeamus, quamvis non reperiamus Romanos pontifices qui ante et post Leonem quartum vixere, pollicitos esse observaturos se leges in eisdem Capitularibus perscriptas, hinc tamen facile colligere possumus subjectos illis fuisse, quod et ipsi interdum Capitularium observationem commendaverunt, et eorum causae ac lites a judicibus imperatoriis judicatae sunt. Constat quippe Joannem IX in synodo Ravennae, [Col. 0078D] celebrata anno 904, suggessisse Lamberto imperatori, qui sacro conventui intererat, uti Capitula Caroli Magni successorumque ejus inviolata esse juberet, et Lambertum edidisse decretum de ea re secundum suggestionem pontificis. Constat praeterea litem de subjectione monasterii Acutiani sive Farfensis in ducatu Spoletano, quae erat inter Paschalem primum papam Romanum et monachos ejusdem monasterii, judicatam fuisse a judicibus imperatoriis anno 824, praesente et non repugnante Paschali, illumque acquievisse judicio quo libertas ejusdem monasterii sancita est per praeceptum imperiale. Exstat viro Andraea Duchesnio editis.

XXVII. Sed nihil illustrius ad asserendam dignitatem et auctoritatem judiciorum imperialium afferri potest, quam id quod de Gregorio IV narrat auctor ejusdem Chronici. Forte ea tempestate Ludovicus Pius imperator legatos Romam misit ad justitias faciendas Josephum episcopum, ut reor, Eporediensem [Col. 0079A] Leonem comitem, et Adelbrandum, ac fortasse alios. Cum illi residerent in judicio Romae in palatio Lateranensi, proposita est coram eis controversia de quibusdam possessionibus quas Ingoaldus abbas ejusdem monasterii Farsensis aiebat pervasas fuisse ab Adriano et Leone pontificibus Romanis, injuste vero retentas ab eorum successoribus Stephano, Paschali et Eugenio. Cum primo die finis causae imponi non potuisset, res dilata est in posterum. Tum vero, auditis utriusque partis rationibus ac mature discussis, pronuntiatum est secundum monasterium. Verum Gregorius papa noluit stare judicatis, sed a missorum imperalium sententia appellavit ad imperatorem. In quo maxime elucet vis et amplitudo auctoritatis imperátoriae. Istius memorabilis ac valde singularis historiae memoriam debemus eidem chronico Farfensi; cujus locum, licet sit valde prolixus, hic tamen integrum describere operae pretium esse putavi.

[Col. 0079B] «Dum Joseph episcopus et Leo comes, missi domini Hludovici imperatoris, residerent in judicio Romae in palatio Lateranensi in praesentia domni Gregorii papae, ibique adesset Leo episcopus et bibliothecarius sanctae Romanae Ecclesiae, et Theodorus episcopus, Cirinus primicerius, Theophilaptus nummiculator, Gregorius filius Mercurii, et Petrus dux de Ravenna, et alii plurimi, venit domnus Ingoaldus abbas hujus monasterii cum Audulfo advocato, et retulit quod domni Adrianus et Leo pontifices per fortiam invasissent res hujus monasterii, id est, curtem Corvanianum, et curtem sancti Viti quae est in Palmis, et curtem sanctae Mariae in Vico Novo, et curtem in Bariliano, cum rebus et familiis; unde tempore Stephani, Paschalis, et Eugenii semper reclamaverat, et justitiam minime invenire poterat. Tunc ipsi missi et judices, quibus dominus imperator in urbe mandaverat ut de hoc facerent justitiam, praesente domno apostolico interrogaverunt advocatum ipsius apostolici [Col. 0079C] nomine Gregorium quod exinde diceret. Qui dixit quod ipsae curtes ipsi monasterio nihil pertinerent. Deinde advocatus domni abbatis ostendit monimina ex ipsis, et continebatur in eis qualiter Insilberga abbatissa Sancti Salvatoris de Brixia easdem curtes in hoc monasterio per ipsa monimina delegaverat, et aliud monimen quod Teudicus dux eidem Ansilbergae filiae suae donaverat, et praeceptum Desiderii regis et domini Caroli imperatoris, quibus ipsas curtes cum omnibus ejus pertinentibus in hoc monasterio confirmaverant. Tunc supradicti missi et judices eos reguadiare fecerunt, fideijussores utriusque secundum suam legem ponentes, et ut alia die ad idem placitum redirent jusserunt. Et sic venit domnus abbas et ejus advocatus una cum testimoniis, quorum nomina sunt Gradolfus, Guaspertus de Reate, qui sic testificati sunt, ut relatum est. Contra quae praedictus advocatus pontificis nihil contrarium dixit nec potuit, quia boni homines visi sunt ei. Iterum venit Joseph Castaldus Reatinus cum bonis et veracibus hominibus; et interrogati [Col. 0079D] per sacramentum quod domino imperatori fecerant, testimonium supradictorum virorum laudaverunt, et quod bene in omnibus recipi possent affirmaverunt; et seorsim interrogati sunt; quorum primus ait: Ego scio et bene memoror quoniam tempore Longobardorum et domini Caroli imperatoris ipsas curtes ad partem monasterii vidi, et recordor ibi praepositos Joannem et Petrum et Christianum, monachos ipsius monasterii, usque dum per fortiam praedicti Pontifices exinde tollere fecerunt. Similiter reliqui dixerunt. Deinde venerunt boni et veraciores homines duodecim, id est, Joannes, Clarissimus, Meitio, Teuto, Castinus, Audacius, Alboin medicus, Gualispertus, Constantinus Notarius, Petrus, Fratellus, Hydericus Scabinus. Hi omnes interrogati quid de ipsa causa scirent, similiter dixerunt. Post haec Audulfus advocatus juravit, dicens: Per ista sancta quatuor Evangelia, quia sicut isti testes dixerunt, ita fuit verum. Haec supradicti missi sive judices audientes judicaverunt [Col. 0080A] ut Gregorius, advocatus pontificis, retraderet ipsas curtes Audulfo advocato ad partem hujus monasterii; quod facere noluit. Sed et ipse apostolicus dixit nostro judicio se minime credere, usque dum in praesentia domini imperatoris simul venirent» (Chron. Farfense apud Duchesn. t. III, p. 656) .

XXVIII. Ad confirmandam denique Francorum principum legumque Francicarum auctoritatem etiam in causis episcoporum urbis aeternae, sive illi actores essent, sive defensores, omitti non debet epistola Leonis papae ad Ludovicum imperatorem, cujus fragmentum exstat apud Ivonem et Gratianum. Sed antequam nos illud referamus, admonendum videtui epistolam istam Leoni quarto tribui a Gratiano, Conringium tamen putare illam esse Leonis tertii, eo in primis argumento quod Leone quarto sedente summa imperii penes Lotharium fuerit, non autem penes Ludovicum. Deinde apud neminem veterum scriptorum reperitur intercessisse simultates aliquas [Col. 0080B] inter Leonem quartum et Lotharium. At vero ex Eginhaldi annalibus liquet commotum adversus Leonem tertium fuisse Ludovicum Pium anno 815, quia cum conspirationem adversum se initam detexisset, omnes illius factionis auctores ipsius jussu fuerant trucidati, privata videlicet auctoritate sua, cum rem deferre debuisset ad aures principis rerum domini. Addit Eginhardus Leonem purgare se studuisse apud Ludovicum, missis ad eum legatis. Probabile autem est scriptam missamque eodem tempore a Leone fuisse epistolam ad Ludovicum, de qua hic nobis mentio est. Caeterum, Conringii conjecturam adjuvat Ivo Carnotensis, qui epistolam illam a Leone simpliciter scriptam docet, neque Leonis tertii nec quarti numerum exprimens. Admonendum praeterea necessario est fuisse per ea tempora in urbe Roma judices imperiales, illic assidue morantes ad deliberandas litigiosas contentiones, et regiam dignitatem semper fuisse Romae suisque confiniis usque ad finem dierum ejusdem imperatoris, ut docet vetus Scriptor qui sub [Col. 0080C] nomine Eutropii Longobardi solet laudari. Itaque quoties aliquae tum causae sive leves sive graves incidebant, judicabantur a judicibus imperatoriis. Quod si quis sibi injuriam factam esse quereretur, mittebatur pro tali negotio legatus ab imperatore qui diligenter examinaret rei veritatem, ut ait idem auctor. Cum ergo quidem Romani, ut ego quidem arbitror, male tractati a Leone fuissent contra legis ordinem, querelamque propterea suam adversus eum ad Ludovicum imperatorem, velut ad supremum dominum, retulissent, isteque haud dubie Leonem redarguisset, missurumque se esse legatos scripsisset qui rei veritatem inquirerent, Leo ad eum rescripsit pariturum se eorum judicio, rogans tamen principem ut viros sapientes et Deum timentes mittat. Nos si incompetenter aliquid egimus, inquit, et in subditis justae legis tramitem non conservavimus, vestro ac missorum vestrorum cuncta volumus emendare judicio: quoniam si nos, qui aliena debemus corrigere peccata, pejora [Col. 0080D] committimus, certe non veritatis discipuli, sed, quod dolentes dicimus, erimus prae caeteris erroris magistri. Inde magnitudinis vestrae magnopere clementiam imploramus ut tales ad haec, quae diximus, perquirenda missos in his partibus dirigatis qui Deum per omnia timeant, et cuncta, quemadmodum si vestra praesens fuisset imperialis gloria, diligenter exquirant. Et non tantum haec sola quae superius diximus, quaerimus ut examussim exagitent, sed sive minora sive etiam majora illis sint de nobis indicata negotia, ita eorum cuncta legitimo terminentur examine, quatenus in posterum nihil sit quod ex eis indiscussum vel indiffinitum remaneat (Ivo, part. V, c. 22; Gratian., II, q. 7, c. 41) .

XXIX. Putant plerique interpretes juris canonici et theologi scolastici, praesertim vero ii quibus aut origo aut mens fuit Italica, ista spectari non debere tanquam si papa fuerit subjectus auctoritati imperatoris; sed quia prae nimia humilitate se sponte subjicere [Col. 0081A] voluit ejus judicio, adeoque opus hoc esse, ut ipsi loquuntur, supererogationis, et non debiti: posse enim papam ex humilitate et pro bono pacis submitere se judicio alterius. Istam interpretationem hausisse illos constat ex glossa istius nostri capitis, quam postea verbis magnificis, ut ferme amat posterior adulatio, multum amplificarunt. Quidam, inquit auctor Glossae, conquerebantur de Leone papa apud Ludovicum de injuria eis facta. Papa committit se imperiali jurisdictioni, et rogat Ludovicum imperatorem ut tales nuntios mittat ad haec inquirenda qui Deum timeant, et qui vicem imperialis gloriae sic examinent et diffiniant, ut nulla possit in posterum dubitatio remanere, etiamsi majora opponantur ei quam ea quae dicta sunt. Et mox addit: Hic papa se subjicit aliorum judicio, quod facere potest, ut ff. de juris. om. ju. est receptum. Aiunt constans esse neminem a minore judicari posse, papam esse superiorem imperatore et omnibus regibus ac principibus, eum nullius [Col. 0081B] judicio praeterquam divino obnoxium esse, et ipsum debere de omnibus judicare. Confundunt videlicet spiritualem Romani pontificis auctoritatem cum temporali, et causas ejus civiles non distinguunt a criminalibus, cum tamen maximum inter haec omnia discrimen sit. Etenim ut fatendum est illum esse patrem spiritualem regum ac principum christianorum, et ipsius personam judicari non posse a judicibus saecularibus ⁜ (a) , ita certum est, quemadmodum ex his quae hactenus dicta sunt colligi abunde potest, et ex pluribus aliis veterum temporum monumentis, Romanorum pontificum causas civiles ad forum saeculare pertinuisse antiquitus, quandiu Romam in sua potestate habuerunt Reges et imperatores, hoc est, usque ad mortem Ludovici II imperatoris. Imo accusationes adversus eos institutas cognitioni principum aliquando subjectas fuisse ostendere videtur ⁜ (b) , ni fallor, exemplum Paschalis primi. Etenim cum seditio quaedam facta esset Romae anno 823, comprehensique ac capite truncati fuissent Theodorus Romanae [Col. 0081C] Ecclesiae primicerius et Leo nomenclator, et hoc ideo eis contigisset, ut ait Eginhardus, quod se in omnibus fideliter erga partes Lotharii juvenis imperatoris agerent, dicerentque nonnulli vel jussu vel consilio Paschalis pontificis rem fuisse perpetratam, Ludovicus Pius imperator legatos, qui de ista causa cognoscerent, Romam misit Adalungum, abbatem monasterii sancti Vedasti, et Hunfridum, comitem Curiensem. Legati Romam venientes, inquit idem Eginhardus, rei certitudinem assequi non potuere, quia Paschalis pontifex se ab hujus facti communione cum magno episcoporum numero (id est, cum 34 episcopis, et presbyteris, et diaconibus quinque, ut Theganus tradit) [Col. 0082A] jurejurando purgavit, et interfectores praedicto rum, quia de familia sancti Petri erant, summopere defendens, mortuos velut majestatis reos condemnabat, jureque caesos pronuntiabat. Cum itaque sic satisfactum esset imperatori, et rursum Paschalis ad eum excusationem suam misisset per legatos, accusatio ultra progressa non est. Ex quibus omnibus intelligi potest accusationes quae fiebant per illas tempestates adversus pontifices Romanos, cum de homicidii crimine agebatur, ad imperatores delatas fuisse, missosque ab illis legatos qui rei veritatem inquirerent. Nam si nulla in hujuscemodi rebus erat auctoritas imperatoris, cur Leo III legatos ad Ludovicum Pium misit, qui ei de iis quae Domino suo objiciebantur per omnia satisfecerunt? Cur Paschalis duas ad eum legationes misit ut innocentiam suam probaret? Cur se jurejurando purgavit coram judicibus imperatoriis? Ista enim omnia neque gratis neque sponte fieri consueverunt, praesertim a summis potestatibus. Sane imperatorum [Col. 0082B] dominatus et principatus haud dubie non tam gratus quam gravis erat episcopis Romanis illorum temporum, quia monarchia temporalis Romanae ecclesiae jam tum surgebat, et lacertos valide movebat. Itaque tandem post varios conatus, cum post mortem Ludovici II imperatoris, Carolus Calvus Francorum rex evocatus ab illis fuisset, objecta spe imperii Romani, veniens Romam, inquit Eutropius Langobardus, renovavit pactum cum Romanis, perdonans illis jura regni et consuetudines illius. Removit etiam ab eis regias legationes, assiduitatem vel praesentiam apostolicae electionis. Quid plura? Cuncta illis contulit quae voluerunt, quemadmodum dantur illa quae nec recte acquiruntur, nec possessura sperantur. Ab illo autem die honorificas consuetudines regiae dignitatis nemo imperatorum, nemo regum acquisivit.

XXX. Quod autem ait Eginhardus Paschalem Papam ea de causa defensionem homicidarum suscepisse, quia de familia sancti Petri erant, et mortuos, velut majestatis reos, jure caesos dixisse, aliquam [Col. 0082C] difficultatem habet: nam actio violatae majestatis in eum tantum intendi potest qui conspirationem facit adversus principem vel adversus Rempublicam. At isti nihil hujuscemodi commiserant ⁜ (c) : imo caesi propterea dicuntur quod se in omnibus fideliter erga partes Lotharii juvenis imperatoris agerent. Reos porro majestatis fuisse dictos, quia majestatem pontificis laeserant, putari non potest. Tametsi enim daremus verum ac sincerum esse privilegium quod Romanae Ecclesiae concessum esse volunt a Ludovico Pio, cujus fragmenta exstant apud Ivonem et Gratianum, semper tamen constaret supremum Romanae urbis dominum fuisse, non papam, sed imperatorem, [Col. 0083A] adeoque crimen majestatis in Paschalem papam committi non potuisse. Quippe Ludovicus Paschali et successoribus ejus usque ad finem saeculi tribuens civitatem Romanam, et tot amplas ditiones quibus hodie illius successores potiuntur, sibi retinuit supremum dominatum in civitates regionesque concessas: Salva semper super eosdem ducatus, inquit, nostra in omnibus dominatione, et illorum ad nostram partem subjectione (Tom. I Capitular., p. 594) . Fortassis ergo dicendum est seditionem coeptam fuisse per Theodorum et Leonem, a quibus familia sancti Petri lacessita fuerit ac laesa, ac propterea crimen majestatis commissum ab illis fuisse, quia vim et manus eis intulerant qui erant in speciali defensione Romani pontificis ⁜ (a) , quos tum aequalibus privilegiis ornatos fuisse cum illis qui erant in speciali defensione imperatoris colligi posse videtur ex Capitulis quae Lotharius imperator, anno 824, addidit ad limina beati Petri, in quibus haec primo loco leguntur: [Col. 0083B] Constituimus ut omnes qui sub speciali defensione domni apostolici seu nostra fuerint suscepti, impetrata inviolabiliter utantur defensione. Quod si quis in quocunque violare praesumpserit, sciat se periculum vitae suae incursurum (Tom. II Capitular., p. 317) .

XXXI. Hactenus de Capitularibus regum nostrorum, deque eorum dignitate et auctoritate, generaliter egimus, et quomodo iisdem etiam Roma et Romani pontifices subjecti essent. Nunc suscepti operis ratio postulat ut de Carolo Magno, fundatore illo et auctore florentissimi Francorum imperii, deque Capitularibus ab eo promulgatis nonnulla seorsim dicamus. Existimavit illustrissimus Cardinalis Baronius ( Ad an. 801) parcissimum illum fuisse in novis condendis legibus, adeo ut, cum tandiu vixerit rex atque imperator, regnavit enim per annos sex et quadraginta, perpauca tamen legum capita sanxisse dicatur. Et Baronii quidem opinionem confirmare videtur Eginhardus in Vita ejusdem Caroli, scribens eum, cum animadverteret multa legibus populi sui deesse, [Col. 0083C] multaque in illis inveniri repugnantia, cogitasse quae deerant addere et repugnantia tollere, sed nihil aliud ab eo factum esse quam quod pauca Capitula, et ea imperfecta, legibus addidit. Haec sunt verba Eginhardi: Post susceptum imperiale nomen, cum adverteret multa legibus populi sui deesse (nam Franci duas habent leges plurimis in locis valde diversas), cogitavit quae deerant addere, et discrepantia unire, prava quoque ac perperam prolata corrigere. Sed in iis nihil aliud ab eo factum est, quam quod pauca Capitula, et ea imperfecta, legibus addidit. Omnium tamen nationum quae sub ejus dominatu erant, jura quae scripta non erant describere ac litteris mandari fecit. Ista, inquam, favere videntur opinioni Baronii. Ego tamen putaverim ita intelligenda esse, ut dicatur Carolus, postquam factus est imperator, cogitasse de emendandis conciliandisque legibus populorum sibi subjectorum; caeterum destinata exsecutum non esse, ac nonnulla tantum addidisse legibus illis: nam Capitula [Col. 0083D] quaedam adjecit legi Salicae et legi Ripuariorum, ac fortean aliis. Ista tamen non impediunt quin plurimas constitutiones generales sanciverit, quibus teneri voluit omnes nationes sibi subjectas.

XXXII. Sane Joannes Aventinus in Annalibus Boiorum notat illum jus assidue summa diligentia dixisse, nonnunquam mane, dum indueretur ac calcearetur. Addit autem: Noctu dum in cubili cubaret, capiti pugillares supponebat; si quippiam utile (ut fieri in lectulo solet) in mentem veniebat, adnotabat, ne memoria laberetur (Aventin. lib. IV, p. 368-371, pr. edit.) . Accepisse hanc observationem videtur Aventinus ex concilio habito apud martyrium sanctae Macrae in dioecesi Remensi anno 881, in quo ista leguntur: Carolus Magnus imperator, qui regnum Francorum nobiliter ampliavit et per annos quadraginta sex feliciter rexit, et sapientia tam in sanctis Scripturis quam et in legibus ecclesiasticis et humanis reges Francorum [Col. 0084A] praecessit, nullo unquam tempore sine tribus de sapientioribus et eminentissimis consiliariis suis esse patiebatur, sed vicissim per successiones, ut eis possibile foret, secum habebat, et ad capitium lecti sui tabulas cum graphio habebat, et quae sive in die sive in nocte de utilitate sanctae Ecclesiae, et de profectu ac soliditate regni, meditabatur, in eisdem tabulis adnotabat, et cum eisdem consiliariis quos secum habebat inde tractabat; et quando ad placitum suum veniebat, omnia subtiliter tractata plenitudini consiliariorum suorum monstrabat, et communi consilio illa ad effectum perducere procurabat (Concil. apud Sanct. Macr., c. 8) . Sic de Alexandro Severo imperatore narrat in Vita ejus Aelius Lampridius, illum leges de jure populi et fisci moderatas et infinitas sanxisse, neque ullam constitutionem sancivisse sine viginti jurisperitis et doctissimis et sapientibus viris. At quod apud Aventinum et in synodo apud Sanctam Macram legitur Carolum Magnum noctu, dum in cubili cubaret, capiti suo pugillares supposuisse, et quae illi tum in mente [Col. 0084B] veniebant, scribere solitum, confirmatur quidem auctoritate Eginhardi, sed tamen ita ut illa cura Caroli coerceatur ad solam artem scribendi, ad quam discendam Carolus sero venerat. Tentabat et scribere, inquit Eginhardus in libro de Vita ejus, tabulasque et codicillos ad hoc in lectulo sub cervicalibus circumferre solebat, ut cum vacuum tempus esset, manum effigiendis litteris assuefaceret. Sed parum prospere successit labor praeposterus ac sero inchoatus.

XXXIII. Sed ut ad Baronium redeamus, quem paulo ante diximus in ea fuisse sententia ut existimaret Carolum Magnum fuisse parcissimum in condendis novis legibus, et perpauca legum capita sanxisse in tot annorum spatio per quos regnavit et imperavit, observandum est neminem regum Francorum veteris aevi tot leges tulisse quot Carolus promulgavit, et plures solius Caroli leges nunc superesse, quam caeterorum regum qui ante et post eum vixere, usque ad Hugonem cognomento Capetum. Nam praeter Legem [Col. 0084C] Salicam et caeteras, quibus ille pondus auctoritatis suae addidit, praeter Capitula sparsim relata in libris Capitularium et in Codice legis Longobardorum, quorum originem reperire nequivimus, habemus plusquam sexaginta constitutiones ab eo editas variis temporibus, sive cum rex tantum esset, sive posteaquam imperatoris nomen assumpsit. Quod si leges ab eo latae conferantur cum iis quae a posteris ejus sancitae sunt, facile est deprehendere in illis sublime et erectum Caroli ingenium, in istis labentem atque inclinatam Carolinae gloriae magnitudinem ac splendorem. Et sane mirum non est virum tantum, qui multum operae posuit in condendis optimis legibus et in constituenda bona disciplina, qui, ut Benedictus Levita ait, cunctorum vicit inclita gesta patrum, caeteros principes supergressum esse et longo post se intervallo reliquisse. Vicit gentes immanitate barbaras, Christi regnum valde amplificavit, cleri mores collapsos emendavit, Ecclesias, praecipue vero Romanam, [Col. 0084D] amplis latifundiis, possessionibus ac privilegiis locupletavit, auxit, ornavit (Tom. II Capitular., p. 251, Lupus Ferrar. epist. 1) . Bonarum praeterea litterarum studia revocavit, scholas publicas instituit, caeteris bonis artibus honorem habuit, earum professores praemiis decoravit. Deficeret me tempus si cunctas maximi principis virtutes enarrare, si singula illustria ejus facinora recensere vellem. Itaque supersedeo, et ad Capitularia me rursum converto.

XXXIV. Fuit nuper vir doctus (Thiers, de Festor. dier. imminut., cap. 13) qui existimavit Caroli Magni Capitula non fuisse recepta in episcopatu Turonico aevo Herardi, archiepiscopi Turonensis; vel si recepta fateri necesse sit, non ita tamen istud intelligi debere, ut eorum gratia morem Ecclesiae suae de festis diebus observandis immutandum esse autumarit Turonicus praesul Herardus. Fundum autem fundamentumque istius suae opinionis accepit ex [Col. 0085A] capite 61 Capitulorum quae idem Herardus edidit anno 838, in synodo sua dioecesana; in quo cum dies festi commemorentur qui a fidelibus Christianis observandi sunt, quidam eorum omittuntur quos Carolus Magnus coli jussit in capite CLXI (ut habet editio Pithoeana), sive, ut, nostra, capite CLVIII libri primi Capitularium; veluti Paschalis festi commemoratio, dies Dominica, beatae Mariae virginis Annuntiatio et Nativitas, tres Rogationum dies, et octava Epiphaniae; Pentecostes porro uno tantum die celebranda proponitur. Ego neutram ex his duabus viri clarissimi conjecturis veram esse puto. Constat quippe Caesarodunum Turonum fuisse tum in medio regni Francorum, eam urbem fuisse numeratam inter metropoles regni Caroli (Tom. I Capitular., p. 488; Ibid., p. 641) , habitum illic concilium anno 813 jussu ejusdem Caroli, et Landrannum, Turonensem archiepiscopum, fuisse constitutum Missum dominicum in pago Turonensi, anno 823, una cum Ruotberto comite, [Col. 0085B] ad imperandam et urgendam Capitulorum regalium exsecutionem. Ad festos dies quod attinet, quae de praetermissis dicuntur ab eodem viro docto, ea minimum aut nihil habent difficultatis. Etenim quae Herardus omisit in capite 61, ea in aliis locis commemoravit, Paschale videlicet festum capite 97, Dominicum diem capite secundo. Pentecostes venerationem in capite 97 conjungit cum Paschate, ita ut octo dies Paschae feriari oportere dicat, de Pentecoste non dicat. Sed ista quae videtur repugnantia tolli debet per caput 35 libri secundi Capitularium, ex quo caput istud Herardi abbreviatum est. In capite autem illo libri secundi sancit Ludovicus Pius imperator, Magni filius, ut dies Dominicus Paschae cum honore et sobrietate colatur, et ut simili modo tota illa hebdomada observetur. Deinde addit: In Pentecoste similiter ut in Pascha. Mirum porro non est eum praetermisisse Annuntiationem et Nativitatem beatae Mariae virginis, cum nulla horum festorum mentio habeatur in Capitularibus e quibus Herardus excerpsit constitutiones [Col. 0085C] suas synodales. Ac de Nativitate quidem constat eam diem non fuisse publico cultu celebratam aevo Caroli Magni. Concilii vero Rhemensis acta sub Sonnatio, quorum auctoritate idem vir doctus utitur ut ostendat eam observari jussam ante tempora Herardi, non sunt extra controversiam, et adeo sublestae valdeque dubiae fidei visa Sirmundo sunt, ut ea indigna putaverit quae in collectionem veterum synodorum Galliae referrentur. Annotat praeterea vir clarissimus Rogationum tres dies imperari a Carolo Magno in loco paulo ante laudato ex libro primo Capitularium, et de illis tamen silere Herardum. Primo certum est nullam Rogationum triduanarum mentionem fieri in libro primo Capitularium, sed in quinto (c. 150) tantum, ubi sic legitur: Placuit nobis ut litania major observanda sit a cunctis Christianis diebus tribus: quod sumptum est ex canone trigesimo tertio concilii Moguntiaci, extremis Caroli Magni temporibus celebrati. Deinde, tamenetsi verum esset mentionem [Col. 0085D] istiusmodi Rogationum fieri in libro primo Capitularium, non aeque verum esset omissas illas fuisse ab Herardo. Quamvis enim de his non loquatur in capite 61, diserte tamen de diebus Rogationum agit in capite 95, Rogationum etiam vocabulo utens, licet non exstet in capite laudato libris quinti Capitularium, et in additione 3 unde Herardus caput istud suum conflavit. De octavis Epiphaniae fateor veram esse observationem, et praetermissas omnino esse in capitulis Herardi. At non inde tamen colligi potest capitula Caroli Magni neglecta tum fuisse in episcopatu Turonico. Error fortean librarii fuit, qui, ut saepe videmus in antiquis libris, octavas Epiphaniae omisit propter vicinitatem vocis Epiphaniae.

XXXV. Capitularium itaque regalium magna ubique erat auctoritas, par cum sacris canonibus reverentia. Duravit autem usus eorum per aliquot saecula, nimirum usque ad Gratiani tempora, imo etiam, ut videtur, usque ad regnum Philippi IV, cognomento [Col. 0086A] Pulchri, Francorum regis. Neque in regno tantum Francorum valebant, sed in Germania quoque et in Italia. Ac de Germania quidem fidem faciunt plurima veteris aevi monumenta, praecipue vero decretum Ottonis Magni, Germaniae regis, datum apud Franconofurt anno 952, in quo, Capitularium praecedentium regum institutis coram positis, statutum est ne oppressio virginum aut viduarum, vel raptus, ab ullis hominibus fiat (Appendix prim. Reginon., c. 53) . Apud Italos diutius observata fuisse quam apud Germanos multa probant, sed in primis collectio canonum ac decretorum a Gratiano composita, in qua persaepe referuntur constitutiones ex Capitularibus regum nostrorum descriptae, uti jam observatum est a viris eruditissimis. Objici tamen posset Gratianum sua non accepisse ex libris Capitularium, sed ex Decreto Ivonis episcopi Carnotensis, quem compilasse videtur, adeoque ex Capitulis a Gratiano laudatis argumentum sumi non posse ad probandum Capitularia regum Francorum cognita fuisse Italis aevo Gratiani. Sane [Col. 0086B] verum videri posset Gratianum ex Ivone descripsisse capita collectionis suae quae referuntur ex Capitularibus, nisi certis indiciis ostenderemus eum quaedam ex Capitularibus descripsisse quae apud Ivonem non exstant. Descripsit enim Caroli Magni constitutionem, qua renovavit Constantini imperatoris legem de episcopali judicio. Hanc porro Caroli constitutiodem accipere non potuit ex Ivone, apud quem non habetur. Accepit igitur ex Capitularibus, ut ipsemet docet his verbis: Haec si quis antiquata contendat, quia in Justiniani Codice non inveniuntur ita inserta, per Carolum renovata cognoscat, qui in suis Capitularibus ait inter caetera: Volumus atque praecipimus ut omnes, etc. (Gratian. XI, qu. 1, c. 37, Volumus) . At Innocentius III ex Gratiano (Lib. VI Capitular., c. 366) manifeste descripsit in epistola scripta anno 1204 ad archiepiscopos et episcopos per Franciam constitutos (Raynald. ad an. 1203, § 58) , quae exstat in libro secundo Decretalium, in qua inter caetera ita habetur: [Col. 0086C] Nec sic illud humillimum omittamus quod Theodosius statuit Imperator, et Carolus innovavit, de cujus genere rex ipse (Philippus Augustus) noscitur descendisse: Quicunque videlicet litem habens, etc. ( Cap. Novit. exst. de judiciis ). Ex Gratiano similiter acceperunt Gregorius IX et Innocentius IV quaecunque dicunt de ista Constantini lege a Carolo Magno confirmata et renovata. Tum enim non recurrebant ad fontes, sed cuncta ex Gratiano, suppresso ejus nomine, describebant (Vid. Not. ad Capitul., p. 1232) .

XXXVI. Francos nostros par erat diutius retinere usum Capitularium quam caeteras nationes, cum propter eos praecipue fuissent condita, et ab eorum regibus sancita. Itaque non solum Roberti regis aevo, ac deinde sub Philippo primo, ut notum est ex epistolis et ex collectionibus canonicis Ivonis, episcopi Carnotensis, eorum auctoritas passim valuit, sed etiam, uti dicebamus, regnante Philippo IV [Col. 0086D] cognomento Pulchro. Vidimus enim veteres membranas in quibus descriptum erat concilium provinciale habitum Avarici Biturigum anno 1286, quas nobiscum humanissime pro suo more communicavit vir clarissimus Antonius Vyon Herovallius. In capite autem 32 illius concilii statuitur, ut dies Dominici et festa cum omni cura et diligentia praecipiantur ab omni servili opere observari. In fine vero Constitutionum insertum reperitur caput 75 libri primi Capitularium, sed mutato stylo, hoc modo: Dies Dominicus ita observandum est ut . . . nes et Missarum sollempnia et ea quae ad . . . . . tur, videlicet ut nec opera servilia in eo ag . . . . . as colant, nec campos arent, nec messem . . . . . num siccent, nec sepem faciant, nec silvam . . . . . pent, nec arbores caedant, nec ortos faciant, nisi cibi vel frigoris necessitate, set r . . . . . molant ullo modo, nec panem quoquant, nec in petris laborent, nec domus construant, nec carra moveant, nec ad mercata conveniant, nec venationes exerceant. Item feminae opera [Col. 0087A] extrilia non faciant, vestimenta non capulent, nec consuant, nec lavent, nec liniant, linum non batant, nec lanam carpere praesumant, nec berbices tondant, ut omnibus modis bonorum requies die Dominico fiat.

XXXVII. Ista quamvis certa sint, vera nihilominus est sententia illustrissimi viri Petri de Marca, archiepiscopi Parisiensis (lib. V Hist. Benearn., c. 2, § 7) , qui docet Capitularium usum interruptum fuisse sub initia tertiae regum nostrorum familiae; quoniam mutatio rerum publicarum et regiae auctoritatis imminutio, quae tunc evenere, necessario post se traxerunt legum receptarum abrogationem, quae non aliis fundamentis niti possunt quam columnis quibus regia dignitas sustinetur. Bellorum enim Normannicorum et civilium occasione factum est ut ducum, comitum, et marchionum praefecturae, quae in arbitrio regis antea erant, propriae cujusque fierent et hereditariae. Hinc introducta varia jura municipalia, [Col. 0087B] ne quid ex veteri superesset quod novis possessoribus officere posset. Ita paulatim recessum est a cognitione Capitularium, ad eamque eorum ignorantiam ventum quae regnabat ante initium postremi saeculi. Sed tandem, cum clarissimum illud litterarum sidus affulsisset Franciscus primus, Francorum rex Christianissimus, cui litterae istis novissimis temporibus non minus debent quam olim debuerunt Carolo Magno, excitata sunt hominum ingenia ad diversas artes diversaque studia, excussae veteres bibliothecae, revocataeque a tenebris sunt veterum lucubrationes quae antea latebant. Tum vero reductae in lucem sunt leges Capitularium, a Germanis primum, deinde a nostris hominibus.

XXXVIII. Primus, ut arbitror, Capitularium sive Constitutionum Caroli Magni auctoritatem dias in luminis oras post longam oblivionem protulit beatus Rhenanus, anno 1531, qui plurima ex codice Legum Francicarum, cujus vetera exemplaria exstare ait [Col. 0087C] in variis Germaniae bibliothecis, descripsit in libro secundo rerum Germanicarum. Tum Joachimus Vadianus anno 1536 in libro sexto Aphorismorum de Eucharistia, pag. 215, Ansegisi, abbatis Lobiensis, collectionem expressis verbis commemorans: Exstat, inquit, apud nos Sangalli antiquus Ansegisi abbatis Lobiensis codex, in bibliotheca Templi majoris, in quo haec quae modo citavimus ad verbum leguntur; nimirum ut presbyter Eucharistiam semper habeat paratam propter infirmos. Anno dein 1545 Vitus Amerpachius librum Constitutionum Caroli Magni emisit in lucem Ingolstadii ⁜ (a) , ut dicemus infra suo loco. Triennio post Joannes Tilius, qui Briocensis dein et Meldensis episcopus fuit, aggressus est editionem Capitulorum Caroli Magni et Ludovici Pii, non tamen perfecit neque emisit. Tum vero primum audiri coepit nomen Capitularium, cum antea dicerentur simpliciter Constitutiones Caroli Magni, sive leges Francicae. Sequenti anno, qui fuit nonus et quadragesimus post millesimum a nativitate Christi, Carolus [Col. 0087D] Molinaeus emittere parans stylum parlamenti Parisiensis a se emendatum et locupletatum, ait in praefatione, se quaedam insignia capita adjecisse ex constitutionibus Caroli Magni et Ludovici Pii, quarum exemplar habeo, inquit. Eadem repetit in notis marginalibus ad Stylum eumdem, parte III, tit. 50. Existimandum tamen non est, exemplar illud, quo Molinaeus, utebatur, esse unum ex illis quae Tilius edi curavit; nam praeterquam quod Molinaeus, tum in additionibus ad Stylum Parlamenti, tum etiam in tractatu de Origine, progressu, et excellentia regni et monarchiae Francorum, et in Commentario ad edictum Henrici II contra parvas datas, Capitularia sive constitutiones Caroli Magni et Ludovici Pii semper laudat secundum numeros in antiquis exemplaribus annotatos, quos Tilius in editione sua mutavit, docet praeterea Molinaeus in eodem tractatu [Col. 0088A] de Excellentia regni Francorum, § 115, et in praefatione Commentarii ad edictum Henrici II contra parvas datas, § 7, se exemplar illud suum habuisse ex registris regiis. Scio hanc Molinaei annotationem sublatam esse a tractatu de Excellentia regni Francorum in postremis editionibus Operum Molinaei, initio facto ab ea, quae Parisiis prodiit anno istius saeculi duodecimo. Qui enim tum curabant editionem illam, hanc sibi licentiam permiserunt, ut, quantum vellent, auferrent, mutarent, adderent. Nam, exempli gratia, numeros Capitularium in vetustis Molinaei editionibus notatos emendarunt ad Pithoeanam Capitularium editionem, quae diu post exstinctum Molinaeum prodiit. Et cum ille in paragrapho 119 ejusdem tractatus de Monarchia Francorum ita scripsisset: Item, lib. IV Capitularium, sequentia Capitula, quae Ansegisus ponit in libello primo suae compilationis, videlicet cap. 95, modis omnibus et sub mulcta in Capitulis contenta prohibuerunt, ne pueri sine voluntate parentum tonsurentur, vel puellae velentur; et [Col. 0088B] cap. 109, ne puellae infantulae aetatis velentur, antequam eligere sciant quid velint. Isti sic pro sua audacia reposuerunt: Praeterea lib. IV Capitul. suorum sequentes articulos conscripserunt, quos Ansegisus, lib. I suae compilationis, adjunxit his verbis cap. 101 [postremae editionis Parisiensis, quam sumus secuti]: Ne pueri vero sine voluntate parentum tonsurentur, vel puellae velentur, modis omnibus inhibitum est; et, qui hoc facere tentaverit, mulctam, quae in Capitulis legis mundanae a nobis constitutis continetur, persolvere cogatur. Et cap. 107: Ne vero puellae indiscrete velentur, placuit nobis etiam de sacris canonibus qualiter observandum sit hic inferre. De tempore velandarum puellarum in Africano Concilio, cap. 16, continetur ut non ante 25 annos consecrentur. Debuerant isti, ut integram Molinaei scriptionem referrent, addere caput 115 libri primi Capitularium ex editione Pithoeana, quod est 109 in nostra, in quo ita legitur: Ut infantulae aetatis puellae non velentur, antequam [Col. 0088C] illae eligere sciant quid velint. Multiplex itaque in hoc loco fuit temeritas eorum, qui istam Operum Molinaei editionem curarunt. Primum, quod verba Molinaei non retinuerunt, aliaque pro illis substituerunt, quae Molinaei non sunt, ut patet etiam ex tractatu eodem Gallice scripto, in quo idem omnino sensus et idem verborum ordo, etiam in ipsorum editione, reperitur, qualis legitur in loco illo Molinaei a nobis relato ex veteri editione. Deinde, quod cum Molinaeus consulto abstinuerit a referendis integris Capitularium locis, quae hic commemorat, isti illa contra mentem auctoris inseruerint. Tertio, quod postremae Capitularium editionis Parisiensis mentionem fecerint in textu Molinaei; cujus certum est nullam debuisse fieri mentionem, quoniam illa, uti jam observavimus, diu post exstinctum Molinaeum prodiit. Denique quod illa, quam sibi sumpserant, emendandi supplendique Molinaei auctoritate abusi, postremam istius paragraphi partem omiserint. Atque haec quidem omissio [Col. 0088D] fieri potuit per negligentiam; at mutatio quae facta est in paragrapho 115, in quo omiserunt verba Molinaei dicentis se libros Capitularium habuisse ex registris regiis, ea vero facta consilio est ab iis qui putarent istam admonitionem non esse necessariam postquam libri Capitularium versabantur in omnium manibus, adeoque necesse deinceps non esse indicare loca ubi reperiri poterant. Nam Molinaeus ita illic scripserat: Et originaliter habetur in Capitulari, cujus e registris regiis copiam habeo. Hanc clausulam omnino deleverunt editores Parisienses, qui tamen eam retinuerunt in eodem tractatu Gallice scripto. Unde colligere licet quam bona fide versati illi sint in editione Operum Molinaei.

XXXIX. Ante annum 827 Capitularia regum nostrorum nondum relata fuerant in unum volumen, sed separatim prescripta habebantur in schedulis et [Col. 0089A] membranulis. Tum vero Ansegisus abbas collegit aliquot Caroli Magni et Ludovici Pii Capitularia, ne oblivioni traderentur, ut ipse ait, eaque in quatuor libros digessit. Credunt plerique Ansegisum hunc abbatem fuisse Lobiensem, persuasi auctoritate Sigeberti, qui de eo ita scribit ad annum 827: Ansegisus abbas Lobiensis edicta imperatoris Caroli Magni et Ludovici filii ejus ad ecclesiasticam legem pertinentia in duobus libellis digessit. Idem edicta eorumdem ad mundanam legem pertinentia in duobus aeque libellis digessit. Hanc opinionem postea confirmavit et propagavit Joannes Trithemius. Sed ego neminem Sigeberto antiquiorem reperi qui ista tradat. Immo Fulcuinus, vetustus auctor, qui originem et historiam monasterii Lobiensis descripsit, veterumque abbatum Lobiensium seriem dedit, nullam Ansegisi mentionem facit, neque etiam Aegidius Waulde, qui anno saeculi istius vigesimo octavo Vitam sancti Ursmari et historiam ejusdem monasterii vulgavit [Col. 0089B] collectam ex veteribus monumentis Lobiensibus vicinarumque ecclesiarum et monasteriorum. Vehementer autem falluntur qui putant illum fuisse primum abbatem Lobiensem, multoque magis ii qui eum postea Senonensem archiepiscopum fuisse contendunt extremis Caroli Calvi temporibus. Quamvis enim constet eum qui Senonensis archiepiscopus fuit, abbatem antea fuisse, confundi tamen non debet cum collectore Capitularium. Neque vero necesse est eorum qui ita sentiunt argumenta refellere, quos testimoniis gravissimis obruere facile esset. Sufficiet auctoritas viri celeberrimi istarumque rerum peritissimi Jacobi Sirmondi, qui de Ansegiso ita scribit in epistola ad domnum Constantinum Cajetanum abbatem sancti Baronti: Par fuit in Ansegiso, qui Caroli et Ludovici regum Capitula collegit, quorumdam hallucinatio. Cum enim Ansegisum hunc Lobiensem in Cameracensium dioecesi abbatem fuisse ex Sigeberto constet, longeque diversum ab Ansegiso Senonum archiepiscopo, quanquam is etiam abbas ante episcopatum [Col. 0089C] fuerat, sed alterius in Bellovacis monasterii cui a Sancto Michaele nomen, non defuerunt tamen qui utrumque Ansegisum confunderent, et digestorum in libros Capitulorum laudem archiepiscopo perperam tribuerent (apud Labb., t. II de Script. eccl., p. 692) .

XL. Ex his quae dicta hactenus sunt colligitur ambigi merito posse an vera sit eorum sententia qui Ansegisum nostrum volunt fuisse abbatem Lobiensem. In chronico Fontanellensi, quod in tomo tertio Spicilegii Dacheriani editum est, reperio Ansegisum abbatem Fontanellensem constitutum a Ludovico Pio, virum fuisse doctum ac librorum amatorem, quorum magnam copiam reliquit in monasterio Fontanellensi et in Flaviacensi, cujus etiam abbatem fuisse docet auctor ejusdem Chronici ⁜ (a) . Existimare itaque fortassis liceret Ansegisum abbatem, qui Capitularia regum collegit, eum esse qui Fontanellensis abbas fuit, et obiit anno 834, XIII Kalend. Augusti, postquam eam abbatiam per annos decem [Col. 0089D] et amplius rexisset.

XLI. Collectio illa Capitularium ab Ansegiso abbate confecta statim auctoritatem magnam obtinuit, quod eam Ludovicus Pius imperator suam fecerit. Etenim ille in constitutionibus editis post annum 827 referens verba vel sensum legum a patre suo Carolo aut a se antehac editarum, reperiri illa scribit in Capitulari. Quo nomine intelligit collectionem Ansegisi. Veluti in Capitulari Wormatiensi anni 829, tit. 1, cap. 5: Ita enim continetur in Capitulare bonae memoriae genitoris nostri in libro I, cap. 157: Ut qui Ecclesiarum beneficia, etc. Et paulo post: Item in Capitulare nostro in libro II, cap. 21, de eadem re. Et infra in capite nono ejusdem tituli hujusce Capitularis Wormatiensis: Quicunque de rebus Ecclesiarum, quas in beneficium habent, restaurationes earum [Col. 0090A] facere neglexerint, juxta Capitularem anteriorem, in quo de operibus ac nonis et decimis constitutum est, sic de illis adimpleatur, id est, in libro IV, capitulo ⁜ (b) 38, De opere et restauratione Ecclesiarum, etc. Et in titulo secundo ejusdem Capitularis, cap. 1: De beneficiis destructis hoc observetur quod in Capitulare priori continetur, id est, in libro IV, capitulo 36. Quicunque beneficium, etc. Ibidem, cap. 8: De bonis denariis quos populus recipere non vult, volumus ut hoc observetur et teneatur quod in priori Capitulari nostro constitutum est, id est, in libro IV, capitulo 30: Quicunque liber homo, etc. Et titulo 3, cap. 1: De homicidiis in ecclesiis vel in atriis earum commissis hoc observetur et teneatur, quod in Capitulare priori constitutum est, id est, in libro IV, capitulo 13: Si quis ex levi causa, etc. Item, cap. 5: De vicariis et centenariis qui magis propter cupiditatem quam propter justitiam faciendam saepissime placita tenent et exinde populum nimis affligunt, ita teneatur sicut in Capitulare domni [Col. 0090B] Caroli imperatoris continetur, id est, in libro III, capitulo 40: Ut nullus ad placitum, etc. Et paulo post: Item de eadem re in Capitulare nostro in libro IV, capitulo 45: De placitis siquidem, etc. Et in capite octavo ejusdem tituli: De faidis coercendis hoc observetur et teneatur quod in Capitulare nostro in libro IV, capitulo 25 continetur: Si quis aliqua necessitate cogente, etc.

XLII. Carolus quoque Calvus eamdem collectionem saepe laudavit tanquam publicum legum Francicarum codicem, regia auctoritate et usu publico receptum. Referenda sunt loca ex Capitulis ejus quae id probant quod nos diximus. Titulo 36, cap. 1: Comites episcopis et ministris Ecclesiae in eorum ministeriis adjutores in omnibus fiant, sicut in Capitulari praedecessorum ac progenitorum nostrorum continetur, in secundo libro capitulo 23, etc. Ibidem, cap. 4: Volumus et expresse mandamus comitibus nostris ut sicut in 24 capitulo secundi libri Capitulorum decessorum nostrorum [Col. 0090C] continetur, etc. Cap. 8: Ut denarii ex omnibus monetis meri ac bene pensantes, sicut in Capitulari praedecessorum ac progenitorum nostrorum Regum libro quarto 32 capitulo continetur. Cap. 9: Secundum legem mundanam ut perjurus puniatur sicut in Capitulari decessorum ac progenitorum nostrorum continetur in fine capituli decimi ex tertio libro. Cap. 18: Si autem in immunitatem vel potestatem aut proprietatem alicujus potentis confugerit, secundum quod in tertio libro Capitularis 26: capitulo continetur, etc. Cap. 19: Mercata die dominico in nullo loco habeantur, sicut in primo libro Capitulorum, capitulo 136 habetur. Cap. 20: Homines etiam qui providentiam habere debebant ne mancae mensurae fiant, si de perjurio quod juraverunt quia hoc non consentire debuissent, revicti fuerint, secundum legem puniantur, sicut in fine capituli decimi ex libro tertio Capitulorum habetur. Cap. 22: Considerare volumus discretionem quam decessores nostri reges in quarto libro Capitulorum posuerunt, capitulo 57 decernentes. Cap. 25: Et [Col. 0090D] quoniam in praefatis Capitulis continetur in libro tertio, capitulo 75 ut nullus sine permissu regio bruniam, etc. Cap. 27: Et qui de talibus hostem dimiserint, heribannum juxta discretionem quae in progenitorum nostrorum tertio libro Capitulorum, capitulo 14 continetur, persolvant. Cap. 28: Ad nostram regiam partem componant sicut in praefato Capitulorum libro tertio, capitulo 15 et 86, et in libro IV, capitulo 36 habetur. Infra in eodem capite: sicut in Capitulis libri primi, capitul. 132 et 134 et in libro II, capitulo 31, et in libro quarto, capitulo 19 continetur. Cap. 34: Continetur tamen in tertio Capitulorum libro, capitulo 29, de homine libero, etc. Titulo 40, cap. 9: Sicut in libro primo Capitulorum avi et patris nostri, et sicut in Capitulis patris nostri anno 16 imperii ejus factis, continetur. Titulo 45, cap. 1: Qui talem forbannitum [Col. 0091A] receperit, secundum quod constitutum est in Capitularibus avi et patris nostri in libro tertio, si Francus est, etc. Ibidem, cap. 3: Fiat de illis sicut in Capitulari avi et patris nostri continetur in libro III, capitulo 47. Et si jam de latrocinio revicti sunt, fiat de illis sicut de revictis. Si autem illis adhuc vita perdonata non fuit, et revicti non sunt, et res et mancipia vel mobile habent, fiat de illis sicut in quarto libro Capitulorum, capitulo 29, dicitur. Citat praeterea frequenter idem Carolus Capitularia Caroli Magni et Ludovici Pii. Sed nos ea tantum loca selegimus in quibus illa laudat ex Collectione Ansegisi, ut ostenderemus illam fuisse authenticam et regia auctoritate firmatam.

XLIII. Collectionis autem istius hic ordo est ut in primo quidem libro, ut Ansegisus ipse admonet in praefatione sua, posita sint Capitula Caroli Magni ad ordinem pertinentia ecclesiasticum, in secundo Capitula ecclesiastica Ludovici Pii, in tertio Capitula Caroli ad mundanam pertinentia legem, in quarto [Col. 0091B] denique ea quae Ludovicus Pius fecit ad augmentum mundanae pertinentia legis. Quae res non satis animadversa plures viros doctos in errorem impulit, qui secundum et quartum Capitularium libros putaverunt esse Caroli Magni. Sed et illud admonendum est, istos duos libros Ludovico et Lothario ipsius filio tribui in quibusdam vetustis Ansegisi exemplaribus; cum tamen certum sit, ut recte observavit Petrus Pithoeus, nihil hic Lotharii proprium esse, et duos istos libros omnino compositos esse ex Capitulis solius Ludovici (Vide not. ad Capit., p. 1121) ; si priores duas appendices libri quarti exceperis, quae sumptae sunt ex Capitulis Caroli Magni quae omissa ab Ansegiso fuerant in prioribus libris. Caeterum, tamenetsi institutum Ansegisi fuerit ut in primo libro poneret tantum Capitula Caroli Magni, certum tamen est permixta per errorem ab illo fuisse quaedam Capitula Ludovici Pii, caput nimirum 79 et sequentia usque ad 104, quae sumpta sunt ex Capitulis quae [Col. 0091C] anno 816 sancita a Ludovico Pio sunt. Causa autem istius erroris, ut alibi dicimus, alia esse non potest quam quod cum duo Caroli magni Capitula deprehendisset in fronte Capitularis quod anno 816 a Ludovico Pio conditum est, putavit caetera quoque ejusdem Edicti capita Caroli esse (Ibid., p. 1059) . Redit autem postea Ansegisus ad institutum suum; nam caput 105 cum sex sequentibus sumpta sunt ex primo Capitulari anni 805, sequentia quatuor ex secundo Capitulari ejusdem anni, caput 116 cum decem sequentibus, ex quinto Capitulari anni 806, sequentia septem ex sexto Capitulari ejusdem anni. Quinque capita quae postea leguntur, descripta sunt ex secundo et tertio Capitulari anni 803. Caput 139 sumptum est ex Capitulis quae anno 809 edita sunt. Originem et fontes eorum quae postea sequuntur usque ad caput 159 reperire non potui. At quatuor ultima capita ejusdem libri primi accepta sunt ex primo Capitulari anni 810.

[Col. 0091D] XLIV. Quoniam vero Ansegisus plurima Caroli Magni ac Ludovici Pii Capitula praetermiserat, abstinueratque praeterea a referendis Pippini et Carlomanni constitutionibus, quarum tamen frequens usus erat, Benedictus Levita Moguntinensis hanc in se curam suscepit circa annum 845, ut Capitularia in unum colligeret et in tres libros distribueret. Existimavit Baronius ( Ad ann. 845 et 847), ac post eum alii, Collectionem illam a Benedicto confectam fuisse ex praecepto concilii Meldensis, quoniam idem Concilium, ut supra vidimus, a Carolo Calvo postulaverat ut Capitula ecclesiastica a domno Carolo Magno imperatore, necnon a domno Ludovico Pio Augusto promulgata, obnixe observari praecipiantur (Conc. Meld., c. 78) . Verum recte admonuit Hermannus Conringius (De orig. Juris German., c. 15-17) falsam esse eorum sententiam qui collectionem istam jussu concilii Meldensis factam putant. Recte inquam: etenim cum illa facta sit in regno Ludovici Germaniae regis, extra quod Meldensis civitas erat posita, existimari [Col. 0092A] nullo modo potest Benedictum diaconum Moguntinum aggressum fuisse opus istud jussu episcoporum alterius regni. Praeterea idem Benedictus verbis minime ambiguis docet se collectionem illam adornasse jussu Otgarii archiepiscopi Moguntini; nam postquam locutus est de quatuor libris ab Ansegiso collectis, postea addit:

XLV. Neque vero recens neque ratione carens est querela doctorum virorum, qui aiunt hanc Benedicti collectionem confusam esse et compositam ex variis centonibus. Attamen veram non puto eorum sententiam qui scribunt illum dolo malo hic usum, et Capitula a se collecta variis in locis adulterasse et interpolasse in gratiam Romanae sedis, ac propterea usum scrinio Ecclesiae Moguntinae, ubi cusa sint Capitularia [Col. 0092B] et investigatae eorum fodinae. Ego facilius crediderim illum collegisse primum Capitula quae citra controversiam edita sunt a regibus, tum ea quae ab ipsis vel eorum jussu, ut supra monuimus, ab episcopis aut viris doctis excerpta sunt ex libris divinae Scripturae, sicut ea sparsim in eorum mixta Capitulis reperit, ut ipsa Benedicti verba ponamus, et quae excerpta ab eisdem sunt ex Canonibus sacrorum concilliorum, ex decretis Romanorum pontificum, ex dictis sanctorum Patrum, ex constitutionibus synodalibus Episcoporum Gallicanorum, ex codice Theodosiano sive Aniani interpretationibus, Pauli Sententiis, Juliani Antecessoris Novellis, codice legum Wisigothorum, ex lege Salica, ex lege Ripuariorum, et ex lege Bajuvariorum. Ex his enim omnibus locis consarcinata est illa Benedicti collectio, confuse sane facta, nullo servato temporum ordine, mutatis etiam saepe verbis capitum quae illic referuntur. At non propterea censeo culpandum esse Benedictum, cum [Col. 0092C] ipse nos monuerit se Capitula illa sic confusa et indigesta sparsim invenisse, et eorum quidem nonnulla habuisse paria initia et imparem finem, quaedam vero pares fines, sed non paria initia, in quibusdam autem minus, et in quibusdam plus, et ideo se illa dimisisse sicut invenerat, id est, nihil mutasse, nihil addidisse aut detraxisse. Tantum autem abest ut ego Benedictum culpari debere censeam, ut etiam multum ei nos debere putem, absque cujus diligentia et labore careremus hodie plerisque sanctissimis et optimis principum nostrorum constitutionibus quae alibi non reperiuntur.

XLVI. Prodiit illa et usu publico recepta est, non solum in regno Germaniae, sed etiam in Francia nostra, ante annum Christi octingentesimum quinquagesimum octavum. Nam cum eo anno Herardus archiepiscopus Turonensis Capitula sua ediderit, magnamque eorum partem abbreviaverit ex illis quae in collectione Benedicti habentur, manifestum est eum illa usum fuisse. Postea Isaac episcopus Lingonensis [Col. 0092D] Capitula quoque sua collegit ex iisdem tribus Benedicti Levitae libris. Laudantur denique frequenter Capitula ejusdem collectionis in concilio apud sanctam Macram, in Trosleiano, et ab Hincmaro, Reginone, Fulberto et Ivone. Nam de Burchardo silere me debere puto, quia tamenetsi multa acceperit ex illa Benedicti collectione, maluit esse mendax, ut saepe monuimus, quam Capitularia regum nostrorum laudare. Quonam autem modo intelligenda illa sint quae Benedictus Levita ait de Capitulis regalibus auctoritate apostolica roboratis, fuse dictum est superius, neque ea hic repeti opus est.

XLVII. Antequam vero a Benedicti collectione recedamus, supervacaneum non erit admonere illam, cum facta esset diu post Ansegisum, non semper unum cum istius lucubratione corpus constituisse, et librum Capitularium qui nobis est quintus, primum aliquando numeratum fuisse apud veteres. Testis erit Hincmarus, archiepiscopus Rhemensis, in opusculo 48 [Col. 0093A] quod inscriptum est: De presbyteris criminosis, de quibus approbatio non est. Illic enim referens caput 35 libri quinti Capitularium, qui est primus Benedicti Levitae, ita ait: Quid de presbyteris criminosis, de quibus approbatio non est, agendum sit, in libro primo Capitulorum domni Caroli imperatoris Augusti, capite trigesimo quarto, scriptum est: Hoc nobis magno cum studio retractandum est, etc. Et concilium Trosleianum habitum anno 909, referens caput 427 libri sexti Capitularium, qui est secundus Benedicti, ait: Quapropter in libro Capitularium secundo, capitulo 427, ita sancitur: Omnibus, nos ipsos corrigentes, posterisque exemplum dantes, etc. Praeterea Isaac episcopus Lingonensis collectionem suam adornavit ex solis tribus libris Capitularium a Benedictio Levita editis, Habuimus autem vetustissimum Codicem sancti Arnulphi Metensis, in quo descripta sunt plurima Capitula excerpta ex illis tribus Benedicti libris, et in fronte eorum quae ex libro sexto accepta sunt, ita [Col. 0093B] scriptum est: Ex Capitularibus gloriosissimorum imperatorum domini Caroli et domini Ludovici, libro secundo. Et paulo post: Item in eodem ex lege Veteris Testamenti. Rursum infra, ubi caput 182 libri quinti describitur, positum est in titulo: Item in eisdem (id est in Capitularibus), ex libro primo: Ut episcopi potestatem habeant, etc. Denique in chartulario Ecclesiae Barcinonensis reperimus, uti supra adnotatum est, Adeledim quamdam anno 25 regni regis Henrici dedisse eidem Ecclesiae librum Caroli sanctae Ecclesiae utillimum, in tribus corporibus divisum, id est, collectionem Benedicti in tres libros divisam. Si ista observata fuissent a doctissimo viro Mariano Victorio, non tribuisset Ansegiso librum quintum Capitularium. Exstat, inquit, apud Ansegisum abbatem synodus quaedam sub Carolo Magno celebrata, in qua de hujusmodi precibus mentio his verbis habetur: Ut nemo sacerdotum populi sibi peccata confitentium sine auctoritate canonum judicare praesumat (Mar. Victor. de Sacram. Conf., p. 139) ; quod est caput 116 libri [Col. 0093C] quinti. Neque levius aberrant qui libros omnes Capitularium in quibus exstant constitutiones Carlomanni, Pippini, Caroli Magni, et Ludovici Pii, sic laudant tanquam solius Caroli Magni essent, passim ita scribentes: Carolus Magnus libro quarto, etc., Capitularium.

XLVIII. Post septem libros Capitularium sequuntur additiones quatuor, in quibus bene multa reperiuntur quae neque apud Ansegisum exstant, neque apud Benedictum. Putavit Sirmondus (In Notis ad Capit. p. 752 et 754) illas fuisse compositas a Benedicto Levita. Verum ille nullam illarum mentionem facit in praefatione sua; et quamvis in Codice Bellovacensis Ecclesiae tres posteriores additiones legantur post libros Ansegisi et Benedicti, et in Tiliano reperiantur etiam post librum septimum pleraque Capitula trium ultimarum additionum, in vetustissimis tamen exemplaribus Petri Pithoei et Jacobi Sirmondi, in quibus nihil est Benedicti Levitae, quatuor additiones [Col. 0093D] adjunctae reperiuntur post libros quatuor Ansegisi. Illud etiam notandum est in hoc loco, additionem primam non haberi in Codice Tiliano, neque in Bellovacensi, nec Palatino; in istis tamen duobus ultimis descriptam fuisse antiquitus, tanquam partem faceret libri septimi. Hinc colligitur quod in titulis eidem libro septimo praefixis in eisdem duobus codicibus sequuntur consequentibus numeris lemmata capitum primae additionis, ita ut additis ad 478 capita libri septimi capitibus octuaginta primae additionis, consurgat numerus 558 Capitulorum. Et sane ita antiquitus obtinuisse in aliquot locis colligitur etiam ex eisdem exemplaribus Pithoei et Sirmondi, in quibus tamenetsi nulli alii libri Capitularium descripti sint praeter quatuor priores cum quatuor additionibus, in initio tamen primae additionis ita scriptum est: Cap. 478. Ut abbates, etc. Istud ipsum colligi potest ex Ivone (Par. I, c. 133) , qui referens caput decimum sextum primae additionis, accepisse se illud [Col. 0094A] ait ex Capitularium libro VII, cap. 493, ut legitur in vulgatis Ivonis editionibus et in vetustissimo Codice ms. sancti Victoris Parisiensis. Quo etiam fortassis respiciebant episcopi in concilio Trosleiano congregati (Cap. 3) anno 909, cum caput primum Capitularis anni 817 referentes, illud laudant ex Capitularibus. Attamen licet istud sit certissimum, aeque verum est collectionem Benedicti Levitae terminari in capite 478 in his verbis: Maxime trium ultimorum Capitula istorum librorum, etc. Itaque Capitula primae additionis inserta sunt libro septimo post tempora Benedicti, quia is cuilibet studioso potestatem in praefatione sua fecerat inserendi quae vellet. Ob eam causam nos octuaginta illa Capitula concludere noluimus spatiis libri septimi, tum etiam ne turbaremus ordinem receptum inter viros doctos. Quae enim additio secunda nunc est, prima esset, si veterum Pithoei ac Sirmondi librorum et Ivonis auctoritatem sequi voluissemus. Caeterum nos additionem [Col. 0094B] primam retulimus ad annum 818 inter Capitula Ludovici Pii.

XLIX. Prima constitutionum Caroli Magni editio per typographos prodiit anno 1545, opera et studio viri rei antiquariae bonarumque litterarum studiosissimi Viti Amerpachii, curante Alexandro Veissehorno, typographo Ingolstadiensi, cum hoc titulo: Praecipuae Constitutiones Caroli Magni de rebus ecclesiasticis et civilibus, a Lothario nepote ex avi Constitutionum libris collectae, et nuper e coenobio Tegernseensi prolatae, cum annotationibus et praefatione Viti Amerpachii, Sequitur deinde Epistola dedicatoria ejusdem Amerpachii ad Carolum V imperatorem et Ferdinandum Caesarem, quae tota ferme est de eorum laudibus. In pagina tamen nona et sequentibus agit de opere a se suscepto, his verbis: «Ad hanc rem autem opportunissime se obtulit mihi canonum et legum harum compendium, quorum hae ab ipso Carolo Magno latae sunt, illi vero approbati aut una cum episcopis ab eo conditi. Sunt enim ex magna [Col. 0094C] parte velut flores quidam e diversis legum hujus imperatoris voluminibus, et actis habitorum ab eo cum episcopis conciliorum (salva tamen ubique auctoritate sedis apostolicae, imo revertenter habita) collecti, ut clare sub finem operis indicatur. Delituit hactenus haec vetustatis gemma in coenobio Tegernseensi; ac etsi membranis credita, in plerisque tamen locis non modo non parum detrita et corrosa erat a tineis et blattis, sed etiam foedissime a librario deformata, ut passim annotavi ad ipsas leges et canones, tametsi non ubicunque a me aliquid est mutatum, ac facile apparet ex manu scriptum esse librum ab homine et indocto et negligente. Mihi profecto plurimum fecit negotii qualiscunque illa concinnatio. Primo enim legendus fuit totus liber; et praeterquam quod in scripturae insolentia tantum non oportuit me aliquando repuerascere, hoc est, litterarum et syllabarum formulas aut conferendo aut divinando discere, cogitandum fuit de sensu, et examinanda fuerunt [Col. 0094D] multa vocabula non minore studio quam olim in oraculis examinabantur, aut examinari solent in aenigmatis. Quanquam autem in his rebus nec ingenium fortasse prorsus mihi deest, nec usus, non tamen sine magno saepe labore saltem probabile aliquid invenire in tanta vetustate morum et sermonis Germanici potui: non quod putem a me nusquam aberratum, sed pro mea in inquirendo pertinacia non potui facere quin darem in omnibus locis operam, ac efficerem ut quomodocunque tandem alicubi acquiescerem. Auxit hanc difficultatem, quod nec legum nec sacrarum constitutionum habeo magnam peritiam. Feci tamen et hac in parte quantum vires ac alii labores permiserunt. Fateor quidem editionem felicius non paucos alios me potuisse conficere, praesertim quod ad hanc rem attinet; sed qui voluissent, etiam non tam facile habiti fuissent; et hic labor magis litterariam quamdam industriam et peritiam postulabat, quam exquisitam aliquam juris doctrinam. [Col. 0095A] Jam vero an jurisconsultus aliquis non singularis hic potuerit meliorem operam navare quam ego feci, aequi lectoris judicium esto. Quare non tantum veniam daturos mihi vel doctissimos puto, sed etiam laudaturos meam sedulitatem, quod in modiis occupationibus scholasticis hoc etiam onus in me susceperim; praesertim cum interim aliquod proprium opus lucubrare potuerim et multo longius, et fortasse mihi ac meis fructuosius, ut nunc sunt tempora; et haec etiam ad quaestum aliquando, ut ingenue verum fatear, conferre cogimur.»

L. Collectio illa continet primo Capitulare anni 779 in 24 Capitula distinctum, tum Capitularia tria anni 789 integra; tertio loco Capitulare anni 793 de causis regni Italiae; quarto Capitula data anno 806 ad Niumaga; quinto Capitula data Missis eodem anno sexto, excerpta de canone, quae in editione nostra edita sunt post Capitula ad Niumaga; septimo caput 89 legis Ripuariorum, quod exstat etiam inter Caroli [Col. 0095B] Magni Capitula excerpta ex lege Langobardorum; octavo Capitulare secundum, tertium et quartum anni 803, et priora tria Capitularia anni 805, et Capitulare quartum incerti anni, tum edictum Caroli imperatoris de honore et adjutorio episcopis praestando a comitibus et aliis judicibus, quod circa annum octingentesimum editum est. Sequuntur postea Caroli Magni Capitula octo addita ad legem Langobardorum, tum Epistola ejusdem ad Pippinum filium regem Italiae, quam nos ad annum 807 retulimus; post quam sequuntur Capitula tria Caroli Magni addita ad legem Langobardorum, quorum duo habentur inter Capitula a nobis excerpta ex eadem lege; tertium, quia nobis excidit, addidimus in fine tomi primi, post finem indicis et notationem de erratis typographicis. Post Caroli Magni Capitula, descripta habentur Capitula quae Ludovicus Pius edidit anno decimo sexto imperii sui. Postremo pauca quaedam Capitula hinc inde collecta, et Lotharii Capitulum de confirmatione superiorum Constitutionum. Hunc codicem [Col. 0095C] postea Joannes Busaeus, presbyter e societate Jesu, recudit Moguntiae anno 1602, ad calcem epistolarum Hincmari, tum etiam Goldastus in collectione Constitutionum imperialium.

LI. Eadem tempestate summi judicii vir ac litterarum virtutumque antistes Joannes Tilius, Briocensis dein ac Meldensis episcopus, cui editionem multorum bonorum librorum debemus omnes, cogitavit de edendis libris Capitularium ab Ansegiso abbate et Benedictio Levita collectis, ac demum eos praelo commisit anno Christi 1548 in hac civitate Parisiensi. Substitit tamen in capite 289 libri sexti; quo casu nescimus, quamvis Petrus Pithoeus, qui propior ei fuit, divinare conatus sit. Attamen quamvis absoluta perfectaque editio non fuerit, quaedam illius exemplaria in lucem emissa sunt, quibus hodie fruimur, ita ut qui Romae per ea tempora Gratiani collectioni, ut idem Pithoeus ait ( In Praefat. ad Capitul. ), recognoscendae recensendaeque praefuerunt, iis usi sint, simul et [Col. 0095D] Bellovacensis exemplaris reliquiis, quae tum illi quidem, addit idem Pithoeus, doctissimi episcopi beneficio, indicio vero nostro nacti sunt, id est, beneficio Jacobi Amioti episcopi Autissiodorensis, ut ingenue agnoscunt correctores Romani in indice librorum qui variis ex locis sunt habiti, qui sequitur post praefationem: Capitularium liber septimus, inquiunt illi, et Capitularia adjecta, missa a Jacobo Amioto episcopo Autissiodorensi ex bibliotheca Ecclesiae Bellovacensis. Habuerat etiam unum ejusdem editionis exemplar vir celeberrimus et doctissimus Antonius Augustinus ⁜ (a) archiepiscopus Tarraconensis. Ad manus meas, inquit ille loquens de libris Capitularium, pervenit haec collectio mutila; namque sex libri Parisiensis editionis anni 1548 erant imperfecti: sexti enim finis erat initium capitis 289, cum tituli essent capitum [Col. 0096A] 330 sexti libri. Habuerat, inquam, beneficio doctissimorum virorum Petri Ciaconii et Latini Latinii. Docet nos istud idem Latinius in Epistola scripta anno 1576, ad Augustinum (Tom. II, p. 166) . Habebis, inquit, partim mea, partim Chiaconii tui opera, libellum Capitularium, mancum illum quidem et imperfectum, sed ejus tamen modi cujus quotquot Lutetia huc ad nos adhuc missi sunt, omnes plane fuerunt. Septimi quoque libri et Capitularium adjectorum copiam se habuisse ab urbe Roma scribit Antonius Augustinus in loco supra laudato. Subjungit enim: Septimi vero libri exemplum, quod ab urbe Roma habui, multis capitibus erat deminutum. Ultimum ejus libri caput supra scripsimus 478, cum tituli capitum essent 558. Sequebatur duplex collectio adjectorum Capitularium. Itaque praeter folia Tilianae Capitularium editionis, missum quoque ad Augustinum fuit libri septimi et Capitularium adjectorum exemplar, ex eo descriptum quod ex bibliotheca Ecclesiae Bellovacensis Romam pervenerat. Nam praeterquam [Col. 0096B] quod in codice Bellovacensi ista exstant prout ab Augustino commemorantur, docent correctores Romani volumen Capitularium quod ex Gallia habitum est, habuisse titulos 558 capitum libri septimi. In indice libri septimi Capitularium, numero 494 (nam capita ipsa a 478 usque ad 558 in volumine quod ex Gallia habitum est, desiderantur) haec leguntur: Ne sibi compatres et commatres Monachi faciant ⁜ (b) . Hanc Tilii editionem quadraginta post annis perfecit et emisit, magnum illud Franciae nostrae ornamentum Petrus Pithoeus. Quoniam vero Tilius et Pithoeus plurima sustulerunt ex libris Capitularium quae ipsis superflua visa sunt, et ordinem Ansegisi et Benedicti saepe turbarunt, opere pretium est hic annotare quid ab illis praestitum sit in hac editione, quid vero culpandum esse videatur. Sed antequam ista exsequar, et consilium Operis et ordo temporum postulat ut nonnulla dicamus de Basileensi Capitularium editione.

[Col. 0096C] LII. Prodiit illa anno 1557, una cum aliis antiquis legibus nationum quae olim imperio parebant Francorum, quas Basilius Joannes Heroldus ex vetustissimis bibliothecae Fuldensis exemplaribus descripsit. Inter has igitur reperiuntur Capitularia Caroli Magni et Ludovici Pii ab Ansegiso abbate collecta, qualia nimirum reperiuntur in veteribus libris, nisi quod quartus liber magna sui parte mutilus est et imperfectus; desunt enim illic viginti tria capita, decimum tertium nimirum et sequentia usque ad trigesimum sextum, deest etiam sexagesimum primum et reliqua libri quarti. Sequitur deinde in editione (Tom. II Capitul., p. 339, c. 37) Basileensi lex Lotharii de decimis, quae a nobis edita est inter Capitula Lotharii excerpta ex lege Longobardorum. Postea capita 196, 197, 199, 202, 204 libri quinti Capitularium. Tum Capitulare secundum et tertium anni 789, et Capitulare anni 793 de causis regni Italiae, Capitula nonnulla anni 803 et anni 806. Deinde sequitur caput [Col. 0096D] sexagesimum primum libri quarti Capitularium et caetera usque ad septuagesimum quartum, nisi quod septuagesimum secundum deest. Postea repetuntur capita 67 et alia nonnulla libri tertii et aliorum librorum, absque ullo ordine. Post quae sequitur praefatio, quae poni solet ante Capitula octo Caroli Magni addita ad legem Langobardorum, et priora duo capita libri quarti, Capitulare primum anni 812, ac postea caput tertium libri quarti cum caeteris ejusdem libri. His subnectitur edictum Caroli Magni de honore episcopis praestando, editum circa annum octingentesimum, et Capitula tria quae supra, cum de editione Constitutionum Caroli Magni ab Amerpachio facta ageremus, addita fuisse diximus ad legem Langobardorum. Post ista omnia, leguntur appendices tres libri quarti, et Capitulare anni 16 imperii Ludovici [Col. 0097A] Pii. Postremo Capitularia et Constitutiones Pippini regis Italiae, Guidonis, Ottonis primi, Henrici secundi, Conradi primi et Caroli IV, imperatorum.

LIII. Triginta post annis Petrus Pithoeus novam et ampliorem Capitularium editionem procuravit, Tilianam imitatus, quam auxit Capitulis quae deerant in ista. Uterque vero interpolavit collectionem Ansegisi; ex collectione vero Benedicti Levitae plurima Capitula omiserunt, quia videbant illa in aliis ejusdem operis locis reperiri. Praevidit Benedictus futuros qui non probarent; itaque hac sapienti excusatione apud eos usus est in praefatione sua: Monemus ergo lectores, ut si eadem Capitula duplicata vel triplicata repererint, non hoc nostrae imperitiae reputent, quia, ut diximus, diversis ea in schedulis invenimus. Cum istiusmodi legum repetitiones Antonius Contius et alii quidam deprehendissent in nonnullis Justiniani Novellis ab Haloandro editis, putarunt verba in his [Col. 0097B] locis repetita huc perperam fuisse relata, adeoque tolli debere. Quorum opinionem temeritatis arguit Joannes Leunclavius (Lib. II Notator., c. 240 et 256) , non absimile vero videri aiens res easdem nonnunquam duabus aut pluribus in Novellis repeti, et haec ipsa quae illic damnantur, reperiri etiam in libris Basilicorum. Idem profecto accidit in hac Benedicti collectione; nam cum ille describeret Capitularia regia prout ea inveniebat in schedulis suis, efficere non potuit quin plurima etiam bis aut ter describeret, quia principes saepe renovabant aut suas aut suorum praedecessorum leges, quemadmodum videmus in Capitularibus regum nostrorum. Nam Carolus Magnus, exempli gratia, plurimas leges sancivit descriptas ad verbum ex iis quas Pippinus pater tulerat, plures vero ex iis quas ipse promulgaverat, renovavit iisdem omnino verbis quibus usus antea fuerat. Itaque nihil detrahendum erat collectioni Benedicti, nihil mutandum. Etenim ut omittam quod in Capitulis detractis variae lectiones sunt ab iis quae [Col. 0097C] leguntur in Capitulis a Tilio et Pithoeo retentis, nonnulla interdum sunt in omissis quae in aliis non exstant, adeoque his caremus contra mentem auctorum. Probanda autem res est exemplis. Tilius, et post eum Pithoeus, caput 276 libri quinti Capitularium, quod est mutilum in antiquis Benedicti Levitae exemplaribus, retulerunt ita mutilum ut invenerant; nisi quod cum in antiquis illis exemplaribus caput Quicunque decimam referatur ex capite 57 libri primi Capitularium, ubi non exstat, hunc numerum mutaverunt, et pro 57 supposuerunt 163, putantes sensum istius capitis esse in capite libri primi ab eis laudato. Et tamen certum est caput istud libri primi, quod est 157 in editione nostra, diversum omnino sensum habere a sententia capitis Quicunque decimam. Itaque ad supplendum hiatum qui exstat in hoc capite, repetendum illud erat, uti nos fecimus, in additione quarta, ubi exstat integrum. Verum quoniam Pithoeus primam illius partem videbat jam esse editam [Col. 0097D] in libro quinto, putavit supervacaneum esse hoc caput repetere in additione, non animadvertens plurima isthic reperiri quae in libro quinto desunt, et praeterea discrimen etiam esse in prima parte capitis inter editiones quae exstant in libro quinto et in additione quarta.

LIV. Similis error a Pithoeo commissus est occasione capitis 198 libri quinti, in quo agitur de nonis et decimis, vel censu Ecclesiarum. Exstabat illud bis in collectione Capitularium, semel quidem in libro quinto, et deinde in additione quarta. Quoniam vero maxima illius pars reperiebatur in libro quinto, putavit Pithoeus omnia illic esse quae in additione quarta exstant: quod tamen verum non est; nam in capite 132 illius additionis bene multa leguntur quae neque superflua videri possunt, neque rejici debent a nobis. Sunt enim addita auctoritate publica, et vim legis habent.

LV. Rursum iidem Tilius et Pithoeus caput 108 [Col. 0098A] libri sexti omiserunt, quia jam descriptum habebatur in quinto. Attamen magnum inter utramque editionem discrimen est; nam praeterquam quod in libro sexto legitur, et ipse officio fisci servire cogatur, cum in quinto scriptum sit, et ipse officio praesidis servire cogatur, in sexto additur clausula magni momenti, quam Tilius et Pithoeus non habent, nimirum haec: Et in alio monasterio ipse non recipiatur sine abbatis sui et episcopi proprii licentia. Clausula illa omitti non debuit ab editoribus Capitularium, cum in illis reperiatur. Conflata autem est ex usu monasteriorum: monachi enim antiquitus alio transferri non poterans sine abbatis sui et episcopi proprii licentia, uti jam observatum est a viris doctis. Et tamen aberratum est ab auctore clausulae in vero sensu verborum ex quibus illam confecit. Quippe certum est caput, de quo nunc agimus, esse sumptum ex Novellis Juliani Antecessoris, quae diversum omnino sensum habent, ut alibi monemus.

LVI. Diverso errore iidem nonnulla addiderunt in [Col. 0098B] capite 106 libri sexti, quae in antiquis exemplaribus non habentur. Etenim haec est lectio veterum exemplarium: Similiter de infirmis ac poenitentibus, ut morientes sine reconciliatione et viatico non deficiant (Isaac, tit. 4, c. 6) . Quo etiam modo legitur in canonibus Isaaci episcopi Lingonensis. Attamen Tilius et Pithoeus in hoc loco sic ediderunt: Similiter de infirmis ac poenitentibus, ut morientes sine sacrati olei unctione et viatico non deficiant. Scio verba hic addita reperiri in Capitulari anni 769 et in capite 132 libri septimi Capitularium, adeoque Tilium et Pithoeum extra culpam esse quoad sensum capitis. Illud tamen contendo, verba haec in librum sextum transferri non debuisse ex septimo, cum fieri facile possit ut quo primum tempore lata est haec lex, quod fortassis contigit ante Caroli Magni tempora, clausula de sacrati olei unctione non exstaret in capite illo, quae postea addita fuerit anno 769 a Carolo Magno.

LVII. Eamdem culpam commiserunt iidem viri [Col. 0098C] clarissimi in capite 159 ejusdem libri sexti; nam cum veteres libri hic habeant simpliciter: Qui vero de eisdem fuerint progeniti, ad testimonium admittantur, Tilius et Pithoeus ediderunt, ad testimonium a tertia generatione admittantur. Scio hanc clausulam reperiri infra in capite 352 hujus libri, et hinc translatam huc esse a Tilio, qui secundam illam capitis istius editionem propterea omisit. Sed ego maluissem utramque dare, quam priorem interpolare contra mentem auctoris et collectoris. Nam in Codice legis Wisigothorum, ex quo caput istud sumptum est, haec tantum leguntur: Qui vero de iisdem fuerint procreati, omnimodis ad testimonium admittantur. Sic enim illic omnino legitur, non solum in vulgatis editionibus, sed etiam in antiquis exemplaribus (Lib. III Capitular., c. 12, et lib. V, c. 254) .

LVIII. Caput 279 ejusdem libri sexti ab illis suppressum est, quia jam editum fuerat in libro tertio; et ob eamdem rationem omissum quoque ab illis est [Col. 0098D] in editione libri quinti. Et tamen animadvertere debebant editionem libri tertii non habere clausulam quae in quinto et sexto reperitur. Neque vero satisfactum puto istarum rerum curiosis, quod eam clausulam inter uncos reposuerunt post finem Capituli in libro tertio. Quippe veterum lucubrationes arbitrii nostri ita non sunt, ut supplere nobis liceat eorum lapsus aut hiatus, uti saepe dictum a nobis est occasione emendationum quas viri caetera eruditissimi correctores Romani fecerunt in contextu locorum quos Gratianus in opere suo retulit.

LIX. In eodem libro sexto, capite 382, descriptum est caput quoddam ex lege Bajuvariorum, quod isti non ediderunt, quia jam constituebat caput 341 libri quinti. Quod si viri docti observassent editionem libri sexti nonnulla habere quae in libro quinto non exstant, haud dubie aut illa transtulissent in librum quintum, aut caput illud rursum posuissent in sexto, cum enim Codex legis Bajuvariorum ex quo sumptum [Col. 0099A] est hoc caput, clausulam illam non habeat quae exstat in capite libri sexti quod mox laudavimus, probabile est principem qui excerpta Capitula e lege Bajuvariorum probavit, istam clausulam non inseruisse in suo edicto; quae postea alio tempore addita est, quia necessaria videbatur.

LX. Audaciores iidem fuerunt in conjungendis capitibus 73 et 75 ejusdem libri sexti. Nam cum in antiquis Capitularium exemplaribus ita divisa sint sicuti nos edidimus, ac praeterea Isaac Lingonensis (tit. I, cap. 23 et 24) partem illam capitis 75, quam Tilius et Pithoeus addiderunt capiti 73, referat consequenter post primam partem ejusdem capitis 73, manifestum est distingui debere. Imo gravius hic quodam modo peccarunt viri clarissimi, quam in aliis locis ubi Capitularium textum interpolaverunt et mutaverunt: detraxerunt enim nonnulla ut consequentem orationem constituerent. Legantur tantum capita illa ex editione nostra, et conferantur cum Tiliana et Pithoeana, quae sic habet: Placuit [Col. 0099B] omni synodali conventui ut nullus presbyterorum amplius quam unam Ecclesiam sibi vindicare praesumat; quia sicut quisque saecularis non amplius quam unam habere debet uxorem, ita et unusquisque presbyter non amplius quam unam habere debet Ecclesiam. Itaque ut caput 73 colligare possent cum posteriori parte capitis 75, sustulerunt verba illa: Quapropter omnibus placuit ut nullus presbyter amplius quam unam Ecclesiam sibi vindicet, quia illorum sensus habebatur in capite superiori. Hoc vero non est edere capitularia, cum licentiam sibi quisque sumit mutandi ac detrahendi quod animo collubitum est suo.

LXI. Praeter errata illa communia inter Tilium et Pithoeum, nonnulla sunt quae Pithoei tantum sunt; etenim cum Tilius non absolverit editionem Capitularium, neque additiones ediderit, si quid in illis peccatum est; solius Pithoei culpa fuit. Iste vero hic quoque lapsus est; omisit enim capita 46 et 82 additionis quartae, quae alibi non exstant in universa Capitularium [Col. 0099C] collectione. Sunt tamen illa magnae auctoritatis, cum sumpta sint ex concilio Moguntino (Cap. 14) habito anno 813, et ex concilio Parisiensi sexto (Lib. III cap. 2) ex quo sumpta sunt pleraque Capitula eorum quae Benedictus retulit in sua collectione, tum etiam magna pars eorum quae leguntur in secunda additione.

LXII. Justissimam porro esse querelam a nobis institutam adversus Tilium et Pithoeum confirmari potest istius auctoritate; nam cum is in libro sexto, cap. 143 (quod in editione nostra est 145 [Lib. VII, c. 234] ) retulisset canonem Africanum de Clericis ad judices saeculares confugientibus (Addit. 4, c. 165) , rursum illum edidit in septimo et in additione quarta, quia in his duobus postremis locis legitur paulo aliter quam in editione quae exstat in libro sexto. Idem caput 115 libri sexti iterum descripsit in cap. 466 ejusdem libri, iisdem omnino verbis; nisi quod editio prioris capitis paulo emendatior est quam sequens. Itaque si methodus detrahendi capita similia fuit tenenda, [Col. 0099D] haud dubie caput illud edendum non erat in duobus locis ejusdem libri. Idem caput 133 libri quinti rursum edidit in additione quarta (Cap. 77) . Debuerat autem omitti secundum eamdem methodum.

LXIII. Post editionem Tilianam et primam Pithoeanam, altera successit Francisci Pithoei anno 1603 descripta ex illis duabus, sed rursum interpolata et corrupta per speciem emendationis. Probandum autem illud est aliquot exemplis. In libro tertio, capite 23, legitur in antiquis exemplaribus et in editione Basileensi: Quia latro est et infidelis noster et Francorum: quam lectionem confirmant Capitula Caroli Calvi, ubi sic habetur: quia latro est, et infidelis est noster et Francorum (Tit. XIV, c. 6) . Et Tilius quidem et Petrus Pithoeus ita reposuerant: quia latro et infidelis est noster et Francorum. Quo etiam ferme modo legerat Ivo (Part. XVI, c. 223) , nisi quod has duas voces latro et omisit. At Franciscus Pithoeus hunc locum putavit esse corrigendum ex Codice legis Langobardorum, [Col. 0100A] ubi ita habet: Quia qui latro est, infidelis est in nostro regno Francorum (Lib. I, tit. 25, c. 75) . Itaque sic ipse reposuit apud Ansegisum: quia latro et infidelis est nostro regno Francorum.

LXIV. Idem mutavit postrema verba capitis 168 libri quinti, quod descriptum est ex concilio Moguntiaco (Cap. 56) , jussu Caroli Magni celebrato. Veteres autem Capitularium libri, tum etiam concilium Moguntinum sub Rhabano celebratum, Regino, (lib. II, c. 197) Burchardus (Lib. XVII, c. 9) et Ivo (Par. IX, c. 71) , retinuerunt verba Concilii, quae sic habent: nec unquam amplius conjugio copulari, sed sub magna districtione fieri: quo modo ediderunt Tilius et Petrus Pithoeus. Irrepserat tamen aetate Reginonis (Lib. II, c. 225) alia lectio, quam Ivo (Par. IX, c. 77) quoque et Gratianus secuti sunt, ista nimirum: Eos disjungi, et ulterius nunquam conjugio copulari praecipimus. Neutram vero istarum lectionum retinuit Franciscus Pithoeus; sed aliam reposuit quam alibi reperire non potui, ita scribens: Nec unquam amplius conjugio [Col. 0100B] sub magna districtione copulari.

LXV. Addamus adhuc unum exemplum mutationum in Capitularibus factarum a Francisco Pithoeo. Refert Benedictus Levita in libro quinto, cap. 378, constitutionem Novellam Justiniani, quae 79 est apud Julianum Antecessorem in editione Antonii Augustini, 73 in editione Francisci Pithoei. Et Benedictus quidem non retulit verba ipsa Juliani, sed sensum tantum. In fine vero, ubi poena statuitur adversus eos qui legem non observaverint, scripsit: Si quis hanc Constitutionem violaverit in magistratu positus, decem librarum auri poena multabitur. Si exsecutor est, in catenis Ecclesiarum recludatur poenas luiturus, et officium perdat. Sic etiam legit Auctor additionis tertiae (Cap. 59) : et sane ita legitur in omnibus antiquis Capitularium exemplaribus et in editionibus Tilii et Petri Pithoei. At Franciscus, qui fontem istius Constitutionis noverat, quia Julianum ediderat, vocem catenis hinc sustulit, et decanicis reposuit, [Col. 0100C] quia Julianum Antecessorem voce illa usum esse constabat in epitome Novellarum Justiniani.

LXVI. Melius nos, ut arbitror, qui Collectiones Ansegisi et Benedicti Levitae ac additiones quatuor tales repraesentavimus quales ab auctoribus earum compositae fuerunt, et secundum numeros a Ludovico Pio, Carolo Calvo, Hincmaro, Isaaco, Reginone, concilio Trosleiano, Fulberto, et Ivone annotatos. Itaque deinceps difficile non erit reperire Capitula a vetustis illis auctoribus recitata ex libris Capitularium. Operae autem pretium est annotare unde mihi consilium istius operis, qua occasione captum, quibus auxiliis perfectum, quid denique ego praestiterim pro virium mearum tenuitate.

LXVII. Illustrissimus vir Petrus de Marca, archiepiscopus Parisiensis, qui in commemoratione studiorum lucubrationumque mearum jure meritoque frequenter occurrere solet, ut erat summo Dei dono natus ad haec studia, quae mirifice promovit, [Col. 0100D] exemplum mihi dedit ut ad ea me converterem, ac etiam velut supremae voluntatis tabulis curam mihi imposuisse visus est emendandi novaque editione donandi Capitularia regum nostrorum. Nam cum is olim summi magistratus locum pro Christianissimo rege nostro Ludovico teneret in Hispania Tarraconensi, invenissetque in bibliotheca monasterii Rivipullensis vetus exemplar Capitularium, mutuo illud accepit, et nonnulla ex eo describi jussit nondum edita. Cum autem anno 1651 pestilentia Barcinonem invasisset, isque post septennium administrationis suae deponere provinciam vellet, codicem illum Barcinone reliquit, et ad monasterium Rivipullense reportari jussit: quod ita factum est ut ille imperaverat. Verum non memoria vetusti illius codicis identidem animo ejus obversaretur, valdeque cuperet hinc emendare libros Capitularium, usus est vir litterarum amantissimus occasione delegationis regiae ad investigandos Galliae et Hispaniae limites in [Col. 0101A] ea Pyrenaeorum montium parte quae Tarraconenses a Narbonensibus dividit. Tum vero ad marchionem Mortaram, qui tum Cataloniam vice regis Hispaniarum tenebat, litteras benevolentiae et humanitatis plenas scribens anno 1660, die octava Martii, per clarissimum virum Petrum a Ponte, abbatem Arularum, isti in mandatis dedit ut suo nomine marchionem rogaret uti secum communicari procuraret Rivipullense Capitularium exemplar, quod conferre illud cuperet cum libris editis, uti facturus erat nisi pestis eum coegisset excedere Barcinone. Ad quae Mortara perhumane respondit curaturum se ut liber ille quaeratur in monasterio Rivipullensi, missurum porro se illum statim ac inventus foret. Attamen missus non est ante sequentem mensem Augustum; acceptusque a Marca est Tolosae III nonas Septembris, pridie quam Garumnae se committeret, Burdegalam primo, inde Lutetiam petiturus. Ergo cymbam ingressi pridie nonas, librum Capitularium contulimus cum editione Pithoeana, Marca vetus exemplar [Col. 0101B] legente, me vero Pithoeanam illam editionem tenente et varias lectiones scribente. Quatriduum illum quo navigavimus absumptum est in hoc opere. Tum liber Rivipullensis missus Tolosam, et hinc delatus Barcinonem, possessoribus suis restitutus est. Continet autem hic liber priores quinque libros Capitularium, tum aliquot Capitula Ludovici Pii et Caroli Calvi, Capitula Walterii episcopi Aurelianensis, et aliquot Hincmari archiepiscopi Rhemensis epistolas, postremo historiam de translatione reliquiarum sancti Stephani. Titulus hic est Capitularium: Incipit Praefatio libri domni Ansegisi Abbatis, quem composuit ad domnum Ludovicum et Lotharium ejus filium imperatores, de Ordine ecclesiastico libros duos, et de mundana Lege alios duos.

LXVIII. Cum autem postea accessissem ad curandam bibliothecam Colbertinam, in eaque invenissem vetustissimum et optimum exemplar Capitularium, in quo priores quinque libri exstant et nonnulla [Col. 0101C] Capitula libri sexti, itemque aliquot libri septimi, contuli hunc codicem cum editione Capitularium Pithoeana, diligenter notatis variis lectionibus. Titulus porto Capitularium, qui in multis antiquis libris nullus est, ut etiam observavit Petrus Pithoeus, ita habet in codice Colbertino: In Christi nomine. Incipiunt Capitula regum et episcoporum, maximeque nobilium omnium Francorum. Caetera vero quae hic habentur in editione Tiliana, in isto veteri exemplari non exstant.

LXIX. Haud ita multo post in bibliothecam regiam delati sunt libri manuscripti qui fuerunt eminentissimi cardinalis Julii Mazarini; inter quos repertus est is ipse vetus codex quo Tilius usus est in editione sua Capitularium ejus manu emendatus et interpolatus, ut facile appareat unde fluxerint quaecunque inter uncos reperiuntur in editione ejus et in Pithoeana. Continet autem iste codex libros septem Capitularium, sed valde imperfectos, ut admonuisse visus [Col. 0101D] est Pithoeus. Quod tamen intelligendum est de tribus posterioribus libris. Habet praeterea tres ultimas additiones, et has etiam non integras.

LXX. Ex opera a me navata in libris Capitularium ad vetera illa exemplaria emendandis facile intellexi non uti nos hodie collectionibus Ansegisi et Benedicti Levitae quales ab illis compositae fuerunt, et multa a suis locis avulsa fuisse ut alio transferrentur, multa etiam in ipsis Capitularibus addita, a quibus describendis consulto abstinuerant iidem Ansegisus et Benedictus. Itaque decrevi omnino veterem editionem reducere in usum, restituere quae a doctissimis viris detracta fuerant, detrahere quae ab illis addita. Quod nolim ut ita quis interpretetur, ac si magnorum virorum et de re publica litteraria optime meritorum judicia damnarem, cum contra eorum virtutibus assurgam, eorum memoriam sanctissime venerer ac colam. Verum quoniam pluribus adhuc exemplaribus opus esse videbatur ad conficiendam [Col. 0102A] optimam editionem, alia conquisivi, et duo vetustissima reperi in bibliotheca Thuana, quorum uno usum fuisse Petrum Pithoeum constabat; quippe ex ejus bibliotheca in Thuanam delatum olim fuerat. In exemplari porro illo descripti habentur priores libri quatuor Capitularium, duae priores appendices libri quarti, et quatuor additiones. In Thuano nihil aliud habetur praeter quatuor Ansegisi libros, cum tribus appendicibus libri quarti.

LXXI. Antonius Sanderus, in libro cui titulum fecit Bibliotheca Belgica manuscripta, admonuit, pag. 352, exstare in bibliotheca monasterii Camberonensis in Hannonia veterem librum sic inscriptum: Caroli Magni imperatoris Christianorum, et Ludovici filii ipsius et Clotarii Caesaris statuta. Hunc quoque codicem nos habuimus beneficio RR. PP. Praedicatorum in vico sancti Honorati Parisiis commorantium, in quorum bibliotheca nunc servatur. Continet tantum priores quinque libros Capitularium, ut Rivipullensis.

[Col. 0102B] LXXII. Jam antea adnotaveram Joachimum Vadianum et Jacobum Gretserum mentionem facere codicum bibliothecae sancti Galli, in quibus capitularia continerentur. Nam Vadianus quidem eorum mentionem facit in libro sexto Aphorismorum de Eucharistia, pag. 215: Exstat, inquit, apud nos Sangalli antiquus Ansegisi Lobiensis codex. Et in libro primo de collegiis monasteriisque Germaniae veteribus, pag. 12: Exstat Sangalli vetustissimus codex stylo inculto et barbaro scriptus, qui et Salicam et Ripuariam et Alemanicam continet. Exstant ibidem Ansegisi libri de legibus Caroli et Ludovici, ex quibus plurima descripsimus. Gretserus vero in Apologia pro Cardinale Baronio, cap. 3, pag. 325, ait habere se Capitularium apographum ex bibliotheca sancti Galli. Itaque commodum accidit ut eodem ferme tempore quo Codex Camberonensis mecum communicatus est, incideret in manus meas catalogus librorum celeberrimi monasterii Sancti Galli in Helvetia, in quo [Col. 0102C] adnotatos reperi quosdam codices in quibus Capitularia regum nostrorum continebantur. Equidem ut facile erat concipere desiderium videndi hos libros, ita difficile videbatur eos obtinere a locis longo intervallo remotis. Effecit tamen auctoritas illustrissimi et excellentissimi viri Joannis Baptistae Colberti, litterarum hodie litteratorumque parentis, ut codices ilii huc ad me perferrentur, operam praecipue in hoc suam conferrente viro illustrissimo Melchiore Arod a sancto Romano, qui tum Christianissimi regis nostri legatus erat apud Helvetros. Hinc itaque habui plurimos codices antiquissimos, duos autem in primis in quibus libri Capitularium descripti erant. Sed in uno eorum exstabant tantum libertertius et quartus, et tres appendices libri quarti. In alio habentur libri quinque priores et centum priora capita libri sexti, tum etiam appendices tres libri quarti. Hinc praeterea habui vetus exemplar Capitularis Aquisgranensis anni 789, et aliqua Ludovici Pii Capitula nondum edita, [Col. 0102D] Eclogas Amalarii de officio Missae, tum etiam nonnulla Capitula ad Monachos pertinentia, quae in appendice tomi secundi edita sunt. Denique, praeter caetera, hinc etiam habui vetustissimum codicem epistolarum Rurici episcopi Lemovicensis, et Desiderii episcopi Cadurcensis, ex quo easdem epistolas edidit Henricus Canisius in tomo quinto antiquae lectionis.

LXXIII. Post ista habui veterem et optimum. librum Ecclesiae Bellovacensis, omnium quos hactenus vidi optimum, quia plura eaque perfecta continet quam caeteri, huc ad me missum a doctissimo viro Godofredo Hermant, ejusdem ecclesiae canonico et doctore Sorbonico. Nam praeterquam quod ille elegantissime scriptus est, habet collectionem Ansegisi et Benedicti Levitae integram, etiam librum septimum, quem nondum alibi vidi integrum: nisi quod in schedis ad me Roma missis legi eumdem librum, qualis in codice Bellovacensi visitur, exstare etiam in veteri codice bibliothecae Vaticanae, udicam [Col. 0103A] paulo post. Sequuntur postea in eodem codice Bellovacensi Capitula Caroli Calvi, non quidem omnia, sed multo plura quam habentur in reliquis exemplaribus. Tamenetsi autem liber ille sit omnium quos vidi integerrimus, additionem primam non habet, ut supra monui.

LXXIV. Habuimus deinde veterem Ansegisi codicem ex bibliotheca clarissimi viri Philiberti de la Mare, senatoris Divionensis, in quo praeterea exstant aliquot Caroli Calvi Capitula. Usi etiam sumus veteri libro sancti Arnulphi Metensis, in quo descripta sunt plurima Capitula excerpta ex tribus postremis Capitularium libris, ab eo qui priores quatuor haud dubie non noverat. Istius modi excerpta frequenter reperiuntur in veteribus libris, ubi accepta dicuntur ex conciliis regum quibus legatus apostolicae sedis interfuit Bonifacius, ut alibi monemus.

LXXV. Vetus exemplar quod fuit Francisci Pithoei, et nunc exstat in bibliotheca Oratorii Trecensis, mecum humanissime communicavit vir clarissimus Abel [Col. 0103B] Sammarthanus, congregationis Oratorii in Gallia praepositus generalis. Liber autem ille ita constat, ut primo quidem reperiatur praefatio Ansegisi, tum praefatio Caroli Magni, dein praefationes secundi, tertii et quarti libri. Sequitur postea epistola Zachariae Papae, Francis et Gallis directa, et synodus habita sub Carlomanno principe. Describuntur deinde versus qui praeponi solent tribus postremis libris Capitularium; et post versus illos, acta synodi Liptinensis, et alia quaedam Capitula ex libris Capitularium hinc inde collecta absque ordine. Tandem sequuntur libri Capitularium, sed non integri, ut pote in quibus maxima pars Capitulorum posita non est, sed illa tantum quae scriptoris genio aut studiis conducebant. In hac praeterea collectione servatus non est ordo vulgatus; nam cum reliquae omnes Capitularium collectiones divisae sint in libros septem, haec sub una numerorum serie divisa est in libros novem, in quibus continentur etiam Capitula excerpta [Col. 0103C] ex tribus postremis additionibus. Postremo post caput 447 istius collectionis adduntur adhuc 139 Capitula excerpta ex libris Capitularium. Unde fortassis colligi potest alias quoque additiones post quartam in usu fuisse eo tempore quo liber iste scriptus est. Continet autem in universum 587 Capitula.

LXXVI. Una collegii sive Parisiensis Claromontani societatis Jesu bibliotheca plures nobis codices antiquos subministravit, opera praesertim et studio viri clarissimi Renati Rapini, absque quo fortassis ista Capitularium collectio fuisset imperfecta; hic enim effecit ut bibliotheca collegii manuscripta tota integra mihi pateret, ita ut etiam a clarissimo viro Joanne Garnerio, cui bibliothecae cura commissa est, facta mihi potestas sit excutiendi schedas Sirmondi, exscribendique quidquid vellem. Hinc ergo habui tres praesertim antiquissimos codices Capitularium. Primus, qui fuit Jacobi Sirmondi, continet priores quatuor libros et duas priores appendices libri quarti, tum etiam quatuor additiones. Secundus, qui fuit [Col. 0103D] monasterii Sancti Remigii Rhemensis, et ex bibliotheca Tiliana translatus est in Claromontanam, continet tantum priores libros quatuor et duas priores appendices. Tertius, qui fuit sancti Vincentii Metensis, quo usos quoque Pithoeos fratres et Bignonium habeo compertum, eosdem priores quatuor libros tantum habet cum eisdem duabus appendicibus. Sed tamen idem praeterea habet, quae ad septem libros. Capitularium non pertinent, Capitula Pippini principis et regis, Capitula Caroli Magni, inter quae bene multa sunt quae nondum edita fuerant, Capitula aliquot Ludovici Pii et Caroli Calvi, leges Ripuariorum, Alamanorum, et Bajuvariorum, et Legem Salicam. Hic est celeberrimus Codex Capitularium Caroli Magni, qui unus omnium, ut Sirmondus ait (Tom. II Concil. Gall., p. 244) , plura caeteris Caroli Augusti Capitularia continet, eademque per singulos imperii ejus annos digesta suis etiam locis assignat; nisi quod loci nomen in quibusdam [Col. 0104A] non habet, primumque Capitulare, quod ad Italiam potius spectet, penitus omittit. Habebat tamen bibliotheca Palatina similem codicem, qui nunc Romae exstat in Vaticana, ut dicemus infra. Sed praeterea viderat Sirmondus alium quempiam veterem codicem, illum ipsum, ut auguror, quem Gandavensem et Flandricum vocat, cujus usum habuerat ab Heriberto Rosweydo; nam in schedis ejus nonnulla reperi addita Capitularibus Caroli Magni quae non alibi leguntur. Certam tamen et indubitatam auctoritatem habent, quia reperta sunt inter schedas magni viri, ejus manu descripta.

LXXVII. Significatum deinde mihi est exstare vetus exemplar Capitularium in bibliotheca monasterii Sancti Michaelis in Periculo maris. Copiam illius mihi lubenter fecit R. P. domnus Laurentius Hunaltus, prior ejusdem monasterii, ad quem ea de re scripserant pro amicitia nostra et humanitate sua viri clarissimi domni Lucas Dacherius et Joannes Mabillonius, monachi Benedictini, nomina satis nota inter [Col. 0104B] bonarum litterarum studiosos. Initio Codicis ista scripta sunt antiquitus: In hoc volumine continentur quatuor libelli Capitulorum Caroli imperatoris et Ludovici filii ejus, collecti ab Ansegiso abbate, et tres alii collecti a Benedicto diacono, quorum ultimus deest. Recte; nam Codex iste desinit in capite 363 libri sexti. Postea sequitur: Iste liber est Sancti Michaelis de Periculo Maris, quem domnus Robertus abbas fecit fieri. Quod ego interpretor de Roberto abbate Montensi, cujus exstant accessiones et appendix ad Sigebertum, quem vero Henricus archidiaconus Huntindomensis, in epistola ad Varinum, docet fuisse tam divinorum quam saecularium librorum inquisitorem et coacervatorem studiosissimum (Append. ad Guibert. de Novig., p. 736) . Quod verum esse probare praeterea videtur quod narrat supra laudatus Lucas Dacherius, vidisse se ingens Plinii historiarum volumen elegantissime scriptum, e coenobio Montensi transmissum, ubi haec inter alia leguntur: Prologus [Col. 0104C] Roberti Abbatis in Plinium; qui et ipsum librum in Normanniam advexit, et corruptum correxit (Ibid., p. 716) . Idem in Notis ad epistolas Lanfranci, archiepiscopi Cantuariensis, cum texeret catalogum abbatum sancti Michaelis de Monte Tumba, haec ait de Roberto: Centum quadraginta volumina edidisse, atque turris sub ruinis et impluvio computruisse refert historia Sancti Michaelis calamo exarata. Quem locum nemo non videt intelligendum esse de libris quos Robertus transcribi jussit, et in bibliotheca monasterii sui reponi.

LXXVIII. Praeter vetustos codices hactenus commemoratos, usi etiam sumus tribus codicibus Palatinis bibliothecae Vaticanae, quorum variantes lectiones ad nos missae sunt ab urbe Roma. Sed antequam narrationem eorum aggrediar quae in libris illis inveniuntur, operae pretium est hic adnotare quonam modo factum sit ut eorum copiam haberem. Cum ego animadvertissem virum clarissimum Philippum Labbeum, in tomo septimo postremae conciliorum [Col. 0104D] editionis, pag. 1174 et 1180, referre monitum se ab Holstenio fuisse exstare in veteri Codice Palatino bibliothecae Vaticanae Capitula aliqua Caroli Magni, partim edita, partim nondum edita, scripsi XI Kalendas Octobris anni 1674 ad eminentissimum cardinalem Joannem Bonam, rogans eum uti ex codice illo describi in mei gratiam faceret Capitula nondum edita, editorum vero varias lectiones annotari juberet, totumque illud ad me quamprimum mitti. Litterae meae virum optimum invenerunt in lecto decumbentem ex morbo qui nobis illum abstulit. Et tamen, quanquam erat oppressus totius corporis doloribus, statim misit in bibliothecam Vaticanam; et comperto illic exstare tria vetusta Capitularium exemplaria, referri ad me jussit se, statim atque sanitatem suam recuperasset, lubenter mihi suam in hoc operam commodaturum. Sed heu! vir optimus paulo post decessit, V Kalendas Novembris ejusdem anni. Cum autem hic Lutetiae percrebuisset nuntius de morte ejus [Col. 0105A] tantus fuit eorum qui litteras amant dolor, ut, tamenetsi illum vultu voceque palam testarentur, altius tamen animis moererent, tanquam si publicus parens universis ereptus esset. Quis enim non doleret exstinctum senem optimum et sanctissimum, in summo dignitatis gradu positum, plurima bonarum rerum cognitione instructum, quique rem litterariam ornare, juvare, promovere et posset et vellet? Itaque nemo fere in hac urbe fuit, eorum videlicet qui nostra studia et ecclesiasticae antiquitatis notitiam amant, qui consilia sua litteraria morte ejus intercepta non quereretur; quia is cunctis suum favorem praestabat, singulis suam operam commodabat, omnes pulcherrimo et honestissimo commovebat et excitabat exemplo. Ego in primis maximam jacturam in morte tanti viri feci qui et me diligebat, et meos qualescumque labores humanissimo suo suffragio comprobavit. Hoc patrono amisso, quaerendus fuit alius haud dissimilis, qui mea studia juvaret, et [Col. 0105B] veterum codicum, de quibus supra dixi, variantes lectiones ad me mitti procuraret. Commodum autem Romae tum erat eminentissimus Cardinalis Caesar d'Estrées, episcopus et dux Laudunensis ac par Franciae; ad quem, cum de Capitularium editione scripsissem, opemque ejus postulassem, ille auctoritate sua effecit ut codices illi conferrentur cum libris editis, ac praeterea ut describerentur Capitularia quae nondum vulgata fuerant. Hinc ergo accepi aliquot Capitula Caroli Magni et Ludovici Pii quae nondum prodierant in lucem, tum varias lectiones librorum Ansegisi et Benedicti Levitae, et Capitulorum Caroli Calvi. Codex ille cujus variae lectiones ad me primum pervenerunt, continet libros quatuor Ansegisi, cum duabus prioribus appendicibus libri quarti. Alter habet libros septem Capitularium et tres posteriores additiones, ut liber Ecclesiae Bellovacensis. In tertio vero sunt Capitula Caroli Calvi. In utro autem horum trium exstant Capitula inedita, quorum mihi copia facta est, annotatum non est in schedis [Col. 0105C] quae ad me missae sunt.

LXXIX. Usus denique sum duobus aliis antiquis codicibus, quorum unus meus est, alterum habui ex bibliotheca Regia. Eos autem huic conjungo, quia cum ejusdem ambo antiquitatis et prorsus similes sint, unumque ex alio descriptum esse oporteat, inutile fuisset seorsim de utroque agere. In illis itaque ponuntur primo canones conciliorum et decreta Romanorum pontificum ex editione Dionysii Exigui, tum libri septem Capitularium, excerpta quaedam de matrimonii ratione et de legitimis conjugiis ex Hieronymo Augustino, et synodo Hibernensi. Postea sequitur tractatus de Utilitate poenitentiae, et de Remissione peccatorum per poenitentiam, in tres libros divisus, quem vir clarissimus domnus Lucas Dacherius nuper edidit in tomo undecimo sui Spicilegii. Sed quemadmodum Dionysii collectio integra est in codice regio, mutila in meo, ita codex regius non habet tractatum illum de Poenitentia, sed partem [Col. 0105D] tantum aliquam praefationis, quia folia quae dein sequebantur excisa sunt et sublata. Libri porro septem Capitularium integri non sunt in his duobus codicibus, sed excerpti tantum, ut dictum est, de codice Trecensi.

LXXX. Hactenus actum est de antiquis exemplaribus in quibus Ansegisi et Benedicti Levitae collectiones continentur. Nunc vero dicenda sunt nonnulla de aliis vetustis codicibus quibus usi sumus in emendandis Capitularibus vulgatis, tum etiam de iis qui nobis suppeditarunt Capitularia quae nondum edita fuerant. Ista sane annotata ubique suis locis sunt in notis nostris, aut in fronte Capitularium quae nunc primum edita sunt: attamen hic quoque ineunda est brevis eorum enumeratio. Igitur in emendandis Capitularibus integris, quae extra libros Capitularium [Col. 0106A] et additiones vagantur, usi sumus vetustissimis codicibus bibliothecae Regiae, Vaticanae, Colbertinae, Thuanae, Bigotianae, Mazarinae, Tilianae, ecclesiae Albiensis, ecclesiae Pictaviensis, monasterii Corbeiensis, Moysiacensis, Corbionensis sive Sancti Launomari, Sancti Galli, Sancti Vincentii Metensis, Sancti Vincentii Laudunensis, Sancti Remigii Rhemensis, tum monasteriorum etiam Anianensis et Rivipullensis; Divionensi clarissimi viri Philiberti de la Mare, senatoris amplissimi et doctissimi; Navarrico, qui fuit collegii Navarrici Parisiensis; Helmaestadiensi academiae Juliae, ex quo variantes lectiones descripserunt viri clarissimi Hermannus Conringius et Joachimus Joannes Maderus, et ad me miserunt. Usi sumus praeterea pluribus optimis codicibus collegii Parisiensis societatis Jesu. Multum etiam nobis profuerunt codices clarissimorum virorum Claudii Puteani et Petri Pithoei, et Codex amplissimi viri Hieronymi Bignonii, qui fuerat antea primum Joannis [Col. 0106B] Antonii Lescurii, deinde ab illius haeredibus emptus a Claudio Expilio. Eo autem usum fuisse Joannem Tilium patet ex variis locis, ubi emendationes manu ejus scriptae sunt supra lineas, ut ille solebat. Denique praecepta Caroli Magni et Ludovici Pii pro Hispanis edidi aut emendavi ope veteris Codicis qui exstat in archivo archiepiscopi Narbonensis.

LXXXI. Praeterea in emendandis Capitulis Caroli Magni, Ludovici Pii et aliorum, quae ad legem pertinent Longobardorum, vel ex illa excerpta sunt, usus sum duobus antiquis codicibus bibliothecae Regiae; quorum unus est veteris bibliothecae Regiae, alter in eam delatus est ex Mazarina, et fuit olim Pauli Ramusii jurisconsulti. Sic enim docet adnotatio manu ejus scripta in ipso Codice, hoc modo: Clarissimi jurisconsulti domini Alexandri de Agagiis, nobilis Bergomensis, munere, qui mihi Paulo Ramusio, juris doctori, has leges Longobardorum dono dedit, dum Bergomi essem vicarius, magnifico ac praestantissimo doctore domino Marino Georgio, praetore meo observandissimo. [Col. 0106C] In his porro duobus codicibus habentur veteres glossae, quarum plurima fragmenta edidi inter Notas meas.

LXXXII. Superest igitur ut explicemus quid a nobis praestitum sit in hac Capitularium collectione et editione. Primo itaque et Capitularia accurate et ea diligentia qua major adhiberi non potuit, contulimus cum vetustis codicibus quorum superius facta mentio est, eorumque ope veteres editiones emendavimus. Deinde conati sumus indicare in margine fontes Capitularium, veluti sunt concilia, decreta Patrum, leges populorum, ipsa Capitularia. Postea annotavi etiam loca quae ex Capitularibus referuntur a vetustis scriptoribus Theodulfo, episcopo Aurelianensi, Hincmaro, archiepiscopo Rhemensi, Herardo, archiepiscopo Turonensi, Isaaco, episcopo Lingonensi, Reginone, abbate Prumiensi, Burchardo, episcopo Wormatiensi, Fulberto et Ivone, episcopis Carnotensibus, ac demum a Gratiano, canonum ac decretorum [Col. 0106D] collectore. Quoniam vero in tanto Capitulorum numero difficile fuit omnia assequi, et plurima nobis exciderunt quorum originem non annotavimus, plerorumque tamen postea fontes invenimus, quos aut in notis aut in additionibus ad notas retulimus, aut certe de his admonuimus inter errata. Porro quanti nobis constiterit totum illud negotium, quam duri ac male grati laboris fuerit, tui judicii erit, lector erudite. Ego sane malo factum nunc esse, quam infectum.

LXXXIII. Totum hoc opus notis meis illustravi ⁜ (a) , ut par erat, in quibus refero varias lectiones ex antiquis codicibus manuscriptis et editionibus, non quidem omnes, sed eas tantum quae visae sunt esse alicujus momenti. Lectionum praeterea in contextu receptarum rationem reddidi, easque confirmare [Col. 0107A] conatus sum auctoritate et exemplis. Postremo ea loca quae aliquid habebant difficultatis, vel quibus detortae aliorum interpretationes vim intulerant, explicavi ex mente, ut opinor, auctorum a quibus accepta sunt, indicato vero eorum sensu. Vocabula barbara et obscura aliquando interpretatus sum, saepe neglexi, tum quia impeditus sum per alias occupationes meas, sed praecipue quia videbam clarissimum doctissimumque virum Carolum Dufresnium serio cogitare de edendo locupletissimo, et diu ab eruditis expetito, Glossario ad Scriptores mediae et in fimae Latinitatis, quod nunc sub praelo est, et elegantissimis characteribus excuditur. In hoc opere lector facile reperiet explicationem vocabulorum difficiliorum quae in nostra collectione occurrent.

LXXXIV. Postremo addidi pro more institutoque meo appendicem actorum veterum valde illustrem ac locupletem, opuscula nempe aliquot de rebus ad ecclesiasticas ceremonias pertinentibus, quaedam [Col. 0107B] Capitula de institutionibus monasticis, praecepta regum, episcoporum decreta et epistolas, placita comitum et scabinorum, missorum dominicorum, vassorum regalium, et alia multa istius generis. Illud tamen admonemus, eorum quae ex chartulariis accepta sunt magnam partem nobis suppeditatam esse a clarissimo viro Antonio Vione Herovallio, cujus frequens occurrit mentio, cum in libris a nobis editis, tum in lucubrationibus eorum qui litteris nostris operam dant. Sunt autem nonnulla in hac appendice quae antea quidem edita fuerant, sed valde depravata ac mutila, ideoque nos illa putavimus esse recudenda. Istiusmodi sunt Judicium pro Daniele, archiepiscopo [Col. 0108A] Narbonensi, latum anno 783 adversus Milonem comitem; praeceptum Ludovici Pii, quo confirmat auctoritatem archiepiscopi Senonensis in monasteria dioeceseos Senonensis; charta dotis quam Folradus constituit Helegrinae sponsae suae; praeceptum Caroli Calvi pro quibusdam Hispanis; epistola Joannis VIII ad Adalgarium, episcopum Augustodunensem, et libellus dotis Miczae filiae Joannis. (Appendix Actor. veter. tit. 16, 38, 43, 59, 102, 147.) Haec, inquam, quae multis antea mendis scatebant, emendata et suppleta a nobis sunt ope veterum librorum. Reliqua omnia nunc primum edita sunt.

LXXXV. Habes, erudite lector, rationem consilii institutique mei in edendis Capitularibus, et quibus auxiliis quibusve laboribus opus istud perductum fuerit ad finem. Puta autem optima fide versatum esse me in recensendis, et ad vetera exemplaria castigandis iisdem Capitularibus nullumque veterem codicem nominasse me quem non contulerim cum editis, [Col. 0108B] verbum e verbo. Quae vero nunc primum prodeunt, ego ipse illa descripsi mea manu; et quae in pluribus antiquis libris reperta sunt, ea cum singulis exemplaribus contuli. Ad notas meas quod attinet et praefationem, ita velim existimes me nullius odio aut gratia quidquam scripsisse. Veritatem semper et ubique sequor, quantum mihi licet per tenuitatem ingenii mei. Modestiam quoque servavi, si quando dissentire coactus sum a placitis doctorum virorum; quorum sententias et opiniones cum refello, id saepe facio cum aliqua praefatione honoris, semper absque insectatione. Haec te monere volui, lector. Vale.

Praefatio

Pertzius, Georgius Heinricus

[Col. 0107C] Liber quem tandem aliquando lectoribus tradere licet, regum Francorum atque imperatorum nostrorum capitularia inde a sexto usque ad saeculum decimum complectitur. Sunt ea non tantum leges ipsae capitulis comprehensae ideoque capitularia vocatae, sed reliqua quoque monumenta legalia, quae tam ad conficiendas leges quam ad eas exsequendas pertinere videbantur, atque ad nostra usque tempora in libris manuscriptis vel typo expressis servata devenerunt. Habentur igitur, ut viam legum ferendarum emetiamur, constitutiones regiae de placito habendo vel de hoste facienda, capitula a regibus imperatoribusque consilio suorum in conventibus publicis proposita, procerum ad examinanda ea selectorum judicia, tum conventus et curiarum singularum, episcoporum vel comitum, relationes ad principem, petitiones procerum regi porrectae, regis responsa et orationes publicae, leges, constitutiones, pacta et capitula generalia vel specialia publice promulgata, [Col. 0107D] edicta regia de legibus observandis vel explicandis, litterae encyclicae, capitula missis regiis quae exsequerentur contradita, missorum encyclicae ad praelatos et comites sibi subjectos, formulae promulgationis et acceptionis legum in mallis singulis una cum subscriptionibus liberorum, formulae sacramentorum, commendationum, coronationum, et alia ejusmodi quae ad perspiciendam legum ferendarum et rei publicae administrandae rationem facere possunt, tantumque conducunt, ut libertatis avitae forma modusque et adminicula clarissime jam ante oculos nostros posita habeantur.

Acta ista majoris momenti in palatio regio schedis membranaceis inscripta, atque ad universorum notitiam aut in placito publico proposita, aut per singulos archiepiscopatus episcopis, abbatibus et comitibus [Col. 0108C] quae populo proponerent transmissa, tam in archivo palatii quam in ecclesiis cathedralibus, in monasteriis et mallis publicis servata, ne facile interirent libris legalibus vel codicibus juris ecclesiastici inseri solebant. Et authentica quidem, sive palatina sive in provincias transmissa, omnia fere perierunt, excepta scilicet scheda tenerae membranae hodie in monasterio Sancti Pauli in Carinthia superstite, qua Carolus Magnus Saxonum obsides per Alamanniam distributos Moguntiacum venire jubet, et Riculfi archiepiscopi litteris encyclicis in monasterio Sancti Galli asservatis. At libri juris ecclesiastici vel mundani quibus capitularia inscripta habentur, complures tam in Germania et Italia quam in Gallia et marca Hispanica exarati, ad nostra usque tempora devenerunt. Exploravimus libros ejusmodi in ecclesia Sancti Martini Moguntiacensis, cathedrali Augustana et Frisingensi, in monasteriis Sancti Emmerammi Ratisponensis, Tegernseensi et Chiemensi, Sangallensi, [Col. 0108D] Weissenaugiensi, Weissemburgensi et Corbeiensi, in monasteriis Italiae Casinensi, Cavensi et Susae, et in ecclesia Sanctae Eufemiae Veronensi, in ecclesiis et monasteriis Galliae Parisiensi, Matisconensi, Laudunensi Sancti Vincentii, Bellovacensi Sancti Petri, Rhemensi Sancti Remigii, Aniciensi, Mettensi Sancti Vincentii, Senonensi Sanctorum Mariae et Stephani, Corbionensi, Luciomensi Sanctae Mariae, Turonis et in regione Bituricensi exaratos, praeter multos alios, quorum de origine haud satis constat. Quod si aetatem eorum quaeras, aliquot saeculo octavo, plurimi nono decimove, nonnulli saeculo undecimo et duodecimo, imo saeculo decimoquinto exarati sunt.

Transcribebantur igitur monumenta legalia, quandiu auctoritas eorum per universum imperium et regna [Col. 0109A] inde derivata vigens, antiquos libros renovari et multiplicari suadebat. Saeculo demum decimo tertio, cum statuta legalia lingua vernacula conscripta magnam sibi sensim sensimque in Germania Italiaque auctoritatem arrogarent, antiquiora negligi paulatim et mox oblivioni tradi coeperunt, cum tamen nec jura imperii, status publici fundamenta, quae capitularibus exprimerentur, nec ipsa capitularia infringerentur, imo a Friderico I ⁜ (a) et Ottone IV imperatoribus confirmata, ad ultima imperii tempora regis novi juramento iterum iterumque sancita vim legis obtinerent. Quod cum praecipue de collectione Ansegisi intelligendum esse videatur, tamen reliqua etiam monumenta quibus status rei publicae antiquus explicatur, nec in elucidando jure publico medii aevi nec recentiori quidem negligenda esse patet. In Gallia capitularium auctoritas, Baluzio teste, usque ad tempora Philippi IV regis, id est ad saeculum usque XIV viguit, quamvis saeculis XI, XII et XIII rarius transcripta videantur; in Italia capitula edicto regum Langobardorum [Col. 0109B] adjecta et collectionibus legum inserta, vim suam an penitus unquam amiserint, ignoro; cum ipse Muratorius, ad editionem suam legis Langobardorum praefatus, in eam potius sententiam inclinet, ut leges eas, ideo et capitularia Langobardica, suo aevo vim aliquam retinere contendat. Certe lex Langobardorum capitularibus additis efformata, saeculo XIII in usu erat, et anni 1425 chartam de morgingaba in tabulario monasterii Cavensis me evolvisse recordor.

Saeculo decimo sexto, postquam capitularium nomen per beatum Rhenanum et Vadianum primum audiri coepit, Vitus Amerpachius an. 1545 codice Tegernseensi typis tradito, paulo amplioris notitiae materiam proposuit. Quem pede presso secutus Tilius, legum antiquarum collectionem in lucem emisit, sed anno 1548 Ansegisum et Benedictum aggressus haud perfecit, ita ut Heroldus in Ansegiso edendo palmam ei praeripuerit. De quibus aeque ac de [Col. 0109C] Pithoeis et Lindenbrogio, qui codice uno Guelferbytano usus est, infra locutus sum. Saeculo exeunte et ineunte decimo septimo Caesar Baronius cardinalis Annalibus suis capitularia complura ex Antonii Augustini apographo codicis Mureti petita, et Canisius Lectionibus antiquis conventus Ludovici II imp. et Ottonis I inseruerunt; Goldastus constitutionibus imperialibus quaecunque tum in libris eorum qui eum antecesserant, tum in historicis, tum in chartis imperatorum et regum antiquis, legis vel juris scripti speciem praeferrent, ea vel ita ut invenerat servata vel formas novas induere jussa, in unum corpus collegit, opera quidem satis ardua sed incomptae veritatis cultori minus grata. Amplo jam satis monumentorum [Col. 0110A] legalium numero, annis 1623 et 1629, Sirmondi studio, Caroli Calvi et successorum ejus aliquot capitularia et tomi tres Conciliorum Galliae accesserunt, quibus novam historiae Galliae Germaniaeque lucem infusam esse, vel hodie laetamur. Ex schedis etiam Sirmondi Labbaeus, tomo VIII Conciliorum, et post Holstenium et Carolum Dati, paucorum capitularium editores, capitularium vere restaurator Stephanus Baluzius, opera sua adornaverunt. Principale Baluzii consilium fuerat, ut collectiones Ansegisi et Benedicti collatis codicibus emendaret, sed Goldasti et Sirmondi ad exemplum singula quoque capitularia, ordine ubique fere chronologico disposita, codicibus multis ex marca Hispanica, Helvetia, Belgio, Roma, Helmstadio, praecipue vero ex Gallia conquisitis, edere aggressus, leges eis Ribuariorum, Bajuvariorum, Alamannorum, Salicam, epistolas et diplomata haud pauca, et capitula Benedicti libris decerpta inseruit, collectiones formularum et documenta complura adjecit, notas veterum doctorum, Pithoei, Bignonii, [Col. 0110B] Sirmondi, suasque adjecit, tantaque doctrinae copia, studio tam indefesso, acumine ita felici, opus suum exegit, ut aeternam ei apud posteros magni nominis memoriam sit vindicaturum. Decennio post Baluzium Mabillonius in Museo Italico pauca capitula codici Chisiano deprompta edidit. Saeculo decimo et octavo Italiae suae decus Muratorius capitula edictis Langobardorum addita vulgavit, Eccardus et Martenius documenta nonnulla ex bibliothecis Helmstadiensi et Andaginensi propalaverunt, et Baluziana editio typis Venetis et studio Georgischii, de Chiniac, et Canciniani, repetita et aucta est. Sub finem saeculi, Brunsius capitulare de villis una cum formulis fiscorum describendorum iterum vulgavit, nono decimo cum jam editio nostra parari coepisset. E. Spangenberg codicis sui lectiones quasdam publici juris fecit, quarum subsidio aeque ac reliquis post Baluzium ab Heroldo, Eccardo, Mabillonio et Cancianio noviter inventis cl. Walter in Corpore juris Germanici Baluzii [Col. 0110C] ad exemplum concinnando usus est.

Jam igitur res eo devenit, ut de subsidiis et consilio editionis novae rationem redditurus sim.

Primum consilium novae capitularium editionis instituendae suggessit mihi codex monasterii Sancti Pauli in Carinthia, quo praeter collectionem legum antiquarum capitularia complura Caroli et Ludovici I et nonnulla Lotharii edictis regum Langobardorum addita ordine et forma suis servata deprehenderem. Quod cum mense Septembri anni 1820 accidisset, nullo postea tempore praetermisi, quin in bibliothecis tabulariisque quae lustrarem omnibus, nova operi supplementa exquirerem. Post bibliothecae Caesareae Vindobonensis thesauros, annis 1821, 1822 et 1823 in Italia [Col. 0111A] codices magni pretii, Chisianum praecipue et Cavensem atque Vaticanos nactus, capitularia Caroli Ludovici et Lotharii I restituenda majori jam successu suscipere poteram. Nec auspicatus, fore ut Germania nostra ampliora etiam largitura esset, codices Sangallenses evolvi, autumno anni 1823 libris bibliothecae ducalis Guelferbytanae lustratis inter reliquos magni pretii codices in codicem olim Blankenburgensem incidi capitularibus Caroli, Ludovici, Lotharii I et Ludovici II imp. ineditis egregium, quibus praefectorum bibliothecae, b. m. Eberti nostri, Eigneri et Schoenemanni virorum clar. liberalitas longum per otium uti concessit. Eodem favore vir cl. Fridericus Jacobs coepta nostra prosecutus, codice eximio Gothano cui alia eorumdem imperatorum monumenta inedita debemus, quandiu mihi eo opus erat uti concessit. Annis 1826 et 1827 lustrandis bibliothecae regiae Parisiensis codicibus accessi, et faventibus viris clar. Abel Rémusat, Gail, Hase, Guérard, codices olim a Baluzio editioni suae adhibitos et multos alios [Col. 0111B] ei incognitos, quibus bibliotheca illa abundat, evolvi exscripsique. Nec Britannia anno 1827 visitanti, nec iterum reduci mihi Germania opes suas denegavit. Codicum Corbeiensium alter a cl. Wigando, alter jam Hamburgensis a Lappenbergio nostro, codex Scafhusanus a viro cl. Zellweger doctissimo Appenzellensi, transmissus, codicis Weissenaugiensis collatio a viro cl. Maier Eslingensi, paucos ante dies heu! vita functo, ultro oblata est. Quibus cum opus sensim sensimque accresceret, unum tamen deesse videbatur, quod bibliothecam regiam Monacensem operi adornando nondum adiissem. Accessi eam Boehmero nostro comite anno 1833. In itinere laecckio viro cl. favente, codices bibliothecae Babenbergensis in usus nostros convertimus, tum vero Monaci quoscunque libros viri clar. Liechtenthaleri et Schmelleri liberalitas flagitanti mihi proponeret, quos inter codicem olim Tegernseensem nominare juvat, eos vel ipse exscripsi, vel a juvene doctissimo operisque nostri [Col. 0111C] studiosissimo cl. Foringer transcriptos postea accepi, eoque fieri potuit, ut opus subsidiis amplissimis ornatum, praelo tandem committeretur. Codices autem quibus usus sum, praeter eos quos Ansegiso praefatus infra recensui, omissis quoque iis unde nullum operi fructum percepi, hi sunt:

C. Casinas n. 257, fol., s. XI, et Vaticanus Christinae n. 556, s. XI, in Gregorii Turonensis Historia ecclesiastica pactum in indice nostro numero 4, signatum habent; de quibus cf. Annales nostros, t. V, p. 53-60.

C. ducalis Guelferbytanus inter Weissemburgenses n. 97, s. VIII, legi Salicae capitularia in indice nostro numeris 5 et 7 insignita ut titulos 77-90 subjicit, et breviarii Alariciani summam continet.

C. reg. Monacensis Cimel. IV, 3, 9, 8 ^o maj., s. VIII exeuntis vel IX, legem Salicam, capitularia 5, 7, legis Burgundionum titulos 78, 42, 75 exhibens, a viro cl. Ed. Aug. Feuerbach an. 1831 publici juris factus, [Col. 0111D] praeterea leges Ribuariorum et Alamannorum complectitur.

C. bibl. Sangallensis n. 731 anni 793, partem codicis Theodosiani, legem Salicam, capitulare n. 6 et legem Alamannorum habet; cf. Annalium nostrorum t. V, p. 213.

C. bibl. ejusdem n. 729, s. IX, codicem Theodosianum, legem Salicam, capitulare 6 et legem Alamannorum continet. Vide Annales nostros, t. V, p. 215.

C. reg. Paris. n. 4627, s. X, legem Salicam a Schiltero editam, capitulare 6 et formulas Marculfi continet,

C. reg. Paris. n. 4409, Turonis fortasse scriptus (Colb. 1197, Reg. 5184) s. IX, codicem Theodosianum, legem Salicam, additis catalogo regum Francorum, prologo legis Salicae, et capitulari 6, formulas Sirmondicas et breviarium Alarici sistit.

C. Vatic. n. 3827, fol., s. XI, olim Sancti Petri [Col. 0112A] Bellovacensis, conciliorum collectionem, et capitularia e. g. 3, 12, 14 exhibet.

C. Palatino-Vaticanus n. 577, anni circiter 800, olim ecclesiae Sancti Martini Moguntini, cujus ampliorem descriptionem habes in Annalibus nostris, t. V, p. 303, exhibet capitularia in indice nostro numeris 9, 10, 16, 11, 14, indicata.

C. palat. Vindobon. Theologiae n. 259, s. IX, X, inter epistolas Bonifacianas capitularia 9, 10, 18 refert— C. reg. Monacensis olim Moguntinus s. IX, necnon bibl. Carlsruhanae s. X, et D. Marci Venetiis chart. s. XV capitularia 9, 10, regius Monacensis olim Frisingensis C. F. 25. s. X, capitulare 9 referunt.

C. bibl. Babenbergensis D. II, 2, s. IX, in 8 ^o long., leges Salicam, Ribuariorum et Alamannorum, et folio ultimo capitulare nostrum 20 praestitit.

C. bibl. ducalis Guelferbytanae inter Helmstadienses [Col. 0112B] n. 496, a. formae in 8 ^o longiori, anni circiter 800, continet capitulare ecclesiasticum anni 789, atque explanationem symboli apostolici orationisque Dominicae, ejusque orationis paraphrasim.

C. reg. Monac. olim Sancti Emmeramni Ratispon. E. 91, 4 ^o , anno 821 jussu Baturici episcopi scriptus, post plurima ad ecclesiam facientia, Adriani I epistolam ad episcopos Hispaniae et Paulini libellum contra Elipandum, synodicam concilii Francofurdensis, Caroli Magni epistolam ad Elipantum, quaestiunculas sancti Augustini, capitularia 30, 31, 32, habet.

C. regius Parisiensis n. 5577 (Colbert. 4167, Regius 4382, 5, 5) , in 8 ^o long., sec X, olim beatae Mariae Lucionensis, post passionem sancti Eustachii, et sanctae Felicitatis, Alcuini epitaphium, epistolas et tractatus varios, et Capitula quae tali convenit in tempore memorari, capitulare n. 39 exhibet. Ampliorem codicis descriptionem in catalogo ms. bibl. Regiae, t. IV, 134, legimus.

[Col. 0112C] C. reg. Monac. olim Sancti Emmeramni Ratispon. F. 11, in 4 ^o , s. IX, fol. 118, 119, capitulare 41 habet.

C. Sancti Pauli in Carinthia canonum, plagula inserta capitulare 42 autographum, s, IX, praebet.

C. reg. Monac. olim Sancti Emmeramni Ratispon. G. 111, in 4 ^o , s. IX, in fol., 139, capitulare 49, habet.

CC. regii Monac. olim Frisingensis C. K. 3, s. IX, ed C. 1, 26, s. X, post Isidorum capitulare 50 exhibent.

C. reg. Paris. n. 4758. (reg. 4490) 4 ^o min., s. IX, capitularia 53, 54, leges Salicam et Burgundionum habet.

C. Palatino Vaticanus n. 773, in 8 ^o , s. X, post legem Ribuariorum, capitularia 55, 53, 54 sistit.

C. palat. Vindobon. Juris civilis n. 64, s. XII, legi Bajoariorum capitulare 64 subjungit.

C. reg. Monacensis Cimel. IV. 3. d., 8 ^o , s. IX, X, olim Tegernseensis, legibus Bajoariorum et Alamannorum [Col. 0112D] capitulare 64 adjicit.

C. reg. Monacensis olim eccl. Augustanae n. 153, in 4 ^o , s. X, collectionem canonum poenitentialium, legem Alamannorum, capitulare 64, et Ansegisum sistit.

C. reg. Monacensis. Cimel. IV. 3, olim Chiemensis, in 8 ^o , s. XII, legi Bajoariorum et decreto Tassilonis capitulare 64 addit; ex eo descriptus esse videtur C. Monac. olim civitatis Augustanae, s. XII, in 8 ^o .

C. palat. Vindobonensis in catal. juris canonici n. 128, s. IX, in 8 ^o majori, capitularia nostra 30 et 65 exhibet.

C. reg. Paris., inter supplementa latina n. 303, olim collegii Claromontani n. 629, s. IX, X, legem Salicam, adjecto pro titulo 71, capite 2, capitularis quod proxime sequitur 53, 71, a, b. exhibet.

C. reg. Paris. n. 4404, ex Gallia Narbonensi (Colbert. 2436, Regius 4890, 22) , s. IX, breviarium [Col. 0113A] Alarici, legem Salicam, prologum legis Salicae, leges Alamannorum, Ribuariorum, capitularia 5, 7, 6, 53, 54, 78, 68 complectitur.

C. reg. Paris. n. 4629, fol. long., s. IX (Colb. 4059, Reg. 5189, 3, 3) , legem Salicam initio mancam, capitulare 6, quaestionem de Trinitate, capitularia 78, 53, 54, 55, 71, a. b. legem Ribuariorum, recapitulationem solidorum, orthographiam, epitaphia, alia nonnulla et chartam Bituricensem exhibet.

C. Sangallensis, autographam epistolam 94 b. exhibens valde laceram.

C. Sancti Pauli, 8 ^o long., s. X, Isidori, cap. 98 exhibet.

C. ducalis Guelferbytanus inter Helmstadienses n. 254, s. IX ineuntis, formae longioris, capitularia n. 101, 102, et epistolas Leonis III papae ad Carolum Magnum servavit.

C. palatino-Vaticanus n. 289, s. IX, capitularia n. 61, 62, 103 b. 27, 35 habet; cf. Annales nostros, [Col. 0113B] t. V, p. 305.

C. ducalis Guelferbytanus inter Gudianos n. 299, 4 ^o , s. IX, legem Salicam, capitulare 53, excerpta capitularium 54, et 71 a. b., capitulare 106, donationem Lanberti, et legem Ribuariorum complectitur.

C. Sancti Pauli in Carinthia, s. IX ineuntis, scilicet intra annos 817 et 823 exaratus, Imagine regis legislatoris praefixa, capitulare nostrum 52, leges Ribuariorum Salica, Bajuvariorum, Alamannorum, breviarii Alariciani pars, lex Burgundionum, capitularia nostra 21, 33, 26, 80, 83 (capp. 6-9, 12, 13) , 55 (cap. 3) , 85, 88, 53 (capp. 1-5) , numeris continuis capitulorum (1-92) signata; tum capitularia nostra 40, 23, 112, 113, 114, sequuntur, calamo diverso capitularia 124 et 135, annis, ut videri potest, 823 et 825 subjecta sunt; cf. Annales nostros, t. III, p. 78-sqq.

C. reg. Paris. n. 4995 (Colbert. 3287, Regius 5192, 2, 2) , s. IX, post annales annorum 708-799 [Col. 0113C] et interpretationes de legibus divinis sive humanis capitularia nostra 112, 113, 53, 54, recapitulationem legi Salicae adjectam, et capitularia 78, 71, 44 a, 51, 76, 70, 99, 87 continet; scriptus in usum ecclesiae alicujus Parisiensis, teste notitia de promulgatis capitulis (53) in mallo Parisiaco, et capitulari 44 a. Ipse est codex Tilianus, unde pauca manu Sirmondi decerpta Baluzio usui fuerunt; qui tamen codice ipso non est usus.

C. Ernesti Spangenbergii b. m., s. IX, fragmentum legis Ribuariorum, legem Saxonum, capitularis 53 initium, tum 112 (inde a cap. 6) , 113, legis Alamannorum initium, finem legis Burgundionum et initium capitularis 75.

C. Corbeiensis in 4 ^o , s. X, leges Saxonum et Thuringorum, capitularia 35, 112, 113, 114, Librum poenitentialem et privilegia Corbeiensia saec. IX, X, complectitur; vide Annales nostros, t. IV, p. 346.

C. reg. Paris. n. 4788, olim sancti Vincentii Laudunensis, [Col. 0113D] in 8 ^o , s. IX (Baluz. 864, Reg. 4655 a.) , legem Salicam, capitularia 53, 54, 111, 112, inserto 114, 113, homiliam Augustini, et in paginis valde laceris capitularia 89, 90, exhibet.

C. reg. Paris. n. 4628 (Colb. 5453, Reg. 5289, 6) , s. IX exeuntis, vel X, legem Salicam, capitularia 53, 54, 72 b, 112, 113, 114, legem Ribuariorum et Alamannorum.

C. reg. Paris. inter Supplementa latina n. 215, olim Corbionensis, 8 ^o long., codicem Theodosianum, legem Burgundiorum, capitulare 2, capitularis 112 capp. 3, 4, 10, 12, 11, formulam de manu in aeneum missa propter furtum, legem Salicam, capitularia 53, 54, 71 b. (capp. 3, 6, 8, 9, 11, 15, 22) , legem Ribuariorum, Alamannorum sistit.

C. ducalis Guelferbytanus inter Augustaeos 50, 2, in 8 ^o , s. IX, legem Salicam, capitularia 53, 71, alioque atramento 112 (capp. 3, 4, 7, 9, 18) , adjectis theologicis quibusdam, habet.

[Col. 0114A] C. reg. Paris. inter Supplementa latina n. 65, fol., saec. IX, leges Burgundionum, Salicam, fragmentum capitularis 112, prologum Moyses et breviarium Alarici exhibet.

C. reg. Paris. n. 4280 A., olim Sancti Remigii Rhemensis (Colb. 3029, Reg. 4240 B.) , s. X, post complura ad jus canonicum facientia, Nicolai I epistolam et alia capitularia 111, 112, 113, 114, Herivei Remensis epistolam ad Wittonem, et Joannis papae ad Heriveum de poenitentia gentilibus baptizatis injungenda sistit.

C. reg. Paris. 2826, s. IX, X, capitulare 109.

C. musaei Britannici Cotton. Tiber. A. III, s. IX, X, capitulare 109, habet.

C. duc. Guelferbyt. inter Helmstadienses n. 532, capitulare 109, habet.

C. reg. Paris. n. 1535, s. X, capitulare 109, habet.

C. duc. Guelferbytanus n. 532, in 8 ^o maj., s. X, scriptis variis immiscet capitulare 115 a. et legem [Col. 0114B] Bajoariorum.

C. reg. Paris. n. 1537, s. X, capitulare 115 b. et libros de canonica Vita.

C. reg. Paris. n. 4632, fol., s. X, legem Ribuariorum, Salicam, capitularia 53, 54, 112, 117, et legem Alamannorum habet.

C. reg. Paris. n. 2718, s. IX, cujus scripturae specimen Carpenterius in alphabeto Tironiano dedit, liber manualis, cui manu diversa post catalogum regum Francorum, Augustini expositionem in epistolam sancti Joannis et alia ejusmodi, inde a folio 72 chartae notis Tironianis scriptae, intermixtis capitularibus 120, 108, 110, 111, 112, 113, 114, 120, altera vice, 118, et epistola Caroli Magni ad Albinum et ad congregationem sancti Martini Turonensis, quam inter epistolas referemus, inscripta sunt.

C. Sangallensis n. 733, anni 824, aut 825, capitularia nostra 21, 126, 30, 31, 32, 38, 33, et collectionem de Decimis dandum exhibens, a viro cl. Wegelin [Col. 0114C] cum editis collatus est; cf. Annales nostros, t. V, p. 306.

C. reg. Paris. n. 4417, olim canonicorum Aniciensium (tum Colbert. 826, Reg. 5159, 5) , fol., s. IX, breviarium Alarici, leges Ribuariorum, Salicam, Alamannorum, Bajoariorum, capitulare 64, legem Burgundionum, Ansegisum (p. 267) , capitularia 140, 145 a. b. 146. 141 a. amplectitur.

C. reg. Paris., fonds de Notre-Dame, n. 247 (F. 4) , 8 ^o , s. IX, X, capitularia 111, 112, 113, 114, paginam unam theologici argumenti. Ansegisi fragmentum et legem Salicam exhibet.

C. reg. Paris., fonds de Notre-Dame, n. 252 (F. 9) , olim Antonii Loiselii, 4 ^o , s. IX, tribus codicibus constat, quorum prior Ansegisi fragmentum, alter legem Salicam, capitularia 5, 6, 7, Isidorum de auctoribus legum, tertius eadem manu qua prior exaratus legem Alamannorum exhibet.

C. olim Tegernseensis, jam regius Monacensis (m. g. 43), s. IX, in 8 ^o minori, capitularia nostra 21, 30, [Col. 0114D] 31, 32, 26, 76, 78, 79, caput 53, 54, 55, 71, 83, 38, 40, 82, capp. 1-6, pag. 112, 145, 146, 147, initium, atque post quinque paginas erasas capitularis 150 capita 9-14. Codicem hunc Amerpachius anno 1545 typis dedit, sed nec accurate, nec recta inscriptione usus; quippe qui, nulla ratione rasurae quinque paginarum habita, ultimis verbis capitularis 150 ductus, totum hunc codicem capitula Lotharii jussu ex constitutionibus Caroli et Ludovici decerpta exhibere ratus sit, error, quem editionis principis repetitor Goldastus in Consuetudinibus imperialibus, p. 102-125, et nostri etiam aevi scriptores secuti sunt.

C. reg. Paris. n. 2853, 4 ^o , s. IX, inter Agobardi opera documentum 152 exhibet.

C. duc. Guelferbyt. inter Helmstadienses n. 32, olim Rhemensis, fol., s. X, inter alia plura Rhemensem ecclesiam concernentia, e. g. synodum, a. 991, documentum 153 habet.

C. Vatic. n. 5359, in 4 ^o , s. IX exeuntis, X, de quo [Col. 0115A] videsis Annales nostros, t. V, p. 239 sqq., post edicta regum Langobardorum capitulare 150 a. et, paginis duabus exsectis, 135 cap. 10 et 11, 133 cap. 10, 135 cap. 2 et 3, praebuit.

C. bibl. Chisianae, s. X, post Chronicon Benedicti monachi sancti Andreae in Soracte, alteram partem codicis legalis sistit, reciso scilicet edicto regum Langobardorum, Madriti fortasse superstite, capitularia Langobardica Caroli 104, 21, 52, 33, 26, 53, (capp. 1, 2) , 87, 47, 40 (excepta praef. et capp. 3 4) , 83 (capp. 6, 13) , 60, 40 (praef. et capp. 3, 4) , 23 Ludovici I capita data inferius juncta capitulari nostro 106, 129, 107, 112, 113, 78, (1-3); Pippini 24, 33, 26; Lotharii 123, 130, 133, 134, 135, 128 (adjecto cap. 18) , 150, 114, 124, Ludovici II capitulare 165.

C. Cavensis, s. XI ineuntis, edicta regum Langobardorum et capitularia eodem fere tenore et ordine ut Chisianus exhibet, praeter quod inter Caroli Magni leges, pagina excisa, capita 1 et 2 capitularis 104 [Col. 0115B] omittat, post praefationem capitularis 40, admonitionem n. 46 scribat, 26 post 23, inter Caroli leges ponat, et in 128 desinat, omissis reliquis quae in Chisiano illud excipiunt. Quo de libro cf. Annales nostros, t. V, p. 247-262.

C. palatinus Vindobon. juris canonici n. 45, fol., s. XII, inter diplomata multa et epistolas capitularia 98 et 158 habet.

C. Babenbergensis, in 4 ^o , olim Montis sancti Michaelis, s. X, capitulare 173 exhibet.

C. reg. Paris. 4613, s. X in fol. long. (Colbert. 1385, Regius 5192, 3) , edicta regum Langobardorum atque capitularia exhibet; Caroli 21, 33, 26, 28, 40, 53, 54, 30, 31, 32, 43, 46 (init.), tum foliis compluribus excisis, caput 29 capitularis 114; Ludovici 145, 146, 135; Lotharii 150 a.; Ludovici II, 187, 189. Codice ante me usi sunt Sirmondus, cujus schedis usus Labbeus nonnulla inde evulgavit, et Baluzius qui eum Thuaneum et Colbertinum vocat.

[Col. 0115C] C. olim ecclesiae cathedralis Augustanae, jam ducalis Guelferbytanus inter Blankenburgenses, s. X, fol., edicta regum Langobardorum, capitularia, leges Salicam, Burgundionum, Ribuariorum, Alamannorum, Bajuariorum complectitur. Capitularia, indice generali capitulorum foll. 64-73 praefixo, titulis distinguuntur, et haec sunt: Caroli sub nomine 30, 71 a. b., 82, 38, 26, 78, 54, capp. 22, 21, capp. 17-23, 36, 37, 48, 32, capp. 1-6, 33, capp. 12-14, 55, capp. 5 numeris continuis; 21, 40; Ludovici 53, 54, 112, 113, 139, 120, 131, 111, 127, 122; Lotharii 125, 135, 169, 134, 133; capitula Lotharii in aere (id est in indice) omissa CIIII, scilicet capp. 1-41, argumenta capitulorum concilii Romani an. 826; tum alio numerorum ordine inito 148, 123 (capp. 12-14) , 47 (cap. 14) , 150 (cap. 13) , 124, demum 128, 145 a. b., 146, 150 (capp. 3, 11, 12, 14) , subjecto 123, cap. 11; Eugenii concilium Romanum an. 826; Ludovici II imperatoris 183, 186, 188, 190; notitiae complures et [Col. 0115D] chartae episcopatum Augustanum concernentes, et juramenti Judaeorum formula manibus diversis sec. X-XII libro inscriptae sunt.

C. Casinas n. 353, fol., s. X, de quo vide Annales nostros, t. V, inter complura alia capitularia 109 et 220 exhibet.

C. ducalis Gothanus, olim sancti Martini Moguntinensis, s. XI ineuntis, in folio maximo, duabus columnis per paginam exaratus, quatuor partibus constat, quorum prior, fol., 1-146, imagine legislatoris praefixa, Ansegisi et Benedicti collectiones capitularium, adjectis Ottonis M. Capitulari Francofordiensi et capitulari spurio anni 822, apud Theodonis villam, secunda, foll. 147-223, successiones imperatorum usque Ludovicum I, praefationes Moyses gentis Judaeorum et Gens Francorum inclita, legislatorum imagines, leges Salicam, Ribuariorum, Capitula legis Langobardorum, seu concordia de singulis causis quas Rothari, Grimuald, Liutprant, Ratgis, Aistulf constituerunt [Col. 0116A] omnes in simul adunatae et concordatae, in sexaginta capitula distributa, tribus tamen foliis excisis; leges Alamannorum et Bajoariorum, et capitularia Caroli Magni, et Pippini 53, 54, 21, 30, 31, 32, 38, 26, 33, 40, 71, 53 cap. 1, iterum 21 Langob. (capp. 1-8, et 14) , 53 cap. 2, iterum 40 cap. 5 exhibet. Tertiam partem, foll. 224-337, codex Theodosianus et brevis Langobardorum historia explent. Quarta parte foll. 338-413, edicta regum Langobardorum, altera vice Ansegisi capitularia, ac praeterea ex Ludovici capitularibus 144, et Ansegisi capita IV, 71, 72; Lotharii 125, 148, 133, 135, 145 a. b. 146, Ludovici II imp. 182, 183, 168, 171, 170, 184, 185, habentur. Liber ab Eccardo quondam tactus, sed nunc primum defloratus, quo uti summa qua eminet humanitate vir cl. Iacobs concessit.

C. Mutinensis ecclesiae cathedralis, quo Muratorius in edendis capitularibus, t. I, p. II, sanctorum Ital. usus est, s. XI, praemissis excerptis Isodori et institutionum [Col. 0116B] juris Romani, et historia Francorum et Langobardorum, prologum Moysis, leges Salicam, Ribuariorum, Capitula legis Langobardorum seu concordia de singulis causis quam Rothari, Grimuald, Liutprand, Ratchis, Aistulf constituerunt, omnes insimul adunatae et concordatae ut in codice Gothano in 60 titulos distributa, leges Alamannorum et Bajoariorum, capitularia Caroli Magni Pippini, Ludovici I, Lotharii I et Ludovici II, habet, quorum partem ineditam Muratorius pag. 113, 151-155 (capitularia 125, 133, 135, 145 a. b., 146) , et 162 (capitularia 184, 185) exscripsit. De libro ipso cf. Murat. t. I, part. II praef., p. 8-11, et Annales nostros, t. V, p. 262.

C. palat. Vindobon. n. 106, Juris canonici, s. X, praeter alia, capitulare 234 exhibet.

C. reg. Paris. inter Supplementa latina, n. 164 bis, fol., s. IX, olim sancti Remigii Rhemensis, postea collegii Claromontani n. 620, post libellum episcoporum Italiae contra Elipandum capitularia 34, 30; Pippini [Col. 0116C] interrogationes et responsiones Alcuini; Index legum et prologi 53, 54; lex Salica 6; catalogus regum Francorum, Ansegisi collectio 103, 140, 145 a. b., 146, 147, 141 a., 148 (cap. 5) , 141 b. cap. 148, 117; Recapitulatio solidorum legis Salicae; Notitia de villa Nobiliaco, excerpta capitulorum Caroli et Ludovici, Einhardi Vita Caroli, Ludovici coronatio an. 879; De Pecunia a paupere non exigenda cum usura. Ad hunc librum prope accedunt codd. Paris. 4628 et 4760.

C. reg. Paris. 4628 A., in 4 ^o , s. X, catalogos regum et populorum, legem Salicam, capitularia 112, 113, 114, jus pagi Xantensis, 71, 87, 145, 146, Paulini confutationem Elipandi et Felicis, 34, 30, exhibet; tunc Incipiunt libelli vel decreta Clodovei et Childeberti sive Chlotharii et Caroli lucide emendatum; de Legibus divinis et humanis, 5, 7 (cap. 1-12, 16-18) , lex Suavorum absque textu 6, 21; Memoratio de [Col. 0116D] octo bannis (de septem septenis); recapitulatio solidorum legis Salicae, 7 (capp. 1-5, 9-11, 13-15) , 6, regum catalogus Ansegisi capitularia 103, 140, 145 a. b., 146, 147, 141 a., 148 (cap. 5) 141 b., cap., 148, 117; recapitulatio solidorum legis Salica Notitia de villa Novilliaco, excerpta capitolorum Caroli et Ludovici, Einhardi Vita Caroli et nonnulla alia. Liber ex codice Supplement. 164 bis aut alio quodam ejusdem generis descriptus esse videtur. Apographum ejus est codex reg. Paris. n. 4631, chart. et membr., sec. XV.

C. reg. Paris. n. 4760 (Baluz. 365, Reg. 4263, 7) , 8 ^o maj., saec. X, XI, post lectiones de Trinitate et indicem legum: Incipiunt libelli vel decretio chlodoveo et childeberto sive chlotario et karolo fuit lucide emendatum. De Legibus divinis et humanis, etc., fere ut in codicibus Suppl. 164 bis et 4628 A.; praetermissa tamen mentione legis Suavorum, 53, 54 (capp. 11-13, 15, 16, 20) ; lex Salica; interrogationes Pippini, etc., [Col. 0117A] 112, cap. 2; benedictio crucis; lectio Epistolae Pauli ad Romanos.

C. reg. Paris. inter Supplementa latina n. 75, fol., s. X, olim collegii Claromontani, et fortasse Sancti Vincentii Mettensis, imagine legislatoris praefixa, capitularia 13, 15, 14 a. b., 12, 17, 30, 31, 32, 41, 44 b., 53, 54, 55, 57, inserta recapitulatione solidorum, 58, 59, 61, 63, 71, 76, 81, 84, 86, 87, 92, 93, 95, 96, 22, 21, 103 b., 99, 100; Ansegisi capitularia 140, 145 a. b., 146, 141 a., pag. 355, leg. 12-35. 103 a., 175, 177, 193, 197, 199, 208, 207, 214 a. b.; synodus Meldensis anni 845, 160, 162, synodus Lauriacensis a. 844, 164; inserta synodi Meldensis continuatione; 174, 213, 215, 249; catalogus regum Francorum; lex Salica, insertis prologo verbis cap. 7 capitularis 53; jus pagi Xantensis; leges Ribuariorum, Alamannorum, Bajoariorum, Caroli Magni capitularia ordine fere chronologico disposita sunt; leges ex compluribus libris collectas esse, e. g. capitulare [Col. 0117B] 178, ex libro missatici Senonensis, et 197, ex libro missatici Tervannensis petita persuadent. Cum hoc libro plurimum consentit, si omnino alius fuit quod vix credam, codex quem Sancti Vincentii Mettensem Baluzius vocat, et utrique in plurimis congruus Palatino Vaticanus Ansegisi, cujus lectiones in codice regio Parisiensi n. 4639 (Baluzii 271, Reg. 4243, 3) , manu De Bru anno 1675, ad Baluzium transmissa sunt. Liber quoque collegii Navarrici quo Baluzius usus est, ad istos prope accessisse videtur.

C. reg. Paris. n. 4626, fol., s. X, olim bibl. Matisconensis postea Bigotianus, legem Salicam, capitularia 53, 54, 72 a., 21, 111, 112, 113, 114, 197, 178, 218, 198, et post recapitulationem solidorum aliaque legalia, breviarium Alarici et legem Burgundionum habet. Codicem in missatico Matisconensi et Divisionensi exaratum esse, lectio ejus in capitulari 197 arguit.

C. reg. Paris. n. 4638, fol., s. X, olim Pithaei, postea [Col. 0117C] Jac. Aug. Thuani (Colb. 1597, Reg. 4243, 1) , Ansegisi collectionem, capitularia 103, 140, 145 a. b., 146, 141 a. Benedicti additiones I-IV, capitularia 160, 162, 163, 164, 161, 166, 167, 172, 174, 175, 176, 177, 178, 180, 181, 179, 194, 193 continens, ex capitulari 181. Rhemis exaratus esse videtur. Ejusdem argumenti codicem Tilianum a Sirmondo in capitularibus Caroli Calvi adhibitum fuisse existimaverim.

C. reg. Paris. n. 4761, olim Philiberti de la Marre. Divionensis, s. X, post Ansegisum Capitula a domno Carolo imp. et filio ejus Ludovico ac sapientissimis eorum episcopis excerpta, scilicet excerpta librorum Benedicti I, II, III, a Baluzio p. 519 sqq., pro genuinis Caroli Magni capitulis perperam habita nec tamen anno alicui assignata; tum capitularia 175, 213, 218, 103, 140 a., 145 a. b., 146, 141 a., capitula quaedam Benedicti libris excerpta; 242, 244, 109.

C. reg. Paris. 5095, s. X, praeter Hincmari Rhemensis [Col. 0117D] et Laudunensis, atque Nicolai I epistolas, synodum Tusiacensem an. 860, capitulare 215, et litteras synodi Carisiacensis ad Ludovicum Germaniae regem.

C. reg. Paris. 3878, s. X, poenitentialem Librum et excerpta capitulorum, inde a pag. 158, etiam Caroli II, 174, 215, et Carlomanni a. 884. C. reg. Paris. n. 4376, in fine collectionis canonum Benedicti l I, cap. 279. C. reg. Paris. 1455, fol., s. X, olim Jacobi Tavelli Senonensis (tum Colb. 3368, Reg. 3887, 1, 1, A) , Benedicti I, 35, 36, in pagina codici praefixa exhibet.

C. reg. Paris. 2859, s. X, 1750, s. XI, et 2319, chart. cap. 177, habent. Accedunt codd. reg. Monacensis s. IX, Vindobonensis Juris canon. n. 99, fol., s. X, et Guelferbytanus August. 83, 21, fol., saec. X, qui Caroli II, capitulare de Judaeis scilicet fragmentum concilii Meldensis an. 845, servant.

C. reg. Paris. n. 4375, in 8 ^o , s. XII, olim Antonii [Col. 0118A] Faure (Regius 4654, 3) ad calcem collectionum Juris canonici quaedam ex capitularibus regum et jure consuetudinario necnon sacramenti regii formulam habet.

C. Ambrosianus Mediol. O, 53, 55, olim coenobii Oscelae vel Susa in Savoia, in 8 ^o , saec. XI ineuntis, aeque ac proxime sequentes edicta regum Langobardorum et capitula Caroli Magni, Pippini, Ludovici I, Lotharii I, Ludovici II detracta, necnon leges Widonis, Ottonum I et III, Henrici II exhibet. Capitularia ordine genuino dissoluto, et iis quae potius ad tempus quam vi legis perpetuae edita fuisse viderentur deletis, eo modo numeris capitulorum continuis scribuntur, quomodo in editione Muratorii conspicimus. Ictorum ea manu prodiise eo patet, quod et in codicibus praecipue Vindobonensi, Veronensi et Estensi jura prout saeculorum posteriorum usu arctius definita vel explanata erant, et a genuino saeculi noni decimive textu aliquantum aberrantia, proposita sunt. In [Col. 0118B] uno Ambrosiano capitulare nostrum 231 habetur; vide Annales nostros, t. V, p. 264-277. Ad codicem hunc proxime accedit:

C. Florentinus bibl. Laurentianae pl. 89, sup. 86, in 8 ^o max., s. XI exeuntis, qui edicta regum Langobardorum et Capitularia continet, et in constitutione Conradi II deficit; vide Annales, t. V, p. 277-282. Cum eo plurimum consentit.

C. Londinensis in Musaeo Britannico, n. 5411, fol. min., s. XI exeuntis, olim Venetus, quem an. 1827 evolvi. Edicta regum Langobardorum et capitularia, antiquis nonnunquam inscriptionibus servatis, usque ad leges Henrici II imp., adjectis alia saeculi tamen XI vel XII manu constitutionibus Conradi II et Henrici III exhibet, aspersis hinc inde glossis tam marginalibus quam interlinearibus.

C. palatinus Vindobonensis in catalogo Juris civilis n. 210, fol., s. XI, edictum et capitularia amplexus, in constitutionibus Henrici III desinit. Glossas et formulas judiciales multas praebet. Simillimus ei est

[Col. 0118C] C. Veronensis comitis illustrissimi de Gianfilippi, olim ecclesiae Sanctae Eufemiae Veronensis, in 8 ^o max., saec. XI exeuntis, et XII ineuntis, de quo cf. Annales nostros, t. V, p. 282 sqq.; desinit in Henrico III; adjectum est fragmentum legis Salicae. Ultimus

C. Estensis, s. XV, a Muratorio in edendis edictis Langobardorum et capitularibus adhibitus, jam haud amplius in bibliotheca ducali Mutinensi exstare videtur.

Quibus accedunt codices legis Lombardae, quorum textus Ictorum in usum valde immutatus, ab antiqua et genuina lectione saepe recedit, ideoque in paucis tantum locis, praecipue in constitutionibus imperatorum saeculi XI cum eo conferendus erat; et inspeximus quidem.

C. Casinatem, n. 328, in-4 ^o , saec. XI exeuntis, vel XII ineuntis, de quo cf. Annales nostros t. V, p. 297.

C. palat. Vindobon., in catalogo juris civilis n. 39, [Col. 0118D] s. XI exeuntis, littera Langobardica exaratum;

C. Vaticano Palatinum, n. 772, fol., s. XII, cui opere exacto, alia manu saeculi XII, constitutiones Lotharii III, an. 1127, et Friderici I, Roncalienses anni 1158 subjectae leguntur, tum eidem proximus.

C. reg. Paris., n. 4617, fol., s. XII, cui eaedem Lotharii et Friderici constitutiones manu saeculi XII additae sunt.

C. Vatic. n. 3833, s. XII, in collectione canonum cardinalis Deusdedit excerpta capitularis 128 habet.

C. Vaticanus, n. 3922, fol. chart., saec. XVI, capitulare 75 exhibet.

Quibus libris in Germaniae nostrae et Helvetiae, Italiae, Galliae, Britanniae bibliothecis repertis, evolutis, excussis, atque editionibus anterioribus adhibitis, primum id praestare conatus sum, ut textum qualem in codicibus antiquissimis et maxime fide dignis invenissem, talem proponerem, adjectis lectionibus codicum et editionum praecipuis. Tum distinctionem et [Col. 0119A] nexum capitulorum genuinum in libris Ictorum usui comparatis aeque ac in editis haud raro deletum, ad fidem codicum optimorum, prout res postulare videbatur, restituendum censui. Deinde monumentum quodque tempori suo locove quo editum sit adsignare aggressus, Scriptorum nostrorum, epistolarum et chartarum a me collectarum, et diplomatum a Boehmero nostro regestis suis illatorum subsidio plurimum profeci. Leges populorum, una cum jure pagi Xantensis a Baluzio pro capitulari tertio anni 813 habito, tomo alii sepositas, et chartas omnes sed et epistolas paucas a Goldasto praecipue et Baluzio collectionibus suis insertas, utpote in magna diplomatum imperialium et epistolarum collectione nostra referendas, loco movi; capitularia a Goldasto et Baluzio Benedicti ex libris decerpta, ut spuria nulfiusque auctoritatis mihi probatae, resecui; e contra capitularia quae in Ansegisi collectione mihi deprehendisse [Col. 0120A] visus eram, loco suo reposui; inedita plurima nunc primum reperta addidi. Benedicti libros tres cum additionibus suis, publica auctoritate in Germania nostra nunquam receptos, quorumque nonnisi unus apud nos codex exstet, una cum constitutione saeculo XII confecta Caroli Magni de expeditione Romana, et capitulari spurio Triburiensi, ad calcem constitutionum imperialium reliquarum tomo Legum secundo proponendarum rejeci. Quo consilio effectum est, ut ex monumentis legalibus genuinis ordine suo dispositis clara jam et sincera rei publicae apud patres nostros imago redeat; quam ut filii nepotesque oculo sagaci intuentes, inde ad patriam contra hostem fortiter defendendam, et rem publicam Germaniae juste sapienterque administrandam animos sibi exemplaque sumant, voveo et exopto. Dabam Hannoverae, a. d., 6 Idus Julias an. 1835.

Monitum

Bouquetus, Martinus

[Col. 0119B] Pippini et Caroli Magni Diplomata daturi, ad vera et genuina a falsis et interpolatis secernenda, quasdam regulas, quas a Mabillonio mutuamur, praemittere operae pretium ducimus.

I. Inscriptiones. —Pippinus veterem praecedentium regum inscriptionem in suis diplomatibus ut plurimum retinuit, hoc modo: Pippinus rex Francorum vir inluster: quandoque addidit gratia Dei, propterea quod extraordinario modo pervenerat ad regnum. A prisco etiam ritu non recessit Carolus Magnus, qui patris exemplum imitatus, additamento gratia Dei fere perpetuo usus est. In ejus Diplomatibus tria consideranda sunt tempora. Primum ab inito regno Francorum ad regnum Langobardicum, ab anno 768 ad annum 774 excurrente: alterum ab eodem anno ad annum 800, quo coronatus est imperator: tertium inde ad finem vitae. Primo illo tempore hanc formulam adhibuit: Carolus gratia Dei rex Francorum vir inluster; qualem etiam usurpavit Carolomannus ejus [Col. 0119C] frater. Secundo intervallo hac formula usus est: Carolus gratia Dei rex Francorum et Langobardorum ac patritius Romanorum, addendo saepissime, vir inluster. Tertio, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Carolus serenissimus Augustus, a Deo coronatus, magnus et pacificus imperator, Romanorum gubernans imperium, qui et per misericordiam Dei rex Francorum et Langobardorum, in quibusdam tamen invocatione suppressa, forte scribarum oscitantia.

II. Suscriptiones. —Carolovingici reges in litteris suis suscriptionis et annuli mentionem exprimere solent, praeterquam in placitis et minoris momenti diplomatibus, cum reges passim non suscriberent, sed solus cancellarius aut notarius, nullam regiae suscriptionis, et plerumque regii annuli aut sigilli mentionem tunc faciebant. In aliis majoris momenti diplomatibus utrumque exprimere mos erat, in hunc fere modum: Manu nostra seu propria subterfirmavimus, aut subter eam decrevimus adsignare vel adsignari jussimus. Observat Mabillonius e multis pauca se invenisse [Col. 0119D] regia diplomata, in quibus neque suscriptionis neque annuli apposita sit mentio, ubi tamen rex subscribit, nec sigillum ejus appositum est. In his omnibus rarissima est sigilli mentio in exprimenda clausula sigillationis, tametsi in contextu diplomatis aliquando occurrit.

III. Suscribendi modus. —Reges Carolovingici, ut in caeteris passim, sic et in modo suscribendi a Merovingicis descivere. Pippini haec erat formula: Signum ▩ [Signum] Pippini gloriosissimi regis, interposito signo crucis inter Signum et Pippini nomen. Solum crucis signum manu principis expressum erat, caetera cancellarius seu notarius adscribebat. Carolus Magnus [Col. 0120B] patrium morem servavit: Signum Caroli gloriosissimi regis. Idem praestitit Carolomannus ejus frater. At post acceptum imperium Carolus adhibuit, Signum Caroli serenissimi imperatoris seu Augusti, interposito monogrammate inter voces signum et Caroli.

IV. Monogramma. —Pauci ex Merovingicis monogrammate usi sunt in diplomatibus, nec alii quam qui prae imperitia nomen suum scribere non valebant. Primus perpetuum monogrammatis usum ac morem in regia diplomata induxit Carolus Magnus, quem morem caeteri ad Philippum tertium Francorum reges retinuere. Monogramma ita concinnari curavit Carolus ut signum crucis, quo superiores Francorum reges in litteris suis usi fuerant, repraesentaret.

V. Cancellarii suscriptio. —Post Francorum reges primus e regione referendarius seu cancellarius, archicapellanus aut notarius diplomatibus antiquitus suscribere solebat si membranae capacitas pateretur; sin minus paulum infra regis suscriptionem. Hoc [Col. 0120C] maxime servatum est sub secunda stirpe, cujus cancellarii fere semper paulo infra regem suscribunt. Sub Carolingis plures erant cancellarii seu notarii, quibus unus praeerat dictus notarius summus, archinotarius, protonotarius, nonnunquam summus cancellarius, archicancellarius, aliquando absolute notarius et cancellarius, nonnunquam archicapellanus. Notarii si quando vice cancellariorum suscribebant, hac formula utebantur: Widolaicus ad vicem Radonis.

VI.— Cancellariorum et notariorum nomina. Ejus quem alii Egium seu Eguim vocant, qui Pippini Regis Diplomata jussus recognoscere solet, non summus cancellarius, sed notarius dicendus est, uti et Chrodingus et Widmarus. Hitherius vero Pippini archicancellarius fuit, ut qui auctoritate sua regias litteras recognoscit ac suscribit. Mabillonius mentionem non facit Badilonis, qui tamen cancellarii munus obiisse videtur ante Hiterium, qui ejus notarius erat. Nam in autographo Diplomate pro monasterio Fuldensi [Col. 0120D] Hitherius subscripsisse dicitur ad vicem Badilonis: in quibusdam aliis dicitur Hitherius scripsisse, Badilo vero recognovisse ac suscripsisse.

Cancellarii officium exercuit Hitherius ab ineunte Caroli Magni principatu. Notarii sub Hitherio fuere Rado, Wigbaldus, Gilbertus et Optatus. Hitherio successit Rado abbas Vedastinus, qui nonatrios habuit, Wigbaldum, Gilbertum, Optatum, Jacobum, Erkembaldum et Widolaicum. Tertius Caroli Magni cancellarius fuit Erkembaldus ab anno circiter 29 regni ejus; notarius Erkembaldi, Genesius, quanquam Rado adhuc cancellarius notatur in diplomate Osnabrugensi, quod anno imperii Carolini tertio [Col. 0121A] concessum est, ad cujus vicem subscribit Jacob. Quartus Caroli magni cancellarius censendus est Hieremias, postea Senonensis archiepiscopus, cujus notarius fuit Witherus. His Bartholomaeum accenset in Vita Caroli monachus Engolimensis ad annum 769. Sunt qui Autpertum abbatem etiam Carolinis cancellariis adjungant, sed non satis valido fundamento. Autpertus quippe ante monachus fuit apud Vulturnum in Italia quam Carolus rex Francorum dictus est; nec unquam inde in Franciam demigravit. Si fides est Auctori Chronici Laureshamensis, Eginhardus fuit notarius et archicapellanus Caroli. Ruotfridum abbatem Caroli notarium fuisse constat ex Annalibus Eginhardi ad annum 809. Amalbertum suggerit diploma secundum Osnabrugense, quod nonnulli suspectum habent, tametsi Erkembaldus, ad cujus vicem Amalbertus litteras recognovisse dicitur, Caroli Magni cancellarius fuit. Alios notarios habuit Erkembaldus, Altifredum scilicet, Ibbonem, Suavium et Guidbertum diaconum, [Col. 0121B] Qui placita Caroli recognoscebant, cancellarii erant extraordinarii, quales fuere Theudegarius, Chrotardus et Eldebertus.

VII. Procerum suscriptiones. —Pippini regis privilegium pro Fuldensi monasterio a proceribus subsignatum est. Ejusdem Pippini praeceptum pro constructione et dotatione monasterii Prumiensis, editum a Mabillonio tom. II Annal. Bened., pag. 705, episcoporum et comitum subscriptionibus munitur. Carolus Magnus testamentum suum ab episcopis, abbatibus comitibusque, qui tum praesentes esse potuerunt, subscribi curavit, prout legitur apud Eginhardum in ejus Vita. Istud praecessit donatio ab eo facta Ecclesiae Romanae, quam propria manu ipse corroborans, universos episcopos, abbates, duces [Col. 0122A] etiam et grafiones in ea adscribi fecit, teste Anastasio in Hadriano. In caeteris Caroli Magni diplomatibus nulla procerum, nisi cancellariorum et notariorum, subscriptio.

VIII. Annus Incarnationis, Indictio. —In secunda stirpe omnia fere diplomata quae ad res ecclesiarum, monasteriorum, privatarumque personarum pertinent, carent annis Incarnationis: sed nonnulla, quae rem publicam maxime spectant, cum annis regum adjunctos habent annos Incarnationis. Unicum reperit Mabillonius Caroli Magni diploma pro Mettensi sancti Arnulfi coenobio, quod annis Incarnationis praeditum est: illudque genuinum non censuisset, nisi inspexisset autographum optimae notae, cui tamen sigillum nullum appositum est. Indictionis communis usus in diplomatibus coepit ab imperio Caroli Magni, id est ab ineunte anno 801, si tamen excipias praemissum pro Sancti Arnulfi coenobio diploma.

Diplomata, quae ab istis regulis aberant, praetermittimus, [Col. 0122B] non quod ea omnia falsa existimemus, sed quod in animo habeamus illa tantum dare quae ab omni suspicione sunt libera. Jam in superiori volumine monuimus, nec satis monere possumus, diplomata, quae solemnes non praeseferunt aliorum conditiones, non continuo habenda pro falsis, sed tantum pro interpolatis ac suspectis. Fieri enim omnino potest, quemadmodum observat Mabillonius, ut diplomata, inscriptiones et suscriptiones praeferant falsas atque insinceras, quorum tamen contextus a veritate non abhorreat. Diplomata, quae in Germania, Italia et aliis regionibus, quae amplius non sunt Franciae ditionis, emissa sunt, non repraesentabimus, eorum tamen inscriptiones et suscriptiones exhibebimus, modo ea indubitata arbitremur.

Capitularia

Carolus Magnus