096

(Vide Patrologiae tom. LXXX, col. 729, inter Opera Taionis episcopi.)

(Vide infra, inter hujus sancti Opera subsequentia.)

Deus lumen verum, qui illuminas omnem hominem venientem in hunc mundum. Deus qui das sapientiam [Col. 0054D] parvulis, insipientesque convocas, ut ambulent per viam prudentiae. Deus qui ex immundo mundum facis, et tollens peccata ⁜ a justificas sine opere peccatorem, da mihi lumen, per quod te videam; da mihi sapientiam, ut te intelligam; da iniquitatibus meis [Col. 0055A] veniam, ut consequar misericordiam tuam. Namque ideo, Domine, vincor amore, impellor dulcedine, trahor dilectione, ut veluti sub prelo dulcedinis effundam vinum sacrae confessionis. Et quia non est substantia bonorum operum, sit fructus bonarum confessionum. Quia enim vincula et pressurae peccaminum, pondus et pericula, exitium et damna urgent animam iniquitati deditam, et quia non est aliud nomen sub coelo datum in quo possim salvus fieri, nisi tuum, Christe Jesu Fili Dei vivi, ideo refugium confessionis quaero, remedium ex confessione deposco, subsidium de amore confessionis imploro, ut ego impius multa te diligam pietate, cum tua pietas meam diluerit multam iniquitatem. Attendant ergo coeli, et omnia quae in eis sunt; attendat terra, [Col. 0055B] et omnia quae habentur in ea; attendat mare, et omnia quae moventur in eo; et audiant me pia confessione credentem esse te Christum Jesum Filium Dei vivi, qui in hunc mundum venisti, non ut judices me, sed ut salves me, ut ego credens in nomine sancto tuo habeam vitam aeternam. Sicque omnium creaturarum testimonio confessor inventus, confitear te in coelis, quem confiteri non erubesco in terris. Et ipse me de peccatorum sordibus, omniumque adversitatum impulsionibus eruas; quem a contradictionibus infidelium confessionis meae vindicat fides, vindicator assistas. Audite me itaque cum antiquitatis [Col. 0056A] auctoribus, o Moyses, antiquiora loquens; cum prophetis, Isaias, potentiora vaticinans; cum evangelistis, Matthaee, prima pronuntians; cum apostolis, electe Petre, insignia praedicans, intra omnem Ecclesiam Dei felicium turba doctorum vera dicens, atque salutaria disserens, haec me pro certo credere, quae credenda intenditis praedicare; haec me piissime confiteri, quae ipsi veraciter confitemini; haec me et ipsa nuntiare, quae annuntianda docetis. Audite me his posse quibus possum veram obedientiam dare, quibus toto posse universam Ecclesiam Dei decernitis obedire. Unde quia credidi, propter hoc loquar; quia audivi, non tacebo; quia diligo, annuntiabo; nihil per contentionem et inanem gloriam in omni mea propositione insinuans, nihil in contradictionem [Col. 0056B] sanctae veritatis instituens, nihil quod subvertat, sed quod aut inveniat, aut reseret veritatem intendens. ⁜ 1 Quod si, quod abundans miseratio divinae pietatis avertat, indiscretum errabundumque tractantis intentio illic casuali, vel imperito scribentis conatu deduxerit hebetantem, ubi aliter verum sanae scientiae lumen, verum docentium exemplum effulserit, gratus obedio, devotus assentior, citus occurro. Nihil profanum in confessione habens, nihil alienum a pietate, quae Deus est, tenens, nihil quod unam et sacram fidem impugnet, in omni praecordiorum abdito gerens, nihil prorsus quod divinis [Col. 0057A] rebus obviet, nihil quod sanctis sacramentis obsistat, nihil quod sacris mysteriis adversetur. Non ergo me praelatus contemnat, non mihi aequalis deroget, non mihi subditus insultet, non me quis de domo lacesset, non me de foro detractet, non religiosus susurret, non popularis immurmuret, non adolescentem senex abnuat, non coaevum juvenis aspernetur, non minorem natu aetas sera derideat, non doctus exprobret, non ignarus abjiciat, non potentior repellat, non humilior avertat, non discipulus molestet, non famulus convexet, non aetas calumnietur, non sexus causetur. Manet enim veritas in aeternum. Vivit quod verum est. Non desinit quod a vero procedit. Falso non decidit verum. Fallaciis non vincitur veritas. Falsis non commutantur quae vera sunt. Et si [Col. 0057B] fallaciarum umbris obtegatur veritas, revelabit quae vera sunt abdita veritas. Quod enim falsum est non stabit, quod verum est non deficiet, quod extra veritatem est cassum erit, quod a veritate procul est inanescet, quia veritas Deus est, et quae Dei sunt vera sunt, et quae ex Deo sunt sola veritate subsistunt. Inde qui Dominum annuntiat, veritatem enarrat. Qui de Deo vera dicit, veritatis cognitionem pandit. Qui ea quae vera sunt asserit, veritatis jura defendit. Qui veritatem amplectitur, Dominum diligit. Qui veritatem facit, Dei voluntatem adimplet. Deus certe occulta novit, Deus absconsa cognoscit, Deus abdita penetrat, Deus perscrutatur occulta. Proinde novit qui depravat verum, scit qui immutat veritatem, intelligit qui veritatem minuit, in aperto [Col. 0057C] sapit qui veritatem exstinguit. Veniet prorsus, veniet, nec longe est. Veniet de proximo, veniet e vicino. Sed cum exarserit in brevi, cum venerit in majestate, cum fuerit in circuitu ejus tempestas valida, cum ante eum praecesserit ignis, tunc beati omnes qui illum veraciter diligunt, beati qui de illo vera dicunt, beati qui veritatem non spernunt, beati qui faciunt in veritate justitiam, beati qui custodiunt in veritate judicium, et beati omnes qui confidunt in eum. Judex enim veniet, districtus occurret, metuendus aderit, terribilis apparebit. Omnia ergo prospectant, omnia intendant, omnia considerent, me ex toto corde, ex tota anima, ex tota virtute, ex totis praecordiis, ex totis visceribus, ex eo quod [Col. 0057D] sapio, ex eo quod enarro, ex eo quod intelligo, non aliud quam veritatem inquirere, non aliud quam veritatem diligere, non plus aliud quam divinam veritatem inquirere, non aliud quam Deum et quae Dei sunt vendicare; solis adversariis Dei resistens, solis profanatoribus et profanationibus cunctis obvius [Col. 0058A] existens, solis contradicentibus veritati amore veritatis adversans. Haec ago, ut cum vita ista (quae tentatio est super terram) fatigaverit aegrum, veritas illa quae Deus est, tegat salvandum, et in saecula saeculorum possideat viviturum. Amen.

O Domina mea, ⁜ 1 dominatrix mea, dominans mihi, mater Domini mei, ancilla Filii tui, genitrix factoris mundi, te rogo, te oro, te quaeso, habeam spiritum Domini tui, habeam spiritum Filii tui, habeam spiritum Redemptoris mei, ut de te vera et digna sapiam, [Col. 0058B] de te ⁜ 2 vera et digna loquar, de te vera et digna ⁜ 3 quaecunque dicenda sunt dicam. Tu ⁜ 4 enim es electa a Deo, assumpta a Deo, advocata a Deo, proxima Deo, adhaerens Deo, conjuncta Deo; visitata ab angelo (Luc. I) , salutata ab angelo, benedicta ab angelo, beatificata ab angelo, turbata in sermone, attonita in cogitatione, stupefacta in salutatione, admirata in dictorum ⁜ 5 ennuntiatione. Invenisse te apud Deum gratiam audis, ⁜ 6 et ne timeas juberis, fiducia roboraris, cognitione miraculorum instrueris, ad novitatem inauditae gloriae proveheris. De prole ⁜ 7 ab angelo pudicitia admonetur, de nomine prolis virginitas certificatur, ⁜ 8 et post fetum integra et pudica manes. Nasciturum ex te sanctum, ⁜ 9 Dei Filium vocitandum tibi ab angelo evangelizatur, et quae sit [Col. 0058C] nascentis regis potentia, mirabiliter intimatur. Quomodo fiet quaeris, de origine interrogas, ⁜ 10 de ratione perscrutaris, de experientia requiris, de ordine sciscitaris. Audi inauditum oraculum, considera inusitatum opus, animadverte incognitum arcanum, attende invisum factum. Spiritus sanctus superveniet in te, et Altissimi virtus obumbrabit tibi (Luc. I) . Tota invisibiliter Trinitas conceptionem operabitur in te. Sola persona Filii Dei ⁜ 11 in corpore nascitura carnem assumet de te. Ideoque quod concipietur ⁜ 12 in te, quod nascetur ex te, quod prodiet ex te, quod generabitur ex te, quod parturietur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Erit ⁜ 13 enim hic magnus, erit hic Deus virtutum, hic rex omnium [Col. 0058D] saeculorum, hic factor omnium rerum. Ecce beata tu inter mulieres, integra inter puerperas, domina inter ancillas, regina inter sorores. Ecce enim ex hoc beatam te dicent omnes ⁜ 14 generationes, beatam te noverunt ⁜ 15 omnes coelestes virtutes, beatam praedicant omnes vates, beatam [Col. 0059A] celebrant omnes nationes. Beata tu fidei meae, beata tu animae meae, beata dilectioni ⁜ 1 meae, beata praeconiis et praedicationibus meis. Praedicem te donec praedicanda es, diligam te donec diligenda es, laudem te donec laudabilis es, serviam tibi donec serviendum est gloriae tuae. ⁜ 2 Tu accipiens solum Deum, postrema Filio Deo. Tu generans simul Deum et hominem prima homine Filio. Cui in suscipiendo tantum hospes Deus, cui in concipiendo incola homo simul et Deus. In praeterito munda Deo, in praesenti plena homine et Deo, in futuro generans hominem et Deum; ⁜ 3 et fetu et virginitate laeta, et prole et pudore gavisa, et filio et sponso fidelis. Ita servans filio fidem, ut ne ipse quidem carnis suae noverit genitorem. Ita servans sponso fidem, ut ipse te sine viro [Col. 0059B] noverit genitricem. Tanto gloriabunda in filio, quanto virorum omnium nescia tactu; ⁜ 4 instructa quid nosses, edocta quid crederes, certificata quid sperares, roborata quid sine amissione teneres.

⁜ 5 Auditu percipe, Joviniane, corde sapito fatue, praecordiis cognosce stulte, sensu disce caduce. Nolo pudorem nostrae Virginis corruptum partu causeris; nolo integritatem generatione ⁜ 6 discerpas; nolo virginitatem ⁜ 7 exitu nascentis scindas. Nolo virginem genitricis officio prives; nolo genitrici virginalis gloriae plenitudinem tollas. Si horum unum confundis, in toto confusus es. Si haec concordantia nescis, a ⁜ 8 concordia veritatis ipse privatus es. Si haec discordantia causaris, semper discors justitiae inveniris. Si Virgini nostrae aut generationem, aut integritatem [Col. 0059C] adimis, grandi dedecore Deo injuriam facis. Negas enim valuisse incorruptam servare, quem fateris absque corruptione adire virginem potuisse. Negas Deum quod vellet facere quivisse, quem ⁜ 9 contendis genitricem integram invenisse, corruptioni deditam reliquisse. Ut ergo asseris, Omnipotentis divinitas non profuit virginitati, sed obfuit; quia dum virgineum decus nascendo violavit, summam virginitatem ⁜ 10 destruxit; ac per hoc ipsum astruis Virginem deturpasse nascendo, quam decoraverat ipse creando. [Col. 0060A] ⁜ 11 Hebetescat oro, hebetescat cor talia meditans, obmutescat os talia proloquens, adhaereat lingua talia promens, non aspiret sermo talia narrans. Ecce enim virgo ex Deo, virgo ex homine, virgo attestante angelo (Matth. I) , virgo judice sponso, virgo ante sponsum, virgo cum sponso; indubitata virgo, etiam dubitante sponso. Virgo ante filii adventum, virgo post filii generationem, virgo cum filii nativitate, virgo post filium natum. Verbo fecunda, verbo repleta, verbo uberrima, verbo partu digna, humana quidem nativitate, humana lege, humano usu, humana conditione, humana veritate, illaesa, incorrupta, inviolata, intemerata, integerrima vere. Divino autem munere, divino favore, divina collatione, divina adinventione, divino dono, divino concessu; [Col. 0060B] novo opere, nova efficacia, nova operatione, novo effectu, novo ⁜ 12 patratu, cum conceptu virgo, per conceptum virgo, in conceptu virgo, post conceptum virgo; ⁜ 13 per partum virgo, cum partu virgo, post partum virgo. Virgo cum nascituro, virgo cum nascente, virgo post filium natum. Conjux dicta et virgo, conjux assumpta et virgo, conjux credita et virgo, cum conjuge simul et prole perennis virgo. Ignota semper ⁜ 14 conjugio, ignota amplexu, ignota tactu, ignota maritali collegio. Et tunc certe, tunc non dubie, tunc vere, tunc veraciter sancta virgo, beata virgo, gloriosa virgo, honesta virgo. Sed post generationem incarnati Verbi, post nativitatem Dei hominis facti, post generationem in Deo hominis assumpti, post nativitatem ⁜ 15 Deo hominis uniti sanctior [Col. 0060C] et sanctissima virgo, beatior et beatissima virgo, gloriosior et gloriosissima virgo, nobilior et nobilissima virgo, honestior et honestissima virgo, augustior et augustissima virgo. Sed ne solus tuae vesaniae vepribus haereas, ne solus spinis tuae dementiae saepiaris, ne solus tuae vecordiae sentibus coarcteris, ne solus intelligentiae tuae aculeis infigaris, ne solus defensionis tuae acumine perimaris, ⁜ 16 connectam parem, conjungam parilem, sociabo similem, innodabo coaequalem copulabo talem.

Audi ergo et tu, Helvidi, ad me attende impudorate, me ausculta impudice, me intuere inhoneste, me conspice inverecunde. Quid ⁜ 1 impudicus commoveris? quid inverecundus assistis? quid inhonestus accedis? quid sine reverentia occurris? quid sine pudore vexaris? Quare Virginis nostrae principia corruptionis fine coarctas? quam ob rem initia pudoris exitu ⁜ 2 auctae procreationis infamas? cur integritatem divinitate ⁜ 3 sacratam humana ⁜ 4 conventione deturpas? ⁜ 5 Nolo hujus majestatis vim irrumpas, ne possessionem Dei convexare ⁜ 6 ausu temerario pertentes, ne mansionem divinitatis ⁜ 7 noceas [Col. 0061B] praesumptione contemptionis, ne domum Domini injuriis corruptionis confodias, ne portam domus Dei, ejus ⁜ 8 exitu clausam, a quocunque posse adiri contendas. Virtutum Deus est dominus possessionis hujus. Coelorum rex est possessor juris istius. Omnipotens est artifex aedificii hujus. Solus egressor ⁜ 9 et custos est portae egressionis hujus. Nemo cum illo ingressus est, nemo ⁜ 10 egressus; in adeundo eam nemo socius, in egrediendo nemo sodalis. Qualiter introierit, nemo novit; qualiter ⁜ 11 exierit, egressio sola cognoscit. Absque veste Deus, ut ita dicam, ingreditur, qui, ut certe dicam, carne vestitus egreditur. Ad domum sui operis venit, carnis tantummodo vestem tulit. Idem qui venerat rediit, sed aliter quam incesserat ⁜ 12 , ipse inde processit. [Col. 0061C] Hanc domum ingrediens non pudoris spolia tulit, sed egrediens integritate ⁜ 13 ditavit. A Domino quidem erat ⁜ 14 mundata, sed adventu Domini nondum plena. Nuntiante angelo, fundatoris sui cognovit adventum, et ⁜ 15 novae congressionis admiratur accessum; habitatorem inesse sibi cognoscit, et qualiter in abditis agat, plene non penetrat. Verumtamen animi virtutes parat in officia servitutis, defert Domino ⁜ 16 debita jura conditionis. Quod ille coelo praesidens jusserat, haec in se recepto ministrat, ⁜ 17 approbans se Conditori suo mundam carnem simulque animam praeparasse, quae et spiritualia obsequia carnali filio detulit, et Dominum suae carnis incorrupta [Col. 0062A] et incommutabili veritate vestivit. Definito tempore, hunc qui venerat egredi sentit, et placido egressionis laeta processu, aliter procedentem inspicit, quam accedentem scivit. Suae carnis veritate hunc videt esse vestitum, et in se sui nitoris ac pudoris integritatem minuisse non sentit; sed potius crevisse ⁜ 18 cognoscit. In hac regione solitudo Deo tantum et domui; in hac mansione singularitas hospitio tantum et hospiti. Hic locus cum uno tantum ⁜ 19 adventante cohaeret. Hic uterus unius tantum agnitione congaudet, nec alterius viri quam nascentis unius membra cognoscit.

Cum ergo haec Spiritus Dei per prophetas praedixerit, per doctores firmaverit, per veritatis ⁜ 20 auctores defenderit, per saeculorum aeternitatem consolidaverit, [Col. 0062B] quid tu, novi erroris astructor, quid ⁜ 21 fatuissimus infamator, quid copiose nugis infamas? Quid insaniae ⁜ 22 massa proloqui audes, mussitare contendis, susurrare proponis, garrire praesumis, ut virginalis uteri illa habitatio Dei, ut Regis virtutum ⁜ 23 illa nitore pudoris aula clarissima, ut mansio illa Imperatoris coelestium carnis pudicae, ut locus gloriosus illius Dei, quem non capit diversitas universa locorum, post generationem Dei, post incarnationem Verbi, post nativitatem Domini, post ortum Salvatoris, de carneo viro periturae carnis soboles germinaret; de loco vitali ex mortalitatis semine moritura membra produceret; de conclusionis horto, qui solum virginitatis insolitae florem produxit, spinarum ⁜ 24 maritalium vepres afferret. [Col. 0062C] De fonte nascentis virginali egressione signato coenum maritale decurreret? Opto, opto, ⁜ 25 ut sepulcrum oris illius dolor cruciet; illius dentes sera concludat; foveam oris ejus immobilitas linguae ⁜ 26 compleat; concava palati aer subductus evacuet; extrema labiorum aeris crassedo conglutinet; ne talium verborum fetor erumpat, ne prosecutionis hujus odor aspiret, ne anhelitus loquelae susurret, ne vel exilis sonus tinniat, ne verberatus aer vel ⁜ 27 infandissima verba conformet. Ecce enim insolito modo, insolito usu, insolito ordine, insolito jure, in una persona, in uno corpore, in una conditione, in una aetate, alternat honor matris et virginis, alternat [Col. 0063A] pudor virginis et matris; alternat in generante virginitas, alternat in virgine generandi facultas; et neutrum cedit ulli, et utrumque in alterutrum derivatur; et neutrum impeditur ab invicem, et ambo ⁜ 1 properant sibi. Utrumque servatur in proprio, utrumque transit in alterum, quia ambo unum, quia duo idem, quia diversa idipsum, quia indistinctum accidens, quia indiscretum concurrens, quia indifferens superventum ⁜ 2 . Non matrem virginitatis deserit decus, non virginem maternus impedit partus; et virginem nobilitat foetus, et matrem habet pudor virgineus. Sicque matris et virginis nomina nullis dissociata sunt casibus, nullis impedita difficultatibus, nullis laesa proventibus, nullis dubia rebus. Indiscreta utraque, inseparabilia utraque, indissecabile totum, [Col. 0063B] indivisibile totum. ⁜ 3 Accidit aliquando ut esset mater, quae virgo erat. Advenit ut generaret, quae nusquam corrupta usu generis ⁜ 4 maneret. Adfuit ut parturiret, lege parturitionis ignorata. Occurrit ut existeret in filio integra, quae in conjuge non ⁜ 5 exstiterat, diminuta. Sed illud est inaestimabile, illud incomprehensibile, illud inenarrabile, illud admirabile, illud inauditum, illud invisum, ⁜ 6 illud incognitum, illud inusitatum, ut virginitas conceptu clarescat, ut partum virginitas comitetur, ut generatio assignet virginem, ut virginitas probet matrem, matrem quoque ut virginitas glorificet, virginem ut gravitas matris ⁜ 7 honoret, ut decus maternum virginitas assequatur, ut decus virgineum matris fecunditate servetur. Ita maternam virgo accipit veritatem. [Col. 0063C] Ita virginis gloria transit in genitricem. Ita nomen genitricis ⁜ 8 accedit in virginem, ita pudor virginis manet in matre. Sic ergo accidit, sic ⁜ 9 evenit, sic adfuit, sic occurrit, ut si matrem quaeram, virgo est; si virginem quaeram, mater est; si prolem quaeram, virginis est; si pudorem quaeram, matris omnino est. O virtutum omnium Deus! o creaturarum omnium Deus! o factor omnium Deus! o mirabilium auctor omnium Deus! qui cunctis miraculis tuis, universis insignibus tuis, totis mirabilibus tuis, omnibus ⁜ 10 magnalibus tuis, hoc factum, hoc opus, hoc gestum, hoc actum, miserationis thesauros aperiens, pietatis arcana demonstrans, indulgentiae divitias reserans, clementiae rivos emittens in salutem meam et mundi, in redemptionem meam et mundi, [Col. 0063D] in justificationem meam et mundi, in liberationem [Col. 0064A] meam et mundi, fecisti sine loquendi ratiocinatione mirabile, egisti sine rei exemplo singulare, formasti sine comparationis similitudine potentiale, complesti sine consimili aequiparatione vitale, finxisti sine intelligendi consideratione inaestimabile, sine oblivione perenne, sine defectu stabile, sine interruptione juge, sine fine laudabile. Per quod error amotus est, per quod languor ablatus est, per quod peccatum deletum est, per quod mors vere destructa est, per quod salus collata, per quod vita concessa, per quod coelum patefactum, per quod regnum coelorum promissum est, per quod eundi invenimus viam, per quod assequimur perveniendi veritatem, per quod adipiscimur requiescendi vitam, per quod ⁜ 11 habebimus perennem tuae dulcedinis visionem. At nunc jam, [Col. 0064B] ⁜ 12 modo jam, in praesenti, in hoc loco, in hoc situ, in hoc momento, et in hoc tempore, et in omnia ⁜ 13 semper saecula saeculorum.

Quid dicis, ⁜ 14 Judaee? quid proponis? quid astruis? quid objicis? quid ⁜ 15 objectas? Ecce virgo nostra ex stirpe tua est, ⁜ 16 ex genere tuo est, ex radice tua est, ex gente tua est, ex populo tuo est, ex plebe tua est, ex natione tua est, ex origine tua est. Verumtamen ex fide nostra est, ex credulitate nostra est, ex assensu nostra est, ex reverentia nostra est, ex honorificentia [Col. 0064C] nostra est, ex laude nostra est, ex glorificatione nostra est, ex dilectione nostra est, ex amore nostra est, ex praedicatione nostra est, ex praeconio nostra est, ex defensione nostra est, ex vindicatione nostra est. Quod enim tibi Spiritus sanctus de illa per prophetas ⁜ 17 dixit, per oracula intimavit, per figuras innotuit, per praecedentia promisit, per subsequentia complevit, te negante, te non credente, te abnuente, te respuente, te resultante, te blasphemante, ego novi, ego credidi, ego sapio, ego veneror, ego honoro, ego glorifico, ego amplector, ego amo, ego diligo, ego praedico. Quia me gratia praevenit, fides implevit, misericordia subsecuta est, amor provexit, et rei hujus gloria exaltavit. Te autem quem perfidia avertit, quem pravitas occupavit, quem caecitas [Col. 0064D] adiit, ⁜ 18 quem error obtinuit, quem obstinatio [Col. 0065A] induravit, dicito, quare non credis in genere tuo puerperam virginem? Quare non credis sine viro virginem concepisse? Quare non credis proprium virginem gestare filium? Quare non credis ⁜ 1 sine viro virginem manere post partum? An illo mendacii genere ⁜ 2 illinitus, illo primaevae perfidiae veneno crapulatus, illo parentalis fallaciae argumento confisus, illo infidae ⁜ 3 persecutionis astu perversus, illo antiquae pertinaciae munimento firmissimus, in sacris litteris adolescentulam, et non virginem parere posse causaris? Plane mentiris, ⁜ 4 fallis et falleris, falso criminaris, falso impetis, falso proponis, falso contendis, falso arguis, falso defendis. Si enim, ut ais, juvencula et non virgo parere posset, quid significaret Dominus (Isai. VII) ? ⁜ 5 quid miraculi daret? quid admirabile [Col. 0065B] demonstraret? quid inusitatum ostenderet, si juvencula pareret quod consuetudinis erat; si puella pareret, quod aetatis erat ⁜ 6 ; si adolescens femina parturiret, quod teneritudinis erat; si non impar matrimonio pareret, quod naturae simul et temporis erat? Cujus interdum maxima cura ⁜ 7 de sponsorum manet electione sollicita? cujus mens de futurae conjunctionis est exspectatione peranxia? Cujus vota sunt secundum ⁜ 8 sodalium experientiam non incerta? Sed vere illud ⁜ 9 esse signum, si virgo pareret, et integra esset. Illud ⁜ 10 efficere novitatem, si virgo parturiret ⁜ 11 , et pudore nitesceret. Illud haberi admiratione condignum, si virgo generaret et incorrupta consisteret. In illo ostendi miraculum, si in humana conceptione fieret, quod humana natura nesciret. In [Col. 0065C] illo dari signum, si ⁜ 12 nulli maritata viro, fieret pariens virgo. In illo rei stuporem fieri, si femina et virginalibus simul et maternis inserviret officiis. In illo ⁜ 13 facti admirationem ⁜ 14 perauctam iri, si uno mulier tempore laetaretur praemiis simul et pudoris et prolis. Ut ergo noveris in signo concepisse hanc feminam, non in usu; in admiratione, non in conventione fetosam existere; in novitate miraculi, non in vetustate parere conjugali; in incorruptione virginea fecundari, non in foedere nuptiali; Dei mater est, sed propter incarnationem Verbi; Dei genitrix est, sed propter assumptionem hominis; Dei administratrix est, sed ⁜ 15 propter quod idem subditus erat parentibus suis; Dei nutrix est, ⁜ 16 quia hujus nutricii reges et reginae nutrices erunt (Isai. XLIX) . Quoniam iste filius ejus, [Col. 0066A] Deus et homo est, Verbum et caro est (Joan. I) , divinitas et humanitas est, pax nobis, scandalum vobis est; sapientia nobis, stultitia gentibus est (I Cor. I) . Inde merito humana referuntur ad Deum, et quae Dei sunt referuntur ad hominem. Inde insolida hominis Dei ⁜ 17 participatione roborantur, et solida Dei hominis participatione infirmari dicuntur. Inde in imis summa perveniunt, inde in summis ima pertingunt, inde insolida solidantur solidis, inde insolita solitis temperantur, inde insolita sublimantur insolitis. Quae ut vera esse non ambigas, audi sancti Spiritus verba, audi prophetarum oracula, audi ⁜ 18 vaticinantium dicta, audi veritatis praeconia. Isaias: Parvulus, inquit, natus est nobis; filius datus est nobis (Isai. IX) . Parvulus idem est Christus, quia homo non sibi, sed nobis [Col. 0066B] est natus; filius datus est nobis, quia utique Deus Filius Dei se dedit incarnari pro nobis. Et ecce homo est, in eo quod parvulus natus est nobis; Deus autem est ipse qui Filius Dei datus est nobis. Item David: Minorasti eum paulominus a Deo (Psal. VIII) . Is qui minoratus dicitur a Deo, Deus certe aequalis est Deo. Quia in eo quod dicitur minoratus, homo est vere humilis natus. In Psalmis ita Pater ⁜ 19 de eo, quia Deus est: Ex utero, inquit, ante luciferum genui te (Psal. CIX) . Quia homo est, alibi dicitur: Quasi de vulva ⁜ 20 egredietur tibi ros adolescentiae tuae. Item alibi: Homo factus est in Sion, et ipse fundavit eam Excelsus (Psal. LXXXVI) . In hoc quod factus est, humilimus homo natus est. In eo quod fundavit eam, excelsus est Deus. Multa quidem et alia, copiosa vere, [Col. 0066C] sufficientia prorsus, abundantia certe, exuberantia plene poteris invenire de duabus naturis in Christi hujus unione connexis: si ⁜ 21 tamen in illo credas, si illi fidelis existas, si ei fidem veram exhibeas, si illum in veritate confitearis, si illi veram confessionem impendas. Quae tamen ego ipse ex toto non praetermittens, conjiciens innectam aliqua post paulisper. Cujus ergo tantae gloriae et dignitatis est Filius, ut sit in assumpto homine Deus? Audi quantae gloriae et nobilitatis est genitrix ejus. Haec in Isaia virga exiet ex radice Jesse (Isai. XI) , id est, de genere ejus exorta; ⁜ 22 virga, quae florem hunc Christum spirituali tantum infusione sine hominis corruptionis accessione produxit. Item in Isaia haec sola terra fide aperta, non corruptione, germinare potuit Salvatorem, [Col. 0067A] rorantibus coelis, et nubibus pluentibus Justum (Isai. XLV) , id est, prophetis pronuntiantibus ejus adventum. Haec in Ezechiele domus Dei est, cujus pudoris integerrima claustra, ⁜ 1 ad Orientem consistens porta semper est clausa (Ezech. XLIV) . Quae neque ante natum, neque post natum hunc filium alterius accessum vel transitum novit. Quia ipse solus Dominus per eam nascendo transivit. Unde et semper est clausa, quia semper est virgo. Haec virgo in psalmo thalamus Dei est, quia de utero ejus iste incarnatus Deus processit velut sponsus, in ea relicto perennis virginitatis decore ⁜ 2 mansuro (Psal. XVIII) . Item in Psalmis haec terra est, de qua veritas oritur, quae veritas Christus eadem est, et quae de coelo prospexit justitia ⁜ 3 ejus (Psal. LXXXIV) . Item in Psalmis: Haec terra fructum [Col. 0067B] suum dedit, id est, Christum nostrum genuit, in quo et benedixit nobis, idem Dominus ⁜ 4 Deus noster, ut benedicat nobis Deus, et simus benedicti a Deo ter vocabulo repetito. ⁜ 5 Quem in Trinitate unum Deum omnis terrae metuant fines (Psal. LXVI) .

Sit, rogo, jam, sit, rogo, Judaee, gratissimum tibi tantae virginis decus in tua cognatione repertum. Sit amabile tantae gloriae Virginem in tuo genere invenisse. Sit laetum in tua traduce tantae pudicitiae visum [Col. 0067C] insigne. Sit ⁜ 6 jucundum in stirpe tantumdem tua patefactum tale miraculum. Ecce impleta est omnis terra per hanc Virginem gloria Dei. Cognoverunt omnes a parvo usque ad magnum per hanc Virginem Deum vivum. Viderunt omnes per hanc Virginem salutare Dei. Rememorati sunt et conversi per hanc Virginem ad Dominum universi fines terrae (Psal. XCVII) . Adorant in conspectu Filii ejus omnes patriae gentium: ipsius est filii regnum, et ipse Deus dominabitur gentium (Psal. XXI) . Cantant omnes ipsi Domino Filio ejus redemptionis suae canticum novum, quia ⁜ 7 nascendo de hac Virgine magnalia fecit. Notum fecit Dominus per hanc Virginem salutare suum, et ante conspectum nostrum revelavit hanc justitiam suam (Psal. XCVII) . Invenerunt per hanc Virginem [Col. 0067D] Deum, ⁜ 8 qui eum per observantiam legis invenire non potuerunt. Venit per hanc Virginem Deus, et congregatis gentibus et linguis, venimus et vidimus gloriam ejus, quasi gloriam unigeniti a Patre (Joan. I) . Congregatae sunt omnes gentes in nomine hujus [Col. 0068A] Domini ⁜ 9 in medio Jerusalem, quae est Visio pacis (Jerem. III) , id est, Ecclesia universalis, et non ambulabunt ultra post pravitatem cordis sui. Juravit Dominus in veritate et judicio. Et ecce tali matre progenitum omnes gentes benedicunt, ipsumque collaudant. Ecce iste Deus fortitudo nostra est. Ad hunc omnes gentes venimus ab extremis terrae, et cum Jeremia ⁜ 10 dicimus: Vere mendacium possederunt patres nostri (Jerem. XVI) . Ecce in die novissimo hic mons filius virginis hujus praeparatus est in vertice montium (Isai. II) , id est, elevatus est super Apostolos nostros, et super omnium virtutum coelestium majestates. Confluimus ad eum omnes populi, et properamus gentes multae. Ascendimus ad hunc Dominum, montem Domini, et ad domum Dei Jacob, [Col. 0068B] quae est Ecclesia Dei vivi. Docet nos de viis suis, imus in semitis ejus, quia lex gratiae de Sion egressa est, et verbum Domini de Jerusalem. In quo jussum est sanctis apostolis nos omnes in ejus nomine baptizari, et sancto Spiritu adimpleri (Matth. XXVIII) .

De te autem propter cordis tui pessimi obstinationem, propter impuram voluntatem, propter infidam mentem, propter conscientiam malam, propter incredulitatem jugem, propter superbiam veram, propter obedientiam fallacem, propter promissa infidelia, propter fidem ⁜ 11 inconstabilem, audi Dominum in Deuteronomio proclamantem: ⁜ 12 Eritis gentes ad caput, incredulus autem populus ad caudam (Deut. XXVIII) . ⁜ 13 Cui incredulus nisi isti Deo, in humilitate hominis ex hac Virgine nascituro? Item Jeremias: [Col. 0068C] Praevaricatione praevaricata est in me domus Juda, ait Dominus. Negaverunt ⁜ 14 me, et dixerunt: Non es ipse (Jerem. V) . Quod nunc usque, Judaee, propter hunc Christum Dominum meum hujus Virginis filium, dicis non esse Christum. Exspectas alium, cum quo pereas, Antichristum. Item Isaias: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, et contradicentem mihi (Isai. LXV) . Non credentem et contradicentem; cui nisi isti Domino? qui quoniam de hac Virgine ⁜ 15 natus est, credere nolunt hunc esse Deum. Item Jeremias: Quomodo dicitis, Sapientes nos sumus, et lex Dei nobiscum est? Vere mendacium operatus est stylus mendax scribarum. Confusi sunt sapientes perterriti, et capti sunt. Verbum enim Domini projecerunt, et sapientia nulla est in eis [Col. 0068D] (Jerem. VIII) . Quod verbum? Hoc utique de hac Virgine carnem factum. Et quam sapientiam? Hanc scilicet Dei Patris, quae gentibus stultitia est. Item Isaias: Audite me, duro corde, et qui longe estis a justitia: prope feci justitiam meam, et non elongabitur, et salus mea non [Col. 0069A] morabitur (Isai. XLVI) . Quae justitia, et quae salus, nisi hic ⁜ 1 utique a quo justificati et salvati credentes sumus? Item Isaias: Educ foras populum caecum, et oculos habentem; surdum, et aures sunt ei (Isai. XLIII) . Quid non videntem, et quid non audientem, nisi hunc Dei Filium, ex homine incarnatum, et cuncta quae de eo multifarie sunt ⁜ 2 praedicta? Item in Osee: Vae, inquit, eis! quoniam recesserunt a me; vastabuntur, quia praevaricati sunt in me; ⁜ 3 et ego redemi eos, et ipsi locuti sunt contra me mendacium (Ose. VII) . A quo recesserunt? Utique a me, quem humilem videntes hominem esse, ⁜ 4 contemnunt Deum. Et quod mendacium locuti sunt, ⁜ 5 nisi quod et in Jeremia dicente legimus: Non est ipse. Et quare non est ipse? Quia vidimus eum, et non erat aspectus; et [Col. 0069B] desideravimus despectum et novissimum virorum, virum dolorum, et scientem ferre infirmitatem; et quasi absconditus vultus ejus et despectus, unde nec reputavimus eum (Isai. LIII) . Quibus verbis tua incredulitas significatur, cui visus est Christus non habere speciem, neque decorem, unde neque a te reputatus est esse Deus. Dixi celer, dixi currens, dixi ⁜ 6 transiens, dixi pernix, dixi velox, dixi citatus, quae cito reperi, quae de vicino attigi, quae de proximo inveni, quae de confinio intuli. Nam si peritia pollens, si prudentia vigil, si acumine vivax, si inquisitione strenuus, si sollicitudine minus iners vellem, aut possem, dies mihi deficiet, momenta decrescent, horae ⁜ 7 lassabunt, mane ruet, meridies ⁜ 8 liquescet, vespere decidet; intempesta et gallicinia, ⁜ 9 crepusculumque, [Col. 0069C] noctiumque abundantiae non suppetent, non ⁜ 10 cohaerent de talibus sacramentis aut fidei meae congrua, aut perfidiae tuae discordantia, et adversa promere vel narrare. Unde jam veni mecum ad hanc Virginem, ne sine hac properes ad gehennam. Veni abscondamur sub velamento virtutis ejus, ne induaris confusione, sicut diploide. Veni confiteamur, ego delicta juventutis et ignorantiae meae, et tu delicta sacrilegii et sceleris tui, ne revelent coeli iniquitates tuas. Veni humiliemur in veritate confessionis et laudis ejus, ne terra consurgat adversum te, asserens tanti sceleris se tuam perfidiam sustentasse. Non erubescas filium ejus esse Deum tuum, ne ipse te erubescat coram angelis suis. Non erubescas sermones ejus, ne ipse te in adnotatione libri viventium [Col. 0069D] erubescat. Confitere illum in regione terrarum, ne ipse te non confiteatur in terra viventium. Confitere illum Deum esse et filium hominis ⁜ 11 virginis matris [Col. 0070A] ut ipse te confiteatur coram Patre suae divinitatis. Time majestatem ejus inter homines, ne te humanitas ejus in tartara praecipitet coram angelis suis. Dilige illum dum patiens est, ne odio habeat te, dum judicaverit te

Arbitror me per virtutem Dei hostem ut potui confodisse, reliquisse caesum, abjecisse enervatum, exanimem dimisisse. Unde et pallidus adest, exsanguis superest, defessus angitur, fatigatus manet, concisus jacet, confossus ruit, elisus interiit: de vitali flatu nihil superest, de spe vitae jam nihil est, de reditu vitae illi exspectatio non est. Unum tantum ⁜ 12 deest, quod halitus perfidiae anhelat, quod exile murmur erroris aspirat, quod tenui tabo de sacrilegii sepulcro animae naribus ⁜ 13 fetor exhorret. Verum redeam, ⁜ 14 repedem, retro gradiar, [Col. 0070B] retro convertar, et non eam, donec deficiat; non vadam, donec intereat; non pergam, donec ⁜ 15 attritus sub pedibus meis evanescat, ne de cadavere perfidiae quidam vermiculus supersit, ne de morticinio sacrilegii tinea quaecunque consurgat, ne de tabo profanationis quodcunque genus vermium oriatur, quod in criminum antro daemonum favoribus pastum, etsi non assurgat in belluam, evolet in volucrem, applaudatque sibi nostrae disputationis retia evasisse, qui funditus se ingemiscit vincere nequivisse; gutturque a capulo dissertae ratiocinationis abducat, ⁜ 16 et per aereas potestates levitate vagabunda ferendus sese fraude suspendat, ac scilicet sub pavore vel fuga illi arrideat, cui sub spe ⁜ 17 victoria non concordat. Auditum ergo antequam loquelam, [Col. 0070C] exanimate hostis, appone; auriculam antequam linguam adaperi, ante auris quam oris remove seram, ut prius noveris quam loquaris, primitus sapias quam respondeas, prius corde percipias quam ore depromas. Sicque de hac veritate ut cognoscas plenitudinem veritatis asserere, considera, intuere, vide, intellige, perpende, animadverte, intende, scito, sapito, disce, cognosce, hunc eumdem esse Deum ex Deo in veritate naturae suae, qui ex Virgine ⁜ 18 factus est homo in veritate naturae meae; hunc esse perenniter aeternum, qui dispensative factus est temporalis; hunc venisse, qui est vere immobilis; hunc ⁜ 19 contineri in loco, quem non continet locus; hunc esse intra locum, qui est omnium locus. Nam et, ut ⁜ 20 expressius dicam, ipso ducente sequar eum; ipso [Col. 0070D] praeeunte, curram post illum; ipso antecedente, vadam post eum; ⁜ 21 ipso adjuvante, vel vocante, ingrediar ad illum, et in quantum ipse ⁜ 22 permiserit, asseverem [Col. 0071A] tibi, ostendam tibi, enarrem tibi, promam, expediam, convincam, probem, quis est idem ipse qui venit, et unde venit, et quando venit, et ubi venit, et quare venit, et quomodo venit, et quid egit.

Audi jam nunc, quis est Christus qui venit; audi jam nunc, quis est idem qui venit; non alius quam Deus, et omnipotens Dominus. Dicat Malachias: ⁜ 1 Veniet ad templum sanctum suum dominator, ⁜ 2 quem vos quaeritis, et angelus testamenti, quem vos vultis (Malach. III) . Item in Exodo Pater de eodem ⁜ 3 ad legislatores: Ecce mitto angelum meum, qui praecedat te, et custodiat ⁜ 4 te in via, et introducat in locum quem paravi. Observa eum, et audi vocem ejus; [Col. 0071B] nec contemnendum putes, quia non dimittet cum peccaveris. Et est nomen meum in illo (Exod. XXIII) . An quia angelum audis, non putas esse factorem Deum, sed quempiam angelum factum? Absit. Magna certe dementia agitaris, si credis Deum cuiquam angelo et potestatem et nomen proprium contulisse, atque contra tuam simul et meam vocem, ⁜ 5 non sit unus Deus qui fecerit omnia. Quare angelum dicis illi esse aequalem? ⁜ 6 Quod utique dicendum non est, quia ita non est, verum non est Quis enim in nubibus aequabitur Domino? Aut quis similis erit Deo inter filios Dei (Psal. LXXXVIII) , id est, in angelis bonis, et in ⁜ 7 hominibus sanctis, quos adoptionis amore divinae paternitatis pietas filios vocat. Unde Christus venit? ⁜ 8 unde venit? Vere non aliunde quam de Deo venit. Audi [Col. 0071C] ipsum per Salomonem: Ego ex ore Altissimi processi (Eccli. XXIV) . Item Pater in Psalmis de eo: Ex utero ante luciferum genui te (Psal. CIX) . Hinc et alias ipse per Salomonem: ⁜ 9 Ante colles ego parturiebar (Prov. VIII) . Et Zacharias: Haec dicit ⁜ 10 Dominus exercituum: post gloriam misit me ad gentes, quae spoliaverunt vos. Qui enim tetigerit vos, tanget pupillam oculi ejus, quia ecce levabo manum meam super eos, et erunt praeda his qui serviebant sibi; et scietis quia Dominus exercituum misit me (Zach. II) . Vide omnipotentem Dominum exercituum ab omnipotente Patre Domino Deo exercituum missum, quando Christus venit. Missus est autem ad gentes post gloriam deitatis, quam apud Patrem habuit, cum fieret humilis in forma servi, qui erat aequalis paternae [Col. 0071D] divinitati. Item Isaias: Ego primus, et ego novissimus; manus quoque mea fundavit terram, et dextera mea mensa est coelos. Non a principio in abscondito locutus sum: ex tempore antequam fieret, [Col. 0072A] ibi eram, et nunc Dominus misit me, et spiritus ejus (Isai. XLVIII) . Ecce qui primus, et novissimus, et factor omnium est, mittitur a Domino Patre, cui et coaeternus, et coaequalis habetur. Item quando Christus venit? quando venit? dicat Jacob in benedictionibus patriarcharum. Non deficiet princeps de Juda, nec dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est; et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX) . Tunc ergo venit, quando per ambitionem, succedente in regno Herode alienigena, defecit in ⁜ 11 Israel princeps de Juda; in quo defectu advenit ille qui mittendus erat, quem gentes et populi exspectabant. Item in Daniele, ad se loquente angelo: Daniel, animadverte sermonem, et intellige visionem. Septuaginta hebdomades abbreviatae sunt super populum [Col. 0072B] tuum, et super urbem sanctam tuam, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia sempiterna, et impleatur visio, et prophetia, et ungatur sanctus sanctorum (Dan. IX) . Quod tempus olim esse completum, praedictarum rerum et eventus et exitus docet. ⁜ 12 Item ubi venit? dicat Michaeas: Et tu, Bethleem, domus Ephrata, ⁜ 13 nunquam parvula es in millibus Juda: ex te mihi egredietur qui sit dominator in Israel (Mich. V) . Et hoc secundum carnem; nam secundum divinitatem, illud est quod connectit: Et egressus ejus a diebus aeternitatis. Item David: Ambulabunt de virtute in virtutem, et videbitur Deus deorum in Sion (Psal. XXXVIII) . Item Jeremias in lib. Baruch: Hic est Deus noster, et non aestimabitur [Col. 0072C] alter ad eum: qui invenit omnem viam prudentiae, et ostendit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo; post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Bar. III) . ⁜ 14 Item quare Christus venit? Per Isaiam ipse dicit: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me, praedicare captivis redemptionem, et caecis visum (Isai. 6) . Item ipse: Ecce Deus noster, ipse veniet, ⁜ 15 et salvos nos faciet. Item Habacuc: Existi in salutem plebis tuae, ut salvos facias electos tuos (Habac. 3) . Item quomodo ⁜ 16 venit? Abjectus utique et egenus. Dicat Zacharias: ⁜ 17 Discite, filiae Sion: Ecce rex tuus venit tibi justus et salvans, pauper, ⁜ 18 et sedens super asinum indomitum (Zach. IX) . In psalmo David de eo ait: Ego autem [Col. 0072D] sum vermis et non homo, opprobrium hominum, et abjectio plebis. Item apud Isaiam ex persona Dei Patris: Ecce intelliget servus meus, et exaltabitur, et elevabitur, et sublimis erit valde. Sicut obstupuerunt [Col. 0073A] super te multi, sic ingloriosus erit inter viros aspectus ejus, et forma ejus inter filios hominum. Iste asperget gentes multas. Super ipsum continebunt reges os suum, quia quibus non nuntiatum est de eo, videbunt, et qui non audierunt, contemplabuntur. Quis ⁜ 1 credit auditui nostro, et brachium domini cui revelatum est? Et ascendet sicut virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti (Isai. XXII) ; non est species ei, neque decor; et vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus eum, despectum, et novissimum virorum, virum dolorum, et scientem ferre infirmitatem; et quasi absconditus vultus ejus et despectus, unde nec reputavimus eum. Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit, et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum [Col. 0073B] a Deo, et humiliatum. Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, et attritus est propter scelera nostra; disciplina pacis nostrae super eum, et livore ejus sanati sumus. Omnes nos quasi oves erravimus, unusquisque ⁜ 2 in viam suam declinavit; et Dominus posuit in eo iniquitates omnium nostrum. Oblatus est, quia ipse voluit, et non aperuit os suum. Sicut ovis ad occisionem ducetur, et sicut agnus coram tondente se obmutescet, et non aperiet os suum. De angustia et de judicio sublatus est, generationem autem ejus quis enarrabit? Quia abscissus est de terra viventium, propter scelus populi mei percussi eum; et dabit impios pro sepultura, et divites pro morte sua, eo quod iniquitatem non fecerit, neque dolus inventus fuerit in ore ejus. Et Dominus [Col. 0073C] voluit eum conterere in infirmitate. Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen longaevum ⁜ 3 , et voluntas Domini in manu ejus dirigetur. Pro eo quod laboravit anima ejus, videbit et saturabitur. In scientia sua justificabit ipse justus servos meos multos, et iniquitates eorum ipse portabit. Ideo dispertiam ei plurimos, et fortium dividet spolia, pro eo quod tradidit in morte animam suam, et cum sceleratis deputatus est. Et ipse peccata multorum tulit, et pro transgressoribus oravit ut non perirent (Isai. LIII) . Item apud eumdem: Non clamabit, neque audiet quis in plateis vocem ejus. Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet, sed in veritate docebit judicium, et proferet justitiam, quoadusque ponat in terra judicium, et in nomine [Col. 0073D] ejus gentes sperabunt (Isai. XLII) . Et in Psalmis de seipso sic ait: Ego autem sum vermis et non homo, opprobrium hominum, et abjectio plebis (Psal. XXI) .

Adaperi, Jesus meus, adaperi os meum, et reple illud confessione misericordiae tuae. Tange os et auriculam cordis mei dicens: ⁜ 4 Adaperire; ⁜ 5 ut audiam ⁜ 6 quid loquaris per Spiritum sanctum tuum. Reple os meum laude tua, ut possim enarrare magnificentias tuas, atque confitear tibi misericordias tuas, et mirabilia tua filiis hominum, qui vivis et regnas in saecula saeculorum. Amen. Quid egisti, domine? Quantum ad omnipotentiam unicae Trinitatis pertinet, omnia per te facta sunt, et sine te factum est nihil. Quantum autem ad id attinet, quod specialiter in tua persona incarnari, et hominibus apparere salvator omnium [Col. 0074B] advenisti, et ipse factus es sub lege, natus ex muliere (Galat. IV) . Verum et ⁜ 7 quos operum tuorum egressus habueris, atque quosnam saltus mirabilium diversitatibus dederis, Psalmista dicat: Visi sunt gressus tui, Deus, ingressus Dei mei (Psal. LXVII) . Illi utique quibus in mundum per Virginem venisti, et quibus ad Patrem per resurrectionis gloriam rediisti. Unde et venisse te tam multa vaticinantium dicta confirmant, quam operum tuorum exempla demonstrant. Cum igitur in mundum venisti, adversans tibi Judaea datae sibi legis assertionibus cognoscat quid egeris. Primo itaque, Judaee, cum invisibiliter hic Dei Filius et omnipotens Deus ad Virginem venit, quid egit, nisi ut juxta quod Isaias dicit, de egressa virga, id est, de matre virgine, de radice generis Jesse ⁜ 8 ascendit hic flos (Isai. XI) ? Nascitur utique [Col. 0074C] Filius, nulla corruptione ⁜ 9 creatus, sed sola sancti Spiritus infusione generatus. Item juxta eumdem ait (Isai. VII) , ut non in usu juvencula, sicut tu mentiris, sed sicut ego verum dico, in signo concipiat, et pariat Virgo. Item juxta eumdem ait (Isai. XLV) , ut sine corruptionis accessu, solo Spiritus sancti calore, et virtutis Altissimi obumbratione aperiatur terra corporis, virginalis uterus, et hunc germinet salvatorem. Item juxta Danielem ait (Dan. II) , ut abscidatur, id est, ut ⁜ 10 abstrahatur hic lapis de monte generis Judaeorum sine manibus praecidentis, id est, sine operatione corruptionis; et veniens in terram amplitudinis totius mundi, impleat potentia sua orbem terrarum, et a mari usque ad mare firmet dominium suum. Item vero juxta Psalmistam ait (Psal. XVIII) , [Col. 0074D] ut ⁜ 11 egrediatur sponsus de thalamo uteri virginalis, assumpturus illam sponsam ex omnibus nationibus, ⁜ 12 Ecclesiam universam. Cui alio loco dicitur: Audi, filia, vocem Dei, et vide misericordiam praevenientis te Dei. Et inclina aurem obedientiae tuae, et obliviscere [Col. 0075A] populi tui profanationes, et operum pravitates, et ne recorderis ⁜ 1 domum patris tui (Psal. XLIV) , diaboli videlicet, ⁜ 2 sive mundi illecebras, et temporalium rerum turpes amores. Item juxta Psalmistam ait (Psal. LXXXIV) , ut de terra materni corporis oriatur nascentis veritas carnis, et respiciat de coelo justitia deitatis. Sicque in unitate personae Deo et homine consistente, haec terra Virginis nostrae hunc det filii fructum, dante nobis Domino benignitatem nostrae redemptionis. Item juxta Ezechielem ait (Ezech. XLIV) , ut de hac materni uteri domo per pudoris virginei portam idem Dominus Deus Israel egrediatur, ac dum nec ante, nec post nativitatem ejus ullum unquam integritas corruptionis novit accessum, eadem porta sit clausa, quia semper est virginitatis sera [Col. 0075B] conclusa. Horum itaque ⁜ 3 vaticiniorum omnium ad hoc summa porrecta est, ut de Spiritu sancto et Maria semper virgine fieret hoc Verbum caro, fieret Deus homo, fieret humanum quod erat divinum, non diminutione deitatis, non interitu aeternitatis, non commutatione incommutabilis veritatis, sed assumptione carnis, sed ⁜ 4 participatione hominis, sed societate humanitatis. Sicque ⁜ 5 in unitate personae idem sit Verbum qui caro, idem sit homo qui Deus, idem sit et qui divinitas et qui humanitas est. Ac per hoc juxta Jeremiam (Bar. III) ipse unus Christus sit Deus, qui invenit omnem viam prudentiae, qui et cum hominibus conversatus est homo. Juxta Psalmistam (Psal. LXXXVI) ipse sit homo in Sion natus, qui fundavit eam Deus excelsus. Juxta Isaiam (Isai. II) , [Col. 0075C] qui dicit: Quiescite ab homine, cujus spiritus in naribus ejus est, quia excelsus reputatus est; ipse sit homo in cujus humanitatis aspirationibus divinitatis ejus spiritus est, qui sit et Deus, qui est reputatus excelsus. Juxta David (Psal. CIX) ipse sit Dominus Deus, ad quem loquitur Dominus Deus, ipse sit homo, qui sedeat a dextris Dei. Juxta Isaiam (Isaiae. IX) ipse sit homo, qui parvulus natus est nobis, qui sit et Deus, qui filius Dei datus est nobis. Juxta Psalmistam (Psal. XLIV) ipse sit Deus, cui dicitur: Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi; qui sit et homo, qui per exsultationis oleum sancto Spiritu dicitur unctus. Juxta vocem Domini per Jeremiam (Jerem. XXIII) , ipse sit homo, cui dicitur: Ecce ⁜ 6 venient dies, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit [Col. 0075D] rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam super terram; qui sit et Deus, cum subjicitur: In diebus ejus salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter, et hoc est nomen quod vocabunt eum, justus Deus noster. Juxta Michaeam (Mich. V) ipse sit [Col. 0076A] homo, de quo dicitur: Stabit, et videbit, et pascet gregem suum; qui sit et Deus, cum subjungitur: In virtute Domini et honore nominis Dei sui erunt; quoniam nunc magnificabitur usque ad terminos terrae, et erit iste pax. Audisti quid egerit adveniens Deus in utero Virginis? Audisti quod cum sit Deus, homo factus est? Audisti quia cum aliud sit Deus, et aliud homo, non tamen est alter Deus, et alter homo, sed unus est ⁜ 7 Dominus noster Jesus Christus, idem Deus et homo? Audi jam nunc quae miraculorum opera egerit, quae mirabilium acta gesserit, quae magnalium gesta fecerit, quas virtutum operationes patraverit, quos operationum effectus ediderit. Certe haec quae auditurus es, in gente tua, in genere tuo, in populo tuo, in plebe tua, facta cognosce. [Col. 0076B] Quoniam et ipse qui ea fecit secundum quod homo est, ex ⁜ 8 traduce tua, ex stirpe tua, ex propagine generis tui, in veritate carnis naturae meae voluit nasci. Sed vellem plane contra sacrilegium et perfidiam tuam veritatis hujus negotium partis meae assertoribus intimare, ⁜ 9 et veridicum jus veritatis meae coram Domino et angelis ejus in foro orbis terrarum, spectantibus cunctarum nationibus gentium, in eorum testium fidem proponere. Sed video te fallaci conatu, perverso astu, infido objectu, labenti congressu, depravato animo, impuro sensu, ⁜ 10 hyperbatonico eloquio, quod est ex omni parte confusum, velle te respondere, Instrumenti Novi auctores nolle recipere, sed auctoritatis vetustate assertionibus dimicare. Respondebo et ego: Si novis assertoribus veritatis [Col. 0076C] minime cedis, saltem ipsi pro se loquenti veritati succumbe. Sed rursum objicis: Haec, quae dixisse veritatem opponis, novorum sunt praedicatorum intimata praeconiis. Et ego dicam: Ut ergo ais, tempore, non auctoritate contendis; electione, non jure disceptas; velle, non ordine causam narras, dum vetustatem novitati praeponis, dum nova veteribus impugnas, dum veteribus nova evacuare conaris. Certe iste directus initae disceptationis est ordo, iste actionis debitae de jure processus, hoc negotii verum initium, hic disputationis ordinatae competens modus, ut vetusta promissa nova opera compleant, ut umbram veritas excludat, ut incerta et occulta patens exhibitio manifestet, ut antiquitatis arcana nova fides aperiat, ut veternorum secreta credulitas adveniens [Col. 0076D] revelet, ut absconsa mysteria religionis novitas ostendat, ut temporum primitiva temporum plenitudo corroboret. At nunc quid vetera quaeris, ⁜ 11 quae transierunt, et ecce facta sunt nova? quid illorum temporum recordaris, propter quae facta non sunt? quoniam [Col. 0077A] facta sunt propter nos, in quos fines saeculorum devenerunt. Quid tantum vaticiniis primaevis attendis, cum jam omne vaticinium rei gestae sit exhibitione completum? Quid de lege et prophetis agis, cum ea quae usque ad Joannem dixerunt, in Deo Christo Jesu nostro esse completa testentur etiam rerum omnium elementa? ⁜ 1 Quid vero dicam? ideo te nolle recipere novos, quia sprevisti vetustos; ex hoc jura novitatis impetere, ex quo antiqua visus es ⁜ 2 sprevisse; ex hoc renuere gratiam, ex quo impugnaveras legem; ex hoc non dare fidem Evangelio, ex quo dudum contradixeras legali praecepto; ex hoc impugnare apostolos, ex quo impugnaveras et prophetas; ex hoc non acquiescere doctoribus meis, ex quo non acquievisti rectoribus tuis; ex hoc profanare veritatem, ex quo profanaveras et veritatis [Col. 0077B] promissionem; ex hoc revelata nescire, ex quo ⁜ 3 adoperta noluisti cognoscere; ex hoc esse ⁜ 4 perfidum in temporum plenitudine, ex quo fuisti infidus in futurorum promissione. Sed age nunc, quonam ordine propositionis perversae hic modus poterit esse justus, ut in assequenda veritatis cognitione, de turba veridicorum personas eligas, quibus credas, ⁜ 5 et dum emicans patulae veritatis fulgor dixerit, non attendas? Quo venefico ore, quo itinere dirigitur hujus actio commoti certaminis, ut me apertiora judicia proferente, tu in tua electione constituas quod in mea contradictione defendas? Postremo quae tergiversatio ista est, ut ego veritatem proferam, quam tu ⁜ 6 renuas videre, et de ejusdem coneris inquisitione [Col. 0077C] contendere? Aut quisnam hic conglobatae responsionis est ictus, ⁜ 7 ut assertores veritatis inquiras, et prolatam veritatem videre contemnas? Si licet tibi eligere cui credas, ergo eligere liceat et quod credas. Si licet tibi electione tua vindicare quod credis, ⁜ 8 liceat et electionis invenire auctorem cui credas; ac per hoc ita judiciorum regulas rumpis, ut de electione feras libitum, non de justa disceptatione judicium. Non enim quod debes, sed quod placet dicis; neque quod inveniat, sed quod operiat veritatem opponis, dum publice veritati non credis, et hanc in abditis quaeris, dum per semetipsam quid verum sit de se veritas clamat, et tu de illa quid verum se habeat electionis disputatione requiris. Veritas dicit per semetipsam: Ego sum; et tu, qui speciem ostendat [Col. 0077D] veritatis inquisitorem quaeris! Veritas dicit: [Col. 0078A] Ego sum via (Joan. XIV) ; et tu in deviis viam quaeris! Veritas dicit: Ego sum vita; et tu vitae praecones inquiris! Veritas dicit: Qui sitit, veniat et bibat (Joan. XVI) ; et tu qui sitientem potet, asciscis! Veritas dicit: Ego a Deo exivi, et veni in hunc mundum (Joan. XVI, 28) ; et tu eligis quis sit ille qui venire possit in mundum! Veritas dicit: Ego et pater unum sumus, et: ⁜ 9 Qui me videt, videt et Patrem; et tu asseris hunc nec a Deo esse, nec huic aequalem existere posse! At vero quia ex defensoribus partis tuae tibimet applaudis, nolo sis anceps. Pro certo autem disce, quia quos tibi advocas, mei sunt; quos tibi assumis, proximi mihi sunt, et quos tibi asciscis notissimi mihi sunt. Quae enim ⁜ 10 in tuis auribus suis vocibus indiderunt, cordi meo virtute intelligentiae [Col. 0078B] impresserunt; quae tibi sonuerunt, mihi cohaeserunt; quae te sonitu tetigerunt, me tactu illustraverunt. Sed jam ⁜ 11 placabilis ego cedam, non victus veritate, sed fultus, cum tu infamis cedas, non fultus veritate, sed victus. Astipulabunt enim testes tui quae assero, firmabunt quae intimo, asseverabunt quae propono, stabilient quae contestor, statuent quae intulero. Fides namque mea illorum est veritas, propositio mea illorum est attestatio, cognitio mea illorum est testimonium, loqui in tempore meum, illorum est sapere in aeternum; proponere meum, firmare est ⁜ 12 eorumdem; non tacuisse meum, dixisse illorum est. Sic lingua mea flatus illorum est, sic eloquium meum spiritus eorum est, sic verbum meum spiraculum est ipsorum; quia verbum Dei, quod per illos [Col. 0078C] venit, in me pervenit, quia sapientia Dei, quae illos implevit me tetigit, quia spiritus Dei, qui illis loqui dedit, mihi audire et annuntiare concessit. Inde cor illorum os meum est, inde os illorum sermo meus, inde sermo illorum fides mea, inde fides illorum affirmatio mea, inde quod sapiunt dico, inde quod dicunt scio, inde quod sciunt annuntio, inde quod inquiunt non taceo, inde quod annuntiaverunt enarro. ⁜ 13 Quia vivit in me qui vivebat in illis, quia est in me qui erat in illis, quia non tacet in me qui loquebatur in illis, quia manet in me usque in aeternum qui non defuit in illis usque adhuc. Quare ergo non credis Filio dicenti: Omnia quae habet Pater, mea sunt (Joan. XVII) , cum ad Patrem de illo dicatur: Omnia subjecisti sub pedibus ejus (Psal. VIII) ? [Col. 0078D] Quare non credis Filio dicenti: Amodo videbitis Filium [Col. 0079A] hominis sedentem a dextris virtutis Dei, cum et Pater illi dicat: Sede a dextris meis (Psal. CIX) ? Quare non credis Filio dicenti: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V) , cum Pater illi dicat: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I) ? Cur non credis Filio dicenti: Si sciretis Patrem meum, utique et me sciretis (Joan. XIV) , cum Pater illi dicat: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Isai. II) ?

[Col. 0079B] Sed veni, quo coepimus properemus; quo ire conati sumus, ire non desinamus; quo gradi nisi sumus, avidius impellamur; quo coeptum est ambulare, non desinatur ambulasse. Gressus pergat animae, pes properet mentis, poples ambulet cordis. Genu vale, ⁜ 1 crure stabilire, tibia substa, ne talo concidas, ne planta ruas, ne pede ⁜ 2 labaris; totus conare, totus expedire, totus assurge; propone quod sapis, dicito quod nosti, loquere quod intelligis. Quod ruminas prome, quod cogitas enarra, quod machinaris expone. Adest veritas, hic est veritas, ecce est veritas. Praesto sunt qui vera dicunt, praesto sunt qui vera sapiunt, praesto sunt qui vera proponunt, praesto sunt qui vera defendunt. ⁜ 3 Ego ego prorsus, cum tu meos profanes, tuis delector auctoribus. [Col. 0079C] Cum tu meis deroges, ego tuorum delector assertorum eloquiis. Cum tu meis contradicas, ego ⁜ 4 tuos obediens et obtemperans amplector auctores. ⁜ 5 Tanto enim tui mei sunt, quanto tu a meis es alienus. Tanto tui jam non sunt tui, quanto nec mei potuerunt aliquatenus esse tui, quia unum, et in unum, et ab uno, et per unum sunt tui simul et mei. Dicito itaque tu, qui nec veritati credis, qui nec veritati faves, qui nec veritati pares, qui nec veritatem diligis, qui nec veritati obedis, qui nec veritatem auscultas, quare summi Numinis jussa contemnis? quare factoris oracula irrita facis? quare sapientiae arcana cum considerare nequeas, impugnare pertentas? quare prudentiae Dei stulte derogas? quare virtuti Dei, cum ipse sis pulvis, imbecillitatem adjungis? [Col. 0079D] Qui non credidisti Deo patri dicenti ad Filium suum Christum Dominum meum: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II) ; quod nulli alteri hominum dixit, quia nulli alteri hominum dedit haereditatem suam gentes habere, et in possessionem [Col. 0080A] suam terrae terminos possidere, quos ⁜ 6 regeret in virga ferrea forti, et quos contereret veluti vasa lutea figuli, non humani exemplis edicti, sed proprii jure dominii; crede eidem filio dicenti de se: Ego et Pater unum sumus, et: Qui me videt, videt et Patrem (Joan. X) ; et: Omnia quae habet Pater, mea sunt (Joan. XIV) . Et per Salomonem eadem Sapientia, quae Filius Dei est: Quando praeparabat coelos aderam; quando certa lege et gyro vallabat abyssos, quando aethera firmabat sursum, et librabat fontes aquarum, quando circumdabat mari terminum suum, et legem ponebat aquis, ne transirent fines suos, quando appendebat fundamenta terrae, cum eo eram cuncta componens (Prov. VIII) . Qui non credidisti Filio veritatem de se dicenti, [Col. 0080B] crede Spiritui sancto, de quo dicitur: Spiritus Domini super me; propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me (Luc. IV) . Et iterum ibi: Requiescet in eo Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum Spiritus timoris Domini (Isai. II) . Hoc enim est, quod per Joannem dicitur: Et testimonium perhibuit Joannes dicens: Quia vidi Spiritum descendentem, quasi columbam de coelo, ⁜ 7 et mansit super eum, et ego nesciebam eum. Sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Et ego vidi, et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei (Joan. I) . Qui non credidisti ⁜ 8 singillatim [Col. 0080C] personis Deitatis loquentibus, credito eidem indivisae Trinitati simul cooperanti, simulque operatrici. Sic enim per Isaiam dicitur: Et nunc Dominus misit me, et Spiritus ejus (Isai. XLVIII) . Ecce enim in eo quod per Virginem nostram Dei Filius incarnari venit, operationis suae novam admirationem tota Trinitas ostendit. Tu ergo jam qui non credidisti veritati, quae summa est veritas, et quo nihil est verius, non erubescas credere assertoribus veritatis. Nam licet et isti creatura et conditio sint veritatis qua conditi sunt illius, qui plenam ac summam veritatem de suo conditore atque de veritate ipsius sui conditoris annuntiant, ita tamen per se contemnitur ipse, dum contemnitur per istos, sicut creditur illi, dum de illo creditur et istis. Nam interdum et judex per se quidem cum criminoso [Col. 0080D] non contendit, sed per internuntios confessionem suadendam extorquet; et non est illi onerosum, ⁜ 9 si non contemnat nuntium judicis, qui contempsit praesentiam judicantis, solum ut obtineat plenitudinem veritatis, qui tenet judicium sanctionis. Crede [Col. 0081A] jam ergo Petro dicenti: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) . Quia in Daniele rex ille impius hunc aspicit, cum dicit: Ecce video viros quatuor solutos, et ambulantes in medio ignis, et species quarti similis Filio Dei (Dan. III) ; quem vere hunc esse credimus Dominum Salvatorem. Sed ne objicias quod in eodem Daniele iste Filius Dei superius angelus nominatur, audi eumdem Christum Filium Dei per Malachiam angelum dici: Veniet ad templum sanctum suum Dominator, quem vos quaeritis, et Angelus testamenti quem vos vultis vel desideratis (Malac. III) . ⁜ 1 Quod quia non est quare dubites, quare non credis etiam Joanni dicenti: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in principio apud Deum [Col. 0081B] (Joan. I) . Cum per David Pater de illo dicat: Eructavit cor meum verbum bonum (Psal. XLIV) . Item quare non credis eidem Joanni dicenti: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) , cum eadem sapientia, quae vere Filius Dei est, per Salomonem dicat: Necdum erant abyssi, et ego jam concepta eram. Necdum fontes aquarum eruperant, necdum montes gravi mole constiterant, ⁜ 2 ante colles ego parturiebar. Adhuc terram non fecerat, et flumina, et cardines orbis terrae (Prov. VIII) . Quare non credis Matthaeo de nativitate ejus dicenti: Christi generatio sic erat. Cum esset desponsata mater Jesu Maria Joseph, antequam convenirent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto (Matth. I) ? Hoc enim est quod Isaias dixerat: Ecce virgo in utero [Col. 0081C] ⁜ 3 concipiet et pariet filium; et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum Nobiscum Deus (Isai. VII) . Erubesce, impure, et vide eumdem esse nobiscum Deum, qui natus est homo. Quare non credis Lucae dicenti de loco nativitatis ejus: Ascendit Joseph a Galilaea de civitate Nazareth, in Judaeam civitatem David, quae vocatur Bethlehem, eo quod esset de domo et familia David, ut profiteretur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante. Factum est autem, cum esset ibi, impleti sunt dies ut pareret, et peperit filium suum primogenitum (Luc. II) . Hoc enim est quod Michaeas dixit: Et tu, Bethlehem, domus Ephrata, nunquid parvula es in millibus Juda? Ex te mihi egredietur qui sit dominator in Israel, et egressus ejus a diebus aeternitatis (Mich. V) . Quare [Col. 0081D] Matthaeo non credis, de ostensione ejus per sidus ⁜ 4 magosque dicenti: Cum natus esset Jesus in Bethlehem Judae, in diebus Herodis regis, ecce magi ab Oriente venerunt Jerosolymam, dicentes: Ubi est qui natus est Rex Judaeorum? vidimus enim stellam ejus [Col. 0082A] in Oriente, et venimus adorare eum (Matth. II) . Et infra: Videntes autem ⁜ 5 magi stellam, gavisi sunt gaudio magno valde; et intrantes domum invenerunt puerum cum Maria matre ejus, et procidentes adoraverunt eum. Et apertis thesauris suis, obtulerunt ei munera, aurum, thus et myrrham. Hoc enim et Balaam ille divinus in Numeris intulit dicens: Orietur stella ex Jacob, et consurget homo de Israel (Num. XXIV) . Magi namque ab Orientis partibus venientes, nativitatem Christi primi stella indice nuntiaverunt, ut quem artis eorum princeps ⁜ 6 ante tempus praedixerat, cum stellae ⁜ 7 ortu viderent consurgere hominem, illi cum stellae visu nascentem surrexisse hominem demonstrarent. Hinc et Isaias: Omnes de Saba venient, aurum et thus deferentes, et laudem [Col. 0082B] Domino annuntiantes (Isai. LX) . Quare non credis Joanni dicenti: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I) ? Hoc enim est quod et David dicit: Apud te est, Domine, fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV) . Et per Isaiam dicitur: Propter hoc sciet populus meus nomen meum in die illa, quia ego ipse qui loquebar, ecce adsum (Isai. LII) . Quare non credis eidem Joanni dicenti de exprobratione tua: In propria venit, et sui eum non receperunt (Joan. I) ? Hoc enim est quod et per Jeremiam de te dictum est: ⁜ 8 Praevaricatione praevaricata est in me domus Juda, ait Dominus. Negaverunt me, et dixerunt: Non est ipse (Jerem. V) . Quare [Col. 0082C] non credis Marco de miraculis operum ejus dicenti: Afferebant ad eum omnes male habentes, et daemonia habentes, et erat omnis civitas congregata ad januam, et ⁜ 9 curabat multos, qui vexabantur variis languoribus, et daemonia multa ejiciebat (Marc. I) . Hoc est enim quod Isaias dicit: Ecce Deus noster, ipse veniet, et salvabit nos; tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum ⁜ 10 audient. Tunc saliet claudus quasi cervus, et clara erit lingua mutorum (Isai. XXXV) . Nam de passione, contumeliis, cruce, clavis, morte, et sepultura quid tibi jam loquar, cum te fecisse illa non dubites? Quae si facta non crederes, vere quidem non leviter perfidares. Cum autem facta nosti, et haec non ad salutem mundi facta intelligis, sed ad ejus (ut videtur tibi) ignominiam talia [Col. 0082D] ⁜ 11 te fecisse contendis, vere graviter ⁜ 12 duplici criminis insolubili nodo ⁜ 13 vinciris, quando et de homicidio innocentis reus teneris et hanc mortem ejus, a te quidem crudeliter illatam, ab illo autem sponte susceptam, ad salutem mundi profecisse non credis. [Col. 0083A] Sed quia non ⁜ 1 diffiteris te impie egisse, quare mecum universa Redemptoris gesta non credis facta pro nobis misericorditer esse? Audi miraculorum potentiam quae inter ipsa poenarum supplicia ⁜ 2 videntur exorta. Voluisti enim sacrilegis ⁜ 3 ausibus extorquere, sacris vocibus praesentium silentia, miraculis antra, virtutibus latebras, et cunctis operibus ejus oblivionis opponere umbram. Sed dicente Scriptura: Non est sapientia, et non est scientia, et non est consilium contra Deum (Prov. XXI) , dum impugnare niteris, expugnatus es, et miro transactionis commercio, miro certandi congressu, miro contrarietatis obtentu, miro sibimet repugnantium rerum effectu elicitur de latebra veritas, de antro lumen, de tenebris splendor, de ignominia miraculum, de infirmitate [Col. 0083B] virtus, de poena victoria, de contemptu honor, de cruce tropaeum, de morte vita, de sepulcro vivens, de servitute mortis homo liber, de inferis victor, et (quod superest) de oblivione testimonium, de silentio vox, et de exstincto quod nunquam possit exstingui. Vide ergo quae videre noluisti. Attende viventia, quae putaveras exstincta. Intuere in toto terrarum orbe ⁜ 4 praeclara, quae suasisti custodum mendaciis esse tegenda. Considera qualiter et in coelo, et in toto mundo fulgeat cum immensitate miraculorum, et universitate fidelium, cujus nomen noluisti amplius memorari. Et responde, quare non credis Paulo dicenti: Tradidi vobis in primis quod et accepi, quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas; et quia sepultus est, et quia resurrexit [Col. 0083C] tertia die secundum Scripturas; et quia visus est Cephae, et post hoc undecim; deinde visus est plusquam quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque adhuc; deinde visus est Jacobo; deinde apostolis omnibus (I Cor. XV) ? ⁜ 5 Hoc enim est quod et idem per David dicit: Caro mea requiescet in spe; quoniam non derelinques animam meam in inferno, nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV) . De qua resurrectione dicitur et alibi: Ego dormivi, et quievi, et resurrexi, quoniam Dominus suscitavit me (Psal. III) . Quibus dictis non aliud quam dormire mori, et evigilare resurgere est. Item in Isaia: Nunc exsurgam, dicit Dominus: nunc exaltabor, et nunc sublimabor (Isai. XXXIII) . Ubi aperte hic propheta proponit quod exsurgeret a [Col. 0084A] mortuis, et exaltaretur in coelo, sublimaretur in regno. Quare non credis universae Ecclesiae catholicae, a solis ortu usque ad occasum, et a mari usque ad mare diffusae, uno ore dicenti: Credimus in Jesum Christum Filium Dei, qui propter nos, et propter nostram salutem crucifixus, mortuus, et sepultus, tertia die resurrexit vivus a mortuis? Hoc enim est quod et Osee ex persona sanctorum dixerat, qui cum illo ab inferis die tertia surrexerunt: Venite, revertamur ad Dominum, quia ipse cepit, et sanabit nos. Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos, et vivemus in conspectu ejus (Osee VI) . Item in eodem propheta: Quasi diluculum praeparatus est egressus ejus. Hoc enim est, quod Lucas refert: Una Sabbati valde diluculo ⁜ 6 mulieres venerunt ad monumentum [Col. 0084B] portantes quae paraverant aromata, et invenerunt lapidem revolutum a monumento, et ingressae non invenerunt corpus Domini Jesu (Luc. XXIV) . Quare non credis eidem Veritati de hac sua resurrectione dicenti, qui resurgendo complevit quod in suis periculis Jonas propheta tuus, imo potius meus, ante praemiserat: Generatio prava et adultera signum quaerit, et signum non dabitur ei, nisi signum Jonae prophetae. Sicut enim Jonas fuit tribus diebus, et tribus noctibus in ventre ceti, ita erit et Filius hominis in corde terrae (Matth. XII) , id est, in sepulcro. Post quod triduum, sicut ille belluam, ita sepulcrum iste reliquit. Inde enim solus inter mortuos liber (Psal. LXXXVI) , quia sicut nec peccati contagio, ita nec mortis retineri potuit vinculo. Quare non credis Marco [Col. 0084C] dicenti: Et Dominus quidem Jesus postquam locutus est discipulis, assumptus est in coelum, et sedet a dextris Dei ( Marc. ult. )? Hoc enim est quod et Daniel dicit: Aspiciebam in visu noctis, et ecce in nubibus coeli quasi Filius hominis veniebat (Dan. VII) . Subjungit et dicit: Et usque ad antiquum dierum pervenit; id est, usque ad Patrem. Post haec infert: Et in conspectu ejus obtulerunt eum, et dedit ei potestatem et regnum, et omnis populus, et tribus, et linguae, ipsi servient. Potestas ejus potestas aeterna, quae non auferetur, et regnum ejus quod non corrumpetur. Quare non credis, ipso donante, in eum credentibus post mortem ejus sanctum Spiritum datum? Hoc enim est quod per Joel prophetam dictum est: In novissimis diebus, dicit Dominus: [Col. 0085A] Effundam de Spiritu meo super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae (Joel II) . Quare non credis venturum judicem, Marco dicente: Tunc videbunt Filium hominis venientem in nubibus cum virtute multa, et gloria; et congregabit electos suos (Marc. XIII) ? Hoc enim est quod et David dicit: Advocabit coelos sursum et terram discernere populum suum. Congregate illi sanctos ejus qui ordinant testamentum ejus super sacrificia. Et annuntiabunt coeli justitiam ejus, quoniam Deus judex est (Psal. XLIX) .

Audisti testimonium Patris de Filio? audisti testimonium Filii de se ipso simul et Patre? audisti testimonium de Spiritu sancto, qui ut hunc Filium Dei esse ostenderet (de quo secundum divinitatem idem Spiritus procedit) ⁜ 1 quod descenderit in eum corporaliter secundum veritatem Incarnationis ipsius, propter cujus Incarnationem haec omnia et vetustorum et novorum praedicatorum locuta sunt ora? Audisti quae lex et prophetae a Moyse usque ad Zachariam enarraverunt? Audisti quae a Joanne filio ejus, et deinceps evangelistae et apostoli protulerunt? Audisti quaecunque et primis et novissimis temporibus per primos et novissimos vates (uno sancto Spiritu per [Col. 0085C] eos cuncta loquente) concorditer, et absque omni haesitationis scrupulo, in unius rei cognitionem redacta veridice sunt praedicta? Audi jam nunc diversarum conditionum, sexuum, aetatum, rerum et elementorum insignia; ut si te vaticinantium mira dicta non movent, tandem contemplatio diversitatis ⁜ 2 aliquando moveat admiranda. Crede primo ipsi Virgini dicenti, quam evidenter et persona et natura divinitatis aggressa est, ⁜ 3 et quid verum de se dicat ausculta: Ecce ex hoc beatam me dicent omnes generationes, quia fecit mihi magna qui potens est (Luc. I) ; et utique illa, quae tanto sunt admiranda cum videntur, quanto et necessario praevisum est ut ante tot et per tanta tempora mirabiliter dicta essent, ad redemptionem mundi mirabilius exspectanda. Illa utique, ut per hanc Virginem Deus fieret homo, Verbum fieret caro, [Col. 0085D] et Filius Dei factor omnium fieret filius matris quam ipse formaverat. Essetque dominator nascendo subditus ancillae quam ipse condiderat. Sicque haberet ancilla in subdito Dominum, ancillam Dominus in praelato. Ita factorem suum pareret mater, ita factor informis materiae rerum nativitatis suae materiam faceret matrem, atque fieret ex ea quam fecerat idem factor. Ut haberet nascendi auctricem, cui faciendae auctor exstitit idem. Semperque diversa essent concordantia dum pro humanis humiliantur divina, et [Col. 0086A] in divinis sublevantur humana, dumque quod sublime est cedit humili, et humile dirigitur in sublime, dum forte infirmatur in humili, et humile roboratur in forti, dum feminam aggreditur Deus, et profert femina virum, dum in utero feminae non fuit factoris opus operationis solitae usu, sed statuens admirationem in magnitudine rei, sicut totum fecit ex nihilo, ita faceret ex inauditis hoc solum, quod semper es set in miro. Sicut in uterum Virginis uteri factor in gressus novitatis opus efficit, faciens quod ante non fecerat, licet et faciendum esse praedixerat, ut in admiratione rei remota lege naturae hoc fieret, quod et in se natura factum agnosceret, et inde in se fieri hoc posse negaret, unde nulla concordia usitatae rei id fieri posse monstraret. Ita homo pareret Deum, [Col. 0086B] ita parturiret terra divinum, ita virginitas pareret prolem, ita remoto viro parturiret femina virum. Audisti Virginis oraculum, quae in veritate tam vere utero carnis concipit, et generat, quam vere utero mentis accipit, et enarrat; uno enim Spiritu et ad fidem fecundata est, et ad prolem. Audi post haec maritatam, natura sterilem, diebus provectam, moribus illustrem, justitia plenam, in mandatis ejus coram Domino incedentem, in justificationibus Domini permanentem, inter proximos sine querela persistentem, sacerdotis conjugem, vaticiniis certam, mysteriis cognitam, sacramentis imbutam, et sancto Spiritu plenam Elisabeth. Cum enim salutasset eam haec nostra Virgo, ad cujus gloriam pertinent haec quae enarramus, exsultavit infans in utero ejus, et repleta [Col. 0086C] Spiritu sancto Elisabeth exclamavit voce magna dicens: Benedicta tu inter mulieres, et benedictus fructus ventris tui. Et unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me? Ecce enim ut facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit in gaudio infans in utero meo. Et beata quae credidit, quoniam perficientur ea quae dicta sunt ei a Domino. Audi deinde senis Simeonis confessionem, qui ad exprobrationem infidelitatis tuae fessorum vetustate senili artuum resolutionem non potuit obtinere, donec videret Christum Domini sponsione sancti Spiritus repromissum. Sic enim de eo dicitur: Homo erat in Jerusalem, cui nomen Simeon, et homo iste justus, et timoratus, exspectans consolationem Israel, et Spiritus sanctus erat in eo. Et responsum acceperat a [Col. 0086D] Spiritu sancto non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Domini. Et venit in spiritu in templum; et cum introducerent puerum Jesum parentes ejus, ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo, et ipse accepit eum in manibus suis, et benedixit Deum, et dixit: Nunc dimittis, Domine, servum tuum secundum verbum tuum in pace; quia viderunt oculi mei salutare tuum, quod parasti ante faciem omnium populorum; lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuae Israel (Luc. II) . Audisti [Col. 0087A] senem veternosum Spiritu Dei plenum, audi quid dicatur de Anna vetula, quae erat ex officio prophetissa, ex genere praeclara, ⁜ 1 ex tribu et familia David nobilissima. Primum corpore ac mente virgo, deinde cum conjuge honesta, comitatu conjugis non longaeva, duodecies septies viduitatis annositate longissima, templi incola, jejuniis austera, obsecrationibus opulenta, servitute Dei diebus ac noctibus occupata, nomine Anna. ⁜ 2 Namque et ipsa per Spiritum Dei loqui probatur, cum de illa dicitur: Et haec superveniens confitebatur Domino, et loquebatur de Jesu omnibus qui exspectabant redemptionem Israel (Luc. II) . Audi post haec caecum, cui cum de se dixerit iste Deus: Tu credis in Filium Dei? respondit ille, et dixit: Quis est, Domine, ut credam in [Col. 0087B] eum? Et dixit ei Jesus: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum, ipse est. At ille ait: Credo, Domine. Et procidens adoravit eum (Joan. IX) . Crede quoque Marthae, quae dum de resurrectione fratris dubitaret, de Filio Dei dubitare non potuit. Cui cum Jesus diceret: Ego sum resurrectio, et vita, qui credit in me, etiam si ⁜ 3 mortuus fuerit, vivet, et omnis qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI) . Atque illam continuo interrogans, cum subjecisset: Credis hoc? illa respondit: Utique, Domine, ego credidi, quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti. Sed quid per longa rapior, et me ⁜ 4 in diversa dispergo, dum te singularum testimonio personarum convictum superare contendo? Transgrediar singulariter ad stipulatas [Col. 0087C] testium cautiones. Quia et sufficit tantos de talibus tanta et talia dixisse; licet ego non explicaverim omnes talium et tantorum innumeros et innumerabiliter existentes veridicos testes, qui tanto nobiliores sunt, et illustres, ut sint et terrae incolatu felices, et coeli habitatione sublimes. Verum audi generale plebis tuae testimonium, audi universalem gentis tuae ⁜ 5 consensum, cum dicitur: Multi ergo ex Judaeis qui venerant ad Mariam, et viderant quae fecit Jesus, crediderunt in eum (Joan. XI) . ⁜ 6 Item dum appropinquaret jam ad descensum montis Oliveti, coeperunt omnes turbae descendentium gaudentes laudare Dominum voce magna super omnes quas viderant virtutes, dicentes: Benedictus ⁜ 7 qui venit in nomine Domini. Pax in coelo, et gloria in excelsis [Col. 0087D] (Luc. XIX) . Ecce vivorum te convictum testimoniis, adhuc mortuorum attestatione convincam. Sic namque de tempore mortis ejus dicitur: Cum emisisset spiritum, ecce monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctorum, [Col. 0088A] qui dormierant, surrexerunt (Matth. XXVII) . Et exeuntes de monumentis, post resurrectionem ejus venerunt in sanctam civitatem, et apparuerunt multis. Audisti viventium praeconia? Audisti mortuorum attestationes? Verum est quia audisti, nec te audisse, imo nosse certe, et nolle credere, poteris pernegare. Sed si testimonio viventium ac defunctorum resurgentium attestationi non credis, rogo saltem ut illi cujus usque huc dominio teneris, imperio regeris, instinctu vexaris, cedas, succumbas, obedias, et confitenti Dominum daemoni credas, de quo dicitur: Occurrit illi vir quidam, qui habebat daemonium jam temporibus multis, et vestimento non induebatur, neque in domo manebat, sed in monumentis: ut vidit Jesum, procidit ante illum, et exclamavit voce [Col. 0088B] magna, et dixit: Quid mihi et tibi, Jesu, Fili Dei altissimi? Obsecro te, ne me torqueas. Praecipiebat enim spiritui immundo, ut exiret de homine. Multis enim temporibus arripiebat illum, et vinciebatur catenis et compedibus custoditus; et ruptis vinculis agebatur e daemonio in deserta. Interrogavit autem illum Jesus dicens: Quod tibi nomen est? At ille dixit: Legio, quia intraverunt daemonia multa in eum. Et rogabant illum ne imperaret illis, ut in abyssum irent (Luc. VIII) . Crede, oro, daemonio, crede, ut dum credis quod ille fatetur, evadas quod ipse meretur. Dumque confessioni ejus non contradicis, operi contradicas, ut in eo quod credideris sicut ille, desinas operari quod ille. Sicque illius arripiens vocem, reprobes opus. Sic communem confitens factorem, [Col. 0088C] et dominum, servitutis illius excutias jugum. Sic ejus habita confessione, desinas diffiteri quod ille daemone ⁜ 8 impellente cogeris pernegare.

Hactenus de confinio telluris, de habitatoribus humi, de participibus arvi, de comitatu terreno: ex societate hominum, ex humana cognitione, ex hominum narratione, ex humano eloquio, ⁜ 9 ex humana conditione testimonium attuli, testem protuli, attestationem intuli, testificationem detuli, propositum firmavi; astipulavi quod dixi, asserui quod intendi, [Col. 0088D] roboravi quod injeci, ⁜ 10 et veritate pleniori firma monstravi, quae in audientia de hac fide certus induxi. Jam nunc multo laetus, multo jucundus, multo elatus, multo plaudens, exornem quae sunt firmata, [Col. 0089A] venustem firma, decorem solida, et situm ⁜ 1 regionum permutans, postquam terrenorum attestatione sufficio, postquam beatorum hominum testificatione redundo, postquam daemonum confessione delector, coelos appetam, coelestia praescrutabor, ⁜ 2 in coelestibus inquiram, coelorum regiones fide ac mente discurram; ibique inveniens defensores propositionis meae, de illa curia coelestis militiae adducam qui fidei meae ⁜ 3 praerogativa convincant, qui validius connectant quae ego dixeram, qui fortius alligent quae ego proposueram, qui firmius astringant quae ego intuleram, qui aeternae pacis soliditate stabiliant quae ego defensionis contentione narraveram, qui ⁜ 4 calore aeternitatis consolident quae ego lassedinis fragilitate tardior et ⁜ 5 lentus astruxeram. Veni, sancte Gabriel, [Col. 0089B] et dicito nobis exordium rei hujus, initium miraculi istius, principium operis hujusmodi. In effectu enim operationis istius primus Virginem tu salutas, prior Virgini tu indicas, anterior Virgini tu annuntias, et de Dei Verbo in coelis instructus, in terris Virgini novum Incarnationis ejus opus insinuas. Missus est, ⁜ 6 inquit (Luc. I) , angelus Gabriel a Domino in civitatem Galileae, ⁜ 7 cui nomen Nazareth, ad virginem desponsatam viro, cui nomen erat Joseph, de domo David, et nomen virginis Maria. Et ingressus angelus ad eam dixit: Ave, ⁜ 8 gratia plena, Dominus tecum: benedicta tu inter mulieres, ⁜ 9 et benedictus fructus ventris tui. Quae cum audisset turbata est in sermone ejus, et cogitabat qualis esset ista salutatio. Et ait angelus ei: Ne timeas, Maria, invenisti gratiam [Col. 0089C] apud Dominum: ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur. Et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus, et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis. Dixit autem Maria ad angelum: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? Et respondens angelus dixit ei: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Item: Joseph autem vir ejus cum esset justus, et nollet eam traducere, voluit occulte dimittere eam. Haec autem eo cogitante, ecce angelus Domini apparuit ei in somnis dicens: Joseph, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam; quod enim in ea natum est, [Col. 0089D] de Spiritu sancto est. Pariet autem filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I) . Item: Et pastores [Col. 0090A] erant in regione eadem vigilantes, et custodientes vigilias noctis supra gregem suum. Et ecce angelus Domini ⁜ 10 stetit juxta illos, et claritas Dei circumfulsit illos, et timuerunt timore magno. Et dixit illis angelus: Nolite timere; ecce enim evangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo. Quia natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David (Luc. I) . Item, ibi loquente angelo ad pastores: Et hoc vobis signum: invenietis infantem pannis involutum et positum in praesepio. Et subito facta est cum angelo multitudo coelestis militiae, laudantium Deum et dicentium: Gloria ⁜ 11 in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Quid de reliquis testimoniis et obsequiis referam angelorum, cum post tentationem humanae [Col. 0090B] patientiae accedunt angeli, et ministrant ei vere ut Domino conditori (Matth. IV) ? Quid? quod angeli resurrectionem ejus primi ⁜ 12 nuntiant, territisque sepulcri custodibus, non quaerendum cum mortuis viventem fidelibus indicant (Matth. XXXVIII) ? Quid? quod ascensionem ejus angeli comitantur, et reditum ejus ita esse sicut et ascensum angeli attestantur (Act. I) ? Ecce impleta est terra testibus partis meae, quia et repleta sunt coelum simul ac terra veritate fidei meae. Ecce partis tuae testibus affirmavi quae dixi, ecce testibus partis meae roboravi quae testes dixerunt partis tuae. At proinde tam quos tu assumpseras ⁜ 13 in adjutorium tuae partis, quam quos ego protuleram, toti facti sunt mei, quia quod ⁜ 14 proposui, de illorum doctrina didici. Et inde propositionem [Col. 0090C] meam illorum testificatio subsecuta est, unde cognitio illorum defensionem meam ⁜ 15 praevenit. Quid ergo restat? Esse te sine ullo, et habere te prorsus nullum; sed esse tibi te male conscium solum, dum fidei meae sinceritas totos habet in unum, quos tu dividere nitebaris ab uno. Postquam terrenorum et coelestium attestatio defensioni meae contulit munimenta, postquam in coelo et in terra viventia veritatem meam roborare reperta sunt, postquam et beatitudo terrena et angelica celsitudo unanimiter affirmavit quod me veraciter ⁜ 16 audientiae tuae intulisse praevidit, deferam adhuc insensibilium et non intelligentium elementorum ac rerum tam decentissimae doctrinae ac diutissimae obedientiae sollicitum apparatum, ut in comparatione ⁜ 17 communiter haec sentiant [Col. 0090D] ut homo; tu autem aut dissentias ut animal, aut nec sentias ut lapis. Sicque illa sibi tuam rationem extorqueant, ut cum tu illorum obsequium non [Col. 0091A] ⁜ 1 impetres, insensibilitatem tibi merito feras. Confessionem enim ⁜ 2 illa suis motibus quasi vocibus clamant. Tu autem dum vocibus veritatem repellis, jam quasi nec motibus sentis. ⁜ 3 Vide ergo primum stellam novae nativitatis exordio, novo processionis apparatu prolatam (Matth. I) , exsuperare candore coelos, vincere fulgoribus confines siderum choros, adire ultimas summo lumine terras, ⁜ 4 per ignota loca vagos praeire devotissimos reges, hospitium demonstrare nascentis, et toto nisu ostendere, quod solus iste adorandus sit Deus, cui ducatu suo adorantes subdidit reges. ⁜ 5 Vide in primitivis operis ejus insigne miraculum: liquorem aquae vertit in vinum (Joan. II) . Perspice quomodo colorem versat, saporem trahit, odorem reddit, virtutem mutat. Et cum non sit omnino [Col. 0091B] quod fuit, non tamen est aliunde quam unde fuit. Si enim aquam quaeras, jam non est; si vinum intendas, dicito ubi exortum est, quia diffusa aqua non est. Quid ergo? Quia nec accessit vinum, nec recessit aqua, nisi quia alterum factum est aliud, ut esset ex alio aliud; non successionis vice, sed immutationis origine; nec rationis expositione, sed admirationis obtentu. Vide panes et pisciculos (Joan. VI) , cum per sua nequeant, per eorum a quibus sumpti sunt ora loquentes. Et ⁜ 6 cum non possint virtutem dicere quam sentiunt, ⁜ 7 tamen potentialius ⁜ 8 exprimunt magnitudinem qua concrescunt. Etenim extra pastum et saturitatem tot millium, ⁜ 9 quaternum fracta ter ductum complent numerum cophinorum, quae intacta unum complere non poterant cophinum. Vide [Col. 0091C] nemus ficulneae tam cursim oblitum esse quod fuit, quam raptim amisisse etiam et quod vixit; nec sustinere ⁜ 10 senio virorem amittere, nisi et virentem vitam quantocius amisisse (Matth. XXI) . Vide mare [Col. 0092A] (Matth. XIV) , cujus unda si verteretur in linguam utique quod murmurat promeret: sed quia proloqu nescit, quod dicere nequit, se fecisse convincit. ⁜ 11 Quia dum vestigium sustinet Dominantis, obruit famulantis; labens sub corpore famuli, saxeum sub pondere Domini; ad unum imperium duas deferens servitutes, quando et sub Conditoris planta robuste durescit, ⁜ 12 et ad nutum huic obsequentem sustinet, quem sustinere trepidum recusavit? Vide idipsum rursum mare, quod cum suis motibus intumesceret, et feroces sonitus in Charybdium molestias fragore spumoso collideret, naviculamque superbo tergo resiliens fatigaret, quomodo ad jubentis imperium tam raptim ⁜ 13 lenitudinem sumpsit, ut nautae admirantes simul et incolae dicant: Quis iste est, quia venti et mare obediunt [Col. 0092B] ei (Matth. VIII) ? Item ipsius ponti considera indigenas, quomodo quasi notissima discipulorum vota refugiunt, ac sese capi denegant in capturam, et ad voluntatem Opificis ita rete coacervatim adimplent, ut in abstrahendo se, oneris taedium trahentibus fiant (Luc. V) . Vide languorum diversitates per ⁜ 14 creticos fervorem retinere non posse recursus (Luc. IV) , sed ad praesentiam Salvatoris ingens languentium linquere corpus. Vide sepultos atque sepulcra inter se ita sepeliendi rescindere foedus, ut aeternos hospites ad momenta citatim monumenta refellant (Matth. XXVII) : veluti si videas ⁜ 15 paventia restituere susceptos, quasi tenuissent coactos, quos violenter susceperant servaturos. Vide diem tenebrarum ad tactum togam deponere lucis, et inviso conatu [Col. 0092C] tam raptim adquisiisse quod sorduit, quam cursim amisisse quod luxit. Vide solem ad hoc prorsus amisisse quod ex gaudio claruit, ut pallenti lumine ⁜ 16 induceret ex moerore quod luxit: quod cum soluta [Col. 0093A] luminosi foederis fibula, fulvam ⁜ 1 repellens claritatis insolubilis pallam, se in illius diei angulo horroris innexum ⁜ 2 diploide conglobavit. Vide arva suae soliditatis stabilitatem renuentia, ⁜ 3 quatinus tremore et patulas, et ignotas ⁜ 4 lapsa sunt in ruinas; nec Siculae telluris exemplo subrui per momenta, sed unius tantum diei nutatione vexari, quoniam illam receptus sinu terrarum spiritus vexat, hanc vero gloria Crucifixi conturbat. Vide saxa ponderis duritiam fugientia, quo scissurarum penetratu solvuntur, dum resolutioni duritia cedit, et soliditas ⁜ 5 dissolutioni succumbit: attestantia cujus sit potentiae, quem in se continuo recipiant sepeliendum, quando ⁜ 6 scissuris suae confessionis sic honorant trementia jam defunctum.

Animadverte jam nunc, et lapideum pectus vel exempla lapidum ⁜ 7 scindant; et vide quia haec omnia non aliud suis motibus, suis immutationibus, suis conatibus profitentur, quam quod tu solus, ⁜ 8 aut ut incertum diffiteri conaris, aut pro certo perfidus diffiteris. Non est ex hac veritate pro certo quod dubites, non est quod haereas, non est quod impingas, non est ubi offendas, non est ubi oberres, non est ubi sis anceps, non est ubi ⁜ 9 nutans, non est ubi titubans, non ubi trepidans, non ubi ⁜ 10 ambigens, non ubi dubitans, non ubi incertus, non ubi animo claudicans, non est ubi sis fide labens. Omnia vera sunt, omnia [Col. 0093C] justa sunt, omnia sancta sunt, omnia sacra sunt, omnia indubitata sunt, omnia fidelia sunt, omnia fixa, omnia stabilita sunt, omnia confirmata in saecula saeculi, facta in veritate et aequitate, quae de his sacrae litterae cecinerunt, quae sacrae paginae allocutae sunt, quae sacri apices annotarunt, quae lex sacratissima promulgavit, quae sacra testamenta praecipiunt, quae libri ⁜ 11 sacratissimi continent, quae sacra jussa decernunt, quae coelestia jura constituunt, quae coelo et terra transeunte sua aeternitate non transeunt, quae transeuntibus etiam elementis transire nequeunt, donec [Col. 0094A] omnia impleantur. Devictis hostibus, elisis adversis, exstinctis aemulis, attritis inimicis, prostratis insultantibus, ⁜ 12 dejectis invidis, omnibusque potentiae divinae ⁜ 13 virtutis contradicentibus expugnatis, pio desiderio querulus, bono ⁜ 14 appetitu avidus, laeta esurie anhelus, grata delectatione promptissimus, quo potuero, quo valuero, quo quivero, quo suffecero, intendam, nitar, exsequar, coner in hoc sacramento defigere visum, in hac admiratione virtutum oculos ⁜ 15 imprimere hebetantes, in hoc arcano secreti avidum ⁜ 16 ingerere sensum, ad hoc coelestis gloriae lumen dirigere caligantis aciem visionis. Sed qualiter praesumam? quomodo aggrediar? quo ⁜ 17 nisu properem? quali conatu impetam? pollutus labiis, immundus ore, impurus lingua, squalens verbis, corde pravus, mente [Col. 0094B] iniquus, factis impius, ut de virginitatis gloria corruptio disserat, de incorruptionis laude immunditia ⁜ 18 tractet, de pudore impudoratus enuntiet, ⁜ 19 de verecundiae bono inverecundus enarret? At nunc quia, ut salver, ut munder, ut justificer, ut sanctificer, venit ad humana Deus, ⁜ 20 ad extrema coelestia convenerunt, ad infirma fortia descenderunt, temporalibus aeterna ⁜ 21 copulata sunt, ⁜ 22 imbecillibus robusta conserta sunt, servilibus dominica copulata sunt; plenus beata fide, salvandus indulgentia copiosa, justificandus pietate multa, vivificandus miseratione divina, expiandus ab omni iniquitate ⁜ 23 patrata, de festis gaudiorum angeli, de laetitia jucunditatis ejus, de redemptione mea, de salute mea, de vita mea loquar angelo, sciscitabor angelum, interrogabo angelum, affabor angelum. Dicito [Col. 0094C] mihi, res amica Deo, et cunctis contemplatione vicinior, effare in creaturis res anterior, enarra creaturarum res potentior, ⁜ 24 exordire creatura post firmamentum casus nescia, magnifica in claritate tua, magna in conditione tua, potens in ordine tuo, excellens in natura tua, perennis in aeternitate tua. Non tua te gloria minuo, non magnam extenuo, non aeternam attero, non ⁜ 25 sublimi detraho, non potentiori resulto, quia nec de tua stabilitate, sed de tua loquor conditione. Fide provocor, amore impellor, admiratione delector, gaudio laetor, ⁜ 26 miserantis gratia praevenior, [Col. 0095A] misericordia gratissima subsequor. Tu sancte Gabriel, angele Domini, qui mitteris ad Virginem Israel, qui venis ad matrem Domini, qui properas ad singulare virgineum decus in mundo, enarra quid incorruptius, quid sincerius, quid integrius, quid solidius inter virginitatem maternam et conditionem angelicam, inter virgineam fecunditatem et angelicam ⁜ 1 formationem, inter ⁜ 2 incorruptibile virgineum decus et angelorum exordium, inter pudorem prole perauctum et angelicae nobilitatis initium. ⁜ 3 Virginitas quae fecundatur, et non corrumpitur, an angelica celsitudo, cujus pars in ruina prostratur? Decus virgineum, quod et post partum enitet, an nobilitas angelica, quae post gloriam culminis damna sustentat in sociis? Integritas materna, quae et ⁜ 4 post partum prolis concrescit [Col. 0095B] in gloria Virginis, an conditio angelica quae detrimentis laesa est in ⁜ 5 ejectis? ⁜ 6 Beatitudo matris, quae inde fit generatio Dei, unde nescia corruptionis est sibi, an gloria plebis tuae, quae ante soliditatem incurrit diminutionem partis multitudinis suae? Certum est quod angelorum castra superbia rupit, cuneos eorum praesumptio minoravit, plebes ipsorum pravitas diminuit, turmas ipsorum elatio collisit. Nam virginitatem Dominae meae genita proles nec introiens, nec exiens laesit, nec concepta, nec nata violavit, nec eam cum hospitaretur in illa tristavit, nec illam cum egrederetur incorruptione privavit. Hanc ergo feminam conceptio virginem reddit. Hanc feminam partus virginem servat. Hanc feminam generatio virginem habet. Hanc feminam filius ita post exitum [Col. 0095C] novit, sicut ante conceptum invenit. Et hujus certe virginitas semper incorrupta, semper integra, semper illaesa, semper inviolata. Nam angelicae forma naturae ante soliditatem fragilis, ante firmamentum labens, ante stabilitatem ruens, ante robur titubans, atque nutans. Haec femina sanctificationis vas est, aeternitas virginitatis est, mater Dei est, sacrarium sancti Spiritus est, templum singulariter unicum factoris sui est; verum angelicae beata conditio creaturae post stabilitatem solida in bonis, post soliditatem indeficiens in amore divinitatis post firmamentum perennis in aspectu dominicae visionis, post robur inseparabilis a consortio Deitatis. Ex qua lucis immensitate, tu, sancte Gabriel, venis ad ⁜ 7 Virginem, [Col. 0095D] ex qua beatitudine accurris ad Virginem, ex qua aeternitate accedis ad tempora, ex qua gloria properas ad humana; omne tamen quod agis, quod de coelo venis, quod ad terram venis, quod de Deo venis, [Col. 0096A] quod ad Virginem venis, quod Virginem salutas, quod novam generationem annuntias, incarnando Verbo obedis, Deo hominem assumpturo pares, generando ex Virgine servis, Filio ancillae in servi formam nascituro famularis; quoniam iste incarnandus Deus factor tuus est, iste homo simul et Deus, creator tuus est, iste Filius ancillae suae Dominus tuus est, iste quem in abjectione servi nasciturum annuntias, in gloria Patris dominator tuus est. Et hanc quidem tantae nativitatis gloriam dignum erat ut angelus nuntiaret. Tantae dignitatis oraculis opportunum erat ut angelus inserviret. Tam novae generationis opus conveniebat ut angelus indicaret. Tanti secreta miraculi competebat ut angelus reseraret. Ita quoque ⁜ 8 decorum fuit ut humilitatem Dei angelica sublimitas [Col. 0096B] enarraret. Ita competens ut in forma servi rerum Dominum nasciturum inserviens dominatio coelestis ediceret. Ita dignum ut novam generationem novo officio majestatis angelica dignitas intimaret. Ita aequum ut ineffabilis causa miraculi quomodo fieret angelica cognitio demonstraret. Ita justissimum ut novo adventu principem egressurum novo apparatu etiam summa coelestium anteiret. ⁜ 9 Sic Domini tui nuntius eras, sic directus a Domino tuo veneras, sic missionis dominicae jussa perficiebas, sic sane ordinationis regiae decreta complebas, ut vere quod in coelis de Patris Verbo cognoveras, matri de incarnando Verbo referres, quod de coelestibus attuleras, terrenis imprimeres, et quomodo se Filius Dei nasci vellet ex homine, simul et ⁜ 10 auribus induceres hominis, [Col. 0096C] et ⁜ 11 cordibus inferres humanis. Tu sanctus angelus Gabriel de Verbo didiceras quae de Verbo referebas, de Verbo cognoveras quae cognoscenda de Verbo narrabas, de Verbo hauseras quibus ⁜ 12 fetandam Virginem propinabas. Ut qualiter ex carne matris incarnari possit, matris animae nuntiares. Viderunt te coelestes virtutes nascituri Filii imperiis deservire, viderunt te elementa illum te habere Dominum quem de tali nuntiabas progenie nasciturum; viderunt socii gloriae tuae se etiam tecum coram isto homine incurvari; viderunt omnes excelsorum et sublimium spirituum potestates hunc in Deo assumptum hominem, et ⁜ 13 antiquae servitutis officia novis praeconiis intulerunt, quando est acclamatum: Gloria in [Col. 0096D] excelsis isti humili Deo, et in terra pax hominibus, in hunc Deum humilem bona voluntate credentibus (Luc. II) . Ipse te misit, ut de se diceres Virgini, ⁜ 14 qui de se quod futurum esset nosse dederat tibi. Ipse [Col. 0097A] te suae divinitatis scientia perlustravit, qui suae humanitatis nuntium fecit. Ipse te nuntiare se in servi formam nasciturum miserat, quem in gloria tua in unitate paternae virtutis adorabat. Ipse te palam mundo referre miserat, qui te coelestium secretorum arcanis instruxerat. Bene tecum, quia diminutionis partis tuae reintegrationem annuntias; bene mihi, quia me in tuam integritatem, te nuntiante, receptas. Bene tecum, quia ruinae partis angelicae hominibus reparantur; bene mihi, quia in tuae integritatis parte reducor. Bene tecum, quia in pace tua homines recipis; bene ⁜ 1 mihi, quia pacem tuam, quam non merebar, accepi. Bene tecum, quia Verbum incarnatum adoras; bene mihi, quia naturae meae est ⁜ 2 illa veritas quam adoras. Bene habemus, ⁜ 3 sancte [Col. 0097B] angele, unius titulum dominantis Dei; bene Deus noster participem me tibi fieri in aeternitatis ⁜ 4 gloria adnotatione pollicitus est; bene mihi promisit tecum habere coelum, quia me sicut te se voluit solum habere Deum; bene me sui nominis impressione notavit, quia ex illius corporis sanguine me redemit, quem tu in sede Patris adoras, intueris et veneraris. Pars sortis est tuae, ut nunquam a statu beatitudinis corruas, pars sortis meae est, ut post casum meum reparer in assumptione corporis Dei mei. Pars sortis est tuae, ut semper cum Deo meo esses; pars sortis est meae, ut aliquando possem cum Deo meo esse. Pars sortis est tuae, ut nunquam decidas a naturae tuae beatitudine; pars sortis est meae, ut ⁜ 5 reparer aliquando in dignitate naturae meae. Pars sortis est [Col. 0097C] tuae, adorare naturam meam in Deo meo; pars sortis est meae, salvari per hoc, quod natura mea assumpta est in Deo meo. Plane haec quae narro, certe quae aio, prorsus haec quae loquor, vere haec quae intimo, vera sunt, justa sunt, pia sunt. Et coelesti intelligentia tam plena manebunt, quam plena consistunt. Non enim mea sunt, non ex me sunt, non ex natura mea sunt, non ex conditione mea sunt, non ex merito meo sunt. Ego enim cinis sum, ego terra, ego corruptio, ego putredo, ego esca vermis, ego inexoptatae, sed non evadendae consors mortalis haereditatis; cujus habitatio effossa tellus, cujus requies tumulus, cujus domus sepulcrum, cujus mansio monumentum. Haec autem a Patre, qui in coelis est, revelata sunt mihi; a Filio ejus, qui est sapientia ipsius, ista didici; Spiritu [Col. 0097D] sancto haec docente cognovi. Haec de coelo venerunt, quia dona optima sunt. Haec a Patre luminum descenderunt, quia veritatis in eis transmutatio non [Col. 0098A] est (Jac. I) . Ista enim in terris tecum novi, quae ipse nosti mecum in coelis. Ista ego in peregrinationis meae loco didici, quae tu in ⁜ 6 tuae beatitudinis aeternitate jam nosti. Ista ego in fidei meae veritate percepi, quae tu in tuae visionis plenitudine cognovisti. Quia haec tu mihi de coelo veniens indicasti, dum officia servitutis agis in enuntiatione assumendae humanitatis. Haec attestati sunt angeli, dum nativitatem hominis hujus coelestibus assecuti sunt hymnis, clamantes: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Haec demonstrarunt angeli, qui devicta hostis tentatione accesserunt, et ministrabant ei (Matth. IV) . Haec ostenderunt angeli, cum admirantes novum hominem sedem conscendere ⁜ 7 Deitatis, ⁜ 8 vocibus sese impetebant alternis: [Col. 0098B] Tollite portas principes vestras, et elevamini portae aeternales, et introibit Rex gloriae (Psal. XXIII) . Respondentibusque: Quis est iste rex gloriae? sequenti responsione firmatum est: Dominus virtutum ipse est rex gloriae. Haec David ⁜ 9 prophetabat, qui ait: ⁜ 10 Adorate eum, omnes angeli ejus (Psal. XCVI) . Hoc idem insinuat cum dicit: Laudate eum, omnes angeli ejus (Psal. CXLVIII) . Haec Isaias infert, cum cherubim et seraphim sese in hujus laudis exsultatione commotos indesinenter clamare testatur: Sanctus, Sanctus, Sanctus (Isai. VI) . ⁜ 11 Ut ter repetitum nomen inseparabilis Trinitatis unum Dominum Deum Sabaoth esse demonstraret. Haec Joannes astruit, cum animalia coeli narrat requiem non habere dicentia eumdem ipsum coelestis gloriae hymnum (Apoc. IV) . Haec idem assignat cum dicit: Vidi, et audivi vocem angelorum multorum in circuitu throni, et animalium, et seniorum; et erat numerus eorum millia millium, dicentium voce magna: Dignus est agnus qui occisus est, accipere virtutem, et divinitatem, et sapientiam, et fortitudinem, et honorem, et gloriam, et benedictionem. Et omnem creaturam, quae in coelo, et super terram, et quae sub terra, et quae sunt in mari, et quae ⁜ 12 in aere, omnes audivi dicentes: Sedenti in throno, et Agno, benedictio, et honor, et gloria, et potestas in saecula saeculorum. Amen (Apoc. V) .

Haec Paulus in Epistola ad Hebraeos copiose proponit, assumit, confirmat, atque ⁜ 13 concludit (Coloss. II) . Haec ipse Homo, ⁜ 14 in quem plenitudo divinitatis corporaliter inhabitat, complet, cum in adventu suo commoveri virtutes coelorum dicit, et tunc ipsum [Col. 0099A] videri in gloria Patris Dei cum angelis suis (Marc. XIII) .

Ecce, non solum quia serviunt angeli Domino meo, filio ancillae suae, Virginis nostrae, coelesti doctrina didici, verum et eorum officia in experimento servitutis verius praecognovi. Nam tu ipse, Grabriel, qui diceris fortitudo Dei, venisti ad Virginem, nuntiare hominem nasciturum, qui simul potestates aereas et principem ⁜ 1 perimeret mundi. Item et angeli pastoribus nuntiant natum, quem tu Virgini praedixeras nasciturum. Hi quoque glorificant ut Deum, de quo tu dixeras: Vocabitur Filius Dei. Ecce hunc [Col. 0099B] adorant angeli, ecce hunc laudant archangeli, ecce hymnum huic intonant angeli, ecce huic ministrant angeli, ecce hunc sedem conscendere Deitatis personant angeli, ecce in ⁜ 2 ejus jubilo sibi requiem dare nesciunt angeli, ecce in servitutis ejus famulatu properantes cognoscimus angelos, et commoveri coelorum virtutes audivimus. Nam et optimum certe est, tam excelso et aeterno Deo, tam et humiliter ac temporaliter ex Virgine nato dignitatis angelicae gloriam inservire. Quare? quia ille in utraque nativitate incomprehensibiliter et inenarrabiliter natus; angelica autem universitas ejus aeternitate est praeventa, et ejus operatione formata. De illo dicitur: Generationem ejus quis enarrabit (Isai. XXXV) ? quod et in salutatione tua haec ipsa miratur Virgo, quae [Col. 0099C] verbis tuis virginea mater astruitur, et tu ipse sciscitanti eidem Virgini quomodo fieret, generationem annuntias inauditam; de te autem dicitur: Dixit Deus, fiat lux, et facta est naturae tuae cunctis creaturis et anterior et ⁜ 3 praestantior lux (Gen. I) . Illi dictum est: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II, Hebr. I) , quod nulli unquam angelorum est dictum; de universitate autem creaturarum dictum est: Omnia subjecisti sub pedibus ejus (Psal. VIII) . Inter quae omnia et substantia illi subjecta invenitur angelica. De illo dictum est: Sede a dextris meis (Psal. CIX) , quod angelis dictum non est; de his autem, quia facti sunt, dictum est: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignem [Col. 0099D] ⁜ 4 urentem (Psal. CIII) . De illo dictum est: Sedes tua, [Col. 0100A] Deus, in saeculum saeculi (Psal. XLIV) ; de his autem dictum est: Quia coram illo astat omnis angelorum exercitus cum tremore. Sed ut virginitatis hujus Dominae meae gloriam auctiori triumpho, excellentiori praeconio, fideli conatu, ⁜ 5 sincerissimo voto, amabilique appetitu, cum coelestibus jubilem virtutibus, perituris praeferam hostibus, amantibus reportem fratribus, cognituris praedicem ignaris, ⁜ 6 dilectantibus commendem cognitus, adhuc ⁜ 7 nosse desidero, scire volo, sapere cupio, certificari exopto, instrui exoro, doceri quaero, quid hoc est quod dicitur: Generationem ejus quis enarrabit? Si de nativitate divinitatis ejus hoc dicitur, ⁜ 8 quod utique verum est, quia propter ista, sed non solum propterea dicitur, ecce ista nativitas Deitatis hoc tantum [Col. 0100B] est, quod de Deo natus est Deus, de lumine Deo lumen Deus, de ore Dei ⁜ 9 Verbum Deus, de corde Dei sapientia Deus, de substantia Dei virtus Deus, et haec omnia unus Deus. Item si de nativitate humanitatis ejus hoc dictum est, quod certe verum est, quia et propter hoc dictum est, quae est generatio Filii hujus, quae tam admiranter inenarrabilis praedicatur, nisi conceptio incorrupta, nisi virginitas pariens, nisi partus virgineus, nisi virginitas materna, nisi nativitas virginalis? Et haec omnia virginis fetae, incorruptae matris, puerperae integrae, inviolatae genitricis, illaesae generantis; in qua sic diversitas concordavit, sic accidentia cohaeserunt, sic multimoda copulata sunt, sic concurrentia innodata, ut duabus quidem inusitatis rebus, aeterna tamen lege [Col. 0100C] discretis, et admirabili unitate connexis, in hac sola virgine ⁜ 10 una persona fieret. Haec tantumdem vere generatio inenarrabilis solius hujus tantummodo unicae prolis. Sed ⁜ 11 ait Virgo: Quomodo fiet istud, quia virum non cognosco (Luc. I) ? Respondeat angelus: Spiritus Domini superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. ⁜ 12 Extra hoc autem esse virginem usus est; post matrem esse virginem usus non est. Esse incorruptam feminam usus est; post incorruptionem fieri genitricem usus non est. Habere genitalem pudorem usus est, post genitalium pudorem habere prolem usus non est. Quae tanto a se aeterna naturae lege discordant, ut [Col. 0100D] nunquam tunc mater, quando virgo; nunquam tunc [Col. 0101A] virgo, quando mater; nunquam virgo pariat, nunquam mater virginitate clarescat; unum tempus nunquam teneat virginem simul ⁜ 1 et matrem; una femina nunquam virginitate simul et prole congaudeat. Inde talis generatio non in signo singulariter, non in miro mirabiliter, non in prompto inenarrabiliter, non ex certo, quia non est signum, non est mirum, non mirabile, non inenarrabile. Idipsum enim naturale est, usuale est, corruptibile est, mortale est. Interdum turpiter amabile est, interdum honeste odibile est. Interdum juste amandum est, interdum juste est odiendum. In hac autem virgine sic istius Filii Dei inenarrabilis generatio copulavit utraque, ut virginem se habeat mater, matrem se habeat virgo; ut ⁜ 2 virginem matrem habeat proles, [Col. 0101B] ut virginem demiretur puerperam conjux. Integritas quoque conceptioni adhaereat, pudor conceptionem sepiat, virginitas conceptum claudat. Sicque virginitatem nativitas non scindat, sic pudorem egressio non deturpet, sic generatio integritatem non adimat, sic veritas partus veritatem virgineam non exstinguat. Tam mirabiliter ergo concordantibus in una persona simul et tempore diversitatibus rerum, ut haec eadem sit mater, quae et virgo; ipsa virgo, quae et mater; nunquam mater, nisi quando et virgo; et postquam mater, nobilior et virgo; acta est haec sola inenarrabilis generatio, quam ⁜ 3 ideo esse admirabilem existimo, quia non illic rationem aliquam, qua idipsum factum est, quae revelari nequeat, latere persentio; sed id tantum esse, quia factum [Col. 0101C] est, quod signum est, quod mirum est, quod inauditum est, quod inusitatum est. Quod vere annuntiatione sui inenarrabile esse etiam narrando incognitum non est. Si enim esset quod lateret, et tamen idipsum non aliud quam rationis cognitio esset, posset quidem quilibet rationis capax de eo quaedam aut indagatione percipere, aut in sagacitate invenire, aut in adinventione colligere, aut collectione tractare, aut tractatu meditari, aut meditatione definire, aut definitione tenere, aut retentione proferre, aut prolatione firmare. Cum vero nihil horum, nihil tale, nihil ex toto, nihil ex parte in hac re puto vel angelos, vel homines aliter, vel amplius nosse, quam quod ipso didicimus angelo nuntiante, puto nec ipsum angelum aliud recognoscere ⁜ 4 valuisse, quam [Col. 0101D] quod ipse intulit hominibus nuntiare. In tanto etenim mysterio veritatis praeco nec aliud quam quod ipse sapuit, nec plus quam ipse cognovit, potuit nuntiare. Quae tamen nuntiavit et nobis, atque cum Virgine [Col. 0102A] audire fecit et nos, quoniam nec aliter, nec alibi, nisi in Virgine, et cum Virgine haec ⁜ 5 convincimus didicisse. Si ergo illa Virgo, quae miraculo huic et materia exstitit, et causa plenitudinis fuit, hoc solum ab angelo didicit, quod ad effectum nuntiatae rei sufficere potuit, non plus angelus sapuit quam quod dixit, qui tantum dixit quantum virginem generare fecit, qui tantum dixit quantum conceptionem et partum virginis adimplevit. Tantum ⁜ 6 ergo virgo de conceptu et parturitione sua angelo salutante didicit, quantum me angelus evidentia rei hujus instruxit. Si autem plus sapuit angelus quam quod dixit, quomodo ⁜ 7 ad implenitudinem partus sui sufficit Virgini quod mecum audivit? Mecum dico audivit, quia post hoc nuntium partus sui, et redemptionis meae, novum [Col. 0102B] de hac re nihil audivit. Si plus sapuit angelus quam quod dixit, quomodo ad implenitudinem facti res dicta plenius abundavit? Si plus sapuit angelus quam quod dixit, quomodo semiplena dicta rem coelestium virtutum, et omnium elementorum attestatione completam ⁜ 8 impleri veracius potuerunt? Restat ergo tantum me de hoc miraculo nosse, quantum angelus dixit. Quia quantum sapuit, tantum dixit, et tantum dixit quantum virginem generare fecit. Quantum autem virginem generare fecit, tantum fides mea cum virgine ipsa cognovit. Itaque si juxta assumptionem humanitatis haec ⁜ 9 inenarrabilis generatio hujus prolis idipsum est, quod solius matris ejus incorruptio singularis, bene angelicae creationi, quae labi potuit, praefero integritatem genitricis hujus, [Col. 0102C] quae nascentis exitu interrumpi non potuit. Bene angelicae conditioni, quae diminui potuit, praefero virgineum decus, quod nati processu impediri non potuit. Bene angelicae formationi, quae minorari potuit, praefero pudorem, quem exordium geniti frustrare non potuit. Bene angelorum statui, qui quati potuit, praefero virginitatem mirabiliter singularem, quam nativitas Filii Dei tanto auctam gloria incorruptionis reliquit, quanto singularem, ac singulariter glorificans assumptam ex illa carnem, ad sedem Patris invexit, et omnem beatitudinem angelicae formae ejus dominio subjugavit. In cujus excelsae solemnitatis ascensione, cum Deus assumptam carnem paterna collocavit in sede, ita natura hominis angelicam reperit pacem, ita consortium [Col. 0102D] recepit angelicum, ita honorem se adeptam esse intelligit angelorum, ⁜ 10 ita abjectionem, qua contemptibilis erat, angelorum praetulit potestati, ut haec natura, in qua Abraham angelum adoravit [Col. 0103A] (Gen. XVIII) , et tamen adorari prohibita non est, in Joanne adorare volens (Apoc. XXII) , sit prohibita adorare. Quoniam in Abraham, licet ex ejus semine in Christo diceretur assumenda, nondum tamen in eodem Christo erat assumpta. Ideo ⁜ 1 hanc angeli contemptibilem judicabant, quia et condemnatio Conditoris exsecrabilem hanc habebat, et assumptio ejus nondum illam suae unioni conjunxerat. In Joanne autem ideo hanc naturam se adorare angeli prohibent, quoniam hanc super se in sede majestatis adorant. Ideo hanc in subditis non contemnunt, quia eam supra se in sede gloriae contemplantur. Ideo hanc in subjectis contemptibilem non despiciunt, quia eam unitam divinae personae cognoscunt. Et ideo honorabiliorem se incorruptionem maternae virginitatis habent, [Col. 0103B] quia fructum ejus super se et admirantes aspiciunt, et humiliter intuentur: grati laudant, servientes adorant, perennes jubilant, subjecti ⁜ 2 concelebrant, beati vident, ⁜ 3 acclives adorant. Nihil puto ratiocinandum latuit, nihil perscrutandum evasit, nihil perinquirendum erupit, nihil investigandum excessit, nihil incognitum abiit. Quia ⁜ 4 quantum audivimus rei, tantum impletum scimus; quantum audivimus rei, tantum effectum pensamus; ⁜ 5 quantum audivimus, tanto hanc generationem fieri cognovimus; quanto ⁜ 6 audivimus de angelo, tantum ad redemptionem nostram virginali completum esse videmus ex utero. Verum ut rei hujus magnitudo sese super angelos evidenter attollat, ut solius matris ⁜ 7 hujus incorruptio, in singulari signo singulariter praedicanda, [Col. 0103C] angelorum excelsa transcendat, ut incorruptae Virginis istius filii inenarrabilis generatio ⁜ 8 nobilior nobilitatem angelorum exsuperet, postremo, ut nil illi simile ⁜ 9 habens in omni rerum formatione angelicae pulchritudinis admirante magnitudine constet, considera mecum naturam rerum, contemplare formam creaturarum, intuere conditiones diversas ⁜ 10 conditionis universae, et dicente Joanne crede: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) . Vide omnia quae condidit, omnia quae fecit, omnia quae visibilia et invisibilia ⁜ 11 esse, et subsistere cernis, reverentiam ejus habere servitutis, et abjectionem subditae tenere conditionis. Nam si de terris, et mari, atque omnibus quae in eis sunt, proponatur; audiant ⁜ 12 cuncta ipsius Domini vocem cum [Col. 0103D] juris vigore sui universa homini conferentem: Dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et universis animantibus quae moventur super terram (Gen. I) . [Col. 0104A] Si de ipso homine, audiat et ipse: Reges terrae, servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore (Psal. II) . Si de coelis, et quae in eis sunt, audiant: Laudaverunt te, Domine, angeli tui, et hymnum dixerunt, dum ⁜ 13 perficeres fabricam coeli (Psal. CXLVIII) . Item: Beatus cujus est Deus ⁜ 14 adjutor ejus; spes ejus in eo, qui fecit coelum, et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt (Psal. CXLV) . Si de angelis, audiant quae Paulus commemorat: Cum introduceret primogenitum in orbem terrarum, sic dicit: Adorent eum omnes angeli ejus (Hebr. I) . Verum ut cuncta quasi suae conditionis compede, ita generali dicto restringam, audiant universa sub uno: Magnus es, Domine, et praeclarus virtute, insuperabilis. Tibi serviet omnis creatura tua, quia dixisti, et facta [Col. 0104B] sunt; misisti Spiritum tuum, et creata sunt (Judith. XVI) . Si igitur cuncta quae facta sunt serviunt, restat nihil esse Factori aequale, quia quod Domino servit, Domini est. Si autem est quod non ⁜ 15 serviat, nihil est, quia factum non est. Proinde aut erit aliquid, et factum, et serviens est; aut erit nihil, quia quod non serviat factum non est. Si ergo, ut verum est, cuncta quae facta sunt servitutis debitum retinent, aeternae potestatis illius ⁜ 16 Dominum non amittunt. Tanto autem omnia majestati ejus cedunt, quanto et excellentiae prorsus adaequari non potuerunt. Atque ideo, cum cuncta serviant illi, solius incorruptionis hujus fructus in universitatem dominantis assumitur. Cum omnia obsequantur, isti tamen generationi dominator admiscetur. Cum universa famulentur, huic [Col. 0104C] soli integritati Dominus adunatur. Quia ex omnibus creaturis hoc tantum in persona fit cum Domino unum, hoc in unitate Creatoris assumptum, hoc in unione dominantis innexum; usque adeo, ut assumens Deus dicatur Filius hominis, et assumptus homo dicatur Filius Dei. Non confusis naturarum proprietatibus, sed ita in personae unitate connexis, ut ex assumpto et assumente nullum discedat ab alio, nullum dirimatur ab altero. Quia enim assumens Deus dicitur Filius hominis, evangelista exprimit dicens: Cum venerit Filius hominis in majestate sua cum angelis suis (Matth. XXV) . Quae majestas, vel angelorum ejus, ⁜ 17 non alteri poterunt deberi naturae, quam Filii Dei, qui vere est omnipotens Deus. Item quia assumptus homo dicitur Filius Dei, alius [Col. 0104D] evangelista assignat Virgini dicens: Propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I) . Propter quam duarum naturarum proprietatem [Col. 0105A] in unitate personae connexam, Dei et hominis unius Christi haec sola homo mater est virgo. Ita in utraque natura unum generans filium, ut idem sit Filius Dei, qui Filius hominis; nec alter sit Filius hominis, ⁜ 1 quam Filius Dei. Inde generatio haec omni miraculo mirabilior, omni opere potentior, omni signo augustior. Quia cuncta ita transcendit, cunctis ita praepollet, excellentiam cunctorum ita exsuperat, ut isti ⁜ 2 Deo adunatae naturae etiam angeli ministrent, huic angeli serviant, ⁜ 3 hanc angeli adorent, eamque in unitate personae Filii Dei ⁜ 4 infinitis et indefessis vocibus sine fine collaudent. Unde oro te, sancte angele, per indissecabilem haereditatem fidei nostrae, per tuae aeternitatis statum, per meae redemptionis mysterium, per pacem, quam ambo ⁜ 5 in Christi Jesu [Col. 0105B] corpore perfruimur, ut des mihi hoc tantumdem nosse de Virgine matre Domini mei quod ipse nosti, hoc credere quod ipse sapis, hoc diligere quod ipse diligis, hoc in Domino frui quod ipse frueris.

At nunc venio ad te, sola Virgo mater Dei, procido coram te, ⁜ 6 sola opus Incarnationis Dei mei; humilior coram te, sola inventa mater Domini mei; rogo te, sola inventa ancilla Filii tui, ut obtineas deleri facta peccati mei, ut jubeas mundari me ab iniquitate operis mei, ut facias me diligere gloriam ⁜ 7 virtutis tuae, ut reveles mihi multitudinem dulcedinis [Col. 0105C] Filii tui, ut des mihi loqui et defendere ⁜ 8 fidei sinceritatem Filii tui; concedas etiam mihi adhaerere Deo et tibi, servire Filio tuo et tibi, famulari ⁜ 9 Domino tuo et tibi; illi sicut factori meo, tibi sicut genitrici factoris mei; illi sicut Domino virtutum, tibi sicut ancillae Domini omnium; illi sicut Deo, tibi sicut matri Dei; illi sicut redemptori meo, tibi sicut operi redemptionis meae. Quod enim in mea redemptione est operatus, in tuae personae veritate ⁜ 10 formavit. Quod mihi redemptor factus est, tibi filius fuit. Quod pretium emptionis meae factus est, ex carne tua ejus incarnatio fuit. ⁜ 11 In quo vulnera mea sanavit, ex carne tua vulnerandum corpus exhibuit; in quo mortem meam tolleret, a mortalitatis [Col. 0106A] tuae corpore mortale corpus attraxit; in quo mea deleret peccata, ⁜ 12 quod tulit a te corpus, sine peccato suscepit; naturam meam, quam in se praecessore mihi ad regnum suum in gloria paternae sedis super angelos collocavit, ex veritate corporis tui humiliatus assumpsit. Ideo ego servus tuus, ⁜ 13 quia tuus filius Dominus meus. Ideo tu domina mea, quia tu ancilla ⁜ 14 Domini mei. Ideo ego servus ancillae Domini mei, quia tu domina mea facta es mater Domini tui. Ideo ego factus servus tuus, quia tu facta es mater factoris mei. Oro te, oro te, sancta Virgo, ut de illo Spiritu habeam Jesum, de quo tu genuisti Jesum. Per illum Spiritum accipiat anima mea Jesum, per quem concepit caro tua eumdem Jesum. Ab illo Spiritu sit mihi nosse Jesum, a quo tibi adfuit [Col. 0106B] nosse habere et parturire Jesum. In illo Spiritu ⁜ 15 humilis excelsa loquar de Jesu, in quo confiteris esse te ancillam Domini, optans fieri tibi secundum verbum angeli. In illo spiritu diligam Jesum, in quo tu hunc adoras ut dominum, ⁜ 16 intueris ut filium. Tam vere timeam hunc Jesum, quam vere idem cum esset Deus, erat subditus parentibus suis (Luc. II, 51) .

O salutis ac ⁜ 17 vitae meae simul et gloriae praemium, grandi opulentia magnum! O libertatis meae ⁜ 18 nobilissimum titulum! O ingenuitatis meae praeclara conditio! O nobilitatis meae astipulatio insolubiliter gloriosa, et gloriae aeternitate confecta! Ut ego male deceptus, ad reparationem meam fieri concupiscam servus matris Domini mei, ut ego olim in primo [Col. 0106C] plasto ⁜ 19 angelica communione sejunctus, ancillae et matris factoris mei merear ⁜ 20 confici servus, ut ego idoneum opus in manibus summi Dei, impetrem in servitute puerperae Virginis jugi, ⁜ 21 in servitutis devotione ligari. Hoc mihi praesta, Jesu, Deus Fili hominis; hoc mihi tribue, Domine rerum, et fili ancillae; hoc mihi largire, humilis Deus in homine; hoc mihi concede, homo in Deum gloriose, ut hoc credam de partu Virginis, quod de Incarnatione tua impleat fidem meam; hoc loquar de materna virginitate, quod os meum impleat ⁜ 22 de tua laude; hoc diligam de matre tua, quod tu in me compleas ⁜ 23 de dilectione tua; ita serviam matri tuae, ut ex hoc ipse me probes servisse tibi; ita haec dominetur ⁜ 24 mihi, ut [Col. 0107A] ex hoc ⁜ 1 noverim me placuisse tibi; ita dominium ejus me teneat in saeculum, ut tu sis meus Dominus in aeternum. ⁜ 2 Quam prompte servus hujus dominae effici concupisco, quam fideliter servitutis hujus jugo delector, quam plene famulari hujus imperiis opto, quam ardenter ab illius dominio dissociari non quaero, quam avide ab ipsius famulatu nusquam abstrahi cupio; tam vere illi serviendi facultatem inveniam, tam vere ⁜ 3 illi serviens gratiam illius merear, tam vere in ⁜ 4 servitutem ejus sine ⁜ 5 interruptione detinear, ⁜ 6 tam vere nusquam ab aeternitatis ipsius jucunditate disjungar. Et hoc quidem quare quaeram, noverunt qui diligunt Deum, vident qui sunt fideles ⁜ 7 in Deo, intuentur qui adhaerent Domino, non ignorant qui non ignorantur a Domino. Sed vos audite, [Col. 0107B] aemuli; vos attendite, infidi; vos cognoscite, dissidio pleni; vos percipite, sapientes mundi, qui ex hoc stulti estis apud sapientiam Dei, ex quo sapientes estis apud ⁜ 8 stultitiam vestram, qui ex hoc imbecilles estis apud fortitudinem Dei, ex quo fortes estis apud aegrimoniam vestram, qui ex hoc contemptibiles estis apud excellentiam Dei, ex quo sublimes estis apud miseriam vestram. Qui ex hoc destructi estis, quasi non sitis ab eo qui semper est, ex quo apud vosmetipsos esse putatis, cum nihil verius sitis apud eum cui hoc est esse quod semper est. Qui spernitis hanc esse virginem semper; qui non vultis esse factorem meum filium ejus, qui non vultis hanc esse matrem factoris mei; qui contemnitis ut haec sola hunc habeat filium, quem omnis habet creatura [Col. 0107C] Dominum unum; qui non glorificatis hunc Deum filium ejus, Dominum meum non glorificatis ut Deum; qui beatam non dicitis quam Spiritus sanctus ab omnibus nationibus beatam dicendam edixit (Luc. I) ; qui gloriam incorruptionis corruptela afficitis carnis; qui non refertis honorem Dominicae matri, ut referatis honorem Deo filio ejus; qui non glorificatis ut Deum, quem natum ex ea vidistis ut hominem; qui confunditis diversitates naturarum filii ipsius; qui scinditis personam filii ejus; qui ⁜ 9 inficitis divinitatem filii illius; qui veram carnem veramque passionem spernitis filii ejus; qui hunc nec cecidisse in mortem ⁜ 10 per hominem, nec a mortuis resurrexisse creditis per Deum. Quod enim cecidit, [Col. 0107D] ex homine fuit; quod surrexit, ex Deo. Nam ego ut sim servus filii ejus, hanc mihi dominari ⁜ 11 peropto; [Col. 0108A] ut dominetur mihi filius ipsius, huic servire decerno; ut comprober servire Deo, dominium matris ejus super me in testimonium quaero; ut sim devotus servus filii ⁜ 12 generati, ⁜ 13 servus fieri appeto genitricis. Sic namque refertur ad Dominum, quod ⁜ 14 servitur ancillae; sic redundat ad filium, quod impenditur matri; sic alternat in nutrito, quod adhibetur in nutrice; sic transit honor in regem, qui defertur in famulatum reginae. Gratulatus ego cum angelis, laetatus cum vocibus angelorum, exsultans cum angelorum hymnis, gaudens cum angelorum praeconiis, gratulor cum domina mea, laetor cum matre Domini sui, exsulto cum ancilla filii sui, gaudeo cum ea, quae facta est mater factoris sui, jucundor cum ea, ex qua factum est caro Verbum Dei. [Col. 0108B] Quia credidi cum ea quod de se novit mecum et ipsa, quia cognovi quod sit ⁜ 15 virgo genitrix, quia sapio quod sit generans virgo, quia scio quod virginitatem illius conceptio non amisit, quia didici quod partum ejus immobilis virginitas antecessit, quia teneo quod partus ejus virginitatis gloriam ⁜ 16 non reliquit. Qui tam vere haec omnia amo, quam vere illa pro me facta esse cognosco. Mecum enim est, quod per ipsam factum est, ut ex eo natura Dei mei se copularet naturae meae, ex quo natura mea transiret in Deo meo; essetque unus Christus, Verbum et caro, Deus et homo, idem factor et factura, idem plasmator et plasma, idem conditor et conditionis forma, idem operator et assumpti operis veritas, idem qui fecit et quod fecerat, idem qui fecerat et quod fecit. [Col. 0108C] Ipse assumptor, ipse assumptus; ⁜ 17 et ut expressius quod ipse dat de ipso loquar, ipse omnipotens, pro me autem et pro salute mea ipse exinanitus. Ipse fortis, ipse infirmus. Ipse salus mea, ipse vulneratus est pro me. Ipse sanitas mea, ipse pro me vulnere caesus. Ipse virtus Dei, ipse pro me humilis Deus. Ipse vivens, ipse mortuus. Ipse vita mortis nescia, ⁜ 18 ipse mortem sustinens et devincens. Ipse ante mortem mori nescius, ipse post mortem sine dominio mortis. Ipse de coelo veniens, ipse sepulcrum aggrediens. Ipse sepulcrum relinquens, ipse coelos repetens. Ipse ad inferna in anima humana descendens, ipse de inferno potestate divina sanctorum animas liberans. Ipse in sepulcro jacens ut homo, ipse de sepulcro resurgens [Col. 0108D] ut Deus. Ipse de morte liberans, ipse inter mortuos liber. Et haec omnia idem Christus, atque [Col. 0109A] omnia in uno eodemque Christo, ⁜ 1 pro unione personae, non pro confusione naturae. Ideo ego confidens per mortem hujus Filii Dei, per crucem redemptoris mei; sperans per vulnera hujus factoris mei; fiduciam habens, spem veram tenens per sanguinem hujus Christi mei, quia tectis peccatis meis, quia remissis iniquitatibus meis, quia ablatis sceleribus meis, quia ablutis criminibus meis, quia ⁜ 2 abolitis malis meis, quia abstersis immunditiis meis, quia solutis peccatorum meorum vinculis, mundatus a bono Deo, purificatus a misericordiae Deo, justificatus a [Col. 0110A] pio judice, sanctificatus a copioso redemptore, miscear beatis angelis, socier choris angelicis, ⁜ 3 copuler angelorum gaudiis, jungar festis angelicis; ut sit Deo in me gloria, ut sit Deo a me laus, ut sit Deo a me honor; et mihi sit a Deo venia, et mihi sit a Deo salus, et mihi sit a Deo vita, et mihi sit a Deo exsultatio, jugiter, veraciter, indesinenter, evidenter, amodo, ex nunc, ex hoc, abhinc, et in omne tempus, et in totum aevum, et in cuncta semper saecula saeculorum. Amen.

Explicit liber de perpetua Deiparae virginitate.

Divinae institutionis auctoritas, et sacrae paternitatis antiquitas per Scripturam, quae, dicente Apostolo, divinitus inspirata utilis est (II Tim. III, 16) , Ecclesiam catholicam nasci per fidem, crescere per institutionem, atque in aeternitatem per remunerationis gloriam permanere, et per redemptionis munus obtinuit, et per adoptionis spiritum affirmavit, quoniam hanc eamdem Scripturam ipse Spiritus ad salutem hominum inspiravit, qui ad beatitudinis praemia homines provexit. Hujus sanctae Ecclesiae origo in hominibus figuraliter inchoavit ex tempore, perficietur autem ex muneris aeternitate. In sanctis vero angelis in veritatis specie temporaliter coepit, in veritatis specie perenniter manet. Ita namque [Col. 0111B] spiritaliter condita est, ut post ruinam praevaricationis in conditoris amorem sui soliditate percepta, non suae naturae augmento concresceret, sed humanae salvationis illatione reparata constaret. In angelica vero conditione, quia ex parte aliquod ruit, reliquum gloriae in perennitate permansit. In humana vero conditione, quia tota per deceptionem hostis natura interit hominis, ex nulla parte reparari poterat, nisi eam ad reparationem sui ex toto redemptoris veritas suscepisset. Hinc adfuit, ut inde potens Conditor ruinam repararet angelicam, unde pius Redemptor in se suscipiens reparandam illic naturam induxit humanam. Regnante igitur Deo in coelo et in terra, cujus regnum est totus mundus, qui ex [Col. 0111C] coelo constat, et terra, cui servit coelestium, terrestrium, et infernorum omnis rei universa substantia, per quem consistit jam illa sine defectu coelestis patriae pars beata, ad cujus profectum in electis quotidie natura conscendit humana. Quia enim Dei Patris Verbum, et hoc ipsum Deus, per quod angeli et omnia facta sunt, caro factum est in hominibus caput Ecclesiae, qui erat initium angelicae creaturae, ac proinde sicut Deus et homo in unitate personae caput est unus Christus, ita illi esset ex angelis et hominibus Ecclesiae unum corpus. Unde hujus Ecclesiae gloriosa pietas et gloriatio pia gaudet in consistentibus angelis, anhelat in hominibus provehendis. In illis laudem celebrat Conditoris, in istis [Col. 0111D] assumit gloriam Redemptoris. In illis habet gaudium sine fine, in istis appetit sine fine gaudere. In illis statione, in istis acquisitione laetatur. Illic in civibus solida, hic in advenis laeta. Illic de securitate quiescit hic de sollicitudine prospectatur. Salus [Col. 0112A] illis, et aeternitas istis reparatio est. Et sicut isti nec volent unquam peccare, nec poterunt, ita isti a velle ut posse peccandi salvati asciscuntur per effectum redemptionis in eorum plenitudinem claritatis. Jam per sancti Spiritus pignus pia futurae unitatis admistione concreta, quando ea quae in hominibus ex adversitate tolerat angelicae consolationis suffragatione firma sustentat, ut in peregrinatione hujus vitae opitulatio angelica foveat, quos gloriosae societatis suae unitas exspectat. Hujus Ecclesiae pars, quae in hoc tempore advocatur, ut fiat quod dicitur: Congrega nos ex gentibus, ut confiteamur nomini sancto tuo, et gloriemur in laude tua (Psal. CV, 45, 46) , quo ordine secundum apostolicam, sanctorumque Patrum traditionem antiquam, institutionem [Col. 0112B] quoque divina auctoritate prolatam, invitetur ut veniat, veniens ordinabiliter suscipiatur, suscepta sacris ordinibus provehatur, provecta sanctificationis gratia impleatur, praesentis libelli serie manet congestum, dispositum pariter et concretum, non nostris novitatibus incognita proponentes, sed antiquorum monita vel intelligentiae reserantes, vel memoriae adnotantes. Ob quam rem titulum operis hujus Adnotationum de cognitione baptismi decrevimus inscribendum.

Jesu fili David, miserere mei, illuminans oculos meos, ut videam quod ad te perveniam; firmans [Col. 0112C] in te gressus meos, ne transgrediar viam; aperiens os meum, ut possit de te loqui, qui dedisti mihi velle tua utcunque poterim loqui. Et quia dilectio proximi inhaeret dilectioni tuae, da mihi exercere utilitatem ejus, quae formet salutem illi, et perveniat in laudem et gloriam nominis tui.

Generationem illam, quae fit proventurae generationis divinae, ut nati homines in iram renascantur ad gratiam, per quam filii irae transeunt in adoptionem filiorum Dei, qua liberati a regno peccati transferuntur in regnum gloriae Dei, suis ordinibus persequi [Col. 0112D] et explicare contendam, ut omnis sancto lavacro baptizandus videat per quae mysteriorum signa vocatur; omnis jam baptizatus meminerit quae sacramentorum praemia et servet, et veneretur; quatenus dum figurae tanti mysterii antea signatae esse [Col. 0113A] noscuntur, postea ipsarum figurarum sacramenta in aeternam gratiam sciantur esse completa.

Deus unus est, invisibilis, incomprehensibilis, inaestimabilis, immortalis, omnipotens, perfectus et sempiternus. In hac re nihil adventitium, nihil postremum, nihil recedens. Hic est ante omnia, super omnia, intra omnia, extra omnia. Hic Deus est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Sed Pater a nullo, sed ex se, est; et est tantum Pater. Filius ex Patre est natus, ex eo coaeternus Patri; et est tantum Filius. Spiritus sanctus ex Patre et Filio inseparabiliter procedit, et est tantum Spiritus sanctus. Haec tota Trinitas unus est Deus, non aliud habens, et [Col. 0113B] aliud subsistens. Sed ideo simplex est, quia quod in se habet, hoc est. Non enim in illo accidit quodcunque bonum, cujus sit participatione compositus; sed quia ex illo est omne bonum, ideo quod in se est, hoc vere omnimodo est.

Haec tota Trinitas unus Deus fecit omnia visibilia et invisibilia, sive coelum, et coelestem angelicam creaturam cum omnibus quae continentur in coelo, sive terram, et mare cum omnibus quae continentur in eis. Hic Deus omnia creavit, omnia continet, omnia gubernat, omnia providentiae suae administratione disponit, omnia regit. Omnia ipsi serviunt. [Col. 0113C] Omnia ipse judicat. Absque illo nihil bonum. Ex illo nihil malum. Ipse potens et de malo facere bonum. Ipse disperdens omne malum. Ipse donator omnis boni. Ipse conservans perenniter omne bonum.

Post conditionem caeterarum rerum bona conditione beatus est a Deo conditus homo, et certe ita beatus, ut ad imaginem et similitudinem Dei factus, cunctis terrenis rebus existeret beatitudinis auctoritate praelatus. Cui invidens super iis angelus ob superbiam de coelestis gloriae claritate dejectus, dum conditori Domino superbivit, hunc conditum hominem persuasionis fraude decepit. Qui deceptus homo [Col. 0113D] et propter transgressionis admissum beatitudinis loco exsul est factus, et cum omni posteritate generis sui mortis est sententia condemnatus.

Hunc pietas Conditoris aeterna statuens miseratione salvandum, in ipsis primordiis conditionis ejus velut pietatis fundamenta componens, salutis mysteria fixit, per quorum mysteriorum sacramenta quandoque salvandus invenire signatae salutis remedium posset, sicque praeiret pietas factoris culpam hominis, et cum plenitudo venisset temporis, antiquitas pietatis repararet lapsum humanae conditionis, et ex hoc subveheret illam gloriae futurae aeternitatem, [Col. 0114A] ex quo in conditionis primordiis signaverat sacramenta suae redemptionis.

Adam ergo Christi, Eva Ecclesiae figura fuere. Assumptus est limus, et factus est primus homo Adam in animam viventem. Incarnatus est Christus, et factus est secundus homo Adam in Spiritu vivificante. Somno Adam obdormivit. Christus morte quievit. Adae costa subtrahitur, et mulier fingitur. De Christi latere sanguis et aqua producitur, et his sacramentis Ecclesia sancta formatur. Non tollitur caro de carne viri, cum permanente virtute ossuum [Col. 0114B] viri deberet mollior mulier carnis mollitie potius fingi; sed quod de viro ossis fortitudo subtrahitur, infirmitas est divinitatis, de qua dicitur: Verbum caro factum est (Joan. I, 14) ; quod de fortitudine ossis viri mulier fingitur, hoc est quod sequitur: Et habitabit in nobis. Nam de viro aliquid virtutis auferre hoc est: Semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philip. II, 7) ; mulierem de fortitudine viri compingi, hoc est: Cum esset dives, propter nos pauper factus est, ut nos ejus inopia ditaremur (II Cor. VIII, 9) . Quod ergo ille infirmatus in humilitate deitatis suae, hoc Ecclesia roborata est per assumptionem humanitatis in illo. Bene ergo infirma mulier de virtute viri formatur, quia post lapsum culpae deformis humana conditio factoris sui imaginem non reciperet, [Col. 0114C] nisi hanc Redemptor pius moriens innovasset; nec debilis et abjecta ad virtutem spiritus consurgeret, nisi eam infirmata divinitas humilis erexisset.

Hanc figurae salvationis summam per gloriam Virginis signavit species mulieris, quando dictum est ad serpentem: Inimicitias ponam inter te et inter semen ejus (Gen. III, 15) ; significans malitiam diabolicae partis non posse inhaerere sacramento redemptionis, quod factum est per assumptum hominem ex utero Virginis. Unde adhuc subditur: Ipsa conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo ejus (Ibid.) . Hoc de Christo, qui est fructus virginalis ventris Mariae, intelligitur. [Col. 0114D] Id est: Tu per malitiam persequentium, qui sunt semen tuum, quorum corda inhabitas, eum supplantabis ut moriatur; et ille resurgens conteret caput tuum, quod est mors, et te ipsum qui habes mortis imperium. Hanc humilitatem Redemptoris usque ad susceptionem mortis mox subsequens fratricidium figuravit, quando Cain frater major terrenis operibus incubans, assurgens innocentem socium propter simplicem hostiam extra domum rudi crudelitate homicida novus occidit, significans Judaeorum populum primum in lege natum, Christum agnum Dei, et tollentem peccata mundi extra Jerusalem crucis patibulo occisurum.

Hujus sanctae redemptionis opulentum miseratione copiosa mysterium praesignatum in conditione primorum hominum implevit Filius Dei veniens in plenitudine temporum, cujus adventus operatio incarnationis ejus veritas fuit. Quam incarnationis veritatem tota Trinitas operata est, quia inseparabilia sunt opera Trinitatis; sola tamen persona Filii hanc suscepit, quoniam quaecunque per hanc dispensationem pertinent ad personam Christi, neque ad Patris, neque ad Spiritus sancti personas poterunt ullatenus pertinere. Non enim fas est dicere Patrem et Spiritum de Virgine genitos, vel cruci suspensos, [Col. 0115B] vel sepultura conclusos, quae in sola persona Christi omnia congruenti, et evidenti sunt dispensatione completa. Hoc mysterium redemptionis humanae dispositum aeternitate deitatis suae, completurum praesentia humanitatis assumptae Christus, sicut ante saecula ordinavit, ita in saeculorum fine perfecit. Nihil novitate consilii inventum, nihil accessu novae cogitationis assumptum, sed aeterna dispositione praefixum, temporali dispensatione perfectum.

Humano itaque generi, quia oblivioni dederat Creatorem, data est lex, per quam creaturae amittenti [Col. 0115C] Deum reduceretur in cogitationem creator omnium rerum; dictumque est per eamdem legem: Audi Israel: Dominus Deus tuus Deus unus, etc. (Deut. VI, 4) . Quo dicto et superstitiones, quibus pro Creatore creatura colebatur, amotae sunt, et unus qui vere coleretur Deus patenter est demonstratus.

Stetit ergo saeculum in hominibus sub trimoda distinctione temporum. Stabit homo ordine quarto in beatitudine saeculorum. Primo summe infeliciter, secundo non plene feliciter, tertio abunde feliciter, quarto summa aeternaque felicitate feliciter. ⁜ a Primo [Col. 0115D] summe infeliciter, quia homo conditus ad imaginem et similitudinem Dei, suo deceptore zabolo sibimet principante, serviens regno peccati, idolorum cultor, soli Creatori pie debitum impie creaturis impendit honorem. Secundo non plene feliciter, quia data quidem lex est ad cognitionem Dei, sed perducere non potuit ad justitiam Dei. Nam si ex lege justitia, ergo Christus gratis mortuus est (Gal. II, 21) . Data est ad intelligentiam, non ad veniam peccati. Per illam enim agnitum peccatum punitum est, non sanatum. Data quidem est in sanctione hostiarum et ceremoniarum, ut offerrentur Deo, sicut Deus [Col. 0116A] sanxerat, et non sicut gentiles sacrificantes daemoniis immolabant. Quae tamen observantia legis propter cognitionem Dei multum profuit hominibus in tempore suo. Sed ideo plenam felicitatem non intulit, quia ad perfectum nihil adduxit (Heb. VII, 19) . Sequens ergo erat tempus, in quo felicitas per litteram coepta posset per intelligentiam spiritus esse perfecta. In hoc tempore gratiae, quod tertium est, fuit abunde feliciter, quando cunctis illis sacris hostiis figuratus Christus est incunctanter ostensus; quando umbrae successit lux, incertis veritas, figuris ostensio, occultis revelatio, legi evangelium, timori servorum gratia filiorum, et cunctis, quae adumbraverat littera, manifestatio spiritalis gratissima et aperta. Quartum est illud beatae aeternitatis insigne, [Col. 0116B] in quo, devictis cunctis adversantibus, laudabit homo Deum in incorruptionis tranquillitate securus. Ergo in statu mundi ⁜ b . . . adductum est. Non plene feliciter fuit tertium sub gratia, in quo nos Christus a delictis nostris in suo sanguine lavit; et abunde feliciter manet extremum illud, quod et aeternum, in quo laudabimus Deum in saecula saeculorum.

Jam nunc favente Deo, cujus misericordiae opus in humana salvatione nosse desideramus, ipsius effectum salvationis quae per regenerationem gratiae cum sacramento redemptionis efficitur, sicut et divina auctoritas et paterna sanxit antiquitas, opportune [Col. 0116C] suis ordinibus exsequamur

Exordium regenerationis, cujus species peracta est in plenitudine temporis, ab initio temporum coepit. Etenim aeterna Sapientia ita in exordiis rerum figuram statuit sacramentorum, ut ex antiquitate ordinata significatio perveniret ad finem temporum in efficientiis actionum. Unde quia regenerationis hujus sacramentum in aqua et spiritu consistebat, causarum institutio perfecit [ F. perfecta] illius operationis species aemulabatur cum dicitur: Et spiritus Dei ferebatur super aquas (Genes. I, 2) , ut in earumdem causarum exordiis instauratio his rebus [Col. 0116D] figurata esse monstratur.

Veniens itaque Dominus impleturus summam nostrae salutis, non sibi sed nobis profuturam, in se suscepit, et a se sanctificavit baptismatis sacramentum, praemittens Joannem, cujus baptismus veritatis figura, non veritas esset, qui peccatores ad poenitentiam commoneret, non qui remissionem peccatis inferret, ipso Joanne dicente: Ego baptizo in aqua in poenitentia [Col. 0117A] (Matth. III, 11) . Hinc itaque est quod per stramenta ciliciorum ad oleandum sacerdotibus parvuli deducuntur, ut poenitentiae signum habeant propter opus, qui poenitentiae opera demonstrare non possunt propter aetatis tempus. Majores autem aetate cum advocari ad fidem coeperint, per se poenitentiam exhibent de erroribus pristinis, in quibus aut generaliter vixerunt, aut idolis servierunt. Hanc efficaciam poenitentiae commendabat Joannes, cum de eo dicitur: Venit in omnem regionem Jordanis praedicans baptismum poenitentiae in remissione peccatorum (Luc. III, 3) . Unde aperte patet quia Joannes baptismum poenitentiae non solum praedicavit, verum etiam dedit, sed in remissione peccatorum dare non potuit. Ac proinde quoniam baptismum, qui peccata [Col. 0117B] solveret dare non poterat, praedicabat; ut sicut incarnatum Verbum patris praecurrebat praedicationis verbo, ita baptismum poenitentiae, quo peccata solvuntur, praecurreret suo baptismo, quo peccata solvi non possunt.

Venit Dominus, ut baptizaretur a servo. Propter humilitatem prohibet servus dicens: Ego a te debeo baptizari; et tu venis ad me (Matth. III, 14) ! Propter justitiam imperavit Dominus dicens: Sine modo. Sic enim oportet nos implere omnem justitiam (Ibid.) . Deinde quiescit baptismus Joannis, qui erat in poenitentia [Col. 0117C] et in veritatis umbra, et inchoavit baptismus Christi, qui est veritas, in quo fit remissio peccatorum. Quanquam non baptizaret Christus, sed discipuli ejus. ⁜ a Baptizat autem Christus, et non baptizat. Sed utrumque verum est. Baptizat, quia mundat. Non baptizat, quia non ipse tinguit. Praebebant tunc discipuli, sicut nunc ministri praebent ministerium corporis. Praebebat ille adjutorium majestatis.

⁜ b Nunquam ergo cessat baptizare qui nunquam cessat mundare. Usque in finem saeculi Jesus baptizat, [Col. 0117D] quia ipse mundat. Securus proinde accedat homo ad inferiorem ministrum, habet enim superiorem magistrum. Ipse magister Christus et extrinsecus baptizat, dicente Paulo: Sicut Christus dilexit Ecclesiam, et se ipsum tradidit pro ea, mundans eam lavacro aquae (Ephes. V) ; et intrinsecus baptizat per infusionem spiritus, quo docetur interior homo et habere fidem, et servare operis dignitatem. Ad haec certe pertinet quod dicitur: Et testimonium [Col. 0118A] perhibuit Joannes dicens: Quia vidi Spiritum descendentem sicut columbam, et mansit super eum, et ego nesciebam eum (Joan. I, 32) . Ex multis cognitionibus Christum sciebat Joannes. Nam cum vidisset Maria mater Christi Elisabeth, exsultavit infans iste Joannes in utero ejus (Luc. I, 41) . Hic erat vox clamantis: Parate viam Domini (Matth. III, 3) . Hic eum qui ad se baptizari venerat, prohibet cum dicit: Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me (Ibid., 14) . Hic eum agnum Dei, et tollentem mundi peccata ostendit (Joan. I, 29) . ⁜ c Sed hoc solum in eo nescivit, quia sibi retenturus erat baptismi potestatem, et non eam translaturus vel transmissurus in aliquem servum; sed sive baptizaret in ministerio servus bonus, sive baptizaret in ministerio servus [Col. 0118B] malus, non sciret se ille qui baptizaretur baptizari nisi ab illo qui baptizandi tenuit potestatem, et esset hujus sacramenti virtus non in officio ministrantis, sed in potestate magistri.

Cum ex conversatione gentili quisque nolens ad cognitionem et fidem Dei hortatur ut veniat, primum doctor attendat multam bonitatem miserantis Dei, de quo dicitur: Qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II) ; ⁜ d ac deinceps agat quantum potest ⁜ e ut intelligenter, ut libenter, ut obedienter audiant. Et haec se posse, si [Col. 0118C] potuerit, et in quantum potuerit, pietate magis orationum quam oratorum facultate non dubitet, ut orando pro se ac pro illis, quos est allocuturus, sit orator ante quam doctor, atque sive in peculiari colloquio, sive in Ecclesiae conventu, ipsa hora jam ut dicat accedens, prius quam exerat proferentem linguam, ad Dominum levet animam sitientem, ut ructet quod biberit, vel quod impleverit fundat; atque ad horam ipsius dictionis illud potius bonae menti cogitet convenire quod Dominus ait: Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X, 19) . Si ergo loquitur in eis Spiritus sanctus, qui persequentibus [Col. 0118D] traduntur pro Christo, ⁜ f quare non et in eis qui tradunt discentibus Christum? Hoc sane studium docendi et in suadenda fide ethnicis, et in suadendis operibus bonis fidelibus cunctis doctorem convenit exercere.

⁜ g Cum itaque credere nolentibus unius Dei cognitio [Col. 0119A] et fides offertur, proponendum est ut per intelligentiam pergant videre quod Deus est, omnibusque eum naturis visibilibus et corporalibus, intelligibilibus vero et spiritalibus, omnibusque mutabilibus, praeferant. Omnes enim certatim pro excellentia Dei dimicant, nec quisquam inveniri potest, qui hoc Deum credat esse, quo est aliquid melius. Itaque omnes hoc Deum esse consentiunt, quod caeteris rebus omnibus anteponunt. ⁜ a Et quoniam omnes qui de Deo aliquid cogitant vivum aliquid cogitant, illi soli possunt non absurda et indigna existimare de Deo, qui vitam ipsam cogitant. Deinde ipsam vitam pergunt inspicere; et si eam sine sensu vegetanti invenerint, qualis est arborum, praeponunt ei sentientem, qualis est pecorum, et huic rursus intelligentem, [Col. 0119B] qualis est hominum: quam cum adhuc mutabilem viderint, etiam huic aliquam incommutabilem coguntur praeponere, illam scilicet vitam, quae non aliquando desipit, aliquando sapit; sed est potius ipsa sapientia. Sapiens enim mens adepta sapientia; antequam adipisceretur, non erat sapiens. At vero ipsa sapientia nec fuit unquam insipiens, nec esse unquam potest: quam si non viderint, nullo modo plena fiducia vitam incommutabiliter sapientem commutabili vitae anteponerent. Ipsam quoque regulam veritatis, qua illam clamant esse meliorem, incommutabilem vident, nec uspiam nisi supra suam naturam vident, quandoquidem se mutabiles vident. At cum veraciter, suadente doctore, seclusa fuerit omnis mutabilis res a Deitatis honore, accipiendum [Col. 0119C] est ne sit summe [ F. summus] Deus quod passioni, id est, mutabilitati poterit subjacere. Cumque fuerit tentum, id quod commutabile est, esse non posse Deum, restat ut perveniatur ad rem illam quae cunctis rebus praeeminet, et incommutabilis est. Conjecto illo quod res illa quae unus est Deus, cunctis praeeminens et incommutabilis manens, omnia fecit, omnia disponit, omnia judicat, curam de omnibus habet nihilque est ex omnibus visibilibus et invisibilibus quod non ex illo initium habeat, non in servitute ejus dominationi subjaceat. Qui subjectarum rerum famulatus sub nulla ulla mutabili creatura potest ullatenus inveniri, nisi tantum sub isto uno dominante Deo, cujus aeterna substantia est, cujus incommutabilis veritas, cujus omnipotens permanet potestas.

Jam cum reseravit ille januam fidei, de quo dicitur: Qui habet clavem David, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit (Apoc. III, 7) , id est, ex semine David assumptus homo per potestatem unitae divinitatis aperit cordibus credentium mysteria suae Incarnationis, quae in praedestinatis claudere non poterit austeritas infidelitatis; et claudit vasa irae praespicentia judicii, ne reprobi veniant, ad quam sibi merito clauserunt remunerationem beatitudinis; tunc fit quod scriptum est: Ego sum ostium. Si quis per me introierit, salvabitur (Joan. X, 19) . Incipiunt [Col. 0120A] enim aperiri initia fidei ei, cui per lavacrum regenerato post acceptionem Spiritus sancti in participio corporis Christi se crediderit Christus. Et videbit librum illum sanctae auctoritatis apertum, quem clausum in mysterio sigillis septem aperuit idem victor Leo de tribu Juda (Apoc. V, 5) . Qui liber totius sanctae Scripturae apertus est, quia intelligentia ejus hominibus revelatur a Christo, qui solus in se suscepit, atque compleri voluit, quae ad salutem humani generis complenda ordinavit atque praescivit. Signa autem ejus septem haec sunt: primum incorporatio, secundum nativitas, tertium passio, quartum mors, quintum resurrectio, sextum gloria, septimum regnum. Quae signorum adapertio haec est generis humani plena redemptio; ad quam [Col. 0120B] qui venit, hoc ordine venit.

⁜ b Quicunque de gentili conversatione, et de superstitionibus, quibus impie pro creatore colitur creatura, majuscula aetate venientes volunt credere in Deum, vel sive recens nati, sive parvuli sint, catechumeni, id est, audientes dicuntur, pro eo quod primum praeceptum exhortationis in lege sibi audiunt dictum: Audi, Israel, Dominus Deus tuus Deus unus est (Deut. VI, 4) ; et illud: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Ibid.) . Audiunt ergo verbum vitae, per quod perveniant ad munus gratiae, qui erant filii irae. Nam quia omnis qui vere agnoscit, [Col. 0120C] veraciter dicit: In iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis peperit me mater mea (Psal. L, 7) ; in eo quod originaliter tenetur ad noxam mortis, donec per redemptionem efficiatur Filius Dei, erit filius illius antiquae irae, quam meruit primus homo in praecepti transgressione, dicente Domino: Qui credit in Filium, habet vitam aeternam. Qui autem incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum (Joan. III, 36) . Quam iram non venire, sed manere dixit, quia non ex novitate infidelitatis venit, sed ex antiquitate praevaricationis manet. De qua ira nemo salvari potest, nisi per misericordiam Salvatoris, dicente eodem Domino: Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Qui catechumeni [Col. 0120D] propter cognitionem Dei, quam illis per sacerdotem quasi per Moysen loquitur Deus, audientes dicuntur, ut, relicta vetustate vitae carnalis, veniant ad vitae novitatem per unius Dei cognitionem.

Hi, si majores aetate sunt, cum actione poenitendi veniunt. Si minores sunt, in signo poenitentiae per stramenta ciliciorum a ministris deducuntur ad sacerdotem, ut qui per se non possunt agere poenitentiae opus, in se habeant poenitentiae signum propter aetatis minimae tempus; et hoc teneatur in poenitendi [Col. 0121A] effectu, quod notatur in poenitentiae signo. Qui post exorcismorum increpationem opportune veniunt ad olei unctionem. Hic omnibus a Joanne in poenitentia baptizatis catechumenorum figura exstitit, ut quod illis baptismus in poenitentia fuit, hoc istis per poenitentiam ad Deum conversio sit.

Exorcidiantur ii exorcismis ab his qui ex eo nomine exorcistae dicuntur. Qui tali officio deputati cum ordinantur, sicut canones jubent, accipiunt de manu episcopi libellum in quo scripti sunt exorcismi, data sibi potestate imponendi manus super energumenos, sive baptizatum, sive catechumenum.

⁜ a Exorcismus est sermo increpationis, qui fit contra immundum spiritum energumenis, sive catechumenis, ut per eum diaboli nequissima virtus, et inveterata malitia, atque incursio violenta, fugetur expulsa.

Erit exorcismi sermo ⁜ b nonturno verborum, non difficultate intelligentiae, non inusitato contextus eloquio; sed simplex, compositus, ardens, ita virtutis intentione coruscans, ut vere principem mundi increpationis suae valore demonstret expellere; atque sic in spiritali certamine, quo contra aerias agitur [Col. 0121C] potestates, fulgura terroris immittere, ut ipsa expulsio invisibilis hostis quadam fieri expugnatione visibili contempletur, ita ut et catechumenus terreatur consideratione auditus, et fidelis incitetur aggressione conflictus. Sic dum sacerdotum officia pro castris Dei dimicant, et fideles devotam intentionem velut arma ministrant, et qui creaturam Dei possidebat victus abscedat, et Christus quos condidit victor obtineat.

Exorcizandi virtus illius rei significatio fuit, quod lunaticum increpavit Jesus: Exiit ab illo daemonium (Matth. XVII, 17) . Ad instar hujus increpationis [Col. 0122A] dominicae increpat etiam episcopus voce propria, sicut increpavit Dominus voce sua. Et hanc ipsam increpationem quam dicit episcopus, non ex humana conjectura, sed ex proprietate auctoritatis divinae propheticis verbis aggreditur dicens: Increpet Dominus in te, Satan, et increpet in te qui elegit Jerusalem (Zach. III, 2) . Dehinc secundo imperans dicit: Tibi dicitur, Satanas, Vade retro. Ac deinde in tuba victoriae tertio proclamat: Vicit leo ex tribu Juda, radix David (Apoc. V. 5) . Ita deinde hic exorcismus a ministris inchoatur: Deprehensae sunt insidiae tuae. Sicque eadem increpatio exorcistarum pronuntiatione completur, donec omnes catechumeni sub exorcismis agantur. Est itaque ordinabiliter ordinatus ordo, ut primum increpationis sermo ex illa causa qui oritur [Col. 0122B] ex illis et verbis aggrediatur. Nam quia exorcismus increpationis est sermo, bene invehendo exoritur, dum sic inchoatur: Increpet Dominus in te, Satan, et increpet in te qui elegit Jerusalem (Zach. III, 2) . Secundo divina potestas infertur, dum divinorum verborum imperium promulgatur dicendo: Vade retro, Satanas (Matth. IV, 10) . Tertio potentia victoriae demonstratur, quia Christus et dudum moriendo zabolum vicit, et in his qui credunt ac sequuntur eum quotidie vincit. Atque ideo vox in victoriam elevatur, dum dicitur: Vicit leo ex tribu Juda, radix David (Apoc. V, 5) . Propter quod scriptum est: Nunc princeps mundi ejicietur foras (Joan. XII, 31) , id est, de credentium cordibus expelletur. Et item haec dicit Dominus: Equidem et captivitas a forte [Col. 0122C] tolletur, et quod ablatum fuerit a robusto, salvum esse poterit (Isaiae XLIX, 25) ; ostendens quod in victoriam Christi destructo imperio diaboli potuit homo ab ejus captivitate eripi et salvari

⁜ c Exorcizatur autem, id est, increpatur potestas zaboli, et insufflatur in his a quibus potestatis ejus dominator expellitur, ut renuntient ei sub cujus ditione obnoxii tenebantur, atque eruti a potestate tenebrarum, in Domini sui regnum per sacramentum baptismatis transferantur. ⁜ d Ii in nonnullis locis, ut refertur, sales accipiunt, velut significato [Col. 0123A] sapientiae condimento. Sed licet forsitan, ut dicitur, quia sola hoc antiquitas commendavit, adeo usquequaquam non probatur. Quia vero ut catechumenis in adipiscendo fidei sacramento tradantur, evidenti sanctae Scripturae nullo documento monstratur, ideo nihil offici ubi non fit. Nam ad summum roborem quomodo valebunt, quae ad proprietatem rei pertinere nulla sacrae auctoritatis serie vel per figuram vel per speciem demonstrantur?

Iidem catechumeni post exorcismos quibus increpata et expulsa diaboli est potestas, ab eis unguntur oleo, quod a sacerdote constiterit benedictum. Quae [Col. 0123B] unctio magno dominicae operationis commendatur exemplo. Cum enim, ut Marcus evangelista refert, adduxissent ad Jesum surdum et mutum, deprecabantur eum, ut imponeret illi manum. Et apprehendens eum de turba seorsum, misit digitos suos in auriculas, expuensque tetigit linguam ejus, et suspiciens in coelum ingemuit, et ait illi: Ephphetha, quod est, adaperire. Et statim apertae sunt aures ejus, et solutum est vinculum linguae ejus, et loquebatur recte (Marc. VII, 32, 33) . Quid est, quod Dominus surdum et mutum apprehendens in turba seorsum, mittit in auriculas digitos suos ut audiat, nisi quia Redemptor veniens genus humanum separavit a turba daemonum, et a conversatione operum veternorum, atque per infusionem spiritalium munerum illi fidei dedit [Col. 0123C] auditum? Nam sicut per digitum Dei Spiritus ejus, ita per digitos pluralitas significatur spiritalium gratiarum. Et quid est, quod expuens tangit linguam ejus, ut valeat loqui, nisi quia post auditum fidei sacramenta salutis hunc et agnoscere, et perficere facit? Spiritus enim Christi gratia est humanae redemptionis, quae de capite divinitatis ejus descendens, cognita per os humanitatis ipsius, confessionem et laudem suam intulit credituris. Quid autem, quod suspiciens in coelum ingemuit, nisi quia aequalitatem Patris habens, infirmitatem humanitatis, in qua pro nobis doluit, demonstravit? Quid vero est, quod ait Ephphetha, expositum est, quod est adaperire, statim apertae sunt aures ejus, et solutum est vinculum linguae ejus, et loquebatur recte, quia cum in illo gratia [Col. 0123D] et operatio redemptionis accessit, tota virtute in laudem et dilectionem sui redemptoris erupit. Unde nec tacere, nec distorte potuit loqui, qui redemptionem suam in gloriam Redemptoris, ut loqueretur, et recte loqueretur, accepit.

Hinc eodem exorcizationis tempore bene in conventu ecclesiae, ante quam exorcismi dicantur, profertur lectio Isaiae prophetae in qua dicitur: Nunquid [Col. 0124A] tolletur a forte praeda, aut quod captum fuerit a robusto salvum esse poterit? Quia haec dicit Dominus: Equidem et captivitas a forte tolletur, et quod ablatum fuerit, a robusto salvabitur (Isai. XLIX, 24, 25) . Item Petri ad gentes: Vos autem, genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes annuntietis ejus qui de tenebris vocavit vos in admirabile lumen suum (I Petr. II, 9) . Marci quoque evangelistae, quae hujus ephphethationis revelat sacramentum, quae superius et prolata est, et disserta: videlicet ut virtus Dei per victoriam crucis praedam humani generis a fortitudine diaboli tollens, faciat genus electum per regenerationis donum, regale quoque sacerdotium per dominium dictionum, et oblationem innocentiae, atque contriti spiritus sacrificium, [Col. 0124B] infundens illi auditum obedientiae praeceptorum, et dans ei rectae fidei loquelam, atque suae gloriae hymnum.

Hoc quod generaliter in humano genere moriente Christo semel est factum, quotidie in regeneratorum fit specialiter lavacro. Nam convertenti ex errore gentili post exorcismos tanguntur auriculae oleo, ut accipiat auditum fidei, et sit vere spiritalium dictorum auditor. Similiter tangitur et os, ut cognitionem Redemptoris sui, traditam sibi symboli fidem corde credat ad justitiam, ore confitens proferat ad [Col. 0124C] salutem; sicque solutis obstinatione concreatis vinculis, recte loquatur magnificans Deum

Ex catechumeno fiat competens. Nam sicut ex eo quod Dei audiendo cognitionem, audiens dicitur, sic ex eo quod accepto Symbolo jam petit gratiam Dei, competens vocatur. Competentes dicuntur simul petentes, quomodo consedentes, colloquentes, et concurrentes non aliud intelliguntur, nisi simul sedentes, loquentes, currentes. Ita quoque competentes nihil aliud sunt, quam simul petentes. Quid autem petunt nisi baptismatis sacramenta, per quae possint a potestate tenebrarum erui, et accepta indulgentia [Col. 0124D] peccatorum in Dei omnipotentis regnum transferri? Ut ergo quod petunt accipere mereantur, a vitiis corda, ab immunditiis mundare debent et corpora; abstinentes animam a delictis, corpus ab epulis; ut contritio cor humiliet, et justificet, abstinentia et castitas corpus extenuet, et emundet; quo animae et corporis ex toto purificata substantia, quidquid contritio cordis, quidquid afflictio egerit carnis, totum ad dignitatem proficiat suscipiendae regenerationis. Horum significantiam habuit Nicodemus, ille princeps Judaeorum, qui nocte venerat ad Jesum, qui erat ex his qui crediderunt in nomine ejus, videntes signa et prodigia, [Col. 0125A] quae faciebat; qui in eo quod cum esset Dominus Jesus Jerosolymis in Pascha in die festo docens, tam efficaciter ejus doctrinam audivit, ut crederet in nomine ejus, catechumenus, quod est audiens, fuit. In eo autem quod venit ad eum nocte, et dixit ei: Rabbi, scimus quia a Deo venisti magister; nemo enim potest haec signa facere, quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo (Joan. III, 2) , competentem se esse monstravit. Nam cum in templo docentem audivit, et visis signis credidit, vere audiens exstitit. Cum vero, licet in tenebris ignorantiae ad lumen venit, quia nocte ad Jesum venit, et magistrum esse, et hunc a Deo venisse fatetur, atque jam ex magisterio doceri quaerit, quia magistro debitum honorem dedit, ex tunc competens fuit, quia cujus doctrinae credens audiendo fidem [Col. 0125B] detulit, ejus magisterium petendo quaesivit. Qui deinde promovetur ad gratiam baptismatis, quando hoc illi commendat responsio Salvatoris, dum subinfertur: Respondit Jesus, et dixit ei: Amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit denuo, non potest videre regnum Dei (Ibid.) . Quid ergo? quia non sufficit catechumeno quod audit verbum Dei, non sufficit competenti quod petit gratiam ex magisterio Dei, necesse est ut renascatur ex aqua et Spiritu sancto, ut renatus sit particeps corporis et sanguinis Christi; et sicut ipse per fidem credidit in Christo, sic participando corpori Christi, credat se illi Christus. Hoc enim est quod dicitur: Cum autem esset Jerosolymis in Pascha in die festo, multi crediderunt in nomine ejus videntes signa ejus quae faciebat. Ipse autem Jesus non credebat semetipsum [Col. 0125C] eis (Joan. II. 23, 2) . ⁜ a Quid est hoc? ecce Dominus credentibus se ipsum non credit semetipsum! Crediturusne est ergo se ipsum incredulis, et non credentibus? Nusquam prorsus. Sed catechumenus et competens jam credunt in Christum; sed quia non sunt renati ex aqua et Spiritu sancto, non participant corpori Christi, et ideo non se credidit illis Christus. Si dixerimus catechumenis: Creditis in Christum, respondent: Credimus, et signant se; jam crucem Christi portant in fronte, et non erubescunt de cruce Domini sui. Ecce credunt in nomine ejus. Interrogemus eos: Manducatis carnem Filii hominis, et bibitis sanguinem Filii hominis? Nesciunt quid dicimus, quia Jesus non se credidit eis. Jam vero quasi signum crucis habent in fronte. Jam de [Col. 0125D] domo magna sunt. Necesse est renascantur, fiant ex servis filii, fiant ex adventitiis cives. Non enim nihil sunt, quia jam ad magnam domum pertinent. Et cum renati fuerint, tunc participibus corporis sui credet se ipsum Christus.

Dehinc tradendum est Symbolum, ut is qui Domini praeceptum audivit, qui divini magisterii gratiam petiit, verae fidei regulam accipiat, secundum quam et fide, et operibus lavacro sanctificationis se reparatum exhibeat.

⁜ b Symbolum, quod competentes accipiunt, hac ratione Patres constare dixerunt. Dicunt enim quod cum audissent apostoli a Domino ut irent docere gentes praedicantes regnum Dei, et baptizarent eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, accepto Spiritu sancto post ascensionem Domini, quando insedit super eos in similitudinem ignis, et locuti sunt linguis omnium gentium, ut ad cognitionem veritatis nulla illis vel gens, vel loquela esset ignota, sed per eumdem sanctum Spiritum omnibus omnimode loquerentur, corporaliter ab invicem discessuri, hoc inter se unius praedicationis Symbolum ediderunt, quo ubique euntes nihil dissonum, nihil varium nuntiarent, [Col. 0126B] sed unam fidem unitis verbis edicerent, et ex omnibus sacris Scripturis instrumenta colligentes, unum hoc breve fidei aedificium construerent; de quo etiam per prophetam dictum fuerat: Quia verbum breviatum faciet Dominus super terram (Isai. X, 22) . Itaque adhuc in unum positi, sancto Spiritu pleni, breve hoc praedicationis indicium conferendo inter se quid unusquisque sentiret, sibimet ediderunt, atque dandam hanc regulam credentibus statuerunt; ut quia multi futuri erant, qui se esse Christi apostolos simularent, et Christum non doctrina sana et integra praedicarent, ideo per hoc indicium agnosceretur, quod Christum veraciter nuntiaret, qui eum secundum hanc apostolicam regulam nuntiasset.

⁜ c Symboli nomen ex Graeco, collatio vel indicium vertitur in Latinum, quod sit foedus et cognitio fidei, in quo et sciatur quid creditur, et quod creditur nullatenus violetur. Indicium ergo est propter cognitionem; collatio propter inter multos unitae definitionis communitatem. Nam indicium quod rem ignotam indicet, collatio quod sit communis loquelae definitio. Hinc et in civilibus bellis, quia et armorum habitus, et sonus vocis, et mos unus, et institutio bellandi similis est, ne quaelibet doli subreptio fiat, suis militibus unusquisque dux discreta symbola ponit, quae Latine vel signa vel indicia dicuntur, ut occurrens forte, de quo dubium sit quam aciem sequatur, prodito symbolo, an adversarius sit, an proprius, [Col. 0126D] agnoscatur. Ad hoc autem sancti Patres hoc non membranis, sed memoriae commendare jusserunt; ut non hoc lectio teneat, quae ad ipsos etiam infideles solet idipsum aliquando deferre; sed ex ipsius sanctae apostolicae definitionis traditione commendatum semper maneat fidelibus tenacitate memoriae. Pro soliditate itaque initiandae fidei bene discessuri ab invicem apostoli hoc unanimitatis indicium posuerunt. Quod Symbolum est signum vel indicium per quod agnoscitur Deus; quod ideo credentes accipiunt, ut sciant qualiter certamen fidei contra diabolum praeparent; in quo cum pauca sint verba, continentur [Col. 0127A] omnia sacramenta. In quo ideo ab apostolis breviatim collecta sunt ex omnibus Scripturis, ut quia multi credentes vel litteras nescirent, vel scientes occupati impedimento saeculi, Scripturas eis legere non liceret, hoc corde et memoria retinentes, sufficientem sibi haberent scientiam salutarem.

Hoc Symbolum, quod competentes in die unctionis accipiunt, aut per se, si majores aetate sunt, aut per ora gestantium, si parvuli sunt, quinta feria ante Pascha sacerdoti recitant atque reddunt; ut eorum probata fide, merito perveniant ad vicinum resurrectionis dominicae sacramentum per fontis sacri baptismum.

⁜ a Est autem catholica fides in Symbolo nota fidelibus, memoriaeque mandata, quanta res passa est brevitate sermonis, ut incipientibus atque lactentibus eis qui in Christo renati sunt, nondum Scripturarum divinarum diligentissima et spiritali tractatione atque cognitione roboratis, paucis verbis credendum constitueretur, quod multis verbis exponendum esset proficientibus, et ad divinam doctrinam certa humilitatis atque charitatis firmitate surgentibus.

Est ergo tenor Symboli iste, et hic causarum ordo [Col. 0127C] quae continentur in illo: Credo in Deum Patrem omnipotentem. Quid est credo? Credulitatem facio, id est, vera esse confiteor quae incognita audio. Credulitas autem dicta, quod crescat animus ad invisa et incognita continenda.

In Symbolo firmitas, et quaedam est separatio unius fidei, qua ostenditur in Deum solum, et Deo credere, non in quibuscunque caeteris rebus, id est in Deum habere fidem, non autem in rebus, sed rerum habere fidem. Credendum ergo est in Deum, et non in aliam rem, quia fides in Deum, sicut et unus Deus, singulari est specie habenda et retinenda; caeteris rebus [Col. 0127D] apponenda, non superponenda est fides. Credimus ergo in Deum. Credimus et sanctam ejus Ecclesiam esse. Non autem credimus in Ecclesiam sicut in Deum, quia Ecclesia non est Deus. Credimus autem singulariter in Deum. Credimus et sequenter Ecclesiam ejus esse. Ita quoque et deinceps credimus quaecunque rectae fidei regula nobis credere commendarit. Patrem tantumdem Filii sui secundum divinam generationem, juxta quod ad eum dicit: Ex utero ante luciferum genui te (Psal. CIX, 3) .

⁜ b Omnipotentem, quia solus omnia potuit, qui [Col. 0128A] omnia fecit; qui ita credendus est esse omnipotens, ut omnia quae sunt visibilia et invisibilia, ex nihilo fecerit. Non enim aliquid esse potest, cujus creator non esset, cum omnipotens esset, quia etsi aliquid fecit ex aliquo, sicut hominem ex limo, non utique fecit ex eo quod ipse non fecerat, quia terram, unde limus est, ex nihilo fecerat. Et si ipsum coelum et terram, id est mundum et omnia quae in eo sunt, ex aliqua materia fecerat, sicut scriptum est: Qui fecit mundum ex materia invisa (Sap. XI, 18) , vel etiam informi, nullo modo credendum est illam materiam de qua factus est mundus, quamvis informem, quamvis invisam, quocunque modo esset, per se ipsam esse potuisse, tanquam coaeternam et coaevam Deo; sed quemlibet modum suum quem habebat, ut quoquo [Col. 0128B] modo esset, et distinctarum rerum formas posset accipere, non habebat nisi ab omnipotente Deo, cujus beneficio est res non solum quaecunque formata, sed etiam quaecunque formabilis. Inter formatum autem et formabile hoc interest, quod formatum jam accepit formam, formabile autem potest accipere. Sed qui praestat rebus formam, ipse praestat etiam posse formari, quoniam de illo et in illo est omnium speciosissima species incommutabilis, et ipse unus est qui cuilibet rei, non solum ut pulchra sit, sed etiam ut pulchra esse possit, attribuit. Quapropter rectissime creditur omnia Deum fecisse de nihilo, quia etiamsi de aliqua materia factus est mundus, eadem ipsa materia de nihilo facta est, ut ordinatissimo Dei munere prima capacitas formarum fieret, ac deinde [Col. 0128C] formarentur quaecunque formata sunt. Qui Pater, quantum ad generationem divinitatis pertinet, tantumdem Filii sui Pater est. Qui Filius cooperator ejus, quoniam per ipsum omnia facta sunt, et sine ipso factum est nihil, et verbum, et veritas, et virtus, et sapientia est ipsius.

⁜ c Hinc sequitur: Credimus et in Jesum Christum Filium Dei unicum, Deum et Dominum nostrum; non separatum a Deo Patre, sed et in se Deum, et cum Patre unum Deum. Itaque Deus cum Verbum genuit, [Col. 0128D] id quod est ipse, genuit; neque de nihilo, neque de aliqua jam facta conditaque materia, sed de se ipso id quod est ipse. Unde idem Deus Pater, qui verissime se indicare animis cognituris et voluit et potuit, hoc ad se ipsum indicandum genuit, quod est ipse qui genuit, id est, Verbum Deum, per quod se cognoscere fecit. Quod Verbum virtus etiam ejus, et sapientia dicitur, quia per ipsum operatus est, et disposuit omnia; de quo propterea dicitur: Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1) . Quamobrem unigenitus Filius Dei neque factus est a Patre, quia sicut dicit evangelista: Omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 3) ; [Col. 0129A] neque ex tempore genitus, quoniam sempiterne Deus sapiens sempiternam habet secum sapientiam suam. Neque impar est Patri, id est, in aliquo minor, quia et Apostolus dicit: Qui cum in forma Dei esset constitutus, non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo (Philip. II, 6) . Sed quoniam Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) , eadem sapientia quae de Deo genita est, dignata est etiam in hominibus creari. Quo pertinet illud: Dominus creavit me in principio viarum suarum (Proverb. VIII, 22) . Viarum enim ejus principium caput Ecclesiae, quod est Christus homine indutus, per quem vivendi exemplum nobis daretur, hoc est, via certa, qua perveniremus ad Deum. Non enim redire potuimus nisi humilitate, qui superbia lapsi sumus. [Col. 0129B] Quapropter secundum id quod unigenitus est, non habet fratres; secundum id autem quod primogenitus est, fratres vocare dignatus est omnes (Luc. VIII, 21; Hebr. II, 11) , qui post ejus et per ejus primatum in Dei gratiam renascimur per adoptionem filiorum Dei.

⁜ a Qui natus est de Spiritu sancto et Maria virgine. Bene confitemur, quia Dominus noster Jesus Christus, qui de Deo Deus, natus est de Spiritu sancto et virgine Maria, utraque substantia, divina scilicet atque humana, filius est unicus Dei Patris omnipotentis, de quo procedit Spiritus sanctus. Sed quomodo [Col. 0129C] dicimus Christum natum de Spiritu sancto, si non eum genuit Spiritus sanctus? An quia fecit cum? Quia Dominus noster Jesus Christus, in quantum Deus est, omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 3) ; in quantum autem homo est, et ipse factus est, sicut Apostolus dicit: Factus ex semine David secundum carnem (Rom. I, 3) . Sed cum illam creaturam, quam Virgo concepit et peperit, quamvis ad solam personam Filii pertinentem, tota Trinitas fecerit, neque enim separabilia sunt opera Trinitatis, cur in ea facienda solus Spiritus sanctus nominandus est? An et quando unus trium in aliquo opere nominatur, universa ⁜ b opera Trinitatis intelligitur? Ita vero est, et exemplis doceri potest. Sed non est in hoc diutius immorandum.

⁜ c Illud movet, quomodo dictum sit natus de Spiritu sancto, cun filius nullo modo sit Spiritus sancti. Neque enim quia mundum istum fecit Deus, dici eum fas est Dei Filium, aut eum natum de Deo, sed factum, vel creatum, vel conditum, vel institutum ab illo, vel si quid hujusmodi recte possumus dicere. Hic ergo, cum confiteamur natum de Spiritu [Col. 0130A] sancto et virgine Maria, quomodo non sit filius Spiritus sancti, et sit filius virginis Mariae, cum et de illo et de illa sit natus, explicare difficile est. Procul dubio quippe non sic de illo ut de patre; sic autem de illa ut de matre natus es

⁜ d Non igitur concedendum est quidquid de aliqua re nascitur continuo ejusdem rei filium nuncupandum. Ut enim omittam aliter de homine nasci filium, aliter capillum, pediculum, lumbricum, quorum nihil est filius; ut ergo haec omittam, quoniam tantae rei deformiter comparantur, certe qui nascuntur ex aqua et Spiritu sancto, non aquae filios [Col. 0130B] eos rite dixerit quispiam, sed plane dicuntur filii Dei Patris, et matris Ecclesiae. Sic ergo de Spiritu sancto natus est Filius Dei Patris, non Spiritus sancti. Nam illud quod de capillo et caeteris diximus, ad hoc tantum valet, ut admoneamur non omne quod de aliquo nascitur, etiam filium ejus de quo nascitur, posse dici, sicut non omnes qui dicuntur alicujus filii, consequens est, ut etiam de illo nati esse dicantur, sicut sunt qui adoptantur. Dicuntur etiam filii gehennae, non ex illa nati, sed in illam praeparati, sicut filii regni praeparantur in regnum. Cum itaque de aliquo nascatur aliquid etiam non eo modo ut sit filius, nec rursus omnis qui dicitur filius de illo sit natus cujus dicitur filius, profecto modus iste quo natus est Christus [Col. 0130C] de Spiritu sancto non sicut filius, et de Maria virgine sicut filius, insinuat nobis gratiam Dei, qua homo nullis praecedentibus meritis ex ipso exordio naturae suae quo esse coepit, Verbo Deo copuletur in tantam personae unitatem, ut idem ipse esset filius Dei qui filius hominis, et filius hominis qui filius Dei; ac sic in naturae humanae susceptione fieret quodammodo ipsa gratia illi homini naturalis, quae nullum peccatum posset committere. ⁜ e Quae gratia propterea per Spiritum fuerat significanda, quia ipse proprie sic est Deus, ut dicatur etiam Dei donum. Dono enim Dei, hoc est Spiritu sancto, concessa est nobis tanta humilitas tanti Dei, ut totum hominem, id est corpus, animam, et Spiritum, suscipere dignaretur in utero virginis, maternum corpus [Col. 0130D] integrum inhabitans, integrum deserens.

⁜ f Ideoque detestandi sunt illi qui eumdem Dominum nostrum Jesum Christum matrem Mariam negant in terris habuisse, cum illa dispensatio utrumque sexum et masculinum et femininum honoraverit, et ad curam Dei pertinere monstraverit, ⁜ g non [Col. 0131A] solum quem suscepit, sed illum etiam per quem suscepit, virum gerendo, nascendo de femina.

⁜ a Nec nobis fidem istam minuat cogitatio muliebrium viscerum, ut propterea recusanda videatur talis Domini nostri generatio, quod eam sordidi sordidam putant. Quia et stultum Dei sapientius esse hominibus (I Cor. I, 25) , et omnia munda mundis (Tit. I, 15) , verissime Apostolus dicit. Debent igitur intueri, qui hoc putant, solis hujus radios, quem certe non tanquam creaturam Dei laudant, sed tanquam Deum adorant, per cloacarum fetores et quaeque horribilia usquequaque diffundi, et in his [Col. 0131B] operari secundum naturam suam, nec tamen inde aliqua contaminatione sordescere, cum visibilis lux visibilibus sordibus sit natura conjunctior; quanto minus igitur poterat pollui verbum Dei non corporeum neque visibile de femineo corpore casto utique, et mundissimo, atque singulariter glorioso, ubi humanam carnem suscepit cum anima et spiritu, quibus intervenientibus habitat majestas Verbi ab humani corporis fragilitate secretius? Unde manifestum est nullo modo potuisse Verbum Dei maculari humano corpore, quo nec ipsa anima humana maculatur.

⁜ b Pilatus, os malleatoris, quia dum Christum ore [Col. 0131C] suo et justificat et condemnat, more malleatoris utraque ferit; cumque Judaeorum consilium declinaverit, secundum voluntatem tamen Judaeorum judicium fieri permisit. Qui accepit aquam, et lavit manus, ut in lavacro manus ejus gentilium opera purgarentur, et ab impietate Judaeorum, qui clamabant: Crucifige eum (Marc. XV, 13) , nos faceret alienos. Qui judex contra Deum cogitur ferre sententiam. Ille vero non damnat oblatum, sed arguit offerentes, quodam modo contestans, et dicens: Ego quidem innocentem volui liberare; sed quoniam seditio oritur, ego minister legum sum, vestra vox sanguinem fundit.

[Col. 0131D] Hic Jesus, Dominus et Redemptor noster, cum esset omnipotens, tam divitem se in misericordia demonstravit, ut qui vita est vivificans omnia, humiliaret se factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II, 8) . Ideo vero mortem crucis elegit, ut damnationem, quam praevaricatio ligni in paradiso contraxerat, crucis hujus patibulum (deleret)

⁜ c Sacramentum autem crucis ita commendat Paulus cum dicit: Ut in charitate radicati et fundati possitis comprehendere cum omnibus sanctis quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum (Ephes. III, 18) ; id est crucem Domini, cujus latitudo ducitur in transverso ligno quo extenduntur manus, longitudo a terra usque ad ipsam latitudinem, quo et a manibus et infra totum corpus affigitur, altitudo a latitudine sursum usque ad summum quo adhaeret caput, profundum quod terrae infixum absconditur. Quo signo crucis omnis actio Christiana describitur. In latitudine itaque bene operari in Christo; in altitudine sperare coelestia [Col. 0132B] sacramenta, non profanare; in profundo radicatos et fundatos in charitate consistere. Est ergo latitudo crucis actio boni operis, quae per expansionem manuum demonstratur. Est latitudo crucis perseverantia bonae actionis quae per tolerantiam longanimitatis servat virtutem passionis. Est altitudo crucis spes futurorum bonorum, per quam sine profanatione. . . . et radicati sunt immobiles et ad perseverantiam inter passiones, et ad remunerationem propter veram spem.

Sepultura illa cum creditur, fit recordatio novi monumenti, quod resurrecturo ad vitae novitatem praeberet testimonium, sicut nascituro uterus virginalis. [Col. 0132C] Nam sicut in illo novo monumento nullus alius mortuus sepultus est, nec ante nec postea quidquam mortale conceptum est.

Descendit ad inferna. Cum Christus tempore mortis suae secundum carnem fuerit in sepulcro, secundum divinitatem fuerit ubique, quia coelum et terram ipse implet (Jerem. XXIII, 24) , et est lux quae in tenebris lucet, quamvis eam tenebrae non comprehendant (Joan. I, 5) ; restat quod in anima descenderit in inferno, quia juxta humanam humilitatem. Per carnem itaque in sepulcro, per animam in [Col. 0132D] inferno mortis suae tempore fuit; per divinitatem vero incommutabilem nunquam de paradiso defuit, qui ubique praesens manet semper et mansit. Est autem sensus multo expeditior, et a diversis ambiguitatibus liber, si non secundum id quod homo erat, sed secundum id quod Deus erat, Christus dixisse latroni accipiatur: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . Homo quippe Christus illo die secundum carnem sepulcro, [Col. 0133A] secundum animam in inferno futurus erat. Deus vero idem ipse Christus ubique semper est. Est enim virtus et sapientia Dei, de qua scriptum est: Quod attingat a fine usque ad finem fortiter, et disponat omnia suaviter (Sap. VIII, 1) . Ubicunque sit ergo paradisus, quisquis beatorum ibi est, cum illo ibi est, qui ubique est.

Tertia die resurrexit vivus a mortuis, juxta quod dictum est: Ego dormivi, et quievi, et resurrexi, quoniam Dominus suscitavit me (Psal. III, 6) , id est: Dormivi in cruce somno mortis; quievi in sepulcro tempore triduanae quietis; surrexi vivus a mortuis in gloria resurrectionis. Et bene tertia die resurrexit, [Col. 0133B] quia totius Trinitatis virtute assumptus, et mortuus homo, et suscitatus a morte, ipse primogenitus consecuturis fratribus, quos in adoptionem filiorum Dei vocavit, quos comparticipes et cohaeredes suos esse dignatus est; ut qui erat unigenitus natus ex Deo solus, esset primogenitus ex mortuis inter homines multos, et dignaretur servos vocare fratres dicens: Ite, dicite fratribus meis ut eant in Galilaeam. Ibi me videbunt (Matth. XXVIII, 10) .

⁜ a Ascendit in coelum, sedet ad dextram Dei Patris omnipotentis. Ubi et quomodo sit in coelo dominicum [Col. 0133C] corpus, curiosissimum et supervacuum est quaerere. Tantummodo in coelo esse credendum est. Non enim est fragilitatis nostrae coelorum secreta discutere, sed et nostrae fidei de Domini corporis dignitate sublimia et honesta sentire. Quem beatitudinis locum etiam nobis promisit dicens: Erunt sicut angeli in coelis (Marc. XII, 25) in illa civitate, quae est mater omnium nostrum, Jerusalem aeterna in coelestibus.

⁜ b Credimus etiam quod sedet ad dexteram Patris. Nec ideo tamen quasi humana forma circumscriptum esse arbitrandum est, ut de illo cogitantibus dextrum et sinistrum latus animo occurrat, aut id ipsum, quod sedere Pater dicitur, flexis poplitibus fieri putandum [Col. 0133D] est, ne illud incidamus sacrilegium in quo exsecratur Apostolus eos qui commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem corruptibilis hominis (Rom. I, 23) . Ad dexteram ergo intelligendum est dictum esse in summa beatitudine, ubi justitia, pax et gaudium est; sicut ad sinistram haedi constituuntur (Matth. XXV, 35) , id est, in miseria, propter iniquitatis labores atque cruciatus. Sedere ergo quod dicitur Deus, non membrorum positionem, sed judiciariam significat potestatem, qua illa majestas nunquam caret, semper dignis digna distribuendo, [Col. 0134A] quamvis extremo judicio multo manifestias inter homines unigeniti Filii Dei judicis vivorum atque mortuorum claritas indubitata fulsura sit, et veritas hominis aperta visura.

⁜ c Inde venturus judicare vivos et mortuos. Istis nominibus sive justi et peccatores significantur, sive quos tunc ante mortem in terris inventurus est, appellati sunt vivi, mortui vero qui in ejus adventu resurrecturi sunt. Haec dispensatio temporalis non tantum est sicut illa generatio secundum Deum, sed etiam fuit, et erit. Nam sicut Dominus noster in terris, et nunc est in coelo, et erit in claritate venturus [Col. 0134B] judex vivorum atque mortuorum. Ita enim veniet sicut ascendit, secundum auctoritatem quae apostolorum Actibus continetur (Act. I, 11) , id est, in eadem veritate carnis, et immutabilitate assumpti hominis. Ex hac itaque temporali dispensatione loquitur in Apocalypsi, ubi scriptum est: Haec dicit qui est, et qui fuit, et qui futurus est (Apoc. I, 8) . De quibus vivis et mortuis judicandis non inconveniens alia quorumdam sententia est quae ita dicit: Quod autem dicitur judicare vivos et mortuos, non quod alii vivi, alii mortui ad judicium veniant, sed quod animam simul judicabit et corpora; in quibus vivos animas, mortuos corpora nominavit, sicut et ipse Dominus in Evangelio dicit: Nolite timere eos qui corpus occidere possunt, animae vero nihil possunt [Col. 0134C] facere. Sed timete potius eum qui potest animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X, 28) .

Credo in sanctum Spiritum. Haec quae in superioribus paulo latius de Christo sunt tradita, ad incarnationis et passionis ejus mysterium pertinent; quae dum media intercedunt personae ipsius coapta, sancti Spiritus commemorationem paulo longius reddiderunt. Caeterum si solius divinitatis ratio habeatur, eo modo quo in principio dicitur: Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum Filium ejus unicum, Dominum nostrum, ita jungitur, et Spiritum [Col. 0134D] sanctum. Illa vero omnia quae de Christo memorantur, ad dispensationem carnis, ut diximus, spectant. Igitur in sancti Spiritus commemoratione adimpletur mysterium Trinitatis.

⁜ d Spiritus sanctus ideo praedicatur Deus, quia ex Patre Filioque procedit, et substantiam eorum habet. Neque enim aliud de Patre procedere potuit, quam quod ipse est Pater, id est Deus.

Spiritus sanctus autem dictus secundum id quod aliquid refertur spirans. Et spirans utique spiritu spirans est, et ex eo appellatus spiritus est. Proprio autem modo quodam dicitur Spiritus sanctus secundum quod refertur ad Patrem, et Filium, quod eorum spiritus sit. Nam et hoc nomen, quod spiritus dicitur, non semper secundum id est quod refertur ad aliquid, sed secundum id quod aliquam naturam significat. Omnis enim incorporea natura spiritus in Scripturis sacris appellatur. Unde non tantum Patri, et Filio, et Spiritui sancto, sed omni rationali creaturae et animae hoc vocabulum congruit.

Ideo Spiritus Dei sanctus vocatur, quia Patris et Filii sanctitas est. Nam cum sit et Pater spiritus, et Filius spiritus, et Pater sanctus, et Filius sanctus, proprie tamen ipse vocatur Spiritus sanctus, tanquam sanctitas coessentialis et consubstantialis amborum.

Spiritus sanctus ideo non dicitur genitus, ne duo in Trinitate filii suspicentur. Ideo non praedicatur ingenitus, ne duo patres in ipsa Trinitate credantur. Procedens autem dicitur testimonio Domini dicentis: Multa adhuc habeo, quae vobis loquar, sed non potestis [Col. 0135C] illa audire modo. Veniet autem Spiritus veritatis, qui a Patre procedet, et de meo accipiet. Ille vobis indicabit omnia (Joan. XVI, 12, 13) . Hic autem non solum natura procedit, sed semper ad peragenda opera Trinitatis indesinentur procedit.

Hoc interest inter nascentem Filium et procedentem Spiritum sanctum, quod Filius ex uno nascitur, Spiritus sanctus ex utroque procedit. Et ideo dicit Apostolus: Qui autem spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII, 9) .

[Col. 0135D] Spiritus sanctus ex opere etiam angelus intelligitur. Dictum est enim de illo: Et quae ventura sunt annuntiabit vobis (Joann. XVI, 13) . Et utique angelus Graece et Latine nuntius interpretatur. Unde et duo angeli apparuerunt Loth (Genes. XIX, 1) , in quibus Dominus singulariter appellatur, quos intelligimus Filium et Spiritum sanctum, nam Pater nunquam legitur missus.

Spiritus sanctus quod dicitur Paracletus, a consolatione dicitur. Paraclisis enim Latine consolatio appellatur. Christus enim eum apostolis lugentibus misit, postquam ab eorum oculis ipse in coelum ascendit. Consolator enim tristibus mittitur secundum [Col. 0136A] illam ejusdem Domini sententiam: Beati lugentes, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V, 4) . Ipse etiam dixit: Tunc lugebunt filii sponsi, cum ab eis ablatus fuerit sponsus (Matth. IX, 15) . Item paracletus pro eo quod consolationem praestat animabus, quae gaudium temporale amittunt. Alii paracletum Latine oratorem, vel advocatum, interpretantur. Ipse enim Spiritus sanctus dicit, ipse docet, per ipsum datur sermo sapientiae, ab ipso sancta Scriptura inspirata est.

Spiritus sanctus ideo septiformis nuncupatur propter dona quae de unita ejus plenitudine particulatim quique, ut digni sunt, consequi promerentur. Ipse [Col. 0136B] enim spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, spiritus timoris Dei (Isai. XI, 2) .

Spiritus autem principalis in Psalmo quinquagesimo legitur; ubi quia tertio spiritus repetitur, nonnulli Trinitatem intellexerunt, ideo quia scriptum est: Deus spiritus est (Joan. IV, 24) . Quod enim non est corpus, et tamen est, videtur restare ut spiritus sit. Intelligunt ergo ibi nonnulli Trinitatem significari; in spiritu principali Patrem, in spiritu recto Filium, in spiritu sancto Spiritum sanctum.

Sanctus spiritus ideo donum dicitur eo quod datur. A dando enim donum est nuncupatum. Notissimum est enim Dominum Jesum Christum, cum post resurrectionem a mortuis ascendisset in coelum, dedisse Spiritum sanctum, quo credentes impleti linguis omnium gentium loquebantur. In tantum autem donum Dei est, in quantum datur eis qui per eum diligunt Deum. Apud se autem Deus est. Apud nos autem donum est. Sed sempiterne Spiritus sanctus donum est, distribuens singulis, prout vult, gratiarum dona. Nam et prophetias quibus vult impertit, et peccata quibus volet dimittit. Nam peccata sine Spiritu sancto non donantur.

Spiritus sanctus inde proprie charitas nuncupatur, vel quia naturaliter eos a quibus procedit conjungit, et se unum cum eis esse ostendit, vel quia in nobis id agit, ut in Deo maneamus, et ipse in nobis. Unde et in donis Dei nihil majus est charitate; et nullum est majus donum Dei, quam Spiritus sanctus. Ipse est et gratia, quae, quia non meritis nostris, sed voluntate divina gratis datur, inde gratia nuncupatur. Sicut autem unicum Dei Verbum proprie vocamus nomine sapientiae, cum sit universaliter et Spiritus sanctus, et Pater ipsa sapientia; ita Spiritus sanctus proprie nuncupatur vocabulo charitatis, cum sit et Pater, et Filius universaliter charitas.

Spiritus sanctus digitus Dei esse in libris Evangelii apertissime declaratur. Cum enim unus ex evangelistis dixerit: In digito Dei ejicio daemonia (Luc. XI, 20) , alius hoc ita dixit: In spiritu Dei ejicio daemonia (Matth. XII, 28) . Unde et digito Dei scripta lex est data die quinquagesimo ab occisione agni (Exod. XXXI, 18) . Et die quinquagesimo venit Spiritus sanctus a passione Domini nostri Jesu Christi (Act. II, 2) . Ideo autem dicitur digitur, ut ejus operatoria virtus cum Patre et Filio significetur. Unde et Paulus ait: Haec autem omnia operatur unus atque idem spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII, 11) . Sicut autem per baptismum in Christo morimur [Col. 0137B] et renascimur, ita Spiritu signamur, quod est digitus Dei et spiritale signaculum.

Spiritus sanctus ideo in columbae specie venisse scribitur, ut natura ejus per avem simplicitatis et innocentiae declaretur. Unde et Dominus: Estote, inquit, simplices sicut columbae (Matth. X, 16) . Haec enim avis corporaliter ipso felle caret, habens tantum innocentiam et amorem.

Spiritus sanctus ideo nomine ignis appellatur propter [Col. 0137C] quod in apostolorum Actibus (Act. II, 3) per divisionem linguarum ut ignis apparuit, qui et insedit super unumquemque eorum. Propterea autem diversarum linguarum gratiam apostolis dedit, ut idonei efficerentur fidelium eruditione populorum. Quod vero supra singulos sedisse memoratur, id causa est, ut intelligatur per plures non fuisse divisus, sed mansisse in singulis totus, sicut fere ignibus mos est. Hanc enim habet naturam ignis accensus, ut quanti ad eum, quanti ad crinem purpurei splendoris aspexerint, tantis visum suae lucis impertiat, tantis ministerium sui muneris tribuat, et ipse nihilominus in sua integritate permaneat.

[Col. 0137D] Spiritus sanctus nomine aquae appellatur in Evangelio, Domino clamante et dicente: Si quis sitit, veniat ad me et bibat. Qui credit in me, flumina aquae vivae fluent de ventre ejus (Joan. VII, 37) . Evangelista autem exposuit unde: Hoc enim dicebat de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum.

Sed quae significat spiritum Dei. Aqua enim sacramenti visibilis est. Aqua Spiritus invisibilis est. Ista abluit corpus, et significat quod fit in anima. Per illum [Col. 0138A] autem Spiritum sanctum ipsa anima mundatur et saginatur.

Spiritus sanctus ideo unctio dicitur, Joanne attestante apostolo, quia sicut oleum naturali pondere superfertur omni liquori, ita in principio superferebatur Spiritus sanctus aquis. Unde et Dominus oleo exsultationis, hoc est, Spiritu sancto fuisse legitur unctus. Sed et Joannes apostolus Spiritum sanctum unctionem vocat dicens: Et vos, inquit, unctionem, quam accepistis ab eo, permaneat in vobis, et necesse non habetis ut aliquis doceat vos, sed sicut unctio ejus docet vos de omni re (I Joan. II, 27) . Ipse est enim Spiritus sanctus unctio invisibilis.

⁜ a Sanctam Ecclesiam catholicam. Haec fides est de Deo conditore, et de renovatore nostro, de qua usque hactenus est tractatum. Sed quoniam dilectio non tantum in Deum nobis imperata est, cum dictum est: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, sed etiam in proximum, nam: Diliges, inquit, proximum tuum, tanquam te ipsum (Matth. XXII, 37, 39) ; nisi autem ista fides congregationem societatemque hominum teneat, in qua fraterna charitas operetur, minus fructuosa est; credimus et sanctam Ecclesiam utique catholicam.

⁜ b Ecclesia Graecum est, quod in Latinum vertitur convocatio, propter quod omnes ad se vocet. Catholica universalis, καθόλου, id est, secundum totum. Non enim sicut conventicula haereticorum in aliquibus regionum partibus coarctatur, sed per totum terrarum orbem dilatata diffunditur. Quod etiam Apostolus approbat ad Romanos dicens: Gratias ago Deo meo pro omnibus vobis, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo (Rom. I, 8) . Hinc et universitas ab una cognominata est, propter quod in unitatem colligitur. Unde Dominus in Evangelio: Qui mecum non colligit, spargit (Matth. XII, 30) ; id [Col. 0138D] est, qui in unitatem meam non colligitur a me divisus, in dispersionis perditione dissipatur.

Cur autem Ecclesiae, cum una sit, septem scribantur, nisi ut una catholica septiformi plena Spiritu designetur? sicut et de Domino novimus dixisse Salomonem: Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem (Prov. IX, 1) . Quae tamen septem una esse non ambiguntur, dicente Apostolo: Ecclesia Dei vivi, quae est columna et firmamentum veritatis (I Tim. III, 15) .

Inchoavit autem Ecclesia a loco, ubi venit de coelo Spiritus sanctus, et implevit uno loco sedentes. Peregrinatione autem praesenti Ecclesia Sion dicitur, eo quod in hujus peregrinationis longitudine posita promissionem rerum coelestium speculatur. Et idcirco Sion, id est, speculatio, nomen accepit. Pro futurae vero patriae pace Jerusalem vocatur. Nam Jerusalem pacis visio interpretatur. Ibi enim absorpta omni adversitate pacem, quae est Christus, praesenti possidebit obtutu.

Synagoga Graece congregatio dicitur. Quod proprium nomen Judaeorum populus tenuit; ipsorum enim proprie Synagoga dici solet, quamvis et Ecclesia dicta sit. Nostram vero Apostoli nunquam Synagogam dixerunt, sed semper Ecclesiam, sive discernendi causa, sive quod inter congregationem, unde Synagoga, et convocationem, unde Ecclesia nomen accepit, distat aliquid: quod scilicet congregari et pecora solent, quorum et greges proprie dicimus; convocari autem majus est utentium ratione, sicut sunt homines.

[Col. 0139C] In quam sanctam Ecclesiam Spiritus sanctus in Veteri Testamento Legem et Prophetas, in Novo Evangelium et Apostolos inspiravit. Unde et Paulus dicit: Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum (II Tim. III, 16) . Et ideo quae sint Novi ac Veteris Instrumenti volumina, quae secundum majorum traditionem per eumdem sanctum Spiritum inspirata creduntur, et Ecclesiis Christi tradita esse noscuntur, competit in hoc loco evidenti numero, sicut ex Patrum monumentis accepimus, designare.

[Col. 0139D] ⁜ a In ipsis autem canonicis Scripturis Ecclesiarum catholicarum illa plurimum auctoritas est sequenda, inter quas sane illae sint, quae apostolicas sedes habere, et epistolas accipere meruerunt. Tenebitur igitur hic modus in Scripturis sanctis canonicis, ut eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponantur eis quas quaedam non accipiunt. In eis vero quae non accipiuntur ab omnibus, praeponantur eae quas plures gravioresque accipiunt, eis quas pauciores minorisque auctoritatis Ecclesiae tenent. Si autem aliae inveniantur a pluribus, aliae a gravioribus haberi, quanquam hoc inveniri non possit, aequalis tamen auctoritatis eas habendas puto.

Totus autem canon Scripturarum, in quo jam considerationem versandam dicimus, his libris continetur: quinque Moysi, id est, Genesi, Exodo, Levitico, Numeris, Deuteronomio; et uno libro Jesu Nave, uno Judicum, uno libello qui appellatur Ruth, qui magis ad Regnorum principium videtur pertinere; deinde quatuor Regnorum, et duobus Paralipomenon non consequentibus, sed quasi a latere adjunctis simulque pergentibus. Haec est historia, quae sibimet adnexa tempora continet, atque ordinem rerum. Sunt aliae tanquam ex diverso ordine, quae neque huic ordini, neque inter se convertuntur; sicut est Job, et Tobias, et Esther, et Judith, et Machabaeorum libri duo, et [Col. 0140B] Esdrae duo, qui magis subsequi videntur ordinatam illam historiam usque ad Regnorum vel Paralipomenon terminatam. Deinde Prophetae, in quibus David unus liber Psalmorum; Salomonis tres, Proverbia, Cantica Canticorum, et Ecclesiastes. Nam illi duo libri unus qui Sapientia, et alius qui ecclesiasticus inscribitur, de quadam similitudine Salomonis esse dicuntur; nam Jesu filius Sirach eos conscripsisse constantissime perhibetur: qui tamen, quoniam in ⁜ b divina auctoritate recipi meruerunt, inter propheticos numerandi sunt. Reliqui sunt eorum libri, qui proprie prophetae appellantur, duodecim prophetarum libri singuli, qui connexi sibimet, quoniam nunquam sejuncti sunt, pro uno habentur. Quorum Prophetarum [Col. 0140C] nomina sunt haec: Osee, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, Zacharias, Malachias. Deinde quatuor prophetae sunt majorum voluminum, Isaias, Jeremias, Daniel, Ezechiel. His quadraginta quatuor libris Testamenti Veteris terminatur auctoritas. Novi autem quatuor libris Evangelii secundum Matthaeum, secundum Marcum, secundum Lucam, secundum Joannem; quatuordecim Epistolis apostoli Pauli, ad Romanos una, ad Corinthios duabus, ad Galatas una, ad Ephesios una, ad Philippenses una, ad Thessalonicenses duabus, ad Colossenses una, ad Timotheum duabus, ad Titum una, ad Philemonem una, ad Hebraeos una; Petri duabus, tribus Joannis, una Judae, et una Jacobi; Actibus apostolorum libro uno, et Apocalypsi Joannis libro uno.

In his omnibus libris timentes Deum, et pietate mansueti quaerunt voluntatem Dei. Cujus operis et laboris prima observatio est, nosse istos libros, et si nondum ad intellectum, legendo tamen vel mandare momoriae, vel omnino incognitos non habere.

⁜ c Remissionem peccatorum. Bene post commemorationem nostrae Ecclesiae in ordine confessionis ponitur [Col. 0141A] remissio peccatorum. Per hanc enim stat Ecclesia quae in terris est. Per hanc non perit, quod perierat, et inventum est. Excepto quippe baptismatis munere, quod contra peccatum originale donatum est, ut quod generatione attractum est, regeneratione detrahatur; activa quoque peccata, quaecunque corde, ore, opere, cogitatione, sermone commissa invenerit, tollit; hac ergo excepta magna indulgentia, unde incipit hominis renovatio, in qua solvitur omnis reatus et ingeneratus, et additus, ipsa etiam vita caetera jam ratione utentis aetatis, quantalibet praepolleat fecunditate justitiae, sine peccatorum remissione non agitur. Quoniam filii Dei, quandiu mortaliter vivunt, cum morte confligunt. Et quamvis de illis sit veraciter dictum, ⁜ a quod qui spiritu Dei aguntur, ii sunt filii [Col. 0141B] Dei (Rom. VIII, 14) ; sic tamen spiritu Dei excitantur, et tanquam filii Dei proficiunt ad Deum, ut etiam spiritu suo, maxime aggravante corruptibili corpore, tanquam filii hominis, in quibusdam humanis motibus deficiant ad seipsos, et ideo peccent. Interest quidem quantum; neque enim quia peccatum est omne crimen, ideo etiam crimen est omne peccatum. Itaque sanctorum hominum vitam, quandiu in hac morte vivitur, inveniri posse dicimus sine crimine. Peccatum autem si dixerimus quia non habemus, ait sanctus Apostolus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) . Sed neque de ipsis criminibus, quamlibet magnis, remittendis in sancta Ecclesia Dei misericordia desperanda est agentibus poenitentiam secundum modum sui cujusque peccati.

⁜ b In actione autem poenitentiae, ubi tale commissum est, ut is qui commisit a Christi etiam corpore separetur, non tam consideranda est mensura temporis quam doloris. Cor etiam contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L, 19) . Verum quia plerumque dolor alterius cordis occultus est alteri, nec in aliorum notitiam per verba vel quaecunque alia signa procedit, cum sit coram illo, cui dicitur: Gemitus meus a te non est absconditus (Psal. XXXVII, 10) ; recte constituuntur ab his qui praesunt Ecclesiis tempora poenitentiae, ut fiat satis Ecclesiae, in qua remittuntur [Col. 0141D] ipsa peccata; extra eam quippe non remittuntur. Ipsa enim proprie Spiritum sanctum pignus accepit, sine quo non remittuntur ulla peccata, ita ut quibus dimittuntur, vitam consequantur aeternam.

⁜ c Carnis resurrectionem, et vitam aeternam. Haec visibilis quae proprie dicitur caro, sine dubitatione credenda est resurgere. Videtur enim Paulus apostolus eam tanquam digito ostendere, cum dicit: Oportet corruptibile hoc induere incorruptionem (I Cor. XV, 53) . Qui enim dicit hoc, in eam quasi digitum intendit. Quod autem visibile est, digito ostenditur, quoniam posset etiam anima corruptibilis dici; nam vitiis morum ipsa corrumpitur. Et mortale hoc induere immortalitatem cum legitur, eadem significatur visibilis caro, quia in eam identidem velut digitus intenditur. Potest enim et anima sicut corruptibilis propter morum vitia, ita etiam mortalis dici. Mors quippe animae est apostatare a Deo (Eccli. X, 14) . Quod primum ejus peccatum in paradiso sacris litteris continetur. Resurget igitur corpus secundum Christianam fidem, quae fallere non potest.

⁜ d Non autem perit Deo terrena materies, de qua mortalium creatur caro. Sed in quamlibet pulverem cineremve solvatur, in quoslibet halitus aurasque diffugiat, in quamcunque aliorum corporum substantiam, vel in ipsa elementa vertatur, in quorumcunque animalium aut etiam hominum cibum cedat, carnemque mutetur, illi animae humanae puncto temporis redit, quae illam primitus, ut homo fieret, cresceret, viveret, animavit.

⁜ e Ipsa itaque terrena materies, quae discedente anima fit cadaver, non ita resurrectione reparabitur, ut ea quae dilabuntur, et in alias atque alias aliarum rerum species formasque vertantur, quamvis ad corpus redeant unde dilapsa sunt, ad easdem quoque corporis partes ubi fuerunt, redire necesse est. Alioquin si capillis capitis reddit quod tam crebra tonsura detraxit, si unguibus quod toties dempsit exsectio, immoderata et indecens cogitantibus, et ideo resurrectionem carnis non credentibus occurrit informitas. Sed quemadmodum si statua cujuslibet solubilis metalli aut igne liquesceret, aut contereretur in pulverem, aut confunderetur in massam, et eam [Col. 0142D] vellet artifex rursus ex illius materiae quantitate reparare, nihil interesset ad ejus integritatem, quae particula materiae cui membro statuae redderetur, dum tamen totum ex quo constituta fuerat, restituta resumeret: ita Deus mirabiliter atque ineffabiliter artifex de toto quo caro nostra constiterat, eam mirabili et ineffabili celeritate restituet; nec aliquid attinebit ad ejus redintegrationem, utrum capilli ad capillos redeant, et ungues ad ungues, an quod eorum perierat mutetur in carnem, et in partes alias corporis revocetur, curante artificis providentia, ne quid indecens fiat.

⁜ a Nec illud est consequens, ut ideo diversa statura sit reviviscentium singulorum, quia fuerat diversa viventium; aut macri cum eadem macie, aut pingues cum eadem pinguedine reviviscant. Sed si hoc est in consilio Creatoris, ut in effigie sua cujusque proprietas et discernibilis similitudo servetur, in caeteris autem corporis bonis aequalia cuncta reddantur; ita modificabitur illa in unoquoque materies, ut nec aliquid ex ea pereat, et quod alicui defuerit, ille suppleat, qui etiam de nihilo potuit quod voluit operari. Si autem in corporibus resurgentium rationabilis [Col. 0143B] inaequalitas erit, sicut est vocum quibus cantus impletur, hoc fiet cuique de materie corporis sui, quod et hominem reddat angelicis coetibus, et nihil inconveniens eorum ingerat sensibus. Indecorum quippe aliquid ibi non erit. Sed quidquid futurum est, hoc docebit, quia nec futurum est, si non decebit.

⁜ b Resurgent igitur sanctorum corpora sine ullo vitio, sine ulla deformitate, sicut sine ulla corruptione, onere, difficultate: in quibus tanta facilitas, quanta felicitas erit. Propter quod spiritalia dicta sunt, cum procul dubio corpora sint futura, non spiritus. Sed sicut nunc corpus animale dicitur, quod tamen corpus, non anima est, ita nunc spiritale corpus [Col. 0143C] erit, corpus tamen, non spiritus erit (I Cor. XV, 44) . Proinde, quantum attinet ad corruptionem, quae nunc aggravat animam (Sap. IX, 15) , et vitia quibus caro adversus spiritum concupiscit (Galat. V, 17) , tunc non erit caro, sed corpus, quia et coelestia corpora perhibentur. Propter quod dictum est: Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt (I Cor. XV, 50) . Et tanquam exponens quid dixerit: Neque corruptio, inquit, incorruptionem possidebit. Quod prius dixit, caro et sanguis, hoc postea dixit corruptio; et quod prius, regnum Dei, hoc posterius incorruptionem. Quantum autem attinet ad substantiam, etiam tunc caro erit; ⁜ c propter quod et post resurrectionem corpus Christi caro appellata est (Luc. XXIV, 39) . Sed ideo ait Apostolus: Seminatur [Col. 0143D] corpus animale, surget corpus spiritale (I Cor. XV, 44) , quoniam tanta erit tunc concordia carnis et spiritus, vivificante spiritu sine sustentaculi alicujus indigentia subditam carnem, ut nihil nobis repugnet ex nobis, sed sicut foris neminem, ita nec intus nos patiamur ipsos inimicos.

⁜ d Quicunque vero ab illa perditionis massa, quae [Col. 0144A] facta est per hominem primum, non liberantur per unum Mediatorem Dei et hominum, resurgent quidem etiam ipsi, unusquisque cum sua carne; sed ut cum diabolo et ejus angelis puniantur. Utrum sane ipsi cum vitiis et deformitatibus suorum corporum resurgant, quaecunque in eis vitiosa et deformia membra gestarunt, in requirendo laborare quid opus est? Neque enim fatigare nos debet incerta eorum habitudo vel pulchritudo, quorum erit certa et sempiterna damnatio. Nec moveat quomodo in eis erit corpus incorruptibile, si dolere poterit. Non est enim vera vita, nisi ubi feliciter vivitur, nec vera incorruptio, nisi ubi salus nullo dolore corrumpitur. Ubi autem infelix mori non sinitur, ut ita dicam, mors ipsa non moritur; et ubi dolor perpetuus non interimit, [Col. 0144B] sed affligit, ipsa corruptio non finitur. Haec in sanctis Scripturis secunda mors dicitur (Apoc. II, 11; XX, 6, 14) ; ⁜ e nec prima tamen, qua suum corpus anima relinquere cogitur, nec secunda, qua poenale corpus anima relinquere non permittitur, homini accidisset, si nemo peccasset.

Mitissima sane omnium poena erit eorum qui praeter peccatum, quod originale traxerunt, nullum insuper addiderunt; et in caeteris quae addiderunt, tanto quisque ibi tolerabiliorem habebit damnationem, quanto hic minorem habuit iniquitatem.

⁜ f Tempus autem quod inter hominis mortem et ultimam resurrectionem interpositum est, animas abditis receptaculis contineri, sicut unaquaeque digna est vel requie vel aerumna, pro eo quod sortita est in carne, cum viveret.

⁜ g Neque vero negandum est defunctorum animas pietate suorum viventium relevari, cum pro illis sacrificium Mediatoris offertur, vel eleemosynae in Ecclesia fiunt. Sed eis haec prosunt, qui cum viverent, ut haec sibi postea possent prodesse meruerunt. Est enim quidam vivendi modus, nec tam bonus, ut non [Col. 0144D] requirat ista per mortem, nec tam malus, ut non ei pro sint ista post mortem. Est vero talis in bono, ut ista non requirat. Et est rursus talis in malo, ut nec his valeat, cum haec vita transierit, adjuvari.

⁜ h Vita aeterna, quae merces est operum bonorum gratiam Dei commendat Apostolus: Stipendium, inquit, peccati mors, gratia autem Dei vita aeterna in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VI, 23) . Stipendium [Col. 0145A] operae militiae debitum redditur, non donatur; ideo dixit: Stipendium peccati mors, ut mortem peccato non immerito illatam, sed debitam, demonstraret. Gratia vero, nisi gratis est, gratia non est. Intelligendum est igitur etiam ipsius hominis bona merita esse Dei munera; quibus cum vita aeterna redditur, quid nisi gratia pro gratia redditur?

⁜ a Quocirca hic omne meritum comparatur, quo possit post hanc vitam relevari quispiam vel gravari. ⁜ b Nemo autem speret quod hic neglexit, cum obierit, apud Deum promereri. Non igitur ista, quae pro defunctis commendandis frequentat Ecclesia, illi [Col. 0145B] apostolicae sunt adversa sententiae, qua dictum est: Omnes enim astabimus ante tribunal Christi, ut referat unusquisque secundum ea quae per corpus gessit, sive bonum, sive malum (Rom. XIV, 10; II Cor. V, 10) , quia etiam hoc meritum sibi quisque, cum in corpore viveret, comparavit, ut ei possent ista prodesse. Non enim omnibus prosunt; et quare non omnibus prosunt, nisi propter differentiam vitae, quam quisque gessit in corpore?

Cum ergo sacrificia sive altaris sive quarumcunque eleemosynarum pro baptizatis defunctis omnibus offeruntur, pro valde bonis gratiarum actiones [Col. 0145C] sunt; pro non valde malis propitiationes sunt; pro valde malis, etiamsi nulla sunt adjumenta mortuorum, qualescunque vivorum consolationes sunt. Quibus autem prosunt, aut ad hoc prosunt ut sit plena remissio, aut certe ut tolerabilior fiat ipsa damnatio.

⁜ c Post resurrectionem vero, facto universo impletoque judicio, suos fines habebunt civitates duae, una Christi, altera diaboli; una bonorum, altera malorum, utraque tamen et angelorum et hominum. Istis voluntas, illis facultas non poterit esse ulla peccandi, vel ulla conditio moriendi; istis in aeterna vita vere feliciterque viventibus, illis infeliciter in [Col. 0145D] aeterna morte sine moriendi potestate durantibus, quoniam utrique sine fine. Sed in beatitudine isti alius alio praestabilius, in miseria vero illi alius alio tolerabilius permanebunt. ⁜ d Manebit ergo sine fine mors illa perpetua damnatorum, id est, alienatio a vita Dei, et omnibus erit ipsa communis, quaelibet homines de varietate poenarum, de dolorum relevatione vel intermissione pro suis humanis moribus [Col. 0146A] suspicentur; sicut manebit communiter omnium vita aeterna sanctorum, qualibet honorum distantia concorditer fulgeant. Haec est fides quae paucis verbis tenenda in Symbolo novellis Christianis datur. ⁜ e Quae pauca verba fidelibus nota sunt, ut credendo subjugantur Deo, subjugati recte vivant, recte vivendo cor mundent, corde mundato quod credunt intelligant.

Post apostolicum Symbolum, et ea quae de Patre, et Filio, atque Spiritu sancto secundum ineffabilem deitatis naturam, atque etiam secundum dispensationem temporalem de Incarnatione Christi sunt [Col. 0146B] dicta, haec item fidei sunt congrua pari credulitatis virtute tenenda. ⁜ f Quod Novi, et Veteris Testamenti sit unus Deus: quae duo Testamenta salubriter divina commendat auctoritas, illud per prophetiam, istud per historiam veraciter persolutum. Quod neque de Deo, neque de creaturis cum gentilibus, vel haereticis, aut schismaticis sit aliquid sentiendum in his quae a veritatis fide dissentiunt; sed quod utrumque Testamentum per divinum commendat eloquium, hoc solummodo sentiendum. Quod coelum, et terram, et mare, et omnia quae sunt in eis, nulla necessitate creaverit Deus, nec omnino ullam esse visibilem atque invisibilem substantiam, quae aut sit Deus, aut non sit a bono Deo creata, sed Deum summum et incommutabile bonum, creatura vero inferius et mutabiliter [Col. 0146C] bona. Quod angelorum vel animae natura non sit pars divinae substantiae, sed Dei creatura ex nihilo condita; et quia ad imaginem Dei creata, ideo incorporea. Ipsius vero animae natura habetur incerta. Quod pietas morum omnimodo sit tenenda, sine qua fides divini cultus otiosa torpet, et cum qua divini cultus integritas perfecta consistit. Quod Deus propter se ipsum diligendus sit, proximus vero in Deum, inimicus autem propter Deum, ut a Deo incipiens dilectio, per proximum proficiat, et usque ad inimicum proficiendo perveniat; sicque dum per proximum provecta ad inimicum pervenerit, in Deo plena consistat. Quod alter alterius pollui peccato non possit, ubi voluntatis purae consensio non tenetur. Quod legitimae nuptiae non credendae sunt esse damnandae, [Col. 0146D] quamvis ex eis obnoxia originali peccato credatur nasci progenies; quibus tamen fidelium virginum vel continentium praeferenda jure doceatur integritas. Quod poenitentiae remediis non egere putandum non est pro excessibus quotidianis humanae fragilitatis; sine quibus in hac vita esse non possumus, ita ut fructuosa poenitentiae compunctione universa confiteamur deleri peccata, sicut spiritus Dei docet: [Col. 0147A] Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir, cui non imputabit Dominus peccatum (Psal. XXXI, 1) . Quod nullus hominum suis viribus, sed per gratiam divinam, suo capiti, quod est Christus, possit subjungi, atque indisruptae pacis perseverantia in unitate ipsius Ecclesiae solidari. Quod humanae voluntatis arbitrio nihil boni posse aestimandum est deputari, sed secundum propositum voluntatis Dei omnem numerum electorum acquiri. Quod bona temporalia bonis malisque communia a Deo creata, ejus dispositione singulis quibusque vel negentur vel tribuantur, providentia dispositionis ejus administrante; quorum bonorum in unoquoque fidelium non habitus, sed usus, vel improbandus est vel probandus. Quod certe aeterna [Col. 0147B] bona soli possint boni in futuro consequi, quorum bonorum pignore Ecclesiam nunc informatam credimus detineri, habentem hic spiritus primitias, in futuro perfectionem; hic in spe sustentari, illic in re postea satiari; hic videre per speculum in aenigmate, in futuro autem facie ad faciem, cum fuerit ad speciem perducta per fidem. Quod bonum donec perficiatur in nobis, ut fruamur plenitudine summi Dei, suavitate fruendum in Deo noverimus et proximis. Et quod hanc spem resurrectionis debemus habere, ut eadem veritate carnis, qua Dominus resurrexit a mortuis, nos quoque resurrecturos esse credamus in eodem corpore, in quo sumus vel vivimus, non naturam aut sexum mutantes, sed tantum fragilitatem et vitia deponentes. Quod Satanas cum [Col. 0147C] angelis suis atque cultoribus aeterno sit incendio condemnandus, neque aliquando ad pristinam, id est, angelicam dignitatem, ex qua propria ceciderunt impietate, secundum quorumdam sacrilegam disputationem, posse reduci. Haec est traditionis catholicae vera integritas fidei; de qua si unum aliquid renuatur, totius fidei robur amittitur.

Digestis cunctis his, quae tam ad unius sanctae fidei regulam pertinent, quam illis quae eidem fidei plena stabilitate cohaerentia comprobantur, quibus post catechumenum instrui convenit competentem, venitur ad fontem, quasi ad mare Rubrum; ut qui [Col. 0147D] servierant in Aegypto sub Pharaone principe, luto et lateribus palearum levitate confectis (Exod. I, 14) , id est, qui haerebant mundo, zabolo imperante in terrenis actibus malarum cogitationum admistione concretis, duce Christo, quasi duce Moyse, possint ad liberationem sui quantocius pervenire.

Itaque sub Aegyptio rege luto, paleis et lateribus in eorum aedificiis, qui sua liberatione peribunt, afficitur Israël, sic demum sub principe mundi homo ante baptismum per levitatem immundae cogitationis cutibus luteis adducitur, formans maceriam nequissimae actionis; in qua dum conversatur, et libitu malae [Col. 0148A] utitur voluptatis, et jugo premitur noxiae servitutis.

Jam tunc nocte in columna ignis, et per diem in columna nubis Dominus videtur praecedens populum, dux factus itineris (Exod. XIII, 21, 22) . Eadem nubes praecedens Christus est, qui etiam et columna, quia rectitudo, et firmitas, et sustentatio est nostrae infirmitatis, non per diem, sed per noctem lucens, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant (Joan. IX, 39) ; id est, ut ignorantia humilis illustretur, et inflans scientia obscuretur. Item aliter: Christi sacramentum tanquam in die manifestum est [Col. 0148B] in carne velut in nube, in judicio vero tanquam in terrore nocturno, quia tunc erit magna tribulatio saeculi tanquam ignis, et lucebit justis, et ardebit injustis. Item aliter: in igne terror est, in nube visionis lene blandimentum. Dies vita justi, et nox accipitur vita peccatoris. In die ergo per nubem columna monstrata est, et in nocte per ignem, quia omnipotens Deus et blandus justis, et terribilis apparebit injustis. Istos in judicio veniens per lenitatis mansuetudinem demulcet, illos per justitiae districtionem terret. Item aliter: Quid est quod columna nubis in die populum praeibat, et splendor ignis non in die, sed in nocte radiabat, nisi quia Redemptor noster suo conversationis exemplo ducatum se sequentibus praestans, de justitia sua confitentibus [Col. 0148C] nulla luce claruit, peccatorum suorum tenebras agnoscentibus igne sui amoris infulsit?

Attendendum sane, et quomodo vel in nos vel in his qui renascuntur per nos, liberum arbitrium sine Dei gratia nihil boni possit. Nam ecce salvandum populum columna praecedens dimittit priora post tergum, et stat inter castra Aegyptiorum et castra Israel, obsistendo illis, prosperando istis; significans in eo quod primum praecessit, praeveniente gratia nolenti homini bene velle esse collatum; in eo quod [Col. 0148D] a tergo posteriora tuetur, per subsequentem misericordiam adjuvari posse coepta perficere, et implere postrema servando. Illic columna iter liberationis ostendens praecessit populum, hic gratia praevenit liberum arbitrium. Illic columna tuetur extrema, hic misericordia subsequitur infirma. Illic quaesitum est ut liberarentur qui perire nolunt, hic datur ut nolentes bene velint. Illic pavor affertur, dum a tergo hostibus obviatur; hic subsequens misericordia occurrit, dum infirmitas adjuvatur. Nam nisi et praeiens et subsequens liberando populo adjutorium adesset, qui lumen vitae praestaret, cum ad excidium hostis subsequens irrueret, sicut et hic agitur; quid baptizandis praecedens fides proderit, nisi liberans a malo subsequens misericordia fidei opus implere [Col. 0149A] concesserit? Bene ergo columnae lumen liberandum populum, et ne possit interire, praecedit; et sequitur, ne interimi possit, quia gratia Salvatoris liberum hominis arbitrium, ut bene velit, grate praevenit, et ut bene possit, illi miseranter attribuit.

Est salvando Israeli dux Moyses. Factus est redimendo homini dux Jesus. Ille relinquit Aegyptum, iste mundum. Illum insequuntur Aegyptii, hunc insequitur multitudo delicti. Illic (mare) rubore littoris coloratum, unde et dicitur rubrum; hic est baptismus Christi sanguine consecratus. Illic virga vastitas dividitur maris, hic signo crucis reseratur [Col. 0149B] aditus fontis. Illic ingreditur Israël, hic tinguitur homo. Illic inter aquas per siccum sine impedimento transitur, hic per aquas iter salutare peragitur. Illic insequentes Aegyptii cum Pharaone merguntur, hic peccata cum zabolo necantur, non perditione naturae, sed potestatis amissione. Nam in quantum zabolus est, constat; in quantum male potuit, jam non constat. Unum elementum utrisque exitium atque subsidium est, dum perituros perimit, et eruendos provehit; dum morituros necat, et vivituros juvat; dum exitiosos dejicit, et eximendos edicit. Exsultant qui liberati sunt in gloriam Liberatoris, et in gratiam liberationis. Post mare et post fontem dicitur: Cantemus Domino, gloriose enim honorificatus est. Equum et ascensorem projecit in mare. Adjutor et [Col. 0149C] protector meus Dominus, et factus est mihi in salutem (Exod. XV, 1) .

Figura et typum baptismi hujus bene Paulus commendans dicit: Nolo vos ignorare, fratres, quia omnes patres nostri sub nube fuerunt, et omnes per mare transierunt (I Cor. X, 1) . Ut quid per mare transierunt? quasi quaereres ab illo, secutus ait: Omnes per Moysen baptizati sunt in nube, et in mari. Si ergo figura maris tantum valuit, species baptismi quantum valebit? Si quod gestum est in figura trajectum populum ad manna perduxit, quid exhibebit Christus in veritate baptismi sui trajecto per eum populo [Col. 0149D] suo?

Quo trajicit per baptismum Jesus, cujus figuram [Col. 0150A] tunc gerebat Moyses, qui per mare trajiciebat, nisi ad manna? Quod est manna? Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi (Joan. VI, 51) . Manna accipiunt fideles jam trajecti per mare Rubrum. Quia ergo, ut dictum est, omnes per Moysen baptizati sunt in nube et in mari, et a Domino dicitur: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non videbit regnum Dei (Joan. III, 5) , bene habuit mare formam aquae, nubes vero Spiritus sancti, manna panis vitae. Quibus sacramentis purificatus, et vivificatus homo valeat in haereditatem terrae viventium intromitti. Jam fontis figuram mare habuisse patuit. Nunc ipsius sacri fontis mysteria demonstrentur.

Huic fonti ad novae regenerationis effectum illud tempus occurrit, quo habere mundus exordium coepit, ut generatio rerum et regeneratio animarum uno tempore sibimet inhaererent, dum veris tempore fieri utraque patescerent. Primo etenim mense initium mundi exoritur. Similiter in eodem mense fieri Pascha praecipitur. Sic inchoat novitas rerum, sic inchoat novitas animarum. Quae in mundo per novitatem creata sunt, mortalitatem attingunt. Quae post vetustatem in morte Christi consepulta resurgunt, ad aeternitatem perveniunt. Unde vero concurrit, ut eo tempore videatur in hanc generationem, atque in hos usus ingressus attribuitur [ F., attribui], quo tempore ex hac generatione in generationem [Col. 0150C] est legitimus transitus. Siquidem verno tempore filii Israel Aegyptum reliquerunt, et per mare transierunt. Hoc tempore Domini nostri Jesu Christi Pascha celebratur. Hoc est animarum transitus a vitiis ad virtutem, a passionibus carnis ad gratiam sobrietatemque mentis, a malitiae nequitiaeque fermento ad veritatem atque sinceritatem. Regeneratis itaque dicitur: Mensis hic vobis initium mensium, primus est vobis in mensibus anni (Exod. XII, 2) . Derelinquit enim et deserit, qui abluitur, intelligibilem illum Pharaonem principem istius mundi cum omnibus operibus suis.

[Col. 0150D] Fontis hujus, cui divinae sanctificationis illabitur virtus, et ex superficie miraculum, et ex mysterio pandamus arcanum. Contemplamur in hoc fonte numero suorum miraculorum insignia, et aspicitur operatio ex divina institutione pavenda. ⁜ a Est [Col. 0151A] enim in eo similitudo prophetiae virtutis, certitudinis tempus, veritatis status, odor ignotus, humor in sicco profluus, sine lapsu fluctus erectus, sine exhauriente cito vacuus, situs ad copiam indeficiens, fluxus [Col. 0152A] renascentis ad vitam aditus, perimendis delictis interitus, abrenuntiatio impietatis, confessio divinae et unicae Trinitatis, in libertatem justitiae aeterna memoria, in opere peccati perennis oblivio, in remunerationem [Col. 0153A] gloriae perpetua plenitudo. Habet itaque similitudinem prophetiae virtutis, quia quinta feria Paschae odorem denuntiat, quod post triduum paschali Sabbato visione praesentat. Habet certitudinis tempus, quia ad testimonium dominicae resurrectionis nullo eventu variatur erroris. Habet veritatis statum, quia individuum cum festo paschali servat eventum. Habet odorem ignotum, quia dissimilem gratiae flagrantiam manat odorum. Habet humorem in sicco profluentem, quia inter ariditatem saxorum sine ullo illapsu exundantia invenitur aquarum. Habet sine lapsu fluctum erectum, quia cum nullius motionis sed tantum suae quietis se moveat undis, oram non transgreditur limitis. Habet sine exhauriente cito vacuum situm, quia sicut sine cognitione ubertas irruit, ita [Col. 0153B] sine evacuatione siccitas occurrit. Habet in copiam indeficientem fluxum, quia potui repositione quae e liquore diviti persistente, plus ablatio tollit, quam capacitas retentat. Habet renascendi ad vitam aditum, quia congressi illum morte dempta transferuntur in vitam. Habet perimendorum delictorum interitum, quia illic demersus ex vetustate peccati purificatus homo consurgit in gratiam novitatis. Habet abrenuntiationem impietatis, quia nemo illum aggreditur, nisi qui abrenuntiaverit diabolo, et angelis, ejusque operibus cunctis. Habet confessionem divinae et unicae Trinitatis, quia omnis qui eum aggreditur in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti baptizatur. Habet in libertate justitiae aeternam memoriam, quia is qui tinguitur, liberatus a servitute peccati, [Col. 0153C] transit in libertatem gloriae filiorum Dei. Habet in opere peccati perennem oblivionem, quia obliviscens [Col. 0154A] pristinae conversationis, quae retro est, extendit se per beatam spem ad aeternorum munera praemiorum. Habet in remuneratione gloriae perpetuam plenitudinem, quia liberatus homo a corruptione laborum, exsultationis jubilo laudabit Deum in saecula saeculorum.

Verum ut evidentius rei species demonstretur, pleniori affatu est actio exsequenda. Ecce videmus locum fontis constructum arentibus saxis, marmorisque obductum crustulis siccis, quem ita construentis industria juncturis tabularum gypso, et calce, cera quoque, et marmoris pulvere, compsit et [Col. 0154B] solidavit, ut nullo pateat vel accessu vel spiramine pervium, nullo derivationis alicujus humore susceptum. Et unde post totius anni recursus annales hodierna gloria visionis? Unde post annuam siccitatem viror repens? Unde inter saxa latices? Unde inter marmora aquae? Unde in sicco flumina? Unde in arenti lapide exundantia lymphae? Non aditus rivuli, non imber pluviae patet, non minimum ros, non madens nebula supervenit; laquearia tectorum integra sistunt, fores clausi inventi sunt, signacula salva reperta sunt, nullus infidelis ad illudendum fidei accessit, nullus fidelis ad providendum fidei introivit, nullus prorsus, qui tantum miraculum vel simularet vel impediret, accessit. Attendatur ergo auctor ille ineffabilis, et opera ejus admirabilis. [Col. 0154C] Atque ita ex effectibus operationis ipsius cognosci poterit virtus operis ejus.

[Col. 0155A] Nudiustertius miraculi hujus aer nuntius fuit. Et quia sera claustrorum aspectum oculis negavit, virtus odorationem odoratui patefecit. Longe, inquam, longe procul odor exiit, et futurae visioni fidem dedit. Ecce ventum est in praesenti et patenti obtutu; omnes illic admirantes infigimus visus, aspicimus fontem affatim aquis exuberantem, quem noveramus arentem. Videmus exsultantes gurgites aura nulla commotos. In cumulum aquae subriguntur, et transgressus luminis [ F., limitis] nullus aspicitur. Nullo tacta flatu elata movetur; et tumore motionis, dum non transgreditur oram, continet exaestuantem in exaggeratione procellam. Videas illidi undas, versare globos, rotare fluctus, et situ loci cum statu elementi luctante, alteri cedere nescit alter. Tenent [Col. 0155B] incognitum saxa liquorem, et gratulantur sua sterilitate genitum, quem aliena fecunditate nesciunt infusum. Compellunt marmora continere quod acceperunt. Sed lex illa vetat obsistere, cur non ad mensuram tenet capacitas quod ad copiam inflexit ubertas. Item aquae transiliunt aequitatem, sed conglobatae non transeunt limitem. Suis motibus modo insultat in verticem, modo relabitur ad quietem, modo crispantem efficit superficiem, modo crispantis varietatis planitiem reddit aequalem. Comminatur egressum, nec tamen deserit situm. Omni tempestate quiescit, sola quiete movetur. Omni perturbationis commotione carens, suae tantum ad mirationis motibus arridet et plaudit. In augmento miraculi non satis est quod arentium [Col. 0155C] situm lapidum aquae in pulvere nascentes, nisi tanta constet ubertas, ut considerari nequeat statu constante, quanta vasorum millia referta fidelium populorum auferat fides. Praeeunte fidei amore violenter aggreditur, certatim incumbitur, ubertim aufertur, et obviante sibi itu vel reditu, ab innumerositate concurrentium, dum pietas vincit, fides injuriam non sentit. Insistente pressura illiduntur vascula, et tam indite haustus liquor effunditur, ut in lutum pavimenta vertantur. Exempto unicuique remedio, quo vel quisque bibit, vel per latitudinem orbis terrae asportata et reponenda servatur ubertas. Cujus abundantiae admiratio immensa, ⁜ a mensurae consideratio nulla est. Hoc solum potest intelligi quod plus potuit auferri quam inveniri. Color hujus luce clarior lymphae, [Col. 0155D] aere purior. Sapor cunctis aquae saporibus ignotus et gratior. Virtus placida, species decora, novitas admiranda, vetustas tanta diuturnitate durabilis, ut annis exempta nullo vitio sit corrupta. Caeterarum porro aquarum sola novitas grata est, et illa jucundior, quae odore nullo respirat. Nam quamvis nitidis tenta vasis, si reposita mane, a primum exhausto limpore fit crassior, concepto fetoris olfatu, cujus grassedo pinguescet in faecem, sed post humorem redit in terram. Haec autem nunquam limporis, nunquam odoris, nunquam saporis gratia caret. Sic in admiratione nova, in creatione antiqua, in usibus [Col. 0156A] salutis probatur assidua. Jam quia defertur in miraculo, et hoc mirum est, quod nequit stare semper in miraculi statu, sed quia mirabiliter venit, nonnisi mirabiliter abscedit. Nam sicut nullus est in accedendo infusionis aditus, ita nullus in recedendo meatus. Ex incognito plenus inventus, ex incognito vacuus aspicitur locus. Ubi elapsa, sicut et unde illapsa sit aqua, non invenitur. Quid ergo, nisi quia omnipotentia Dei, quae hanc mirabiliter infusit, mirabiliter exhaurit? Ex toto prima, media, et extrema constitutis in miro, dum in sicco nascitur, dum fluctuare latet nec labitur, dum sine evacuatione siccatur. Nam stat plenus fontis loculus. Et postquam a sacerdote exstiterit benedictus, sustinet omnes concurrentium conventus, quantumve ex illo corporaliter [Col. 0156B] bibatur, quantum ex impetu convenientium humi vertatur, quantum in diversas terras religioni convenientibus vasculis asportata servetur, nulla aestimatione colligitur. Stat certe tam indeficiens haurientibus, ut plus ablato ⁜ b quam capuit, nesciat minorari. At ubi baptizans infantulum sacerdos immerserit, mox quies est; sicque visibiliter redit in nullo, quae invisibiliter crevit ex nullo. Haec sunt in isto speciali propter aquae novitatem fonte mirabili. In illo autem mirabiliter universali, et singulariter generali, cum quo et iste unus est qui significatus est propheta dicente: Erit in die illa fons patens domui David et habitantibus in Jerusalem in ablutionem peccatorum et menstruatae (Zach. XIII, 1) . Qui ideo patens quia nulli clausus. Quare omnes in eo [Col. 0156C] renascimur, per quem et peccatorum delicta purgantur, et menstruatae sordes, hoc est, immundae animae salutari lavacro abluuntur; qui ita unus est ad regenerationis gratiam, sicut et una fides et una Ecclesia Dei vivi, quae significatur per domum David. Haec ex ordine sacramenta complentur.

Hic fons, quia plenus est mysteriis humanae salutis, bene sub dispositione pontificali signatus clauditur, et signatur ut reseretur. Clauditur autem diebus Quadragesimae, aperitur tempore Paschae. Quod Quadragesima obsignatur, ostendit, excepto gravissimae [Col. 0156D] necessitatis obventu, his diebus per totum orbem fieri baptismum omnimode non licere. Quod vero in Pascha per sanctificationem pontificis aperitur, demonstrat dominicae patere mysterium resurrectionis, in quo ad vitam factus est aditus homini, ut per baptismum consepultus in morte Christi, resurgat cum eo in gloria Dei. Et sicut hoc est ubique cohibere baptismum, quod in loco claudere fontem, ita quoque est aperire fontem; dare baptizandi licentiam generalem. ⁜ c Clauditur autem fons signaculo annuli, aperitur vero benedictione sacerdotis, et mysteriis sacramenti.

Quam baptismi celebritatem duobus tantum temporibus Pascha et Pentecosten, apud legitimorum sedes episcoporum coram ipsis fieri, et apostolica et paterna sanxit antiquitas. In subjacentibus autem vicinis episcopis ecclesiis id effici non debere, ne dum passim per diversa loca conventus dividitur populorum, vel non sit quibus conferatur gratia doctrinarum, vel minoretur sublimitas veneranda pontificum. Per parochiarum autem ecclesias longe positas convenienter licet ut fiat; ne dum prolixa itineris longitudo distenditur, desiderabilis et cito perficienda gratia differatur. Extra haec duo tempora propter solam necessitatem mortis omni tempore libere conceditur [Col. 0157B] baptizare.

Accedit deinde sacerdos ad fontem; et sicut Moyses ibat in nomine Domini, ita iste Deum exorans aquis officia sanctificationis infundit. Moyses illic virga percussit aquas, et salutare patuit iter (Exod. XIV, 21) . Sacerdos hic signaculo ligni crucis contingit aquas, et reseratur ad salutem ingressus. Alioquin nisi Moyses virga percuteret aquas, non pateret inter fluctus aditus libertatis. Et nunc nisi nomine et cruce ligni Christi fontis aquae tangantur, nullum salvationis remedium obtinetur. Exorcismum apponit, ne quid illic lateat ex contagione sinistrae partis admistum. Oleum infundit, ut sacramento [Col. 0157C] illi, quo in exordio creationis super aquas Dei spiritus ferebatur, sanctificationis infusione particeps approbetur. Benedictionem profert, ut eum abolere maledictum potentem efficiat.

⁜ a Hic fons origo est omnium gloriarum. Qui habet septem gradus; tres in descensum propter tria quibus renuntiatio fit, id est, in quibus renuntiatur diabolo, et angelis ejus, et operibus ejus, et imperiis ejus. Tres alii in ascensum propter tria, quae confitemur, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, qui est unus in Trinitate Deus. Septimus vero iste est qui et quartus, id est, similis filio hominis, exstinguens fornacem ignis, stabilimentum pedum, fundamentum aquae, in quo plenitudo divinitatis habitat corporaliter. [Col. 0157D] Per tria itaque baptizandus descendit, quando tribus abrenuntiavit. Relinquendo enim diabolicam [Col. 0158A] altitudinem, descendit ad baptismi Christi humilitatem. Atque ita in quarto gradu solidamentum inveniens, ex his quibus abrenuntiavit liberatus stat. Dehinc ascendit per Trinitatis confessionem. Et ipse est septimus ad summam liberationis, qui fuit quartus ad requiem libertatis.

Duae autem sunt pactiones. Prima, in qua diabolo renuntiatur, cum dicitur: Abrenuntio tibi, diabole, et angelis tuis, operibus tuis, et imperiis tuis, ne jam serviat ei vel terrenis corporis passionibus, vel depravatae mentis erroribus, qui dimersa omni malitia vice plumbi, bonis operibus dextra laevaque munitus, saeculi hujus freta inoffenso studeat vestigio [Col. 0158B] pertransire. Secunda, in qua creditur Deo in nomine Trinitatis, ut tenens virtutem ejus dilectionis permaneat cum illo in laudibus ejus saeculis sempiternis.

Dein secundum praeceptum Domini dicentis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) , subinferente sacerdote, ut habeas vitam aeternam, tingitur homo aquis; ac tunc ostenditur ei firma promissio, quam Dominus dixit: Qui credit in me, habet vitam aeternam (Joan. VI, 47) . Quod si omissa [Col. 0158C] qualibet Trinitatis persona baptismum conferatur, omnino nihil egisse baptismi solemnitas deputetur, nisi tota Trinitatis veraciter invocetur. Nam et baptismus Domini, quando a Joanne baptizabatur, in Trinitatis veritate celebratus agnoscitur. Cum enim diceretur a Deo: Hic est Filius meus (Matth. III, 17) , ecce Pater in voce, Filius in corporis veritate, Spiritus sanctus in specie columbae.

Majoribus autem et perfectis aetate baptismus vel ad purgationem originalis noxae, vel ad abolitionem actualis proficit eulpae, ut uno beneficio salutari deleatur [Col. 0158D] simul originale, et actuale peccatum. Parvulis vero ad hoc solum valet, ut delictum, quod ab Adam [Col. 0159A] generatio traxit, hac regeneratione solvatur; qui si antequam regenerentur, e saeculo transierint, in regno Dei haeredes Christi non erunt, dicente Domino: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non videbit regnum Dei (Joan. III, 3) . Denique iidem parvuli ideo alio profitente, vel abrenuntiant zabolo, vel credunt Deo, quia per se loqui non possunt, sicut aegri, muti, et surdi aliis profitentibus propter eos ipsi. . . . baptizantur.

Illi sane, qui ex utero matris Ecclesiae, id est ex lavacri fonte per Spiritum sanctum genitos in adoptionem filiorum religioso amore excipiunt, et ante quam baptizantur, [Col. 0159B] et postquam baptizati fuerint, non solum exemplis, sed etiam verbis eos admonere prorsus oportet. Et sicut uterque sexus ex eodem fonte renascitur, sic uterque sexus renatos excipiens doctrinae salutaris usum habere debet. Qui etiam cognoscant se fidejussores existere. Pro ipsis enim respondent quod abrenuntient diabolo, angelis et operibus ejus, affirmantes credere eos in nomine Trinitatis. Ideoque tam illi qui excipiunt quam qui excipiuntur ab eis, pactum quod cum Deo in sacramento baptismatis pepigerunt omni custodire vigilantia debent, ut dum servant quod in regeneratione praeceptum est, accipiant quod in remuneratione promissum est.

Licet vero per beneficium regenerationis delictum solvatur originis, manet tamen poena mortis in eos quos a reatu solvit gratia Salvatoris, ut noverit homo pro spe futurae beatitudinis regenerationem accipere, non ut poena temporalis mortis possit evadere; quia etsi aeternae gloriae vitam gratia contulit, temporalis mortis poenam illata sententia non resolvit.

Sane dare baptismum non diaconibus, non clericis, non quibuscunque licere, nisi sacerdotibus solis, dicente Domino discipulis tantum: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos (Joan. XX, 21) . Et item ad [Col. 0159D] discipulos: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) . Patet ergo solis sacerdotibus dare baptisma esse permissum. Cujus rei ministerium absque episcopo, vel presbytero, nec diaconibus est concessum, nisi, illis longe positis, ultima necessitas vel languoris, vel periculi cogat. Quod clericis et fidelibus laicis fieri utcunque conceditur, ut nullus e saeculo sine vitali remedio transiisse videatur.

Quod aquis infans mergitur, in Christi morte [Col. 0160A] baptizatur, dicente Paulo: Quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus. Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte (Rom. VI, 3, 4) . Item quod infans ab aquis educitur, resurgi cum Christo monstratur, subsequente eodem Apostolo: Ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita nos in novitate vitae ambulemus. Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Ibid., 4, 5) . Quod autem semel mergitur, in unius Deitatis nomine tingitur. Si autem tertio mergatur, trium dierum sepulturae Domini numerus demonstratur. Unde in una fide nihil contrarium habet consuetudo diversa. Sed quia haeretici in hoc numero mersionis unitatem solent scindere Deitatis, a Deo [Col. 0160B] potius est quod Ecclesia Dei unius usum observat tantummodo tinctionis.

Semel acceptum baptismum nullatenus iterare ex quacunque causa licere. Nam sicut unus Deus, et una fides, ita unum est et baptisma. Et sicut idem narrat Apostolus, scientes quod Christus resurgens a mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI, 9) ; ita nec baptismus unquam aliquatenus repetetur. Item cum duae sint nativitates, una de terra, alia de coelo, una de carne, alia de spiritu, una de mortalitate, alia de aeternitate, una de masculo et femina, alia de Deo et de Ecclesia, ipsae duae singulae sint; nec illa potest repeti, nec [Col. 0160C] illa. Proinde sicut jam natus de Adam non potest iterum generari de Adam, ita natum de Christo non potest iterum generare Christus, quia sicut non potest repeti matris uterus, sic nec Ecclesiae baptismus.

Tria sunt genera baptismi. Primum baptismum est aquae et spiritus, de quo huc usque disputatum est, quo per regenerationem originalia peccata delentur. Secundum est, quo per martyrium quisque suo sanguine baptizatur. Eodem certe baptismo et Christus est baptizatus, ut credentibus in se, sicut in aliis, sic et in hoc, daret exemplum. Dicit enim [Col. 0160D] discipulis suis filiis Zebedaei: Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum, et baptizari baptismo quo ego baptizabor (Marc. X, 38) ? id est: Potestis bibere calicem amaritudinis passionis, et baptizari effusione vestri cruoris, sicut ego tolerabo ignominiam crucis, et emittam undam sanguinis profluentis? Aqua ergo et sanguis est gemina baptismatis figura. Nam uno ex lavacro regeneramur, altero ex sanguine consecramur.

Tertium est alluvium lacrymarum, quod fit in poenitentia peccatorum, laboriose quidem actum, [Col. 0161A] sed per copiosam Redemptoris pietatem ad indulgentiam certum. Sic Maria illa in civitate peccatrix ad pedes Domini sedens, quod voluptatibus in se sordidavit, lacrymis lavit (Luc. VII, 38) . O plenum pietate baptismum! copiosa Redemptoris indulgentia exundantem, qui tam veternosum aggerem criminum tam citatim fluenti alluvione delevit! Intuere quisquis ille peccatores [ F., peccator es], imo intuemini omnes homines, quia omnis homo peccator est, et hujus baptismi perpende potentiam. Sic ubertim supra peccatricem fons lacrymarum erupit, ut ad pedes peccata remittentis Domini perveniret. Sic ab imo cordis se in cumulum fluctus lamentationis erexit, ut coelestis Domini vestigia irrigaret. Sic amaritudo vim detulit afflictionis, ut dulcedinem [Col. 0161B] adipisceretur pietatis. Hinc et ille per singulas noctes stratum suum lacrymis rigat (Psal. VI, 7) . Hinc Ninivitae, dum se lamentationis imbre perfundunt, ultionis incendia exstinxerunt (Jon. III) . Sed gratiae hujus copiam ille gratissimus miserator supra miseros agit, qui et peccatoribus poenitentiam dat, et peccatis veniam praeparat; qui peccatum poenitentia punit, et poenitentiae fructum attribuit; qui ad se per gratiam convertendo venire jubet impium, et per misericordiam exsultando a se facit abire justificatum.

Quicunque haeretici diversum schisma sequentes, si in Patris, et Filii, et Spiritus sancti, attestatione [Col. 0161C] approbantur suscepisse baptismum, non erunt iterum baptizandi, sed chrismate solo, et manus impositione purgandi. Baptismus enim non est hominis, ut iteretur per hominem; sed Christi, ut permaneat per Christum. Nam sicut unus est, et non alius Deus, sicut una in Deo, et non alia fides, ita unum Christi et non aliud baptismum. Quod si ex homine esset, iterari posset; quia vero ex Christo incommutabiliter datum est, iterari non potest. Deus enim solus est qui baptizat, ut fieri possint Filii Dei et qui baptizantur ab eo. Ideoque non interest an fidelis, an haereticus, det baptismum. Tantum est ne baptizari cupiens incuria Christianorum ad haereticos deducatur. Sed etsi in hoc incuriae negligentia habeat culpam, baptismus iterari nunquam [Col. 0161D] poterit habere licentiam. Quod sacramentum tam sanctum est et beatum, ut nec sceleratissimo ministrante pollui possit. Nam habet et baptismum Christi haereticus. Sed nihil illi prosperat, qui hoc extra unitatem fidei acceptum portat. Jam quando Ecclesiam introierit, mox baptismum, quod foris habuerat ad exitium, prosperum habere incipit ad salutem. Unde quod acceptum est, fidei reverentia probatur. Proinde cum accesserit, non mutari convenit, sed agnosci. Nam quia signum est regis Dei mei, non sacrilegium fit cum desertor corrigitur, et signum Domini non mutatur.

Postquam in similitudine mortis Christi aquis immersus homo rursus fuerit ad spem resurrectionis ab aquis eductus, ob liberationem sui gratulationis cantico decantato, provehitur ad sancti chrismatis tactum, ut unguatur spiritu Dei, et sit atque vocetur ex Christi unctione et nomine Christianus.

Chrismatis unguentum in ⁜ a Levitico, jubente Domino, primum Moses et composuit, et effecit (Levit. VIII, 2, 12, 13) . ⁜ b Quae unctio primum in Aaron et filios ejus in testimonium sacerdotii et sanctitatis [Col. 0162B] insigne ab eodem Mose habetur illapsa. Deinde in honorem gloriae reges eodem chrismate ungebantur. Unde pro illis dicitur: Nolite tangere christos meos (Psal. CIV, 15) . In sacerdotibus autem et regibus erat haec mystica unctio tantum, qua Christus Rex et Sacerdos futurus figurabatur. Christi enim nomen a chrismate ducitur, quia chrisma unctio vocatur. Postquam vero Dominus noster Jesus Christus, Rex verus, et Sacerdos aeternus, a Deo Patre coelesti et mystico est delibutus unguento, juxta quod dicitur ad eum: Unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV, 8) , non jam soli pontifices et reges, sed omnis Ecclesia sancti unguenti chrismate consecratur, propter quod aeterni Regis et Sacerdotis est sanctissimum membrum. Quia ergo [Col. 0162C] genus electum, et regale sacerdotium sumus, ideo post lavacrum aquae unguimur chrismate, ut Christiani Christi vocemur ex nomine.

Sancto itaque hoc chrismate extrinsecus unguitur homo, et intrinsecus illabitur sancti Spiritus virtus, ut totus homo lavacro purgatus, totus ex spiritus unctione pinguescat; accipiente anima virtutem ex eadem sancti Spiritus unctione, ut cognoscat Deum habitatorem suum, ut diligat quem in se recepit, ut sit cum illo semper, ut regatur ab illo, et faciat voluntatem ejus, ut non contristet eum, quoniam in ipso signatus est homo in die redemptionis suae, ut [Col. 0162D] sit in membris Christi cum Christo unum, dum vegetatur ac regitur spiritu Christi.

Hanc unctionem commendat Joannes dicens: Ut sciatis quia unctionem habetis, et nos unctionem quam accepimus ab eo, permaneat in nobis (I Joan. II) . Unctionis hujus sacramentum est virtus ipsa invisibilis, unctio invisibilis Spiritus sanctus, unctio invisibilis charitas illa est, quae in quocunque fuerit, tanquam radix vitae illi erit quamvis ardente persecutionis sole arescere non potest. Omne quod [Col. 0163A] radicatum est in charitate, nutritur, et calore adversitatis nunquam arescit. Spiritus sanctus Christo non datus est ad mensuram, quia in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9) . In hominibus autem datur ad mensuram discretionis et gratiae (I Cor. XII) , ut quia multa membra Christi unum corpus efficiunt per multarum operationum munera, et in omnes unus spiritus dominetur, et in singulos idem diversorum donorum gratia operetur, dicente Paulo: Alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae in eodem spiritu, alii fides, alii gratia sanitatum, alii operatio virtutum, alii prophetiae, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum (I Cor. XII) .

Fit autem haec discretio donorum, dum omnipotens Deus interni judicii secreto moderamine sic cuncta moderatur, ut cum per impensam gratiam unumquemque sublevat, et jam [ F., etiam] per disparem alteri alterum subdat, et meliorem quisque dono alio eum qui sibi subjicitur attendat; ac licet se praeire ex aliis sentiat, eidem tamen quem superat se in aliis postponat. Sic cuncta moderatur, et dum singula quaeque sunt omnium, interposita quadam charitatis necessitudine fiant omnia singulorum; et unusquisque sic quod non accipit in altero possideat, ut ipse alteri possidendum quod accepit humiliter impendat.

Est autem hic spiritus septiformis, dicente Isaia: Et requiescet super eum spiritus Domini; spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis; et replevit eum spiritus timoris Domini (Isai. XL, 2) . Quos scilicet gradus, ut sanctus Gregorius (Lib. I Moral. c. 15) refert de coelestibus loquens, descendendo magis quam ascendendo propheta numeravit, videlicet sapientiam, intellectum, consilium, fortitudinem, scientiam, pietatem, timorem. Et cum scriptum sit: Initium sapientiae timor Domini (Eccli. I, 16) , constat procul dubio quia a timore ad sapientiam ascenditur, non autem a sapientia [Col. 0163D] ad timorem reditur; quia nimirum perfectam habet sapientia charitatem, et scriptum est: Perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV, 18) . Propheta ergo, qui de coelestibus ad ima loquebatur, coepit magis a sapientia, et descendit ad timorem. Sed nos, quia a terrenis ad coelestia tendimus, eosdem gradus ascendendo numeremus, ut a timore ad sapientiam pervenire valeamus. In mente etenim nostra primus ascensionis gradus est timor Domini, secundus pietas, tertius scientia, quartus fortitudo, quintus consilium, sextus intellectus, septimus sapientia. Est enim timor Domini in mente. Sed qualis iste timor est, si cum eo pietas non est? Qui enim misereri proximo ignorat, qui compati ejus tribulationi dissimulat, hujus [Col. 0164A] timor ante omnipotentis Dei oculos nullus est, qui non sublevatur ad pietatem. Sed saepe pietas per inordinatam misericordiam errare solet, si fortasse pepercerit quae parcenda non sunt. Peccata enim quae feriri gehennae ignibus possunt, disciplinae sunt verbere corrigenda. Sed inordinata pietas, cum temporaliter parcit, ad aeternum supplicium pertrahit. Ut ergo vera et ordinata sit pietas, ad gradum est alium sublevanda, id est, ad scientiam, ut sciat vel quid ex misericordia puniat, vel quid ex misericordia dimittat. Sed quid, si sciat quid agere quisque debeat, virtutem vero agendi non habeat? Scientia ergo nostra crescat ad fortitudinem, ut cum videt quid agendum sit, hoc agere per mentis fortitudinem possit; ne timore trepidet, et pavore collapsa non valeat [Col. 0164B] bona defendere quae sentit. Sed saepe fortitudo, si improvida fuerit, et minus contra vitia circumspecta, ipsa sui praesumptione incassum ruit. Ascendat ergo ad consilium, ut providendo praemuniat omne quod agere fortiter potest. Sed esse consilium non potest, si intellectus deest, quia qui non intelligit malum, quod agentem gravat, quomodo potest bonum solidare, quod adjuvat? Itaque a consilio ascendamus ad intellectum. Sed quid, si intellectus magno quidem acumine vigilet, et moderari se nesciat per maturitatem? Ab intellectu ergo ascendatur ad sapientiam, ut hoc quod acute intellectus invenit, sapientia mature disponat. Quia igitur per timorem surgimus ad pietatem, per pietatem ad scientiam ducimur, per scientiam ad fortitudinem roboramur, per fortitudinem [Col. 0164C] ad consilium tendimus, per consilium ad intellectum proficimus, per intellectum ad maturitatem sapientiae venimus, septem gradibus ad portam ascendimus, per quam nobis aditus vitae spiritalis aperitur.

Manus impositionis ipsa veritas, quae per se viam ad se vitam vocat, per se dedit exemplum. Nam dicente Marco: Cum offerrent ei parvulos, ut illos tangeret, ille complexans eos, et imponens manus super eos, benedicebat illos (Marc. X, 13) . Cujus rei actio haec est, ut cum verbis benedicitur, spiritus infundatur; cum manibus tangitur, spiritalis virtutis operatio designetur. Ita manus impositionis forma in sacris [Col. 0164D] officiis ex hac divina imitatione processit, ut omnis parvulus, id est, fide et spiritali obedientia humilis, per sacerdotem a Deo percipiat virtutem sanctificationis. Benedicit itaque Jesus ex potestate divinitatis; imponit manus, ut assumpta humanitas operetur effectum salutis. Benedicit ore Jesus, et manibus tangit, quia ex eo quod Verbum est, sanctificat; ex eo quod caro factum est, sanctificationis potentiam administrat. Benedicit, et manus imponit Jesus; quia quod Deitatis virtus significat, redimentis humanitas complet. Idem unus Jesus ex divinitate justificandos vocat, ex humanitate vocatos firmat. Nihil de opere salvationis illi deest, quando divinitas humanitati connexa imperat, et humanitas in divinitatem assumpta [Col. 0165A] virtutem format. Unus Christus Deus et homo hoc agit, dum invisibili naturae cuncta deferunt servitutem, et visibilis natura invisibilis virtutis exsequitur potestatem. Salubriter ergo ad exemplum Christi a sacerdote fidelibus cum benedictione manus imponitur, quia illi est potestas auctoritate divina collata, ut in benedictione oris ejus spiritus infusio prodeat, et in manus impositione tactus spiritalis gratiae convalescat.

⁜ a Post baptismum opportune datur cum manus impositione Spiritus sanctus. Ita enim in apostolorum Actis Apostolus fecisse monstratur. Nam sic dicit: Factum est autem, cum Apollo esset Corinthi, ut [Col. 0165B] Paulus, peragratis superioribus partibus, veniret Ephesum, et inveniret quosdam discipulos, et dixit ad eos: Si Spiritum sanctum accepistis credentes? At illi ad eum: Sed neque si Spiritus sanctus est audivimus. Ille vero ait: In quo ergo baptizati estis? Qui dixerunt: In Joannis baptismate. Dixit autem Paulus: Joannes baptizavit baptismate poenitentiae populum, dicens, in eum qui venturus esset post ipsum, ut crederent, hoc est, Jesum. His autem auditis, baptizati sunt in nomine Domini Jesu; et cum imposuisset illis manus Paulus, continuo venit Spiritus sanctus super eos, et loquebantur linguis, et prophetabant (Act. XIX, 1-7) . Item alias: Cum audissent autem apostoli, qui erant Jerosolymis, quia recepit Samaria verbum Dei, miserunt ad illos Petrum et Joannem. Qui cum venissent, [Col. 0165C] oraverunt pro ipsis, ut acciperent Spiritum sanctum. Nondum enim in quemquam illorum venerat, sed baptizati tantum erant in nomine Domini Jesu. Tunc imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum sanctum (Act. VIII, 14) .

Spiritum sanctum, sicut verum est quia ex divino munere accipere possumus, ita ex nostra potestate dare non possumus. Ut tamen detur, ejusdem gratiae largitorem Dominum invocamus, quo in ministerio nostrae obsecrationis conferatur gratia divinae virtutis; Deo tota cooperante, cum et nos orare facit, et is qui benedicitur sanctificationem percipit, et ille plenitudinem sanctificationis infundit.

⁜ b Hoc autem a quo potissimum fiat, sicut sanctus ⁜ c papa Innocentius attestatur, sic dicit non ab alio quam ab episcopo fieri licere. Nam presbyteri, licet sint sacerdotes, pontificatus tamen apicem non habent. Hoc autem solis pontificibus deberi, ut vel consignent, vel Paracletum Spiritum tradant; quod non solum consuetudo ecclesiastica demonstrat, verum et superior illa lectio Actuum apostolorum, quae asserit [Col. 0166A] Petrum et Joannem esse directos, qui jam baptizatis traderent Spiritum sanctum. Nam presbyteris seu extra episcopum, sive praesente episcopo, cum baptizant, chrismate baptizatos unguere licet, sed quod ab episcopo fuerit consecratum; non tamen frontem ex eodem oleo signare, quod solis debetur episcopis, cum tradunt Spiritum Paracletum.

⁜ d Post lavationem fontis, post vitae novitatem, post Spiritus unctionem, docendus est homo verbis veritatis orare, ut is qui in veteri homine erat filius irae, jam in coelesti regeneratione Patrem invocet pietate. Nec in multiloquio, quo non poterit effugere peccatum (Proverb. X, 19) , prosecutionem exeret, sed in [Col. 0166B] affectu sanctae intentionis orationem effundet, habens regulam doctrinae Domini, cujus virtutem si orando expedibiliter tenet, in delectando copiosius auget, dicente psalmo: Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. XXXVI, 4) . Ac per hoc sancta intentio sicut non est obtendenda, si perdurare non potest, ita si perduraverit, non cito est rumpenda. Absit enim ab oratione multa locutio; sed non desit multa precatio, si fervens perseveret intentio. Nam multum loqui est in orando rem necessariam superfluis agere verbis. Multum autem precari est ad eum quem precamur diuturna et pia cordis excitatione pulsare. Nam plerumque hoc negotium plus gemitibus quam sermonibus agitur, plus fletu quam effectu. Ponit autem lacrymas nostras in conspectu [Col. 0166C] suo (Psal. LV, 9) , et gemitus noster non est absconditus ab eo (Psal. XXXVII, 10) , qui omnia per Verbum condidit, et humana verba non quaerit. Nobis ergo verba necessaria sunt, quibus commoneamur, et inspiciamus quid petamus, non quibus Deum seu docendum, seu flectendum esse credimus.

Cum ergo dicimus: Pater noster, qui es in coelis, cognoscimus ordine Creatorem, veneramur jure Dominum, invocamus pietate Patrem. Nec jam sub servitutis metu tabescimus, quando de pietate paterna confidimus. Ad totam tamen Trinitatem orationis hujus verba dirigimus; quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso et nos et omnia sumus (Rom. XI, 36) . [Col. 0166D] Fatendum itaque est ubique esse Deum per divinitatis praesentiam, sed non ubique per habitationis gratiam. Propter hanc enim habitationem, ubi procul dubio gratia dilectionis ejus agnoscitur, non dicimus: Pater noster, qui es ubique, cum hoc verum sit, sed Pater noster, qui es in coelis, ut templum ejus potius in oratione commemoremus, quod et nos ipsi esse debemus, et in quantum sumus, in tantum ad ejus societatem et adoptionis familiam pertinemus. Si enim populus Dei nondum factus aequalis angelis [Col. 0167A] ejus, adhuc in ista peregrinatione dicitur templum ejus; quanto magis est templum ejus in coelis, ubi est populus angelorum, quibus aggregandi et coaequandi sumus, cum finita peregrinatione, quod promissum est sumpserimus. Item cum dicimus: Sanctificetur nomen tuum, nos admonemus desiderare ut nomen ejus, quod semper sanctum est, etiam apud homines sanctum habeatur, hoc est, non contemnatur, quod non Deo, sed hominibus prodest. Et in eo, quod dicimus: Adveniat regnum tuum, quod seu velimus, seu nolimus utique veniet, desiderium nostrum ad illud regnum excitamus, ut nobis veniat, atque in eo regnare mereamur. Cum dicimus: Fiat voluntas tua sicut in coelo, sic et in terra, nobis ab illo precamur ipsam obedientiam, ut sic in nobis fiat [Col. 0167B] voluntas ejus, quemadmodum fit in coelestibus angelis ejus. Cum dicimus: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, per id quod dicitur hodie, significatur hoc tempore; ubi vel sufficientiam illam petimus a parte qua excellit, id est, nomine panis totum significantes; vel Sacramentum fidelium, quod in hoc tempore necessarium est, non tamen ad hujus temporis, sed ad illam aeternam felicitatem assequendam. Cum dicimus: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, nos admonemus et quid petamus, et quid faciamus, ut accipere mereamur. Cum dicimus: Ne nos inferas in tentationem, nos admonemus hoc petere, ne deserti ejus adjutorio alicui tentationi vel consentiamus decepti, vel cedamus afflicti. Cum dicimus: Libera [Col. 0167C] nos a malo, nos admonemus cogitare nondum nos esse in eo bono ubi nullum patimur malum. Et hoc quidem ultimum, quod in oratione Dominica positum est, tam late patet, ut homo Christianus in qualibet tribulatione constitutus in hoc gemitus edat, in hoc lacrymas fundat, hinc exordiatur, in hoc immoretur, ad hoc terminet orationem. His enim verbis res ipsas memoriae nostrae commendari oportebat.

Nam quaelibet alia verba dicamus, quae affectus orantis vel praecedendo format ut clareat, vel consequendo attendit ut crescat, nihil aliud dicimus, quam quod in ista Dominica oratione positum est, si recte [Col. 0167D] et congruenter oramus. Quisquis autem id dicit, quod ad istam evangelicam precem pertinere non possit, etiamsi non illicite orat, carnaliter orat. Quod nescio quemadmodum non dicatur illicite, quandoquidem spiritu renatos non nisi spiritaliter decet orare.

Qui enim dicit, verbi gratia, Clarificare in omnibus gentibus sicut clarificatus es in nobis, et prophetae tui fideles inveniantur (Eccli. XXXVI, 18) , quid aliud dicit quam: Sanctificetur nomen tuum? Qui dicit: Deus [Col. 0168A] virtutum converte nos, et ostende faciem tuam, et salvi erimus (Psal. LXXIX, 4) , quid aliud dicit quam: Veniat regnum tuum? Qui dicit: Itinera mea dirige secundum verbum tuum, et non dominetur mihi omnis iniquitas (Psal. CXVIII, 133) , quid aliud dicit quam: Fiat voluntas tua in coelo et in terra? Qui dicit: Paupertatem et divitias ne dederis mihi (Prov. XXX, 9) , quid aliud dicit quam: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie? Qui dicit: Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus (Psal. CXXXI, 1) , aut: Domine, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala (Psal. VII, 4) , quid aliud dicit quam: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris? Qui dicit: Aufer a me concupiscentias ventris, et desiderium concubitus, [Col. 0168B] ne apprehendat me (Eccli. XXIII, 6) , quid aliud dicit quam: Ne nos inferas in tentationem? Qui dicit: Erue me de inimicis meis, et ab insurgentibus super me libera me (Psal. LVIII, 2) , quid aliud dicit quam: Libera nos a malo? Et si per omnia praeceptionum sanctarum verba discurrat, quantum aestimo, nihil inveniet quod non ista Dominica contineat et concludat oratio. Unde liberum est aliis atque aliis verbis, eadem tamen in orando dicere; sed non esse liberum alia dicere. Haec et pro nobis, et pro nostris, et pro alienis, atque ipsis inimicis sine fluctu dubitationis oranda sunt; quamvis alius pro isto, alius pro illo, sicut se habent propinquitates, vel longinquitates necessitudinum, in corde orantis oriatur, aut excellat affectus.

Post regenerationem nativitatis spiritalis, post gratiam coelestis unctionis, post doctrinam Dominicae orationis, post invocationem divinae Paternitatis, convenit jam pervenire ad participationem coelestis refectionis. Eorum enim est dicere: Pater noster, qui es in coelis, qui jam Patre tali regenerati sunt ex aqua et spiritu, ut confidenter petant dicentes: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Hic ergo quia panis vivus Christus est, qui de coelo descendit, et vitam dat mundo (Joan. VI, 51) , bene in hac oratione Dominica panem nostrum hunc ipsum Christum dari nobis quotidie petimus, ut qui in Christo manemus et vivimus, a sanctificatione et corpore [Col. 0168D] ejus non recedamus. Quid enim tam vult Deus, quam ut quotidie Christus habitet in nobis, qui est panis vitae, et panis e coelo? Hunc panem significavit manna illud, quod qui liberati sunt, post maris Rubri transitum manducaverunt. Nam sicut illic, postquam mare transitum est, panem coeli, id est manna, comederunt, ita hic post fontem, qui figuram maris habuit, comedimus carnem Christi, et bibimus sanguinem ejus qui dixit: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus ⁜ a (Joan. VI, 56) . Hinc Paulus dicit: Omnes in Moysen baptizati sunt in nube et in mari; et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt [Col. 0169A] (I Cor. X, 1) ; spiritalem utique, quia figura mannae illius veritas fuit corporis Christi, quod nunc comedimus. Et ideo spiritaliter eadem esca est, corporaliter autem altera, quia illi manna manducaverunt, nos aliud manducamus. Adjungit autem: Et omnes eumdem potum spiritalem biberunt. Aliud illi, aliud nos; sed specie visibili, quod tamen hoc idem significaret virtute spiritali. Quomodo enim eumdem potum? Bibebant, inquit, de spiritali sequente petra, petra autem erat Christus in Verbo, et in carne. Et quomodo biberunt? percussa est petra de virga. Bis gemina percussio duo ligna crucis significat. Percussa illic petra de virga, fluxit aqua, et biberunt. Suspenso hic Christo crucis ligno, manavit aqua et sanguis; et haec bibimus, ut vitam aeternam [Col. 0169B] habeamus. Quod autem idem Dominus ait: Qui manducat carnem meam, et bibit meum sanguinem, ipse in me manet, et ego in illo (Joan. VI, 57) , exposuit quid dixisset. Hoc enim est manducare illam escam, et illum bibere potum, in Christo manere, et illum manentem in se habere. Ac per hoc qui non manet in Christo, et in quo non manet Christus, procul dubio nec manducat ejus carnem, nec bibit ejus sanguinem, etiamsi tantae rei sacramentum ad judicium sibi manducet et bibat.

Quod ergo videtis, panis est; et calix, quod vobis etiam oculi vestri renuntiant. Quod autem fides vestra postulat instruenda, panis corpus est Christi, [Col. 0169C] calix sanguis Christi. Breviter quidem hoc dictum est, quod fidei forte sufficiat. Sed fides instructionem desiderat; dicit enim propheta: Nisi credideritis, non intelligetis (Isai. VII, 9) . Potestis ergo dicere mihi: Praecepisti ut credamus, expone ut intelligamus. Potest enim in animo cujusquam cogitatio talis oboriri: Dominus noster Jesus Christus novimus unde acceperit carnem de virgine Maria. Infans lactatus est, nutritus est, crevit, ad juvenilem aetatem perductus est, a Judaeis persecutionem passus est, ligno suspensus est, in ligno interfectus est, sepultus est, tertia die resurrexit, quo die voluit in coelum ascendit, illuc levavit corpus suum, inde est venturus, ut judicet vivos et mortuos, ibi est modo sedens ad dexteram Patris. Quomodo est panis corpus [Col. 0169D] ejus, vel quod habet calix, quomodo est sanguis ejus? Ista, fratres, ideo dicuntur sacramenta, quia in eis aliud videtur, aliud intelligitur. Quod videtur, speciem habet corporalem; quod intelligitur, fructum habet spiritalem. Corpus ergo Christi si vis intelligere, Apostolum audi dicentem fidelibus: Vos estis corpus Christi, et membra (I Cor. XII, 27) . Si ergo estis corpus Christi et membra, mysterium in mensa Domini positum est; mysterium vestrum accepistis ad id quod estis, amen respondistis, et respondendo subscribitis. Audis ergo corpus Christi, et respondes amen; esto membrum corporis Christi, ut verum sit amen. Quare ergo in pane nihil hic de nostro afferamus, ipsum Apostolum identidem audiamus. [Col. 0170A] Cum ergo de isto sacramento loqueretur, ait: Unus panis, unum corpus multi sumus (I Cor. X) . Intelligite, et gaudete. Unitas, pietas, veritas carnis, unus panis, unum corpus multi.

Recolite enim quia panis non fit de uno grano, sed de multis. Quando indicta est nobis abstinentia carnalis, et coepistis relinquere conversationem gentilitatis, ut abstineretis a peccatis, mundantes vos in jejuniis, remotis aliquandiu conjugibus, spectaculis et lautioribus escis, atque ita exorcizabamini, amota vetustae conversationis inutili palea, quam tunc molebamini; quando abjecistis paleam immundae operationis, tunc venistis in candorem novae confessionis. [Col. 0170B] Quando baptizati estis, quasi consparsi estis. Quando Spiritus sancti ignem accepistis, quasi cocti estis. Estote quod videtis, et accipite quod estis. Hoc Apostolus de pane dixit. Jam de calice quid intelligeremus, etiam non dictum satis ostendit. Sicut enim ut sit species visibilis panis, multa grana in unum consparguntur, tanquam illud fiat, quod de fidelibus ait Scriptura sancta: Erat illis anima una, et cor unum in Domino (Act. IV, 32) ; sic et de vino. Fratres, recolite unde fit vinum. Grana multa pendent ad botrum, sed liquor granorum in unitatem infunditur. Ita Dominus Christus ut significaret nos ad se pertinere, voluit mysterium pacis et unitatis nostrae in sua mensa consecrari. Qui accipit mysterium unitatis, et non tenet vinculum pacis, non mysterium [Col. 0170C] accipit pro se, sed testimonium contra se.

Praemissis ex toto sacramentis expletis, erit aliquibus diebus renatus homo indesinenter ecclesiae conventui et choris adhaerens, indutus vestibus albis; agens et signum et festa sanctae celebritatis, in qua liberatus a vetustate primi hominis, et solutus a reatu damnatae conditionis, intret in conspectu Domini in exsultatione, et inter electos suos in laetitia deducatur; memor deinceps vitiatae naturae, cujus etsi damnationem evasit, fragilitatem penitus non amisit. Maneat in timore Domini, faciens voluntatem ejus, diligens Deum, et delectans in illo; atque quia sine [Col. 0170D] peccato esse non potest, et peccare caveat, et poenitentiae affectu insistens fletibus, deleri peccata semper studeat, donec divinae bonitatis larga miseratio, sicut originale peccatum delevit in lavacro, actuale quoque deleat in lamento. Atque ita in spe futurae beatitudinis securus solvens conditionem mortis quiescat in pace, et resurgat ex omni parte renatus, in incorruptione sua et in Redemptoris laudibus permansurus.

Domine Jesu Christe, Redemptor mundi, quem verum hominem veraciter ex homine natum, Deus Pater suum Filium esse signavit, confirma in hanc familiam [Col. 0171A] tuam, quod tuo nomine signata, atque sacro liquore mundata, tuoque spiritu plena existit, etiam tuo jam corpore et sanguine satiatam se gaudeat, atque redemptam; ut haec sacramenta, quae in novitatem vitae perceperunt, ita ad usum salutis indesinenter obtineant, ut ad remunerationem beatitudinis ex hoc securi accedant.

Dominus Jesus Christus, qui vos lavit aqua sui lateris, et redemit effusione cruoris, ipse in vos confirmet gratiam adeptae redemptionis. Per quem renati estis ex aqua et Spiritu sancto, ipse vos coelesti consociet regno. Qui dedit vobis initia sanctae fidei, ipse conferat et perfectionem operis, et plenitudinem [Col. 0171B] charitatis. Amen.

Sermo ad vos est, modo nati infantes, parvuli in Christo, nova proles Ecclesiae, gratia Patris, fecunditas matris, germen pium, examen novellum, fons nutriti honoris, et fructus laboris, gaudium, et corona mea. Omnes, qui statis in Domino, apostolicis verbis vos alloquor: Ecce nox praecessit, et dies appropinquavit. Abjicite opera tenebrarum, et induite vos arma lucis; sicut in die honeste ambulate; non in comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et aemulatione, sed induite Dominum Jesum Christum, et carnis providentiam [Col. 0171C] ne feceritis in concupiscentiis (Rom. XIII, 12-14) , ut et vita induatis quem sacramento induistis. Quotquot [Col. 0172A] ergo in Christo baptizati estis, Christum induistis. Non est Judaeus et Graecus, non est servus et liber, non est masculus et femina. Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu (Galat. III, 27, 28) . Hoc enim habent ipsa viscera sacramenti. Sacramentum est enim vitae novae, quae in hoc tempore incipit a remissione praeteritorum omnium peccatorum, perficietur autem in resurrectione mortuorum. Consepulti estis Christo per baptismum in morte, ut quemadmodum Christus surrexit a mortuis, sic et vos in novitate vitae ambuletis. Ambulatis autem nunc per fidem, quandiu in hoc mortali corpore peregrinamini. Sed via vobis certa ipse, ad quam intenditis, factus est Christus Jesus secundum hominem, quod pro nobis fieri dignatus est. Servabit enim multam [Col. 0172B] dulcedinem timentibus se, aperturus et perfecturus eam sperantibus in se, cum id quod in spe cepimus, etiam luce acceperimus. Scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) . Hoc in Evangelio ipse promisit. Qui diligit me, inquit, mandata mea custodit; et qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et ostendam me ipsum illi (Joan. XIV, 21) . Utique videbant eum quibus loquebatur; sed in forma servi, qua major est Pater, non forma Dei, qua aequalis est Patri. Hanc ostendebat timentibus, illam servabat sperantibus in se. Ipse ergo vos illuminet qui redemit, ipse custodiat qui illuminavit, ut et in hac peregrinatione tutos ab omni malo defendat, et in futura remuneratione sibi glorificandos exhibeat; praestante [Col. 0172C] gloriosa Trinitate, Deo nostro, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

Ab exordio conditionis suae per dispositionem ordinis coelestis doctrinae praecedenti opere ostensus est homo pervenisse usque ad gratiam regenerationis divinae. Nunc per subsequentiam operis innuitur qualiter [Col. 0171D] post baptismum ad mansionem aeternae vitae, veluti post transitum maris usque ad terram repromissionis, per custodiam divinorum praeceptorum, properat pervenire; quo pateat eventum ejus triformi rerum actione constare.

Primum quando beatus conditus corruit deceptus. Secundo quando Mediatoris morte exstitit reparatus. Tertio quando in redemptionis munere erit perenniter gloriosus. Primo certe post exordium boni vitiata natura per deceptionem inimici venit usque ad interitum mali. Sequenter reparata natura per sanguinem Mediatoris inducitur ad gloriam regni. Sic destructum est diaboli regnum, quod valuit usque [Col. 0172C] ad Redemptoris adventum. Sic factum est regnum Christi in electis ejus, et permanet in aeternum: quod erit tertium, et ultimum in gloria sine fine mansurum. Et primo quidem conditus beatus homo: item secundo renatus beatior homo: media ejus pessima, tam omni infelicitate sordentia, quam et [Col. 0172D] justa ultione damnata.

Initio igitur beata ejus conditio fuit: sequens ex deceptione serpentis casus male longeque perstitit: deinde per Salvatoris mortem reparatio grata succurrit. Quia ergo beatum exordium, succedente deceptione, non substitit, satis miseranter regeneratio vitalis accessit, ut vitiata nativitas ad interitum haberet unde renasceretur ad lucrum.

Sed ut esset uterus quo homo in mortem natus ad vitam posset esse renatus, Verbum Dei incarnatum est. Atque ideo per vetustae legis praeconium olim [Col. 0173A] praescitam ex gentibus advocavit Ecclesiam, quam pro ea moriens lavacro aquae mundavit, sibique sponsam aeterno foedere consecravit. Cui in Evangelii exhibitione per redemptionis sacramentum participium sui corporis et sanguinis praebens, hanc sibi conjugem fecit, et communionis unitate conjunxit.

Ex hac per verbum fidei, et fecunditatem Spiritus sancti innumeros quotidie renatos creat, quos in adoptionem gratiae filios amplectens cohaeredes sibi in beatitudine aeternitatis asciscit, in hujus mortalitatis aerumna docens eos de lege sua, et praecepto lucido illuminans oculos animae (Psalm. XVIII, 9) , ut eruditos corde inducat in haereditatem justitiae. Quod viae [Col. 0173B] rectae iter, per quod liberati ad possessionem regni deductione salutari ducuntur, nosse in promptu est, et loci exhibitione probabile patet.

Itaque post liberationem Aegyptiae servitutis, post egressionem Aegyptiae mansionis, post insecutionem Aegyptii exercitus, post transitum saevientis maris, post interitum Pharaonis, post excidium Aegyptiae multitudinis, post gratulationem salvationis Israelitarum, post canticum gloriae Dei; id est, postquam reliquimus mundum, postquam conversi sumus ad Deum, post insecutionem daemonum, post mersionem baptismatis, post privationem diabolicae potestatis, [Col. 0173C] post dimersionem peccatorum, post exsultationem indultae salutis, post gloriam et divinae laudationis hymnum, considerandum est quo ducimur, et per qua ducimur, reminiscentes nos attrahi et vocari per solam gratiam Conditoris ad terram repromissionis, scilicet terram viventium regionis, in qua erimus cohaeredes Christi et filii regni.

Videamus certe jam nunc quomodo illa sapientia summi Dei susceptos ex aqua filios paternis doctrinis imbuat, et maternis miserationibus foveat, ut alios nescios instruat, alios teneros amplectatur.

[Col. 0173D] Jam post transitum maris venitur ad aquas Mara (Exod. XV, 23) . Qui locus ex amaritudine aquarum nomen accepit. Sic denique post baptismum venimus ad cognitionem legis. Et quia nisi prius cognitio habeatur historiae, non potest spiritus intelligentia nosse, ideo ante venitur ad scientiam praecepti. Sed cum praegustatur superficies ejus, quia littera occidit, amara taedet. Unde nec cursus praeceptorum ejus aliquid in refectione saporat, quia ad perfectionem nihil adduxit (Hebr. VII, 19) . Ordinate igitur litteram occidentem addiscimus. Sed accepta fide intelligentiae spiritalis, et ligno crucis passionis immisto, vertitur in dulcedinem fidei, et quidquid illa favente amarum fuit, pie intelligendo dulcescit.

Inde venitur ad duodecim fontes aquarum dulcium, et septuaginta palmarum (Ibid., 27) , quae nobis ostendunt duodecim apostolos, et septuaginta discipulos ordinis secundi, de quibus Dominus binos ante faciem suam legitur praemisisse (Luc. X, 1) . Ex quibus fontibus et palmis doctrinam potamus, et dulces fructus victoriae sumimus. Unde et Elim, quod est nomen mansionis ejus, vertitur in arietes fortes. Ipsi namque sunt gregum robusti principes et duces ovium, id est, doctores gentium. Debite itaque venitur ad gratiam Evangelii, quae nobis per Christi discipulos et suavitatem regni coelestis attribuit, et victoriam de nequitiis spiritalibus concedit.

Omnis dehinc quae sequitur diversitas mansionum singillatim digeretur ostensione mysteriorum. Sed quia jam a sanctis Patribus digesta tenetur, evangelicae gratiae nobis est advocatio exsequenda, in qua invenimus praestantiorem viam celeriori salutis compendio praeparatam: quae non nobis quadraginta annorum spatio inter pericula hostiumque discrimina haereditatis assumendae requiem differat; sed in eo qui ait: Venite ad me omnes qui laboratis, et ego vos reficiam: tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI, 28-30) , velox et [Col. 0174C] facile remedium Salvatoris accommodet.

Attendamus jam actionem liberationis nostrae. Et ita demum consideremus viam itineris tendentem ad beatitudinem mansionis. Dicit ipsa Veritas: Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Ecce jam vera libertas, quia vocati ad gratiam Redemptoris, quasi Aegypto et Pharaone relicto, Zabuli et peccatorum admisimus servitutem. Transivimus more baptismatis; in cujus sacramento cuncta commoda nostrae salutis cum nobilitate libertatis accepimus. Venimus ad discursum vitae praesentis, et proficiente aetate percipiendae scientiae operam damus: sic per cognitionem legis amaritudinem occidentis [Col. 0174D] litterae attentamus. Cujus legis idem, qui et Evangeliorum, unus auctor est Deus.

Quam tamen legem spiritaliter intelligendo, non immoratur in amaritudine ejus, sed cito properamus ad doctrinae aquas et victoriae palmas, ubi per apostolos ubertate doctrinarum coelestium satiamur, et spiritalis gloriae triumphis attollimur.

Illucescat nobis sedentibus in tenebris et umbra mortis (Luc. I, 79) lumen evangelicum, quod illuminat [Col. 0175A] omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) ; quod jam non nobis occidat inter occursus tentationum, sed luceat semper collatione miserationum illapsum.

Efficitur nobis via per susceptionem carnis, qui consistit vita per vigorem aeternitatis, perducens nos usque ad dulcedinem perennis et incommutabilis veritatis.

Contemplemur jam hoc prosperabile iter quod a [Col. 0175B] sanctis agitur in deserto, et cum illis pari eorum imitatione ducamur. De his dicitur qui, post transitum maris Rubri per deserta pergentes, secundum veram promissionem Dei se venire confidebant ad repromissionis terram. Cumque omnis populus ex sanctorum multitudine et sceleratorum unitate concretus pariter protectione Dei incederet, Scriptura tamen sacra ex meliori parte sanctorum, de quibus dicitur: Oculi Domini super justos (Psalm. XXXIII, 16) , tacitis iniquis, solam narrat actionem beatitudinis. Ingrediamur ergo et nos cum his justis, de quibus dicitur: Iter fecerunt per deserta, quae non habitabantur (Sap. XI, 2) , illa certe quae habitationes non habeant voluptatum, ubi non sint mansiones corruptionum, ubi non terrena felicitas ad interitum [Col. 0175C] mulcens, ubi nullae oblectationes quae ad terram viventium properantes praepediunt viatores: qui in locis secretis fecerunt casas (Ibid.) , quia mentis requiem in contemplationis abdito posuerunt, non incauta obstinatione sese hostibus objectantes, sed salutari provisione expedibilium se consiliorum secreto tutantes; ubi non eos vana gloria ad perniciem ostentaret, sed unde vera humilitas ad interitum superborum educeret: qui steterunt contra hostes (Ibid. 3) , quia inflexibilem vigorem animi contra tentationum impetus erexerunt, nulla praesentis vitae mollitia delibuti, in acie spiritalis belli nunquam deflexi ab statu sanctae intentionis ante impetum aeriae potestatis: atque ideo de inimicis se vindicaverunt (Ibid.) , quia per arma justitiae muniti a dextris [Col. 0175D] et sinistris, non sunt gloria prosperitatis elati, non adversitatis pondere pressi. Inde vindicaverunt se, quoniam expugnationem inimicorum, sui salvationem obtinuerunt; et unde adversitas vitiorum depulsa interiit, inde convulsa salus sanctorum militum stetit. Qui sitierunt, et invocaverunt Deum (Ibid., 4) , quia igne charitatis ardentes sitienter invocabant quem veraciter amabant. Magna in illos sitis amoris efferbuit, quam invocatio Dei remuneratione refectionis infusit. Quanto enim fervens amor in Dei dilectione exstitit, tanto calor gratiae solatium in refrigerio occurrit. Unde et data est illis de petra altissima aqua (Ibid.) ; quia quod in se ardore dilectionis erexerunt, tota ad fluenta altissimae petrae, id [Col. 0176A] est spiritalis gratiae pervenerunt, et omnem bonorum desideriorum sitim perventa felicitate potarunt. Quibus et fuit requies de lapide duro (Ibid.) , id est forti, quia quidquid fluidum fuit ignis charitatis exurit, quidquid fragile amoris incendium roboravit, quidquid bene desiderabile beata his aeternitas solidavit.

Ita denique aggredimur desertum sanctae vitae, in quo, desiccatis omnium carnalium voluptatum humoribus, nihil inveniemus quod sit per contrarium pulchrum oculis aspectuque delectabile, in quo cum arbitrii manus extenderimus, cogitationumque fuerit palato gustatum, in antiquam perniciem retrahat ad [Col. 0176B] aeternam munditiem jam renatos. Non erit illic in quo oculorum visio aspectu lascivo vagetur, cum indesinenter dixerimus: Oculi nostri ad Dominum Deum nostrum, donec misereatur nostri (Psalm. CXXII, 2) . Non erunt aures lethalibus susurris avium immundarum illectae, quae cordis quietem aut male inquietando perturbent, aut male demulcendo in torporem oblectent, cum meditatum fuerit: Ergo dormiam, et cor meum vigilet (Cant. V, 2) . Non erit odoratus spiramentis fluxae delectationis infectus, cum amore sponsi ardentes dixerimus ad eum: In odorem unguentorum tuorum curremus (Cant. I, 3) . Non erit gustus antiquae putredinis acore corruptus, cum guttur gratiae saporatum eruperit: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo! (Psalm. CXVIII, 103) . Non lingua scurrile mendum detrahendumque conjiciet, cum refectionem gratiae sentiens dixerit: Repletum est gaudio os meum, et lingua mea exsultatione (Psalm. CXXV, 2) . Non cor fluxu cogitationis elanguet, cum fuerit omni custodia conservatum. Non tactus sordentis operationis immunditiem attrectabit, cum vere depromptum fuerit: Lavabo inter innocentes manus meas, et circumdabo altare tuum, Domine (Psalm. XXV, 1) . Non gressus animi luti gurgite cohaerebunt, cum intentio solida dixerit: Statuit supra petram pedes meos, et direxit gressus meos (Psalm. XXXIX, 3) . Non corpus aeris blanditiis licenter appetet refoveri, dum constanter astruxerit: Dominus regit me, et nihil mihi deerit (Psalm. XXII, 1) . [Col. 0176D] Non incommoditatis licentiosa remedia quaerentur, cum attente dictum fuerit: Dominus illuminatio mea, et salus mea (Psalm. XXVI, 1) . Non indigentiae refectio appetitu lautiori vitiosa quaeret, cum vera confidentia acclamarit: Non occidit Deus fame animam justi (Prov. X, 3) . Non moestitia beatitudinem exstinguens animam dejiciet, cum hilaritas mentis eruperit in jubilo exsultationis: Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum (Psalm. LXXXIII, 3) . Non prosperitatis attentabitur oblectatio mulcens, cum sola delectatio in Deum fuerit tota voluntate dicentis: Dominus pars haereditatis meae (Psalm. XV, 5) . Postremum nihil de mundi solatiis affectabit qui cum Paulo dixerit: Mihi absit gloriari nisi in cruce Domini mei Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus [Col. 0177A] est, et ego mundo (Galat. VI, 14) . Omnis quoque interioris hominis voluptuosus humor, et arvina putridae operationis, tumorque turgidae mentis uno et salutari purgabuntur ac desiccabuntur antidoto, cum dicentis Domini fuerit praeceptum impletum: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum sibi, et tollat crucem suam, et sequatur me (Luc. IX, 23) .

O quam beatus populus tale gradiens per desertum, in quo Redemptorem suum habens ducem, hunc solum sequitur, hunc attendit, tollens crucem vel Domini sui, vel suam; quae tunc erit Domini sui, cum in ejus fide omnem aeriae potestatis expugnaverit triumphando; tunc autem sua, cum ad imitamentum [Col. 0177B] passionis Domini sui carnem suam cum vitiis affixerit clavis timoris! Ita imperterritus vastitatem eremi pertransibit, quia lux illi praeveniens gratia miserantis, dux ejus ipse Redemptor, signum victoriae gloria crucis, protectio jugis subsequens misericordia redimentis.

Ecce sol justitiae, qui illuxit nobis, ut in lumine suo recto itinere gradiamur, ipse in calore suo omnem fluxum humoremque sauciae voluptatis exhausit; ut qui jam quo recto gradiamur agnovimus, nullo corruptionis fluidae tactu tardemur. Sic itaque austeritatem diligant deserti, qui amoenitatem desiderant [Col. 0177C] vitae. Sic delectentur in afflictione carnis, quorum anima Dominum magnificat, et in Deo salutari suo spiritus exsultat (Luc. I, 47) . Sic tota eremus vitae praesentis mundi destituta solatiis, spe futurae consolationis amabitur, quoniam ad patriam beatorum non melius, non celerius itur quam per angustias passionum, dicente Paulo: Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) .

Jam quia salutaris eremus justitiae illustrata lumine, et acta calore patuit, nunc in labore viatoribus, sed in refectione aeternis civibus iter praebens; [Col. 0177D] videamus delicias quas illis in ea dux eorum per collatum sancti Spiritus pignus in solatium administrat; ut omnis homo suae impossibilitatis consideratione commonitus, destitutum se propriis meritis agnoscens, in Deo solo spem ponat, qui et velle praeparat, et posse donat; qui non merentibus gratuito dat merita, quibus restituat dona; qui primo misericordiam tribuens dat substantiam bonorum operum, et post largitur munera praemiorum; qui facit in sua servitute unde placeat sibi serviens, quem postea muneretur ad regnum vocans.

Tunc proinde acutissima quisque, in quantum [Col. 0178A] valet, mentis acie admiranter spectet, quod illic refrigerium aeternitatis dabit, quando tam multum hic temporis solatium tribuit: quid illic exsultationis erit in munere si tantum hic consolationis datur in pignore: quae nobis gloria de perventione, si tanta exsultatio in spe: quae nobis jucunditas aeternae amabilitatis amplexu habere et aspicere Redemptorem, si tanta salus est habuisse redemptionem.

O Domine! da illum ignem, quem misisti veniens in terra, et quem vis ut ardeat (Luc. XII, 49) . Da ardere charitatis igne, da lucere obedientiae splendore, da fervere dilectionis amore, da inter pericula interitum non habere, da de periculis feliciter exire, da [Col. 0178B] ad tuam dulcedinem festinare, da ad tuam visionem tranquille venire, da tuae visionis manifestatione perenniter satiari, da te in saeculorum aeternitate sine fine laudare. Sollicitis certe mentibus jam illud est considerare, quod istud est promereri: illud exspectare, quod istud habere: illud evidentissime percipere, quod istud veraciter percepisse.

Exstinguendorum jam spiritalium morborum virus, quod nullo voluptatum madente humore in hoc deserto vel oboriri poterit, vel fluere, bene singulis speciebus quodammodo insipienti aegroto, cujus aegritudo quanto ignota inde deterior, sapiens ille [Col. 0178C] apostolicus sermo describit: Manifesta sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, haereses, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia, quae praedico vobis, sicut et praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non consequentur (Galat. V, 19-21) .

Rejectis exhinc nauseis talium humorum, et ventre mentis sordenti putredine liberato, tranquillo et apto jam in appetitum salutis stomacho praeparato, idem apostolicus sermo opulentam virtutum dapem apparatu piae administrationis apponit consequenter, et dicit: Fructus spiritus est charitas, gaudium, pax, [Col. 0178D] longanimitas, bonitas, benignitas, fides, patientia, mansuetudo, modestia, continentia, castitas: adversus hujusmodi non est lex. Qui autem sunt Christi carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis. Si vivimus spiritu, spiritu et ambulemus. Non efficiamur inanis gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes (Ibid., 22-26) .

Sunt quoque et praecedentia charismatum dona, quibus pariter cum his sanctus Spiritus in hac peregrinatione nos reficit, quem dedit nobis Christus in pignore pietatis, ut deficientes non habeat in via, quos reficiendos deducat in patriam.

Lumen scilicet cognitionis suae, de quo dicimus ad Patrem, et in lumine tuo videbimus lumen (Psalm. XXXV, 10) , quoniam in cognitione Christi, qui lumen est, videbimus lumen, Patrem, luminis genitorem. Et ita vere est, quia qui habet Filium habet et Patrem, et quia nemo novit Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI, 27) . Vel quia etiam dedit nobis sanctae intelligentiae lumen, in quo possimus mandata illius perscrutari, et fructum perscrutationis ejus adjutorio invenire.

Oleum sanctificationis, quo unctionem accipimus laetitiae spiritalis, de quo dicente propheta: Computrescet [Col. 0179B] jugum a facie olei (Isai. X, 27) , cum infusionem ejus accepimus, jugum peccati, quod animae collum pressit, putrefactum evanuit.

Panem coelestis mannae, quem in sui corporis veritate signavit dicens: Hic est panis, qui de coelo descendit, et vitam dat mundo (Joan. VI, 33) .

Aquam vitae, quae ex percussura virgae fluxit e petra, praebens significantiam, quod duorum lignorum crucis formae corpus Christi suspensum vitale nobis poculum emanaret, quod et in aqua lavationem [Col. 0179C] baptismatis ostenderet, et in sanguine remissionem peccatorum efficeret. Inest quoque illic viror ramorum, quae consideratione sui umbram anxius ferunt, doctrinae foliis scientiam parant, pomis refectionem intelligentiae administrant, viriditatis aspectu aeternitatem commendant.

Ibi virga carnis Christi, quae post siccitatem mortis floruit: quia postquam de radice Jesse in passione succisa est, vivacius mortificata reviruit, habens eadem caro in virga super omnia regnandi potentiam, et in flore pulchritudinis resurrectionis, et redemptorum universitatis gloriam demonstratam.

Ibi flos campi, et lilium convallium (Cant. II, 1) , quia idem Christus de surculo virginalis corporis exortus mundi decus enituit, et humilitatis virginum gratia praefulsit.

Illic vitis illa evangelica proprio Veritatis testimonio ostensa (Joan. XV, 1) , quae toto mundo patens se vitam in se credentibus praebet, et in se credentes ad aeternitatem vitae in se palmites habet; cujus uvae [Col. 0180A] sanguis pretium mundi est, redemptio fidelium, abolitio delicti et praemium regni.

Ibi malogranatum illud nobilitatis Ecclesiae, quod in granis fidelium astricta unitate diversum est: quod meritorum mansione divisum, et fidei est unitate compactum: quod Christi sanguis titulo rubet, et durabilis beata aeternitate subsistit.

Necnon et ficus legisque primitivos grossos Judaeorum abjiciens, ad dulcedinem Evangelii tempore gratiae credentes subsequenter adduxit.

In hoc deserto et verbis et mysteriis propheticis commendata inveniuntur stagna et rivi aquarum, quae sive ad gentilitatem, sive ad infecundam animam referatur, illa est quae per inutilitatem sine fructu fatiscens in pulvere consistit, ac postea sanctae praedicationis fluenta et doctrinarum rivos erumpit. Cui etiam solitudini adhuc danda ex magno munere promittuntur.

⁜ a Cedrus illa magni odoris, quae in sanctis virtutes et signa in operatione exhibens cum Paulo dicit: Christo bonus odor sumus Deo (II Cor. II, 15) , tanto ad aeternitatis memoriam laudabilior, [Col. 0180C] quanto et a putredine corruptionis gratior invenitur et purior.

Spina doctrinae spiritalis, quae dum de peccatis ac virtutibus disputat, atque modo aeterna supplicia minatur, modo coeleste gaudium promittit, ita cor audientium pungit, ut dolore compunctionis perforata mentem per oculos quasi quemdam animae sanguinem lacrymas elicere cogat.

Myrtus temperantiae virtutem habens, ita ut dissoluta membra restringat. Haec dum afflictis proximis [Col. 0180D] compassione miserationis vel opem defert, vel consolationis eloquium impendit, ad spem salutis reparat, quod pressuris illisum dissolute atteri potuerat.

Oliva miserationis, quia et Graece ἔλεος misericordia dicitur, cujus liquor ante conspectum Dei acceptabiliter satis fructu miserationis elucet.

Abies contemplationis, quae intra sanctam Ecclesiam [Col. 0181A] in terrenis corporibus posita jam coelestia contemplatur: et licet sit ortus ejus ex terra, jam tamen contemplando verticem montis tollit in aethera.

Ulmus potentiae saecularis, quae terrenis curis inserviens, licet nullum fructum inferat virtutis spiritalis, sanctos tamen viros donis spiritalibus plenos sua largitate sustentans, quasi vitem cum fructibus condigna portat.

Buxus viriditatis perennis, quae cum nec altitudinem habeat, nec fructum ex aetatis infirmitate afferat, parentum tamen fidelium credulitatem sequens, fidei [Col. 0181B] semper viriditate perpetua hilarescit.

Pinus, quae in altum sancta intentione sustollitur per acumen foliorum, doctrinae verbis mentes excitans auditorum, nullius temporis adversitate aeterni desiderii viriditate nudatur, pomum intelligentiae in abditis servans, quod nisi magna discentis intentio quodam bonorum studiorum malleo penetraverit, otiosis facile non patescit. Cum autem in sumptum intelligentiae fuerit exemptum, et fauces in eloquio saporat, et stomachum mentis in virtutis intellectu confirmat, proferens resinam in sudore tolerantiae de corporis passione, quae proximorum injecta vulneribus, [Col. 0181C] et ulcus in salute curat, et olfactu in opinione bona conflagrat.

Cedrus pariter et cupressus, de quibus dicitur: Tecta domorum nostrarum cedrina, laquearia nostra capressina (Cant. I, 16) , haec innuunt, geminam videlicet dilectionem Dei et proximi, quae in sanctis, qui sunt habitaculum Dei, per sanctum Spiritum desuper concessa monstratur, ut in Ecclesiae sublimitate aliud dilectio Dei constet in protectionis virtute, aliud dilectio proximi haereat in decore.

Ibi calamus doctrinae spiritalis aqua nutritus, usque [Col. 0181D] adeo gratiam obtinens dignitatis, ut in verbo Dei proficiens et ipse scriptor, velut doctor aut praedicator fiat.

Ibi juncus eadem doctrinae gratia educatus, qui licet ad hoc provehi non valeat, ut calamus scribens, id est doctor praedicans, fiat, quia tamen obedientiae virtutem servat, et juri discendo proficit, et viriditatem usque ad remunerationem servat.

Est quoque candidum lilium flos virginum, rosae purpurantis sanguinis martyrum, violae gratia continentium.

Hyssopus verborum Dei vim purgatoriam habens, quae aspersa tumori mentis omne quod in illa turget, praecepti austeritate arescere facit.

Ibi sinapis illa regno coelorum similis (Matth XIII, 31) , semine, vi culmoque sublimis, cujus in seminibus adeo diminutio spectabilis, quia incrementorum spe cum proceritate superet olera, quaedam transgreditur et arbusta. Satio ejus humilis, maturitas excelsa. Forma seminis indesecabilis. Integrum tantum nihil redolet, attritum odore saporeque intolerabile. Culmo procera adeo ut sit avibus coeli habitatio fida. Innuit [Col. 0182B] fidem, quae coelorum est regnum, quod despicabiliter seritur in humilitate docentis. Quae cum sola attenditur, contemptibilis vilisque putatur. Jam si consideretur attente, primo non recipit sectionem, quia non habet haeresum scissuram. Secundo lene palpatu, quia jugum Christi suave et onus est leve. Tertio intentione tractatuque spiritus confricata ingens odore, ingensque sapore perflagrat, ita ut cogitans de illa recte dicat: Quaesivi sapientiam, et ipsa longe recessit (Eccles. VII, 24) ; quia cum sollicite de illa tractatur, impenetrabilium secretorum vigor aspicitur. Succrescit quoque robore sui, attingens praemia futurorum, quae adipiscuntur animae fidelium, quasi coeli aves in ramis virtutum ejus habitationis soliditatem habentes.

Ibi aspicitur mons ille solus supra verticem omnium montium elevatus (Dan. II, 35) , qui ex lapide sine manibus abscisso crevit, omnemque orbem terrae replevit: id est, cum Verbum caro factum sine opere conjugali ex veritate humanitatis genitum, replevit orbem, quoniam super omnia regnum ejus excrevit. Omnes quoque montes celsitudine transiit, quia super angelicam excellentiam sublimatus in paterna sede consedit.

Ibi eminens mons Sion, qui in hujus eremi, peregrinationis [Col. 0182D] scilicet vitae praesentis longitudine positus est, ut in eo promissionem speculemur coelestium rerum. Unde et Sion speculatio dicitur.

Ibi Libanus, non ille cujus succiditur saltus ad interitum superborum, sed de quo dicitur: Odor Libani ad te veniet (Isa. LX, 13) , sanctarum videlicet animarum coram te delectabilis operatio redolebit.

Ibi lapides vivi Petri ore notati, nulla vitiorum mollitie caesioni subjecti, sed charitatis ardore ad aeternitatis officium solidati, de quibus dicitur: Accedentes ad Dominum lapidem vivum, ab hominibus [Col. 0183A] quidem reprobatum, a Deo autem electum et honorificatum, et ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini domus spiritalis, sacerdotium sanctum, offerentes spiritales hostias acceptabiles Deo per Jesum Christum (I Petr II, 4, 5) .

Quin etiam distincta pulchritudine montium ac nemorum, quae et viriditatis et fructuum consolationem perventuris ad aeternam requiem exhibent in ostensione virtutum, adsunt quoque et bonarum avium considerationes perspicuae, quae viatorem Dei vel dulci melos refovent, vel gratiae aspectu jucundant, manentes in solatium viatori, angoremque itineris protectionis comitatu solantes.

Columba scilicet in evangelica simplicitate innocentiae pollens, quae cum carnis fel non habeat, irae quoque et indignationis amaritudine caret: in cujus specie supra Christum Spiritus Patris venit (Matth. III, 16) , et cui jubet idem suos discipulos similes esse, dum dicit: Estote simplices sicut columbae (Matth. X, 16) ; servare praecipiens mansuetudinis simplicitatisque virtutem, ira et indignatione simulque malitia discedente.

Pelicanus unicae solitudinis, videlicet idem Christus virginalis generationis singulari utero editus, [Col. 0183C] qui insolite generatus solus virgineae solitudinis est habitatione retentus.

Nycticorax domicilii ruinosi idem Dominus, qui inter ingruentia passionis tenebrosa perfidiae caligine persequentium corda contemnere non apposuit, dum pro eis et inter supplicia Patrem oravit, habitans inter eos usque ad exitum passionis et victoriam mortis.

Passer unicus aedificii coelestis ipse utique Christus, qui postquam in ruinosi populi tenebrosis operibus passionem sustulit, in libertate resurrectionis sedem [Col. 0183D] coelestis gloriae repetivit.

Aquila protectionis divinae, quae dicit: Suscepi vos tanquam pullos, tanquam sub alas aquilae, et applicavi vos ad me (Exod. XIX, 3) , et expansis manuum alis in cruce credentes suscipiendo protexit, atque post occasum mortis corporeae, ascensionis volatu coelos ascendit: in Joanne quoque coelestis eminentiae avolans ad Patrem pervenit, et quid de Verbo Dei cognoverit mundo denuntiat.

Fulix, cujus domus est petra, quae domus passerum [Col. 0184A] dux est. Christus enim petra, qui est requies, quiescendi soliditas fixa, sanctis omnibus dux est ad aeternae introitum vitae.

Turtur ecclesiastica, quae nidum sibi de lignis crucis construens reponit in eo sub calore fidei credentes quosque parvulos coalendos, donec educati in fidei mansione possint ad hoc pervenire, ut similitudinem passionis valeant tollere crucem Christi, et eumdem Dominum sequi.

Hirundo illa perspicax, linguaque nitenti sono opportune [Col. 0184B] importune praedicans, pigros excitat, quae libertate contemplationis vividae volans nulli rapacissimae daemoniosae avi praeda cognoscitur; industria sancti operis nidum construens mentis, ubi dum cogitationum pullos in proximorum amabili societate, velut in hominum domo fovet, post ad volatum perfectae virtutis opus dirigit actionis.

Gallina evangelica Domini est similitudine et ore prolata: gratum mansuetudine genus, progenie lucrosum, et in fetibus pium, studiose filios fovens, studiosius educans. Non enim in fetu variatur ut perdix, non fovenda relinquit ut phasis; sed suis strenua genitis cum portaverit escam, sedula voce parvulos [Col. 0184C] asciscit, quos secum indivise trahens nec frigoris, nec famis sinit aerumna terreri. Per hujus speciem pietatem suam Dominus praeferens infideli plebi loquebatur dicens: Jerusalem, Jerusalem, quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina congregat pullos suos sub alis suis, et noluisti. Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta (Matth. XXIII, 37, 38) ; unde quia non erit sub alis protectionis Dei . . . . . .

. . . . ad Redemptoris visionem erecta constiterit: quoniam cum exaltationem ejus in cruce conspicimus, [Col. 0184D] tunc in defensionem nostram super aspidem peccati et basiliscum mortis eum ambulasse (Psalm. XC, 13) , leonem quoque diabolum, atque draconem Antichristum conculcasse sentimus. Haec certe cuncta per victoriam passionis ejus superata sunt et exstincta cunctis nobis, qui passionis ejus conformes effecti, nos mundo nobisque mundum agnoscimus crucifixum.

Est quoque et alius connexus eidem suo capiti serpens, qui dum ad vitam in specus foramine fidei caput abscondit, corpus in mortis passione concedit, exuens se tunica conversationis vetustae, ut ambulare possit in novitate vitae.

Saeviat licet leo, qui circuiens quaerit quem devoret (I Petr. V, 8) , nobiscum tamen semper ille est ex tribu Juda victor leo (Apoc. V, 5) , qui tam libenter nos de illo defendit quam illum ipse potentialiter vicit.

Ingruat licet lupus, qui mortis faucibus anhelat semper in praedam, adest nobiscum pro nobis contra illum obsistens ei ovis illa non aperiens os suum ad occisionem ducta (Isa. LIII, 7) . vestiens ac muniens nos contra impietatis jacula et frigus lanis miserationis, et calore charitatis, et inexpugnatione pugnantis.

Stat et agnus ipse immaculatus, qui quoniam non habet peccati maculam, inde lupi et leonis hujus molas confringens (Psalm. LVII, 7) , non sinit corpus suum attingi morsibus ejus. Effuso namque sanguine suo exstinguens vigorem quo ille devorare animarum vitam, quasi bibere sanguinem, solitus erat, dum innoxius immolatus in mortem occubuit, illius voracitatem pariter et rabiem exstinxit, sanguinis sui effusione sitim occisorum sanguinis non irrigans, sed exstinguens; non humidans, sed necans; non temperans, sed absorbens; ut cum ille noxium animarum sanguinem insatiabiliter hauriret, iste innoxium [Col. 0185C] effundens, devorantem et haurientem pariter exhauriret.

Est et cervus viam praeceptorum Dei fidei rectitudine currens, qui non habet vulpis haereticae flexum, de quo dicitur: Rectus cursus cervi, vulpeculae autem flexuosus. Qui asperitate linguae serpentem perimit, quia invectione doctrinae in audientium cordibus peccati vigorem occidit; qui desiderat ad fontes aquarum (Psalm. XLI, 1) , ut perveniens ad Deum vivum, visionis ejus aeterno refrigerio animetur.

[Col. 0185D] Capreae quoque duorum populorum hinnuli (Cant. IV, 5) , qui se per humilitatem quidem veraciter peccatores agnoscunt, sed per charitatem currentibus nihil sibi de impedimento temporalitatis obviare persentiunt. Nam contemplationis ardua petentes, libere in sublimibus amoris saltibus conscendunt. Qui cum ad compassionem proximorum dejicere se videntur, nullo praecipitationis lapsu laeduntur, quia piae virtutis cornibus se excipiunt, ne in periculis proximi labantur.

Est et equus, non ille qui in sui confidentia superbum suscipit ascensorem, cum quo praecipitatur in mare (Exod. XV, 1) ; sed ille speciosus in certamine, [Col. 0186A] qui contra aerias potestates impigro nos exercitio fert, et in nomine Domini nostri magnificatos a periculis eruit.

O beatum desertum! in quo non pedibus corporis, sed cordis motibus itur; in quo non rei ambitio, sed consideratio quaeritur; ubi gradiens animus non lassatur, quia nec crurum poplite iter expletur; ubi non desideratur quando refectio mittetur, sed quando refectionis perfectio inveniatur; ubi quodlibet aliud non est, quam quod praemium erit; ubi concordia sensuum ita perseverantiae statu ad laboris finem anhelat, ut nulla hanc actio laboriosa praepediat; ubi nulla fit oblivio futuri, quamvis multa [Col. 0186B] sit pressura imminens de praesenti; ubi jam de remuneratione aliquid gustatur, quando in pondere passionis constantia immota tenetur; quam non fecundat voluptatum humor, sed charitatis calor; cujus viriditas non voluptuosis humoribus infusa, sed ferventibus sanctae custodiae studiis est nutrita; cujus durabilitas non otiorum interjectionibus, sed jugi intentione servatur; ubi odor bonae actionis nullo dissipatur flatu violentiae saecularis; ubi gratus aspectus nullo impeditur hebetudinis objectu; ubi sanctus labor non fastidit tolerantiam operis; ubi omnis sancta actio jucunditas, ubi otiositas exsecrabilis et nulla. Non est sic ardua, ut sit et pavenda. Sic autem innoxia libertatem grata nescit inquinamentis admista. Grata pariter est, et arcta: [Col. 0186C] grata desideriis praemiorum, arcta prohibitione peccaminum. Quicunque aeterna amat, in hac avidus currit. Quicunque temporalibus haeret, hanc compeditus nec aggredi pertimescat. Ibi certitudo salutis adversa amat, otii vero tranquilla prosperitas enervat. Ibi fortis dilectio ut mors (Cant. VIII, 6) ; quia quem divinitatis amor afflaverit, actio mundialis mortificatum habet. Omnis illic viator charitate vulneratus currit, et ad praemium vulneris ardenter agitur stimulis charitatis. Terreno constituta sinu, coelesti delectatur adnisu. Mortali vegetata tempore, mortali potitur amore: et inde ad immortalitatis gloriam libere tendit, unde mortificationem corporis veraciter assumit. Pervia illa est sacrorum vestigiis animorum. Omnis illam futurus [Col. 0186D] bonae patriae civis sexu congreditur, aetate appetit, tempore intrat, opere agit, intentione urget, amore complectitur. Majores natu cum Mosen et Aaron per instantiam servitutis sanctae nitent internae gloriae claritate. Juvenes per exercitium operis bella tentationum subigunt spiritalibus armis. Mulieres cum Maria in tympano attenuatae carnis divinae gloriae personant hymnis; instructae usibus virtutis, ut per virorum fortium viam sit illis liberum ambulare. Quae ideo non refugiunt tentationum incursus hostilium, quia vigore animi cohaerent societati sanctorum; et inde non separantur duri itineris labore, quia pares sunt intentionis sanctae congressione. Non queruntur de imbecillitate propria, quia per [Col. 0187A] mollitiem corporis operationem exerunt virtutis. Delicatum sibi nihil ex mollitie deputant, quando et corpora suscipiendis persecutorum gladiis parant. Nihil tenerum de sexu sentiunt, quando totum ad victoriam gloriae duruit, quod molle oblectabiliter fuit. Non erit de cujuscunque proposito vel honore, sexu vel ordine, persona vel genere, quem non in peregrinatione mortalitatis hujus eremi sanctae istius mansio vel tutandum suscipiens teneat, vel itinere salutari ad mansionem aeternae beatitudinis mittat. Instat enim illic omnium capacitas ordinum, nullius rei a se rejecta conditione; quae in eam rationabiliter vegetatur, sapienter vivit, in Dei dilectione consistit, et ad laudationem aeternitatis divinae pertendit. Nam cum sit in pontificibus exemplum [Col. 0187B] beate vivendi et celsitudo gloriae coelestis, in sacerdotibus beatae vitae gravitas honesta, in ministris sancta vita obedientiaque subministrata, in reliquo religionis corpore venustas morum, et ordinum custodia distinctorum: virginibus incorruptionis gloria, continentibus solatiorum exspectatio, poenitentibus indulta remissio, divitibus et in usu divitiarum liberalitas prompta, et in illicitis usibus licentia abscissa, egenis consolatio vitalis, potestatibus et in excellentia honoris humilitas vera, et in excessu pietatis aggravatio cohibenda, conjugibus et in prole honesta libertas, et in libitu dempta voluptas; omnes hic situs ad salutem suscipit, omnes hoc iter ad vitam mittit. Tantum est, ut qui religionis hujus plagam ingressus fuerit, innocentiae [Col. 0187C] haereat, charitate ardeat, et ad manifestationem gloriae Dei illa perenniter satiandus anhelet: quoniam omnis ejus viator quanto sapiens fixusque fuerit in ordine proprio, tanto certus erit in praemio exspectando; et quanto ardentior in operando quod bonum est, tanto fidus in percipiendo quod praemium est.

Descripto eremi discursu, et attentata illic spiritali refectione, exhaustoque omnium vitiorum humore, tunc plena tranquillitas pergentibus erit, quando tota spes in auctorem omnium bonorum Deum fixa perstiterit.

Quamvis mari baptismatis abluti, quamvis libertati contraditi, cantemus canticum gloriae Dei, nequimus per spatia praesentis vitae duci ad possessionem quietis aeternae, nisi, donec mortaliter vivimus, et lumen nos columnae praecedat, et protectio nobis obumbret; quo inter omnium mundi hujus tentationum occursus et lumen gratiae Dei praeveniens provehat ignorantes, et nubes misericordiae subsequentis protegat atque roboret imbecilles.

Porro quoniam bonorum operum quaedam sunt potentialia instrumenta, sine quibus omnis homo nec Creatori restitui, nec Redemptori omnimode valeat copulari; brevi sunt orsu notanda, ut vis dictorum suis artibus tenta solidum decorumque operis corpus efficiat enitenti junctura.

Reparati hominis exordia ex vetustate vitae ad Dei cognitionem venientis in exorcismo verbi, in denuntiatione praecepti, in unctione olei, in acceptione Symboli, in sacramento baptismi, in chrismate Spiritus sancti, in participio corporis et sanguinis [Col. 0188B] Christi, patenti et competenti ordine textu praecedentis operis sunt expleta. Quae cuncta ex auditu fidei incipiunt, per fidei exspectationem consistunt, in fidei dilectione complentur.

⁜ a Fides id ipsum est quo fieri credimus id quod nondum videre valemus. Nam cum videt quis, non opus est, ut quaerat rei fidem, cui detulit visionem. Si autem videri nondum potest, necesse est deferat fidem, et fieri posse confirmet quod videre minime valet.

[Col. 0188C] Ex hoc ergo dicta fides, quod fiat illud quod inter utrosque placitum est, id est, inter Deum et hominem; ut in praesenti credatur in Deum, et in futuro credatur satiari dulcedine Dei, quam repromisit diligentibus se.

Fides porro est non solum in Deum. Nam est et malarum rerum, et bonarum; quia et bona creduntur, et mala: et hoc fide bona, non mala.

Est etiam fides et praeteritarum rerum, et praesentium, [Col. 0188D] et futurarum. Credimus enim mortuum Christum, quod praeteriit; credimus sedere ad dexteram Patris, quod nunc est. Credimus venturum ad judicandum, quod futurum est.

Item fides et suarum rerum est et alienarum. Nam et se quisque credit aliquando esse coepisse, nec fuisse utique sempiternum, quia coepit; esse autem aeternum, quia non desinit. Nec solum de aliis hominibus multa quae ad religionem pertinent, verum etiam de angelis credimus.

⁜ a Perfectae fidei accessus operum magna virtutis affinitate connectitur, quoniam si neutro sibi haereant, sunt utroque confusa, dicente apostolo: Vis autem scire, o homo inanis, quoniam fides sine operibus mortua est? Abraham pater noster nonne ex operibus justificatus est offerens Isaac filium suum super altare (Genes. XXII, 9) ? V des, quoniam fides cooperabatur operibus illius, et ex operibus fides consummata est, et suppleta est Scriptura dicens: Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam, et amicus Dei appellatus est? (Genes. XV, 6; Rom. IV, 3) . Vides quoniam ex operibus justificatur homo, et non ex fide tantum? (Jacob. II, 20-24.) [Col. 0189B] Quid ergo, quia divisione sui destruuntur utraque, nisi ut connexione sui construantur utraque, quo juxta Abraham fides opera commendet, et juxta apostolum fidem operatio vivificet? Porro revelante nobis Evangelio, haereditatem aeternae vitae nonnisi fides Christi commendat, dicente ipso: Haec est vita aeterna, ut credant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum Filium tuum (Joan. XVII, 3) . Credentibus deinde assignat idem Dominus fidei opera cohaerere debere, nec extra operum dignitatem fide sola posse salvari, ipso dicente: Non omnis qui dicit mihi: Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum; sed qui fecerit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum [Col. 0189C] (Matth. VII, 21) . Ad statum ergo salutis fides et opus cohaerentia manebunt, quia ad interitum salvationis male diffidentia comprobantur.

Sicut enim qualitas alicujus formatae rei non in sola pulchritudine metalli consistit, nisi huic manus operantis dispositionis ordine decorem imprimat venustatis, ita fides nullius operibus compta non solum invenitur indecora, sed etiam mortua: ita certe lucerna fidei, nisi bonorum operum habeat nutrimenta, citatim videtur exstincta. Sic corporalis vita hominis, nisi ciborum competentia vegetetur, in labem morientis inducitur. Ita denique nisi vegetet hoc vitalis spiritus, erit mortuum corpus. [Col. 0189D] Sic plantatio nemoris, nisi coalescat rivulis humoris, continuo exstinguitur uredine siccitatis. Consequens ergo est ut praecedentem fidem sequantur opera, quoniam nec aedificium operum sine fidei fundamento, sine instructura operis inanescit. Est ergo homini tunc magna felicitas, quando fides illa, quae per dilectionem operatur, ipsius dilectionis operatione munitur, ut si diligit qui credit, operis exhibitione probetur.

Spes nonnisi bonarum rerum est, nec nisi futurarum, et ad eum pertinentium qui earum spem gerere [Col. 0190A] perhibetur. Unde Apostolus: Spes quae videtur non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24) .

Ex illa ergo fidei confessione, quae breviter Symbolo continetur, et carnaliter cogitata lac parvulorum est, spiritaliter autem considerata atque tractata cibus est fortium, nascitur spes bona fidelium, cui sancta charitas comitatur.

⁜ b Spes inde dicta quod sit properandi pes. Per hanc enim progredimur, et patienter sustinemus [Col. 0190B] dilationem promissorum bonorum in hujus saeculi tentationibus constituti, donec in patientia nostra possidentes animas nostras, per adjutorium divinum a malo liberati perveniamus ad beatitudinem repromissam, in qua vivemus in omni bono.

⁜ c Spei porro contraria est desperatio. Ad progrediendum et sustinendum pes animi deest. Dum enim quisque iniquus peccatum amat, nec tentationem suffert, nec vitae coronam sperat.

Hujus fidei accessum et spei statum ad remunerationem [Col. 0190C] beatitudinis pertendentem competentibus et verbis et rebus Paulus commendat, cum dicit: Justificati ex fide pacem habeamus ad Deum per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem et accessum habemus in gratia ista, in qua stamus, et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. Non solum autem, sed et gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem. Spes autem non confundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 1-5) . Totus iste locus ita quodam articulo instruendi compactus est et concretus, ut tota ipsa principaliter tria, quae sunt fides, spes et charitas, initio, statu et complemento sui sint vel texendo completa, vel complendo [Col. 0190D] contexta.

Initium itaque salutis humanae ex fide esse proposuit, dicens: Justificati ex fide pacem habeamus ad Deum; et, ac si quaereretur per quid fieri posset ipsius pacis effectus, adjungit, per Dominum nostrum Jesum Christum. Et quid in hoc agit ipse Dominus noster Jesus Christus? sequitur: Per ipsum habeamus accessum in gratia ista, in qua stamus, et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. Ecce praedixit initium fidei, quae cum fuerit in Christo, erit justificatio credenti. Post justificationem erit pax ad Deum, ad quam ordinate [Col. 0191A] venitur per gratiam Dei, in qua jam omnis qui credit, stat contra omnia adversa immobilis, et gloriatur in spe filiorum Dei. Et ex hoc inchoant solida esse media, cujus fidelia exstiterant prima. Primo namque per fidem justificatus, quia justus ex fide vivit (Galat. III, 11) . Deinde per justificationem Deo pacificatus, quia pacifici filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) . Et haec fiunt non per aliam fidem, nisi per eam quae est in Christo Jesu, per quem accessum habemus in gratia ejusdem fidei, in qua stamus et gloriamur, quae praeparatur a Deo in bona voluntate credenti, in qua dictum est: Credens stat solidatus in petra, qui est Christus, et gloriatur sperans promissam sibi haereditatem filiorum Dei. Et hoc medium ejus, in quo sustinet luctamen adversitatis et [Col. 0191B] certamina passionis, quoniam cum homo excruciatus vel occultis tentationibus, vel apertae persecutionis objectibus, verae fidei solidatus spe invisibilia exspectat, ea quae nondum videntur ventura confidit, ea quae in futurum retributio adducet, jam in praesenti exspectatione firma complectitur, nec dubitat ut quandoque percipiat, qui ut vere percipiat, jam evidenter sperat. Unde adjungit: Non solum autem, sed et gloriamur in tribulationibus. Quid hoc est, non solum? Ergo est et aliud, in quo gloriatio est? Illud videlicet quod gloriatur in accepta fide, cujus mercedem sperat, retributionem aeternae vitae. Gloriatur autem et in alio lucro, id est in tribulationibus, quas sustinere facit: Scientes quod tribulatio patientiam operatur. Hinc dicitur: Patientia vobis necessaria [Col. 0191C] est (Hebr. X, 36) ; quia nisi patientia tribulationem temperet, dum pressura tribulationis vim patientiae exstinguit, negotium certaminis non ad probationem extendit, sed mox ad reprobationem elidit. Jam patientia, quam tribulatio operata fuerit, extenditur ad probationem, ut hoc quod toleratur, si ad aeternitatis amorem tendit, vere probetur; ne in sinu tolerantiae lateat murmur vocis iniquae, et quod stabat sub fasce pressurae solidum, dilabatur in murmuris fluxum; sicque probitatis dignitate careat quod in reprobatione murmuris venit. Jam probatio fidelis inventa venit ad bonorum spem, quae tanta dulcedine conditoris anhelat, ut cupiat corpore dissolvi et esse cum Christo (Philip. I, 23) ; tanta sui soliditate robusta, ut confundi non possit. Salus itaque illa, quae per fidem [Col. 0191D] coepit, quae justificationem invenit, quae ad pacem Dei pervenit, quae in Christo solidata accessum gratiae reperit, in qua firmissime stans veraciter gloriatur, quam tribulatio exercitavit, quam probatio [Col. 0192A] idoneam reddidit, spes deinde sine confusione ad remunerationis aeternitatem inducit, et haec non aliter, nisi quia illa ultima et quae major est horum charitas (I Cor. XIII, 13) Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis (Rom. V, 5) . Hoc spei tempore, quod est medium inter fidem et charitatem, nunquam autem a fide et charitate sejunctum, fit exercitium operum bonorum, ut fidem opera commendent, ne mortua sine operibus habeatur; ut spes indesinenter opus exerceat, perducens intentionem usque ad perseverantiae salutem, tolerans quidquid adversum aut ex tentatione aut ex passione concurrerit. Et ita cuncta aequo animo sustinet, ut inter angustias dolorum et praesenti laetitia glorietur, et in futurae gloriae exspectatione laetetur.

De charitatis bono quantum quisque dicere poterit, cum satis Paulum dixisse sufficiat? qui prosequens virtutes ejus tanta numerositate complexus est, quanta et ubertate fructus ejus opimos esse pensavit. ⁜ a Nomen charitatis Graecum est, quod Latine dilectio dicitur. Haec a duobus incipit, vel ab homine et Deo, vel coram Deo ab homine et proximo. In uno enim experimentum dilectionis minime patet, quia cui se, vel quid sibi quisque connectat, singularitas non habet. Haec primum a Deo ad homines venit, dicente Joanne: Non quia nos dileximus Deum, sed quia Deus prior dilexit nos, dans nobis pignus spiritus, ut diligamus eum in operibus pietatis (II Joan. IV, 10) . [Col. 0192C] Dehinc ut demonstretur dilectio Dei, ostenditur dilectio proximi. Nam denuntiante apostolo: Si proximum, quem videmus, non diligimus, quomodo Deum, quem non videmus, diligere poterimus (Ibid., 20) . Testimonium ergo dilectionis Dei est dilectio proximi. Et tunc vere diligi probabitur Deus, quando in Deum amicus, propter Deum dilectus convincitur inimicus. Haec ubi vera consistit, intercidi nescit; quia interruptionem non habet quod permanebit in aeternitatis haereditate: tantum effectu suae operationis idonea, ut non quaerens quae sua sunt (I Cor. XIII, 5) , sese periculis ingerat proximorum, atque quidquid lucrandum asciverit, aut propriae prosperitatis communione refoveat, aut susceptae adversitatis expugnatione defendat: robustis exercitiis invida, dum [Col. 0192D] semper avida proximi salutis aut quod lucraverit non amittit, aut quod lucrare nequiverit compassione simplici dolet, nunquam bonitatis vacuata mercede.

Explicit liber de Progressu spiritalis deserti.

[Col. 0193B] 1. Cum a vobis remeans ad ovilis crediti loca redissem, ita laboris magnitudine fessus, et vi lassitudinis resolutus degebam in cellula mea, ut nulla valetudo sineret vel ad sacrum officium properare: tandem cum tractatu mentis quaererem quod adjumentum meo labori prodesset, illico memoratus sum vestri muneris: quod cum ardua intentione percurrerem, ac mentis acie defixa, universa quae in morem pigmentorum redolentia exstabant, saporare conarer, ita diffugit a me quidquid languidum, quidquid detritum, quidquid erat adversa valetudine anxium, ut in robur plenae incolumitatis exsurgens, valenter ad gremium piae et sanctae matris Ecclesiae cucurrerim, atque unigenito Domino et Redemptori nostro Jesu Christo Dei Filio gratias [Col. 0193C] retulerim, quod ita vobis inspirationis suae flatu vivifico in arcano pectoris insufflaverit, sanctique Spiritus unctione ad universa de se dicenda instruxerit, et quam decenter Novi ac Veteris Instrumenti series Incarnationis, seu Nativitatis dominicae mysteria continebat, tam evidenter vos earumdem Scripturarum vestem expandere fecerit, atque, ut ita dicam, ea quae opaca videbantur pro sui quantitate mysterii, luce clarius manifesta ac nota pusillis et magnis effecerit: ita ut ex hoc hebetescat Jovinianus, dissipetur Helvidius, simulque et incredulus ac mente perfidus decidat Judaeus.

2. Gaudeo in hoc dono gratiae vobis a Deo distributae, quod ipse qui ad Virginem Mariam Gabrielem [Col. 0193D] in plenitudine temporum nuntiaturum miserat, quod Spiritus sanctus superveniret in illam, ac virtus Altissimi obumbraret eam, oris vestri introitum tangens, et cordis vestri stratum praemuniens, tam lucide universa de tanto mysterio dicere fecerit, quam veraciter adimplevit. Cujus rei gratia benedicimus Dominum, quod memor promissorum suorum dignatur esse nobiscum in hoc novissimo tempore saeculorum, et quidquid imbecillitas nostrarum mentium ac socordia animorum in sacris Scripturae paginis scrutari tam sufficienter aggravata curis exterioribus non valebat, gratiae suae ubertate donante, per vos plenissime instructi de Incarnationis ac Nativitatis Christi mysterio sumimus. Gratias agimus sanctae Trinitati, quae Deus est, quia formavit hominem [Col. 0194A] in Virginis utero, quem tamen pro nostra redemptione suscepit sola Filii persona.

3. Item gratias agimus sanctitati vestrae quod ipse Dei unicus, qui incarnatus in Virginis utero exstitit, ad vos veniens, ac penes vos faciens mansionem, famis nostrae inediam per vos verbi sui ubertate refecit, gratiae suae puritate stabilivit, veritatis suae dono locupletavit. Sit tibi Domino meo bonum mercedis repositum coram Christo Domino nostro, et angelis ejus; sis laetus ex fructu operis boni inter aeternae felicitatis gaudia permansura, quia laetos nos coelestis oraculi participatione fecisti.

4. Ecce, etsi non ut volui, tamen ut potui, sanctitati vestrae haec non temeritatis ausu, sed humilitatis affectu suggerere curavi. Quod etsi ruralis intelligentia [Col. 0194B] non ita nitidum aut saporum formare valuit, charitas tamen, quae me invitavit ut suggererem, vobis inspiret ut quae suggesta sunt placide suscipere dignemini. Incolumem dominum nostrum divina gratia conservet. Amen.

Sanctissimo ac venerabili domino Quirico episcopo Hildefonsus famulus vester.

1. Dedi gloriam Domino Jesu meo, cum accepi epistolam beatitudinis vestrae, gratiarum orsu confectam. Dederas enim et ipse in bonis, ut devota mortalitas quivit, beatae immortalitati honorem debitum, tenens in aequalitate judicii pondus, ut illi soli laudem [Col. 0194C] inferas, cujus opus agnoscis. Quia ergo gratia Dei ad te misit pro quibus a te vota laudationis accepi, benedicamus illum simul in unum, qui et per me intulit materiam piae prosecutionis, et a te accepit sibi soli debitam gloriam laudis.

2. In caeteris autem sto ego in memetipso in reatu conscius, in pavore anxius, ante Judicem confusus, ante adventum Judicis terrore commotus; rursum autem ex redemptione fidus redemptionis, actionis prorsus Redemptoris pietate salvandus. Cujus si quaeras opus, peccatum est; si quaeras vitae rationem, peccati confessio est; si quaeras judicium, poena peccati est. Pro quibus cunctis et peccatis et peccatorum meorum meritis, obsecro te per eum cujus judicio absolvi cupimus a reatu, ut defigas pro me manum [Col. 0194D] orationis coram vultu pietatis ipsius, quo non tuis illaqueatus, sed adjutus verbis, obtineam me absolvi et erui a delictis; dari mihi vel augeri promerens, ut loquar de illo vera, diligamque pie, quae de illo dixerim, et glorificetur idem in confessionibus meis et praesentibus et aeternitate saeculis permansuris. Dicere plura vellem si miseriarum pressura sineret; sed totum satisfactum sibi reputet charitas, quod vel minimum permisit taediosa necessitas.

Domno sanctissimo et vere mihi specialiter pertimendo [Col. 0195A] Hildefonso archiepiscopo Quiricus servulus vester.

1. Cum ad omnia nova, ut nostis, omnipotens Deus non novo, sed sempiterno utatur consilio, ad egestatem nostri temporis talentorum vobis summam distribuens, ne plurimum inedia labefactaremur, vestri oris pabulo nos sustentare curavit. Ac proinde quia summo Patrifamilias duplicatione eorumdem talentorum rationis summam referre curatis, obsecro ut si qua in opacitatibus divinarum Scripturarum ad utilitatem matris charissimae, quae et nunc nobiscum gemit in terra, et ad quam suspiramus in coelo, sedula revolutione invenitis, et invenire intenditis, ad profectum ejusdem sanctae matris styli oraculo promere non cessetis decenter: et in eo prosit ut tu, [Col. 0195B] domine, qui in cubiculum Regis aeterni introduceris, sacrarum Scripturarum vestem aperias, atque illa quae senioribus tegmine vestimentorum adoperta latebant, palam facere solito labore intendas. Nam ex distributione gratiae supernae, ut confidimus, aperitur vobis ostium sermonis ad loquendum mysterium suum. Erit enim respectus operis vestri cum retributione aeternae mercedis, cum infirmantium mentes ad salutem interioris hominis per vos Christus provexerit, ut tibi, quae animae salutem initiaverant, pleno robore convalescant; jactuque seminum spiritalium per doctrinam sanctae praedicationis, cum alios ab errore pertraxeris, aliosque ne errent servaveris, collectis manipulis sancti laboris post cursum longioris aevi eas ad conspectum aeterni judicis potiturus [Col. 0195C] gaudia sempiterna.

2. Me igitur, quem torpore mentis obtusum, et sermone praedicationis ignarum tu, mi domine sanctissime, nosti, ut ministrante gratia Spiritus sancti quaecunque dixeris pie, quaecunque deprompseris sancte, quaecunque manifestaveris recte, quo et idem sanctus Spiritus agnoscat, et omnes qui illo pleni sunt diligant, ut me munire his donis non dedigneris, suggero. Sic glorificetis et portetis Christum in confessionibus vestris et praesentibus et aeternitate saeculis permansuris.

3. De caetero his excursis, ut manu sanctae orationis erigas imbecillum, atque ut jugitate precum apud [Col. 0196A] communem Dominum obtineas, ut donec me perficiat suae pietatis curatione, meis languoribus suam medicinam non subtrahat, precor. Christi gratia incolumem servet dominum meum in longaevitate perennis aevi. Amen.

Domino meo Quirico episcopo Hildefonsus famulus vester.

1. Imperas mihi, charissime domine, aut loqui si taceo, aut ne taceam loquens, et dominicae vestis, quae non habet maculam aut rugam, abdita contectaque devolvens, unius objectu luminis et desideriis [Col. 0196B] fidelium luceam, et insipientiam perfidorum exstinguam. Non ergo possum, sed ille faciat in me hanc gloriam sibi, qui erigit elisos, solvit compeditos, et illuminat caecos. Qui erigat me ad se manibus piae crucis, quem cecidisse constat de manibus suae divinitatis; qui solvat me imperiis pietatis a vinculo sceleris; qui illuminet me praevenienti misericordia, quem caligavit malorum culpa; et tunc ab Jesu apprehensus audiam: Dimissus es ab infirmitate tua, confestimque erectus glorificem eum. Tunc quoque solutum abire sinat, et curram post eum in odore unguentorum ejus: quodque afflatu virtutis attraxerim, eloquii flatu respirem. Illuminet etiam caecum, et cum lumen miserationis ejus agnovero, ego quoque et omnis plebs demus laudem Deo.

[Col. 0196C] 2. Nunc certe quia non me, sed gloriam Christi mei quaeris in me, et ego non meipsum commendo, sed Christum meum in omni quod loqui appeto, spectantibus amabilem ardenter exhibeo, ut hunc dilectum meum diligens loquar, loquens annuntiem, annuntians notum faciam, agnitum celebrem, reddam post celebritatem mortalitatis angelorum hymnis laudem saeculis sempiternis: igitur ut praecipis, appeterem loqui frequenter, et hoc mihi pia devotione adest, ut in meditatione legis Dei lingua simul et vita silentium non haberet; sed ita necessitas temporum vires atterit animorum, ut nec delectet vita propter imminentia mala.

1. Virorum adnotationem illorum quorum edictis atque doctrinis sancta Ecclesia toto terrarum orbe diffusa illustratur in bonis atque defenditur ex adversis, mox post ascensionem Christi ab apostolorum [Col. 0196D] exordio vir beatus atque doctissimus Hieronymus presbyter plene dicitur adnotasse, qui singulatim nomina eorum, seriem temporum, monumenta librorum, diversitates opusculorum in laudabilem necessariamque memoriam usque ad seipsum stylo evidenti [Col. 0197A] conscribens, et innotescendo monstravit, et retexendo posteris commendavit. Hunc secutus Gennadius, renotationis ordinem textu simili percucurrit. Deinceps vir prudentissimus Hispalensis sedis Isidorus episcopus eodem ductu quosque viros optimos reperit, in adnotationem subjunxit. Siquidem non omnia praescrutatus abscessit. Post hunc in nostris partibus incuria cunctos invasit, ita ut quaedam vetusta antiquitas operiret, et quam plurima nova neglectus oblivionis absconderet.

2. Ast ego procul valde impar et his quos adnotatio retinet, et illis quos renotatio delectavit, indignusque satis et absque substantia totius boni operis, successorque sanctae memoriae alterius Eugenii factus in sede illa gloriosa Toletanae urbis (quam non ex hominum [Col. 0197B] immenso conventu gloriosam dico, cum hanc et gloriosorum illustret praesentia principum, sed ex hoc quod coram timentibus Dominum iniquis atque justis habetur locus terribilis, omnique veneratione sublimis) conatus sum, etsi non elegans studium, vel obsequelam voluntatis bonae illorum miscere memoriae gloriosae sedis; ne incurrerem ex silentio damnum, si tam gloriosae sedis tamque gloriosorum virorum clarescentem memoriae lucem tenebrosa nube silentii contexissem.

3. Fertur namque ex antiquitate veteri, quod potuisse fieri cernitur exemplo temporis novi. Nam Montanus sedis ejusdem beatissimus praesul, ut a se conjugalis conversationis infamiam propulsaret, tandiu assumptos veste candentes narratur tenuisse carbones, [Col. 0197C] donec Domino consecrans oblationem, totius per semetipsum compleret missae celebritatem. Quo sacrificio expleto, prunarum ignis cum decore vestis adeo in concordiam venit, ut nec vestis vim exstingueret ignis nec vis ignis, statum laederet vestis.

4. Rursum cum Helladio episcopo sedis ejus Justus diaconus fastu superbiae insultaret, post mortem quidem sui pontificis vixit episcopus, et ipse tabefactus; sed in reprobum versus sensum, ob intemperantiam morum a ministris altaris sui dormiens strangulatus laqueo exspiravit.

5. Item, cum successori ejus Justo episcopo Gerontius presbyter, principis oblectamine fotus, contemptum adversitatemque deferret, tam repentino motu vim perdidit intellectus, ut multis medicorum [Col. 0197D] ⁜ a curationibus acto, quidquid in medelam fieret, totum in pestis augmentum cresceret. Sicque perinvaluit commotio mentis, ut usque ad obitum suum horror esset homini ejus vel participatio visionis, vel colloquium oris.

6. Adhuc etiam successori in locum ejus Eugenio priori Lucidius diaconus suus, cum innexus amicitiae saeculari violenter honorem presbyterii et quaedam praedia extorsisset, tam in reprobum sensum, tamque in languoris supereminentem pervenit [Col. 0198A] statum, ut cum vivere recusaret, tam mori esset quod viveret, quam vivere quod mori vellet.

7. Horum ergo bonorum studiis provocatus, quaeque vetera antiquorum relatu reperi, quaeque nova exhibitione temporis didici, orsu linguae quo potui subnotavi, ut illorum bonae memoriae jungar, a quibus prava operatione disjungor. Et qui cum illis in templo Dei non infero doctrinae copiam, offerentium commendem fideli obsequela memoriam, obsecrans omnes ut me divinae ingerant pietati. Quare illos humanae memoriae, ex qua labi poterant, tenaciter commendavi. Sane beatissimum Gregorium sanctae memoriae Isidorus adnotaverat: sed quia non tantum de operibus ejus dixit, quantum nos sumus experti, ideo renotationem illius submoventes, quaeque de illo [Col. 0198B] novimus, stylo pleniore notamus.

• I. Gregorius papa Romanus.
• II. Asturius episcopus Toletanus.
• III. Montanus episcopus Toletanus.
• IV. Donatus monachus Afer [ Ms. Tolet., abbas Servitanus].
• V. Aurasius episcopus Toletanus
• VI. Joannes episcopus Caesaraugustanus.
• VII. Helladius episcopus Toletanus.
• VIII. Justus episcopus Toletanus.
• IX. Isidorus episcopus Hispalensis.
• X. Nonnitus episcopus Gerundensis.
• XI. Conantius episcopus Palentinus.
• XII. Braulio episcopus Caesaraugustanus.
• XIII. Eugenius episcopus Toletanus.
• [Col. 0198C] XIV. Eugenius alter episcopus Toletanus.

⁜ b Gregorius papa Romanae sedis et apostolicae praesul, compunctione timoris Dei plenus, et humilitate summus, tantoque per gratiam Spiritus sancti scientiae lumine praeditus, ut non modo illi praesentium temporum quisquam, sed nec in praeteritis quidem par fuerit unquam. Ita enim cunctorum meritorum claruit perfectione sublimis, ut exclusis omnibus illustrium virorum comparationibus, nihil illi simile demonstret antiquitas. Vicit enim sanctitate Antonium, eloquentia Cyprianum, sapientia Augustinum. Hic namque in exordio episcopatus sui edidit librum Regulae pastoralis, directum ad Joannem ⁜ c Constantinopolitanae sedis episcopum, in quo docet [Col. 0198D] qualis quisque ad officium regiminis veniat, vel qualiter dum venerit, vivere vel docere subjectos studeat. Scripsit praeterea, exceptis opusculis de quibus Isidorus beatae memoriae mentionem facit, idem excellentissimus doctor et alios libros morales, videlicet super Ezechielem prophetam homilias viginti duas in libris duobus compactas, in quibus multa de divinis Scripturis mystico ac morali sensu ⁜ d luculenter necnon et facundo sermone disseruit. Super librum Salomonis, cui titulus est Canticum canticorum, [Col. 0199A] quam mire scribens, morali sensu opus omne exponendo percurrit. De Vitis Patrum per Italiam commorantium edidit etiam libros quatuor, quos volumine uno compegit, quem quidem Codicem Dialogorum maluit appellari. In quibus libris quanta divinitatis lateant sacramenta, et in amore coelestis patriae mira documenta, studiosus potest facile cognoscere lector. Exstant et ipsius ad diversos epistolae plurimae, limato quidem et claro stylo digestae; quas qui perlegerit, liquido advertet et in eo ad Deum rectam fuisse intentionem, et ad animarum zelum omni vigilantia et cura exstitisse solertem. Has itaque uno volumine arctans, in libris duodecim distinxit, Registrum nominandum esse decrevit. Fertur et alia opuscula edidisse egregia; sed ad [Col. 0199B] manus nostras nondum pervenerunt. Felicissimus tamen et nimium felix, cui dedit Deus studiorum ejus omnia perpendere dicta. Floruit namque vir iste sublimis ac beatissimus doctor et praesul Mauritio Augusto regnante.

⁜ a Asturius post ⁜ b Audentium in Toletana urbe sedis metropolis provinciae Carthaginis pontifex successor obvenit; vir egregius assignans opera virtutum plus exemplo vivendi quam calamo scribentis. Hic et sacerdotio beatus, et miraculo dignus, quia quibus jungeretur in coelo, eorum terreno reperire membra meruit in sepulcro. Nam cum sedis suae sacerdotio fungeretur, divina dicitur revelatione commonitus, Complutensi sepultos municipio (quod ab urbe ejus [Col. 0199C] ferme sexagesimo milliario situm est) ⁜ c Dei martyres perscrutari. Qui concitus accurrens, quos et tellus aggeris et oblivio temporis presserat, in lucem et gloriam terrenae cognitionis provehendos invenit. Quibus repertis, redire in sedem renuens, servitute simul et assiduitate sanctis innexus, diem clausit extremum. Cujus tamen sedem donec vixit nemo adiit. Inde, ut antiquitas fert, in Toleto sacerdos nonus, et in Compluto agnoscitur primus.

⁜ d Montanus post Celsum primae sedis provinciae Carthaginis Toletanae urbis cathedram tenuit: homo et virtute spiritus nitens, et eloquii opportunitate decorus, regimen honoris retentavit ac disposuit, [Col. 0199D] condigno coelestique jure simul et ordine. Scripsit epistolas duas ecclesiasticae utilitatis disciplina consertas, e quibus unam Palentiae habitatoribus, in qua presbyteros chrisma conficere, episcoposque alienae dioecesis, alterius territorii ecclesias consecrare, magna perhibetur prohibere auctoritate, sacrarum [Col. 0200A] litterarum testimoniis affirmans id ipsum fieri penitus non licere. Amatores quoque Priscillianae sectae, licet non operarentur eadem, quia tamen memoriam ejus amore retinerent, abdicat et exprobrat, commemorans quod in libris beatissimi Turibii episcopi ad Leonem papam missis eadem Priscillianorum haeresis detecta, convicta, atque decenter maneat abdicata. Aliam vero epistolam ad Turibium religiosum, in qua collaudans eum, quod culturam destruxerit idolorum, committit ei sacerdotalis auctoritatem vigoris, per quam presbyteros chrisma conficere, et episcopos alienae sortis alterius dioecesis ecclesias consecrare, magna compescat invectione. Hic vir antiquissima fidelique relatione narratur ad exprobrationem infamiae tandiu prunas [Col. 0200B] tenuisse in vestimento ardentes, donec coram sedis suae sacro altari totius missae celebritatem per semetipsum expleret. Peractis autem solemnibus nec prunae ignem, nec vestis inventa est amisisse decorem. Tunc Deo relatis gratiarum actionibus, per simplicem naturam ignis convicta est et fallacia detestabilis accusantis. et innocentia beatissimi sacerdotis. ⁜ e Gloriosus habitus fuit temporibus Amalarici regis; annis novem pontificatus tenuit dignitatem.

⁜ f Donatus et professione, et opere monachus, cujusdam eremitae fertur in Africa exstitisse discipulus. Hic violentias barbararum gentium imminere conspiciens, atque ovilis dissipationem et gregis [Col. 0200C] monachorum pericula pertimescens, ferme cum septuaginta monachis copiosisque librorum Codicibus navali vehiculo in Hispaniam commeavit. Cui ab illustri religiosaque femina Minicea subsidiis ac rerum opibus ministratis, ⁜ g Sirvitanum monasterium visus est construxisse. Iste prior in Hispaniam monasticae observantiae usum et regulam dicitur adduxisse, tam vivens virtutum exemplis nobilis, quam defunctus memoriae claritate sublimis. ⁜ h Hic in praesenti luce subsistens, et in crypta sepulcri quiescens, signis quibusdam proditur effulgere salutis; unde et monumentum ejus honorabiliter colere perhibentur incolae regionis.

Aurasius Toletanae Ecclesiae pontifex metropolis [Col. 0200D] urbis, post Adelphium in loco asciscitur sacerdotis, vir bonus, regiminis auctoritate praeclarus [ Tol., praeclarens], domesticis rebus bene dispositus, adversitatibus infixis constanter erectus; qui quanto exstitit temperatior mansuetis, tanto fortior semper fuit inventus adversis. Plus illi intentio in defensione [Col. 0201A] veritatis, quam ⁜ a in scribendi exercitio mansit; unde perfectissimis viris compar habetur, quia quae de verbo illorum praedicatio seminavit, defensionis hujus custodia praemunivit. Vixit in sacerdotio temporibus Witterici, Gundemari, et exordiis Sisebuti regum, annis ferme duodecim.

⁜ b Joannes in pontificatu ⁜ c Maximum secutus Ecclesiae Caesaraugustanae sedem ascendit. Primo Pater monachorum, et ex hoc praesul factus in regimine populorum; vir in sacris litteris eruditus, plus verbis intendens docere, quam scriptis; tam largus et hilaris dato, quam hilaris et vultu. Unctionem namque spiritus Dei, qua fovebatur interius, tam largitate muneris, quam habitudine vultus adeo praeferebat, [Col. 0201B] ut et datum gratia commendaret, et non datum gratia excusaret. In ecclesiasticis officiis quaedam eleganter et sono et oratione composuit. Annotavit inter haec inquirendae paschalis solemnitatis tam subtile atque utile argumentum, ut lectori et brevitas contracta, et veritas placeat patefacta. Duodecim annis tenuit sedem honoris, adeptus vitam gaudio, ad quam anhelavit desiderabili voto. Substitit in sacerdotio temporibus Sisebuti et Suinthilani regum.

Helladius post Aurasium sedis ejus adeptus est locum. Hic cum regiae aulae illustrissimus, publicarumque [ Tol., publicanusque] rector existeret rerum, sub saeculari habitu monachi votum pariter explebat [Col. 0201C] et opus. Nam ad monasterium nostrum (illud Agaliense dico, cujus me susceptio monachum tenuit, quod munere Dei perennisque ac patentis sanctitatis decore et opinabile cunctis et palam est totis) cum saepe discursantium negotiorum ductus itinere perveniret, remota clientum saeculique pompa decoris, adeo monachorum peculiaritatibus inhaerebat, ut turmis junctus eorum, stipularum fasciculos ad clibanum deportaret. Cumque inter decorem insolentiamque saeculi, solitudinis et amaret et sectaretur arcana, celeri fuga, relictis omnibus quae esse noverat mundi, ⁜ d ad id sanctum monasterium, quod frequentaverat voto, venit permansurus optabili usu. Ibi factus monachis Pater, meritis studiisque sanctis et vitam monachorum debite rexit, et statum monasterii totius [Col. 0201D] communis rei divitiis cumulavit. Ex hoc fessis pene senio artubus ad pontificatus apicem evocatur; et quia vocaretur vi coactus [ Tol., VI coactatus], pariter et ignotus, illic majora virtutum exempla quam monachus decit, quia statum mundi, quem contempsit virtute, magna perhibetur rexisse discretione. Miserationes, eleemosynarumque copias tam largiter [Col. 0202A] egenis intulisse probatur, ac si de illius stomacho putasset inopum et artus descendere, et viscera confoveri. Scribere renuit, quia quod scribendum fuit, quotidianae operationis pagina demonstravit. Me, ad monasterium rediens memoratum, ultimo vitae suae tempore Levitam fecit. Senex obiit; decem et octo annis sacrum regimen tenuit. Temporibus Sisebuti, Suinthilani, et exordiis Sisenandi regum beatus habitus fuit; qui post beatior gloriam coelestis regni bona plenus senectute promeruit.

Justus Helladii discipulus, illique successor innexus est: vir habitudine corporis, ingenioque mentis decorus, atque subtilis, ab infantia monachus; ab Helladio [Col. 0202B] ad virtutem monasticae institutionis affatim educatus pariter et instructus, in Agaliensi monasterio tertius post illum rector est factus. In pontificatu autem mox illi successor inductus, vir ingenio acer et eloquio sufficiens, magna spe profuturus, nisi hunc ante longaevam vitam dies abstulisset extrema. Scripsit ad Richilanem, Agaliensis monasterii Patrem, epistolam debita et sufficienti prosecutione constructam, in qua patenter astruit susceptum gregem relinquere penitus non debere. Exstitit rector annis tribus: ⁜ e tempore Sisenandi obiit, qui rex post hunc die nonadecima defunctus abscessit.

Isidorus post Leandrum fratrem Hispalensis sedis provinciae Baeticae cathedram tenuit: vir decore simul [Col. 0202C] et ingenio pollens; nam tantae jucunditatis affluentem copiam in eloquendo promeruit, ut ubertas admiranda dicendi ex eo in stuporem verteret audientes, ex quo audita ⁜ f bis qui audisset, non nisi repetita saepius commendaret. Scripsit opera et eximia, et non parva, id est, librum de Genere officiorum, librum Prooemiorum, librum de Ortu et Obitu Patrum, librum Lamentationis, quem ipse Synonymorum vocavit, libellos duos ad Florentinam sororem contra nequitiam Judaeorum, librum de Natura rerum ad Sisebutum principem, librum Differentiarum, librum Sententiarum. Collegit etiam de diversis auctoribus, quod ipse cognominat, secretorum Expositiones sacramentorum: quibus in unum congestis, [Col. 0202D] idem liber dicitur Quaestionum. Scripsit quoque in ultimo ad petitionem Braulionis Caesaraugustani episcopi librum Etymologiarum, quem cum multis annis conaretur perficere, in ejus opere diem extremum visus est conclusisse. Floruit temporibus Reccaredi, Liuvanis, Witterici, Gundemari, Sisebuti, Suinthilanis, et Sisenandi regum, annis fere quadraginta [Col. 0203A] tenens pontificatus honorem, insignemque doctrinae sanctae gloriam pariter et decorem.

Nonnitus post ⁜ a Joannem in Gerundensi sede pontifex accessit, vir professione monachus, simplicitate perspicuus, actibus sanctus, non hominum diutina deliberatione, sed Dei per homines celeri definitione in pontificatum ascitus, adhaerens instanter obsequiis sepulcri sancti ⁜ b Felicis martyris. Rexit Ecclesiam Dei meritorum exemplis amplius quam verborum edictis. Hic et in corpore degens, et in sepulcro quiescens, fertur salvationis operari virtutes. Substitit temporibus Suinthilanis et Sisenandi regum.

[Col. 0203B] ⁜ c Conantius post ⁜ d Maurilanem Ecclesiae Palentinae sedem adeptus est, vir tam pondere mentis quam habitudine speciei gravis, communi eloquio facundus, et gravis [ Tol. gratus], ecclesiasticorum officiorum ordinibus intentus et providus, nam melodias soni multas noviter edidit. Orationum quoque libellum de omnium decenter conscripsit proprietate Psalmorum. ⁜ e Vixit in pontificatu amplius triginta annos, dignus habitus fuit ab ultimo tempore Witterici per tempora Gundemari, Sisebuti, Suinthilanis, Sisenandi et Chinthilae regum.

⁜ f Braulio frater Joannis in Caesaraugusta decedentis adeptus est locum; vir sicut germanitate conjunctus, ita non minimum [ Al., nimium] ingenio minoratus. [Col. 0203C] Clarus et iste habitus canoribus, et quibusdam opusculis. Scripsit ⁜ g Vitam Aemiliani cujusdam monachi, qui memoriam hujus et virtutem illius sancti viri suo tenore commendat pariter et illustrat. Habuit sacerdotium ferme viginti annis: quibus expletis, clausit diem vitae praesentis. ⁜ h Duravit in regimine temporibus Sisenandi, Chintilae, Tulganis et Chindasvinthi regum.

⁜ i Eugenius discipulus Helladii, collector et consors Justi, pontifex post Justum accedit, ab infantia monachus, ab Helladio cum Justo pariter sacris in monasterio institutionibus eruditus. Hunc secum Helladius a monasterio tulit ad pontificatum tractus, qui rursus ab eo clericalibus institutus ordinibus, sedis [Col. 0204A] ejus post illum tertius rector accessit. Et bonum meritum senis, qui duobus discipulis sanctisque filiis Ecclesiae Dei haereditatem meruit relinquere gubernandam. Idem Eugenius moribus incessuque gravis, ingenio callens. Nam numeros, statum, incrementa, decrementaque, cursus recursusque lunarum tanta peritia novit, ut considerationes disputationis ejus auditorem et in stuporem verterent, et in desiderabilem doctrinam inducerent. Vixit in sacerdotio fere undecim annis, regnantibus Chintila, Tulgane et Chindasvintho regibus.

Item Eugenius alter post Eugenium pontifex subrogatur. Hic cum Ecclesiae regiae clericus esset egregius, vita monachi delectatus est. Qui sagaci [Col. 0204B] fuga urbem Caesaraugustanam petens, illic martyrum sepulcris inhaesit, ibique studia sapientiae et propositum monachi decenter incoluit; unde principali violentia reductus, atque in pontificatum ascitus, vitam plus virtutum meritis quam viribus egit. Fuit namque corpore tenuis, parvus robore, sed valide fervescens spiritus virtute; studiorum bonorum vim persequens, cantus pessimis usibus vitiatos melodiae cognitione correxit, officiorum omissos ordines curamque discrevit. Scripsit de sancta Trinitate libellum et eloquio nitidum, et rei veritate perspicuum, qui Libyae et Orientis partibus mitti quantocius poterat, nisi procellis resultantia freta incertum pavidis iter viatoribus distulissent. Scripsit et duos libellos, unum diversi carminis metro, alium diversi [Col. 0204C] operis prosa concretos, qui ad multorum industriam ejus ex hoc tenaciter sanctam valuerunt commendare memoriam. Libellos quoque ⁜ j Dracontii de Creatione mundi conscriptos, quos antiquitas protulerat vitiatos, ea quae inconvenientia reperit, subtrahendo, immutando, vel meliora conjiciendo, ita in pulchritudinis formam coegit, ut pulchriores de artificio corrigentis, quam de manu processisse videantur auctoris. Et quia de die septimo idem Dracontius omnino reticendo, semiplenum opus visus est reliquisse, iste et sex dierum recapitulationem singulis versiculis renotavit, et de die septimo, quae illi visa sunt, eleganter dicta subjunxit. Clarus habitus fuit temporibus Chindasvinthi et Recesvinthi regum, [Col. 0205A] fere duodecim annis tenens dignitatem simul et gloriam sacerdotis, sicque post lucis mundialis occasum [Col. 0206A] in basilica sanctae Leocadiae tenet habitatione sepulcrum. Hucusque Hildephonsus.

⁜ b Quamvis omnium Ecclesiarum virginitas beatae et gloriosae genitricis Dei Mariae sit decus, honor et forma virtutis, maxime tamen sanctimonialium virginum, quarum castitas ejus ⁜ c specialius illustratur virtutibus, informatur exemplis, corroboratur et meritis. Unde sacratissimum ejus puerperium animo et corde devotissime venerari ac retexere, divini muneris est gratia. Pro ea vero contra haereticam pravitatem dimicare ac vincere, opus est Spiritus sancti et virtus Altissimi, qui eam obumbravit, ut sine coitu viri, et sine ulla corruptione, ⁜ d Deum et hominem pareret, virgoque semper maneret. Pro qua jam olim beatum Hieronymum contra Helvidium haereticum et contra ejus complices scripsisse legimus; quos ita debellavit ac devicit, ut deinceps usque ad praesens nihil ⁜ e recidivum erroris contra eam surrexerit.

Sed quia nunc quorumdam fratrum rursus impudica quasi percunctando laborat temeritas, decrevi ad vos, matronae Christi, de his scribere, quae ipsi curiosius contra ejus pudicitiam quam religiosius [Col. 0208A] conantur explorare. Explorando vero partum virginitatis ejus et uterum pudicitiae, introducunt ⁜ f ac si peritissimi physiologi ⁜ g callide satis disputatione sua colluvionem vitiorum, in qua concurrunt plurima erroris discrimina.

Dicunt enim non aliter beatam virginem Mariam parere potuisse, neque aliter debuisse quam communi lege naturae, et sicut mos ⁜ h est omnium feminarum, ut vera nativitas Christi dici possit. ⁜ i Alias autem (inquiunt) si non ita natus est ut caeteri nascuntur infantes, vera nativitas non est. Et ideo ne fantasia putetur, aut ne sicut aqua per alveum transisse, ita per uterum virginis absque nascentis ordine natus credatur, pium est sentire, sic eum lege naturae natum fuisse, quomodo nascuntur caeteri infantes, et eam sic peperisse sicut reliquae pariunt mulieres.

O caeca pietas, quae tam impie sentit de Maria virgine, et caeca praesumptio, quae tam impie loquitur de Christo! Non dico quod dicant virginitatem [Col. 0209A] amisisse quae nesciens virum virgo concepit, virgo peperit, et virgo permansit; sed quia idipsum quod confitentur negant, dum dicunt eam communi lege naturae puerperam filium edidisse. Quod si ita est, ut astruunt et affirmant (quod absit), jam Maria virgo non est, Christus sub maledicto natus est, irae filius de carne peccati, et ipsa, quae benedicta ab angelo praedicatur, in maledictione adhuc permanens sub maledicto peperit. Alioquin quid est quod legem naturae requirunt in Maria, ubi totum quidquid in ea fuit, possedit Spiritus sanctus? ⁜ a quam virtus Altissimi obumbravit? Quod si virtus Altissimi ab omni aestu peccati eam obumbravit, in conceptu et in partu sicut ab omni aestu libidinis libera fuit, ita et ab omni pressura maledictionis, non ex sese, sed ex virtute Altissimi immunis et aliena fuit. ⁜ b Quapropter cogitent et divinarum rerum jura, quia non ex natura rerum divinae leges pendent, sed ex divinis legibus naturae rerum et leges manare probantur. [Col. 0209B] Idcirco temerarium est asserere de Christo quod secundum communem legis naturam sit natus, qui non secundum usum naturae in utero de carne Virginis est procreatus. Nam et ipsa lex naturae, sub qua nunc mulieres concipiunt et pariunt, ut ita dicam, vere non est lex naturae quodammodo, sed maledictionis et culpae; quoniam nisi Adam et Eva primum peccassent in paradiso, nemo deinceps nasceretur sub culpa peccati. Et ideo ista communis lex nascendi non naturae est, sed corruptionis et vitii. Maria autem quia benedicta culpam corruptionis non habuit, propterea Christum non in dolore neque sub corruptione genuit. Quod si ex corruptione aut cum dolore natus est Christus, jam ex maledicto natus est; de quo maledicto Genesis testatur quod dixerit Dominus Evae: Multiplicans, inquit, multiplicabo dolores tuos, et conceptus tuos (Gen. III, 16) . Pro quo Symmachus afflictiones tuas dixit. Origenes vero et Theodotion, necnon et Septuaginta tristitias tuas dixerunt et gemitus; ubi et Theodotion et Symmachus pro gemitibus [Col. 0209C] aerumnas posuerunt. In quibus omnibus non lex naturae designatur, ut isti physiologi volunt ⁜ c imperite satis, sed lex vindictae multiplicantur, et augetur causa peccati, labores in partu, afflictiones, tristitiae, et aerumnae atque gemitus. Pro quo in Hebraeo habetur: ▩ [Hebrew Text] . Unde omnes quae pariunt non ex natura primae originis sic pariunt, sed ex vitio culpae, et ex maledicto justae vindictae Dei. At vero benedicta et gloriosissima virgo Maria, non dico quod non ex communi lege naturae, verum etiam nec ex natura primae originis filium, neque ex semine viri, sed de Spiritu sancto ex sua carne divinitus procreatum, sine ulla vitiorum colluvione Deum et hominem profudit. Et ideo partus ejus non sic tractandus est, ut caeteri nascuntur; quoniam ⁜ d sicut doctor egregius Athanasius ait inter caetera in libello fidei suae, quem quasi sub dialogo edidit, incarnatus est Unigenitus secreto suo mysterio, quod ipse novit [Col. 0209D] (Lib. IX, De sua fide, circa fin.) . Unde prosequitur: Nostrum est, inquit, credere, et illius nosse. Audiant quapropter, quia solummodo illius est nosse quomodo conceptus, quomodo in utero conversatus, quomodo Verbum Deus et homo de Virgine natus sit unus Christus, quia, ut ipse ait, Deus Verbum totum suscipiens quod est hominis, ut homo sit, et assumptus [Col. 0210A] homo totum accipiendo quod Dei est, ⁜ e aliud quam quod Deus est esse non potuit. Ac per hoc si Deus Verbum, totum suscipiendo quod est hominis, homo est, et assumptus homo totum accipiendo quod Dei est, utique Deus est. Quod si ita est, ut iste confessus est, imo quia est, ubi, quaeso, est communis lex in nascendo, ubi colluvio vitiorum? Nam Christus Deus qui nunquam non fuit, ex quo homo factus est et assumptus in unitate personae, semper mansit et permanet verus Deus et homo: non duo quidem, ut esset alter Deus, et alter homo, sed unus idemque Deus et homo. Quamvis enim aliud per quod Deus, et aliud per quod homo, in utroque tamen unus Deus et homo, quia non fuit aliquando purus sine Deo conceptus vel natus homo. Sed quia conceptus est de Spiritu sancto ex virginea carne, et natus homo vere, mox ex ipsa conceptione, ineffabili nativitate Deus verus processit, et natus est homo. Quomodo ergo commune dicitur, quod est ineffabile? Vel quomodo [Col. 0210B] non semper totus est verus Deus Christus, ⁜ f qui nunquam sine vero Deo nec conceptus est, nec natus? Et ideo sicut clausis visceribus jure creditur conceptus, ita omnino et clauso utero natus. ⁜ g Nec enim illi accessit de homine impotentia, quo modo nasceretur ex Virgine, sicut nec aliquando ei accessit, ne esset Deus et unus Christus, qui voluit sic nasci in unitate veri Dei et hominis, ut esset totum veritas quod nascebatur, et esset ineffabile prout nascebatur, atque totum credibile quod ex Virgine nascebatur sine colluvione peccati, sicut ex nulla contagione primae originis.

Quapropter audiant temerarii perscrutatores tanti mysterii, et intelligant quod non sunt haec humanitatis jura in nascendo, neque lex, non dico damnatae naturae, verum etiam nec lex primae originis ante peccatum, ut Deus et homo unus de Virgine sic Christus nasceretur; quia, ut ait beatus Cyrillus in epistola ad Nestorium ( Post med. ): Non est natus [Col. 0210C] communis homo de sancta Virgine, quia in ipsa vulva Virginis, ut ipse fatetur, utero virginali se Verbum cum carne conjunxit, et sustinuit generationem carnalem, quia carnis suae nativitatem suam fecit, et ⁜ h qui in forma Dei fecit hominem, in forma servi factus est homo; sed utrumque Deus de potentia suscipientis, et utrumque homo de humilitate suscepti. Ac per hoc talis partus non est communis lege naturae, sed sicut mirabiliter conceptus, ita mirabiliter Deus et homo natus. Ergo non illum ut caeteros adoptio filios Dei fecit Filium, sed divinitatis natura illum in proprium Dei Filium exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen (Philip. II, 9) ; ut esset totus Dei Filius homo et Verbum, quia nunquam non fuit Dei Filius, qui sempiternus permanet unici genitoris unigenitus. Nunquam igitur ipse purus homo conceptus, neque natus sicut caeteri nascuntur infantes, ut ei ⁜ i ex adoptionis gratia, aut ex emolumento virtutum praerogativa filii praestaretur; sed Dei Verbum, quia caro factum est, assumpsit [Col. 0210D] hominem in se sine persona hominis, ut totus esset Christus ⁜ j proprius Dei Filius, non ex dono gratiae renascendo, ut caeteri, sed salva proprietate utriusque naturae. Personam vero hominis ideo non assumpsit, sed tantum hominem, quia ipse persona tertia cum Patre et Spiritu ⁜ k sancto in Trinitate [Col. 0211A] Deus unus semper fuit. Idcirco jure quod habuit in aeternitate, personam non assumpsit, sed hominem in tempore, antea quem non habuit; ita ut qui suscepit et quod susceptum est, sicut ait beatus Augustinus in libro de Praedestinatione, una esset in Trinitate persona; quia, sicut ipse alibi ait, natus est de Patre Deus Verbum, natus est de matre Verbum caro factum, unus atque idem Deus Dei Filius, natus ante saecula, et natus in saeculo, et utraque nativitas unius est Filii Dei; ac per hoc virgo Maria jure Dei genitrix vocatur, ⁜ a quia genuit Deum et hominem. Verbum caro factum, non ut caeteri nascuntur infantes, aut ut ex dono gratiae fiunt homines; sed sicut beatus Gregorius ait in Moralibus, salva proprietate utriusque naturae, essentialiter in suam assumpsit personam hominem, per quod mirabile sacramentum et aeternus ex Patre, et temporalis ex matre, unus idemque esset verus Dei hominisque Filius; quoniam, sicut ipse ait in eisdem Moralibus, aliud est natos homines gratiam adoptionis per eum accipere, aliud [Col. 0211B] ⁜ b unum singulariter per divinitatis potentiam Deum ex ipso conceptu prodisse.

Quapropter, quaeso, cessent isti dicere, sic eum esse natum, ut caeteri nascuntur; quia non genuit eum Virgo Dei genitrix ex origine primae praevaricationis ut renascatur, sed de Spiritu sancto, ut Deus credatur, sine dolore et sine gemitu, sine molestia et aerumna, sine tristitia et afflictione, ⁜ c quoniam haec omnia justissime damnatae carnis in prima origine retributiones sunt et vindictae. At vero beata Maria, licet ipsa de carne peccati sit nata et procreata, ipsaque quamvis caro peccati fuerit, non tunc jam ⁜ d quando praeveniente Spiritus sancti gratia ab angelo prae omnibus mulieribus benedicta vocatur: Spiritus sanctus, inquit, superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) . Alioquin si non eodem ⁜ e Spiritu sancto sanctificata est et emundata, quomodo caro ejus non caro peccati fuit? Et si caro ejus de massa primae praevaricationis venit, quomodo Christus Verbum [Col. 0211C] caro sine peccato fuit, qui de carne peccati carnem assumpsit, nisi quia Verbum, quod caro factum est, eam primum obumbravit, in quam Spiritus sanctus supervenit, et virtus Altissimi eam totam possedit? Propterea vere caro ⁜ f ejus jam non caro peccati fuit, in qua Deus se totum infudit, et Verbum quod caro factum est, sine peccato ad nos venit; qui jure non solum legem naturae vitiatae in nascendo non tenuit, ⁜ g verum nec legem primae originis, quam haberent feminae, si mandatum servasset mater omnium Eva in paradiso. Alias autem quomodo Spiritu sancto eam replente non sine originali peccato fuit, cujus etiam nativitas gloriosa, catholica in omni Ecclesia Christi ab omnibus felix et beata praedicatur? Enimvero si non beata esset et gloriosa, nequaquam ⁜ h ejus festivitas celebraretur ubique ab omnibus. Sed quia tam solemniter colitur, constat ex auctoritate Ecclesiae, quod nullis quando nata est subjacuit delictis, neque contraxit in utero sanctificata [Col. 0211D] originale peccatum. Unde etsi Jeremiae dies [Col. 0212A] (Jerem. XX, 14) atque Job (Job. III, 3) maledicta pronuntiatur, dies, inquam, nativitatis eorum, dies tamen quando inchoata est felix Mariae nativitas, beata pronuntiatur et colitur religiose satis. Quod si in peccato esset, jure maledicta diceretur et gemebunda potius quam benedicta, quando nuntiatum est patri ejus, quod nata esset in saeculo. Nunc autem quia universam benedictione sua beata virgo Maria illustrat Ecclesiam, non immerito sanctificata in Spiritu sancto colitur veneranda. Nullius igitur nativitas celebratur in mundo nisi Christi, et ejus atque beati Joannis; ⁜ i Joannis autem quia et ipse in utero sanctificatus legitur; sic et beata virgo Maria nisi in utero matris sanctificata esset, minime nativitas ejus colenda esset. Nunc autem quia ex auctoritate totius Ecclesiae veneratur, constat eam ab omni originali peccato immunem fuisse, per quam non solum maledictio matris Evae soluta est, verum etiam benedictio omnibus condonatur. Quod si praeclara [Col. 0212B] sacratissimae Virginis nativitas universaliter tam sancta et tam gloriosa jure colitur et veneratur, quanto magis ipsa, quando ab angelo jam gratia plena officiosissime salutatur? Nam cum dicit ei Ave, coeleste venerationis obsequium exhibet (Luc. I, 28) . Cum autem dicit gratia plena, ex integro ⁜ j iram expulsam ostendit, et restitutam gratiam declarat. Cum dicit benedicta tu, fructum benedictionis demonstrat, quia quando Spiritus sanctus in eam advenit, totam defaecavit a sordibus Virginem et decoxit, ut esset sanctior quam astra coeli. Porro quando virtus Altissimi totam eam obumbravit, ⁜ k factum est ut ejus in utero veniens Verbum, quod erat in principio sempiternum apud Patrem, caro fieret ex tempore et habitaret in nobis.

Audiant igitur novi disputatores et investigatores novi et inauditi partus, audiant et intelligant primum quia viri sunt, quomodo bene disputare queant de natura et sexu mulierum; deinde recogitent ⁜ l ut quid naturam requirunt et communem legem [Col. 0212C] nascendi, ubi totum divinum est et ineffabile, divina virtus quod operatur? Generationem ejus (inquit ⁜ m propheta) quis enarrabit (Isai LIII, 8) ? Nam quis hoc loco pro ⁜ n impossibili accipitur; quia nemo sanctorum est, non dico divinam, verum etiam qui humanitatis ejus generationem ad liquidum queat enarrare, quamvis utrasque omnes debeant credere. Hinc ergo colligitur, quod superstitiosa sit istorum cunctatio, et superflua disputatio, quia dicunt ostia ventris et vulvae eum aperuisse, et colluvionem sanguinis, ut caeteri omnes, et ⁜ o fecundarum spurcitias post se traxisse: in quibus omnibus gemitus et dolor multiplicatur, tristitia et aerumnae augentur, ⁜ p ut nemo sine his pariat filium. Sed absit a cordibus fidelium, ut tale aliquid suspicentur de Maria virgine, quae pro maledictione primae originis benedictionem attulit mundo. Unde et ipsa siquidem, ut dixi, ab angelo benedicta praedicatur in mulieribus, et salutatur officiosissime ut mater Domini prae omnibus gloriosa, [Col. 0212D] et ab Elisabeth in spiritu prophetiae benedicta pronuntiatur, [Col. 0213A] et benedictus fructus ventris ejus creditur et veneratur (Luc. I, 28) . ⁜ a Ergo in qua, et per quam tanta benedictio effloruit, et gratia manavit, non est credendum quod ejus puerperium doloribus et gemitibus more feminarum subjacuerit. Et quia beata Dei genitrix tristitiis non subjacuit et aerumnis, libera ab omni maledictionis naevo fuit, quam Spiritus sanctus adimplevit, et ⁜ b totam Domino dedicavit; quam virtus Altissimi obumbravit, ⁜ c et ex sanctificata carne Virginis Verbum carnem assumpsit, ⁜ d et counivit in unitate personae. Et hoc est quod dicitur: Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , non commistione naturae, sed ex unitate personae. Et ideo etiam de hac nativitate, ut dixi, jure dictum credimus: Generationem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8) ? Quia et ista ineffabilis est mira nativitas carnis, non ⁜ e sicut isti caecuciunt, communis ex lege naturae, sed sacramento gratiae. Nam quod nascitur Deus homo ex Virgine, ⁜ f non est consuetudo, sed mysterium; non est natura, sed virtus, sed dignatio; non est [Col. 0213B] ordo nascendi, sed potestas. Et ideo non est quod requirat humana sapientia in hac nativitate, nisi quia Verbum caro factum est, et natus est ut voluit, vel quando et quomodo voluit. Alioquin quis capiat quod inauditum et ineffabile est? ⁜ g Vel quid intelligentia carnis jure in eo requirit, ubi totum et divinum et incomprehensibile, quod narratur? Ait namque evangelista: Generatio Christi sic erat (Matth. I, 18) . Utique generatio ista carnalis sic erat, de qua non dixit, sic facta est, sed sic erat; quia Christi generatio erat apud Patrem ineffabilis, quando per hanc praescriptam et ineffabilem generatus est ex matre. Unde quod erat, utique semper erat. Et quod semper erat ex aeternitate, potuit fieri ex tempore, quidquid factum est in eo ⁜ h mirabile.

Unde plurimum desipiunt qui dicunt eum communi lege naturae esse natum, ⁜ i qui non ea lege constat esse conceptus; quoniam haec lex nascendi, quae nunc lex naturae vocatur, ex vitio primae damnationis [Col. 0213C] est. Et ideo ait Apostolus: Fuimus nos omnes aliquando filii irae, sicut et caeteri (Ephes. II, 3) . Sed absit a fidelium cordibus ut ita Christus natus credatur filius irae, sicut caeteri nascuntur in vitio corruptionis, de qua corruptione dolor et gemitus multiplicatur. Alias autem secundum carnem nec gemitus nec dolor sine corruptione viscerum, nec corruptio sine ⁜ j dolore et gemitu; gemitus et corruptio in partu feminarum non nisi ex delicto et maledictione primae originis veniunt. Unde interrogemus istos sequaces Helvidii haeretici, qui etsi virginem eam non denegant permansisse, pudicitiam tamen commaculant et gratiam qua plena praedicatur, quando communi lege vitiatae naturae dicunt eam peperisse. Quod si ita peperit, ergo adhuc ac si in massa primae damnationis [Col. 0214A] contra angeli vocem maledictioni subjacuit, et Verbum Patris de carne peccati (quod absit), ut caro fieret, hominem assumpsit. Sed quia contra fidem catholicam est sic sapere, beata Virgo plena gratia neque dolorem sensit, neque corruptionem viscerum pertulit, quia quantum aliena fuit a culpa, Spiritu sancto in ea cooperante, et virtute Altissimi ⁜ k qua adumbrabatur, in tantum extranea a maledicto primae damnationis, ⁜ l et tantum immunis permansit a corruptione carnis, necnon et a gemitu et doloribus, quibus vexantur omnes filiae Evae cum pariunt. Unde Propheta in persona Christi ad Patrem: Tu es, inquit, qui extraxisti me de ventre, spes mea ab uberibus matris meae (Psal. XXI, 10) . Ergo cum dicit: Tu es qui extraxisti me, singularem suam declarat nativitatem, ⁜ m suaviter de ventre enixus. ⁜ n Alias autem omnis qui de ventre matris venit ad lucem in mundo, non nisi nutu et operatione Dei procreatus venit. Christus autem de Virgine speciali et ineffabili quodam modo procreatus, absque vexatione matris ingressus [Col. 0214B] est mundum. Et ideo pium est credere quod non sicut caeteri, sed novo et admirabili ordine Deus et homo natus est in mundo. Hinc ergo est quod Jeremias testatur: Faciet Dominus novum super terram, mulier circumdabit virum (Jerem. XXXI, 22) . Quod si utique novum fuit et admirabile quod Virgo concepit sine semine et sine corruptione viri, vetustas esse non potuit in partu; et ideo nihilominus credendum quod simili modo, novo et admirabili ordine, natus sit in mundo sine dolore, et sine gemitu, et sine ulla corruptione carnis. Et hinc est ac si pro gratiarum actione, quod speciali modo in psalmo qui de ipso totus est ad Patrem ait: Tu es qui extraxisti me de ventre (Psal. XXI, 10) . Ac si ⁜ o patenter dicat: Extraxisti me, quia non eo ordine sum egressus de utero, ut caeteri nascuntur, cum ingenti vexatione matris, sed novo egressu ⁜ p sine corruptione pudoris. Extraxisti me quidem de ventre matris, et non ego viscera corrupi integritatis. Et ne putaremus [Col. 0214C] phantasma fuisse, ut multi haereticorum dixerunt, addidit: Spes mea ab uberibus matris meae. Ergo ubi mater et ubera narrantur, veritas carnis et non phantasma praedicatur; qui licet clauso utero sit natus, ⁜ q quem ipse sibi pervium fecit salvo sigillo pudoris, sicut et conceptus, tamen de carne Virginis procreatus est, et ideo uberibus jure lactatus commemoratur. Sic itaque totum factum est, ut fieret novum super terram, ⁜ r quando Verbum caro factum est, et vocatum est Emmanuel, quod est nobiscum Deus. Hic est itaque hortus ille conclusus in Canticis, fons signatus (Cant. IV, 12) : hortus siquidem conclusus, quia ⁜ s quando Deus ingressus est ad eam, incorruptam invenit; sed fons signatus permansit, quando Deus et homo natus est ex ea, nec tamen [Col. 0215A] fontem pudoris aut sanguinis integritatem violavit. Nam sanguis et fons pudoris, qui corruptus non fuit in conceptione prolis ex coitu viri, non credo quod corrumpi debuerit in nativitate, quod cruciationem matris et contaminationem honestatis habuerit. Hinc est sane quod Ecclesia ex auctoritate sanctorum Patrum canit de nativitate ejus: Et gaudium matris habens (inquit) ⁜ a cum virginitatis pudore (Sedulius, lib. II Carm.) . Ubi alii quam egregii viri emendarunt cum virginitatis honore. Virginitatis autem honor permaximus est, si et virgo Deum pariat et hominem, et tamen ex homine nato nullis affligatur kakiis sigillum pudoris. Kakiae namque dicuntur Graece vexationes, quibus quam dire affligitur corpus et animus. Sed beata Maria nihil horum pertulit, quae et gaudium habuit in fructu, et honorem in partu: hinc quoque dicitur concepisse virgo, et peperisse, et permansisse. Aequa igitur conditione dicitur concepisse, ac peperisse, aequa et permansisse. Non enim in partu solent ⁜ b coire puerperae cum viris, [Col. 0215B] ut virgo tunc negetur virginitatem perdidisse, quando nullus est appetitus, neque ulla possibilitas coeundi; sed integritas commendatur virginis, et honor atque incorruptio carnis. Alioquin nos viri, quia nescimus illius sexus naturam, interrogemus virgines, interrogemus aeque et matronas conjugio copulatas; virgines quidem, ut sciamus quid sit integritas carnis et sanguinis; conjugatas vero, si est ulla corruptio in partu aut dolor, nisi praecesserit sanguinis contaminatio, et seminis susceptio. Non enim libenter vobis verecundiam incutimus, charissimae, qui non sine magno pudore de iis loquimur. Sed eximiae pietatis ⁜ c honor est vobis, et decus virtutis beatissimae Virginis pudicitiam praedicare incorruptam et incontaminatam, et ab omni contagione primae originis confiteri alienam. De qua si interrogemus virgines, norunt incorruptionis gratiam, sed nesciunt fecunditatem prolis. Si vero quaeramus apud conjugio dedicatas, sciunt quidem maledictionis Evae pressuras et gemitus, [Col. 0215C] sciunt et inter aerumnas et tristitias fecunditatem seminis; sed nesciunt integritatem virginitatis nec in conceptu, nec in partu. Beata ⁜ d vero mater Domini in utroque virgo permansit, id est, et in conceptu mater, et in partu virgo, quia in nullo horum contaminata reliquarum exemplo ⁜ e feminarum fuit, quae nec Adam ad se admisit, nec ex Evae colluvione filium suscepit, nec sub maledicto in doloribus et angustiis enixa Dominum peperit. Unde constat quia sicut clauso utero concepit, ita et clauso peperit: non communi lege naturae vitiatae, et maledictionibus damnatae, sed Spiritus sancti gratia, et virtute Altissimi, qua legitur adumbrata. At vero isti nisu quo possunt, conantur astipulari Virginem in vitio peperisse, et pudicitiae contumelias inferre. Unde assumunt illud ex Evangelio: Cum impleti essent dies purgationis ejus, quod obtulerunt Jesum in Jerusalem, ut sisterent eum Domino, sicut scriptum est in lege Domini (Exod. XIII, 2) quia omne masculinum [Col. 0215D] adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur (Luc. II, 22) . Ecce, inquiunt, cum dicit completos dies purgationis ejus, ostendit Evangelista ⁜ f legi naturae eam subjacuisse, et sordibus coinquinatam fuisse, [Col. 0216A] simul et Jesum vulvam matris aperuisse. Qui profecto temerarii assertores, dum ita sentiunt, in totum desipiunt, et destruunt quod sanae doctrinae est, quod rudimenta fidei de Christo Ecclesiis commendarunt, quod gratia Spiritus sancti ⁜ g in mysterio promulgavit. Non enim sic completi dies purgationis ejus dicuntur, quasi beata Virgo purgatione eguerit ullius delicti, quia peperit Dominum Jesum Christum de Spiritu sancto procreatum, sed quia ipsa sub lege erat, et Dominus Jesus Christus sub lege factus, factus de muliere (Galat. IV, 5) , legis praecepta, et instituta ⁜ h veterum in eo servantur jure ad tempus, quousque cessante lege, gratia succederet. Et haec est completio dierum secundum consuetudinem legis, et non secundum necessitatem purificationis, quia beata et intemerata virginitas immaculata et incorrupta permansit, nullis coinquinata sordibus, nullis vexata Evae cruciatibus. Non potest fieri juxta angeli vocem, qui gaudium universorum affert, ut [Col. 0216B] ⁜ i ipse Christus tormenta in ortu suo matri attulerit. Inter angelorum excubias et laudes non credo quod matri gemitus, et dolores, tristitiasque Evae contraxerit. Et ideo alia erat purgatio illa feminarum, in qua purgabantur non minus delicta animarum quam et vitia corporum; et alia purgatio Mariae, in qua non ob aliud quam pro mysterio consuetudo legis servatur, quia nullis egebat purgamentis, quae Deum de se omnium purificatorem genuit incarnatum. Porro completio dierum purgationis ejus nulla alia causa est quam expletio et consuetudo legis. Purgatio vero et separatio reliquarum feminarum multis ex causis est in qua et vitia purgantur animarum, et vitia corporum. Unde septem deputantur dies immundi, quibus sedere jubetur mulier in sanguine immundo immundissima juxta dies separationis ejus, et triginta tres, ut sedeat in sanguine puro (Levit. XII, 2, 4) ; omnibus tamen diebus istis mulier immunda erat et sordida multis ex vitiis, donec redintegraretur status totius corporis, ⁜ j et sanarentur corpora, sanguisque [Col. 0216C] cessaret a fervore vitiatus, sicque emundatis sordibus, mulier divinis purgaretur hostiis et muneribus. Sed beata Maria non talibus eguit sacrificiis, quae sanctam de se genuit hostiam, per quam mundus purgatus est. Nam quod dicit evangelista: Quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur (Luc. II, 23) , non ideo dicit ut nos cogat credere quod Christus vulvam matris aperuit ut alii, sed ut doceret quod ideo sistunt eum Domino, ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo; quia omne masculinum adaperiens vulvam sanctus Domino vocabitur, ⁜ k in mysterio legis et sacramento sacrae praefigurationis. Non enim evangelista hoc testimonium de lege ideo adhibuit, ut monstraret Christum vulvam Virginis reserasse, sicut caeteri primogeniti; sed ut ostenderet eum sub lege factum, et de vulva Virginis prodisse, non qui vocaretur tantum, sed qui esset essentialiter sanctus, cui jure patet omne clausum. ⁜ l Quod testimonium beatus Ambrosius exponens [Col. 0216D] in Evangelio (Lib. II in Lucam, cap. II) , ait: Non enim virilis coitus vulvae virginalis secreta reseravit, sed immaculatum semen inviolabili utero Spiritus sanctus infudit. Quod sane semen praefatus [Col. 0217A] doctor non sic dicit infusum, ut aliunde sit quam ex carne Virginis et sanguine; neque ut Spiritus sanctus ⁜ a sementivum esse credatur carnis, ut Irenaeus vult; sed per hoc verbum Spiritus sancti operatio designatur. Deinde addidit (Ibid.) : Solus enim per omnia ex natis de femina sanctus Dominus Jesus, qui terrenae contagia corruptelae immaculati partus novitate non senserit, et coelesti majestate depulerit. Et paulo post (Ibid.) : Hic ergo, inquit, solus sibi aperuit vulvam: nec mirum; qui enim dixerat ad prophetam: Priusquam te formarem in utero, novi te, et in vulva matris sanctificavi te (Jerem. I, 5) ; qui ergo vulvam sanctificavit ⁜ b alienam, ut nasceretur propheta, hic est qui aperuit matris suae vulvam, ut immaculatus exiret.

Quibus profecto verbis non mihi videtur sibi contrarius, aut caeteris doctoribus sanctis, quia dicit quod solus sibi aperuit vulvam. Aperuit siquidem sibi sua potentia mirabiliter, ut esset ei pervium iter, ⁜ c ita [Col. 0217B] ut virgineus clausus maneret uterus, sicut fuerunt januae clausae, et tamen per easdem ingressus est ad discipulos; sicut etiam sepulcrum signatum et clausum, quando resurgens egressus est per illud. Hinc quoque alibi ( In quodam hymno ) ipse ait: Fit porta Christi pervia, referta plena gratia, transitque Rex, et permanet clausa. Non hoc sic dicit, ut intelligas quod contra se sentiat, sed sic utique ut plenissime cognoscas eum de utero et per uterum Virginis natum, quem ipse sibi fecit pervium. Ac per hoc ipse sibi vulvam aperuit: sibi quidem, quia vulva Virginis, licet clausa, ei penetrabilis patuit, ⁜ d quam cum enixus intraret in mundum, clausam reliquit et signatam sigillo pudoris omnino; quia Deo nihil difficile est, eo quod, ut quidam ait, subditur omnis natura ejus imperiis ritu solito. Idcirco constat eum absque ambiguo ita natum, ut esset secretum genitale matris et clausum, quod sibi ipse sua virtute fecit apertum. Alias autem ipse solus sanctae Ecclesiae, quam sibi sponsam dedicavit, ad generandos [Col. 0217C] populos aperuit vulvam virginitatis, de qua nimirum vulva David propheta canit dicens: Alienati sunt peccatores a vulva, erraverunt ab utero, locuti sunt falsa (Psal. LVII, 4) ; personam haereticorum declarans, qui alienantur a vulva integritatis, ⁜ e falsa permiscendo, ut corrumpant castitatem virginitatis Ecclesiae; quam sane immaculatam servare contendit Apostolus, et virginem custodire, cum dicit: Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2) . Cujus genitale secretum tunc aperuit, quando per aquam et Spiritum sanctum renascendi gratiam concessit. Cui propheta: Laetare, inquit, sterilis quae non paris, erumpe et clama quae non parturis, quoniam multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum (Isai. LIV, 1) . Unde et Anna in cantico suo: Donec sterilis (inquit) peperit plurimos, et quae multos habebat filios infirmata est (I Reg. II, 5) . Iste est ergo solus essentialiter sanctus, non per quem mater corrumpatur, sed per quem vulva reseretur [Col. 0217D] Ecclesiae, primogenitus ex multis fratribus. Quem in figura futuri mysterii, ⁜ f priora legis divinae praescripta [Col. 0218A] signabant in primogenitis suis, non quod essent vere sancta, sed quia vocabantur ex mysterio legis. Alioquin si litteram sequimur (S. Ambr., ibid.) , quomodo sanctus erat omnis masculus aperiens vulvam, cum multos sceleratissimos fuisse non lateat? Nunquid sanctus Achab, aut Joram, seu caeteri? Nunquid ⁜ g sancti Pseudoprophetae, quos ad Eliae preces ultor coelestis injuriae ignis absumpsit? Non utique, sed in sacramento futurae praefigurationis vocabantur sancti, cum ⁜ h non essent, donec veniret Christus essentialiter sanctus, qui et sponsae suae vulvam aperiret, fecunditatemque pariendi filios refunderet. Ipse namque dominico dignus judicatus est obtutu; caeteros omnes juxta legis seriem typum fuisse futuri, nemo qui ambigat. Et ideo sistunt eum Domino, quoniam ipse est purgatio per resurrectionem octavi ⁜ i diei in Jerusalem, ut in eo condonetur et offeratur omnis adoptio filiorum Dei. In eo namque quod lex ait: Omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur (Exod. XIII, 2) , ⁜ j promittebatur [Col. 0218B] Virginis partus vere sanctus, quia immaculatus, qui aperiret vulvam Ecclesiae, ut in eo sanctificarentur reliqua omnia, et essent primogenita. Unde signanter angelus ad Mariam: Et quod nascetur (inquit) ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. II, 53) . Non quod corruperit matrem nascendo, quam integram et inviolatam reliquit virginem; sed quia ex ea natus Deus homo aperuit Ecclesiae vulvam, et in carne sua ⁜ k pervium sibi fecit iter, ita ut Virginis aulam clausam servaret, quatenus ex matre ⁜ l virgine virginem sibi duxisse sponsam ostenderet, quam tali tantoque foedere nascendi virginem permansuram et immaculatam monstrabat.

Unde constat legaliter eum oblatum, sicut et circumcisum; alioquin circumcisione non eguit, quia originale peccatum nullum traxit, quo delendus esset ipse Christus de populo suo, nisi circumcideretur. Et tamen circumcisus est, quia volens sub lege fuit, ut eos qui sub lege erant redimeret; sicut et oblatus, ut nos, qui [Col. 0218C] rei eramus, sacrificium Deo Patri in se offerret (Galat. IV, 5) . Alias autem si ipse, quod absit, immundus esset ut matrem coinquinaret, quomodo nos emundaret in sua oblatione, et faceret hostiam Deo in odorem suavitatis? Idcirco etsi ipse dolores nostros et infirmitates in se pertulit et portavit languores (Isai. LIII, 4) , absit ut matris pudorem ullis vexaverit injuriarum molestiis. Absit, ⁜ m per quam omnis maledictio Evae soluta est, ut ipsa in partu maledictionibus subjacuerit primae damnationis. Absit, ubi virtus nascitur, ut ubi tanta conluvio vitiorum credatur; ubi gaudium omnium praedicatur, quod tanta tristitia et gemitus intervenerit; inter angelorum discursus quod immunda septem diebus in sanguine immundo sederit. Ad quam, si ita esset, nec pastores mane juxta legem, ut ita dicam, ingredi liceret; nunc autem quia angelus eos evangelizandi gratia devotus invitat, veniunt et vident, inveniunt et intelligunt de verbo quod eis ⁜ n praedictum fuerat. Nequaquam [Col. 0218D] igitur credendum quod invenerint Mariam in tantis spurcitiis, solam, multis ⁜ o miseriis, ut assolent puerperae, [Col. 0219A] consternatam, et obvolutam, ad cujus partum multitudo angelorum canit: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) . Ergo ubi, et ⁜ a per quem tanta pax praedicatur, non credo quod illae ignominiae immaculatae matri contigerint, aut dolores carnis.

Sed et magi venerabiliter deinceps intrant domum, et inveniunt quod ⁜ b pastores inveniunt, Mariam, Joseph et puerum (Matth. II, 11) ; inveniunt non vexatam doloribus, sed obsequentem puero: deinde procidunt et adorant oblatis muneribus quem cum matre inveniunt. Adorant, inquam, ejus primogenitum: primogenitum autem, non eum quem sequantur fratres, sed quem nullus antecedit. ⁜ c Quamvis enim quidam voluerint potius unigenitum debere dici quam primogenitum, tamen quia idioma Scripturarum est, quidquid primum aperit vulvam, primogenitum vocari, sanctificatumque esse Domino, maluit Evangelista secundum eumdem ritum primogenitum, [Col. 0219B] quam unigenitum dicere; non quod aperuit vulvam lege naturae, ut mos est caeterarum feminarum, sicut isti aiunt, sed quia ex ea natus est tam primogenitus, quam et unigenitus lege divina factus sub lege, ut per eum lex tota impleretur in spiritu et ad litteram. Nam et ipse primogenitus ex resurrectione appellatur ex multis fratribus; unde quia colligitur in specie genus, quamvis unigenitus dici posset per naturam, magis tamen hic primogenitus debuit dici, ut esset indicium, quod jam in eo, et per eum alii quam multi fratres colligebantur filii Ecclesiae per gratiam, cujus aperuit vulvam. In veteri quoque Testamento illis primogenita dabantur quam saepe, qui ⁜ d Dei gratia praeelecti sunt, quorum non ex natura dignitas, sed ex gratia ⁜ e meritum antefertur. Idcirco dicimus et nos quod primogenitus hic significantius dicitur, quam unigenitus ut per eum omnes qui ex gratia colliguntur, illi solummodo coadunati in coelestibus habeantur. Hanc quippe figuram gerebant omnia illa primogenita sub lege Domino consecrata; et ideo [Col. 0219C] justum erat ex iis omnibus primogenitis, qui vulvam ⁜ f Domino aperiebant, ut Dominus inter eos legaliter offerretur, cujus formam illa omnia praeferebant, ut esset ipse primogenitus, in omnibus primatum tenens, non qui vulvam vexaret matris, sed qui vulvam aperiret Ecclesiae. Haec idcirco dixerim, ut intelligat ⁜ g prudens lector quia primogenitum non sequentes fratres faciunt; sed ideo certe primogenitus Christus vocatur, quia omnes unigeniti, sicut ipse unigenitus fuit matris, primogeniti dici queunt, non tamen omnes primogeniti jure queunt unigeniti vocari. Ex quo colligitur primogenitum eum vocari debere, ante quem nullus, ⁜ h et post quem nullus, et non eum tantum quem fratres sequuntur. Jure igitur Christus primogenitus appellatur ex Virgine, non quod vulvam vexaverit Virginis, et aulam reseraverit pudoris, sed quia qui erat ab initio primogenitus totius creaturae, natus est ex ea et ipse tam unigenitus quam et primogenitus, eo quo voluit [Col. 0219D] modo, sine gemitu et sine dolore ⁜ i parturientis. Nam et de Baptismo primogenitus recte vocatur, qui et in resurrectione primogenitus resurrexisse ⁜ j dicitur. [Col. 0220A] in utraque tamen natura et nativitate quamvis primogenitus dicatur, jure unigenitus esse creditur, quoniam idem est hominis et Dei Filius; non alius, ⁜ k et alius, sed unus, et in utraque unus.

Quibus profecto catholicae veritatis regulis hinc inde patet sensus, quod nemo nisi haereticus dicit Christum non nisi communi lege naturae natum, neque aliter quam ut caeteri nascuntur infantes. Quamvis enim praefatus doctor Hieronymus in eo opere quod contra Helvidium ex hoc egit, videatur ei cessisse, et eo in loco, ubi ait, de hospitio vulvae novem mensium, et de ⁜ l vilitate nascendi, quod ille haereticus insultando proposuerat, quasi indignum esset divinae majestati, ad tantam dignationem se humiliasse, ut inter viscera in utero versaretur Virginis, aut inter femora feminea nasceretur ⁜ m tam sordidus; sic enim omnia in contrarium opponens quasi haereticus, ut destrueret fidei catholicae veritatem. Cui e contrario egregius ille veritatis assertor, [Col. 0220B] non cedendo, ut isti volunt, sed ⁜ n dignitatem gloriosissimae humilitatis Dei amplius commendando ait (Contra Helvidium, c. 9) : Quod quanto viliora et inhonestiora pro nobis illa majestas divina suscepit aut sustinuit, tanto charius nos redemit, et propensius honorandus est. Tali namque sensu, etsi non eisdem verbis, in quantum recolo, eidem respondens haeretico, videtur beatae Virgini non infamiam ullius colluvionis aut poenam peccati intulisse, sed dignationem divinam et exinanitionem immensam in forma servi reverenter satis commendasse; non ut Virginem vexatam a Domino, et exhonoratam ostenderet, sed ut clementiam pii Conditoris etiam hujusmodi haereticis demonstraret. Idcirco non cessit istis cum Helvidio errantibus, sed corripuit, ut discerent non infamare Virginem, ⁜ o et Deum non derogare in forma servi humilitatem. Non enim pudicitiam ejus in aliquo laesam docet, qui tantum in ejus laude triumphat; neque ad horam cessit ejus adversariis, qui pro ea tantum et tam diu dimicavit verbi gladio, cui [Col. 0220C] Deus contra hostes ejus tantam resistendi contulit gratiam, et revincendi praebuit virtutem, ut nemo contra eum audeat insurgere.

Oro autem, sacratissimae virgines Christi, vestris intervenientibus meritis, ut qui illi tantam praestitit dicendi peritiam, et debellandi adversarios fortitudinem, mihi quoque dare dignetur loquendi gratiam, et quae digna sunt huic mysterio aperire in spiritu veritatis, quatenus hinc inde per vos, et propter vos, o matronae Christi, dignus inveniar tantopere qui meis nullis suffragor meritis, ut apte defendere queam ⁜ p et matris Domini mei pudicitiam, non sane credentibus pandere veritatem, ut resipiscant, et cessent jam ultra loqui ⁜ q falsitatem.

Dicunt autem quod non aliter natus dici queat Christus, nisi aequa sorte naturae ut caeteri; quasi aequa conditione in Scripturis divinis semper nativitas esse dicatur, cum longe alia sit ista nativitas omnium, ⁜ r qua sub sorte maledictionis nascuntur, et alia, [Col. 0220D] si Eva non peccasset, quia ista sub maledicto est et aerumna, illa autem tota in flore benedictionis fructum afferret sine gemitu et dolore. Unde, quaeso, [Col. 0221A] saltem illam isti concedant nativitatem Christo de Maria virgine, qua nascerentur communi lege omnes, si non peccasset Eva, quae nunc nativitas nota est soli Deo, et ignota forte hominibus, et non ascribant ei maledicta, gemitus et aerumnas pro gaudio matri attulisse, quae tanto magis Virgo libera fuit a corruptione passionis, a dolore carnis, a sordibus ignominiae, quanto gratia plena et incorrupta, ⁜ a quanto Spiritu sancto ⁜ b Domino dedicata, et virtute divina adumbrata. Habet enim Spiritus sanctus in se recessus suos, quibus modis dicatur nativitas in Scripturis sacris, et quibus occultetur legibus sempiternis. Alia namque est nativitas carnis de carne, alia Dei de Deo, et alia quarumlibet rerum innumerabilium; et tamen eorum omnium non unus est modus nascendi, neque unus eorum ordo existendi, quamvis nativitas in singulis aeque dicatur, quibus est jure attributum, ut ⁜ c nati de altero dicantur. Ac per hoc quolibet modo de Maria virgine Christus recte natus creditur, quia ex ea carnem assumpsit. Nativitas [Col. 0221B] vero ipsa quomodo ad nos exierit, utrum ne ea conditione qua Eva peperisset, si non peccasset, an gloriosius, quia Deum et hominem genuit, et virgo permansit, quod illa non esset, neque reliquae dum parerent, superflue quaeritur. In quo opere nemo sanctorum voluit dubitare, sed catholica fide hoc certum omnes praedicant, quia ⁜ d nec in delicto concepit, nec in delicto et dolore cum corruptione peperit, neque Christus ex ea ullum peccatum traxit: quod si ex ea peccatum non traxit, nec ⁜ e admisit, quia nullis cruciatibus in nascendo matris vexavit pudorem, neque in aliquo ejus commaculavit virginitatem.

Non dicimus itaque, ut aiunt, quod monstruose sit natus, sed sicut praesignatum est olim in prophetis, et traditum est nobis a sanctis Patribus, quod ipsa sit porta quae ostensa est Ezechieli, de qua dicit: Vidi portam in domo Domini, et haec erat clausa; et vir non transiet per eam, quia Dominus Deus exercituum ingressus est per eam (Ezech. XLIV, 2) . De qua [Col. 0221C] porta, beatus Ambrosius in eodem hymno de quo dixi, quem in honore sacratissimae Virginis composuit: Fit porta (inquit) Christi pervia, referta plena gratia, transitque Rex, et permanet clausa ut fuit per saecula. Ergo cum dicit fit pervia, semetipsum exponit, et ostendit transitum nativitatis ejus: cum dicit permanet clausa, ostendit adimpletum quod erat in prophetis. Clausa igitur non diceretur, si in aliquo laesa esset ejus integritas; ⁜ f sed quia in nullo est violatus pudor virgineus, neque fons in aliquo resignatus, procul dubio patet sensus, quia clauso utero ad nos venit, sicut januis clausis ingressus est ad discipulos. Siquidem aspectus discipulorum utrumque tunc probavit, scilicet quod et fores clausae essent, et quod Dominus per easdem introiens coram eis praesens astaret. Sic et fides nostra utrumque de Christo certissimum tenet: quod et pervia fuerit ejus integritas nascente Domino ex ea, et tamen uterus non fuerit reseratus. Alioquin quomodo [Col. 0221D] clausum dici potest permansisse, quod violatum est? [Col. 0222A] Aut quomodo sine dolore et sine gemitu puerpera peperit, si more caeterarum feminarum vexatis visceribus filium edidit? Et si ita patuit, ut aiunt, quomodo clausa permansit, ut fuit antequam pareret? Nec enim januae illae penetrabiliores erant clausae quam uterus Virginis incorruptus. Idcirco non abs re creditur ad nos Dominum sic exisse, ut nativitas Christi de carne Virginis probaretur, et Virgo nullis cruciatibus vexaretur.

Forte dicturi sunt isti, quod corpus jam incorruptibile et immortale exilius esset ad penetrandum quo vellet, quam esset prius antequam resurgeret. ⁜ g Nequaquam igitur hoc dicit quisque qui sane sapit, quia ex quo conceptus est homo, idem semper qui ante Deus fuit. Unde quando super undas aequoreas ambulavit ante passionem, non minus homo quam Deus fuit. Quod si ad naturam respicias rerum, aut corpus sine pondere vexit, aut undas sua potentia, quo ⁜ h sustinere possent pondus corporis, solidius [Col. 0222B] confirmavit. Et ideo, ut beatus Gregorius ait in homiliis suis (Hom. 26) : Redemptoris nostri opera, quae ex semetipsis comprehendi nequaquam possunt, ex alia ejus operatione pensanda sunt, ut rebus mirabilibus fidem praebeant facta mirabiliora. Illud enim, inquit, corpus Domini intravit ad discipulos januis clausis, quod videlicet ad humanos oculos per nativitatem suam clauso exiit utero Virginis. Deinde addit: Quid ergo mirum, si clausis januis post resurrectionem suam in aeternum jam victurus intravit, qui ⁜ i moriturus veniens non aperto utero Virginis exivit? Ecce tantus talisque doctor et summus pontifex de hoc quid senserit, qui omnes ante se legerat, tam Latinos quam et Graecos, eximios ⁜ j tractatores. Ecce ex hoc uno, quod nulli dubium esse credidit, approbat quod forte dubium esse poterat. ⁜ k Nemo igitur qui sane sapit de re multum dubia incertum aliquid affirmare contendit. Unde quia de illo corpore, quod videri poterat, fides intuentium dubitabat, dum fores cernebant clausas, magister veritatis [Col. 0222C] ab eis omnem aufert dubietatem, cum eis manus et latus palpare et videre jubet. Ita et hic auctor egregius de hoc quod omnibus in commune certum esse credidit, rem valde difficilem astruxit et firmavit, quod corpus Dominicum post resurrectionem januis clausis introierit, fueritque incorruptibile ⁜ l pari modo et palpabile. Tamen quolibet pacto ingressus ex Evangelio ad discipulos januis clausis probatur, sicut et clauso utero Virginis natus. ⁜ m Quod si natus sic per vulvam jure dici non potest, ut isti volunt, omnino nec ingressus per januas; et tamen ingressus ad eos convincitur, quando in medio eorum stetisse legitur; sicut et de sepulcro egressus ⁜ n signato monumento monstratur, quando angelus revolvit lapidem, et vacuum ostendit monumentum. Unde liquido constat quod sicut saxeum illud ostium ⁜ o ei pervium et penetrabile fuit, nec potuit cohibere vivum, quem prius claudebat sub sigillo mortuum; ita et claustrum matricis atque genitale [Col. 0222D] Virginis cum esset clausum et signatum sigillo pudoris, [Col. 0223A] cum impleti essent dies pariendi, non potuit obstare partui integritas corporis; nec tamen ⁜ a eguit reserari, quia ⁜ b non oportuit ut esset tormentum ei qui erat honor matris et gaudium, quia Deo totum erat pervium in ea quidquid erat clausum; honor vero, quia totum erat deificum, ⁜ c quod natum . . . .

Fateor plane quod non tanta materies disputandi valeat inveniri, cur signato sepulcro exierit, vel cur clausis januis introierit ad discipulos, quanta quod de Maria virgine clauso exierit utero. In illis siquidem declaratur divina majestas, in hac autem monstratur divina dignatio; et secundum ⁜ d humanitatem debitus honor matris, et reverentia pudoris. Hinc quoque beatus Ambrosius hymnidicis laudibus testatur ( In hymno in Natali Domini ) quod claustrum pudoris permanserit, et vexilla virtutum in ea fulserint, in qua tota majestas deitatis versatur, quousque plenitudo temporis advenit pariendi. Ergo in qua claustrum pudoris integrum permansit, nulla [Col. 0223B] disruptio intervenit, nulla vexatio carnis, nulla foeditas dirae conditionis; et in qua vexilla virtutum micarunt, nullum peccatum primae originis, ut cruciaretur, viguit. Fulserunt autem vexilla virtutum in illo sacro puerperio, quando virgo concepit sine semine, virgo peperit sine dolore et gemitu, et permansit ⁜ e virgo fecunda prole. Hoc quippe est claustrum permanere pudoris, in nullo violatum esse genitale secretum, quod ei fuit apertum non in conceptu, non in partu, non in ulla confusione parturitionis. Nam et Ecclesia Christi omnis, tam Romana quam et Graeca, sic sua et divina fidenter canit auctoritate, quod peperit virgo sine dolore, quod permansit inviolata, quoniam eam in omnibus illaesam servavit Spiritus sanctus, ut virgo haberet filium, et servaretur ei honor tanto munere dignus, quanta sanctificatione uterus Deo fuerat dedicatus.

Explicit tomus de Partu virginis Mariae primus, una cum sacris virginibus dedicatus.

Inter sanctarum Scripturarum eloquia cavenda est semper vana et superstitiosa intelligentia; quia, sicut in Proverbiis legitur, Perversi difficile corriguntur, stultorumque infinitus est numerus (Eccle. I, 15) . Et ideo quorumdam fratrum temeritas, quia semel ⁜ f coepit sacramenta divini muneris procaci disputatione commaculare, et mysterium sacri partus superflua inquisitione discutere, malunt cum haereticis errare, quam cum Catholicis quae male sentiunt corrigere. Unde sibi quia ⁜ g rimas vanae disputationis inveniunt, sentinam pravae colluvionis ad submersionem animarum fetidam nimis in Ecclesiis introducunt, dum dicunt mendose Mariam virginem naturali lege Dominum peperisse, sicut reliquae pariunt feminae, et non aliunde in partu incorruptam fuisse solummodo, nisi quia ex viri coitu non conceperit. De cujus incorruptione jam me supra satis in priori tomo dixisse [Col. 0223D] credo; sed quia isti nostris non acquiescunt dictis, [Col. 0224A] pervicaci insultatione definiunt virginitatem non aliunde quam ex coitu viri corrumpi posse, neque corruptam vocare debere Mariam, licet juxta legem pepererit omnium feminarum, eo quod, inquiunt, etsi viscera vel genitale secretum more caeterarum feminarum patuit, ut nasceretur Christus, virginitas tamen corrumpi non potuit; propterea Dei genitrix sola virgo post partum et incorrupta fuit. Talibus igitur et hujuscemodi vaniloquiis ⁜ h dum sua diffundunt venena, sanctorum Patrum praetermittunt auctoritatem, et commaculant catholicam fidem. Unde, quaeso, quia nostra dedignantur audire, audiant beatum Augustinum, cui contradicere fas non est, de hac re in libro Enchiridii (Cap. 34) inter caetera disputantem. Ait enim: Nihil humanae naturae in illa susceptione fas est dicere defuisse. Non qualis de utroque sexu nascitur per concupiscentiam carnis cum obligatione delicti, cujus reatus regeneratione diluitur; sed qualem de Virgine nasci oportebat, quem fides matris, non libido, conceperat; quoniam [Col. 0224B] si vel per nascentem corrumperetur ejus integritas, non jam ille de virgine nasceretur; eumque falso (quod absit) natum de virgine Maria tota confitetur Ecclesia, quae imitans ejus matrem quotidie parit membra ejus, ⁜ i et virgo est. De quo sane opere ad Volusianum satis eleganter scribit, ad quem etiam librum nos legendum pro hoc remittit. Sed isti quia nec illum librum, nec hunc locum legere volunt, errant sua temeritate decepti. Alioquin, ut hic egregius doctor fatetur (Ibid.) , si vel per nascentem corrumperetur integritas virginalis, non fas esset eam dicere virginem, corrupta a nascente virginitate. Et si corrupta esset vel per nascentem, quomodo integra esset et illaesa virgo? Audiant itaque ⁜ j hi vaniloqui tantum doctorem et resipiscant, ne forte introducant per suam falsam ⁜ k assertionem Christum in delictis conceptum, et iniquitatibus natum. Quia ⁜ l et si de virgine non est natus, falsum est quod Ecclesia confitetur, ut hic ait; falsum et quod omnis Scriptura [Col. 0224C] Novi ac Veteris Testamenti de illa testatur. Sed quia omnino virgo permansit, nullis ⁜ m pressa est doloribus, in nullo corrupta fuit. Et ideo ⁜ n non fecundarum spurcitias traxit, non sanguinis fluxum emisit, non corruptiones viscerum ⁜ o intra extraque pertulit. Quod si talibus et hujuscemodi pateret puerpera tormentis, procul dubio virgo non esset, quia virginalis integritas violata esset. Hinc Sedulius rhetor Romanae Ecclesiae in Paschali suo opere ait: Infans namque parvus ac maximus, membris scilicet ⁜ p exiguus, sed deitate praecelsus; per hospitalis templi sinceram defluens castitatem, non laesit corpus abscedens, quod non laeserat cum venisset. Quod si ita est, imo quia est, non ita natus est, ut caeteri nascuntur corrupto corpore, sed illaesis visceribus Deus et homo natus est. Unde adhuc idem; Vere divinae generationis hoc secretum testis virginis partus ostenditur, qui materni pudoris custos ingressus ⁜ q clausis visceribus conceptus est et creatus. ⁜ r Nihil ergo apertius [Col. 0224D] dicere queunt, nihil manifestius ii sancti doctores de [Col. 0225A] partu Virginis, quam quod integra virgo clausaque permanserit, ut fuit antequam pareret; quod omnino non esset, si in partu more caeterarum feminarum corruptioni subjaceret. Nulla igitur virgo hujuscemodi subjacet passionibus, et ideo vere virgo, quia integra et incorrupta ⁜ a est, jure dicitur. Sic et beata Dei genitrix, ut vere virgo dicatur dum parit; ex toto recte clausa more virginum et incorrupta creditur. Quod si non ita maneret incontaminata ut reliquae virgines, vere virgo non esset. Quod ut ostenderet David propheta vaticinans de ea, satis congruo exemplo ita ait: Descendet sicut pluvia in vellus, ⁜ b et sicut stillicidia stillantia super terram (Psal. LXXI, 6) . Quem versum Cassiodorus senator in expositione Psalmorum pertractans, vellus sacratissimam virginem Mariam intelligit detonsam ex ovibus Israel, ⁜ c pluviam vero divinitati Verbi comparat; quia sicut pluvia in vellus cum summo silentio venit, ita perfudit ac replevit virgineum corpus, et possedit virgineam mentem. Miro itaque modo, miroque comparationis [Col. 0225B] exemplo ⁜ d firmavit vaticinando descensionis ejus in uterum virginis adventum; quia sicut pluvia integrum et inviolatum perfundit vellus, ita et divinitas Verbi incontaminatam et illaesam servavit virginem. Integram quidem eam invenit et incorruptam, quando descendit sicut pluvia in vellus, et ingressus est virginea viscera; descendit autem et sicut stillicidia stillantia super terram. Unde idem propheta in duabus istis prophetiae sententiis perfectam Christi Incarnationem explanat. ⁜ e Per stillicidia namque terram germinare cernimus, ex qua ad infusionem et ⁜ f humorem pluviae omne virgultum agri germinatur, et omnis terrae viror nascitur. Sic et divinitas Verbi descendens in Mariam sicut stillicidia super terram, germinare eam ⁜ g fecit germen vitae, et non aliunde quam ex seipsa, ⁜ h id est, de carne Virginis per infusionem divinae majestatis. Et ideo aeque quod natum est ex ea, divinum et humanum fuit, ita ut ex Maria neque divinitas Verbi nata credatur sine [Col. 0225C] homine, neque homo sine Verbo, quia Verbum caro factum est, ac per hoc Deus et homo unus est Christus. Porro per pluviam quae descendit in vellus, non germinandi naturam expressit ex vellere, sed modum nascendi ex Virgine. Nam pluvia sereno tempore, quando perfundit vellus, aeque ad ingressum servat integritatem ejus, aeque ad egressum quando refunditur, quia in nullo a pluvia velleris integritas violatur. Sic quippe de Maria virgine praefatus ille coelestis orator sentit, sicque confitetur, quod nec ad ingressum Filii Dei sit corrupta, nec ad egressum violata, ⁜ i sed in omnibus plena gratia, integra et illaesa servata; nec cum ingreditur, uterus aut viscera corrumpuntur, nec cum evacuatur, reserantur. Manet quidem genitale secretum, sed clausum et immaculatum: evacuatur uterus, ut vellus a pluvia, sed non ⁜ j quassantur viscera. Duabus itaque istis sententiis, ut praefatus doctor insinuat, Spiritus sanctus voluit declarare, quod demum Isaias de Christo testatur [Col. 0226A] dicens: Quomodo descendit imber et nix de coelo, et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram, et infundit eam, et germinare eam facit . . . . . sic erit ⁜ k verbum meum, quod egredietur de ore meo. Non revertetur ad me vacuum, sed faciet quaecunque volui, et prosperabitur in iis ad quae misi illud (Isai. LV, 10) . Ecce quid per pluviam David voluit significare, et quid per stillicidia: profecto Spiritus sancti infusionem, et Verbi divinitatem, ⁜ l ut germinaret in uterum Virginis, Verbumque caro fieret; non ut corrumperet virgineam terram, sicut isti volunt, sed ut germen ex ea in fructum erumperet, terraeque integritas illaesa maneret. Quod si pluviae tanta vis est et natura, ut inebriet terram, et infundat eam, germinareque faciat, multo magis Verbum Dei, cui est virtus et potestas, credendum quod repleverit virginea viscera, et perfuderit, germinareque fecerit; nec tamen corrupit eam suo ingressu, sicut nec violavit in egressu. Et hoc est quod David exorans Deo Patri ait: Confiteantur tibi (inquit) populi, Deus, confiteantur [Col. 0226B] tibi populi omnes (Psal. LXVI, 4) . Et ne quaereres quare ita confiteantur, continuo addidit: Terra dedit fructum suum; fructum utique vitae, et fructum incorruptionis; fructum itaque de ligno vitae, quod plantatum legitur secus decursus aquarum, et non fructum de ligno inobedientiae. Fructus namque inobedientiae est mors, et luctus, tristitia, gemitus, et dolor. Quia de fructu ligni vitae magis gaudium et vita metitur quam anxietas et moestitia, magis integritas quam corruptio et disruptio viscerum. Quibus profecto exemplis prophetalis sermo ubique magis juxta allegoriarum figuras fructum declarat prolis et incorruptionem matris, quam primae damnationis illatas justo Dei judicio retributiones. Et ideo religiosius pertractandum est de partu Virginis, quam perscrutandum scrupulosius, quod non licet, latebras ventris. Unde nuper reperi in quodam authentico libro, ut fertur a multis, beati Augustini de secreto Dominicae incarnationis sacramento, in quo inter caetera [Col. 0226C] legitur ad locum quasi suo colloquens familiarissimo; Lege, inquit, cum timore, caute, et veni ad me, et dicam tibi quemadmodum Virgo concepit, quia melius est ut in sermone sit verecundia, quam in fide periculum. Quibus profecto verbis insinuat quam periculosa sit temeritas, et quam caute ac secrete cum religiosis valde de talibus disputandum. Unde in eodem prosequitur opere fundendo preces ad Dominum magis quam verba: Da mihi, inquit, veniam, Christe, et parce ori meo, quia incarnationis tuae mysterium temerarius narrator attingo. Et licet tu clausum dimiseris uterum, nobis tamen permisisti aperire incredulis Evangelium. Ecce inter caetera sacramenta totum Deo tribuitur; unde charitatis obsequio suppliciter imploro, quia longe ab ejus laudibus inpares sumus.

Explicit tractatus de Partu Virginis.

[Col. 0227] . . . . . . . secundum narrationem suam, quam luculenter definiens et breviter ante ait: ⁜ a Tu, inquit, clausum reliquisti uterum. Deinde addidit obscuriora mysterii, et ait: Dicam tamen quod ⁜ b in cubili naturae conficitur. In vulva igitur Virginis [Col. 0227A] sanguis genitalis et semen ejus humor fuit. Hujus sanguinis humorisque substantiam celatam carnem intus fecit: accessit quoque Spiritus sanctus, et haec quae fuerant ⁜ c ibi glutino commassata, animando formavit, formata quoque distinxit in formam hominis animatam, in qua Deus inclusus liniamentis suis tenebatur. Ecce dixi tibi, inquit, quemadmodum peperit; ita peperit quemadmodum ante concepit. In quibus nimirum dictis, si ad simplicitatem dictorum, et ad familiaritatem personarum attendas, lector, haec beati Augustini verba sunt. Si autem ad calumniantium astutias, nec Deus Verbum ullis inclusus est liniamentis corporeis, qui est immensus, quamvis totus in utero sit clausus factus homo, quia totus Deus totum suscepit hominem, in unitate personae, ut Verbum caro esset; nec se admiscuit, ut confunderetur substantia Verbi in carnem, ac si duo liquores adinvicem, sed ut uniret sibi suscipiendo hominem sine divisione et sine ulla commistione in Deum. Ac per [Col. 0227B] hoc ineffabiliter, licet fassus sit iste quod potuit, operatus est Spiritus sanctus, a quo conceptus est Christus: sicut est mater de qua conceptus est, ne duo dicantur patres. Caeterum de liquore seminis et de coagulo humoris, quod fuit in virtute et potentia Verbi, quodammodo, prout loqui fas est, eleganter est locutus, quoniam ipse est mons Dei ille in Psalmis, mons pinguis et coagulatus in utero Virginis: et non illi qui falso suspicati sunt montes ⁜ d incaseati, sed solus ex Virgine Christus mons est, in quo beneplacitum est Deo Patri habitare in finem (Psal. LXVII, 17) . Et ideo per Spiritum sanctum jure dicitur coagulatus, quia sicut lac ⁜ e emulsus est, et concretus de humore vel sanguine, quod est, ut physici volunt, semen mulieris. Coagulatus est autem ac si ex lacte seminis, ut unus sit Christus, [Col. 0228] ex quo conceptus est Deus et homo potentia suae deitatis, et virtute quam ipse novit, quia sicut beatus Augustinus ait, conceptus in carne non est carnaliter factus, cujus ortus ex carne ubertatem attulit, integritatem parientis non abstulit. Quapropter, [Col. 0228A] charissimae, talia et hujuscemodi, ut hic praemonuit vir egregius, caute consideranda sunt, et prudenter intelligenda sunt. Deinde absque ambiguo corde credendum est, et ore confitendum, ut ait, quod Virgo Dei genitrix ita peperit quemadmodum concepit; id est, quia Virgo immaculata clausis concepit visceribus, sicut sacra confitetur Ecclesia, simili modo clausis et incorruptis peperit sine dolore, sine gemitu et sine tristitia et aerumna; sic quippe ut concepit peperit. Nec enim aliter decebat, quia non esset virgo incorrupta, neque flore virginitatis, ut sunt reliquae virgines, si esset vexata vel in partu. Unde beatissimus Leo in sermonibus de Christi Nativitate ita loquitur: Quod nova nativitate generatus sit, conceptus a virgine, natus ex virgine, sine paternae carnis concupiscentia, sine maternae integritatis injuria; quia futurum, inquit, hominum Salvatorem talis decebat ortus, qui et in se haberet humanae substantiae naturam, et humanae [Col. 0228B] carnis inquinamenta nesciret. Ac deinde ait: Oportuit ut novo nasceretur ordine, qui novam impollutae sinceritatis gratiam humanis corporibus inferebat. Oportuit ut primam genitricis integritatem nascens incorruptio custodiret, et complacitum claustrum pudoris, sanctitatis hospitium, virtus divini Spiritus infusa servaret; ⁜ f quae statu erant dejecta erigeret, confracta solidaret, et superandis carnis illecebris multiplicatam pudicitiae donaret virtutem; ut virginitas, quae in aliis non poterat salva esse generando, fieret in aliis ⁜ g imitabilis confitendo et renascendo. Nam, ut ipse testatur, haec nativitas, licet sit in eo natura consimilis, origo est dissimilis, quae humano usu et consuetudine, ut credimus, caret, quia divina potestate subnixa est, ut virgo concepit, virgo peperit, virgo permansit. [Col. 0229A] Non hic, inquit, cogitatur parientis conditio, sed nascentis arbitrium, qui sic homo natus est, ut volebat et poterat. Ubi si veritatem quaeris naturae, humanam cognosce materiam; si rationem scrutaris originis, virtutem confitere divinam. Item ipse in alio sermone, de ipsa eademque Christi nativitate: Nativitas, inquit, Domini nostri Jesu Christi omnem intelligentiam superavit, et cuncta exempla transcendit. Nec potest esse ⁜ a ulli comparabilis, quae est inter omnes singularis, quae denuntiatur ab archangelo ⁜ b esse sine damno pudoris. Beata fecunditas sacram virginitatem nec conceptu ⁜ c violavit nec partu. Superveniente quippe in ea Spiritu sancto, et Altissimi obumbrante virtute, incommutabile Dei Verbum de incontaminato corpore habitum sibi humanae carnis assumpsit, quae etiam nullum contagium de concupiscentia traheret, et nihil eorum quae ad animae corporisque naturam pertinent, non haberet. Quapropter recedant procul haereticorum [Col. 0229B] monstra opinionum, recedant infra suas tenebras insanarum sacrilegia falsitatum. Nos autem venerantes adoremus partum Virginis cum magis, et videamus atque intelligamus quod in principio erat Verbum apud Patrem, quod cum pastoribus Dominus ostendit nobis, in nullo dividentes visibilem ab invisibili, corporeum ab incorporeo, passibilem ab impassibili, formam Dei a forma servi, quia etsi unum manet ab aeternitate, aliud coepit a tempore; utraque tamen substantia sic in unam convenit personam, ut nisi fides credat, sermo explicare non possit. Hinc itaque Prudentius poeta suo praeludens carmine idipsum confirmat dicens:

[Col. 0235B] Quotiescunque, dilectissimi, vobis aliquid pro amore Creatoris nostri in ejus creatura dignis laudibus praedicatur et extollitur, ad ejus procul dubio laudem refertur, qui auctor creaturarum est, ut de creatura sua factor intelligatur et laudetur; quoniam, juxta Apostolum, invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur (Rom. I, 20) ; sicuti, ut ita dicam, fieri solet in quodam laudabili et mirabili artificio, dum quidquid in eo multis et magnis laudibus effertur, totum ad gloriam et laudem manus artificis jure inspicitur. Sed longe incomparabiliter [Col. 0235C] Deus laudandus est in sanctis suis, et in omnibus operibus suis praedicandus. Hinc quoque David: Laudate Dominum, inquit, in sanctis ejus, laudate eum in firmamento virtutis ejus (Psal. CL, 1) . Quod ut digne possit fieri, fides prius adhibenda est, quoniam omnia opera ejus in fide; deinde intelligentia requirenda; alioquin, nisi credideritis, sicut Isaias ait, non intelligetis (Isai. VII, 9) . Intelligibilia autem Dei per ea, ut dictum est, creaturarum quae facta sunt et fiunt in sanctis ejus, digne in fide cum pietate [Col. 0236B] devotionis considerata intelliguntur, intellecta vero ad plenum vere laudantur (Rom. I, 20) . Quae nimirum laus in conspectu Dei et angelorum ejus tanto amplius gratificatur, ut acceptior fiat, quanto in eisdem sanctis et veris operibus Deus sapienter fide creditur, et intellectu pie videtur. Hinc quoque David valde gratulabundus, tertio repetendo exhortatur dicens: Psallite Deo nostro, inquit, psallite regi nostro, psallite (Psal. XLVI, 7) ; Patri videlicet ac Filio; et ut Deus Trinitas commendetur una cum Spiritu sancto, psallite, inquit, sapienter (Ibid., 8) . De quibus profecto [Col. 0236C] quisque non recte intelligit aut credit, non dico sapienter, verum nec utiliter, sed in vanum psallere videtur. Ideo, dilectissimi, adhibete diligentiam in omnium sanctorum festivitatibus, maxime vero in hac celebritate genitricis Dei, ut bene intelligendo ac recte vivendo, in ejus laudibus digne assistere, et sapienter Deo psallere possitis; quoniam quidquid genitrici ejus officiosissime impenditur, illi nimirum impenditur, cui jure patet omne clausum . . . .

Hodie, dilectissimi fratres, natalitia beatae Mariae celebramus; ⁜ a et jam sinceris vestris meritis ac precibus adjuvemur, quatenus ipsa intervenire dignetur, ut et ego vos solemniter exhortari queam ad profectum salutis vestrae, vosque devote percipere valeatis, ut simul nos omnes in ejus laudibus digni inveniamur. Non enim ab omnipotente Deo tam effectus tantarum rerum quam voluntas requiritur. Et ideo, ut credo, pro bona voluntate, dilectissimi, praestabit vires loquendi, quas imperitia denegat, qui et vobis plenissime gratiam intelligendi dedit, quoniam laeti ad ejus festivitatem devotique celebrandam occurrimus, ante cujus torum olim multitudo coelestis exercitus decantavit: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) . Quapropter sit nobis bona voluntas in affectu, erit pro certo [Col. 0239B] Dei adjutorium in proventu, ut et competenter intelligere possimus quam laudamus, et laudare religiose Virginem, cujus hodie solemnia colimus. Ante cujus torum profecto quo puer reclinatur in stabulo, invitant nos, ut dixi, angeli canentes: Gloria in excelsis Deo, ut insinuent vocibus quod idem qui natus est in carne, Deus et homo est. Et quia Deus est, gloria in excelsis, ubi peccatum non est, sed perpetua laus amplior praedicatur; quod autem idem homo, in terris, ubi seditio et bella sunt indesinenter, propter reconciliationem Mediatoris pax hominibus bonae voluntatis nuntiatur, ac sic unus idemque Christus utrumque complectitur. Et ideo sursum in coelis non minuitur gloria superiorum civium, sed augetur; nec deorsum in terris propter discordias frustratur pax hominibus bonae voluntatis, sed praestatur. Propter quod ad hujus cunas infantiae, quas angeli frequentant, invitat nos sanctorum prophetarum chorus, imo et sapientia Dei Patris invitat nos, et Spiritus sanctus: [Col. 0239C] Ante torum, inquiunt, hujus Virginis frequentate nobis dulcia cantica dramatis. Dramaton enim, charissimae, genus est carminis, quo genere Cantica Canticorum edita leguntur. En jubemur, ut charitas amplior commendetur, eo genere canendi dulcia cantica in hujus [Col. 0240A] honore Virginis frequentare, ubi interdum angeli canentes celebrant laudes, archangelus Gabriel evangelizat, stella occurrens refulget, magi veniunt et adorant, munera deferunt, suisque muneribus prophetant: pastores audiunt et loquuntur; veniunt, vident, et intelligunt Verbum incarnatum, quod Dominus ostendit eis.

Idcirco, dilectissimae, ubi talia et tanta ostenduntur, ⁜ b surgite cum hymnis et canticis spiritualibus psallentes in cordibus vestris Domino, et cum angelis ⁜ c decantate dicentes: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) . Quoniam haec est mater Domini, ⁜ d per quem vita redonatur. Haec est virgo fecunda, multis prophetarum indiciis praedicata. Haec est quae hodierna die, completis omnibus, coelo assumitur, exuitur carne, coelesti gloria vestitur. Haec ex genere Abrahae orta virgo, in cujus semine benedicebantur omnes gentes de tribu Juda. Unde dictum est: Non deficiet princeps de Juda, donec veniat qui mittendus est, et ipse [Col. 0240B] erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 10) . Ipsa est virga de radice Jesse, de cujus nimirum rursus radice flos ascendit Christus (Isai. XI) . Ipsa est Virgo clarissima, stirpe David progenita, cui Deus Pater olim in spiritu: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. XXXI, 11) . Ecce ad quam concurrunt, o filii, omnia eloquia prophetarum, ad quam omnia aenigmata concurrunt Scripturarum, de qua natus est Christus, Deus et homo, pridem in terris, ut ipsa hodie assumpta de corpore renascatur in coelis. Unde et filia Jerusalem esse jure canitur, licet natus sit ex ea qui eam olim fundavit Altissimus (Psal. LXXXVI) . Quae revera mater illa coelestis hodie advenit obviam ornata monilibus suis, de qua dicitur: Vidi Jerusalem descendentem de coelo a Deo ornatam ⁜ e auro mundo, et lapidibus pretiosis intextam. ⁜ f Quae profecto hodie decorata ideo descendit, ut reginam mundi, beatam scilicet Mariam, secum eveheret ad sublimia, et collocaret in throno regni; alioquin officiosissime [Col. 0240C] praetexta non occurreret, nisi festivitas magna esset.

Propterea, o filii, seu quicunque pueri et puellae, senes cum junioribus, omnes vos moribus festivos praeparate in festivitate tantae Virginis. Producite [Col. 0241A] choros laetitiae spiritualis, ⁜ a quatenus docere possitis cantica quae auditis, vel quae canitis. Alias autem, quia non est speciosa laus in ore peccatoris, ad haec festa, donec vos vitiis exuatis, non congruitis. Ipsa igitur stella maris, quam hodie coelum suis recepit sedibus, appellatur, quia secundum verbum Hebraicum Maria ⁜ b ita interpretatur. Hinc agite, dilectissimae, ut lucifer ille qui nescit occasum, oriatur in cordibus vestris, dum in hoc saeculo estis. Nam mare praesens saeculum est, stella autem beata virgo Maria, de qua ortus est ille per quem illuminatur omnis mundus.

Hinc securius accedite ad laudem Virginis, et illuminamini, quoniam ipsa est per quam vera lux in mare hujus saeculi refulsit. Ipsa est ancilla Domini, juxta quod ait ipsa post ineffabilia Gabrielis promissa: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I, 38) . Quapropter discite, charissimae, humiliari, discite mites esse, quoniam haec [Col. 0241B] est sola virtus, quam in se Dominum respexisse praecipue gloriatur, ut et vos ex eadem humilitate gloriari possitis; nam et ipsa regina nostri orbis dicitur. Agite cum ea, ut regnare valeatis, ubi exaltantur humiles, et dejiciuntur superbi; ubi dominantur mites, et servituti rediguntur obnoxii, qui ad praesens elevantur, elati. Ecce jam beatam illam dicunt omnes generationes saeculorum, quae se dudum tantis insignivit virtutibus, ita ut et sponsa jure dicatur, ac mater sui creatoris.

Ante cujus torum, quaeso, rursus ad exsequias non threnos doloris, non lamenta fletus, sed carmina Deo dulcia ⁜ c modulate vocibus, quoniam hodie jam laeta pervenit ad regis thalamum. Pervenit itaque puerpera, ubi angelorum melliflua indesinenter sonant organa, ubi hinc inde hymnidici sanctorum vicissim cantica nuptiarum alternant chori, ubi epitalamia sponsi et sponsae suis suavia redduntur melodiis. Ad quas itaque nuptias hodie beata Dei genitrix cum gaudio introivit, quae fuit olim conditoris [Col. 0241C] templum, Spiritus sancti sacrarium; sacrarium, inquam, Dei, quia omnes thesauri sapientiae et scientiae in ejus utero sunt reconditi (Coloss. II, 3) , quo et Verbum caro factum est, in quo habitat omnis plenitudo divinitatis (Ibid., 9) . Sed tamen longe aliter Christus templum Verbi, aliter beata Virgo, quia uterus Virginis ac si hospitium fuit, ex quo Christus Deus ad nos, quasi sponsus de thalamo suo, potentia fortis ut gigas, exiit. Porro Christus Deus et homo, unus mediator Dei et hominum fuit (I Tim. II, 5) : non alter Deus, alter homo, ut templum et Verbum duo essent; sed unus idemque Christus Jesus. Qui dum resolvitur in mortem, Deus in suo homine, cum sit immortalis, propter unitatem ⁜ d subsistentiae mortuus praedicatur; ac per hoc non alius qui templum, alius qui Verbum, sed Verbum et templum unus est Christus. Et quia unus idemque, nec in passione dividi potest secundum substantiam, nec in majestate.

[Col. 0241D] Sic et Dei genitrix speciosa praedicatur, velut columba, pulchra ut luna, electa ut sol (Cant. VI, 9) ; quia columba illa, quae super Christum mansit, eam totam repleverat; idcirco ob hanc speciem decoris non immerito formositate virtutum speciosa laudatur. Pulchra ut luna; quinimo pulchrior quam luna, quia in ejus specie ⁜ e gens omnium Ecclesiarum resplendet, [Col. 0242A] quae sole justitiae illustratur, ut caliginem praesentis vitae destruere possit, et ad ea pertinere nos omnes faciat, quo beata Virgo pervenit, ubi nullum jam patitur defectum luminis, quia laborum ejus et gratiae gloriosus est fructus. Ideo, dilectissimi, imitamini illam, dum vacat et tempus est, quam collaudant omnes sancti et diligunt, quae hodie processit electa de terris ad coelum, electa ut sol. Et ecce in perpetuum clarior sole, coronata triumphat ante Dominum. In qua nimirum Virgine olim quasi in sole posuit rex tabernaculum suum (Psal. XVIII, 6) , ac processit sponsus ad nos de thalamo suo, rex virtutum, rex gloriae, ut omnes regnent per eum.

O quam pulchra est, admirabilis, casta generatio cum ⁜ f claritate (Sap. IV, 1) ! Quod si praeclara est in virginibus, et praeclara cum praeconio bonae famae, multo magis in Dei genitrice Maria, quae virgo permansit, et fecunda mater: cujus sane memoria inclyta [Col. 0242B] virtutum apud Deum et homines immortalis regnat. Qua de causa, filii, imitamini illam, et desiderate illam, quae hodie jam ornata thalamo, sponsa et conjux, mater et virgo, introivit ad nuptias. Introivit itaque integre sigillata signo pudoris, quia et virginitas atque castitas omnis insignitur apud Deum, ut accepta sit et probabilis. Qui autem imitantur illam, erunt ex parte ejus; et beata quae nescierit torum in delicto, habebit fructum in respectione animarum sanctarum (Sap. III, 13) .

Unde quaeso vos, o filii, imitamini signaculum fidei vestrae, beatam Mariam, quam, velut ignis ferrum, Spiritus sanctus totam decoxit, incanduit, et ignivit, ita ut in ea ⁜ g non nisi Spiritus sancti flamma videatur, nec sentiatur nisi tantum ignis amoris Dei. Haec namque est hortus conclusus ille deliciarum, fons signatus (Cant. IV, 12) , puteus aquarum viventium, reparatio vitae, janua coeli, decus mulierum, fastigium omnium virginum, quae ut cedrus Libani quotidie in terris ⁜ h multiplicatur, dilataturque ramis, et [Col. 0242C] in coelo radicibus, ut crescat amplius, solidatur. Exaltatur ut palma, floret velut oliva speciosa in campis, et ⁜ i fructificabit in domo Dei in aeternum (Eccli. XXIV, 17-19) . In qua nimirum domo hodie laeta introivit, et sequuntur eam omnium electorum animae, quae sunt ex parte illius. O! si permitteretur nobis scire quae illius vitae gaudia ad quae intravit hodie, quae illa florentis paradisi amoena, quae illa societas angelorum, quantus famulatus coelorum, et sanctarum animarum ⁜ j numerus exsultans occurrit! quanta illi hodie monstrata sunt secretorum arcana, quam ineffabilia sunt gaudia reserata! Non dico explicare verbis, saltem quis nec digne cogitare poterit quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt.

Idcirco, filii, perpendite Matrem Domini, quae quasi vitis fructificavit suavitatem odoris, et protulit cunctis gentibus fructus honestatis et gratiae (Eccli. XXIV, 23) . Floruit ut mater honorificata, ut mater [Col. 0242D] pulchrae dilectionis et timoris, ut mater agnitionis Dei et spei, in qua gratia omnis spes vitae et virtutis (Ibid., 24-26) , et quae sola refulsit virgo sancta inter filias, ac si lilium inter spinas. Virgo prudens, virgo pudicissima, virgo pulcherrima, et fecunda: corpore decora atque integra, animo fulgida, fide perspicua, vitae praeclara, amore virginitatis devota, [Col. 0243A] in omni obedientia virtutum parata, et in ministerio sibi credito cautissima: cujus animam in passione Christi pertransivit gladius, et in cunctis angustiis decoxit fervor divini amoris. Ipsa est ergo quae a prophetis est praedicata, et a philosophis etiam praedicata, ab archangelo salutata, a Spiritu sancto fecundata, et ab eodem obumbrata. Virilis seminis ignara, prole fecundata, ⁜ a virgo innupta, in filio glorificata, quae fide concepit, et cum gaudio peperit. Virgo siquidem ante partum, virgo in partu, et virgo post partum: quem totus itaque non capit orbis, in ejus se clausit viscera Deus factus homo. Qui coelum et terram adimplet, cui coelum thronus est, terra autem scabellum pedum ejus (Isai. LXVI, 1) , qui palmo coelos tenet, et appendit tribus digitis molem terrae, ac pugillo concludit (Isai. XL, 12) , hunc Virgo sancta pannis involvit, et in praesepio reclinavit (Luc. II, 7) . Ergo qui cuncta pascit coelestia et terrestria, simul et regit, hunc sacratissima Virgo lacte carnis [Col. 0243B] aluit et nutrivit: ad cujus deinde nutum universa reguntur, sub ejus disciplina vel arbitrio infans Deus versatur; et, quod mirabilius est, defensor omnium et creator quasi profugus ⁜ b in Aegyptum fugit (Matth. II, 14) . Quid plura? qui cuncta quasi in statera suspensa tenet, cruce suspenditur; super quem beata Virgo multum doluit, multumque perpessa est, et gladio passionis Christi vulnerata in anima teloque transfixa.

O sanctissima omnium feminarum, quae cum Deo tale tantumque contubernium habuit in terris! Et ecce hodie exaltatur apud eum quem genuit, ut permaneat sine fine gloriosa in coelis. Quae cum apostolis degens vixit, et quandiu simul fuere, unanimiter in oratione permansit, conferens cum iisdem, donec omnia complerentur mysteria repromissionis Christi, et ipsi longe lateque causa praedicationis dispergerentur (Act. I, 14) . Deinceps vero quam feliciter sub praesidio angelorum et Joannis diligentia fuit! O inclyta Virgo! ecce remoraris in terris, quae filium [Col. 0243C] tuum Redemptorem nostrum Jesum Christum praemittis ad coelos, beatius atque felicius et tu angelis commeantibus penetras gloriosa. Secura igitur ac gaudens jam peragis, quia eumdem filium tuum Dominum nostrum jam divinitatis gloria ⁜ c consedere ad dexteram Patris non ignoras. Unde quam beatissima et laudabilis diei hujus celebratio recte colitur, in qua Virgo mirabilis cum laudibus coelestis militiae ⁜ d intra polorum aulam una cum ingenti triumpho excipitur? Ex cujus nimirum carne Dominus Jesus Verbum caro efficitur, qui cunctis in se credentibus januas paradisi aperire dignatus est. Qui matrem secum in throno regni collocavit, et in immortalitatis gloriam eam transposuit, ac super choros angelorum supersolemniter evexit.

Quapropter, dilectissimae, solemnitatem hujus diei dignanter celebrate, de qua exsulant angeli, laetantur archangeli, de qua gaudet omnis illa coelestis Jerusalem, civitas gloriosa. O! si permitteretur nobis [Col. 0243D] scire quanta jucunditas, vel quanta ineffabilis laetitia illic est, vel quanta exsultatio animarum sanctarum de visione tantae claritatis; quantus famulatus beatorum spirituum, quantusque numerus angelorum hodie genitrici Verbi Dei gratulabundus occurrit, ad quanta vel qualia gaudia feliciter hodie intravit, quae profecto nec oculus vidit, nec auris audivit! Sunt enim invisibilia, atque ineffabilia quae percepit, et, ut jam dictum est, filium suum Dominum Jesum Christum, quem pendentem in cruce olim doluerat, multumque perdoluerat, super omnia elevatum in dextera patris regnantem jam conspicit. Quem gaudens adorat omnis ordo coelorum, cui venerantes inhaerent, et inhaerentes immortali Deo immortaliter vivunt. Cui hodie [Col. 0244A] laeta canit ipsa eademque beata mater et virgo: Adhaesit anima mea post te: idcirco suscepit me dextera tua (Psal. LXII, 9) , nihil enim laetius, nihilque jucundius quam quae ipsa canit: Tenuisti, inquit, manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria ⁜ e suscepisti me (Psal. LXXII, 24) . Sed et alibi: ⁜ f Quid enim mihi est in coelo, et absque te quid volui super terram (Ibid., 25) ? Ac si dicat: Nihil nisi te unicum Dominum ut viderem, quam amavi, quem colui, quem cupivi, quem toto corde diu quaesivi, ut es. Et ecce jam video, jamque teneo, cui me olim tota devotione commisi, nec dimittam quem amavi. Et quia jam prae amore defecit cor meum et caro mea, ideo, tu Deus cordis mei, deinceps pars mea in aeternum eris (Ibid., 26) . Porro ad sodales conversa, forte et ad reliquos gratulabunda sanctos hodie inquit: Sicut audivimus, o dilectissimi, ita jam videmus in civitate Domini virtutum, in civitate Dei nostri, quem Deus fundavit in aeternum. De qua nimirum [Col. 0244B] nobis dudum gloriosa dicebantur, jam conspicimus et fruimur plenissimo charitatis intuitu.

Igitur pro talibus et hujuscemodi gaudiis, quibus exsultant cum ea sancti in gloria, et laetantur in cubilibus suis (Psal. CXLIX, 5) , laetemur et nos, charissimae, in spe filiorum Dei, et ad ea imploremus suffragiis eorum pertingere, ad quae illos pervenisse cum beata Virgine credimus corde ad justitiam, et ore profitemur ad salutem, quia tunc veri laudatores sumus, si ea sectamur quae et ipsi sectati sunt, et ad eam fidem, quae per dilectionem est, festinemus venire quantocius. Alioquin incaute vani inspectores sumus et laudatores improbi, cum ipsi coronantur et accipiunt palmas, eo quod in agone legitime certaverint, si non et ipsi pro modulo nostro digne ad ea pertingere laboramus. Qui enim dicit se in Christo manere, debet, sicut ille ambulavit, et ipse ambulare (I Joan. II, 6) .

Propterea, ut saepe dictum est, imitamini matrem Domini, quae vobis sponsum genuit immortalem; imitamini [Col. 0244C] et sanctos, quorum exempla, favente Deo, plurima leguntur. Sequimini sponsum, et festinate ingredi, quo hodie ingressa est beata Virgo ad aeternas nuptias. Praeparate lampades vestras, ut cum venerit sponsus, et pulsaverit, vos vigilantes inveniat, quia beati sunt servi illi quos, cum venerit Dominus, invenerit praeparatos ac pervigiles (Luc. XII, 37) , sicuti hodie hanc vigilantem invenit. Hodie namque nimis laeta meruit audire illud de Canticis: Surge, veni, proxima mea, sponsa mea, columba mea, immaculata mea; quoniam ecce hiems transiit, pluvia abiit et recessit (Cant. II, 10, 11) . Cui forte illa laeta respondit propter adventum supernorum civium: Flores apparuerunt in terra nostra, quia tempus putationis advenit (Ibid., 12) . Ac deinde: Credo videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXVI, 13) ; bona siquidem olim sanctis repromissa, bona quae sunt in Christo Jesu, quem genui, quem alui et nutrivi, ad quem longe diu sitivit anima mea venire ad [Col. 0244D] Deum fontem vivum (Psal. XLI, 3) , et ecce hodie tandem aliquando gaudens vocata venio, et parebo ante faciem Dei. Unde paratum, inquit, cor meum Deus, paratum cor meum, cantabo et psallam in gloria mea (Psal. CVII, 2) . Ac si patenter dicat: Cantabo et psallam in Christo, qui est gloria mea, quem dedisti mihi filium, ex quo non solum gloria amplior, verum et omnibus adoptio praestatur. Ideo jam laeta, jam secura, convertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus benefecit tibi; unde placebo ei in regione vivorum (Psal. CXIV, 9) . Beata igitur nimium et felix virginitas, quae talibus tantisque ⁜ g in extremo decoratur donis, et tantis coacervata virtutibus exaltatur, ita ut cum jubilo istud Davidicum hodie jucundans [Col. 0245A] decantet: Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum, concupiscit et deficit anima mea in atria Domini (Psal. LXXXIII, 2, 3) . ⁜ a Ac si patenter dicat: Cor meum et caro mea exsultaverunt prius in Deum vivum, dum eum in carne parerem, dum lactarem, dum nutrirem, dumque ad incrementa perducerem; nunc autem ipse est rex meus, et Deus meus, quem genui, et fide credidi, corde desideravi.

Quapropter et vos, o filiae, facite voluntatem Patris, ut sorores Christi et matres sitis, sicut ipse ait: Quicunque fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus frater et soror et mater est (Matth. XII, 50) . Facite ergo voluntatem Patris ⁜ b mei. Quia jam sponsae estis, amate sponsum cui vos vovistis; et quia filiae per adoptionem estis, ⁜ c sorores vos cognoscat summi regis Filius. Sed ne forte inde aliqua vestrum magis lascivire velit, quia altum nomen est quod quaesistis, meminisse decet quia ejus sanguine magno pro dote emptae [Col. 0245B] estis. Et ideo, juxta Apostolum: Glorificate et portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 20) . Imitamini sponsum, et amate, quia sponsae estis. Imitamini matrem Virginem et sanctos omnes quos laudatis, quoniam non tantum illis nostra prodest laudatio, quantum nobis eorum imitatio. Unde sponso magis placet imitator devotus, quam laudator otiosus. Tamen vera laudatio imitatio est operis. Nam vere laudare Deum et sanctos in ipsum, jam opus virtutis est, dum proficit mens, et accenditur igne divini amoris, solidaturque fundamento verae humilitatis. Qua profecto humilitate in Christo beata mater Virgo fundata post omnia sibi divinitus repromissa: Ecce, inquit, ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I, 38) . Hinc quoque ipsa in cantico: Quia respexit humilitatem ancillae suae, ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes (Ibid., 48) . Felix igitur et beata mens, quae inter virtutes eximias et donorum exuberantiam [Col. 0245C] tantum se humiliavit, quoniam ⁜ d Dominus humilia respexit in coelo et in terra (Psal. CXII, 6) , et alta a longe cognoscit. Quod si in coelo humilia requirit inter angelos, quid putatis, o filii, in terris, ubi non nisi cum peccato cinis et vermes sumus?

Idcirco imitamini Matrem Domini, et obedite patribus; humiliamini inter virgineos flores, quia ex gratia Dei sunt pudicitiarum dona muneraque virtutum. Implorate precibus; dicite cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 9) . Quotcunque estis, si estis quod vovistis, Dei muneris est, et gratia Redemptoris. Ejus, inquam, sunt dona, cujus hodie mater coelos gloriosa conscendit, et penetravit locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei in voce exsultationis ac laetitiae, ubi jugiter sonus est epulantis (Psal. XLI, 5, 6) . Ergo unde prius cecinerat: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus [Col. 0245D] (Psal. XXXIII, 9) , inde nunc epulatur cum sanctis omnibus, et laetatur. De qua nimirum fruitione deliciarum Dominus per Isaiam: Ecce, inquit, qui serviunt mihi, et qui comportant illud, bibent in atriis sanctis meis; vos autem sitietis. Ecce qui serviunt mihi laetabuntur; vos vero confundemini. Ecce qui serviunt mihi, exsultabunt prae gaudio; vos vero clamabitis ob dolorem cordis, et propter contritionem spiritus ululabitis (Isai. LXV, 13, 14) .

Habetis igitur, filiae, gaudia aeternae vitae, ad quae pervenit hodie beata et intemerata virginitas. Contendite [Col. 0246A] et vos intrare per angustam portam (Luc. XIII, 24) ad thalamum Sponsi vestri, cujus dotem et arrhas pro munere accepistis. Satagite ac procurate promereri bona quae vobis sunt repromissa, ut accipiatis ⁜ e cum reliquis, de quibus profecto in psalmo canit quisque fidelis: Unam petii a Domino, hanc requiram (Psal. XXVI, 4) , et: Credo videre bona Domini in terra viventium (Ibid., 13) . Quae nimirum bona beata virgo Maria hodie laetissima percepit, ⁜ f fruitura sine fine cum angelis: hodie coronatur in regno, quod olim ei praeparatum est una cum sanctis a constitutione mundi; hodie collocatur in throno a dextris Dei, sicut canitur in Psalmis: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate virtutum (Psal. XLIV, 10) .

Hinc, quaeso, cives Jerusalem, quicunque estis viri, quaecunque virgines, quaecunque viduae, pueri vel puellae, venite et videte cum omni puritate cordis, conspicite diligentius Matrem Domini in aethereis sedibus cum corona diadematis renitentem. Venite, [Col. 0246B] inquam, mente, fide, devotione, et videte coronatam in die solemnitatis ejus ac laetitiae corona jucunditatis et decoris, qua coronavit eam Dominus sponsus virginum, rex gloriae, ac remunerator omnium bonorum. Venite, quaeso, et videte, quoniam hodie translata est arca testamenti Dei ad superos, exterius inaurata virtutibus, et fabricata interius auro purissimae majestatis; in qua lex testamenti Dei et manna fuit, quae de coelo fluxerat, virga quoque Aaron quae floruerat. De qua nimirum virga David in Psalmis: Emittet Dominus ex Sion (inquit) virgam virtutis tuae (Psal. CIX, 2) . Deinde faciens apostrophem ad eamdem, Dominare (inquit) in medio inimicorum tuorum (Ibid.) . Quae profecto virga nobis florens attulit fructum salutis pacatissimum, qui ad tempus intra uterum Virginis mysticum germinavit sacramentum. Hinc quoque de ea in Canticis: Umbilicus tuus tornatilis, non indigens poculis; et venter tuus acervus tritici, vallatus liliis [Col. 0246C] (Cant. VII, 2) , eo quod concinat sibi in omnibus Christi ortus ex Virgine. Vere alvus ille ⁜ g tornatilis fuit, quia in eo sapientia se influxit, quae miscuit in cratere vinum suum, indeficientem cognitionis gratiam habens, et divinitatis suae plenitudinem subministrans; in quo nimirum Virginis utero simul acervus tritici et lilii flores Christi gratia ⁜ h germinant, quoniam et granum tritici Christus erat, et lilium. ⁜ i Granum quidem, secundum quod ait: Amen, amen dico vobis, nisi granum frumenti cadens in terra mortuum fuerit, ipsum solum manet (Joan. XII, 24) . Verum quia de uno eodemque grano tritici acervi creverunt frumenti, hinc completum est illud propheticum: Et valles abundabunt frumento (Psal. LXIV, 14) , quia granum illud mortuum plurimum fructum attulit. Hoc itaque granum manna fuit, et ideo omnes homines perpetua coelestium munerum messe saturavit. Unde David: Cibavit eos (inquit) ex adipe frumenti, et de petra melle saturavit eos [Col. 0246D] (Psal. LXXX, 17) . In hoc ergo grano etiam lilium esse testantur divina eloquia. Ego, inquit, flos campi, et lilium convallium (Cant. II, 1) . Propter quod uterus ejusdem Virginis per arcam figuratur, quae cuncta sacramentorum arcana in se habuit; habuit enim panem vivum illum qui de coelo descendit (Joan. VI, 51) ; habuit et legem Testamenti Novi, quia legislatorem genuit, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae (Coloss. II, 3) . Et ideo recte arca sacramentorum Dei virgo Maria fuit, supra quam sane propitiatorium et cherubim [Col. 0247A] hinc inde obumbrantia figurantur, quia Mariae nullum extrinsecus obrepsit peccati contagium, sed intus omnis custodia legis et manna fuit, quod est mirabile sacramentum, ac propitiatio humanae salutis. Supra quidem propitiatorium recte positum est, quia ipse propitiatio nostra super omnia est benedictus Deus.

Et ideo, charissimae, sursum corda erigite, quo hodie, ut ita fatear, arca testamenti ab angelis gloriosissime ad sublimia deportatur. Illo ⁜ a mentem figite quo pervenit sexus femineus, et virginitas Domino consecrata, habens supra se illum a quo divinitus de medio cherubim responsa dantur fidelibus, et in quo repropitiatio praestatur recte credentibus. Et ideo quodcunque Deo mente offerre vultis, illuc fide transmittite, illuc vota inferte, inde precibus impetrata reportate, quoniam non aliunde est ex quo Deo Patri placere possitis, nisi in quo Pater totum constituit placitum suum. Hinc rogo de propitiatorio [Col. 0247B] vobis quotidie loquentem audite, quia in ipso et ex ipso est summa redemptionis nostrae. Et si qua sunt fide quae offerimus, et totum per eum offeramus, in quo sibi Deus placere decrevit; quoniam aliunde non est unde placere possimus. Hic est, inquit, filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; ipsum audite (Matth. XVII, 5) . Propterea audite ipsum loquentem in Evangelio, audite in Scripturis sacris, in quibus ab initio voluntas Patris per Filium monstratur.

Et quia hodie introducta est arca testamenti Dei in Jerusalem illam coelestem cum gaudio exsultationis, quaeso cum hymnis et canticis devotissime agite diem festum cum omni frequentatione populi. Quod si David una cum omni populo dignum duxit arcam veteris testamenti cum tanto honore prosequi, ut Scriptura testatur, multo religiosius est hanc dignis laudibus commendari. Ait namque sermo divinus, quod ascendit David, et omnis populus cum eo, ut ferrent arcam Dei, super quam [Col. 0247C] invocatum est nomen Dei exercituum sedentis super cherubim. Ac deinde David, inquit, et omnis populus ludebant coram Domino omni virtute in canticis, citharis, et psalteriis, tympanis et sistris, cum cymbalis et tubis (II Reg. VI, 2; I Paralip. XIII, 8) . Rogo, si in figura officiosissime tanta confertur gloria, quid putas hodie ante beatam Virginem, quando illa in coelestem Jerusalem evehitur, quantus exercitus sanctorum praecucurrit cum hymnis et canticis?

Nec dubium quin illa centum quadraginta quatuor millia, qui in conspectu throni et seniorum sunt, tenentes citharas suas, cecinere cum omni fragore coeli canticum novum, quod nemo potest dicere, nisi ipsi qui hodie festivi veniunt obviam cum citharis suis, ac laeti in suo beatam choro excipiunt Virginem, non qualemcunque, sed unam ex numero prudentum, et primam omnium inter primos, quae vadit post agnum proximior quocunque ierit. Canit autem et ipsa cum eisdem canticum dramatis novum, [Col. 0247D] quod nemo nisi eo in choro dicere valet. ⁜ b Habent igitur sancti organa sua in coelestibus, quibus dulcia canant carmina; habent psalteria et tympana; habent et tubas cum cymbalis, et sistris, in quibus personant Deo digne laudes singuli in cordibus suis. Unde una virtutum harmonia Deo quotidie offertur cum jubilo in voce exsultationis ac laetitiae. Quae omnia hodie musici generis cantica sonuerunt fragose in coelis obviam Virgini, tanquam voces citharizantium. Forte occurrit primum ei virginum chorus, inter quas, ut reor, flos purpureus, Tecla scilicet et Caecilia, Agnes quoque atque Perpetua; deinde viduarum [Col. 0248A] laudabilis numerus, ubi ⁜ c vadit et Anna filia Phanuelis una cum caeteris omnibus; Sara quoque mater nostra, Rebecca atque Rachel cum pronubis sanctis. Quid plura? cuncti greges universi ordinis hodie laeti eam suscipiunt, Hosanna praecinentes sub dramate jubilationis ante Matrem summi Regis, quae verum fuit templum Dei vivi, et arca testamenti. Ante quam sane arcam in figura Christi regem devotissime nudum saltasse legimus, et post sex passus hostias immolasse. Quod si David gloriam illius quae evacuatur tanto tulit honore, quoniam haec rerum figuratarum gesta sunt; quanto magis arca Dei viventis, de qua natus est Christus, Dei virtus, et Dei sapientia, huc hodie cum laudibus effertur? Illa namque omnia umbra sunt futurorum; in Maria vero manifesta veritas, ante quam Christus rex subsiliendo pertransiit de morte ad vitam, de corruptione ad incorruptionem; sicque Ecclesiam una cum matre reduxit ad superos, quoniam ipsa est Dei [Col. 0248B] templum, et arca novi testamenti, in qua verus Deus versatur; non in figura et in aenigmate; sed in veritate pro salute omnium Deus homo immolatur. In cujus profecto sanguine testamentum confirmatum est novum, quod testatus est cum patribus nostris, et reconditum in utero Virginis, inde ad nos usque translatum. Quae nimirum Virgo, ac si arca, hodie de captivitate hujus saeculi angelorum exsequiis glorificata reducitur, non in Jerusalem quam decoxit vel evastavit Chaldaeorum exercitus, sed in illam veram et coelestem, quam fundavit Deus et non homo, collocatur. Unde velim vos diligentius considerare, dilectissimi, cum quantis laudibus prosequi debeamus Dei genitricem, ad coeli palatium procedentem, quam hodie coelestis veneratur exercitus; cui comitantur legiones angelicae; in cujus adventu tripudiat ordo coelorum, et exsultat sanctorum numerus; quia et si gaudium est in coelo super uno peccatore convertente in terris (Luc. XV, 7) , multo magis gaudere credendum in coelo de adventu [Col. 0248C] et gloria tantae Virginis. Ideo et nos, quaeso, gaudeamus in hymnis et canticis spiritualibus; jubilemus Deo cum exsultatione, qui tantum dilexit nos, ut ipse fieret, ⁜ d propter quod nos sumus, homo. Ac deinde qui eramus filii irae omnes, juxta Apostolum (Ephes. II, 3) , fecit filios Dei per gratiam, quod ipse est per naturam.

Quapropter, obsecro, accedite ad tantam gratiam per fidem; indesinenter accedite, et videte visionem magnam cum Moyse, quam vidit in rubo. Videte, inquam, jam completum, et admiramini quod praevidebat ipse tantus patriarcha in spiritu futurum. Alioquin nisi in spiritu videri non potest etiam res gesta, quia visio magna est, quam digne praevidere et ⁜ e annuntiare nemo potest. Unde Moyses ait: Ibo, et pertransibo, et videbo (inquit) visionem hanc magnam (Exod. III, 3) . ⁜ f Vere magnam; videbat enim quod arderet rubus silvestris, et non consumebatur, quod erat multum mirabile. Sed longe mirabilius erat, quia Deus [Col. 0248D] erat totus in rubo, et angelus vocabatur. Erat quippe visio corporea valde mirabilis, sed longe mirabilius quod intelligebatur in spiritu, quia praesens totus erat in flamma, et quod per flammam futurum monstrabatur, ita ut nec flamma deficeret, nec rubus ignibus consumeretur innocuis. Quo nimirum incombusto manente, virginitatem beatae Mariae conservatam credimus corde, confitemur ore, quoniam Spiritus sanctus, quia Deus ignis consumens est (Deut. IV, 24) , totam inflammavit et incanduit, ita ut mater fieret Christi, et templum divinae majestatis. Non enim praebebat calori juncta materies rebus alimenta incendii, [Col. 0249A] neque sentiebat frutex damna naturae possessa flammis. Ita et beata virgo Maria, quamvis nemo qui Deum videat, ipso teste, vivere possit (Exod. XXXIII, 20) , tamen totam deitatem in se suscipiens per Christum quem genuit, vixit intacta; felicius deinceps virgo et incorrupta permansit. Haec erat visio magna, quam pertransiens Moyses in spiritu praevidebat; unde tremefactus non audebat accedere, quoniam ineffabile erat totum visu quod cernebat. Propterea et vos, sanctimoniales Christi, nolite parvipendere visum intelligentiae, ignem divinitatis, quem resplendere recolitis in Maria, quoniam ipse est Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob, ut vox de rubo sonuit, qui natus est ex ea. Ergo pluris est res quam completam cernimus, et permanet in salutem, quam figura quae pertransiit ad tempus veritate exhibita. Hinc quoque beatum dicimus Moysen, ⁜ a qui talia a longe et magna futura conspexit; sed beatior Maria, de qua ipsa visio fuit. De qua sane visione prophetarum [Col. 0249B] eximius Habacuc tremens factus canit dicens: Domine, audivi auditum tuum, et timui; consideravi opera tua, et expavi (Habac. III, 2) . Expavit autem, tale aliquid ut vidit; expavit et Moyses, eo quod incomprehensibile erat homini quod utrique videbant. Paveamus ergo et nos, ne forte pereffluamus a tanto mysterio redemptionis nostrae; et adeamus mente cum fiducia per interventum sacratissimae Virginis usque ad thronum summi Pontificis, ubi pro nobis est hostia ipse, et sacerdos, advocatus, et judex. Et quia minus idonei sumus ad hoc, per ipsam rogemus Christum, cujus hodie festum colimus. Rogemus votis omnibus, imploremus precibus, ut ipsa pro nobis rogare dignetur apud eum quem genuit; quia etsi non sumus tanti meriti ut Moyses, et prophetae, aut apostoli, beati tamen qui non viderunt, et crediderunt (Joan. XX, 29) . Credamus ergo et nos, ⁜ b et laudemus quae gesta sunt, visa, et credita, quoniam vera sunt, ut ad ea quae repromissa sunt pertingere valeamus.

Sed quia laudare digne nequimus beatam Virginem, [Col. 0249C] quia inferior est ea nostra laus, veneremur et amemus quantum possumus. Adoremus Deum Patrem, ut veri adoratores, ut Salvator ait, in spiritu et veritate, quia Deus Spiritus est, et qui adorant eum, oportet adorare in spiritu (Joan. IV, 23) . Alias autem nisi in spiritu non adoratur, nec ei recte servitur. Idcirco egredimini ex iis angustiis carnalibus; exuite vos veterem hominem, et induite novum qui secundum Deum creatus est (Colos. III, 9, 10) . Egredimini ex hac ⁜ c dilectione carnali, ne sollicitudo praesentis vitae ac voluptatis suffocet in vobis verbum vitae, quod seminatum est in corde. Peregrinamini magis a corpore, ut cum Deo adesse possitis (II Cor. 5, 6) , quoniam qui in carne sunt Deo placere non possunt (Rom. VIII, 8) . Vos autem, charissimae, jam in carne non estis, quae carnis opera in vobis mortificatis, sed in spiritu. Quicunque ergo spiritu Dei aguntur, ii filii sunt Dei (Ibid., 14) .

Et ideo dilatamini vos, et erigite mentem ad sublimia, [Col. 0249D] ut possitis comprehendere ea in quibus Christus sponsus vester in dextera Patris sedet et glorificatur; quatenus ibi adoretis eum in throno ubi est ipse, ⁜ d quia jam extra mundum est, ubi in circuitu throni ejus viginti quatuor seniores sedere leguntur ante conspectum Dei in sedibus suis, et adorant Christum regem viventem in saecula saeculorum, mittentes coronas suas ante pedes ejus, quas ab ipso acceperunt, dicentes: Gratias tibi agimus, Domine Deus omnipotens, qui es, et qui eras, qui accepisti virtutem, et regnasti in saecula saeculorum (Apoc. IV, 4) . Ergo ubi adorant hi, et quomodo adorant, quantum fas est mortalibus, etiam in praesentiarum adorare eum oportet, [Col. 0250A] quoniam Christus in Patre veritas est, veraxque Pater in Christo vero Filio totus est, qui unus et verus Deus est, qui in Spiritu sancto adoratur, quia Deus Trinitas est, et ipse Deus Trinitas in templo suo, et non in manufactis hominum est (Act. XVII, 24) . Templum autem Dei Ecclesia est, sicut Joannes testatur in sua Apocalypsi: Et apertum est, inquit, templum Dei in coelo, et arca testamenti ejus visa est (Apoc. XI, 19) . Quae profecto arca non illa Moysi fabricata, sed beata virgo Maria est, quae hinc jam transposita erat; quam beatus Joannes evangelista, testis veritatis, cui commissa est, forte recognoscens venerabiliter affatur. Quia in coelo visa est, monstratur species in genere, sicuti et genus per speciem declaratur. Quoniam beata Maria in templo Dei visa est, scilicet in Ecclesia Dei; Ecclesia vero in ejus virginitatis fructu penitus Domino dedicatur; ac per hoc arca testamenti Dei, ipsa videlicet Dei genitrix, in templo ejus non immerito visa est, ⁜ e quia Ecclesia [Col. 0250B] et ipsa Virgo est. Unde Apostolus: Despondi enim vos uni viro, inquit, virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2) . Et ideo, dilectissimae, illuc mentem dirigite, ubi sponsus vester pro nobis introiit, et beata Virgo visa est, quoniam ibi ejus festivitas recte colitur, ubi Christus est sponsus, et aeternae vitae gaudia celebrantur. Unde, quaeso, egredimini fide, moribus, mente, atque omni desiderio aeternae visionis, actibus et pollutum nolite tangere. Ascendite sursum per contemplationem, et per ⁜ f conversationem bonae vitae, donec apertum est templum Dei in coelo; quatenus ingredi possitis, omnia ubi vobis repromissa bona servantur, et Virgo sancta coelesti jam immortalitate vestitur. In coelestibus namque sint corda vestra erecta, ubi est et thesaurus vester (Matth. VI, 20) . Imo idem et thesaurus aeternae haereditatis sit in corde vestro, quatenus quod est in coelo, in vobis sit per fidem. Coronam itaque vestram nemo accipiat alter, donec veniat sponsus (Apoc. 3, 11) ; [Col. 0250C] quin imo vos corona decoris esse possitis in manu Domini per gratiam ejus (Isa. LXII, 3) , qui vos ad aeterna vocavit gaudia, Jesus Christus, filius Virginis, Dominus noster, qui cum aeterno Patre una cum Spiritu sancto vivit et regnat Deus per infinita saecula saeculorum. Amen.

Inter praecipuas sanctorum festivitates, charissimae, hodierna nobis refulsit insignis et gloriosa genitricis Dei Mariae solemnitas, in qua ipsa beata et venerabilis Virgo assumpta est gloriosissime ad aethereum thalamum, in quo, ut canimus, Rex regum, filius beatae Mariae virginis, stellato, imo ineffabili sedet solio. Ubi millia millium ministrant angelorum, juxta Danielis vaticinium (Dan. VII, 10) , et decies centena assistunt millia; quorum cum laudibus et exsequiis gloriosa Dei Genitrix hodie de terra exaltata, et de carne evecta, cum triumpho et exsultatione suscepta est in [Col. 0250D] coelo, et collocata in paradiso. Haec est namque sacra et venerabilis solemnitas, fratres, ante mundi constitutionem praescripta et praeordinata; sed hodierna die exsultanter est impleta. Nobis quidem, dilectissimi, hodierna est annua; sed angelis in coelo et supernis civibus est continua et perpetua. Sed quia in praesentiarum nobis continua esse non potest, debet tanto celebrior fieri prae omnibus sanctorum festis, quanto ineffabili utitur privilegio mater Domini Salvatoris et donum possidet perpetuae virginitatis. Quia et si impartit praemia justus judex, Christus Dominus, secundum Apostolum, unicuique juxta opera sua (Rom. II, 6) , huic tamen sacratissimae Virgini [Col. 0251A] genitrici suae, sicut incomparabile est quod gessit, et ineffabile donum quod percepit, ita et inaestimabile atque incomprehensibile praemium et gloria, non dico inter caeteras sacras virgines, verumetiam ultra omnes sanctos, quam promeruit. Pervenit namque ad coeli palatium beata et gloriosa, ubi Christus sponsus Ecclesiae infra thalamum collocavit eam in dextera majestatis. Ibi siquidem eam assumpsit praecellentissimam inter primos, ubi, juxta David vocem, stat regina in dextris Dei in vestitu deaurato, ⁜ a circumdata varietate (Psal. XLIV, 10) . Haec igitur dies est, in qua renata inter filias Jerusalem speciosa resplenduit, in qua gloriosa Dei genitrix quasi aurora processit, et vadit post agnum gloriosior quocumque ille pergit.

Haec namque est, ut dixi, fratres, festivitas hodierna praecipua et venerabilis nobis; sed venerabilior in coelo est angelis et sanctis omnibus, quorum laetitia et gaudium procul dubio ex hujus adimpletur diei exsultatione, quando beata Dei genitrix clarior [Col. 0251B] sole refulsit in throno claritatis. Nam Christus, sicut legimus, in sole posuit tabernaculum suum (Psal. XVIII, 6) ; de quo ipse, ut ita loquar, tabernaculo processit tanquam sponsus de thalamo suo. De quo sane tabernaculo, ac si ex voce genitricis Dei, dicitur: Et qui creavit me, requievit in tabernaculo meo (Eccli. XXIV, 13) . Idcirco absque dubio, fratres charissimi, beata Virgo pro tanta gratia, tantique honoris privilegio materno hodie resedit sublimata in throno; quoniam etsi duodecim leguntur throni, in quibus duodecim apostolorum sessurus est numerus, quando Judex omnium, sacratissimae hujus Virginis filius, sedebit in sede majestatis suae cum senatoribus suis (Matth. XIX, 28) ; non desunt tamen ibidem quam plurimi alii, inter quos in conspectu Dei etiam viginti quatuor dicuntur residere seniores, et adorare ante thronum Dei viventem in saecula saeculorum (Apoc. IV, 10) . Sed et Daniel testatur quod throni positi sint, nec eorum tamen explet numerum (Dan. VII, 9) . [Col. 0251C] Unde liquido constat, dilectissimi, quia thronus beatissimae Virginis, paratus ante mundi constitutionem, hodie celsior glorificatur, et ⁜ b veneratur etiam ab angelis; nec immerito igitur, quoniam et ipsa facta est thronus Dei et thalamus, in cujus utero veniens sapientia Dei Patris, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Quod si anima justi cujuslibet sedes est sapientiae; teste Scriptura (Sap. 7) , multo magis hujus anima, fratres charissimi, quam Spiritus sanctus sic ⁜ c implevit, etiam ante conceptionis horam, ut salutaretur ab angelo. Ait enim: Ave, Maria, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus (Luc. I, 28) . Ad quam ita mox ingressus Filius Dei, qui est virtus et ⁜ d sapientia Patris, sic replevit, sicque possedit, ut in ea Verbum caro fieret, et ⁜ e habitaret totus Deus in homine. Et ideo totus in nobis, quia ⁜ f totus Deus in ea fuit; ac per hoc, quem coeli et terra non capiunt, totum concepit Virgo de Spiritu sancto, et peperit pro salute [Col. 0251D] mundi Deum et hominem.

Ideo, dilectissimi, cogitate cum omni integritate fidei, cogitate, inquam, animam hujus Virginis, quia commercium tanti muneris ⁜ g non scire digne nec [Col. 0252A] cogitare possumus. Idcirco hujus Virginis animam Dominum magnificantem glorificemus (Luc. I, 46) , quam hodie paradisus excepit gaudens, quam angeli cum laudibus prosequuntur, quam apostolorum chorus veneratur, quam martyres candidati beatificant, quam sanctorum confessorum stolatus concelebrat numerus, cui hodie sanctarum virginum cum suis palmis victricibus exsultanter occurrit exercitus. Quoniam haec est anima illa beata, per quam auctor vitae ingressus est mundum, per quam omnis maledictio soluta est priorum parentum, et coelestis benedictio in toto venit mundo. Haec est Virgo, in cujus utero omnis Ecclesia subarratur ( sic ), conjuncta Deo foedere sempiterno creditur. Pro talibus et hujuscemodi sacramentis veneranda est, fratres, hodierna festivitas, sic annua, ut semper nobis continua maneat et venerabilis in mente; quoniam post Christum, qui caput est et Deus totius Ecclesiae, haec Virgo gloriosa refulget, etiam super choros, ut cantatur, exaltata angelicos, clarissima inter virgines, candidior inter [Col. 0252B] martyres. Quia etsi illi martyrio coronati dealbarunt stolas suas, et candidas eas fecerunt in sanguine Agni (Apoc. VII, 14) , nihilominus haec beata et venerabilis Virgo candidior digne praedicatur, eo quod etsi corpora martyrum pro Domino supplicia pertulerunt, nihilominus haec admirabilis Virgo in anima passa, teste Domino, comprobatur. Ait enim Simeon, vel Dominus ad eam: Et tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II, 35) . Quod si gladius usque ad animam pervenit, quando ad crucem stetit, fugientibus apostolis, cum videret Dominum pendentem (Joan. XIX, 25) , etiam plusquam martyr fuit, quia in animo non minus amoris quam moeroris est intus gladio vulnerata. Parata enim stetit, si non deesset manus percussoris. Beata Dei genitrix jure plusquam ⁜ h mater est; quae nimio amore vulnerata testis exstitit Salvatoris, ⁜ i et pro moerore in animo cruciatum sustinuit passionis.

Propterea igitur quia haec virgo et mater ⁜ j ineffabilibus [Col. 0252C] est donis in praesentiarum munerata, privilegiis sublimata divinis, credere oportet quod hodie omnimoda coelesti ita illustratur gloria, ut nullus in terris possit digne laudibus venerari. ⁜ k Unde quia quantum debemus eam honorare non possumus, implorandus est Spiritus sanctus, qui eam replevit et ornavit immensis largitatis suae muneribus, implorandus etiam ipse unigenitus Deus, Dei Filius, ut pro modulo infirmitatis nostrae suscipere dignetur laudes utcunque pro ipsa quas offerimus, quia nemo mortalium est qui digne possit hujus sacratissimae Virginis laudes dicere, neque possit mysteria quae in illa completa sunt verbis explicare. Tamen admodum ⁜ l quantum colanda sit, ostendit Gabriel archangelus ad eam missus venerabiliter (Luc. I, 26) , dum eam prior salutat ex officio debitae venerationis, et collaudat gratia plenam, quam benedictam praedicat inter omnes mulieres, moxque matrem affuturam Domini ⁜ m indicat. Alioquin, charissimi, nisi esset [Col. 0252D] non tantum ultra mulieres, verum etiam meritis ultra homines, tantus archangelus non tantam ei exhiberet salutationis gratiam, nec tales tantasque inferret laudes. Quod si adhuc in carne mortali, ⁜ n etiam ante [Col. 0253A] completa mysterii sacramenta, archangelus Dei tantam et exhibuit reverentiam, et attulit laudis praeconia; quid putatis, charissimi, hodie in coelo quantas deferunt laudes, et glorificant Filium Dei, qui natus est ex ea? Haec est namque, dilectissimi, Maria virgo, ⁜ a ob cujus se naturam Christus quam saepe Filium hominis testatur ex Evangelio, ubi ait: Filius hominis venturus est in regno Patris sui (Matth. XVI, 27) . Necnon et cum diceret beato Petro una cum caeteris: Quem dicunt homines esse Filium hominis (Ibid., 13) ? ⁜ b ac demum ab eis quaereret: Vos autem quem me esse dicitis (Ibid., 16) ? ait Petrus pro omnibus: Tu es Christus, Filius Dei vivi; non quod eum negaret filium beatissimae virginis Mariae, quod ait Christus, sed ut demonstraret unum eumdemque Filium hominis esse Filium Dei: quam fidem tam in Petro quam in caeteris apostolis requirebat Dominus. Et ideo, charissimi, veneremur sicut matrem Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi; praedicemus ac si [Col. 0253B] matrem Domini, et perpetuam virginem, quae hodie pervenit ad thalamum aeterni regis, ad easdem nuptias quae in utero ⁜ c ejus sunt dedicatae, et pro quibus arrhas accepit sponsa Christi in dotis titulo, et pignus haereditatis aeternae, Spiritum sanctum (Ephes. I, 14) .

Sed qui minus idonei sumus de tantis digne loqui aut cogitare mysteriis, redeamus ad ipsius verba beatae Virginis, ad ipsius rudimenta virtutum, quatenus ex ejus tirocinio humilitatis ⁜ d melius disserere valeamus cur demum ad tantae pervenerit celsitudinem claritatis. Ait enim inter caetera: Quia respexit humilitatem ancillae suae, ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes (Luc. I, 48) . Hinc, quaeso, fratres mei, audite ⁜ e matrem prophetissam Dei. Prophetissam dico, imo, ut ita dicam, evangelistam. Audite, quaeso, virgines, audiat omnis feminarum ordo humilitatem tantae Virginis; et nolite credere, si non jam completa sunt omnia, quaecunque praedixit per eam, qui ipsam repleverat Spiritus veritatis. Ecce enim, inquit, ex hoc beatam me dicent omnes [Col. 0253C] generationes. Ergo quando haec sancta et venerabilis Virgo dicebat, nescio, fratres, vel si paucis in eadem gente Judaeorum nota fuisset; loquebatur tamen cum fide, et praedicabat quae futura noverat. Dicebat autem humilis et ancilla, ⁜ f quae se beatam noverat: Ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes. Quapropter, quaeso, respicite terras quascunque sol suo illustrat lumine, et videte, quoniam nulla jam pene est natio, nullaque gens, quae Christum non credat; et ubicunque Christus colitur et adoratur, venerabilis Dei genitrix Maria, beata et felix, necnon et virgo perpetua praedicatur. Et ideo, fratres, parum est ab uno vel a paucis dici, quod ab omnibus ubique praedicatur et creditur. Hoc itaque est, dilectissimi, quod dico, quia creditur. Et ecce per orbem terrarum ubique in omni gente et in omni lingua beata Maria virgo pronuntiatur, et quot sunt homines, tot habet testes. Verum siquidem dixerim, quia creditur, dum praedicatur. Praedicatur autem, [Col. 0253D] quia vere beata creditur esse apud Deum; et nunc fiducialius ubique pronuntiatur, quia vere et fideliter beata creditur.

Tamen quod praedictum est, in omnibus adimpletur, quia in terris beata et gloriosa dicitur, in coelis vero ab omnibus sanctis conspicua collaudatur et praeclara. Inde enim, charissimi, haec festivitas gloriosa, unde illa sublimatur, et beata etiam ab Angelis [Col. 0254A] veneratur. Quia respexit, inquit, humilitatem ancillae suae: ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes (Luc. I, 48) . ⁜ g Mira et omni devotione plena vox, qua dicitur: Quia respexit humilitatem ancillae suae. Non enim ait: Quia respexit virginitatem meam, aut innocentiam, aut aliam quarumlibet virtutum gratiam; sed solam humilitatem suam respexisse Dominum humiliter fatetur. Mira itaque disciplina virtutis, et admirabilis philosophia. Siquidem mira et circumspecta professio Virginis, ut et veritas panderetur in sermone, et in nullo offenderetur divina virtus, quae magnificabatur in professione. Unde cum audisset omnia quae ab angelo ei deferebantur incomprehensibilia, et credidisset inaudita, necnon etiam et quae ab Elisabeth dicebantur credita: Magnificat, inquit, anima mea Dominum; et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo (Ibid., 46) . Deinde intulit: Quia respexit humilitatem ancillae suae; ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes. [Col. 0254B] Verumtamen in nullo de se praesumpsit, in nullo aliquid de se altum sapit; sed tota in Deo exsultat, totusque spiritus ejus in Deo gaudet, et tota ejus anima Dominum magnificat et collaudat. Nihil sibi attribuit meritorum, nihil sibi de se applaudit; sed solummodo ea quae Dei sunt requirit et sapit. Idcirco in illo tota exsultat, tota gaudet et laetatur; solam sibi vendicat humilitatem ancillae, quae mater veneratur ab angelo Salvatoris. Nec tamen eamdem humilitatem a se ⁜ h aliquid esse dixit, sed quia Altissimus eam respexit, et acceptam sibi fecit, ideo, inquit, beatam me dicent omnes generationes. O mira confessio, et mira humilitas! Confitetur humilitatem, quam solam in se respexisse dicit, qui cuncta respicit, et continuo praedicatur beatitudo ipsius, de qua hodie totus testis est mundus. Quae beata etiam et cum Christo in aeternum regnare creditur, quia completa sunt quae praedixit. Scriptum quippe est: Omnis qui se humiliat exaltabitur (Luc, XIV, 11; XVIII, 14) . Exaltata est autem sancta Dei genitrix, non solum quia [Col. 0254C] humilis inventa est, verum etiam ineffabiliter gratia repleta est. Quam deprecantes veneramur, et venerantes deprecamur; ut ipsa pro nobis intercedere dignetur apud Dominum nostrum, Dei Filium, quem de se genuit incarnatum, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Adest nobis, dilectissimi fratres, hodierna festivitas beatae Mariae virginis gloriosa, plena gaudiis et immensis de ascensu ejus repleta muneribus. ⁜ i Illustris quidem pro meritis, sed illustrior valde pro gratia qua illustratur, non tantum beata ipsa virgo, verum etiam per eam omnis Christi Ecclesia. Nec enim gratiam ex meritis gloriosa virginitas promeruit, sed praemia meritorum ex gratia percepit. Et ideo celebritas hodierna inde gloriosior est caeterorum sanctorum natalitiis, quo illustratur beata Virgo et mater [Col. 0254D] Domini ineffabilibus divinorum sacramentorum privilegiis; quia inde creverunt merita, unde plenissime referta est gratia. Et ideo apud Dominum quanta pensanda sint ejus merita, vel cogitanda praemia, puto quod nemo est qui ad purum edisserat, nisi qui potest vere perpendere, qualis vel quanta sit ista gratia, qua repletur ipsa, per quam venit in mundum Dei majestas. Idcirco, fratres mei, veneranda est haec [Col. 0255A] solemnitas cum omni devotionis obsequio, et venerandum quod canitur etiam super choros exaltata angelorum. Nam nulli hominum unquam concessum est tanti uti privilegio muneris, etiam ⁜ a nec angelo, ut una persona esset in Trinitate, quam de substantia sua genuerit, et esset Deus.

Ideo, quaeso, sileat insipientia carnis, et celebretur digne cum laudibus festivitas matris Domini et Salvatoris nostri, tanto honore dignissima, quantum est veneranda ex gratia, quia ejus honor et gloria, laus et gratiarum actio est Redemptoris. Hodie quippe vocata processit, et immarcessibilem de manu Domini cum palma virginitatis percepit coronam. Hodie in throno regni suscepta est, et resedit. Hodie thalamum intravit, quia simul virgo et sponsa fuit. Hodie siquidem audivit illam vocem blandientis a sede majestatis, qua dicitur: Veni, electa mea, et ponam te super thronum meum, quia concupivit rex speciem tuam. Ad quam sane vocem credimus quod [Col. 0255B] gaudens et exsultans soluta est beata illa anima, ac perrexit ad Dominum, ubi facta est ipsa thronus, quae fuerat in carne templum divinitatis. Tanto speciosior prae cunctis et sublimior, quanto et gratia gloriosior refulsit. Haec igitur divina est recompensatio, fratres, de qua dicitur: Omnis qui se humiliat exaltabitur (Luc. XIV, 11; XVIII, 14) . ⁜ b Fundata enim erat profunda humilitate, et dilatata in charitate, propterea hodie tam sublimiter est exaltata.

Sed quia celsitudinem et magnificentiam throni perscrutari non possumus, saltem thesauros ejus humilitatis interdum perscrutemur, ut deinceps, ejus intervenientibus meritis, ad gloriam donorum pertingere valeamus. Nam humilitas custos reliquarum virtutum est; et ideo venerabilis Virgo, quia virtutes multas sibi aggregaverat, custodem earum humilitatem in animo ferebat. Quam post perceptam gratiam ampliavit, et confessa est se esse ancillam, quae mater erat Creatoris. Nihil nobilius, fratres, Dei matre invenitur, quae se profitetur ancillam; nihil [Col. 0255C] splendidius quam splendor elegit gloriae. Noverat enim beata Virgo quia humilitas Deo semper placet; et ideo ex nuntio cum salutatur, nihil altum de se sapit, nihil praesumit, sed tota humilis ad Deum intendit, cui totum deputat quod est, et quod audit. Quapropter et nos discamus Deo deferre, discamus de nobis humilia sentire semper in omnibus. Discamus humiliari, quia auctor vitae ideo ad nos cum esset altissimus, humilis venit, ut nos humilitatem de se doceret magister veritatis. Quia si quis sine humilitate virtutes congregat, quasi qui in vento pulverem portat. Unde ait ipse in Evangelio: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) . Nec sine causa igitur praecipue mortales et fragiles humilitatem discere jubet, qui etiam in coelis, ubi immortalis regnat inter angelos, humilia requirit. Unde David Propheta ait: Quis sicut Dominus Deus noster, qui in altis habitat, et humilia respicit in coelo et in terra (Psal. CXII, 6) ?

[Col. 0255D] Quod si ab ipsis angelis in coelo mansuetudo exigitur, quid putatis hic, fratres, ubi superbia regnat, ut humiliemur quantum necesse est nobis? Hinc quoque dictum legimus: Quanto magnus es, humilia te in omnibus (Eccli. III, 20) ? quoniam humilem spiritu, sicut Salomon ait, suscipiet gloria (Proverb. XXIX, 23) . Hoc quippe noverat beata Dei genitrix, fratres mei, quod ad humilem, et quietum, et trementem sermones suos, respiciat divina dignatio (Isai. LXVI, 2) . Idcirco continuo ait ad angelum: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I, 38) . Non enim superbit, sed crescit ex dono devotionis obsequium humilitatis: privilegium augetur in omnibus, sed in nullo subripit arrogantia, quoniam non intumescit ad vanam gloriam, quae [Col. 0256A] beatam se praedicat mox futuram propter humilitatis indulgentiam. Ideo non discurrit quia humilis; nam quantum mansuetus est quisque qui jussis obtemperat divinis, tantum immitis qui aut non credit, aut differt obedire quod audit. Jam humiliat se beata Virgo in cunctis, ut totam suscipiat in se gratiam largitoris; quia quod per partes aliis datum est, tota simul venit in ea gratiae plenitudo. Hinc quoque ait evangelista: Et de plenitudine ejus nos omnes accepimus (Joan. I, 6) . Magna siquidem gratia, dilectissimi, beatae Mariae virginis magna promeruit praemia aeternae remunerationis, quia multum se humiliavit inter immensa dona, inter divinitatis commercia, hodie a Domino multum exaltatur gloriosa.

Denique ideo Christus humilis ad humilem virginem venit, quam elegit, ut de tam profunda humilitate triumphum erigeret salutis, et exaltaret eam, ut cantavimus, etiam super choros angelicos. Quae nimirum exaltatio privilegium est gratiae. Unde cum [Col. 0256B] timore et tremore perfectae dilectionis recolenda sunt haec mystica donorum sacramenta; sicque ex his compensanda est hujus celebritatis gratia. Quapropter aestimate, fratres, qua reverentia, quo devotionis obsequio nos tantis interesse deceat sacramentis. Cui angelus ipse non sine metu sancto, nec sine honore debito, impendit reverentiam evangelizandi. Sentiebat enim angelus in beata Virgine jam specialiter Dominum inesse, et futura noverat divini mysterii sacramenta. Ideo tam reverenter ait: Ave, gratia plena (Luc. I) . Deinde attendite quam eximium sit mox quod infert: Dominus tecum. Non enim dixit, Dominus sit tecum, quasi visitandi gratia; sed Dominus tecum, quia in te novo nascendi illabitur sacramento. Sicque totus vadens in salutationem propter maledictionem priorum parentum, magnum detegit benedictionis oraculum. Benedicta tu, inquit, inter omnes mulieres. Quomodo igitur nunc benedicta, charissimi? Ecce de auditu gratia adimpletur, de auditu fides genita, contra fidem credidit. De conceptu [Col. 0256C] deferre honorem cognatis didicit, de ortu filii pudor crevit. Aucta est castitas, integritas roborata, virginitas quoque solidata, omnes perseveraverunt virtutes. Extremuit omnia, quae et prima mirabilis ejus refulsit humilitas.

Quae cum omnia ab angelo didicisset, et repleta donis coelestibus fuisset, ait: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum; quam vocem mox secutus est effectus. Fit itaque gravida mox beata Virgo, quae hodie assumpta est in coelis cum gaudio; fitque sacrarium Spiritus sancti, et consilium Verbi. Quae ideo beata jure dicitur inter omnes mulieres, quia omnes ex ea beatificantur. Collata quippe est gratia et beatitudo in specie, ut diffunderetur in omne genus Ecclesiae. Unde nec immerito beata et venerabilis hodie praecellit in genere totius corporis, quae ultra omnes fecundata est in specie prolis. Interea jure antefertur in coelestibus, quae ita ditata est ac repleta prae omnibus in terris divinis muneribus. [Col. 0256D] Quapropter festivitas hodierna celebritas est omnium supernorum civium gratissima, quia ejus est assumptio de corpore, ex qua orta est veritas et justitia, quae de coelo prospexit, in qua omnes justificamur, et exsultant sancti in gloria (Psal. LXXXIV) .

Hinc, fratres, quaeso, jungamus vota cum supernis civibus, et juxta modulum infirmitatis nostrae exsequamur laudibus, quoniam quod natum est ex ea, commune est omnium gaudium. Illi siquidem hodie occurrunt laetantes, et suscipiunt eam gaudentes cum hymnis et laudibus; nos prosequamur cum omni devotione cordis, et integritate fidei. Sicque prosequamur, ut ad illa ineffabilia dona, quae percepit beata Dei genitrix, quandoque pertingere valeamus. Forte igitur hodie interrogaverunt quidam sanctorum [Col. 0257A] eminus prospicientes, illud de Canticis: Quae est ista quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris? Quoniam in ascensu ejus multa flagrabant ornamenta virtutum, incendio divini concremata amoris. Quae ideo quasi virgula fumi, quia ipsa est virga illa de radice Jesse, quae hodie ascendit (Isai. XI) . Gracilis quidem et delicata ex aromatibus universi pigmentarii pulveris, sed conflagrata incendio charitatis. Et ideo bene in modum fumi virgulae ex aromatibus, quia facta est tota in holocaustum Dei, quae odoramenta virtutum spargebat de se usque ad coelos; et non qualiacunque, sed universi pulveris pigmentarii. Unde, fratres, admiratio illa angelica non de virginitate sola, quae fuit singularis in Maria, sed de immensitate gratiae venit, quia universae virtutes in ea respergebant ex incendio divini amoris suavitatem odoris, ita ut in ea esset forma, non solum virginum, verum etiam omnium Ecclesiarum Dei. Quoniam virginitas et vita beatae [Col. 0257B] Mariae speculum et species fuit totius castitatis, et integritas virtutum, decus pudicitiae, et magisterium valde eximium probitatis. In qua rogo, videant virgines quid vitare, quid corrigere, quid tenere debeant honestatis ( S. Ambr., de Virg. ); quia primus discendi amor, ut ita fatear, nobilitas est magistri. Habetis ergo, virgines, egregii magisterii formam; habetis exemplar in ea perfectae virginitatis. Ecce via, qua pergere debetis; ecce beatitudo et gloria, ad quam pervenire vultis. Illuc indesinenter votis et desiderio anhelare oportet, ut ad ea quandoque feliciter perveniatis.

Verum quia de propagine carnis nulla nobilior Dei matre refulsit, nulla splendidior ea processit, quam splendor paternae gloriae ineffabiliter divinitus illustravit; quam virtus Altissimi obumbravit, ut virgo pareret; quam divina gratia replevit, ut virgo conciperet; quam sapientia Dei Patris prae omnibus elegit, ut placeret; quae corpus Christi sine contagione sui corporis generavit; quae omnes virgultos in [Col. 0257C] odorem suavitatis, ardore charitatis Domino concremavit, ut tota holocaustum Deo fieret. Cujus caro et sanguis origo fuit benignissimi Salvatoris, cujus anima templum exstitit in quo factum commercium nostrae redemptionis est. Bona siquidem domus, charissimi, in qua tota simul divinitas illabitur Verbi, in qua sapientia Dei Patris septem sibi columnas erexit, super quam omnis innititur domus, et fabricatur Ecclesia. Quid dicam, fratres mei, quidve loquar de iis rebus mysticis, in quibus omnis humanus sermo silendo et admirando, potiusquam loquendo, crescit, pro quibus angeli gratulantur et decantant: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. I) ? Quod si tunc ad partum Virginis talia cantarunt, credimus, dilectissimi, quod hodie dignas concelebrant exsequias, et suscipiunt cum gloria matrem sui Creatoris gaudentes, quam Spiritus sanctus adimplevit, quam sapientia Patris, scilicet Filius Dei, possedit.

[Col. 0257D] Unde et nos gratias agamus Creatori nostro, quia donorum ejus privilegia nostra sunt munera, nostraque conspersio, quoniam fermentum quod conspersum est in specie redundavit in genere, donec fermentaretur totum (Luc. XIII) . Et factum est unum corpus, unaque conspersio nova, Christus et Ecclesia. Unde necesse est, charissimi, festivitas quae per fidem flagrat in mente, ut habeatur et contempletur ab omnibus in specie; sitque in nostris oculis gloriosa, quae nunc tantum in cordibus resplendet credita, Tunc quippe illa nobis erit festivitas continua et sempiterna, quae nunc est in mente hodierna et diurna, ita ut sit illa jure quae nunc flagrat in fide, anhelat in spe, ut permaneamus; pulsat in charitate, ut ingrediamur ad eam festivitatem in qua est beata et gloriosa Dei genitrix regina hodierna die assumpta per Jesum Christum Dominum nostrum, qui cum Deo Patre, et Spiritu sancto, vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

Fratres dilectissimi, cum aliquid pro amore Creatoris in creatura ejus dignis laudibus praedicatur, aut excolitur, ad Dei procul dubio laudem refertur, qui auctor ipsius creaturarum operis invenitur. Sicuti et in quodam laudabili ac mirabili artificio, quidquid in eo magis laudibus celebratur, ad laudem artificis jure colligitur. Hinc quoque in Propheta scriptum est: Laudate Dominum, inquit, in sanctis ejus. Unde in primis, dilectissimi, gratiae vestrae dignitatem humiliter imploro, ut veniam detis praesumptioni vel imperfectioni meae, qui cum sim tardus ingenio, indoctus eloquio, tamen ex amore ejus, quod in assumptione sanctae Dei genitricis ac semper virginis Mariae matris Domini legitur, more infantium balbutientium susurrare conatus sum, qui se sponte ad hoc ingerunt quod digne explere nequeunt. Sed ab omnipotente [Col. 0258B] Domino non tam effectus quam voluntas requiritur, secundum quod scriptum est: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. I) .

Est igitur sancta et venerabilis virgo Maria, mater Domini nostri Jesu Christi secundum carnem, ex semine Abrahae orta ex tribu Juda, virga de radice Jesse, clara ex stirpe David, filia Jerusalem, stella maris, ancilla Dei, regina gentium, domina regum, sponsa Domini, mater Christi, Conditoris templum, Spiritus sancti sacrarium, velut columba speciosa, pulchra ut luna, electa ut sol (Cant. IV) , signaculum fidei, reparatio Evae, introitus vitae, janua coeli, decus mulierum, caput virginum, hortus conclusus, fons signatus, puteus aquarum viventium. Multiplicatur ut cedrus Libani, florens ut palma, velut oliva fructifera in domo Dei (Psal. LI) . Virgo sancta, virgo prudens, et una ex numero prudentium virginum. Virgo pulcherrima, virgo pudica, corpore decora, animo fulgida, fide perspicua, mente praeclara, [Col. 0258C] amore virginitatis devota, ad obediendum parata, ministerio sibi credito cauta, in persecutione pacifica, in passione Christi mente compassa est. A prophetis Dei praedicta, a philosophis sanctis praefata, ab archangelo salutata, a Spiritu sancto fecundata, atque ab eodem obumbrata, seminis viri ignara, prole filii fecunda: virgo innupta, ex Filio laeta, fide concipiens, gaudio pariens; virgo ante partum, virgo in partu, virgo post partum. Quem mundus totus non capit, in suo sacro alvo haec Virgo inclusit. Qui mundum pugillo continet, eum beatissima Virgo pannis involvit; et qui praesentia majestatis suae in coelis angelos pascit, Virgo hunc sacra sacrato ubere matris aluit lacte. Et insuper ad cujus arbitrium totus orbis terrarum regitur, hujus gloriosae Virginis uberibus conditor mundi infans nutritur. Et sub cujus defensione proteguntur regna terrarum, cum ipso virgo Maria fugit in Aegyptum. Et qui totum mundum quasi in statera suspensum tenet, in cruce confixum virgo [Col. 0258D] Maria cernens aspexit. Qui praesentia majestatis e coelis nunquam defuit, ascendentem etiam in coelum oculis propriis contemplata esse virgo Maria creditur.

O beatissima et sanctissima omnium feminarum Maria! quam feliciter in terris remanes, quae filium tuum, imo et Dominum Redemptoremque nostrum Jesum Christum in coelos praemittis! Imo enim tu multo beatius et felicius coelos penetrans, quia filium tuum in sua gloria sedere ad dexteram Patris non ignoras. O beatissima et gloriosa celebratio noctis hujus! in qua virgo venerabilis Maria cum laudibus coelestis militiae poli aulam cum ineffabili triumpho excipitur; ex cujus carne Dominus Jesus Verbum caro efficitur; quam ad immortalitatis gloriam transmutatam, ac super angelos elevatam nullus fidelium ambigit!

O dilectissimi! si permitteretur scire nobis, quod tamen quia nec mens humana corde concipit, nec [Col. 0259A] ore promit, quantus famulatus animarum sanctarum, quae reverentia gaudens sanctorum angelorum spirituum in adventum animae beatae Mariae supernis sedibus impenditur, atque excolitur, cujus Filium Dominum nostrum Jesum Christum super se elevatum, gaudentes cernunt, cernentes inhaerent, inhaerendo immortali immortaliter vivunt! Agite ergo nunc gaudentes quod agitis, celebrate solemniter quod celebratis, et a cordibus vestris pigritiam mali corporis excludite. Quo excluso, animos vestros flamma sancti amoris accendite, voci cantilenae sensum accommodate, sapienter psallite. Et inter haec, ut inserar precibus vestris apud intercessionem beatae Mariae, quam summo cordis desiderio amantes colitis, veniam mihi obsecro, impetretis. Et quia illa mater meruit effici Creatoris nostri, nos mereamur habere illam apud Filium suum, imo et Dominum suum, Redemptoremque nostrum intervenientem et in omnibus auxiliatricem. Et quia illa meruit virtute Altissimi obumbrari, nos mereamur ejus precibus adjuvari, ipso [Col. 0259B] adjuvante qui vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti per omnia saecula saeculorum. Amen.

In illo tempore. Intravit Jesus in quoddam castellum, et mulier quaedam Martha nomine excepit illum in domum suam. Et reliqua (Luc. X) .

Hom. Hildef. de eadem lectione

Congrue satis et convenienter videtur a Patribus fuisse sancitum ut in memoria Dei genitricis recitetur evangelica lectio, quae narrat illas duas mente et carne sorores Dominum Jesum excepisse hospitio. Cui enim illa venienti in mundum templum praeparavit in virtute sacratum, et perpetuae virginitati dedicatum, huic istae, ut Evangelium loquitur, temporalis habitationis praeparaverunt hospitium, et piae humanitatis, ac sincerissimae charitatis praebuerunt [Col. 0259C] obsequium. Harum enim vita et actus ita fuerunt mirabiles, et fidelium recordatione celebres, ut duarum vitarum figuram eas recte tenere asserant divinarum litterarum catholici et doctissimi viri. Martha igitur, quae curam domus gerebat, et tanto talique hospiti ea quae necessaria erant praeparabat, activae vitae figuram, ut diximus, praeferebat. Per Mariam vero, quae ad pedes Domini sedens instantissime sermonis ejus audiebat colloquia, vita perspicue praemonstratur contemplativa.

Eia, fratres charissimi, videamus, si Domina nostra, imo Domini nostri et Dei genitrix et semper virgo Maria utramque vitam ad plenum exercuit, et activam laudabilem, quam opere Martha excoluit, et contemplativam optimam, quam Maria audiendo et eligendo obtinuit. Sane sicut dilectum domini Joannem ⁜ a Theologum, de humanis et corporalibus actibus Domini Jesu pauca dixisse, et multa de natura divinitatis ejus, potentia, et majestate dixisse et scripsisse, teste sacratissima serie descriptionis ejus, cognoscimus; [Col. 0259D] ita Domini genitricem non adeo fuisse credimus intentam activae conversationi, quoniam se totam contulit divinae speculationi. Non enim ad activam ultra quam matrem Domini decuit, se contraxit; sed toto mentis affectu et desiderio ad vitam se contemplativam erexit. Et ne ex toto esset vitae exsors activae; postquam electa est a Domino, salutata ab angelo, obumbrata a Spiritu sancto, foecundata Dei Verbo, exsurgens de loco, per iter devium et abrupta montium veniens ut deferret amicis actualis vitae laboriosum officium, Zachariae vatis ingreditur domum, Elisabeth salutans cognovit in spiritu in sinum ejus nobile pignus depositum (Luc. I) ; et in iis paucis, ut diximus, Marthae complevit actum. Si Martha felix [Col. 0260A] quae activae vitae praeferebat figuram, quanto magis istae sanctissimae, de quibus loquimur, personae extiterunt felices, quae tantorum gaudiorum et munerum meruerunt fieri compotes? Quae major potest esse felicitas, quam in matre Domini, et ut ita dicam, in aula regali, in ⁜ b aula virginali fecunditas regnet et virginitas? quam cum infecunda et vetusta generat, et parit sterilitas? et cum aetas senectutis et antiquitatis nomen promeruit novae paternitatis? Et ut beatus Hieronymus jucundo sermone prosequitur, Joannes etiam ad introitum Mariae exsultavit et lusit, et per os Virginis audiebat verba ⁜ c Domini, et de utero matris gestiebat in occursum ejus erumpere. Quomodo, quantum, et qualiter officiis et obsequiis speculativae vitae cum altera Maria se subdidit, Gabrielis archangeli profiteatur assertio, sermonis evangelici prosequatur oratio, quia ad haec narranda nostrae parvitatis deficit sermo. Unum profecto scimus, quia omnis ejus vita et actio ⁜ d intenta fuit sermoni dominico. Et sicut de altera Maria dictum est, [Col. 0260B] ista optimam partem elegit (Luc. X) , quia prima omnium feminarum Deo virginitatem obtulit, et idcirco promeruit, ut Dei Filius angelo nuntiante ex ea corpus nostrae redemptionis susciperet. Diximus enim eam semper intentam fuisse speculationi divinae; sed oportet nos hoc ipsum catholicis verbis astruere.

Ut enim humano usu loquamur, ubi erat corpore quando angelus a Deo mittebatur ad eam? utique in domo parentum. Ubi spiritu? verum, ut diximus, in illo divinae speculationis intuitu. Quid agebat? sine praejudicio alicujus irreprehensibiliter vivens, ut suae professionis proprium erat, orabat, legebat. Quomodo orabat? canticum quod cecinit tympanisans, et exclamans. Quid legebat? forsitan occurrebant ei divinae Scripturae testimonia ad illud ineffabile sacramentum, quod in ea gerebatur, sine dubio pertinentia. Nonne in pignore quod gerebat illud impleri posse credebat Mosaicum: Prophetam, inquit, suscitabit vobis Deus de fratribus vestris, tanquam me [Col. 0260C] ipsum audietis (Deut. XVIII, 15) ? Et multas alias in aperto cernebat prophetarum sententias, per quas tanti sacramenti atque mysterii praemonstrabatur, et ad liquidum declarabatur veritas. Nonne ad hoc pertinere videbatur illud Jacobi patriarchae testimonium dicentis: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium (Genes. XLIX, 10) ? Quid manifestius quam quod ille fatebatur Balaam ariolus, ⁜ e et falsiloquus, Dei nutu veridicus? Orietur, inquit, stella ex Jacob, et exsurget homo de Israel (Num. XXIV, 17) . Sciebat enim Dei genitrix in arcem divinae contemplationis assumpta, Davidicis edocta testimoniis, processurum de se Dominum tanquam de thalamo suo sponsum (Psal. XVIII, 6) ; et ipsum speciosum, ut idem Propheta praecinit, prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) . Non enim dubitabat ad se pertinere, Spiritus sancti illustrata lumine, quod Isaiam prophetam recolebat dixisse: Ecce virgo concipiet [Col. 0260D] et pariet filium. Et egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isai. VII, 14; XI, 1) . Quid apertius? quid jucundius? Et virginem parituram, et virgam de radice Jesse processuram, nobilissimus prophetarum pronuntiat.

Placuit igitur inserere huic nostrae declamatiunculae sententiam psalmi octogesimi sexti, quem ad memoriam Dei genitricis et mysterium dominicae Incarnationis et nativitatis beatus Ambrosius, vir per cuncta laudabilis, et verus assertor fidei catholicae, adeo festive voluit exponere. Et idcirco, ut dixi, sententiam tanti pontificis pauperculo nostro operi apponere volui, ut quod digne non potuit prosequi ingenioli nostri paupertas, sententiae tanti pontificis nobilitet et commendet auctoritas. Ait enim secundum [Col. 0261A] antiquam interpretationem jam dictus doctissimus doctor ( Orat. fun. de excessu fratris sui Satyri ): Mater Sion dicet: Homo, et homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus (Psal. LXXXVI, 5) . Matrem autem secundum divinitatem habere non potuit, quia auctor est matris. Ille homo factus est, non divina generatione, sed humana; ⁜ a quique homo factus est, Deus homo natus est. Sed et alibi habes: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis (Isai. IX, 6) . In puero enim nomen aetatis, in filio est plenitudo divinitatis. Factus est ex matre, natus est ex patre; idem tamen et natus et datus, non divisum, sed unum putes. ⁜ b Unus enim Dei Filius et natus ex Patre, et ortus ex Virgine, distanti ordine, sed in uno concurrente nomine, sicut et praesens lectio docet, quia homo factus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus. Homo utique corpore altissimus potestate. Etsi Deus et homo diversitate naturae, idem tamen non alter in utroque. Aliud ergo speciale naturae [Col. 0261B] suae, aliud nobiscum commune, sed in utroque unus et in utroque perfectus. Non igitur mirandum est quia et Dominum eum et Christum fecit Deus. Fecit ergo Jesum eum utique, qui ex corpore nomen accepit; fecit enim de quo etiam patriarcha David scribit: Mater Sion dicet: Homo et homo factus est in ea. Quasi homo ergo factus, dissimilis utique, non divinitate, sed corpore; nec discretus a Patre, sed exceptus in munere.

Hujus muneris gratiam, angelo nuntiante, virgo Maria Dominum concipiendo promeruit, pariendo obtinuit, et post partum virgo perpetua permanens incorrupta possedit. Ejusdem gratiae muneribus conferta, ut fas est credere, omne tempus Dominicae infantiae, pueritiae, et adolescentiae, cum ipso peregit, et obsequium maternae dilectionis et dulcedinis, ut vera mater humanitatis suae, filio ministravit. Quae fuerunt inter se illorum colloquia, quam dulcia, quam amabilia, quando in matre fulgebat virginitas, et laetabatur fecunditas; in filio apparebat humanitas, [Col. 0261C] et latebat divinitas; quantum, vel quale illud erat Deificum ac virginale consortium, non dico nostrum, sed omnium hominum prorsus excedit intellectum. Deinde idem ipse qui erat unigenitus Virginis matris, cum voluit apparere unicus Dei Patris, tempore sui baptismatis hoc ipsum ostendit majestas Trinitatis; cum Pater auditur in voce, Filius videtur in homine, Spiritus sanctus in specie dignatus est apparere colombae (Matth. III, 16, 17) . Est enim hujus rei magnitudinis testis magnus prae caeteris homo, nomine Joannes, a Deo missus. Iste vero tantus homo, qui hactenus erat dominicae incarnationis et nativitatis arcanorum mirabiliter conscius cum sanctis, factus est minister mirabilis mysterii hujus.

Nos ergo, fratres, ut corde credamus, et ore confiteamur, tres denominatas, ⁜ c distinctas et discretas personas Patris, et Filii, et Spiritus sancti, unius esse divinitatis, aeternitatis, ⁜ d immensitatis, et gloriae, [Col. 0261D] admoneant nos et doceant veritatis veracissima verba prophetarum, et apostolorum, et evangelistarum veridica testimonia. Et ut in tribus personis summa, simplex, aeterna, et incomprehensibilis credatur, confiteatur, et adoretur Trinitas, invitet nos sanctarum Scripturarum sinceritas, et catholicorum Patrum, eorum videlicet fidelis auctoritas nos doceat, in quorum intellectu et scriptis fidei pietas et veritas non vacillat.

Mysterio itaque baptismatis peracto, ac praesentia totius Trinitatis consecrato, Jesu non alieno, sed suo spiritu, et propria voluntate desertum petiit, ubi ad tentandum eum malignus spiritus invenit; qui ipsius virtute superatus, angelis ministrantibus, recessit ab eo confusus (Matth. IV, 1) . Postea a beato Joanne [Col. 0262A] invenitur, et ob incomparabilem innocentiam ab eo Agnus mundi peccata tollens appellatur (Joan. I, 29) . Et ne lumen divinitus accensum sub modio poneretur, exivit ad publicum; et quia totum invenit mundum criminibus et peccatis obnoxium, omnibus medicinae indixit remedium, in suo adventu appropinquare dixit regnum coelorum. Et ut illud Isaiae impleretur vaticinium: Populus qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam; habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis (Isai. IX, 2) ; deinde ipso divinitatis suae lumine praeeunte, ex diversis hujus vitae conversationibus et officiis, ut Evangelia loquuntur (Luc. VI, 13) , discipulos vocavit, et ex illis duodecim elegit, quos apostolos vocavit, per quos humano generi salutis iter ostendit. Quorum semper conventui, nobili contubernio semper adhaerebat sanctissima Virgo; cum illis semper habitabat, seseque dominicis conspectibus frequenter praesentari gaudebat.

Eam vero optimam partem, quam soror Marthae [Col. 0262B] Maria in specie et figura gerebat, Dei genitrix jure vera firmissime retinebat, et cum apostolis de humanis Christi actibus, ut verius ac specialius cognoscebat, verius ac specialiter conferebat, ut ab ea discerent qualiter arcanum tanti mysterii et ipsi crederent, et lucidius aliis enarrarent, et cum opportunum fuerit, sine omni ambiguitate scriptis mundo transmitterent. Ipsa vero, ut sanctus evangelista Joannes refert (Joan. II, 1) , Domini miraculis nonnunquam interfuit; in iis et in caeteris divinitatis ejus operibus et virtutibus, ultra quam dici potest, gloriabatur. Et si Maria (Luc. VII, 37) quondam peccatrix, cui donando peccata erat propitius, intente audiebat verba ex ore ejus; quanto magis haec, quae erat mente et corpore sancta, audiebat ardentius, cujus idem ipse et Dominus erat et filius? caeterum ut Simeonis justi prophetia impleretur dicentis: Tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II, 35) , tempore dominicae passionis cum dilecto discipulo [Col. 0262C] ante crucem stabat (Joan. XIX, 25) , et ut verbis dulcissimis utar Ambrosii (Lib. X in Luc. c. 33) , piis oculis spectabat, non pignoris mortem, sed mundi salutem, ubi audire meruit: Ecce filius tuus; et dilecto discipulo de ea dictum: Ecce mater tua.

Circa sepulturam vero dominicam, multo magis quam mulieres illas sanctas, quidam dicunt fuisse sollicitam; quorum opinionem, nisi fallor, astruere videtur bonus ille Sedulius poeta evangelicus, orator facundus, scriptor catholicus. Si enim scire volumus quid Dei genitrix post resurrectionem Domini, antequam ipse coelos ascenderet, agebat, sine dubio loca Dominicae nativitatis, passionis, sepulturae, et resurrectionis frequenter circumiens, invisere cupiebat. In eisdem etiam locis lacrymas fundebat, et sanctissimi oris sui oscula dulcissima imprimebat. Deinde admotum sibi refugium, apostolicum videlicet contubernium, ⁜ e pasta intuitu dominicorum locorum cum gaudio remeabat. Credimus eam interfuisse [Col. 0262D] gaudiis dominicae ascensionis, et in die sancto Pentecostes cum sanctis apostolis percepisse gratiam Spiritus sancti, quem constat eam plenissime habere ab ipsa conceptione Christi. Si quis vero adhuc studio pietatis vel piae curiositatis affectu indagare voluerit quid post ascensionem Domini egerit, quam sancte et juste vixerit, et cum quibus habitaverit, soli Deo cognitum esse videtur, et Gabrieli archangelo, cui ejus tota causa commissa esse praedicatur a Domino, et angelis sibi collaetantibus, secumque loquentibus, Joanni etiam dilecto Domini discipulo, qui ab ipsa cruce eam suscepit in sua sollicitudine et cura (Joan. XIX, 27) ; videlicet ut virgo virgini deserviret, et Domini matri rependeret servitutis et dilectionis obsequium, qui eum prae caeteris sua dilectione [Col. 0263A] fecerat dignum. Beatissimo etenim Petro apostolorum principi, caeterisque apostolis non incognita fuit ejus purissima vita et actio, sancta quoque et admirabilis et praedicabilis conversatio, quippe quia cum eis semper fuit, ⁜ a ab ipsorum conversionis initio usque ad illum diem in quo unigenitus Dei Filius homo ex ea vera fide genitus, a laboribus hujus vitae illam voluit eripere, et ad gloriam sibi a saeculis praeparatam, ut creditur et praedicatur, super choros angelorum dignatus est elevare.

Hujus diei laetitiam hodie totus mundus concelebrat. Hodie namque ob venerationem assumptionis Dei genitricis angeli laetantur, virgines gratulantur, patriarchae et prophetae Deo laudes referunt, quia praesagia et vaticinia sua per eamdem Dei genitricem completa esse cognoscunt. Apostoli et evangelistae tripudiant, cum in carne Deum venisse, et de Virgine natum vera fide scriptis suis pronuntiant. Gloriantur etiam hodie matres, genitrici Dei sui solemnia [Col. 0263B] dignis laudibus celebrantes. Gaudent summi pontifices, confessores, et doctores catholici, dum per eorum doctrinam fideles Dei credunt, et colunt Dei Filium suscepisse quod non erat, et non amisisse quod erat. Et genitricem Dei praedicant virginem peperisse, et post partum virginem exstitisse. Dicam aliquid plus, si audeo, dicam fideli praesumptione, dicam pia temeritate. Totus mundus hodie condigna jubilatione laetatur et gaudet; Tartarus tantummodo ululat, fremit, et submurmurat, quoniam gaudium et laetitia hujus diei claustris infernalibus inclusis aliquod remedium et refrigerium praestat. ⁜ b Non audent, ut opinor, ministri tartarei hodie attingere suos captivos, quos recolunt redemptos illius sanguine, qui pro mundi salute est dignatus nasci de Virgine.

De cujus Virginis meritis et gloriosissima hodierna ejus assumptione divinae legis interpres, sanctus videlicet Hieronymus, et alii egregii doctores, tanta ac talia potuerunt et voluerunt dicere, quibus nos nec [Col. 0264A] audemus aliquid nec debemus adjicere. Et qui ad plenum vult cognoscere gloriam solemnitatis hodiernae, sermonem, quem supradictus pater ⁜ c Hieronymus edidit ad sanctam Paulam et ad Eustochium filiam ejus virginem, et ad caeteras virgines, non solum praesentes, sed etiam ad superventuras transmisit, legat. In eodem vero sermone non solum possunt addiscere virgines feminae, sed etiam masculi, quomodo debeant virginum virgini virginaliter ac viriliter militare. Hodie, reverentissimi patres, et charissimi fratres, domini et seniores, matres et sorores, celebremus devotissime beatae Dei genitricis et semper virginis Mariae celeberrimum festum, ut per ejus singulare meritum, et orationes omnium sanctorum, sanctarumque virginum, pium mereamur habere atque propitium Virginis filium, et virginum sponsum, Dominum nostrum Jesum Christum, qui vivit et regnat cum Deo Patre et Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum. Amen.

Hodie, fratres charissimi, gloriosa et perpetua virgo Maria, coelos ascendit: hodie de terris et de praesenti saeculo nequam erepta, secura de immarcessibili gloria ad coeli pervenit palatia. Hac, inquam, die meruit exaltari super choros angelorum, quoniam, ut credimus, in dextera Patris sublevata ⁜ d in coelestis regni solio post Christum gloriosa resedit, quae merito Domini templum, Spiritus sancti sacrarium et appellatur et creditur. Haec est illa virgo gloriosa, cujus ineffabile meritum longe ante et figuris legalibus et prophetarum oraculis praenuntiabatur. Nam quid aliud praesignabat virga illa Aaron, quae in tabernaculo Domini posita, tertia die inventa est germinasse, jamque dilatatis foliis eruperant flores, qui turgentibus gemmis in amigdalas deformati sunt? Virga ista sacra est virgo Maria, quae neque sata, neque radicata; sine ullo cultore, tertio die, hoc est, [Col. 0265A] tertio saeculi tempore, sancto Spiritu est fecundata, nobisque Deum genuit et hominem Christum: cujus utraque substantia, bene per amigdalam est figurata. Amigdala namque ex carne, osse et nucleo, constat; sic Deus et homo in una persona est Jesus Christus. Et in amigdala quidem caro exterior amarissima est; nucleus vero interior vescentes grata dulcedine reficit. Sic et Christus per humanitatem passionis amaritudinem sensit, per divinitatem impassibilis mansit.

De hac virga Isaias propheta praedixerat: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isai. XI, 1) . Virgo namque Maria, cujus hodie ad coelos ascensionem colimus, de stirpe David regis, qui filius fuit Jesse, nobilissima prosapia, et regali stemmate exorta processit; et flos de radice ejus ascendit, quia verus ille Nazareus, et flos munditiae Christus per eam, ex ea incarnatus, in mundum venit. Hic est ille flos sacerrimus, qui de seipso in [Col. 0265B] epithalamium Ecclesiae loquitur: Ego flos campi, et lilium convallium (Cant. II, 1) . Flos enim campi, qui non aratus, nec seritus fuit, quia de Virgine sine virili ministerio natus apparuit. Lilium autem convallium exstitit, quia ad insinuandum humilitatis exemplum, pauperes parentes, de quibus nasceretur, elegit: dignatus pro nobis ipse pauper fieri, ut nos sua potestate divitiarum et divinitatis suae donaret esse participes. Beatus quoque Ezechiel propheta hujus sacrae Virginis se conscium fuisse prophetico spiritu testatur dicens: Vidi portam in domo Domini clausam, et dixit ad me angelus: Porta haec, quam vides, non aperietur. Princeps in ea sedebit, ut comedat panem coram Domino (Ezech. XLIV, 2, 3) . Porta namque in domo Domini clausa, virgo est Maria semper intacta. Vir non transiet per eam, quia Joseph non cognovit eam. Clausa fuit in aeternum, quia Maria virgo est ante partum, virgo in partu, et virgo post partum. Princeps in ea sedit, ut comederet panem coram Domino, quia Dei Filius in utero illius [Col. 0265C] novem mensium spatio moratus est, indeque egressus, et tanquam sponsus de thalamo suo, ut comederet panem coram Domino, juxta quod ipse dixit: Meus cibus est ut faciam voluntatem ejus qui misit me, Patris (Joan. IV, 34) .

Tot igitur et tantis haec sancta virgo et mater Domini prophetarum praenuntiata vaticiniis, hodie ad coelos assumpta est, meritorum fructus, et laborum praemia perceptura. Ascendens namque Dei Filius in coelum, matrem castissimam ad tempus ad hoc dimisit in terris, ut ei locum immortalitatis in aethereis mansionibus praepararet, ut cum eo in perpetuum regnaret. Et haec est praesentis diei solemnitas, in [Col. 0266A] qua gloriosa et felix ad coelestem assumpta est thalamum. Quae profecto ejus festivitas tanto excellentior est omnium sanctorum festivitatibus, et incomparabiliter admiranda, quanto et ipsa Dei genitrix caeteris sanctis incomparabilis, magisque habetur mirabilis. Unde et ex persona supernorum civium in ejus ascensione admirans Spiritus sanctus ait in Canticis canticorum: Quae est ista quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi (Cant. III, 6) ? De deserto enim praesentis saeculi haec virgo hodie ascendit; atque ideo mirabantur animae electorum, quaenam haec esset, quae virtutibus meritorum etiam dignitatem supervinceret angelorum. Quasi virgula autem fumi ex aromatibus ascendit, quia delicata, et divinis extenuata disciplinis, multis virtutum erat repleta odoribus, per quas quotidie se in holocaustum Domino concremabat incendio pii amoris et desiderio charitatis.

Nec diu haec sancta sacratissima Virgo post Domini [Col. 0266B] ascensionem in terris potuit remanere, quam desiderabant angeli, coelum etiam et ipsum de ejus ascensione quaerebatur; atque ideo Spiritus sanctus invitabat dicens: Veni, columba mea, immaculata mea; jam enim hiems transiit, imber abiit et recessit (Cant. II, 10, 11) . Quodque ardentissime vellet assumere, ostendit crebra ingeminatione inquiens: Veni de Libano, sponsa mea; veni de Libano, veni (Cant. IV, 8) . Et pulchre de Libano venire jubetur, hoc est, de candidatione; Libanus enim candidatio interpretatur. Et haec virgo sancta candidata erat virtutibus, et dealbata Spiritus sancti muneribus, columbae lacteae servans simplicitatem, et virginitatis immaculatum candorem; atque ideo sola digna fuit, per quam et ex qua Dei filius, ad reconciliationem humani generis veniens, carnem assumeret. Unde et ei soli angelica illa salutatio conveniens fuit: Ave, Maria, gratia plena (Luc. I, 28) . Caeteris enim electis ex parte gratia datur, huic vero Virgini tota se infudit plenitudo gratiae. Quod considerans propheta [Col. 0266C] David ait: Descendet, sicut pluvia in vellus (Psal. LXXI, 6) . Vellus enim virginitatem praesignat. Sicut enim vellus cum sit de corpore, corporis non subjacet passioni; ita virginitas cum sit in carne, vitia carnis ignorat.

Descendit ergo sicut pluvia in vellus, quia coelestis imber, hoc est unda divinitatis virgineo velleri placido se infudit illapsu, quando Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Nec sane illud omittere debemus, quod multi pietatis studio libentissime amplectuntur: eam hodierno die a filio suo Domino Jesu Christo ad coeli corporaliter sublevatam palatia. ⁜ a Quod licet pium sit credere, a nobis [Col. 0267A] tamen non debet affirmari, ne videamur dubia pro certis recipere.

Verum enim hoc sit, necne, nos tamen credere convenit eam filio suo in coelestibus conregnare, nosque post Deum in omni veritate confirmare, meritis et precibus praemunire. Si autem vultis scire quid post Domini ascensionem egerit, hoc unum certum est, quia virgo sancta corpore et mente permansit, conversata cum apostolis, donec ipsi per diversas regiones praedicaturi sunt missi. Et licet omnes apostoli eam venerarentur, eique officio dilectionis famularentur, plus tamen et specialius caeteris Joannes usque ad finem vitae dilexit et coluit; quique sibi commissam Virginem virgini accepit in suam, et sic ei, quasi filius matri, assistit et obsecutus est, recordans illud quod a benigno magistro in cruce audierat: Mulier, ecce filius tuus (Joan. XIX, 26) .

Hujus igitur sacrosanctae Virginis et matris Domini hodiernam festivitatem spirituali laetitia celebremus, [Col. 0267B] quae, sicut Evangelium loquitur, optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea (Luc. X, 42) . Quod quamvis historialiter de illa Maria sorore Lazari, ardentissima dilectrice Christi, dictum intelligitur, specialiter tamen beatae Dei genitrici convenire creditur, quae optimam partem elegit, quia ei singulariter datum est matrem esse, et sigillum castitatis non perdere; prolem suscipere, et incorrupta virginitate gaudere. Nam cum sint in Ecclesia tres ordines fidelium, conjugatorum videlicet, continentium, atque virginum, haec sola superexcellenti et incommutabili dono mater potuit esse virgo, servare pudorem, et intactis suis visceribus edere Deum et hominem; unde merito eam Dei confitemur genitricem. Jam ergo ad eam, de qua loquimur, preces et vota vertamus, opem intercessionis ejus poscamus singuli, poscamus omnes. Oremus ut sit ⁜ a protectrix in prosperis, submoveat noxia, suggerat profutura, admittat preces supplicantium intra sacrarium divinitatis, nobisque impetret consortium suae beatitudinis, favente [Col. 0267C] et adjuvante Domino nostro, filio ejus Jesu Christo, cui est cum Deo patre imperium et immortalitas per infinita saecula saeculorum. Amen.