090

1. Venerabilis Beda, Ecclesiae Anglicanae lumen, in extremo natus orbis angulo, inquit Willelmus Malmesburiae monachus, lib. I de Regib. Angl., cap. 3, doctrinae corusco terras omnes perstrinxit. Nam Britannia, quae a quibusdam alter orbis appellatur, quod Oceano interfusa non multis cosmographis comperta est, habet in remotissima sui plaga locum nativitatis et educationis ejus, Scotiae propinquum. Is locus pertinebat ad Northanimbrorum regnum, quod ambitu suo Deiros seu Eboracenses, et Bernicios, id est Scottos hodiernos, Tina fluvio ab invicem discretos complectebatur. Fere ad ipsum Tinae ostium vicus Girvum dictus, vernacule Jarow cernitur, venerabilis Bedae natale solum. Istic lucis usuram accepit [Col. 0009B] parentibus ignotis, eo tempore quo Egfridus Northumbris imperabat. De anno inquirendum.

2. In Vita praemissa Beda natus dicitur anno incarnationis dominicae sexcentesimo septuagesimo septimo. At hic calculus stare non potest. Quippe Beda Historiam gentis suae libris quinque compositam absolvit anno dominicae incarnationis DCCXXXI, signato in fine libri V. Ipsomet anno Epitomen suam absolvit, uti advertimus in nostro exemplari ms., in quo desinit Epitome in annum DCCXXXI his verbis: Anno DCCXXXI Berctvald archiepiscopus obiit. Eodem anno Tatvini consecratus archiepiscopus nonus Dorvernensis Ecclesiae, Edilbaldo rege Merciorum quintum decimum agente annum imperii. Haec de historia ecclesiastica, etc., ita ut ea quae in libris editis leguntur [Col. 0009C] de rebus per annos posteriores gestis, subdititia censenda sint. Eodem proinde anno DCCXXXI Historiam suam et Epitomen absolvit Beda. Porro Epitomen absolvit anno aetatis suae quinquagesimo nono. Sic enim paulo post praedicta scribit: Ex tempore accepti presbyteratus usque ad annum aetatis meae LIX, haec in Scripturam sanctam meae meorumque necessitati [Col. 0010A] ex opusculis venerabilium Patrum breviter adnotare . . . curavi. Quod si ab anno DCCXXXI retrogrado calculo numeres novem et quinquaginta annos aetatis, Bedae ortum anno DCLXXIII statuendum esse intelliges.

3. Natus, inquit Beda, in territorio monasterii beatorum apostolorum Petri et Pauli quod est ad Wirimuda et in Girvum, cum essem annorum septem, cura propinquorum datus sum educandus reverendissimo abbati Benedicto ac deinde Ceolfrido: cunctumque ex eo tempus vitae in ejusdem monasterii habitatione peragens, etc. Utrumque monasterium ae lificavit Benedictus seu Biscopus, Wiremuthense quidem anno DCCLXXIV, indictione II, anno IV imperii Egfridi regis ad ostium fluminis Wiri, teste Beda in libro I de Vita [Col. 0010B] S. Biscopi, saeculo II, ad annum 690, unde Wiremuthense dictum (nam mouth Anglis ostium significat), Girwense autem anno circa DCLXXX, siquidem ecclesia S. Pauli Girwensis anno XV Egfridi regis, Ceolfridi abbatis ejusdem ecclesiae conditoris anno IV dedicata est, prout eodem loci adnotavimus. Ex his conjicimus, Bedam non in Girwensi, sed in Wiremuthensi monasterio traditum fuisse Biscopo: tam etsi postea apud Girvum cum Ceolfrido mansit, ibidemque diem supremum explevit. Et certe una erat utriusque loci pax et concordia, eadem perpetua familiaritas et gratia, inquit Beda in eodem libro: adeo ut unum monasterium tum propter locorum viciniam, tum maxime ob unum idemque regimen, mutuumque monachorum consensum et commercium [Col. 0010C] passim ab ipso dicatur. Regulam S. Benedicti in utroque illo coenobio a primordiis viguisse manifeste demonstratum est in Observationibus ad Biscopi Vitam ex ipsius Bedae verbis, quo auctore discimus Biscopum morti proximum discipulis suis praecepisse, ut juxta regulam magni quondam abbatis Benedicti et juxta privilegii sui decreta dignum successorem eligerent: quod etiam Ceolfridus abbas regimen [Col. 0011A] abdicaturus monuerit. Et Alcwinus in epistola 49 Wirenses et Girwenses monachos exhortans, ut regularis vitae observationem a Benedicto et Ceolfrido statutam diligentissime custodirent, addit: Regula S. Benedicti in conventu fratrum propria exponatur lingua, ut intelligi possit ab omnibus. Cum ergo Beda cunctum, ut ipse ait, vitae suae tempus in alterutro monasterio peregerit, eum Benedictinis paruisse institutis inficiari nemo potest. Quamobrem vero passim presbyter, non monachus appelletur, dicemus inferius, quanquam S. Bonifacius martyr in epist. 9 ad Huetbertum abbatem Wiremuthensem, aliqua de opusculis sagacissimi investigatoris Scripturarum Bedae monachi postulat.

4. Quid rei egerit Beda in monasterio suo, nobis aperit in Epitome sua his verbis: Cunctum ex eo tempus vitae in ejusdem monasterii habitatione peragens, omnem meditandis Scripturis operam dedi: atque inter observantias disciplinae regularis et quotidianam cantandi in ecclesia curam, semper aut discere, aut docere, aut scribere dulce habui. Summa ergo haec vitae ipsius fuit, meditatio et studium Scripturarum, cui tantum impendebat temporis discendo, docendo et scribendo, quantum sibi post disciplinae regularis et officiorum divinorum pensum supererat. Quo magis mirandum est, hominem tantum tot rebus impeditum, nec posthabuisse status sui officia, a quibus facile eximi potuisset; nec tamen minus [Col. 0011C] a summis viris aut didicisse, aut scripsisse. Beda monachus erat, inquit Gaufridus Boussardus, per dies et noctes cum fratribus suis jugi psallentio invigilans; ac veluti nihil oraret, studiis litterarum semper incumbens. Ejus vitam si consideres, nihil ipsum litteris indulsisse; si studia, nihil orationi impendisse judicabis. Ita ille in epistola ad Petrum Securibilem de editione Commentarii in Apostolum a Beda ex Augustini operibus deflorati. Utinam etiam pia haec mentis agitatio ad multos derivetur Bedae exemplo! cui post monastica exercitia id solum cordi fuit, meditari Scripturas, discere, docere et scribere. Quanquam utriusque istius coenobii monachi non solis animi actionibus exercebantur, siquidem Biscopus abbas, teste Beda in ipsius Vita, fratrum simillimus aliorum, [Col. 0011D] ventilare cum eis et triturare, oves vitulasque mulgere, in pistrino, in horto, in coquina, in cunctis monasterii operibus jocundus et obediens gaudebat exerceri. Et Beda ipse tametsi fortasse exterioribus officiis minus occupatus, tamen amanuensis et exscriptoris laborem non defugiebat ut inferius videbimus num. 8.

5. Nullum fuit artis aut disciplinae genus, in quo vir discendi avidus non fuerit diligentissime versatus: in cujus rei subsidium praeter Latinam, etiam Graecam linguam comparaverat. Quod quidem mirum est in homine privato, et in extremis fere Britanniae recessibus intra monasterii parietes consistente. Omnem vero studiorum suorum rationem in [Col. 0012A] Scripturae sacrae interpretationem conferebat. Huc vigilias suas, huc lucubrationes dirigebat, quo posset vel in suo, vel in discipulorum animis tam sanctum et laudabile studium promovere. In libro de Arte metrica sic Cuthbertum discipulum suum affatur in fine: Haec tibi, dulcissime fili et conlevita Gutberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi; et quae sparsim reperta diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli; ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem. Cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, parcum subjicere libellum non incongruum duxi: tuamque dilectionem [Col. 0012B] sedulus exoro, ut lectioni operam impendas illarum maxime litterarum, in quibus nos vitam habere credimus sempiternam. Et in libro de Schematis Scripturae: Sed ut cognoscas, dilectissime fili, cognoscant item omnes qui haec legere voluerint, quod sancta Scriptura caeteris omnibus scripturis, non solum auctoritate, quia divina, vel utilitate, quia ad vitam ducit aeternam; sed et antiquitate et ipsa praeeminet positione dicendi: ideo placuit mihi collectis de ipsa exemplis ostendere, quia nihil hujusmodi schematum sive troporum valeant praetendere ullis saeculis eloquentiae magistri quod non in illa praecesserit. Neque res quantumlibet minutissimas, si modo ad sacrae Scripturae intelligentiam conducere poterant, insuper habebat. Hinc est quod libellum de [Col. 0012C] Indigitatione, seu de ratione numerandi per digitos composuit. Neque enim, inquit, contemnenda parvique pendenda est regula, cujus omnes pene sacrae expositores Scripturae non minus quam litterarum figuras monstrantur amplexi.

6. Plures habuit praeceptores Beda, in his Trumberhtum monachum, Ceaddae Liccidfeldensis episcopi discipulum, quem unum fuisse de iis qui se in Scripturis erudiebant, fatetur Beda in Historiae lib. IV, cap. 3. Sunt qui eum Joannis de Beverlaco episcopi Hagustaldensis discipulum aiunt, rectius Joannis archicantoris Romani fuisse dixeris. Nam Biscopus, testante Beda tum in Hist. lib. IV, cap. 18, tum in ipsius Biscopi Vita, ordinem cantandi, psallendi, atque in ecclesia ministrandi juxta morem Romanae [Col. 0012D] institutionis suo monasterio contradidit, postulato videlicet atque accepto ab Agathone papa, archicantore ecclesiae B. apostoli Petri et abbate monasterii B. Martini Joanne, quem sui futurum magistrum monasterii Britannias, Romanum Anglis adduceret. Qui illo perveniens, non solum viva voce quae Romae didicit ecclesiastica discentibus tradidit, sed et non pauca etiam litteris mandata reliquit, quae hactenus in ejusdem monasterii bibliotheca memoriae gratia servantur. Nec dubium quin aliquos audierit praeceptores ex discipulis Theodori et Cantuariensis episcopi et Hadriani abbatis, qui, litteris sacris simul et saecularibus abundanter ambo instructi congregata discipulorum caterva scientiae salutaris quotidie flumina irrigandis eorum cordibus emanabant: ita ut etiam me [Col. 0013A] tricae artis, astronomicae et arithmeticae, ecclesiasticae disciplinam inter sacrorum apicum volumina suis auditoribus contraderent, inquit Beda in Hist. lib. IV, cap. 2.

7. Decimo nono vitae meae anno, inquit Beda in Epitome, diaconatum, tricesimo gradum presbyteratus, utrumque per ministerium reverendissimi episcopi Joannis, jubente Ceolfrido abbate suscepi. Is est Joannes Hagustaldensis primum episcopus factus circiter annum DCXXCVII, principio regni Aldfridi Northanimbrorum regis, teste Beda lib. V, cap. 2, deinde vero archiepiscopus Eboracensis post Bosam anno circa DCCIV mortuum. Porro mansit in episcopatu, ait Beda, lib. V, cap. 6, annis triginta tribus; postea ordinato [Col. 0013B] in episcopatum Eboracensis Ecclesiae Wilfrido presbytero suo secessit ad monasterium a se conditum in silva Deirorum; mortuus demum anno incarnationis dominicae DCCXXI, quo anno de ipso egimus. Annum quo Beda diaconus initiatus est, illigamus aerae Christianae anno DCXCI. Presbyteratus gradum adeptus est anno DCCII, quo Joannes adhuc praeerat sedi Hagustaldensi, ad quam monasteria Wiremuthense et Girwense tum pertinuisse videntur, antequam episcopatus Dunelmensis erectus esset. Nam praeter Bedae ordinationem a Joanne Hagustaldensi episcopo factam, id suadet auctoritas Accae episcopi in ipsum Bedam, qui hortante et compellente Acca complures lucubrationes suas aggressus est. Acca vero cathedrae Hagustaldensi praefuit post Wilfridum [Col. 0013C] anno DCCIX defunctum, ut superius ad eumdem annum vidimus. Mirum forsan aliquibus videatur, quod Beda anno aetatis suae XIX ordinatus sit diaconus, cum canones annum vicesimum quintum praescribant. Verum nonnunquam ob sanctimoniam ordinandorum dispensabant episcopi, uti in SS. Germano Parisiacae urbis episcopo, Sequano, aliisque advertere licet.

8. Ex tempore accepti presbyteratus, pergit Beda in Epitome, usque ad annum aetatis meae quinquagesimum nonum haec in Scripturam sacram meae meorumque necessitati ex opusculis breviter adnotare, sive etiam ad formam sensus et interpretationis eorum superadjicere curavi. Hinc intelligimus, Bedam non ante annum aetatis tricesimum libris scribendis dedisse [Col. 0013D] operam. Qua in re Accam Hagustaldensem episcopum praecipue hortatorem et incitatorem habuit, cujus exstat epistola Bedae inscripta ante ipsius Bedae commentaria in Evangelium Lucae hoc exordio: Reverendissimo in Christo fratri et consacerdoti Bedae presbytero Acca perpetuam in Domino salutem. Saepe quidem tuae sanctae fraternitati et absens scribendo, et colloquendo praesens suggessi, ut post expositionem Actuum apostolorum, in Evangelium quoque Lucae scribere digneris. Quod ipse hactenus verecunda excusatione differre quam facere maluisti, attestando te duas maxime ob causas a tentando hoc opere deterritum: quia videlicet et ipsum opus arduum, et a sanctissimo ac doctissimo antistite Ambrosio sit praeoccupatum. Et quia Beda reponebat timere se, [Col. 0014A] ne in reprehensionem studii veterum nova condere putaretur; objectioni Acca facit satis, subditque: Volo enim, completo a te per Dei auxilium opere quod postulo, hanc simul epistolam in capite praeponi, te non ob aliam quam condescensionis fraternae gratiam in Lucam scribere rogatum: ut qui ob teneritudinem ingenii sublimia vel difficilia capere nequeunt, haec simpliciori stylo exposita facilius apprehendant. Et post pauca: Credo etiam tuo vigilantissimo studio, qui in lege Dei meditanda dies noctesque ducis pervigiles, nonnullis in locis quae ab eis (Patribus) intermissa sunt, quid sentiri debeat, Auctor lucis aperiet. Justum namque satis est, et supernae pietatis atque aequitatis moderamini conveniens, ut qui neglectis ad integrum mundi negotiis aeternum verumque sapientiae [Col. 0014B] lumen indefessa mente persequeris; et hic fructum intelligentiae purioris assequaris, et in futuro ipsum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi, Regem in decore suo mundo corde contempleris. At quia haec in Bedae honorem magnificentius (uti ipse sentiebat) dicta esse videbantur; humili epistola respondet in hunc modum: Domino beatissimo et nimium desiderantissimo Accae episcopo Beda humilis presbyter in Domino aeterno salutem. Mira vere est et vera mire doctoris egregii sententia, quia charitas omnia credit, omnia sperat. Datis namque ad me epistolis, ut aliqua tibi scribam rogare te dicis: et inter rogandum, necdumque meae consensionis accepto responso, quaesitis adhuc opusculis quasi jam acquisitis ac perfecte consummatis, praefationis signaculum [Col. 0014C] condis. Nondum fundamine jacto, non allata saltem materia, ipse quasi completo jam tanti laboris aedificio, claves quibus introitus muniatur dirigis, ut pudeat non cito subire opus, quod cito subeundum, citius explendum fides amica praesumat. Et post versum: Unde et ego mox lectis tuae dulcissimae sanctitatis paginulis, injuncti me operis labori supposui: in quo (ut innumera monasticae servitutis retinacula praeteream) ipse mihi dictator, simul notarius et librarius existerem. Qua in re miranda sane tanti viri modestia, qui tantis rebus dignus et tam arduis occupatus studiis, scriptoris amanuensis operam non subterfugit, nec innumera monasticae servitutis retinacula. Pergit ipse in eadem epistola: Nonnulla etiam quae (ut verbis tuae sanctitatis loquar) [Col. 0014D] mihi Auctor lucis aperuit, proprii sudoris indicia, ubi opportunum videbatur, adnexui, qui in legis divinae meditatione, etsi non (ut ipse scripsisti) dies noctesque pervigiles ducere sufficio, non parum tamen studii me in Scripturis impendisse non dubito. Eodem Acca auctore scripsit Beda duos commentariorum libros in Hexaemeron, tum etiam libros sex in Samuelem, tum expositionem in Esram, ex quibus praefatio in Hexaemeron, non abbati Accae, ut in editis libris, sed antistiti Acca inscribi debent, ut praeferunt mss. Codices, in quibus Acca seu Accan sine flexione quocunque casu exprimitur.

9. In omnibus vero lucubrationibus suis Beda doctrinae SS. Patrum addictissimus fuit, ita ut non tam nova opera cudisse, quam ex ipsorum monumentis [Col. 0015A] collectanea excerpsisse videatur. Sic commentaria in Hexaemeron ex Patrum Basilii, Eustathii, Ambrosii et Augustini operibus defloravit. Sic librum prolixiorem de temporum Ratione perspectis Patrum venerabilium scriptis edidit, quod etiam praestitit tum in libro Quaestionum XXX, quibus vestigia Patrum sequens satisfacere studuit; tum in expositione in Canticum canticorum, ut ipse in prooemio affirmat. Certe in expositione in Lucae Evangelium, aggregatis hinc inde quasi insignissimis ac dignissimis tanti muneris artificibus opusculis Patrum, quid B. Ambrosius, quid Augustinus, quid denique Gregorius suae gentis apostolus, quid Hieronymus sacrae interpres historiae, quid caeteri Patres in Lucae verbis senserint, quid dixerint, diligentius inspicere sategit. Et in expositione [Col. 0015B] in Marci Evangelium, maxime quae in Patrum venerabilium exemplis invenit, hinc inde collecta ponere curavit, lectorem obsecrans, ut si haec opuscula transcriptione digna duxerit, adnotationem nominum eorum quae in margine apposita sunt, diligens scriptura conservet. Quo iniquior in virum modestissimum Desiderius Erasmus, qui in adnotationibus ad Marci cap. XIV suggillat Bedam ob dissimulatum (ut putat) Hieronymi nomen, dum locum ex Hieronymi commentariis in Matthaeum Beda transcribit in Marcum, quasi novi commenti gloriolam ex veterum scriptis suffurari voluerit. At longe alia mens homini, ut vidimus. E Patribus Augustinus potissimum Bedae in deliciis fuit: adeo ut continuam in Pauli Epistolas expositionem ex solis tanti doctoris verbis composuerit. [Col. 0015C] Hoc se auctore tuetur adversus nonnullos conquerentes, quare in expositione Apocalypsis, ubi ad quatuor animalia ventum est, nova interpretatione Matthaeum in leone, Marcum in homine designatum dixisset: cum nonnulli contra Matthaeum homini quasi de Domino scribere incipiat; Marcum leoni, in quo vox in deserto rugientis audiatur, assignent. Sic enim ipse reponit in epistola ad Accam episcopum commentario in Lucam praefixa: Quod vero ais movere quosdam, quare in Apocalypsi nova interpretatione Matthaeum leoni, Marcum homini assignaverim; intueri debuerant quicunque illi sunt quos hoc movet, quod non in hoc mea nova, sed antiqua Patrum explanatione traditum dixi. Neque enim mihi a meipso ita visum, sed [Col. 0015D] ita a B. Augustino expositum fuisse memoravi, nimirum in libro I de Consensu evangelistarum, cap. 6, ut postea probat.

10. Tantam existimationem ingenii sui monumentis Beda obtinuit etiam apud exteros, ut ipsum Sergius pontifex Romanus Romam arcessivisse dicatur: cujus rei epistolam a Sergio scriptam profert Willelmus Malmesburiensis monachus in libro I de Regib. Angl., cap. 3, sub hac forma.

Sergius episcopus, servus servorum Dei, Celfrido religioso abbati salutem. Quibus verbis ac modis clementiam Dei nostri atque inenarrabilem providentiam possumus effari, et dignas gratiarum actiones pro [Col. 0016A] immensis circa nos ejus beneficiis persolvere, qui in tenebris et umbra mortis positos ad lumen scientiae producit. Et infra: Benedictionis interea gratiam quam nobis per praesentem portitorem tua misit devota religio, libenter et hilari animo, sicuti ab ea directa est, nos suscepisse cognosce. Opportunis ergo ac dignis amplectendae tuae sollicitudinis petitionibus arctissima devotione faventes, hortamur Deo dilectam tuae religiositatis bonitatem, ut quia exortis quibusdam ecclesiasticarum causarum capitulis non sine examinatione longius innotescendis opus nobis sunt ad conferendum arte litteraturae imbuti; sicut decet Deo devotum auxiliatorem sanctae matris universalis Ecclesiae, obedientem devotionem huic nostrae hortationi non desistas accommodare: sed absque aliqua remoratione religiosum Dei famulum Bedam venerabilis monasterii tui presbyterum, [Col. 0016B] ad limina apostolorum principum Petri et Pauli amatorum tuorum ac protectorum, ad nostrae mediocritatis conspectum non moreris dirigere: quem favente Deo tuis precibus non diffidas prospere ad te redire peracta praemissorum capitulorum cum auxilio Dei desiderata solemnitate. Erit enim, ut confidimus, etiam cunctis tibi creditis profuturum, quidquid Ecclesiae generali claruerit per ejus praestantium impertitum.

Exclamat hoc loco Willelmus: Ita jam celebris erat Bedae fama, ut in quaestionibus enodandis indigeret eo sublimitas Romana. Bedam tamen non vertisse patrium solum, satis intelligitur ex ipsius Epitome, ubi cunctum ab infantia tempus vitae suae in sui monasterii habitatione peractum a se affirmat. Est etiam [Col. 0016C] nonnihil suspicionis in praedicta epistola: tum quia vix Beda presbyter ordinatus est ante mortem Sergii papae anno DCCI demortui, tum quia libris scribendis vacare coepit a tempore suscepti presbyteratus, quibus factum est ut fama ipsius ad exteros spargeretur. Dignus quidem fuit Beda quem consulerent Romani pontifices, sed interest certa secernere ab incertis. Sane Bedam nunquam adiisse Romanam urbem vel inde recte colligit Baronius, quod ea quae ad texendam suae gentis historiam Roma expetere opus erat, non a se ablata, sed opera Nothelmi qui Gregorio papa II Romam petierat, se accepisse testatur in epistola ad Ceolvulfum regem Historiae suae praefixa. Quanquam reponi potest, Bedam eo temporis quo Sergii jussu Romam adierit, nondum de scribenda [Col. 0016D] Historia cogitantem, de monumentis huic consilio necessariis non fuisse sollicitum: nec brevissimum tempus quod insumpserit in Romanam profectionem obstare quominus vere dici possit, cunctum tempus vitae suae in sui monasterii habitatione peregisse. Certe Beda testatur in lib. II Hist. monasterii sui monachos exinde Romam missos tempore papae Sergii, a quo privilegium obtinuerint. Utut res se habeat, fabulosum est id quod legisse me memini tum in quodam monasterii Ursicampi apographo, tum etiam in Glossario Spelmanni voce Venerabilis, Bedam scilicet Romam profectum enodasse inscriptionem quamdam a nullo intellectam, quae Portae ferreae insculpta erat in hunc modum: P. P. P. S. S. S. R. R. R. F. F. F. eamque sic reddidisse: Pater Patriae Perditus est. Salus [Col. 0017A] Secum Sublata est. Ruet Regnum Romae, Ferro, Flamma, Fame. Qua ex interpretatione Venerabilis nomen senatus populique Romani decreto meruerit. Nugae.

11. Venerabilis Beda plurimam aetatis suae partem transegit in monasterio suo, ubi tot fere discipulos habuit quot monachos, id est sexcentos, tot enim in Wiremuthensi et Girwensi congregatione coenobitae degebant, imo etiam alios ex diversis monasteriis confluentes, ut ipsius eruditione proficerent. Istic auditores habuit Eusebium seu Huethbertum (nam binominis erat, ut patet ex praefatione ad lib. IV in Samuelem), postea abbatem Wiremuthensem, cui librum de Ratione temporum et Explanationem in Apocalypsin; Cuthbertum Huethberti successorem, cui [Col. 0017B] librum de Arte metrica nuncupavit; Constantinum, ad quem exstat libellus de numerorum Divisione; Nothelmum primo presbyterum Londinensem, dein episcopum Cantuariensem, quo petente edidit librum Quaestionum XXX in libros Regum; et alios, quorum nomina nobis ignota. Nec tamen intra monasterii sui cancellos ita sese continuit, ut foras prodierit nunquam. Nuper e tenebris eruta est ipsius epistola ad Egbertum Eboracensem archiepiscopum adversus corruptos sui saeculi mores, in qua huic praefatur: Memini te hesterno dixisse anno, cum tecum aliquot diebus legendi gratia in monasterio tuo demorarer, quod hoc etiam anno velles, cum in eumdem devenires locum, me quoque ob commune legendi studium ad tuum accipere colloquium. Id intelligendum videtur [Col. 0017C] de monasterio Eboracensis Ecclesiae, in quo Egbertus adhuc monachus, Ceolwlfi Northanimbrorum regis consanguineus, Bedam praeceptorem habuisse fertur in Vita Alcwini abbatis. Hinc Alcwinus a nonnullis inter Bedae numeratur discipulos, eo quod sub Egberti jam episcopi disciplina fuerit institutus, id quod in epistola quadam ad Carolum Magnum testatur, cujus fragmentum refert Willelmus Malmesburiensis monachus in lib. I de Regib. Angl., cap. 3, aut forte Albinum Flaccum seu Alcwinum Caroli Magni praeceptorem confundunt cum Albino abbate, cujus Beda in Historiae eccles. prologo meminit.

12. Porro de vitae illius sanctitate, inquit Willelmus [Col. 0017D] Malmesburiensis, lib. I de Regib. Angl., cap. 3, dubitare quemquam arcet illius dicti irrefragabilis veritas, quod protulit mundo divinae sophiae majestas: In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis (Sap. I, 4) . Quod de mundana sapientia profecto non dicit, quae indifferenter hominum cordibus illabitur, et qua creberrime pessimi nullasque ad extremum diem ponentes metas, sceleribus pollere conspiciuntur: sed illam sapientiam nominat quae disciplinae effugiet fictum, et quae separat se a cogitationibus quae sunt sine intellectu; intellectum dico bene vivendi et bene dicendi. Emundabat ergo ecclesiasticus orator prius conscientiam suam, ut sic accederet ad recludendam mysticorum scriptorum intelligentiam. Quomodo enim fieri potest [Col. 0018A] ut serviret vitiis, qui medullas intimas hauriret, qui totas cogitationes consumeret in Scripturarum expositionibus? Nam ut ipse fatetur in lib. III super Samuelem: expositiones suae si non aliud afferrent lectoribus emolumentum, hoc sibi non mediocriter valerent, quod dum hoc omni studio agebat, lubricum saeculi et inanes cogitationes post tergum ponebat. Defaecatus ergo vitiis subibat in interiora velaminis, quae intus acceperat animo foras efferens sermone castigato. De ejus sanctitate plura inferius.

13. Modestiam viri satis indicat liber Retractationum ab ipso editus in Acta apostolorum, exemplo eximii doctoris ac pontificis Augustini. Quod quidem praestitit, maxime vel addendi quae minus dicta, vel emendandi quae secus quam placuit dicta videbantur. [Col. 0018B] In quo etiam, inquit, quaedam quae in Graeco sive aliter, seu plus aut minus polita vidimus, breviter commemorare curavimus, quae utrum negligentia interpretis omissa vel aliter dicta, an incuria librariorum sint depravata sive relicta, nondum scire potuimus; namque Graecum exemplar fuisse falsatum suspicari non audeo. Unde lectorem admoneo, ut haec ubicunque fecerimus, gratia eruditionis legat, non in suo tamen volumine velut emendatos interserat, nisi forte ea quae in Latino Codice suae editionis antiquitus sic interpretata repererit. Ex hoc modestiae affectu Beda non propriam in exponendis Scripturis sententiam, sed scita sanctorum Patrum exprimere studuit. Id jam pluribus demonstratum superius. Hinc in Retractationibus ad Actus apost. cap. II, ubi de linguis apostolorum [Col. 0018C] agitur: Scio, inquit, me reprehensum a quibusdam, quod hanc sententiam duobus modis posse intelligi dixerim, vel potius qualiter intelligenda sit quaesierim. Quibus breviter respondeo, quod omne quidquid de eadem sententia in praesenti meo volumine scripsi, non hoc ex proprio sensu protuli, sed ex verbis sancti et irreprehensibilis per omnia magistri, hoc est Gregorii Nazianzeni.

14. Nec tamen homo veritatis amantissimus sic in auctoritate majorum totus erat, ut quidquid illi dixissent nullo delectu sibi affirmandum esse putaret. Noverat praeclaram Augustini sententiam in epistola 19 ad Hieronymum: Solis eis Scripturarum libris qui [Col. 0018D] jam canonici appellantur didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo aliquid errasse firmissime credam. Alios autem ita lego, ut quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum putem, quia ita illi senserunt, sed quia mihi vel per illos auctores canonicos, vel probabili ratione quod a vero non abhorreat, persuadere potuerunt. Isidorum Hispalensem episcopum secutus erat Beda, dum in Commentario in Acta apost. cap. I scripsit, Simonem Zelotem eumdem esse qui post Jacobum fratrem Domini Hierosolymorum rexit Ecclesiam, ac sub Trajano crucis martyrio coronatum fuisse, cum centum et viginti esset annorum. Quod tamen in retractationibus suis in dubium revocat, tametsi non adhuc constanter negare audeat. Subdit de Hieronymi [Col. 0019A] auctoritate. Scripsi in eodem opere, commentarium Hieronymi secutus, et de Juda fratre Jacobi, qui etiam Thaddaeus vocabatur, missum eum ad Abgarum fuisse regem Osroenae, ut ecclesiastica tradiderit historia. Sed diligentius postmodum ipsam historiam ecclesiasticam inspiciens, reperi non ibi esse scriptum quia Thaddaeus apostolus unus ex duodecim, sed Thaddaeus unus ex septuaginta discipulis ad sanandum memoratum regem fuerit destinatus. Tum subinfert in sui excusationem: Non autem mihi imputandum errorem reor, ubi auctoritatem magnorum sequens doctorum, quae in illorum opusculis inveni, absque scrupulo suscipienda credidi. Et in ejusdem libri Retractat. cap. 8 rejicit librum de Dormitione B. Mariae ex persona Melitonis Asiae episcopi scriptum, et mendacia auctoris detegit. Haec [Col. 0019B] idcirco commemorare curavi, inquit, quia nonnullos novi praefato volumini contra auctoritatem beati Lucae incauta temeritate assensum praebere. Possunt et alia adduci testimonia, quibus probemus Bedam non ita credulum ac praecipitis fuisse judicii in scribenda Historia sua: cum etiam in scriptis Patrum delectum ac censuram adhibuerit. Lege ipsius praefationem Historiae ad Ceolwlfum regem, in qua quibus auctoribus res a se relatas didicerit, declarat.

15. Nec minor fuit in eo zelus pro fide catholica, cujus tuendae studio expositionem in Cantica canticorum aggressus est. Audi verba ejus in libri primi exordio. Scripturus juvante gratia superna in Cantica canticorum, primo admonendum putavi lectorem, ut opuscula Juliani Celanensis episcopi a Campania, quae [Col. 0019C] in eumdem librum confecit, cautissime legat, ne per copiam eloquentiae blandientis in coenam incidat doctrinae nocentis: sed ut dici solet, ita carpat botrum, ut et spinam caveat, id est, in dictis ejus sanos sensus scrutetur et eligat, et non minus vitet insanos. Est enim homo ut rhetor peritissimus, ita gratiae Dei post Pelagium impugnator acerrimus: ut apertius scripta ejus, quibus contra strenuissimum ejusdem gratiae propugnatorem Augustinum insanivit, ostendunt. Et infra: Sed et in alio libro quem ad Demetriadem virginem Christi de Institutione virginis scripsit, haec eadem de potentia liberi arbitrii quomodo sentiat pandit. Quem videlicet librum nonnulli nostrum studiose legentes, sancti et catholici doctoris Hieronymi esse temere arbitrantur: minime pervidentes, quod et suavitas eloquentiae [Col. 0019D] demulcentis, et haereseos perversitas seducentis, manifeste probat hoc illius opusculum non esse. Postea Juliani (ut putat) fragmenta refert ac refutat Beda, vere doctoris catholici gerens officium, quo lectores incautos adversus male blanda haeretici eloquia praemuniret. Ex hoc fidei catholicae studio factum est, ut cum aliquando nominis haeretici labem sibi inuri audisset, exhorruerit totus, et mox ad sui defensionem calamum arripuerit. Exstat hac de re epistola ad Plewinam monachum a Waraeo nuper edita, cujus hoc exordium. Venit ad me ante biennium, frater amantissime, nuntius tuae sanctitatis, qui pacificae quidem salutationis a te laetissima verba detulit, sed haec tristi mox admistione confudit, addendo videlicet, quod me audires a lascivientibus rusticis inter [Col. 0020A] haereticos per pocula decantari. Exhorrui, fateor, et pallens percunctabar, cujus haereseos argueret. Respondit, quia negarem in sexta aetate saeculi Dominum Salvatorem in carne venisse. Percunctari ergo coepi quomodo diceretur: utrum quod Dominus non venisset in carne, cum tamen sexta esset aetas: an quod Domino in carne veniente necdum sexta aetas veniret, vel certe aetas septima jam venisset, cum aperta ratione sexta aetas nonnisi ab ejus possit incarnatione coepisse. Deprehendique hoc, sive illud insimularetur, me in utroque sanae fidei et ecclesiasticae unitatis existere consortem. Dein causam suam strenue et nervose agit, sicque concludit epistolam: Obsecro sane ut has purgationis meae litteras religioso ac doctissimo fratri nostro David porrigas, quatenus eas ille coram venerabili [Col. 0020B] domino ac Patre nostro Wilfrido scilicet antistite legere possit; ut quoniam illo praesente atque audiente insipientius sum prius appetitus conviciis, ipso etiam nunc audiente ac dijudicante, quam immeritus eadem convicia sim perpessus appareat, etc. Is erat Wilfridus secundus, qui post Joannem Wilfridi senioris successorem sedi Eboracensi praefuit ab anno circa DCCXVII ad DCCXXXII.

16. Morum sanctimoniam quam in seipso exprimere toto animo studuit, etiam in aliis, quoad potuit, tum languentem excitare, tum violatam resarcire curavit. Hujus rei argumento est epistola illa, quam in extremo (ut conjicimus) morbo scripsit Egberhto post Wilfridum juniorem Eboracensi archiepiscopo in haec verba: Dilectissimo ac reverendissimo antistiti [Col. 0020C] Ecberhto Beda famulus Christi salutem. Memini te hesterno dixisse anno, cum tecum aliquot diebus legendi gratia in monasterio tuo demorarer, quod hoc etiam anno velles, cum in eumdem devenires locum, me quoque ob commune legendi studium ad tuum accipere colloquium. Quod si ita Deo volente posset impleri, non opus esset tibi haec per litteras scripta dirigere, cum possem liberius ore ad os loquens, quaeque velim sive necessaria ducerem, secreta tibi allocutione suggerere. Verum quia hoc ne fieret superveniens (ut nosti) corporis mei valetudo prohibuit; agere tamen quod potui, erga dilectionem tuam fraternae devotionis intuitu curavi, mittendo videlicet per litteras quod corporaliter veniendo per collocutionem nequiveram, precorque te per Dominum, ne harum apices litterarum [Col. 0020D] arrogantiae supercilium esse suspiceris, sed obsequium potius humilitatis ac pietatis veraciter esse cognoscas. In consequentibus monet episcopum, ut gradum sacrosanctum sacrosancta operatione et doctrina confirmet. Deinde ante omnia ut ab otiosis se confabulationibus, obtrectationibus, caeterisque linguae indomitae contagiis pontificali dignitate coerceat; divinis autem eloquiis ac meditationibus Scripturarum linguam simul et mentem occupet, maxime legendis B. Pauli apostoli Epistolis ad Timotheum et ad Titum; sed et verbis sanctissimi papae Gregorii, quibus de vita simul et vitiis rectorum, sive in libro Regulae pastoralis, seu in homiliis Evangelii multum curiose disseruit. Praeterea habeat societatem eorum qui Christo fideli devotione famulantur. Quod non ita loquor, inquit, quasi te aliter facere [Col. 0021A] sciam: sed quia de quibusdam episcopis fama vulgatum est, quod ita ipsi Christo serviant, ut nullos secum alicujus religionis aut continentiae viros habeant. Ad haec, quia latiora sunt spatia locorum quae ad gubernacula tuae dioecesis pertinent, quam ut solus per omnia discurrere et in singulis viculis atque agellis verbum Dei praedicare, etiam anni totius emenso curriculo sufficias, necessarium satis est ut plures tibi sacri operis adjutores asciscas, presbyteros videlicet ordinando atque instituendo doctores, qui in singulis vicis praedicando Dei verbo et consecrandis mysteriis coelestibus, ac maxime peragendis sacri baptismatis officiis insistant. In qua videlicet praedicatione populis exhibenda hoc prae caeteris omni instantia procurent, ut fidem catholicam quae apostolorum Symbolo continetur, et [Col. 0021B] Dominicam Orationem, omnium memoriae infigere curent; idiotas quidem haec ipsa sua lingua dicere ac sedulo decantare faciant. Amplius hortatur, ut plures consecret antistites, et enorme pondus ecclesiastici regiminis dividat in plures. Demum iterum inculcat, ut populis sufficientes doctores vitae salutaris adhibeat, et hoc eos inter alia discere faciat, quibus operibus maxime Deo placere, a quibus se debeant abstinere peccatis; quam frequenti diligentia signaculo se dominicae crucis suaque omnia munire; quam salutare sit omni Christianorum generi quotidiana dominici corporis ac sanguinis perceptio, juxta quod Ecclesiam Christi per Italiam, Galliam, Africam, Graeciam, ac totum Orientem solerter agere noverat. Quod videlicet genus religionis, ait, ac Deo devotae sanctificationis tam longe a [Col. 0021C] cunctis pene provinciae nostrae laicis per incuriam docentium quasi peregrinum abest, ut hi qui inter illos religiosiores esse videntur, nonnisi in Natali Domini et Epiphania et Pascha sacrosanctis mysteriis communicare praesumant: cum sint innumeri innocentes et castissimae conversationis pueri ac puellae, juvenes et virgines, senes et anus, qui absque ullo scrupulo controversiae omni die dominico, sive etiam in natalitiis SS. apostolorum sive martyrum, quomodo ipse in sancta Romana et apostolica Ecclesia fieri vidisti, mysteriis coelestibus communicare valeant. Ipsi etiam conjugati, si quis sibi mensuram continentiae ostendat et virtutem castitatis insinuet, idem et licenter possint, et libenter facere velint. Vides quos ad frequentem sanctae Eucharistiae communionem admittendos velit [Col. 0021D] Beda, innocentes scilicet et castissimos quosque, etiam conjugatos, dummodo praescriptam castitatis conjujugalis regulam servent.

17. Finem vivendi fecit Beda die festo Ascensionis dominicae, VII Kalend. Junii. Nam, teste Cuthberto monacho in epistola superius relata, usque ad diem Ascensionis dominicae, id est septimo Kalendas Junii vitam ducebat. Ne quis vero excluso Ascensionis die Bedam in vigilia ipsius festi obiisse dicat, occurrit eadem epistola, in qua Beda feria quarta post horam nonam, id est, sub vesperam, presbyteris monasterii sui accitis munuscula dedisse, et ad eos verba fecisse [Col. 0022A] dicitur. Et certe vetustis auctoribus persuasum fuit Bedam in ipso Ascensionis festo diem supremum explevisse. Die Ascensionis, inquit Willelmus Malmesburiensis monachus loco jam citato, cum jam anima fragilem usum corporis exosa egredique gestiens palpitaret, contra Oratorium in quo consueverat orare, cilicio subjecto decumbens, illibato sensu et hilari vultu Spiritus sancti gratiam invitabat dicens: O rex gloriae, etc. Hac oratione finita spiritum efflavit. Et Simeon Dunelmensis monachus seu potius Turgotus in libro II de Dunelmensi Ecclesia, cap. 14: Obiit VII Kalend. Junii in Gyrwe, ibique sepultus est . . . transiit autem ipso die solemni Ascensionis dominicae. Quo anno? Audi eumdem Turgotum. Anno autem dominicae incarnationis DCCXXXV, imperii autem Ceolwlfi VII, [Col. 0022B] episcopatus vero Ethelwoldi anno XI, illa Ecclesiae catholicae lucerna ad eam quae se illuminaverat lucem, illa vena aquae salientis in vitam aeternam, ad fontem vivum Deum pervenit, defunctus anno aetatis suae quinquagesimo nono: ex quo autem rex Oswaldus et antistes Aidanus pontificalem cathedram et monachorum habitationem in Lindisfarnensi insula instituerant, anno centesimo primo; a constructione vero monasterii Petri apostoli in Wiramuthe LXXII; porro a Patris Cuthberti transitu LXIX anno. Annum mortis recte signat Turgotus, male aetatem Bedae, qui Historiam suam absolvit quidem Christi anno DCCXXXI, aetatis suae anno LIX, at cum superstes fuerit ad annum DCCXXXV, annos LXIII vixise dicendus est. Eosdem assignat diem et annum Thomas Stubesius Dominicanus [Col. 0022C] in libro de Actibus pontificum Eboracensium. Et certe praedicto anno DCCXXXV dies Ascensionis dominicae incidebat in VII Kalendas Junias, cyclo lunari XI, concurrente V, epacta XXIII, die dominicae resurrectionis XV Kalendas Maias. Hinc corrigendus auctor libri de Vita Alcwini abbatis qui juxta quorumdam opinionem, affirmat Bedam nonagenarium decessisse anno DCCXXXI. Nec dubium quin interpolatio irrepserit in Bedae epistolam ad Wichredam presbyterum de verno aequinoctio juxta Anatolium: qua in epistola adducitur exemplum de praesenti anno dominicae incarnationis DCCLXXVI, ad quem sine dubio Beda non pervenit, tum quia major centenario fuisset, tum quia S. Bonifacius Maguntinus antistes anno DCCLIV martyrio affectus, Bedam uti mortuum laudat [Col. 0022D] in suis epistolis, ut infra videbimus. Et certe si Beda diu vixisset post annum DCCXXXI, ultra hunc annum produxisset Historiam suam. Non produxit vero, ut patet tum ex dicendis infra num. 29, tum ex Chronici Fontanellensis principatu Ludovici Pii scripti cap. 9 in haec verba: Venerabilis presbyter Beda Historiam ecclesiasticam, quam de gente sua, id est Anglorum composuerat, usque in hunc annum, quo caesus Ragenfredus, mirabili opere perduxit, et non multo post ad coelestia regna perrexit VII Kalend. Junii. In quodam Chronico de sex mundi aetatibus manu exarato principatu itidem Ludovici Augusti legi haec verba: Karlus Martellus annis XXVII dominatur Hujus anno XXII Beda presbyter Anglorum obiit.

18. Sepultus in Gyvwe, inquit Turgotus prior Dunelmensis, [Col. 0023A] in cujus videlicet Bedae honorem porticus ad aquilonalem plagam ecclesiae S. Pauli in Gyrwe consecrata, venerandam fidelibus nominis ejus ibidem praestat memoriam. Ostenditur etiam locus hodie, ubi de lapide mansiunculam habens ab omni inquietudine liber sedere, meditari, legere, dictare consueverat et scribere. Et Willelmus Malmesburiensis monachus: Sepulta est cum eo omnis gestorum pene notitia usque ad nostra tempora. Adeo nullus Anglorum studiorum ejus aemulus, nullus gratiarum ejus sequax fuit, qui omissae monetae lineam persequeretur. Pauci quos aequus amavit Jesus, quamvis litteris non ignobiliter informati, vita tota ingratum consumpserunt silentium; alii vix primis labris illas gustantes, ignavum confoverunt otium. Ita cum semper pigro succederet pigrior, [Col. 0023B] multo tempore in tota insula studiorum detepuit fervor. Magnum ignaviae testimonium dabunt versus epitaphii sui, pudendi prorsus et tanti viri mausoleo indigni.

19. Statim ab ipso obitu Venerabilis Beda sanctus habitus est et appellatus. S. Bonifacius in epistolis suis non semel candelam Ecclesiae nuncupat, Lullus Bonifacii successor beatae memoriae Bedam, in cujus venerationem holosericam vestem ad ipsius reliquias mittit. Eumdem vocat beatum Patrem, ut postea videbimus. [Col. 0023C] Benedictus Anianae abbas, Bedae subpar, ex dictis beati Bedae versus quosdam refert in Concordia Regularum cap. 36, § 6. Alcwinus etiam in praefatione commentarii super Joannis Evangelio beatum Bedam presbyterum laudat, et in libris contra Felicem non semel. Hilduinus in epistola Areopagiticis praefixa ad Ludovicum Augustum, Bedam itidem sanctum et venerabilem vocat. Hincmarus Rhemorum archiepiscopus uno post Bedam saeculo, eumdem sanctum semel et iterum cognominat, nimirum in epistola nomine synodi Tusiacensis ad Rodulfum Bituricensem et Froterium Burdigalensem antistites, et in libro de Praedestinatione, cap. 9. Notkerus Balbulus in Martyrologio XIII Kalend. April. Sanctum Bedam [Col. 0023D] presbyterum laudat. Quin etiam in Fuldensi monasterio ara sancto Bedae erecta fuit ineunte saeculo IX, teste HRabano Mauro in inscriptione 39 ad altare S. Benedicti in crypta occidentali, cujus hic versus:

20. Is est Elfredus qui sancti Bedae reliquias clanculum suffuratus, Dunelmum transtulit. Unde saepius a suis familiariter requisitus, ubinam Venerabilis Bedae ossa requiescerent, certus de re inquisita solitus erat respondere: Hoc, inquit, nemo me certius novit. Firmum, o dilectissimi, et procul omni dubio certum habeatis, quod eadem theca quae sacratissimum corpus Patris Cuthberti servat, etiam ossa venerandi doctoris et monachi Bedae contineat. Anno MLIV, cum S. Cuthberti corpus incorruptum e loculo extraheretur, et ossa Venerabilis Bedae quae una cum illius corpore hospitium habuerant, pariter continebat sacculus [Col. 0024B] de lino, ut in historia translationis S. Cuthberti alias videbimus. Quae Bedae ossa a caeteris reliquiis segregata, in ligneo locello inveniebantur locata, inquit Turgotus. Hugo Dunelmensis episcopus anno MCLIV electus, feretrum nimis pretiosum, auro purissimo et argento mundissimo optime fabricatum, lapidibusque pretiosis opere mirifico adornatum construxit, in quo viri venerabilis Bedae presbyteri et Girwensis monachi ossa cum multorum aliorum sanctorum reliquiis collocavit, sicuti in appendice ad Turgotum legitur. Joannes Spedus in Theatro Britanniae, ubi de episcopatu Dunelmensi, scribit Bedae monumentum marmoreum in occidentali templi Dunelmensis parte etiam nunc exstare. Et tamen in Monastici Anglic. tomo I, ossa Venerabilis Bedae, Biscopi, S. Hesterpini, Sigfridi et [Col. 0024C] Herberti Wiornensium abbatum in Glastoniensi ecclesia haberi dicuntur.

21. Nemo fere veterum scriptorum sine laude Bedae meminit. Eum pluribus epistolis commendat S. Bonifacius Maguntinus antistes, epistola 8 ad Egbertum Eboracensem pontificem: Praeterea ut mihi de opusculis Bedan lectoris aliquos tractatus conscribere et dirigere digneris, quem nuper (ut audivimus) divina gratia spirituali intellectu ditavit, et in vestra provincia fulgere concessit: et ut candela quam vobis Dominus largitus est, nos quoque fruamur. Idem habet epistola 9 ad Huetbertum Wiremuthensis et Girwensis monasteriorum abbatem. Sic vero epistola 85 ad eumdem Egbertum: Modo inhianter desiderantes [Col. 0024D] flagitamus, ut nobis ad gaudium nostri moeroris eo modo quo antea jam fecistis, aliquam particulam vel scintillam de candela Ecclesiae, quam illuxit Spiritus sanctus in regionibus vestris, destinare curetis, id est, de tractatibus quos spiritalis presbyter et investigator sanctarum Scripturarum Beda reserando composuit: maxime autem si fore possit, quod nobis praedicantibus habile, et manuale, et utilissimum esse videtur, super Lectionarium anniversarium et Proverbia Salomonis, quia commentarios super illa edidisse audivimus. Eodem spectat Bonifacii epistola 150 ad Cuthbertum abbatem Huetberti successorem. Hic observare juvat, Bonifacium ab aliis non ab ipso Beda petere ipsius lucubrationes, eumque nuper fulsisse in provincia Northanimbrorum: ut dubium non sit, [Col. 0025A] praedictas Bonifacii epistolas post Bedae obitum scriptas fuisse.

22. Non minori venerationis studio affectus est Lullus Bonifacii successor adversus Bedam. Id testatur Bonifaciana Lulli epistola 109 ad Coenam episcopum Anglum. Obsecro ut quemlibet horum librorum acquiras, et nobis mittere digneris, quos beatae memoriae Beda presbyter exposuit, ad consolationem peregrinationis nostrae, id est, in primam partem Samuelis usque ad mortem Saülis libros quatuor, sive in Esdram et Neemiam libros tres, vel in Evangelium Marci libros quatuor. Eidem Lullo Gutbertus seu Cuthbertus abbas Wiremuthensis post Huetbertum (cujus Cuthberti de Bedae obitu scripta epistola videtur esse fetus) dirigit epistolas duas, quae inter Bonifacianas [Col. 0025B] sunt ordine 89 et 95. In priore Cuthbertus Lullo rescribit his verbis: Gratanter quidem munuscula tuae charitatis suscepi, et eo gratantius, quo te haec intimo devotionis affectu mittere cognovi, id est, holosericam ad reliquias beatae memoriae Beda magistri nostri, ob recordationem et illius venerationem mittere destinasti. Et rectum quidem mihi videtur, ut tota gens Anglorum in omnibus provinciis ubicunque reperti sunt, gratias Deo referant, quia tam mirabilem virum, praeditum diversis donis, tamque ad exercenda dona studiosum, similiterque in bonis moribus viventem Deus illis in sua natione donavit: quia per experimentum ad pedes ejus nutritus hoc quod narro didici. Et infra: Nunc vero quia rogasti aliquid de opusculis beati Patris, cum meis pueris juxta vires quod potui, tuae dilectioni [Col. 0025C] praeparavi, libellos de viro Dei Cudberto metro et prosa compositos. Et in epist. 95, librum quem clarissimus Ecclesiae Dei magister Beda de aedificio templi composuit, ad consolationem tuae peregrinationis mittere curavi.

23. Pluribus aliis elogiis celebratur Beda ab auctoribus, tum subparibus, tum sequioribus. Eum Alcwinus nobilissimum magistrum Bedam presbyterum in epistola 5; auctor libri de Officiis ecclesiasticis Alcwino subjectus, sacerdotem et doctorem eximium cap. de Purificatione; Ratramnus presbyterum Anglorum, membrum Christi non reprobum in libro de Nativitate Christi cap. 8; Lanfrancus Cantuariensis archiepiscopus Eboracensis Ecclesiae presbyterum et Anglorum doctorem in epistola ad Alexandrum papam [Col. 0025D] II appellant. Omnium vero illustrissimum est elogium, quod Patres concilii Aquisgranensis II anno DCCCXXXVI habiti tribuunt Bedae, quem sanctis Ecclesiae Patribus annumerant. Sic enim in praefatione libri III loquuntur: In fine praecedentis libelli nos promisisse meminimus, quod in hujus exordio, prout Deus posse dedisset, ex sanctorum Patrum oraculis breviter ostenderemus, quod templum Domini quod a Salomone aedificatum et dedicatum Domino est, figura fuerit catholicae Ecclesiae per universum orbem diffusae; et conditor illius Salomon rex personam gesserit Christi, quod quidem nos Domino favente adimplere conamur. Salva quippe super hac re caeterorum sanctorum eximiorum Patrum expositione, quorum dicta in subsequentibus ponenda sunt; quid venerabilis et [Col. 0026A] modernis temporibus doctor admirabilis Beda presbyter de saepe memorato templo in Expositione Evangelii Joannis sentiat, videamus. En Beda Venerabilis dictus, doctor admirabilis, et Patrum numero ascriptus et quodammodo praelatus. Paschasius Ratbertus abbas Corbeiensis in suo libro de Eucharistia, itidem Bedae auctoritatem in censum sanctorum Patrum refert, et Walafridus Strabus in lib. de Offic. eccles. cap. 25: Bedam Anglorum Patrem nominat. Denique Hincmarus Rhemorum antistes, testante Frodourdo in Hist. Rem. lib. III, cap. 23, Expositionem Bedae in Proverbiis Salomonis ad synodum sibi deferri petiit a Joanne episcopo Cameracensi.

24. Admoneor hoc loco adnotare, quo tempore quave de causa Beda sit dictus Venerabilis presbyter. [Col. 0026B] Mitto fabulas hac de re plures. Si Trithemio credimus, Venerabilis dictus est dum adhuc in vivis erat, ideo scilicet quod cum ipsius homiliae eo vivente in ecclesiasticis officiis lectitarentur, Venerabilem nuncupabant, quem adhuc in carne degentem nondum poterant sanctum appellare. Quo factum sit, ut nomen Venerabilis passim usu receptum apud omnes, hactenus auctoritatem retinuerit. Certe in Lectionariis monasterii Corbeiensis ante quingentos fere annos manu exaratis, plures Bedae homiliae assignantur hoc titulo vulgato: Homilia Venerabilis Bedae presbyteri. Et tamen Menardus noster in notis ad Concordiam Regularum, cap. 36, § VI, existimat recentiorem esse Venerabilis appellationem, ab Alcwino, monacho Sancti-Gallensi, Odoranno, [Col. 0026C] Willelmo Malmesburiensi, Florentio Wigorniensi, Henrico Huntidonensi et Rogerio Hovedensi nequaquam usurpatam. Equidem post Bedae aetatem prodiisse cognomentum istud, satis probat silentium comparium auctorum, quorum nullus, quem hactenus legerim, Bedam Venerabilem appellat. In veterrimo Codice Thuaneo ab annis octingentis manu descripto, in quo exstant Bedae homiliae omnes; ubique praefertur, Homilia domni Bedae. Praeterea ante quam Paulus Warnefridi, monachus Casinas, Lectionarium ecclesiasticum jussu Caroli Magni concinnaret, auctorum eorum quorum homiliae recitabantur in officiis divinis nomina haud praecinebantur, uti Carolus in epistola ad Paulum auctor est. Si ergo Bedae homiliae eo vivente in Ecclesia lectae sunt, non tamen [Col. 0026D] praemissum Bedae Venerabilis nomen. Jam tamen a nono saeculo Venerabilis nomen Bedae attribui coeptum. Amalario in libris de divinis Officiis passim Domnus Beda, at lib. I, cap. 37, Venerabilis presbyter Beda nuncupatur, uti etiam Jonae Aurelianensi episcopo in lib. I de Institut. laicali capp. 16 et 17, et lib. III capp. 6 et 7, nec non Usuardo in sincero Martyrologio Nonis Augustis. Addunt nonnulli Paschasium Ratbertum: at in loco citato ex libro de Eucharistia aliter praeferunt Codices mss. in quibus haec inscriptio: Bedae presbyteri in sermone suo, omisso nomine Venerabilis. Addimus vero auctorem Chronici Fontanellensis, capp. 9 et 16 (in editis 15), Hilduinum, Radbodum Trajectensem episcopum in sermone de S. Swiberto; et Hericum monachum, [Col. 0027A] qui in libro de Expositione computi hactenus (si non fallor) inedito, libros de hac eadem re praecipue Venerabilis viri domni Bedae presbyteri laudat: qui auctor opus suum anno DCCCCLXXX scribebat. Nec dubium quin ab aliis ejusdem aetatis auctoribus eadem appellatio frequentata fuerit, tametsi non ab omnibus; uti nec etiam nostro aevo, quo honorificum istud vocabulum jampridem usu inolevit. Mittimus alios sequiorum temporum scriptores, relaturi duntaxat Algerum coenobitam Cluniacensem, a quo Venerabilis Beda presbyter memoratur in libro I de Sacram., cap. 8, et Matthaeum Westmonasteriensem monachum, cujus tempore (scribebat autem medio saeculo XIII) Beda jampridem promeruerat ut ab universali Ecclesia doctor Anglorum et Pater venerabilis [Col. 0027B] nomine censeretur. Cur vero, inquis, presbyter, non monachus, si monachus fuit? Nimirum tanta erat quondam (ut par est) existimatio sacerdotalis dignitatis, ut qui hoc gradu insigniti erant, missis aliis nominibus, presbyteri vocitarentur. Hinc Hieronymus, et ipse (ut saepe fatetur) monachus, vulgo presbyter audit. Imo etiam abbates presbyteri (nam presbyteri quondam non erant omnes) ob gradus dignitatem presbyteri, raro abbates dicebantur. Haec causa est cur SS. Carilefus, Richarius, Gallus, Walaricus, etsi abbatiali dignitate praediti, tamen presbyteri in antiquis Martyrologiis cognominari solent.

25. Nec ab re erit observare hoc loco, Venerabilis nomen ab Audoeno in Vita S. Eligii severiori monachorum [Col. 0027C] instituto, et monachis illustrioribus signanter attributum. Nam Buchinus ex gentili conversus, postea, inquit, Venerabilis, id est monachus, exstitit, ac Ferrariensi coenobio praefuit, lib. I, cap. 10, et Thillo vernaculus Eligii, postmodum venerabilem, id est, monasticam vitam duxisse dicitur; et Eligius tanquam dominos honorasse eos qui venerabilem monachorum vitam arriperent. Ado Viennensis episcopus in historia sua de Wilicario ejusdem sedis episcopo agens, relicto, inquit, episcopatu in monasterium SS. martyrum Agaunensium ingressus, vitam venerabilem duxit. Et in Vita S. Desiderii Cadurcorum episcopi, Arvanus Scottus vitam venerabilem in monasterio duxisse fertur. Denique, ut caetera id genus omittam, S. P. Benedictus vir vitae venerabilis a Gregorio Magno praedicatur.

26. Huc in secessum consulto rejecimus observationes nonnullas, tum in munuscula quae Beda morti proximus presbyteris monasterii sui distribuit, tum in quaedam ipsius opuscula.

27. Ad extremam vitae periodum accedens vir sanctus, uni e discipulis suis Cuthberto hora nona dixit: Quaedam pretiosa in mea capsella habeo, id est, piperem, oraria et incensa. Sed curre velociter, et presbyteros nostri monasterii adduc ad me, ut et ego munuscula qualia Deus donavit, illis distribuam. Nimirum eo tempore, si unquam alias, moris erat, ut id genus munusculorum amici darent acciperentque [Col. 0028A] in mutuae dilectionis indicium, non rerum pretium attendentes, sed animum. In S. Bonifacii archiepiscopi aliorumque aequalium epistolis exempla sunt id generis complura. Sic Lullus abbatissae Kanebadae, puellae regio sanguine ortae, mittit tria munuscula, thuris, piperis, et cinamoni in Bonifaciana epistola 5. Anonymus quidam Eadburgae abbatissae graphium argenteum, et storacis et cinamomi partem, epist. 7. Bonifacius Egberto Cantuariae archiepiscopo praeter exemplaria epistolarum S. Gregorii, dirigit, ad indicium charitatis, corporale, pallium et villosam unam ad tergendos pedes servorum Dei, epist. 8. Huetberto abbati Wiremuthensi lectisternia caprina, epist. 9. Herefrido presbytero partem thymiamatis et sabanum pro benedictione et signo purae charitatis, epist. 10. [Col. 0028B] Ethebaldo regi accipitrem unum, duos falcones, duo scuta, et duas lanceas, epist. 19. Egberto jam laudato duas vini cupellas, epist. 85. Cynehardus autem Ventanae civitatis episcopus inter alia mittit orarium et coculam et gunnam brevem. Lege epistolam 148. Bonifacium IV aliosque Romanos pontifices non raro pectines, specula, aliaque istiusmodi tribuisse legimus in ipsorum epistolis. Et Fortunatus in epigr. lib. XI passim gratias agit pro eulogiis transmissis. Quales putas eulogias? olere scilicet, castaneis, lacte, prunellis, ovis, etc. Nempe ut ipse ait epigr. 23:

28. His per quemdam excursum dictis, veniendum est ad quasdam animadversiones, quae mihi inter evolvendum Bedae scripta, tum edita, tum manu exarata, occurrerunt. Primum quidem de tempore scriptionum agendum, postea de operibus dubiis et subdititiis, postremo de relictis.

29. Beda librum tertium in Samuelem aggressus est mortuo Ceolfrido abbate, id est, anno DCCXVI, ut [Col. 0029A] ex praefatione libri III constat. Explanatiuncula in Epistolam Joannis prima videtur ex ipsius lucubrationibus in Scripturam sacram. Deinde Expositio in Apocalypsim, quam fratri Eusebio seu Huetberto, abbati suo futuro nuncupavit, nam binominem fuisse Huetbertum, et ob amorem studiumque pieta is Eusebium cognominatum, patet ex praefatione lib. III in Samuelem. Porro Beda librum Apocalypseos in capitula distinxit. Post Apocalypsim commentatus est librum de Actibus apostolorum, hortante Acca episcopo Hagustaldensi; tum etiam Lucae Evangelium: et Quaestiones triginta de libris Regum explicavit, petente Nothelmo tunc presbytero Londinensi, post Cantuariensi archiepiscopo, quo adjutore in scribenda ecclesiastica Historia usus est. Bedae Quaestiones [Col. 0029B] in utrumque Testamentum ex Anglia petiit Lupus abbas Ferrariensis, epistola 62 ad Altigisum abbatem Eboracensem. Postea omnia edidit Commentaria in Samuelem, ex quibus librum tertium, ut jam diximus, aggressus est anno DCCXVI; at vero Expositionem in Marcum vulgavit post annos plurimos quam Lucae Evangelium explanaverat. Quae omnia ex ipsius Bedae praefationibus in eosdem libros intelliguntur. Praeterea Expositionem in Epistolas Pauli, itidemque in Epistolas canonicas ex dictis S. Augustini magno studio contexuit; et librum de sex aetatibus absolvit Leonis Isaurici anno IX, Christi DCCXXIV. His absolutis edidit Historiam ecclesiasticam gentis suae, quam cum Epitome adjuncta perfecit anno DCCXXXI. Nam in optimo Codice ms. qui penes nos est, praedicta [Col. 0029C] Epitome ultra istum annum non excurrit, ut superius monuimus. In eadem Epitome Beda exhibet indicem lucubrationum suarum, in qua annumeratur Epistola de Aequinoctio verno juxta Anatolium, scripta proinde ante annum DCCXXXI. Unde exemplum in ea epistola Wichredae presbytero directa adductum de anno praesenti DCCLXXVI, est interpolatio scriptoris amanuensis ipso anno epistolam exscribentis, qui Bedae sententiam supposito exemplo explicare voluit. Denique Retractationum librum in Acta apostolorum post annum DCCXXXI scripsit jam senex.

30. Praeter Opera Bedae in suo Indice recensita, pauca sunt quae ipsi tribuere tuto possimus, excepta epistola ad Egbertum Eboracensem pontificem, scripta post annos triginta a morte Aldfridi regis [Col. 0029D] Northanimbrorum, hoc est anno Christi DCCXXXV, qui Bedae supremus fuit. Commentaria in Evangelium Joannis, siquidem Bedam habent auctorem, post annum DCCXXXI ab eo sunt edita, quae veluti quoddam Augustinianae Expositionis compendium esse videntur, insertis hinc inde sententiis aliorum Patrum, ut capite 5 agens de Regulo, verba Gregorii Magni adducit. Certe Jonas episcopus Aurelianensis, Ludovici Pii aequalis, in lib. I de Institut. laicali cap. 13, citat plures versus ex Beda in homilia Evangelii vigesima, qui in praedictis Commentariis leguntur capite 2. Unde suspicamur legendum esse apud Jonam, in homilia Evangelii secunda. Et quidem Alcwinus in praefatione Commentarii sui in Joannis Evangelium, ex homeliis beati Bedae presbyteri multa [Col. 0030A] se assumpsisse fatetur. His insuper Beda morbo supremo decumbens, patria lingua reddidit Joannis Evangelium, testante Cuthberto discipulo in epistola quam de ipsius obitu exaravit. In dubiorum classem rejicienda sunt Expositiones in Matthaei Evangelium, Commentarius in Psalmos, Vitae sanctorum, exceptis Actis SS. Felicis, Cuthberti et Anastasii, quae Beda agnoscit ut sua; libellus de Officiis, Commentarius in Boetii librum de Trinitate, Meditationes, Passionis, Libri de Elementis philosophiae, et liber de Remediis peccatorum, quem jam inter supposititia relegavit Spelmannus tomo I Conc. Angl., tametsi in collectione canonum Regino Poenitentialem librum Theodori seu Bedae citat in lib I, cap. 297. Ivo etiam et Gratianus ex Poenitentiali Bedae referunt capitulum de sacerdote Eucharistiam vomente. Non tamen praeteream id [Col. 0030B] quod in Bedae Homiliario Thuaneo vetustissimo legi manu recentiori ante annos quadringentos ascriptum: Ego non peto librum Expositionis Bedae super Evangelia; sed peto librum Expositionis Bedae super psalmos Psalterii. Apage Epistolam de divinatione mortis, quae deliramenta quantum a mente pii hominis absint, probat epistola ad Herenfridum presbyterum, libello de Tonitruis a se Latine verso praefixa. Is est Herefridus presbyter de regno Merciorum, ad quem exstat S. Bonifacii martyris epistola 10. Auctor libri de Officiis divinis scribebat post annum quam Pascha inciderat in VII Id. Apriles, ut patet ex cap. de Pascha annotino, quod ab anno DCCXXXI quo Beda indicem Operum suorum confecit, ante [Col. 0030C] annum DCCLXXI non accidit.

31. Scripsit quidem Beda Homiliarum Evangelii libros duos, ut ipse fatetur, seu in Lectionarium anniversarium, ut habet S. Bonifacii epistola 9, supra num. 21 relata; at quaenam ex editis ad Bedam pertineant, quaenam suppositae sint, interest distinguere. Sic enim explorabimus celebriores dies, qui tum anniversaria solemnitate colebantur. In bibliotheca Thuanea habentur duo pervetusti Codices, in quibus Bedae homiliae reperiuntur. In primo, num. 144, ante annos octingentos exarato, homiliae 39 continua serie exhibentur: in alio, num. 38, qui annos sexcentos praefert, distinguuntur in duos libros praemissis ad utrumque capitulationibus. Utrumque apographum conferre et repraesentare hoc loco juvat. Sic procedit [Col. 0030D] Codex posterior.

[Col. 0033D] 32. Ex his intelligimus, homilias in dominicos dies post Trinitatem, item in festos S. Stephani protomartyris, S. Scholasticae, S. Mariae Magdalenae, Transfigurationis Domini, Assumptionis B. Mariae, S. Bartholomaei, Nativitatis B. Virginis, S. Michaelis, S. Lucae, Praesentationis B. Mariae, et alias de Communi martyrum, etc., aut subdititias esse, aut dubias, aut certe ex sinceris Bedae commentariis in Marcum et Lucam expressas. Certe homilia de S. Scholastica S. Bertario abbati Casinensi tribuitur in Casinensi Cod. ms. et sermo in festo omnium sanctorum legi solitus ascribitur HRabano Mauro in apographis nonnullis, nescio an bene. Illud movet, quod Festum omnium sanctorum institutum est a Gregorio papa III, [Col. 0034A] ut probant veterrima Usuardi exemplaria, et Menardus noster in librum Sacramentorum S. Gregorii pag. 184; at sermo iste Bedae stylum sapit. Denique sermo Bedae ascriptus in versum psalmi, Dominus de coelo prospexit super filios hominum, etc., haudquaquam ipsius Bedae est, cum in eo referatur testimonium petitum ex Vita Gregorii Magni, a Joanne Diacono scripta post annos centum et quinquaginta a morte Bedae Venerabilis.

33. Sunt qui Bedae Expositiones in Pauli Epistolas ex libris S. Augustini excerptas cuidam Floro, monacho (ut Trithemius putat) Trudoniano, tribuendas existimant. Sic enim praefert egregium apographum Corbeiense, duobus voluminibus distinctum: Expositiones Epistolarum S. Pauli apostoli ex libris S. Augustini [Col. 0034B] doctoris eximii a quodam Floro collectae. Et in fine: Compositus est liber iste, id est, scriptus, a Richero subpriore et Joanne suo scriptore monoculo, anno quo restituta est ecclesia S. Joannis Corbeiae, et Turonis est secunda sedes Romanae urbis (Alexandro papa III Turonis synodum agente) anno MCLXIV, Ludovico rege Francorum, Theodorico episcopo Ambianensi, Joanne Corbeiae abbate. Verum expositiones istae, quae duobus illis voluminibus continentur, eaedem ipsae quae in Bedae Operibus exstant, sunt verus ac genuinus Bedae fetus, tum quia ipse in syllabo Operum suorum meminit earum expositionum, tum quia alia reperitur commentatio, Flori nomine praedita, non tantum ex Augustini, sed et aliorum Patrum operibus contexta, qualis penes Petrum Franciscum [Col. 0034C] Chiffletium soc. Jesu virum eruditissimum manu descripta habetur, ad eum modum quo Claudius Scottus, postea Taurinensis episcopus, aliam in Pauli itidem Epistolas ex Augustini aliorumque Patrum sententiis defloravit. Et tamen Ratbertus monachus in lib. de casibus monasterii S. Galli cap. 10 memorat Collectanea FLORI presbyteri de voluminibus S. Augustini in Epistolam Pauli ad Romanos: et paulo post Collectanea Flori in Epist. ad Corinth. secundam et ad Hebraeos: denique Lupus abbas Ferrariensis Collectaneum Bedae in Apostolum ex operibus Augustini laudat in epistola 76.

34. In editis Bedae operibus desiderantur (ni fallor) genuina ejus opera quaedam, nempe, Explanatio in Canticum Habacuc, quae in apographo nostro [Col. 0034D] num. 275 hoc praefert exordium: Canticum prophetae Habacuc quod tibi exponi petisti, dilectissima in Christo soror, sacramenta dominicae Passionis maxime pronuntiat. Unde ex consuetudine sanctae et universalis Ecclesiae sexta sabbati, qua eadem passio completa est, solet in laudibus matutinis per singulas hebdomadas solemniter repeti, etc. Item desideratur carmen de divino judicio ad Accam episcopum, editum a Simeone Dunelmensi monacho in libro de gestis regum Angl. qui Bedae etiam in ms. Cod. Thuaneo ascribitur. Epistola de sexta mundi aetate ad Plegwinam, quae una cum Historia abbatum monasteriorum Wiremuthensis et Girwensis et epistola ad Egbertum Eboracensem antistitem a Waraeo nuper vulgata est. Sincerum Bedae Martyrologium in tomo III Martii [Col. 0035A] Bollandiani recens in lucem prodiit: in quo tamen an Festum omnium sanctorum locum habere debeat, dubium est, cum Beda quatuor tantum annis vixerit post creationem Gregorii papae tertii, qui hujus solemnitatis auctor est. Istius Martyrologii verba de S. Lupo Tricassino episcopo adducit Herricus noni saeculi auctor in libro I de Mirac. S. Germani episc. Antisiod. cap. 15. Quaedam etiam refert Amalarius libro II de divin. Off., cap. 24, qui auctor fallitur in libro IV, capp. 39 et 41, in citando Bedae libro de Vita S. Cuthberti. Ea enim verba quae memorat, in neutra Bedae lucubratione de S. Cuthberto; at in ea quam anonymus quidam monachus Lindisfarnensis tribus libris in Martio Bollandiano editis adornavit, reperitur. In perantiquo et optimo apographo nostro, [Col. 0035B] num. 546, in quo Bedae opus de computo habetur, leguntur versus domni Bedae ad componendum horologium, hoc initio:

1. Venerabilis et Deo dilectus presbyter Beda natus est in provincia Northanimbrorum, in territorio monasterii apostolorum Petri et Pauli quod est ad Wiramutha et in Girvum, anno ⁜ a dominicae Incarnationis sexcentesimo septuagesimo septimo, [Col. 0036C] qui est annus secundus solitariae vitae S. Cuthberti. In quod monasterium cura propinquorum, cum esset septem annorum, datus est educandus reverendissime abbati Benedicto, ac deinde Ceolfrido, anno scilicet decimo postquam idem monasterium S. Petri apostoli fundatum est: ex quo autem S. Pauli monasterium [Col. 0037A] fuerat inceptum anno tertio. Quae utraque monasteria tanta pace et concordia et eadem familiaritate et fraterna societate fuerant conjuncta, ut sicut ipse Beda postea describit, pro uno in duobus locis posito haberentur monasterio. Unde ipse in historia Anglorum unius mentionem faciens, monasterium, inquit, Petri et Pauli, quod est ad ostium Wiri amnis et juxta amnem Tina, in loco qui vocatur in-Gyrvum.

2. Hic itaque infantulus bonae spei, et divina et saeculari litteratura diligenter imbuitur, quandoque sancti Spiritus organum futurus: quo ejus praecordia irradiante, in sanctae universalis Ecclesiae munimentum plurimos in Novi et Veteris Testamenti expositionem libros erat compositurus. Et cum in [Col. 0037B] Latina erudiretur lingua, Graecae quoque peritiam non mediocriter percepit. Quippe per id temporis in monasterio praefato deditus erat studio, quando Theodorus archiepiscopus et Hadrianus abbas, qui litteris sacris simul et saecularibus abundanter ambo eruditi erant, peragrata tota Britannia congregantes discipulorum catervam, scientiae salutaris quotidie flumina irrigandis eorum cordibus emanabant, ita ut etiam metricae artis, astronomiae, et arithmeticae disciplinam inter sacrorum apicum volumina suis auditoribus contraderent. [ ⁜ a Sic enim de his ipse Beda loquitur, deinde et istud subjungit (Hist. lib. IV, cap. 2) : «Indicio est, inquit, quod usque hodie supersunt de eorum discipulis, qui Latinam Graecamque linguam aeque ut propriam in qua nati [Col. 0037C] sunt norunt.» Transeunte autem ad coelestia patre Cuthberto, ille vitae ipsius egregius quandoque scriptor futurus Beda aetatis jam tunc undecim, studii vero in monasterio quatuor habebat annos.]

3. Hic igitur Beda in extremo quidem mundi angulo vivens latuit, sed post mortem per universas mundi partes omnibus in libris suis vivens innotuit. In quibus terrarum regionumque diversarum situs, naturas, qualitates, subtiliter, ac si cuncta ipse peragrasset, plerumque describit: cum ab infantia in monasterio nutritus totam ibidem usque evocationis suae diem vitam transegerit, licet quidam eum fuisse Romae asserere velint. Ne vero quisquam aliud quam est de illo nos dicere suspicetur, ipsius de semetipso dicta congruum subjungere [Col. 0037D] videtur.

4. «Ego, inquit, Beda famulus Christi, et presbyter monasterii beatorum apostolorum Petri et Pauli, quod est ad Wiramutha et in-Gyrvum, natus in territorio ejusdem monasterii, cum essem annorum septem, cura propinquorum datus sum educandus reverendissimo abbati Benedicto, ac deinde Ceolfrido: cunctumque ex eo tempus vitae in ejusdem monasterii habitatione peragens, omnem meditandis Scripturis operam dedi, atque inter observantiam disciplinae regularis et quotidianam cantandi in ecclesia curam semper aut discere, aut docere, aut scribere dulce habui. Nono decimo autem vitae meae [Col. 0038A] anno diaconatum, tricesimo gradum presbyteratus, utrumque per ministerium reverendissimi episcopi Joannis jubente Ceolfrido abbate suscepi. Ex quo tempore accepti presbyteratus, usque ad annum aetatis meae quinquagesimum nonum haec in Scripturam sanctam meae meorumque necessitati ex opusculis venerabilium Patrum breviter adnotare, sive etiam ad formam sensus et interpretationis eorum superadjicere curavi.

• «In principium Genesis usque ad nativitatem Isaac et ejectionem Ismaelis libros tres.
• De tabernaculo et vasis ejus ac vestibus sacerdotum libros tres.
• In primam partem Samuelis, id est, usque ad mortem Saulis, libros quatuor.
• [Col. 0038B] De aedificatione templi allegoricae expositionis, sicut et caetera, libros duos.
• Item in Regum, librum triginta quaestionum.
• In Proverbia Salomonis libros tres.
• In Esdram et Neemiam libros tres.
• In Cantica canticorum libros sex.
• In Canticum Abacuc librum unum.
• In librum B. Patris Tobiae explanationis allegoricae de Christo et Ecclesia librum unum.
• Item Capitula lectionum in Pentateuchum Moysi, Josue, Judicum.
• In libros Regum et verba dierum.
• In librum B. Patris Job.
• In Parabolas, Ecclesiasten, et Cantica canticorum.
• [Col. 0038C] In Esaiam prophetam, Esdram quoque, et Neemiam.
• In Evangelium Marci libros quatuor.
• In Evangelium Lucae sex.
• Homeliarum Evangelii libros duos.
• In Apostolum quaecunque in Opusculis S. Augustini exposita inveni, cuncta per ordinem transcribere curavi.
• In Actus apostolorum libros duos.
• In Epistolas septem canonicas libros singulos.
• In Apocalypsim S. Joannis libros tres.
• Item Capitula lectionum in totum Novum Testamentum excepto Evangelio.
• Item librum Epistolarum ad diversos, quarum de sex aetatibus saeculi una est.
• [Col. 0038D] De mansionibus filiorum Israel una.
• Una de eo quod ait Esaias: Et claudentur ibi in carcerem, et post dies multos visitabuntur.
• De ratione bissexti una.
• De aequinoctio juxta Anatolium una.
• Item de Historiis sanctorum. Librum vitae et passionis S. Felicis confessoris de metrico Paulini opere in prosam transtuli.
• Librum vitae et passionis S. Anastasii male de Graeco translatum, et pejus a quodam imperito emendatum, prout potui ad sensum correxi.
• Vitam S. Patris monachi simul et antistitis Cuthberti [Col. 0039A] et prius heroico metro, et postmodum plano sermone descripsi.
• Historiam abbatum monasterii hujus, in quo supernae pietati deservire gaudeo, Benedicti, Ceolfridi et Huetberti in libellis duobus.
• Historiam ecclesiasticam nostrae insulae ac gentis in libris quinque.
• Martyrologium de natalitiis sanctorum martyrum diebus, in quo omnes quos invenire potui non solum qua die, verum etiam quo genere certaminis, vel sub quo judice mundum vicerint, diligenter adnotare studui.
• Librum hymnorum de diverso metro sive rhythmo.
• Librum Epigrammatum heroico metro sive elegiaco.
• [Col. 0039B] De natura rerum et de temporibus libros singulos.
• Item de temporibus librum unum majorem.
• Librum de orthographia alphabeti ordine distinctum.
• Item librum de metrica arte, et huic additum alium de schematibus sive tropis libellum; hoc est de liguris modisque locutionum, quibus Scriptura sancta contexta est.»

5. Cum ergo libros hos pervigili studio edidisset, obiit septimo Kalendas Junii in Gyrwe, ibique sepultus est. Sed post multa annorum curricula ossa illius inde translata, et cum incorrupto sanctissimi Patris Cuthberti corpore sunt collocata. Transiit autem ipsa die solemni Ascensionis dominicae. Cujus [Col. 0039C] nos transitum melius verbis ipsius scribendum putamus, cui ejus discipulus vocabulo Cuthbertus praesens fuit, ad condiscipulum taliter scribens.

«Dilectissimo in Christo collectori Cuthwino Cuthbertus condiscipulus in Deo aeternam salutem.

«Munusculum quod misisti libenter accepi, multumque gratanter litteras tuae devotae eruditionis legi, in quibus maxime quod desiderabam, Missas videlicet et orationes sacrosanctas pro Deo dilecto Patre ac magistro nostro Beda a vobis diligenter celebrari reperi. Unde delectat magis pro ejus charitate, quantum fruor ingenio, paucis sermonibus dicere, quo ordine migrarit e saeculo, cum etiam hoc te desiderasse et poscere intellexi. Gravatus quidem est infirmitate maxima creberrimi anhelitus, sine dolore [Col. 0039D] tamen, ante diem Resurrectionis dominicae, id est fere duabus hebdomadibus: et sic postea laetus et gaudens gratiasque agens omnipotenti Deo omni die et nocte, imo horis omnibus usque ad diem Ascensionis dominicae, id est, septimo Kalendas Junii vitam ducebat, et nobis suis discipulis quotidie lectiones dabat, et quidquid reliquum erat diei in psalmorum decantatione occupabat: totam quoque noctem in [Col. 0040A] laetitia et gratiarum actione pervigil ducebat, nisi quantum modicus somnus impediret. Evigilans autem statim consueta repetivit, et expansis manibus Deo gratias agere non desivit. O vere beatus vir! Canebat sententiam beati Pauli apostoli: Horrendum est incidere in manus Dei viventis, et multa alia de sancta Scriptura, quae in nostra quoque lingua, hoc est Anglica, ut erat doctus in nostris carminibus, nonnulla dixit ⁜ a . Cantabat etiam Antiphonas secundum nostram consuetudinem ⁜ b et sui, quarum una est: O Rex gloriae, Domine virtutum, qui triumphator hodie super omnes coelos ascendisti, ne derelinquas nos orphanos, sed mitte promissum Patris in nos Spiritum veritatis. Alleluia. Et cum venisset ad illud verbum, ne derelinquas nos orphanos, prorupit in lacrymas, et [Col. 0040B] multum flevit. Et post horam coepit repetere quae inchoaverat. Et nos audientes luximus cum illo. Altera vice legimus, altera ploravimus, imo semper cum fletu legimus. In tali laetitia quinquagesimales dies usque ad diem praefatum deduximus, et ille multum gaudebat, Deoque gratias agebat, quia sic meruisset infirmari. Referebat, et saepe dicebat: Flagellat Deus omnem filium quem recipit, et multa alia de sancta Scriptura. Sententiam quoque S. Ambrosii: Non sic vixi, ut me pudeat inter vos vivere; sed nec mori timeo, quia bonum Dominum habemus. In istis autem diebus duo opuscula multum memoria digna, exceptis lectionibus quas accepimus ab eo, et cantu psalmorum, facere studebat. Evangelium scilicet sancti Joannis in nostram linguam ad utilitatem [Col. 0040C] Ecclesiae convertit, et de libris Notarum Isidori episcopi Exceptiones quasdam, dicens: «Nolo ut discipuli mei mendacium legant, et in hoc post obitum meum sine fructu laborent.» Cum venisset autem tertia feria ante Ascensionem Domini, coepit vehementius aegrotare in anhelitu, et modicus tumor in pedibus apparuit. Totum autem illum diem ducebat et hilariter dictabat, et nonnunquam inter alia dixit: Discite cum festinatione; nescio quandiu subsistam, et si post modicum tollat me Factor meus. Nobis autem videbatur quod suum exitum bene sciret. Et sic noctem in gratiarum actione pervigil duxit. Et mane illucescente, id est quarta feria, praecepit diligenter scribi quae coeperamus. Et hoc facto, usque ad tertiam horam ambulavimus deinde cum reliquiis [Col. 0040D] sanctorum, ut consuetudo diei illius poscebat. Unus vero erat ex nobis cum illo, qui dixit illi: Adhuc, magister dilectissime, capitulum unum deest, videturne tibi difficile plus te interrogari? At ille: Facile est, inquit, accipe tuum calamum et tempera, et festinanter scribe. Quod ille fecit. Nona autem hora dixit mihi: ⁜ c Curre velociter, et presbyteros nostri monasterii adduc ad me, ut et ego munuscula, [Col. 0041A] qualia Deus donavit, illis distribuam. Divites autem in hoc saeculo aurum et argentum et alia quaeque pretiosa student dare: ego autem cum multa charitate et gaudio fratribus meis dabo quod Deus dederat. Et allocutus est unumquemque, monens et obsecrans pro eo missas celebrare et orationes diligenter facere: quod illi libenter spoponderunt. Lugebant autem et flebant omnes, maxime quod dixerat, quia amplius faciem ejus in saeculo hoc non essent visuri. Gaudebant autem quia dixit: Tempus est ut revertar ad eum qui me fecit, qui me creavit, qui me ex nihilo formavit. Multum tempus vixi, bene, mihi pius Judex vitam meam praevidit, tempus resolutionis meae instat, quia cupio dissolvi et esse cum Christo. Sic et alia multa [Col. 0041B] locutus est in laetitia. Diem usque ad vesperam duxit, et praefatus puer dixit: Adhuc una sententia, magister dilecte, non est descripta. At ille: Scribe, inquit, cito. Post modicum dixit puer: Modo sententia descripta est. At ille: Bene, inquit, veritatem dixisti: consummatum est, accipe caput meum in manus tuas, quia multum me delectat sedere ex adverso loco sancto meo, in quo orare solebam, ut et ego sedens Patrem meum invocare possim. Et sic in pavimento suae casulae ⁜ (a) decantans Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto, cum Spiritum sanctum nominasset, spiritum e corpore exhalavit ultimum, ac sic regna migravit ad coelestia. [Col. 0042A] Omnes autem qui videre beati Patris obitum, nunquam se vidisse unum alium in tam magna devotione atque tranquillitate vitam finisse dicebant: quia sicut audisti, quousque anima in corpore fuit, Gloria Patri, et alia quaedam spiritualia expansis manibus Deo vivo et vero gratias agere non cessabat. Scito autem, frater charissime, quod multa possem narrare de eo; sed brevitatem sermonis ineruditio linguae facit ⁜ (b) .

Humanae salutis auctore Christo Jesu in messem [Col. 0043C] crediturae multitudinis mittente operarios sanctae praedicationis, jamque per mundum universum omni creaturae coruscante Evangelii gratia, provincia quoque Northanhumbrorum quanquam extremo pene situ ab orbe seclusa divinae agnitionis particeps, in frigida plaga Aquilonis sacro incanduit igne Salvatoris. Ignem namque sancti Spiritus venit Dominus mittere in terram; et quia non est qui se abscondat a calore ejus, etiam extrema nationum penetrans, flammas suae dilectionis operatur in cordibus humanis, ut a vetustate vitae discedentes, nova in Christo fiant creatura. Denique percepta fide, ex infidelibus qui juxta Scripturam sunt latera illius apostatici Aquilonis, fundatur ibi civitas magni Regis, quae in [Col. 0043D] laudem sui fundatoris gratulabunda cum exsultatione universae terrae proclamat: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. Ut enim a summis inceperim, ipsi etiam ipsius provinciae reges agnito Creatore eo verius regnabant, quo regi saeculorum Christo devotius servire gaudebant, civesque futuri coelestis Jerusalem publicae administrationis tolerando sarcinas in sola angaria servierunt Babyloniae. Testatur hoc fervens in Edwino rege et pia in religionem devotio; testatur hoc et inexpugnabilis in Oswaldo fidei constantia, qui cum non gloriaretur nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, in cruce de sanctae crucis inimicis victor triumphavit, opibusque regni in subsidia pauperum distributis, duplici misericordiae videlicet et martyrii glorificandus [Col. 0044A] corona coelos intravit. In cujus fratre Oswio zelus domus Dei exardescens, quidquid zizaniorum per erroneos et schismaticos super bonum semen Evangelii inimicus superseminaverat, catholicae veritatis falce praecisum, de regno suo funditus eradicatum propulit. Taceo filii ejus Egfridi industriam; praetereo consilium et favorem construendis per loca regni sui monasteriis impensum. Piissimum eum ac Deo dilectum scripta fide digna testantur. Ut alia praetermittam, hoc vel maximum ejus laudes occumulat quod virum virtutis et angelicum conversatione beatum Cuthbertum promoveri in episcopatum fecerat

Felicem et non immerito beatum dixerim illius per id tempus provinciae statum, cui sacerdotum [Col. 0044B] quoque in Christo et Ecclesia sublimium vita et doctrina magno ornamento fuere ac munimini. Nam praetermissis his quos ante vel post regio ipsa eximiae sanctitatis habuerat praesules, magnificos suae illuminationis et salutis patres, Wilfridum dico, Eatam, Cuthbertum, Joannem, excoluit contemporaneos, praeclaros utique et incomparabilis meriti pontifices. Sub his geminis reipublicae et Ecclesiae rectoribus cum sacrosanctae religionis in dies ferveret studium, ecclesiae ubique licenter construebantur et monasteria, in quibus adunati cives futuri sanctorum et domestici Dei, ut spiritualiter in carne viverent, sua pariter et seipsos abnegantes crucem Salvatoris sua conversatione portarunt, totosque sese per superni amoris ignem in holocaustum suavissimi [Col. 0044C] odoris Domino concremarunt.

Inter istos in militiam Christi conjuratos contra mundum et mundi principem dimicantes, conspicuis valde in Christo actibus eminebat abbas Benedictus, eam nimirum quam indicio praetenderat nominis, consecutus a Domino gratiam benedictionis. Ut enim quandoque in gaudium Domini sui intraturus credita sibi talenta multiplicaret, duo quidem monasteria quae tamen indissolubili pacis et charitatis vinculo unum essent condidit; quorum alterum ad ostium Wiri fluminis in beati principis apostolorum Petri, alterum in Girvum in honorem doctoris gentium Pauli, fecit ordinari. Quid plura? Beati patriarchae Abraham exemplo, exeuntes de terra et de cognatione veteris et mundialis vitae filii Dei qui erant [Col. 0044D] dispersi, plures ibidem congregantur in unum, et evangelicae perfectionis turrim vita sua aedificaturi, renuntiatis omnibus, voluntarii pauperes pauperem secuti sunt Christum. Ita frequens et nobile monachorum examen brevi utrobique coaluit, ubi jucundam illius beatae societatis dulcedinem quam psalmus pronuntiat, experimento didicit, scilicet quam bonum sit et quam jucundum habitare fratres in unum.

Religiosa etiam parentum cura bonae spei suas soboles Deo nutriendas commendavit Benedicto, ut sacrosanctis institutionibus informatae obliviscerentur populi sui et domus patris sui: sicque cum in tenero hostia viva, sancta, Deo placens, exhiberentur, [Col. 0045A] ante spiritui servire inciperent, quam ea quae sunt carnis et sanguinis scire potuissent. Horum unus imo prae aliis solus bonae indolis infantulus Beda jam septennis memorato sanctitatis viro, ut ministerio solius Divinitatis adaptetur, a parentibus in monasterium traditur. Erat autem territorii Girwensis haud grandi oriundus viculo, quem non longe inde lapsurus in Oceanum perpete profundo amnis Tina praeterfluit.

Nativitatis vero ipsius annus, ut chronica supputatione colligitur, incarnati Verbi sexcentesimus septuagesimus septimus invenitur; qui imperii regis Transhumbranae gentis Egfridi habetur septimus, a praedicto autem incepto beati Petri monasterio quartus. Et in hoc quidem primum, postmodum vero in [Col. 0045B] monasterio apostoli Pauli aetas infantilis sub disciplinae frenis educatur, atque exemplo beati quondam Samuelis accommodatus Domino, in templo Dei puer conversatur ut in aure cordis sibi revelata quandoque populis sermonum Dei manifestet arcana. Verum ut hoc aetatis processu posset, ne studii liberalis cui deditus erat, parva vel nulla in puero esset efficacia, etiam in illam aetatem ex vi naturalis ingenii magna Deo auctore scintillavit intelligentia. Postquam vero adepta liberalium artium scientia, usu exercitii altioribus capiendis ingenium expolierat, etiam profunda sanctarum Scripturarum penetranda ingredi contendit, hisque intelligendis quidquid virium habuerat insumit, desiderio ac labore preces adjungens Psalmistae precibus, Revela, inquit, [Col. 0045C] oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Et quoniam postulavit in fide, nihil haesitans, datur ei a patre luminum datum optimum et donum perfectum sapientiae, non autem sapientiae hujus saeculi quae destruitur, sed quam Apostolus praedicat Dei sapientiam in mysteriis absconditam. Accepit namque in studium continuae in lege Domini meditationis, vigilantem oculum perspicacissimi sensus; cui cum sacrorum voluminum copia, magistrorum quoque accessit probata in litteris ecclesiasticis sedula et frequens diligentia. Ita illis in spem boni fructus plantantibus atque rigantibus memorabilis viri adolescentia excolitur. Deo autem incrementum dante oliva fructifera in domo Dei, id est Ecclesia, praeparatur.

[Col. 0045D] Sed ista forsan aliquis non facile credens aegre admittit, quoniam, ut etiam auctor eloquentiae saecularis testatur, quae quisque sibi factu facilia putat, aequo animo accipit: supra ea veluti ficta pro falsis ducit. Quis enim non obstupescat, vel etiam supra fidem esse arguat, tanta in extremo mundi angulo donorum spiritualium exuberare charismata; ut ibi sacrae Scripturae non modo legerentur, verum etiam earum mysteria per mundi latitudinem inde diffundenda explanarentur? Ubi etsi nomen Christi auditum non fuisset, profecto mirandum non esset, quo, ut poetice loquar, Boreas penna deficiente venit. Sed hinc dubitanti satisfecerit pietas fidei, quae spiritus omnipotentis majestatem nullis spatiis localibus distentam, nullis angustiis inclusam, sed omnibus [Col. 0046A] ubique praesentem affirmat, cujus omnipotentia ubi voluerit suae inspirationis gratiam praestat: Quo, inquit, ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam?

Dixerim ergo breviter, quorum ministerio in haec extrema Oceani littora suae bonitatis divitias sancti Spiritus afflaverit aura: ut ubi nihil aliud quam barbarum frendere noverant, ibi mirabilia testimonia Domini perscrutantes, in labiis suis omnia judicia oris Dei pronuntiarent. Vir vitae venerabilis, de quo supra dictum est gratia Benedictus et nomine, cum ecclesiae suae impiger provisor crebro recurreret Romam; quinquies enim illuc pro monasterii utilitate peregrinatus est; inter plurima quae in decorem domus Dei ornamenta attulerat, etiam librorum innumerabilem, [Col. 0046B] ut legitur, omnis generis copiam domum comportavit. Quidquid enim utilitatis ecclesiasticae ac decoris Anglia sibi minus praestitit, id Gallia vel Roma aut sponte ab amicis dandum, aut placito pretio comparandum pio negotiatori obtulit. Siquidem et gloriosorum apostolicae sedes pontificum Vitaliani et postea Agathonis non minimam in monasterii quod exstruxerat munimentum et magnificos ecclesiae cultus expertus est munificentiam. Qui etiam, jubente papa Vitaliano, Theodorum archiepiscopum et ejus collegam Hadrianum abbatem Britannias perduxit, viros certe apostolicos valdeque idoneos verbi Dei ministros, utpote utriusque, saecularis scilicet et ecclesiasticae philosophiae scientia sufficienter instructos et hoc in utraque lingua, Graeca videlicet et Latina. Qui, peragrata insula tota [Col. 0046C] quaquaversum Anglorum gentes morabantur, congregantes discipulorum catervas, scientiae salutaris quotidie flumina irrigandis eorum cordibus emanabant, ita ut etiam metricae artis, astronomiae et arithmeticae ecclesiasticae disciplinam inter sacrorum apicum volumina suis auditoribus contraderent. Et quicunque lectionibus sacris erudiri cuperent, haberent in promptu magistros qui docerent. Indicio est quod post illos multi diu supererant de eorum discipulis, qui Latinam Graecamque linguam aeque ut propriam in qua nati sunt noverant. Haec paucis dicta sint, ne per extremas mundi latebras in nostro theologo Beda incredibilis videatur Scripturarum scientia, cui instituendo coelestis magisterii providentia et librorum sacrorum contraxerat sufficientiam, et insignium in [Col. 0046D] omni scientia magistrorum industriam. Per id quippe temporis quo praedictis doctoribus et eorum post illos discipulis Anglorum ecclesias perlustrantibus, utriusque litteraturae floruerant studia, docibilis adolescens in amorem transfusus scientiarum, acriter eisdem studiis insudans exercebatur. Cumque Latinae aeque ut vernaculae linguae in qua natus est percepisset notitiam, Graecae quoque non parva ex parte attigit scientiam. Praeterea et archicantatorem sanctae Romanae Ecclesiae Joannem abbatem, tam ille quam ecclesia apostolorum in qua conversatus est legendi et modulandi praeceptorem habuit, ad hoc ipsum ab Agathone papa impetrante Benedicto ac ducente illuc directum. Sed et monachum quemdam sub magisterio antistitis Ceaddae, viri revera sancti [Col. 0047A] et sacris Scripturis sufficienter instructi educatum, vocabulo Tunbertum, suum in sacris paginis ipse testatur eruditorem. Habuit et alios complures in calle Scripturarum praevios, quippe qui inter sexcentos sanctae monachilis militiae commilitones degens (hunc enim numerum fratrum legitur habuisse supradictum apostolorum Petri et Pauli monasterium), in singulis aemulabatur charismata meliora; ut quod quisque illorum spiritualis scientia accepisset, ille totum ex singulis perdiscendo combiberet, quatenus inebriaretur ab ubertate domus Dei, et torrente voluptatis suae potaret eum Dominus. Sicque prudentissima Ecclesiae apes gratae Deo dulcedinis avida, agri pleni quem benedixit Dominus hinc et inde flosculos collegit, quibus artificio sapientiae [Col. 0047B] quasi mellificans, eloquia super mel et favum dulcia componeret. In haec sacrosanctae philosophiae studia flagranti, cum incremento annorum crevit et gratia spiritualium donorum, ut cum spiritu sapientiae et intellectus acciperet etiam spiritum timoris Domini, quo castigans corpus suum et in servitutem redigens, sciret secundum Apostolum vas suum possidere in sanctificatione et honore.

Unde nonum decimum aetatis adhuc agens annum, quasi de caeteris tribubus electus in ministeria sacrorum sacer assumitur levites; ut ministrans altari Domini, Dominum meum cum veris veri sanctuarii levitis sortem haberet et partem haereditatis, quam cum Psalmista desiderando suspirans et suspirando clamans; Dominus, inquit, pars haereditatis meae, [Col. 0047C] spes mea et portio mea in terra viventium. Itaque diaconus solenniter Evangelium legebat; atque ut evangelicae lectioni congrueret, evangelicis institutis vitam informabat, succinctus lumbos mentis et calceatus pedes in praeparatione Evangelii pacis. Jam vero tricenarius efficaciter theoriae studiis vir beatus insistebat, cum ecce gradu altiori sacris altaribus admovetur, ubi cum sacrificio spiritus contribulati et cordis contriti Filius Patri hostia placationis quotidie et reconciliationis immolatur. A quo videlicet suscepti presbyteratus tempore in Scripturarum sacrarum explanationem ingenui sui laxat acumina; pluresque catholicae libros eruditionis conficiens, quidquid eatenus discendo, legendo et meditando mundum scilicet animal ruminaverat, totum in divinos usus [Col. 0047D] scribendo ac docendo eructuat. Crescit quotidie in mysticos intellectus proficiens, in tantum ut et ipsos quos in Scripturarum semitas habuerat duces, plerosque in intelligentiae altioris abyssum, gratia magistrante, duceret ipse peritior. Ita patefactis mysteriorum penetralibus, mundi cordis oculo speculatur sancta sanctorum, illo nimirum in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi incerta et occulta sapientiae suae ei manifestante; ut videlicet quod in tenebris didicerat, diceret in lumine, et quod in aure audierat, praedicaret per tecta ecclesiae. Cujus secundum Psalmistam ignitum eloquium vehementer quia sublimiter intelligere appetit, quasi ad montem igneum in quo lex digito Dei scripta est accedit, [Col. 0048A] ubi dum sacramentorum occulta rimatur, cum Moyse quodammodo in nubem et caliginem ingreditur. Ejus scilicet Moysis vultus claritatem, quam in intellectu legis Israel carnalis respicere non potuit, noster spiritualis Israelita, ablato quod super infidelium cor positum est, velamine ignorantiae, intellectuali oculo libere attendit. Ubi enim spiritus Domini, ibi libertas intelligentiae. Quam cum in lege perfectae libertatis perspexit, sermo ejus et doctrina secundum Apostolum erat non in doctis humanae sapientiae verbis, sed in verbis fidei spiritualibus spiritualia comparans, ut abyssus Veteris Testamenti abyssum invocet evangelicam in voce cataractarum, id est in voce prophetarum et apostolorum.

Cum igitur tam sublimiter Dei in eo gratia emineret, [Col. 0048B] nomen viri celebris circumquaque fama ferebat, quae illius in Scripturis excellentiam Ecclesiae auribus infundebat. Videres illico reginae Sabae multis inesse studium, quae venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis, quia veri Salomonis, id est nostri pacifici qui fecit utraque unum, per interpretem suum audituri sapientiam plurimi etiam de longinquo confluxerunt. Hi individua ei cohabitatione adhaerentes, authenticum observant magistrum; alii qui praesentes esse nequibant, directis epistolis quaestiones super capitula Scripturarum nodosas enodari, et obscuras sibi expostulant dilucidari. Integros etiam quosdam divinae auctoritatis libros nonnullis petentibus Patrum persequens vestigia dum planius tractando disseruit, a vertice, ut aiunt, usque ad extremum unguem exposuit. [Col. 0048C] Unde et inter alia et in Evangelium Lucae sex explanationis libros luculenter edidit, postulatus a reverendissimo Hagulstadensi episcopo Acca, cujus exhortatoria in hoc opus ad eum epistola ita incipit: «Saepe quidem tuae sanctae fraternitati et absens scribendo et praesens colloquendo suggessi, ut post Expositionem Actuum apostolorum, in Evangelium quoque Lucae scribere digneris. Quod ipse hactenus verecunda excusatione differre quam facere maluisti.» Et in processu epistolae: «Beatum Lucam luculento sermone expone. Et quia sanctus Ambrosius quaedam indiscussa praeteriit, quae illa quasi summae eruditionis viro plana nec quaesitu digna videbantur, haec quoque perspectis aliorum Patrum opusculis, diligentius tuis vel eorum dictis explanare [Col. 0048D] curato. Credo etiam tuo vigilantissimo studio, qui in lege Domini meditando dies noctesque ducis pervigiles, nonnullis in locis quae ab eis intermissa sunt quid sentiri debeat auctor lucis aperiat. Justum namque satis est, et supernae pietatis atque aequitatis moderamini conveniens, ut qui, neglectis ad integrum mundi negotiis, aeternum verumque sapientiae lumen indefessa mente persequeris, et hic fractum intelligentiae purioris assequaris, et in futuro ipsum in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi, regem in decore suo mundo corde contempleris.» His verbis vir sanctus ut sanctitatem nobis venerandi doctoris innueret, eum et a mundi occupationibus liberum, et in contemplatione verae aeternaeque [Col. 0049A] sapientiae negotiosis semper otiis indicat deditum.

Denique, ut et ipse de se Beda scribit, cunctum tempus vitae in saepe dicti beatorum apostolorum Petri et Pauli monasterii habitatione peragens, omnem, ut jam superiora demonstrant, meditandis Scripturis operam dedit, atque inter observantiam disciplinae regularis et quotidianam cantandi in ecclesiae curam, semper aut discere, aut docere aut scribere dulce habuit. Summo itaque studio libris suis irreprehensibili per viginti novem annos opere confectis, sanctae conversationis et pii in Ecclesia laboris praemio donandus, ingemiscit gravatus in corpore mortis hujus, cupiens ut, domo suae terrenae inhabitationis dissoluta, aedificationem ex Deo domum non manufactam [Col. 0049B] aeternam mereretur habere in coelis. Unde in aeternam sui memoriam praenotatis omnibus suorum quos confecerat nominibus librorum, cum jam depositio tabernaculi sui immineret, incredibilis ardore desiderii anhelans ad fontem aquae salientis in vitam aeternam, hanc oratiunculam subegit.

«Te,» inquit, «deprecor, bone Jesu, ut cui propitius donasti verba tuae scientiae dulciter haurire, dones etiam benignus aliquando ad te fontem omnis scientiae pervenire, et parere semper ante faciem tuam.»

Ita venerabilis viri Deum suspirans anima, sancti amoris igne liquefacta concupivit, et defecit in atria Domini, ut videns Deum deorum in Sion, evacuato [Col. 0049C] quod ex parte est, id quod perfectum est apprehendat, quodque hic per speculum in aenigmata viderat, ibi facie ad faciem videat. Aderat propitia Divinitas votis et vocibus supplicis servi, eumque in misericordia et in miserationibus coronandum, ne macula in illo vel ruga resideret peccati, disciplinis piae castigationis voluit expurgari, ut camino diutinae infirmitatis auro purior purissimo in coelestis Jerusalem quae aedificatur ut civitas rutilus coruscaret ornamento.

Denique repente corripitur angusti pectoris gravi incommodo, ut difficili arteriarum meatu vox ei admodum tenuis spiritu coarctaretur anhelo. Qua pene intercepti anhelitus molestia multis, id est quinquaginta fere tribus diebus, laboravit; sed ut virtus in infirmitate perficeretur, libenter cum Apostolo in infirmitatibus [Col. 0049D] gloriabatur. Nam nisi quando lassitudo paulisper in somnum compulit, eum nec sol per diem nec luna per noctem a Dei laudibus cessantem vidit, ut et tum super lectum doloris in voces erumperet exsultationis et confessionis: Confitebor tibi, Domine, ait, in directione cordis mei, qui castigans castigas me ut morti non tradas me, ut ingressus portas justitiae cum beatis qui habitant in domo tua in saecula saeculorum merear laudare te. Salutaris quoque doctrina videlicet fluminis impetus qui laetificare civitatem Dei, hoc est sanctam Ecclesiam, consuevit, nec tunc tametsi langueret ab illius ore scilicet aquae vivae fistula profluere destitit.

Testatur hoc scribens ad condiscipulum Cuthwinum Cuthbertus, qui magistro aegrotanti et morienti cum [Col. 0050A] aliis sedulus aderat: «Quotidie,» inquit, «nobis discipulis suis Scripturas sacras legebat, et earum mysticos sensus pandebat. Post lectionem autem quantum diurni temporis superfuit, psallens spiritu psallens et mente transegit. Beati quippe David magisterio edoctus laudans invocabat Dominum, ut ab inimicis suis salvus fieret, quia prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate, ut voluntatem timentium se faciat, et deprecationem eorum exaudiat, et salvos faciat illos. Jam multo ante sua opuscula grandi studio emendaverat; nunc quoque lasso licet anhelitu indeficienter deficeret quaedam quidem minima quae majorum fuerant occupatione neglecta saepius emendando eadem repetebat, ut cum amodo requiescens a laboribus suis in pace factus fuerit locus ejus, et [Col. 0050B] in Sion habitatio illius, ejus non solum non sententia ecclesiasticum lectorem offendat, sed nec oratio aut hiulca vocalibus, aut aspera consonantibus docibilem grammaticum moveat. Quamvis enim, ut ait quidam, elegans sit exercitatumque ingenium, et longo usu trita currat oratio, tamen nisi auctoris manu curata fuerit et expolita, redolet sordes negligentiae.

Inter haec doctor memorabilis vehementioribus suspiriis concutitur; jamque beate post mortem victurus, in debitum mortis spiritu coarctante acriter urgetur, lethali quodam tumore inferiora corporis jam occupante. Qui utique palmes in vite Christo manens licet jam fructificasset suavitatem odoris, tamen hunc ut salutiferi fructus plus afferat, acrius [Col. 0050C] flagellando Deus agricola expurgat. Ne vero contra voluntatem Domini sui murmurando in faciem Deo benedicat, ex propitiatorio divini sermonis sententias consulit in argumentum spei et exsultationis, ut illam: «Fili, noli esse pusillanimis in disciplina Dei, neque deficies correptus ab illo. Quem enim diligit Dominus, corripit; flagellat omnem filium quem recipit. Nullus est enim,» inquit Apostolus, «filius, qui cum peccaverit, non flagelletur a patre.» Et iterum de ipsis in regnum Dei praedestinatis: «Qui proprio,» inquit, «filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non et cum illo omnia nobis donabit?» Cum haec, ait, promissio complebitur, quid erimus, quales erimus, quae bona in illo regno accepturi sumus, quandoquidem Christo [Col. 0050D] moriente pro nobis tale jam pignus accepimus. At contra nihil reputabat infelicius felicitate peccantium qui ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt, qui in labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellantur, ut in aeternum cum daemonibus puniantur. Nimirum tales divina severitas quia alto justoque judicio reprobat, in desideria cordis illorum sine obstaculo laxat. In quos in personam perditae ac desperatae Jerusalem illa metuenda a Deo deserente profertur sententia: Jam non irascat tibi, zelus meus recessit a te. Quos autem praedestinavit vasa misericordiae, visitat in virga iniquitates eorum et in verberibus peccata eorum, quibus praedestinatae haereditatis conferet bonum, cum dederit, ut ait Scriptura, dilectis suis somnum. Illud [Col. 0051A] quoque beati Ambrosii dictum: «Non sic,» inquit, «vixi, ut me pudeat inter vos vixisse, sed nec mori timeo.» Brevis quidem laus, sed viro perfectae conversationis sufficiens. Nec arrogantiae debet ascribi, quod imitabile omnibus de se ut glorificarent Patrem nostrum qui in coelis est, audientium protulit utilitati. Et hoc sub extremi pene spiritus articulo, quando et laus virtutis cor laudati in superbiam non extollit, et audientes ad virtutis studium eo vehementius accendit, quo carnis conditio ipsam mortis necessitatem oculis opponit. Unde et Apostolus (qui ante dixerat: Ego sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei) dum tempus suae resolutionis instaret, se quidem sed in Domino laudans, ut qui gloriatur in [Col. 0051B] Domino glorietur, bonum, inquit, certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi, de caetero reposita est mihi corona justitiae.

His et horum similibus Scripturarum testimoniis, sese in infirmitatibus quodammodo effecerat alienum doloris, quippe lacrymis totius amoris inspirans magnam illam multitudinem tuae, Domine, dulcedinis, quam abscondisti timentibus te, perfecisti autem eis qui sperant in te. Coepit interea annuus ordo temporum diem revolvere Ecclesiae festivum, quo Dei Filius in alta coelorum potenter ascendens captivitatem nostram sua duxit virtute captivam: diem, inquam, Bedae exoptabilem, qui ei transeuntis diei terminum, et permanentis in saeculum saeculi praeberet initium. Unde ille ut videbatur, praescius horae sui [Col. 0051C] exitus, pridie quam transiret, discipulos prope adesse mandat, ut quidquid dubii adhuc animis resedisset, haud segniter ab illo perquirant, et perquisita ne oblivio deleat, litteris tradant. Fit itaque mixta fletibus interrogatio discentium, imo praepediuntur singultibus voces discere cupientium. Dumque sese dolor immoderatus nec lacrymis satiat, in ipso meatu faucium progredi spiritum coarctat. Nec immerito; talis enim magistri amissio, erit eis paris magisterii aeterna destitutio.

Prope autem deinde ad exitum devota fratrum circumstat corona, quos hortatur ut, eorum quae retro obliti, et in ea quae sunt priora se extendentes, palmam supernae vocationis Dei assequantur: meminerintque exemplo Joseph Aegyptiae dominae, videlicet [Col. 0051D] mundiali concupiscentiae pallium, id est retinacula rerum saecularium relinquenda; ut, cum ejus obscenos amplexus fugiendo vincant, redacta in servitutem carne peccati, regnum Aegypti, hoc est vitiorum, sibi subjaciant. Docet eos non posse aliter dare experimentum Christi in se habitantis, nisi per spiritum sanctae ac individuae charitatis. Ut qui communione coelestis panis unum Christi corpus efficiuntur, ab unitate ipsius corporis spiritu dissensionis non separentur. Et, «Oh!» inquit, «charissimi, quoniam tempus est persolvendi debitum conditioni, rogo vos, rogate Patrem Domini nostri Jesu Christi, Patrem misericordiarum, ut per eum in quo princeps mundi hujus nihil invenit, in occursum salutis mihi dirigat [Col. 0052A] angelum pacis, cujus circumseptus tutela non confundar cum loquar inimicis meis in porta. Plane cupio dissolvi et esse cum Christo, cujus morte perempta, de morte ad vitam me transiturum confido. Si quid autem vobis laboravi, si quantulumcunque Ecclesiae frucificavi, id beneficii quaeso mihi rependatis, ut ibi post mortem mei memineritis, ubi quotidie Christus est sacerdos et sacrificium placationis.» Non se poterat ulterius cohibere a lacrymis pietas mota fraterni pectoris, quas quidem hinc gaudii, illinc magnitudo elicuit moeroris. Gaudebant namque quod hunc jam coelis inferendum enutrierant: dolebant quod in illo lumen Ecclesiae amissuri erant. Sed quia fides non aliquando sentit quamcunque jacturam, illius non est plangenda amissio, sed cum Deo cui [Col. 0052B] omnia vivunt congaudenda cohabitatio.

Interea cum horam mortis imo ingressum vitae perennis laetus exspectaret, quiddam de Scripturis restabat, super quo discipulis magistri sententiam audire necesse fuerat. Qua percepta ab illo atque descripta, dicente scriptore Consummatum est, ille hilarior verbo consummationis aggaudens, «Bene,» ait, «ac vere dixisti; consummatum est.» Nec mora, jubet sese in pavimentum casulae, qua scribere, dictare, legere ac docere consueverat, deponi, ubi erecto paululum capite manibus suorum supinatur, ut e regione oratorii quo solitus fuerat secretius orare, cujus etiam nunc intuitu delectabatur, adoraret ad templum sanctum tuum, et confiteretur nomini tuo, Domine. Taliter se praeparans ad iter coeleste atque [Col. 0052C] ad Deum fontem vivum sitiens pervenire: «Tibi,» inquit, «Domine, dixit cor meum, quaesivi vultum tuum, Domine, requiram, ne avertas faciem tuam a me, in quam concupiscunt angeli prospicere.»

Jam instabat dies memoratae solemnitatis festivus, quo scilicet in coelum ut illuc suorum membra fidelium sequerentur, caput nostrum principiumque praecessit; cum vir beatus Jesum ⁜ a quasi jam ascendentem intueretur totus sequi suspirat, jam spiritu in manibus anhelante, expansis manibus in laudem ascensionis ejusdem Jesu Christi mox et ipse ascensurus exclamat: «O rex gloriae, Domine virtutum, qui triumphator hodie super omnes coelos ascendisti; ne derelinquas nos orphanos, sed mitte promissum Patris in nos, Spiritum veritatis. Alleluia.» Adjunctaque [Col. 0052D] laude sanctae et individuae Trinitatis, gloria Patri et Filio et Spiritui sancto cum nominatione sancti Spiritus ejus spiritus carne solvitur, moxque beatifico spirituum sanctorum comitatu coelis invehitur; ubi Jerusalem coelesti hymnidicos admiscens concentus, Regem saeculorum Deum sabaoth unum substantialiter trinum personaliter perpetuo collaudat beatus.

Taliter Ecclesiae columna et doctore Venerabili Beda viam Patrum ingresso, pietas fratrum devota fletu miserata casum conditionis, gaudium testata spe resurrectionis, resonantibus hinc inde psalmis exsequias rite celebravit, suique alumni pariter et doctoris corpus solemniter sepulturae contradidit. Cujus in aeterna pace dormitio exstitit regnante Ceolwulfo [Col. 0053A] anno incarnationis dominicae septingentesimo tricesimo quinto, aetatis vero suae quinquagesimo nono, qui est annus centesimus primus ex quo perclarissimos et sanctissimos regem et pontificem, Oswaldum dico et Aidanum in provincia Berniciorum primum [Col. 0054A] fundata est Ecclesia Christi et instituta: quae hodieque in fide catholica vivit et exsultat, auctore ac gubernatore Deo Dei Filio Domino Jesu Christo, quem cum Patre et Spiritu sancto viventem et regnantem per saecula omnis spiritus laudat et adorat Dominum.

[Col. 0053D] 1. Duo illustria saeculo Christi septimo construxit monasteria sanctus Benedictus Biscopius abbas, utraque in antiqua Northanhymbrorum regione, eaque parte quae episcopatui Dunelmensi subjacet. [Col. 0054D] Prius ad honorem sancti Petri apostoli surrexit prope ostium Vedrae fluminis, Anglis V. Verre; unde et V. Viramutha, teste Cambdeno, nunc Moncks V. Veremith dicitur, id est, Vedrae ostium, ad monachos [Col. 0055A] spectans. Alterum in honorem sancti Pauli aedificatum est ad ostium Tinae fluvii, Ingyrvum sive Gyrvi, nunc Jarrow dictum, in cujus vicinia natus est sanctus Beda anno Christi 677; natusque aetatis annos septem, in eodem monasterio coepit habitare. Hic ille, factus Angliae splendor singularis, pietate et eruditione cognomen Venerabilis est adeptus; eo potissimum quod ipsius homiliae in Ecclesia recitarentur, cum aut adhuc viveret, aut certe necdum esset Catalogo Sanctorum inscriptus. Si tamen antiquus iste titulus est, de quo propter vetustiorum scriptorum silentium merito dubitat Baronius, majori etiam merito rejiciens aniles fabellas, quae tali appellationi occasionem dedisse finguntur, nec digna sunt hoc loco referri. Appellationem tamen in Ecclesia [Col. 0055B] usitatissimam, et in Romano Martyrologio probatam, libenter usurpamus etiam hic. Decessit is, ad laborum suorum aeternam requiem evocatus, in festo Ascensionis Christi, VII Kalendas Junii, sive die 26 Maii, uti scripsit Cuthbertus ejus discipulus, qui moribundo astitit. Annus ergo erat Christi septingentesimus trigesimus quintus, quando Cyclo Lunae 14, Solis 16, littera dominicali b, Pascha incidit, in diem 17 Aprilis, festum Ascensionis in dictum 26 Maii. In Chronologia Saxonica, post Historiam ecclesiasticam Venerabilis Bedae Cantabrigiae anno 1643 excusam, obitus ejus ad annum praecedentem 734 refertur, quod modeste rejicit Florentius Wigorniensis in Chronico suo, ad dictum annum 734, ubi ista habet: Sacerdos venerabilis, monachus per omnia laudabilis, computator mirabilis, [Col. 0055C] Beda sanctissimus, secundum Anglicas Chronicas, anno praesenti, secundum vero suum discipulum Cuthbertum, qui ejus obitum descripsit, suaeque decessioni cum aliis quamplurimis interfuit, anno sequenti, ante Ascensionem dominicam quarta feria, id est VIII Kalendas Junii, circa horam decimam, in magna mentis devotione et tranquillitate ultimum e corpore spiritum efflavit, sicque gaudens ad regna coelestia migravit. Haec ibi. Verum quia festum Ascensionis a primis suis Vesperis censebatur coeptum, Cuthbertus illam horam decimam nocturnam, adnumeravit ipsi festo, affigens obitum ad diem VII Kalendas Junii, quo etiam die ex hac vita migravit Anglorum apostolus Augustinus episcopus Cantuariensis, uti supra ex ejus actis liquet.

2. Ad istum autem VII Kalendas, sive 26 Maii [Col. 0055D] utrumque referunt antiquiora Martyrologia mss. e quibus aliquod habemus in Anglia ante annos minimum sexcentos in pergamento exaratum, ubi primo loco memoratur elogium dicti sancti Augustini, et immediate ista subjunguntur: Item in eadem Britanniae insula depositio beati Bedae presbyteri, doctoris Anglorum sagacissimi: cujus quanta existunt merita, et doctrinae fluenta, mellita bonorum operum testantur exempla. Dein leguntur quae apud Usuardum praeponebantur. Eodem modo primo loco sanctus Augustinus et Beda celebrantur in Ms. Trevirensi sancti Martini. Ast ultimo loco apud Usuardum collocatur sanctus Augustinus; cui in Ms. Ultrajectino ecclesiae collegiatae sanctae Mariae, circa annum 1140 conscripto, ista adjunguntur: Item in eaedem Britanniae insula [Col. 0056A] beati Bedae presbyteri. Eodem modo in ms. Martyrologio monasterii sancti Cyriaci, quo plurimum usus est Baronius, et in ms. Patriciano, quod Neapoli in Codice membranaceo Antonii Caraccioli clerici regularis reperimus, ista conjunguntur: In Britannia sancti Augustini, primi Anglorum episcopi; et Bedae presbyteri, viri in divinis scripturis eruditissimi. Similia leguntur in ms. Centulensi sancti Richarii, et in appendice Adorus apud Mosandrum et Rosweydum; item in Martyrol. Bellini, secundum morem curiae Romanae aucto, et Parisiis sub annum 1521 excuso; item Auctario Usuardi per Grevenum et Molanum adornato aliisque. Solius autem Bedae memoria, ad eumdem 26 Maii, celebratur in Kalendario perantiqui Breviarii ms. cujus usus fuit ad partes Rheni.

[Col. 0056B] 3. Verum quod solemnitas sancti Augustini impediret venerationem sancti Bedae, haec translata est in diem hunc 27 Maii, uti patet ex Kalendario Enchiridii Ecclesiae Sarisburiensis, quod habemus in pergamento conscriptum; et consentiunt aliquot mss. Martyrologia Usuardi, ad usum Ecclesiarum Belgii circa annum 1400 aut etiam serius aucta, et cum iis Florarium ms. Item Martyrologia excusa Lubecae an. 1475, et Coloniae atque Lubecae an. 1490, cum Missali et Breviariis Ambrosianis excusis an. 1522, 1539 et 1560. Idem sequuntur Martyrologia monastica Wionis, Dorganii, Menardi, Bucelini, et Anglicanum Wilsoni. Illam porro diei mutationem suo calculo comprobavit Romana Ecclesia, in recognitione Martyrologii de mandato Gregorii XIII curata; quapropter [Col. 0056C] nos quoque distulimus de eo agere, ne, si quando Sanctorum cultus restituatur in Anglia (quod utinam fiat cito!), a populari usu in hoc opere discrepemus. Porro depositio venerabilis Bedae presbyteri, ad diem 10 Maii (quod miramur) assignatur in Mss. Leodiensibus ecclesiae sancti Lamberti et monasterii sancti Laurentii; et hoc secutus est Molanus in Auctario Usuardi, atque hunc Canisius in Martyrologio Germanico. Wilsonus in Martyrologio Anglicano, loco depositionis, reposuit translationem corporis Dunelmum: sed nusquam legimus ad hunc diem esse eam referendam.

4. Vitam damus ex Ms. Longipontano Domini Belfortii, collatam cum ea quae exstat ante Historiam ecclesiasticam ejus, Latine et Saxonice Cantabrigiae [Col. 0056D] editam anno 1643 ex Codice ms. collegii Benedictini: Non est autem ea aliud quam perbrevis relatio, a nobis in tria capita distincta. Primum desumptum fuit ex historia Ecclesiae Dunelmensis, auctore Turgoto (qui prior Dunelmensis floruit circa annum 1100), sub nomine Simeonis Dunelmensis perperam inter decem Historiae Anglicanae scriptores excusa, ubi hic narrata leguntur lib. I, cap. 8, et reliqua omnia referuntur cap. 14 et 15. Caput secundum refertur verbis ipsius Bedae. Tertium, quo obitus ejus narratur, habetur ex epistola supra memorati Cuthberti discipuli, qui moribundo astitit, et propositum habuit de Vita ejus prolixius scribere; sed, quod valde dolendum est, bene cogitata ad effectum nunquam perduxit. Addimus nos quartum ex capite 7 libri III, ejusdem Turgoti, [Col. 0057A] ubi translatio corporis Dunelmuni indicatur. Aliqua hujus Vitae compendia continentur in epistola Simeonis Dunelmensis, ad Hugonem Decanum Eboracensem, et latius apud Joannem Stubbs in Chronico sive Actis pontificum Eboracensium: ubi dicitur: Beda natus anno 677, mortuus anno 735, sepultus in suo monasterio Ingyrvo: sed postea dicuntur ossa illius ad corpus sancti Cuthberti translata.

5. Alia quaedam Acta sancti Bedae habemus ex bibliotheca Bodecensis coenobii canonicorum regularium in dioecesi Paderbornensi descripta, sed quae fabulis referta noluimus in lucem proferre. Alia a Joanne Cagravio in legenda Angliae excusa sunt, sed etiam in his varia displicent, quae ibidem legi possunt. Istorum autem loco malumus colligere aliquot [Col. 0057B] virorum illustrium testimonia de ejus vita et doctrina. Primus sit sanctus Bonifacius, martyr et archiepiscopus Moguntinus, qui eodem tempore claruit. Hic epistola 9 ad Huetbertum abbatem, sub cujus regimine sanctus Beda e vivis decesserat, inter alia scribit: Rogamus ut aliqua de opusculis sagacissimi investigatoris Scripturarum Bedae monachi, quem nuper in domo Dei apud vos, vice candelae ecclesiasticae scientiae Scripturarum fulsisse audivimus, conscripta nobis transmittere dignemini. Idem sanctus Bonifacius ad Egbertum archiepiscopum Eboracensem, qui etiam vivo adhuc sancto Beda eam dignitatem obtinuit, epistola 8 rogat istis verbis: Ut mihi de opusculis Bedae lectoris aliquos tractatus conscribere et dirigere digneris: quem nuper, ut audivimus, [Col. 0057C] divinae gratiae spirituali intellectu ditavit, et in vestra provincia fulgere concessit, ut candela quam vobis Dominus largitus est nos quoque fruamur. Iterum idem sanctus Bonifacius, cum aliquos tractatus accepisset, ita eidem archiepiscopo epistola 85 scripsit: Dona ac libellos dulcissimae beatitudinis vestrae, a vobis directa, gratanti animo gaudentes suscepimus: suspensisque ad aethera palmis supernum Regem obsecravimus, ut vobis in aeterna angelorum curia florentia mercedis praemia restituat . . . . . Modo inhianter desiderantes flagitamus ut nobis ad gaudium nostri moeroris, eo modo quo antea jam fecistis, aliquam particulam vel scintillam de candela Ecclesiae, quam illuxit Spiritus sanctus in regionibus vestris, destinare curetis; id est, de tractatibus, quos spiritalis presbyter et [Col. 0057D] investigator sanctarum Scripturarum Beda reserando composuit, partem qualemcunque transmittere dignemini: maxime autem, si fieri possit, quod nobis praedicantibus habile et manuale et utilissimum esse videtur, super Lectionarium anniversarium et Proverbia Salomonis, quia commentarium super illa condidisse audivimus.

6. Haec sanctus Bonifacius: cujus pius erga sanctum Bedam affectus transiit etiam ad successorem ejus sanctum Lullum, qui similiter ut ille ex Anglia in Germaniam profectus, eidem Sedi Moguntinae factus archiepiscopus, inter epistolas sancti Bonifacii numero CXI, ista Cuthberto abbati, et olim sancto Bedae discipulo, scripsit: Misimus tuae dilectioni parva munuscula, unam pallam holosericam. Petimus etiam ut ad consolationem, non solum peregrinationis, [Col. 0058A] sed etiam infirmitatis nostrae, libros a beatae memoriae Beda expositos mittere digneris de aedificatione templi, vel in Cantica canticorum, sive epigrammatum heroico metro sive elegiaco compositorum si fieri potest omnes; sin autem de aedificatione templi libros tres. Fortassis difficilis petitio, sed nihil arbitror esse difficile verae charitati. Haec sanctus Lullus, cui respondit Cuthbertus abbas, epistola numero 89 relata, istis verbis: Gratanter quidem munuscula tuae charitatis suscepi, et eo gratantius, quo te haec intimo devotionis affectu mittere cognovi, id est, pallam holosericam ad reliquias beatae memoriae Bedae magistri nostri, ob recordationem et illius venerationem, destinasti. Et rectum quidem mihi videtur, ut tota gens Anglorum in omnibus provinciis, ubicunque reperti sunt, gratias Deo referant: qui tam [Col. 0058B] mirabilem virum, praeditum diversis donis, tamque ad exercenda dona studiosum, similiterque in bonis moribus viventem, Deus illis in sua natione donavit, quia per experimentum, ad pedes ejus nutritus, hoc quod narro didici. . . . . . . . Nunc vero quia rogasti aliquid de opusculis beati Patris, cum meis pueris juxta vires, quod potui, tuae dilectioni praeparavi: libellos de viro Dei Cuthberto metro et prosa compositos tuae voluntati direxi, et si plus potuissem, libenter voluissem: quia praesentia praeteritae hiemis multum horribiliter insulam nostrae gentis in frigore et gelu, et ventorum et imbrium procellis, diu lateque depressit, ideoque scriptoris manus, ne in plurimorum librorum numerum perveniret, retardata est. . . . . . . . De opusculis beatae recordationis Bedae, quae adhuc descripta [Col. 0058C] non habes, promitto me, si vixerimus, tuae voluntati adfuturum. Haec Cuthbertus sancti Bedae discipulus, ad sanctum Lullum.

7. Tertius succedat Alchuvinus, magister Caroli Magni imperatoris, et ipse natione Anglus, sub supra laudato Egberto archiepiscopo Eboracensi, ab obitu sancti Bedae educatus, qui epistola 49 ad fratres Virensis et Girvensis ecclesiae, inter alia scribit ista: Recordamini quam nobiles habuistis Patres, et non sitis tantis progenitoribus degeneres filii. . . . . . . . Recogitate nobilissimum nostri temporis magistrum, Bedam presbyterum, quale habet in juventute discendi studium, qualem nunc habet inter homines laudem, et multo majorem apud Deum remunerationis gloriam. Illius igitur exemplo dormientes excitate animos, [Col. 0058D] magistris assidete, aperite libros, perspicite litteras, intelligite sensus illarum, ut et vosmetipsos pascere et aliis spiritalis vitae praebere valeatis decus. Idem epistola ad Davidem regem, agens de cursu lunae per singula signa, ista subjungit: Quid de concordia solaris lunarisque cursus per signa zodiaci lucidius dici poterit, quam quod talium inquisitor quaestionum Beda magister in scriptis suis nobis reliquit? Eumdem paulo inferius eodem modo laudat: et in poemate 178 ejus versus de Vita sancti Cuthberti his distichis exornat:

[Col. 0059A] 8. Nolumus hic, ex vita sancti Bedae ante opera ejus excusa, discipulos quos reliquit eruditissimos enumerare. Inter eos ibidem dicuntur, maxime praestitisse Rabanus, Albinus Alchuvinus, Claudius et Joannes Scotus, qui primi Lutetiae docuerunt, et Galliam bonis artibus referserunt. Vitam beati Rabani dedimus 4 Februarii, eumque § 6 in commentario praevio ostendimus natum fuisse anno 785, id est, annis omnino quinquaginta post obitum sancti Bedae, atque istam fabulam, etiam a Vincentio Bellovacensi lib. XXIII Speculi Historialis, cap. 173, ex Chronicis relatam, rejicimus, § 2, num. 7. Tempore dicti Rabani cum esset adhuc abbas Fuldensis, habitum est anno 836 Concilium Aquisgranense, libris tribus distinctum. Ibi cum in tertio libro esset ostendendum, [Col. 0059B] ut in praefatione legitur, quod templum Domini, a Salomone aedificatum et dedicatum, figura fuerit catholicae Ecclesiae, per universum orbem diffusae; et conditor illius Salomon rex personam gesserit Christi. . . . Salva quippe super hac re caeterorum eximiorum Patrum expositione, quid venerabilis et modernis temporibus admirabilis Beda presbyter, de memorato templo in expositione Evangelii Joannis sentiat, videamus. Reliqua ibidem late deducta legi possunt. Porro qui hic venerabilis et mirabilis scriptor dicitur, [Col. 0060A] a beato Lanfranco archiepiscopo Cantuariensi Anglorum doctor appellatur, epistola 3 ad Alexandrum II papam, anno 1061 creatum. Secuti deinde sunt Turgotus prior Dunelmensis, et Florentius monachus V. Vigorniensis: ex priore damus Vitam sancti Bedae, posterioris elogium supra relatum est. Successerunt istis Guilielmus Malmesburiensis, Henricus Huntindoniensis, Rogerus Hovedenus, Matthaeus Westmonasteriensis, et alii scriptores Angli, qui eumdem eximiis laudibus celebrant: inter hos vero Malmesburiensis et Westmonasteriensis referunt epistolam Sergii papae ad Ceolfridum abbatem: quem ille hortatur ut, quia, exortis quibusdam ecclesiasticarum causarum capitulis, non sine examinatione longius innotescendis, opus sunt ad conferendum arte litteraturae imbuti; absque [Col. 0060B] aliqua remoratione religiosum Dei famulum Bedam, venerabilis sui monasterii presbyterum, ad limina apostolorum. . . . et suae mediocritatis conspectum, non moretur dirigere. Verum, quia Sergius papa vita functus est 9 Septembris anni 701, id est, quinque annis antequam Beda consecraretur sacerdos, et aliquod opus ex suis elucubrationibus vulgaret; tota illa epistola, antiquioribus scriptoribus ignota, nobis fictitia apparet. Omittimus Trithemium et alios recentiores enumerare.

Continet ille ea quae ad grammaticam, arithmeticam, geometriam, astronomiam, musicam et similes artes pertinent. Estque congruo ordine dispositus, si supposita Bedae Opera ad calcem voluminis cujusque, vel ad ultimum Operum omnium volumen, omnia conjecta fuissent. Jam expendamus singillatim singula.

Incunabula grammaticae artis Donati, pag. 1.

De octo partibus orationis liber, pag. 14. Contexuit Venerabilis Beda indicem potissimorum suorum Operum ex quibus facile genuina a spuriis distingui possunt, quem annis tantum quatuor ante mortem, anno nempe 731, aetatis 59, compositum legimus sub [Col. 0074A] finem Historiae suae Anglorum. Unde quamvis adhuc aliqua postmodum scripserit, potissima tamen in hoc indiculo continentur. Hujus utriusque de quibus loquimur Beda non meminit in suo indiculo; nihil tamen in iis est quo Bedae denegentur.

De Arte metrica liber, 25.

De Schematibus sacrae Scripturae, 42.

De Tropis sacrae Scripturae, 47.

De Orthographia liber, 53. Horum omnium meminit Beda in ultimis indiculi sui his verbis: Librum de Orthographia, alphabeti ordine digestum; item librum de metrica Arte, et huic adjectum alium de Schematibus, sive Tropis libellum, hoc est, de figuris modisque locutionum, quibus Scriptura sacra contenta est. Beda sacerdos de Orthographia ex Ms. Bongarsii editus [Col. 0074B] primum Hanoviae 1605, in-4 ^o , ab Elia Putschio doctissimo juvene inter veteres Grammaticos, pag. 2327 ad 2350, diversus a libello ejusdem argumenti qui Bedae vulgo ascriptus, inter ejus Opera saepius prodiit, et infra a Putschio exhibetur, cum ejusdem libro uno de Ratione metrica, pag. 2350 ad 2383.

De arithmeticis Numeris, 72, cum dialogo de Notis numerorum et ratione temporum. Ad eum spectant quorum meminit in indiculo suorum Operum.

De arithmeticis Propositionibus, pag. 100. Ejusdem Bedae videntur.

De Ratione calculi, pag. 111, et de Divisione numerorum ad Constantinum, ejusdem videntur.

Opusculum de Loquela per digitorum gestus, pag. 127. Itemque libellus de Ratione unciarum, pag. 141. [Col. 0074C] Sunt certo Bedae ejusdem, cum in prologo loquatur de opusculis suis de Natura rerum et ratione temporum quos appellat libellos, et a se quondam stricto, id est brevi, sermone compositos. Sunt autem hi duo libelluli quasi praeludia majoris Operis de Ratione temporum quod nunc prolixius scribere necessarium duxit. Venerabilis Bedae presbyteri tractatus brevis de Computo, sive loquela, per gestum digitorum, exstat in Operum Bedae Editione Coloniensi novissima anni 1688, tomo I, pag. 127, cum glossis Brideferti Ramesiensis monachi, sed admodum jejunis, scholiisque Joannis Noviomagi. Librum hunc in multis ab usu veterum recedere observat Barthius, Adversariorum lib. II, cap. 12. Confer Rhabani abbatis Fuldensis librum de Computo quem Stephanus Baluzius, [Col. 0074D] Miscellaneorum tomo I edidit, et Nicolai Smyrnaei Numerorum notationem per gestum digitorum, quam Graece et Latine cum Beda de Indigitatione, Parisiis, in-8 ^o , evulgavit Fredericus Morellus, post Morellum Petrus Possinus, Romae 1673, in-folio, ad calcem Catenae Graecorum Patrum Marcum et Spicilegii sui evangelici. Idem Possinus notas nescio cujus addidit, et figuras σχηματισμῶν χειρολογιστικῶν in aes incidi curavit pag. 449 et sequentibus.

Libellus de Argumentis lunae, pag. 143, cujus non meminit speciatim.

Computus vulgaris, qui dicitur Ephemeris, pag. 169 et seqq., cum Kalendario, nullatenus est Venerabilis Bedae presbyteri. Hoc invincibiliter cognoscitur ex [Col. 0075A] lectione calendarii, ubi innumerae sanctorum commemorationes, qui Beda posteriores sunt; unde miror qua fronte, quave impudentia, potuerint homines tale opus ascribere Bedae, anno 735 mortuo. Atque ut plurima paucis complectamur, hic auctor meminit ad diem Junii 5 sancti Bonifacii Moguntinensis archiepiscopi, qui mortuus est anno 754, viginti circiter annis post Bedam. Meminit ad diem Julii 4 sancti Udalrici Augustani episcopi, qui saeculo X mortuus est. Itemque eodem mense, ad diem 11 Julii, translationis corporis sancti Benedicti in Galliam. Die 15 Augusti, meminit festi Assumptionis beatae Mariae Virginis. Die 8 Septembris, meminit Nativitatis beatae Mariae Virginis, quae festivitates apud Latinos saeculum IX non excedunt. Denique in versibus quibus [Col. 0075B] omnem anni distributionem colligit ad finem operis, facit mentionem sanctae Elisabeth Thuringicae, ordinis sancti Francisci, quae saeculo demum XIII floruit:

De embolismorum ratione Computus, pag. 216. Ejusdem mihi videtur esse auctoris cujus sunt praefatae Ephemerides. Sane tam prolixorum operum haudquaquam fuisset oblitus Venerabilis Beda in indiculo suorum Operum quem anno 731 scripsit, annis tantum quatuor ante mortem: nec credibile est Venerabilem doctorem, aetate fatiscente, istis sese immiscuisse calculationibus ante mortem. Denique non pertinere ad Bedam, sed ad auctorem ultimorum temporum, ut supra de Ephemeridibus diximus, constat ex ejus verbis, fol. 231, ubi sic: Inventa die quam quaeris, notataque littera quam habent Martyrologia quinta [Col. 0075D] retro linea. At tempore Venerabilis Bedae nondum erant Martyrologia, cum ipse primus unum conscripserit atque illud in multis diebus vacuum, ut Usuardus testatur. Ipsa facta sunt tantum vulgaria saeculo IX jam labente, unde qui sic scribit, se prodit auctorem posteriorum temporum. Denique omnis expressio hujus operis clara et aperta, tamque variis modis quae investigat edocens, auctorem saeculo XIII haud antiquiorem profert. Haec non notavit Cavus. Certe auctor utriusque operis est Anglus, Radulphus de Linham dictus, paucissimis cognitus, de quo ad annum 1250 postea loquemur.

Decennovales Circuli, pag. 257, una cum his quos scripsit Dionysius Romanus cognomento Exiguus, et beatus Cyrillus, usque ad millesimum quingentesimum [Col. 0076A] nonagesimum quintum annum salutis, quibus continentur tres circuli magni. Asserit hoc opus Venerabili Bedae praemissa praefatio pag. 256. Quae quamvis anonyma sit in impressis, lego tamen eam esse Abbonis abbatis Floriacensis, qui anno 1004 mortuus est, de cujus scriptis tam impressis quam deperditis doctissime agit Joannes Mabillon tomo II Analectorum, pag. 240, ubi varia praeludit.

De Cyclo paschali, pag. 306, de quo plura docebit te Aegidius Bucherius, presbyter Societatis Jesu, commentariis suis doctissimis in canonem paschalem Victorii Aquitani, quos in-folio edidit Antuerpiae ex officina Plantiniana, sumptibus Balthazaris Moreti, anno 1633.

Liber de Constitutione mundi coelestis terrestrisque, [Col. 0076B] pag. 323. Haudquaquam indignus est qui Bedae tribuatur, quamvis nihil habeam quo ipsi affirmem, illiusque ipse in indiculo Operum suorum non meminerit.

Libelli duo de Musica theorica et practica, pag. 344, suppositi Bedae sunt, variis ex argumentis. 1 ^o Enim affectat iste scriptor, libello II de Musica practica, afferre exempla cantuum desumpta ex officiis festorum beatae Mariae Virginis, qualia sunt: O Maria beata genitrix, etc., Mariae praeconio, devoto servitio, etc. At festa ista beatae Virginis haudquaquam in Ecclesia Latina ante saeculum IX temporibus Ludovici Pii vel Caroli Magni invaluerunt, unde haec ad Bedam spectare nullatenus possunt. 2 ^o Exempla ista sunt prosarum, quale et istud, O Maria, virgo Davidica, [Col. 0076C] etc., itemque alia ab ipso allata ex prosis de Spiritu sancto: Sancti Spiritus adsit nobis gratia, etc., Veni, sancte Spiritus, et emitte coelitus, etc. At usus iste prosarum in officiis ecclesiasticis missarum, secundum doctiores Rituum tractatores, nullatenus excedunt saeculum XII, ac pleraeque illarum saeculo praesertim XIII inductae sunt; unde nullatenus hi libelli ad Bedam anno 735 mortuum spectare possunt. Denique iste auctor tam Gallus quam Anglus esse potest, cum pag. 364 initia quaedam cantilenarum Gallice atque Anglice producat. Gallice: Demenant grande joye, etc. Anglice: Suant voile dont tans und, etc., vixque mihi ante saeculum XIV exstitisse videtur.

De Circulis sphaerae et Polo, pag. 365;

De planetarum et signorum Ratione, p. 369;

[Col. 0076D] De Signis coeli, p. 373, nihil affirmare vel negare possum.

Libellus de Tonitruis, ad Herenfridum, p. 387, a Beda in Latinam linguam tantum translatus est, cujus et simplicitatem ipse Beda agnoscit. Non ergo spectat proprie ad Bedam.

Libelli de Prognosticis temporum, pag. 390; de Mensura horologii, pag. 392; de Astrolabio, pag. 394; de Nativitate prognostica infantium, pag. 397; de Minutione sanguinis, pag. 398; de septem Miraculis mundi, pag. 400, vere libelluli sunt de quibus nullatenus constat an Bedae sint; imo plures ex illis omnino indigni sunt qui Venerabili Bedae attribuantur. Quales sunt inter alios de Prognosticis temporum, [Col. 0077A] de Nativitate infantium, de Minutione sanguinis.

Hymni Bedae presbytero inscripti, pag. 401 et seqq., ad Bedam spectare non videntur. Certum quidem est Bedam scripsisse librum Hymnorum diverso metro sive rhythmo, ut ipse tradit in indiculo suorum Operum a se composito; at isti hymni erant et varii, et de rebus sacris, et diverso metro seu rhythmo conscripti, quod nullatenus convenit istis metris vel versibus qui hymni appellantur. Sunt enim poeses, non metra; sunt plerique de rebus supputatoriis, non sacris; de naturalibus vel prognosticis, non de ecclesiasticis officiis. Convenire mihi videntur, tam quoad argumentum quam quoad stylum, cum carminibus Manfredi, quae habentur pag. 435, post librum Bedae de Computo.

[Col. 0077B] Libellus de Ratione computi, pag. 418, spectat indubie ad Bedam, cujus meminit Helpericus, qui juxta Petrum Franciscum Chiffletium scribebat anno 930, in prologo operis sui de Computo. Exstantque illius sub nomine Bedae varii et vetustissimi mss. Codices, in multis Galliarum ac praecipue Parisiorum bibliothecis, atque unus quidem in bibliotheca sancti Germani de Pratis Parisiensibus, num. 546, ut refert Joannes Mabillon, in elogio venerabilis Bedae. Imo ad imitationem opusculi Bedae de Computo, suum ejusdem argumenti Helpericus aggressus est.

De natura rerum liber, pag. 1.

De temporum Ratione seu de Temporibus liber, [Col. 0077C] pag. 43.

De sex mundi aetatibus Chronicon, sive libellus, pag. 103.

De Temporibus liber, pag. 118. Nullus mihi videtur dubitandi locus quin haec quatuor opera ad Bedam pertineant, quorum meminit in indiculo suorum Operum, saltem trium ex istis, nempe de Natura rerum et de Temporibus libros singulos, item de Temporibus librum unum majorem. Haec Beda. Convenientius autem hi libri sic dispositi fuissent: 1 ^o liber de Natura rerum, pag. 1; 2 ^o liber brevior de Temporibus, pag. 118; 3 ^o liber major de Temporibus, p. 43, quem scripsisse videtur Beda post breviorem; tandem, 4 ^o de sex mundi aetatibus Chronicon, seu libellus, [Col. 0077D] pag. 103, cujus quidem ipse in indiculo suorum Operum non meminit, sed certo ad ipsum spectat. Non mirum autem quod illius non meminerit, quippe cum sit veluti pars et compendium majoris operis de Ratione temporum. Scriptum illud juxta Bedae supputationem anno 4680, Christi 726, Leonis imperatoris 9, annis novem post mortem Ceolfridi abbatis sui, quam describit ad annum 4671, et Christi 716, his verbis: His temporibus multi Anglorum gentis nobiles et ignobiles, viri et feminae, duces et privati, divini amoris instinctu de Britannia Romam venire consueverant: inter quos etiam reverendissimus abbas meus Ceolfridus, annos natus septuaginta quatuor, cum esset presbyter annis quadraginta septem, abbas autem triginta quinque ubi Lingonas pervenit, ibi defunctus [Col. 0078A] atque in Ecclesia beatorum Geminorum martyrum sepultus est. Qui inter alia dona quae afferre disposuerat, misit ecclesiae sancti Petri Pandecten, a beato Hieronymo in Latinum ex Hebraeo vel Graeco fonte translatum. Huic annorum numero consentiunt Chronica Hermanni Contracti, qui tot annos mundi dicit contineri in libro majori Bedae de Temporibus, sive de Ratione temporum. Hoc itaque Chronicon spectat, teste Hermanno, ad librum hunc Bedae majorem de Ratione temporum.

Quod diximus librum Bedae minorem de Temporibus esse longe anteriorem libro majori, facillimum est cognoscere, cum ille brevior cesset in quinto Tiberii III imperatoris anno, qui Christi annus est 701, vel 702. Unde sic illum librum Beda finit: [Col. 0078B] Tiberius de hinc quintum egit annum. Reliquum sextae aetatis Deo soli patet. At alter de Temporibus liber ut supra diximus, excurrit ad annum usque Leonis Isaurici nonum, et Christi 726.

Sententiae sive Axiomata philosophica, pag. 124.

Sententiae ex Operibus Ciceronis excerptae, p. 166.

Liber Proverbiorum alphabeticus ex sacris Scripturis, pag. 185.

Haec tria opuscula nullatenus ad Bedam spectant, sed ad recentiorem aliquem scriptorem, qui saeculum XIV superare mihi non videtur. Sola lectio prooemiorum tam libri Sententiarum ex Operibus Ciceronis, quam Proverbiorum ex Scripturis, idonea est ad hoc probandum, quippe quae nullam antiquitatem prae se ferant, sed novitatem, recentemque [Col. 0078C] aetatem. Unus idemque auctor horum trium collectaneorum esse apparet, quod de duobus primis certum est; nam praeludiis ad collectaneum Sententiarum ex Cicerone sic alludit ad sententias ex Aristotele a se collectas: Nunc quoniam auctoritatum Aristotelis longitudo et magnitudo crevit, commodius est in secundo praesentis opusculi tractatu de caeteris beatae vitae proverbiis deinceps exponere, ne qua possit animum defatigatio retardare. Quisquis autem opera ejusmodi Bedae voluerit ascribere, se plane novitium in antiquis dictionibus ac stylis ostendet.

Libellus de Substantiis, pag. 200. Male ita inscribitur, sed esset inscribendus Collectaneum variarum praeceptionum tam clericis quam laicis utilium. Est autem inscriptus de Substantiis, eo quod sub initium [Col. 0078D] acriter agat de substantiis seu bonis monasteriorium non alienandis, neque donandis, neque dissipandis. Itaque opusculum istud a primo capite nomen accepit.

Convenire Venerabili Bedae nullatenus potest, sed est scriptoris alicujus monachi Benedictini, qui saeculo XII, vel XI, antiquior non est. Quae namque capite 1 narrat de monasteriis frequentissime a laicis captis et usurpatis, et de substantiis illorum ab ipsis abbatibus et praelatis dissipatis, convenire temporibus Ven. Bedae nullatenus possunt. Audiamus hunc anonymum:

Quid, rogo, pejus esse poterit quam monasteria ad laudem Dei sanctorumque suorum venerandam memoriam ab antiquis principibus constructa, nunc ob inexplebilem [Col. 0079A] quorumdam avaritiam destruere? Quis namque fidelium religiosorum attendens, quanta modo cum omnia divina praecepta atque miracula, sanctorumque Patrum documenta sint plurimis notissima, coenobiorum destructio fiat non solum a laicis gestientibus et rapientibus praedia eorum, sed etiam a clericis ipsisque abbatibus ultro offerentibus, quasi quaedam venalia sibi commissa bona, unde alendi forent non solum monachi, sed etiam familia commissa, nec non pauperes et peregrini advenientes, non statim possit conjicere destructionem sanctae Ecclesiae, non statim doleat quod hostis antiquus tantam malitiam et persecutionem potuerit exercere in Christianos per alios Christianos, et per eos maxime qui constituti sunt pastores Ecclesiae? Nam si talis destructio locorum sanctorum a Barbaris [Col. 0079B] ageretur, Christianorum bello essent reprimendi, si aliter nequirent corrigi. Sed, proh dolor! tanta pax et concordia in hujusmodi nequitia habetur, ut, paucissimis exceptis, non inveniantur qui de tantae persecutionis curent miseria, quasi Christianae religionis ignari et tanquam hoc quod monasteria cuncta pro Christi sanctorumque honore constructa sint obliti. Quod dico, miserabile quidem est dictu, sed multo miserabilius actu, cum hi qui ad hoc specialiter electi sunt, ut in coenobiis sub religione disciplinaque spiritali viventes, Deo servirent, et pro eorum salute qui a saecularibus pompis adhuc se continere nequeunt jugiter intercederent, substantia qua ad quotidianum victum vestitumque indigent, privantur, etc. Haec sane nequaquam conveniunt in tempora Bedae, recte autem iis temporibus [Col. 0079C] quibus Ecclesia vexata est, saeculo XI, ob investituras, tempore Gregorii papae VII, quarum occasione discordiarum, laici expilabant monasteria atque diruebant. Secundo antea expresse significat hic anonymus se scribere post annum Christi millesimum, et consequenter non ante saeculum XI. Sed quia adversarius noster diabolus tanquam leo rugiens circuit jugiter, quaerens quem devoret, pluresque inter tot millia hominum, proh dolor! fragiles quam fortes contra eumdem adversarium modo inveniuntur, opus est cunctis fidelibus ut et ipsi circumeuntes quaerentesque qualiter tanto resistant adversario, invicem se variis modis instruant et admoneant, ne Ecclesia sancta sub temporis praeteriti partibus bene fundata et suffulta, penitus destruatur SUB TEMPORIBUS NOSTRIS, IN QUIBUS MILLE [Col. 0079D] ANNIS IMPLETIS juxta prophetiam in Apocalypsi praedictam, Satanas solutus esse videtur. Non enim solummodo occultis ut antea insidiis quosque decipit, sed etiam aperte prorumpit peritissimos subvertens, et ad pessima quaeque instigans. Denique postea ubi de officii divini procuratione loquitur, appellat illud Divinum servitium, quae vox inusitata mihi videtur ante saeculum XII. Unde qui coenobitis aufert praedia unde monachi sunt procurandi, et divini servitii et totius monasticae religionis destructor esse convincitur. Nullatenus itaque hic libellus Bedae esse potest.

Περὶ Διδάξεων, sive de Elementis philosophiae libri quatuor, fol. 206, spectant ad Guillelmum de Conchis, magnum saeculi XII philosophum, qui anno 1440, vel circiter, floruit, a multis ob suas opiniones singulares [Col. 0080A] exagitatus, potissimum a divo Bernardo ejusque sectatoribus, Guillelmo abbate sancti Theodorici et aliis. Quisquis de hac re ambigerit, consulat bibliothecas Parisienses, ubi Ms. legitur Philosophia minor istius Guillelmi de Conchis, atque inter alias Colbertinam Cod. ms. 6109 et Victorinam, littera MM 17, fol. 172, ubi hoc idem opus legitur Guillelmo de Conchis attributum. Conferatur et tertius ms. Codex in bibliotheca Lugduno-Batava, inter Mss. Latinos numero 96, ubi constat ex hujus bibliothecae catalogo, pag. 404, impressa in-4 ^o , Lugduni-Batavorum, an. 1674. Seipsum suasque ab aemulis passas allocutiones, Guillelmus de Conchis aperit in prologo libri secundi, quae in Venerabilem Bedam cadere nullatenus possunt. Maluimus enim nudam veritatem praetendere [Col. 0080B] quam palliatam falsitatem. Sed quisnam est cui ariditas sermonis nostri displiceat, si nostri animi occupationes cognoverit, ornatum sermonis non quaesivit, sed de illo quod agimus stupebit? Quis enim ullus reliquus locus potest esse ornatus, cum oporteat quid et qualiter legamus cogitare, deinde legendo exponere, in disputationibus contra falsa declamare, de aliorum inventis judicare, contra invidorum detractiones linguam acuere? ut jam impletum sit in nobis illud de filiis Israel, qui reaedificantes templum, in una manu gladium, in altera lapidem habebant. Adhuc Guillelmus de Conchis seipsum magis prodit in prologo libri tertii, ubi sic: Etsi studiis docendi occupati, parum spatii ad scribendum habeamus, quoniam tamen multos vestes philosophiae abscendentes, et cum panniculis arreptis totam [Col. 0080C] sibi eam cessisse credentes, abiisse cognoscimus, voce ipsius reclamantis excitati, ne nuda remaneat, particulas abscissas stylo nostrae parvitatis consuimus, non ignari morsibus invidiae nos subjacere, quia hodie est periculum et nosse et habere. Alludit istis verbis Guillelmus de Conchis Normannus ad plurimos philosophiae magistros qui, relictis scholis quas bene multas Parisiis philosophicas erexerant, ob paucitatem discipulorum, professionem urbemque hanc reliquerant. Haec sane in Bedam nullo modo convenire possunt, qui nunquam conqueri potuit quod studiis docendi occupatus, parum spatii ad scribendum haberet, cum tam multa ipse conscripserit. Eumdem Guillelmum de Conchis scriptorem operis etiam arguit prologus libri quarti. Sed haec sufficiant.

[Col. 0080D] Epistola de Aequinoctio vernali juxta Anatolium, pag. 230, spectat certo ad Bedam. Cujus meminit ipse Beda in indiculo Operum suorum, quem contexuit ad calcem Historiae suae anno 731, unde epistola ista ante hunc annum 731 scripta est. Quare exemplum in ea epistola ad reverendissimum Wichredam presbyterum directa adductum de anno praesenti 776, est interpolatio scriptoris amanuensis ipso anno epistolam exscribentis, qui Bedae sententiam supposito exemplo explicare voluit. Ita Joannes Mabillon in elogio Venerabilis Bedae, num. 29, saeculo III, tom. I sanctorum ord. divi Benedicti. Sed hanc epistolam puram atque ab omni supposito mundam edidit Petrus Franciscus Chiffletius ante historiam Bedae, [Col. 0081A] pag. 13, in-4 ^o , Parisiis, anno 1681, apud Gabrielem Martinum, via Jacobaea, sub Sole Aureo.

De Divinatione vitae et mortis, pag. 233; Similitudo arcae Noae, pag. 235; tractatus de Linguis gentium, ibidem; Interpretatio Sybillinorum verborum, pag. 236; sunt neniae quae Venerabili huic presbytero ascribuntur prorsus indignae, ut cuivis legenti vel primo intuitu patebit.

Quoad tomum III Operum Bedae presbyteri, sunt longe plura supposita quam germana. De illis sic Joannes Mabillon in insigni suo Bedae Elogio, num. 29 et 30: Contexuit librum de sex aetatibus quem absolvit Leonis Isaurici anno 9, Christi 724. His absolutis [Col. 0081B] edidit Historiam ecclesiasticam gentis suae quam cum Epitome adjuncta perfecit anno 731. Nam in optimo Codice ms. qui penes nos est, praedicta Epitome ultra istum annum non excurrit, ut superius monuimus. Idem infra in dubiorum classem rejiciendae sunt Vitae Sanctorum, exceptis Actis sanctorum Felicis, Cuthberti et Anastasii, quae Beda agnoscit ut sua. Omnia igitur vel saltem plurima hujus tomi supposita sunt, de quibus loqui plurimis haud otiosum erit.

Historia Ecclesiastica gentis Anglorum, quam Ceolulfo regi Anglorum obtulit.

Epitome ejusdem historiae, ad annum 731. Hujus operis meminit Beda in indiculo suorum Operum quem ipse subjunxit ad calcem dictae Epitomes, ut nullus ambigere de ea unquam possit. Et quamvis in [Col. 0081C] multis impressis et mss. etiam Codicibus haec Epitome usque ad annum 766 excurrat, in aliis tamen et impressis et mss. Codicibus haudquaquam annum 731 excedit; unde alia ab aliquo anonymo addita arguuntur. Hactenus autem Anglicana Bedae historia triplici in statu lucem aspexit. Primum sola Argentorati anno 1514; Antuerpiae 1550, in parvo folio; Coloniae, in-16, 1601; et Cantabrigiae Anglosaxonica in-folio, anno 1644, cum versione Anglicana Alfredi regis. Secundo prodiit cum vetustioribus aliquot Rerum Britannicarum scriptoribus, Heidelbergae, typis Commelini, in-folio, 1587. Cujus ipsius Editionis plurima Exemplaria Renatus Potelerius, Lugdunensis typographus, mutata prima pagina, eodem anno 1587, Lugduni a se procusa esse mentitus est, suoque ipsius nomine venum exposuit, [Col. 0081D] quare hujus anni Editionem Lugdunensem ab Heidelbergensi diversam frustra censueris. Tertio denique prodiit Anglicana Bedae historia cum aliis ejus operibus, per Franciscum Jametium, tribus tomis, anno 1544; ibidem octo tomis, an. 1554; item Basileae, tomis octo, 1563, per Joannem Hervagium; denique Coloniae, totidem tomis, anno 1612, per Antonium Hieratum. Haec Chiffletius ad calcem Editionis hujus Historiae, in notis, pag. 319, quam ad mss. Codd. exactam procuravit ultimo imprimi Parisiis in-4 ^o , anno 1681, apud Gabrielem Martinum via Jacobaea, sub sole aureo.

Vita sancti Cuthberti Lindisfarnensis episcopi, cum

Vita sancti Felicis Nolae in Campania episcopi, spectant certo ad Bedam, quarum meminit ipse in [Col. 0082A] indiculo suorum Operum, ad calcem Epitomes Historiae suae Anglicanae.

Vita sancti Vedasti Atrebatensis episcopi non spectat ad Bedam, sed ad Gallum anonymum.

Vitae sanctorum Columbani, Attalae et Eustasii, abbatum Luxoviensium, omnes spectant ad Jonam Luxoviensem monachum, circa annum 630 illustrem, qui scripsit de primis abbatibus Luxoviensibus, de quo Labbeus in dissertatione de Scriptoribus ecclesiasticis, tom. I, verbo Jonas Luxoviensis monachus. Item Joannes Mabillon erudite, in saeculis suis Benedictinis, ubi de sanctis Columbano, Attalo et Eustasio disserit, quem videas.

Vita sancti Patricii libris duobus, spectat ad Probum quemdam, ut ex fine operis constat; de quo ad [Col. 0082B] nauseam loquuntur socii Bollandistae vel Bollandus ipse, in legendis et notis ad Acta sancti Patricii Hibernorum apostoli.

Vita sancti Bertulfi abbatis Bobiensis, ab eodem Jona, de quo supra, conscripta est.

Vita sancti Arnulfi Metensis episcopi opus est Pauli Diaconi, quod ex seniorum relatu qui Arnulfum olim noverant scripsisse dicitur.

Denique Vita sanctae Burgundoforae abbatissae eidem a multis ascribitur. Certe ad Bedam nullatenus spectare potest, cum auctor illius, dum de certis miraculis agit, testes afferat ipsam Burgundoforam, sanctum Faronem Meldensem episcopum et sanctum Waldebertum Luxoviensem abbatem, quibus se contemporaneum facit. At ista cadere in Bedam nullatenus [Col. 0082C] possunt, qui anno 730 florebat, et ex Anglia nunquam egressus est, ut testis esse posset miraculorum ab episcopo Meldensi vel abbate Luxoviensi auditorum.

Passio sancti et beatissimi Justini Martyris, nullo modo Bedam refert.

Martyrologium eo modo quo in Operibus Venerabilis Bedae est, ad eum non spectat. Certum quidem Bedam scripsisse tale opus, ut ipse testatur anno 731, in indiculo suorum Operum his verbis: Martyrologium de Natalitiis sanctorum martyrum diebus, in quo omnes quos invenire potui, non solum quo die, verum etiam quo genere certaminis, vel sub quo judice mundum vicerint, diligenter adnotare studui. Qui igitur post Eusebium et Hieronymum, a quibus quid hoc in [Col. 0082D] argumento revera factum sit haud satis constat, primus Martyrologium privato studio contexuit Venerabilis Beda, cujus Martyrologium Usuardus in suo laudat. Sed et ipsemet in Operum suorum catalogo illud censet. Etsi enim in Editione Basileensi anni 1563 nulla de ejus Martyrologio mentio fiat, in aliis tamen Editionibus diserte habetur, imo et in Alfredi regis versione Saxonica, quam Abrahamus Whelocus protulit in lucem anno 1644. Attamen Beda dies nominibus vacuos centum et octoginta in Martyrologio reliquit, qua de re Usuardus loquitur, quorum plurimos supplevit Florus Lugdunensis diaconus, non omnes, ut testatur Ado Viennensis archiepiscopus in praefatione Martyrologii sui. Bedae porro genuinum opus eruditi viri diu exspectarunt, sed tandem a se [Col. 0083A] repertum et ad varios mss. Codd. collatum, variisque interpolationibus quod fieri potuit repurgatum, socii Bollandistae ediderunt tomo II sui Martii, cum Flori Lugdunensis diaconi aliorumque auctariis. Auctarium Flori nomine minori charactere editum, ne cum Bedae textu iterum confunderetur. In isto sincero Ven. Bedae Martyrologio dubium tamen est an festum omnium Sanctorum locum habere debeat, cum Beda quatuor tantum annis vixerit post creationem Gregorii papae III, qui hujus solemnitatis auctor est. Inde probatur quam arduum sit opera interpolata a recentioribus suae puritati et integritati restituere.

Praeter prosaicum Bedae Martyrologium, aliud Metricum sub ejus nomine vulgatum est in Spicilegii tomo X, pag. 126 et sequentibus, carmine heroico, [Col. 0083B] erutum a Joanne Mabillonio ex pervetusto Codice sancti Rhemigii Remensis. An vero metricum hoc Martyrologium vere Bedae sit, an alicujus studiosi, qui prosaicum versu reddiderit, non facile definierim. Certe Remigianus Codex, qui annos minimum octingentos praefert, hunc habet titulum: Incipit Martyrologium quod Beda heroico carmine composuit. Quanquam Beda in sua Epitome non metricum sed prosaicum designasse videtur; nec penitus convenit metricum cum prosaico illo quod a Bollandistis impressum est. Verum metricum illud fortasse ipsemet Beda post absolutam Epitomen condiderit, quod tamen asserere nolim. Sane Remigianum exemplar annis non amplius centum ab ejus obitu exaratum est, studio Bertigarii monachi, pontificatu Ebonis Rhemorum [Col. 0083C] archiepiscopi. Istud Martyrologium non an. VIII Kalendas Januarii incipit, sed ab ipsis Januarii Kalendis. Complures sancti qui in Bedae Martyrologio prosaico apud Henschenium leguntur, omittuntur in metrico, ut in Januario Auterus papa, Salvius in Africa, Hilarius Pictavorum episcopus, Felix presbyter Nolanus, Marcellus papa. In Februario Scholastica, etc., Mellitus in Aprili, etc., Augustinus in Maio, etc. Auctorem Anglum fuisse colligitur ex variis sanctis Anglicanis, et quidem monachum Girwensis coenobii fuisse conjicitur ex festo Dedicationis, quod V Kalendas Maias notatur, tametsi Girwensis Ecclesiae Dedicationem VIII Kal. Maii factam doceat Monasticon Anglicanum. Nulli in eo sancti Martyrologio [Col. 0083D] celebrantur Beda posteriores, non sanctus Bonifacius Moguntinus, aut alii quivis illustres sancti; imo nullus aetate inferior sancto Wilfrido juniore, memorato in Aprili. Qui Wilfridus anno 732 obiit, anno uno postquam Beda suam absolvit historiam. Unde non mirum si metricum Martyrologium in indice Operum suorum Beda non recenseat, cum tribus duntaxat annis Wilfrido juniore superstes fuerit. Ita praefatur Lucas Dacherius ad illud Martyrologium. Qui plura cupit, legat dictum Dacherium, in prolegomenis ad tomum X Spicilegii; Bollandistas, in prolegomenis ad tomum II mensis Martii; Joannem Mabillonium, in praefatione ad tomum II saeculi IV Benedictini, cap. 6, fol. 85, num. 170; et in Elogio suo Venerabilis Bedae tom. I saeculi III Benedictini, num. 34, pag. 560.

[Col. 0084A] Libellus de Locis sanctis mihi videtur esse Bedae, qui ad calcem operis seipsum nominat, quamvis in indiculo Operum Bedae oblivioni datus sit, sed scriptus forsitan post ipsum indiculum.

Interpretationes Nominum Hebraicorum Scripturae, ordine alphabetico digestae; inveniuntur anonymae in plurimis bibliothecis manuscriptae, sed in Victorina Parisiensi, littera QQ, 22, et QQ, 19, et in aliis, sub nomine Remigii Antissiodorensis monachi, qui sub saeculi X initium floruit, ad quem spectare opus istud non ambigo, post mss. Codices inspectos optimae notae.

Excerptiones Patrum, Collectanea, Flores ex diversis, Quaestiones et Parabolae.

De quibus ita Bellarminus in libro de Scriptoribus [Col. 0084B] ecclesiasticis, anno 720, observatione tertia ad Opera Ven. Bedae: Sic etiam inter Collectanea et Flores quae habentur tomo tertio, nihil fere est, quod sit Bedae ingenio dignum. Collectaneum de Luminaribus Ecclesiae habetur etiam in quarto tomo sancti Hieronymi quod tamen nec Hieronymi nec Bedae est. Collectaneum de quatuor generibus ligni in cruce Domini, nihil solidi habet. Oratiuncula ubi invocantur tres Jacobi, et altera ubi invocantur Angelus Uriel et Rumiel, longe absunt a gravitate et scientia Bedae.

Hexameron, sive de sex dierum Creatione libellus.

Expositio in Genesim.

[Col. 0084C] Explanatio in Exodum, in Leviticum, in Numeros et Deuteronomium.

Allegorica Expositio in IV libros Regum, libris IV.

Quaestiones XXX in libros Regum.

In Esdram et Nehemiam prophetas allegorica expositio, libris III.

Allegorica Expositio in librum Tobiae.

Commentarius in librum Job, libris III.

Expositio in Parabolas Salomonis, libris III.

Expositio in Cantica canticorum, libris VII.

De tabernaculo et vasis ejus ac vestibus sacerdotum, Expositio, libris III.

De his omnibus in hoc quarto Operum Bedae tomo contentis, nullum dubium quin spectent ad ipsum, cum singulorum ipse mentionem faciat in indiculo [Col. 0084D] suorum Operum, quem anno 731 contexuit. De solo commentario in librum Job tribus conscripto libris, dubium est an ad Bedam pertineat. Imo dubium non est, cum ad ipsum nullo modo pertineat, sed ad Philippum quemdam presbyterum divi Hieronymi discipulum, qui hoc opus obtulit Nectario cuidam. De illo jam antea diximus ad an. 330, verbo Philippus presbyter, sed hic pluribus juvat hoc opus a Venerabili Beda amoliri. Primum enim Gennadius, qui an. 494 scribebat, opus suum de Viris illustribus illius meminit, cap. 62, atque illud Philippo attribuit, ducentis et amplius ante Bedam annis. Unde nulli dubium esse debet quin opus istud Philippi sit, atque illud vidimus ms. in antiquissimo Codice bibliothecae Igniacensis, in tractu Rhemensi, cum auctoritate Gennadii [Col. 0085A] operi praefixa. Secundo ipse Beda in libello de Ratione unciarum haec ipsa commentaria suo vindicat auctori, inquiens: Plerosque imperitos turbat, quia Philippus, in expositione beati Job aestum maris Oceani describens, adjunxerit hunc aequinoctionalis horae dodrantem tardius sine intermissione sive die venire, sive nocte. Habetur autem hic locus a Beda citatus in Explanationibus supra Job quas nuper sub nomine Philippi idem excudit Hervagius, libro III, ad expositionem illius sententiae: Nunquid ingressus profunda maris, etc. (Job XXXVIII) . Haec Sixtus Senensis, lib. IV Bibliothecae sanctae, fol. 289. Igitur, teste ipso Beda, hic commentarius ad Philippum, ut supra diximus, pertinet. Tertio Faustus Regiensis in Gallia episcopus in libello adversus eos qui dicunt esse in creaturis [Col. 0085B] aliquid incorporeum, num. 7, allegat verba hujus commentarii in Job sub nomine sancti Hieronymi, ut probet et animas et angelos esse corporeos. Nempe ad illud Job (Cap. XXV, 5) : Stellae non sunt mundae in conspectu ejus, affert haec ex istis commentariis: Globos siderum corporatos esse spiritus arbitrantur. Et iterum: Si angeli coelestia corpora ad comparationem Dei immunda esse dicuntur, quid putas homo estimandus est? quae in his commentariis inveniuntur. Ergo commentarii isti existebant jam tempore Fausti Regiensis episcopi, circa annum 475, vel 480; atque consequenter cum ducentis vel circiter annis citentur antequam Beda viveret, nullatenus possunt esse opus a Venerabili illo presbytero compositum. Quod autem a Fausto attribuantur divo [Col. 0085C] Hieronymo, hoc nihil ad rem de qua agimus, fuitque facillimum Fausto ut magistro ascriberet quod erat discipuli, atque id forsitan affectatum ad procurandam suae opinioni singulari majorem auctoritatem. Quarto hoc idem opus est impressum sub nomine Philippi presbyteri, anni 1527, Basileae, apud Adamum Petri, et in-4 ^o , et in-folio simul eodem anno, quod rarissimum est; et longe antequam imprimeretur sub nomine Bedae presbyteri, quod contigit tantum in Editione Parisiensi omnium Bedae Operum, anno 1554, apud Franciscum Jametium, qui illa octo tomis collegit. Porro quamvis hoc opus habeatur inter ista Bedae opera, longe tamen correctius est tam in Editione speciali Basileensi anni 1527 quam inter Opera omnia divi Hieronymi, ubi etiam invenitur. Quod [Col. 0085D] annotasse ad proximam Editionem sufficiat.

Continentur tomo quinto Operum Bedae sequentia opuscula.

Expositio in Evangelium Matthaei, libris IV, pag. 1.

Expositio in Evangelium Marci, libris IV, p. 92.

Expositio in Evangelium Lucae, libris VI, p. 217.

Expositio in Evangelium Joannis, p. 451.

Expositio in Acta apostolorum, p. 625.

De Nominibus locorum vel civitatum quae in libro Actuum apostolorum leguntur, p. 666.

Expositio in septem Epistolas canonicas, p. 673.

[Col. 0086A] Explanatio in Apocalypsim beati Joannis apostoli, p. 761.

Quantum autem ad Expositiones in Evangelium Marci, in Evangelium Lucae, in Acta apostolorum, in septem Epistolas canonicas et in Apocalypsim Joannis apostoli, certum est spectare omnes ad Bedam, cum illarum ipse mentionem faciat in indiculo suorum Operum, quem anno 731 contexuit. De tribus tantum quaestio est, de Expositione in Evangelium Matthaei, in Evangelium Joannis, et de Nominibus locorum vel civitatum quae in libro Actuum apostolorum leguntur, de quibus a me sigillatim paucis agendum est.

Expositionem in Evangelium Matthaei, fol. 1, plerique ut spuriam rejiciunt, licet hujus proscriptionis [Col. 0086B] rationem nullam ipsi afferant, contenti solo hujus expositionis silentio, cum in indiculo Bedae non inveniatur. Ita censet Joannes Mabillon in elogio Venerabilis Bedae saeculo III sanctorum ordinis divi Benedicti, tomo I, parag. 10, n. 30. In dubiorum classem, inquit, rejicienda sunt Expositiones in Matthaei Evangelium, commentarius in Psalmos, Vitae sanctorum, exceptis, etc. Idemque Natalis Alexander qui Mabillonium hic in compendium redegit, in selectis Historiae ecclesiasticae capitibus, saeculo VIII, cap. 3, art. 2, pag. 255. Mihi legere opus non licuit, unde an aliquae suppositionis rationes sint, nescire me fateor. Hoc facient, qui Bedae Operibus terse evulgandis operam impendere voluerint.

Commentaria in Evangelium Joannis Bedam habere [Col. 0086C] auctorem videntur, unde post annum 731 ab eo edita esse creduntur. Haec velut quoddam Augustinianae Expositionis compendium esse videntur, insertis hinc inde sententiis aliorum Patrum, ut cap. 4, agens de Regulo, verba sancti Gregorii Magni adducit. Certe Jonas Aurelianensis episcopus, Ludovici Pii aequalis, in libro I de Institutione laicali, cap. 13, citat plures versus ex Beda in homilia Evangelii vigesima, qui in praedictis commentariis leguntur, capite 2: unde legendum esse suspicamur apud Jonam, in Homilia Evangelii secunda. Et quidem Alcuinus, in praefatione commentarii sui in Joannis Evangelium, ex homiliis beati Bedae presbyteri multa se assumpsisse fatetur. Nullum itaque mihi videtur dubium quin Expositio ista ad Bedam pertineat, ut [Col. 0086D] habet idem Mabillon loco citato. Hic insuper Beda morbo supremo decumbens, patria lingua reddidit Joannis Evangelium, testante Cuthberto ejus discipulo in epistola quam de ipsius obitu exaravit.

De Nominibus locorum et civitatum quae in libro Actuum apostolorum leguntur liber spectat ad eumdem auctorem ex fide mss. Codicum quos vidi, ad quem spectant Interpretationes nominum Hebraicorum sacrae Scripturae ordine alphabetico digestae, de quibus diximus ad excussionem tomi tertii Operum Bedae, nempe ad Remigium Antissiodorensem monachum, ut ibi diximus.

Tomo sexto Operum Venerabilis Bedae continentur tantum proprie Opera tria, Retractationes in Actus apostolorum, pag. 1, cum paucis quaestionibus. Expositio [Col. 0087A] in Epistolas quatuordecim sancti Pauli apostoli, pag. 31, et Sermones sancti Joannis Chrysostomi de laudibus sancti Pauli, pag. 824. Certum autem est sermones istos de laudibus sancti Pauli spectare ad sanctum Joannem episcopum Constantinopolitanum. Certum quoque est retractationes in Actus apostolorum spectare ad Bedam; sed quaestio est de immensis illis commentariis in quatuordecim sancti Pauli Epistolas ex verbis sancti Augustini, spectentne ad Bedam vel ad Florum quemdam Lugdunensis Ecclesiae diaconum? Ad quaestionem hanc definiendam, utar ipsis verbis Joannis Mabillon, qui tom. I Analectorum, pag. 12, habet singularem disquisitionem de Venerabilis Bedae et Flori Lugdunensis diaconi commentariis in Epistolas Pauli ex dictis sancti Augustini.

[Col. 0087B] «Tres invenio, inquit, antiquos auctores, qui commentarios in epistolas Pauli apostoli ex meris sancti Augustini centonibus contexuerunt. Primus est Petrus abbas Tripolitanae provinciae, qui sancti Pauli Epistolas ex capitulis opusculorum beati Augustini subnotasse narratur, ut per os alienum sui cordis declararet arcanum, inquit Cassiodorus in libro de divinis Lectionibus, cap. 8. Alter est venerab. Beda, cujus haec verba sunt in fine Epitomes Historiae: In Apostolo quaecunque in opusculis sancti Augustini inveni dicta, per ordinem transcribere curavi. Tertius est Florus diaconus, seu (ut Wandalberto monacho Prumiensi ejus aequali visum est) subdiaconus Ecclesiae Lugdunensis, vir suo tempore, doctrina et eruditione [Col. 0087C] clarus. Ex his tribus commentariis unicum habemus inter Opera venerabilis Bedae, ipsiusque nomine praenotatum; sed an vere Bedae tribui debeat jam dudum magna lis est inter studiosos. Id testatur Robertus de Torinneio abbas in monte sancti Michaelis, in prologo quem praefixit Abbreviationi Expositionis Epistolarum Apostoli secundum Augustinum. Hoc in prologo apud Lucam Dacherium in appendice ad Guibertum edito, censet Robertus prolixum illum commentarium (quem ipsum esse qui inter Opera Bedae modo exstat non dubito) potius tribuendum esse Petro abbati Tripolitano, quam Bedae, cui alium tribuit breviorem, ex libris itidem sancti Augustini excerptum: qui liber totus, inquit, non adaequatur magnitudine medietati solius Expositionis Epistolae ad [Col. 0087D] Romanos, quae in alio prolixo commentario habetur.

«Magno post Robertum abbatem intervallo illustrissimus cardinalis Baronius, ad annum Christi 562 existimat commentaria illa typis edita non esse Bedae, sed Petri abbatis, qua in re cum Roberto consentit. Sed in hoc recedit ab eodem, quod neget ullam ejusmodi commentationem a Beda in Paulum conditam esse, aitque verba illa Bedae quae superius retuli, in ipsius Epitomen ex aliorum additamento irrepsisse. Dissentit a Baronio Bellarminus, in libro de Scriptoribus ecclesiasticis, ad annum 720, observatione secunda ad Bedae Opera, aitque nihil impedire quominus duo auctores, Petrus abbas et Beda presbyter, diversis temporibus et locis, in Paulo ex Augustini scriptis explicando desudaverint. Imo certe nihil impedit, [Col. 0088A] quominus his duobus tertium adjungamus, Florum Lugdunensem diaconum, ut postea demonstrabo. Haec cum ita sint, manent tamen distracta eruditorum suffragia circa evulgatum commentarium, quem Beda alii tribuendum censent, alii detrahunt. Et mihi quidem aliquando, cum ipsius Bedae elogium texerem in seculo III Benedictino, visus fuit Bedae germanus fetus; sed postea, deprehenso in mss. Bibliothecis germano Bedae commentario, a sententia discedere coactus sum.

«Commentarium aliquem in Paulum ex dictis sancti Augustini a Beda consarcinatum fuisse, constans debet esse omnium persuasio, tum quia id diserte Beda testatur in Epitome sua, probantibus libris tam editis quam mss., tum quia Hincmarus, Rhemorum [Col. 0088B] archiepiscopus, ac Lupus Ferrariensis abbas, hoc Bedae commentarium laudant. Hincmarus quidem in posteriori opere de Praedestinatione adversus Gottescalcum, cap. 1. Si quis tamen, inquit, eosdem libros non habet, videat in Collectione Venerabilis Bedae presbyteri de opusculis sancti Augustini super Apostolum. Et ibi discere poterit quod antea ignoravit. Lupus vero in Epistola 76 ad eumdem Hincmarum: Collectaneum Bedae in Apostolum ex operibus Augustini veritus sum dirigere, propterea quod tantus est liber, ut nec sinu celari, nec pera posset satis commode contineri. Itaque nemo jam in dubium revocare potest an Beda collectaneum ediderit in Apostolum; nec Baronius dubitasset, si ad ea quae mox protuli argumenta animum intendisset. At videndum porro est qualis sit iste [Col. 0088C] Bedae commentarius.

«Duos inveni Codices membraneos ejusmodi collectaneum sub Bedae nomine continentes, unum annorum fere octingentorum, alterum septingentorum. Primus hunc Codex praefert titulum: Collectaneum Bedae in Apostolum ex operibus beati Augustini. Tum commentarius in haec verba, Paulus servus Jesu Christi vocatur Apostolus etc., incipit, in hunc modum: Ex libro contra quinque haereses. Ordo iste sequendus est, ut loquens de Evangelio, non sileam de prophetis. Hic Codex desinit in Epistola ad Thessalonicenses, aliis foliis avulsis. Alter Codex ita inscribitur: Incipit liber Collectionum venerabilis Bedae presbyteri, ex scriptis beati Augustini episcopi, in epistolas beati Pauli apostoli elaboratus. Idem habet Exordium ac primus; sic vero [Col. 0088D] desinit: Explicit Collectio Bedae presbyteri ex opusculis beati Augustini in Epistolas beati Pauli apostoli. Genuini hujus Bedae commentarii necdum typis editi copiam habemus, quem Deo dante aliquando cum aliis ejusmodi monumentis in lucem proferemus.» Haec Joannes Mabillon, loco citato, ubi et plura habet quibus probat commentarium in Epistolas divi Pauli ex verbis sancti Augustini, inter Opera Bedae impressum, spectare indubie ad Florum Lugdunensem diaconum. Quod nos etiam postea praestabimus saeculo IX in Floro diacono.

In quo exstant Homiliae aestivales de tempore XXXIII, pag. 1.

[Col. 0089A] Homiliae aestivales de sanctis XXXII, p. 91.

Homiliae hiemales de tempore XV, p. 183.

Homiliae quadragesimales XXII, p. 218.

Homiliae hiemales de sanctis XVI, p. 290.

Sermones ad populum varii XXII, p. 339.

Itaque juxta impressiones excreverunt homiliae seu sermones Venerabilis Bedae usque ad centum quadraginta, qui tamen in antiquis mss. Codd. sunt tantum quadraginta novem. Hinc mirari subit quanta fuerit modernorum ab annis circiter ducentis impudentia, qui absque fundamento et ratione, ut suis omnia darent vel conjecturis, vel affectibus, vel phantasiis, scripta veterum patrum innumeris extraneis non amplificarunt, sed corruperunt, magno Ecclesiae probro. Hinc patet quam necessarium sit atque utile [Col. 0089B] reipublicae Christianae recurrere ad mss. Codices in potissimis Europae bibliothecis, jam multo numero hoc saeculo collectos ut, collatis ad ipsos editionibus, spuria a genuinis, falsa a veris, certa ab incertis secernantur. Insigne hujusce rei exemplum praebent rari satis Codd. mss. sermonum Venerabilis Bedae presbyteri, qui nunc in bibliotheca Colbertina, num. 102 et 1062, olim in Thuanea habebantur, num. 144 et 38. In primo num. 144, ante annos octingentos exarato, homiliae XXXIX, continua serie exhibentur; in alio num. 38, qui annos sexcentos praefert, distinguuntur in duos libros praemissis ad utrumque capitulationibus. Utrumque apographum contulit ac repraesentavit Joannes Mabillon in elogio Bedae parag. 31, nosque post ipsum tanquam instituto nostro conveniens, [Col. 0089C] magnumque modernae audaciae argumentum in interpolandis veterum Ecclesiae doctorum scriptis. Sic procedit Codex posterior:

In posteriori Codice post librum primum homiliarum legitur: Explicit Homeliarum liber primus, numero XXV; et tamen in ipso Codice exstant homiliae duntaxat XXIII, aliis ex priori Codice suppletis. Pergit Codex posterior:

Sic vero desinit Codex posterior: Explicit Homiliarum liber secundus Bedae presbyteri, numero XXIV.

Ex his intelligimus homilias omnes in feriis omnibus Dominicarum Quadragesimae, et in Dominicos dies post Trinitatem, itemque in festa sancti Stephani protomartyris, sanctae Scholasticae, sanctae Mariae Magdalenae, Transfigurationis Domini, Assumptionis beatae Mariae, sancti Bartholomaei, Nativitatis et [Col. 0094A] Conceptionis beatae Virginis, sancti Michaelis, sancti Lucae evangelistae, Praesentationis beatae Mariae, et alias de communi martyrum, etc., aut subdititias esse aut dubias, aut certe ex sinceris Bedae commentariis in Marcum et Lucam expressas. Nullus sane dubito quin temporibus Bedae eo modo recitaretur Evangelium in Ecclesiis, quo in mss. istis Codicibus habetur. Nondum his temporibus erant conductitii Evangelii praecones, qui Christum propter Lazarum in singulis Quadragesimae feriis populo potioribus in civitatibus annuntiarent, quod saec. XIII tantum, ex occasione Mendicantium ordinum, natum est. Unde quo minus obvium erat Evangelium, eo ab auditoribus avidius excipiebatur, ab enuntiantibus majori gravitatis pondere verborumque suavitate [Col. 0094B] expositum. Qui porro has Bedae homilias suis interpolationibus ita deturparunt, ut ex homiliis XLIX centum quadraginta composuerint, illas ita immutatas disposuerunt juxta rationem hodiernam Evangeliorum distributorum, quae vix quadringentos aetatis annos habet, parum solliciti, an non inde postmodum a criticis superventuris ignorantiae ac supinitatis in facto suo argui possent.

Solas hic tantisper delibemus homilias ad populum varias num. XXII, quarum plurimae indignae sunt omnino viro gravi, qualem fuisse Venerabilem Bedam novimus. Homiliae duae de sancto Wigberto non possunt esse Venerabilis Bedae, qui annis duodecim exstinctus est ante Wigbertum abbatem mortuum [Col. 0094C] anno 747, die 13 mensis Augusti. Item homilia de sancta Scholastica sancto abbati Cassinensi Berthario tribuitur in ms. Cod. Cassinensi, quae spectare videtur potius ad Paulum Langobardum Cassinensem diaconum. Sermones de sancto Bartholomaeo apostolo, Joanne evangelista, de Inventione sanctae crucis, de vinculis sancti Petri, ita absurdi et fabulosi sunt, ut risum moveant. Sermo in festo omnium sanctorum legi solitus, ascribitur Rhabano Mauro in apographis nonnullis, nescio an bene. Illud movet, quod festum omnium Sanctorum institutum est a Gregorio papa III, ut probant veterrima Usuardi exemplaria, et Hugo Menardus in librum Sacramentorum sancti Gregorii, pag. 184, qui anno 731, sedere coepit. At sermo iste cum Bedae stylum habeat, [Col. 0094D] potuit a Beda conscribi sub initium institutae hujus festivitatis.

Scintillae sive Loci communes ex Patribus, pag. 370, attributae sunt Bedae ex conjectura tantum, quod ipse soleret ex aliis excerpere. Nam in Mss. omnibus, ubi frequentissimae in antiquis Galliarum bibliothecis sunt, anonymae semper inveniuntur. Constant scintillae istae sermonibus LXXX, de variis argumentis virtutum ac vitiorum. Humpfredus Wanleius Anglus edidit anno 1706, in-folio, Oxoniae, et Theatro Sheldoniano antiquae litteraturae Septentrionalis librum, ubi, pag. 180, ait exstare ms. in Bibliotheca D. Jacobi Westmonasterii, inter alios, librum Scintillarum seu sententiarum, quas tum ex Scriptura sacra, tum ex Patrum scriptis Beda collegerit versioneque interlineari [Col. 0095A] Saxonica explicuerit. Exstat inter mss. Codices ecclesiarum Angliae cathedralium et aliarum ejusdem regni celebrium bibliothecarum, Codice 6622, in mss. Codicibus Caroli Theyeri Cod. 252, et Codicibus mss. 8135 et 8250; in mss. Jacobaeae bibliothecae Codicibus 413 et 528: Liber Scintillarum cum Saxonica versione interlineari.

De Muliere forti libellus, pag. 459, venerabili Beda indignus non est. Ludit enim aptissimis allegoriis, quae ab illius ingenio non alienae sunt, quamvis nihil habeam quo illi positive attribuam.

Libellus de Officiis, pag. 467, ex dictis quorumdam Patrum excerptus, non potest spectare ad Bedam. Nam ubi de LXX, LX, L et quadragesima loquitur, allegat quaedam quae desumpta sunt ex Anastasio qui [Col. 0095B] scripsit Vitas Romanorum pontificum, in Vita Melchiadis papae. At nullus nescit quam longe ante Anastasium ipse Beda mortuus sit. Unde glossemate prolixiori opus non est ad opusculum istud a Beda auferendum.

Fragmenta allegoricarum interpretationum in Proverbia Salomonis, reperta in Codice antiquo, et pag. 476 posita, sunt incertae fidei atque auctoris.

Libellus de Templo Salomonis, pag. 1, non indignus est, meo sensu, qui Bedae tribuatur; habet enim gravitatem atque dictionem utcunque Latinam, a stylo Bedae non abhorrentem. Addo hunc auctorem sub [Col. 0095C] finem capitis 24, ultimis fere verbis, allegare libros de Tabernaculo et habitu sacerdotali a se scriptos: Diximus plenius de mensa et candelabro et utroque altari ac basi domus Domini, in libris quos de Factura tabernaculi et habitu sacerdotali scripsimus. Atqui haec conveniunt Bedae qui in indiculo Operum suorum anno 731 a se composito, ait a se scriptos de tabernaculo et vasis ejus, ac vestibus sacerdotum libros tres. Denique hoc opus scriptum ex anterioribus Patribus ut in praefatione testatur, quod Bedae frequens ac pene perpetuum est.

Libelli autem de Creatione sex dierum, pag. 52, Quaestiones super Genesim, pag. 78, Super Exodum, Leviticum, Numeros, Deuteronomium, Josue, Judices, [Col. 0095D] Ruth, libros quatuor Regum, cum libro variarum Quaestionum, sunt unius atque ejusdem auctoris, nec Bedam referunt. Spectant potius ad auctorem Beda posteriorem, cum hic auctor suis Quaestionibus in Genesim, semel atque iterum alleget alphabeticam Interpretationem nominum Hebraicorum, quam mss. Codices attribuunt Remigio Antissiodorensi monacho, circa annum 900 doctrina celebrem. Unde haec opuscula omnia sunt auctoris unius, qui saeculum Ecclesiae X non praecessit.

Commentarius in Psalmorum librum, pag. 307, nihil habet quo Bedae affirmetur, unde spurius censeri debet.

Sermo in psalmum LII, ad haec verba, Dominus de coelo prospexit, etc., pag. 902, est unius ejusdemque [Col. 0096A] auctoris ad quem tomo II Operum Bedae spectat tractatus de Substantiis inscriptus. Nam uti primus, ita et hic postremus, est ad clericos, facitque verbotenus easdem querimonias contra eos qui suo tempore distrahebant substantias et monasteria monachorum victui et vestitui necessaria, magno totius Ecclesiae damno. Audiamus illum, pag. 909. Haec, precor, o rectores, attendite et reminiscentes quod scriptum est, JUDICIUM DURISSIMUM HIS QUI PRAESUNT, FIET, exhortamini invicem pro instauratione coenobiorum destructorum, primo quidem ut praedia exinde ablata coenobitis reddantur, deinde ut hi qui timent Dominum et qui ambulant in viis ejus, caeteris praeponantur. Nam in hoc quam maxime offensus est Deus, quod ea loca quae sibi suisque sanctis mancipata atque consecrata erant, [Col. 0096B] destructa sunt ex rectorum incuria. Si enim Deo famulantes in monasteriis, necessaria quaeque haberent, possent utique alacrius obsequium divinum agere, possent devotius pro regis, pro praesulum ac principum suorum salute, nec non pro totius Ecclesiae statu intercedere; possent etiam si qui professionis suae regulam excederent, a pastoribus suis, licentius corripi. Sed haec omnia, proh dolor! in tanta negligentia a plurimis episcopis habentur, etc. Hoc autem idem argumentum urget longe amplius quam in libro de Substantiis. Praeterea idem paulo ante refert testimonium petitum ex Vita Gregorii Magni a Joanne Diacono, scripta post annos centum et quinquaginta a morte sancti Bedae. Denique in libro de Substantiis indicat se scribere post annum Christi incarnati millesimum, [Col. 0096C] ut ibi jam adnotavimus. Haudquaquam igitur hoc opusculum Bedae convenit:

Commentarius in librum Boetii de Trinitate, pag. 925, olet recentem scholasticae palaestrae methodum, unde longe distat ab ipsis Bedae temporibus. Jure igitur ab omnibus inter spuria ad scholasticam balbutiem projicitur.

Meditatio passionis Christi, septem officii canonici horis accommadata, pag. 955. Convenit non temporibus Bedae, quibus nondum exstabant talia humanae inventionis commenta, sed modernis nostris vel anterioris saeculi, ubi multa a devotis ejusmodi suscitata sunt. Attentis autem ipsis officii ecclesiastici expressis verbis vel mysteriis, longe praeferenda est [Col. 0096D] novitiis ejusmodi inventionibus.

De remediis peccatorum, pag. 961. Hoc opusculum Egberto attribuit Spelmannus tom. I Conciliorum Angliae, fol. 281, tametsi in collectione canonum Regino Prumiensis abbas Poenitentialem librum Theodori, seu Bedae, citet, lib. I, c. 297, atque Yvo et Gratianus ex Poenitentiali Bedae referant capitulum de sacerdote Eucharistiam evomente. Haec multis quidem de Operibus Venerabili Bedae inscriptis, sed necessario non tacendis.

Nunc quae in Editis Bedae Operibus desiderentur, genuina ejus opera quaedam, ex Joanne Mabillonio, in elogio Bedae, loco citato, paragr. 34, paucis exponantur, ad Editionem proximam pleniorem.

Explanatio in Canticum Habacuc, cujus meminit [Col. 0097A] Beda in indiculo, quae ms. in Codice bibliothecae sancti Germani de Pratis Parisiensibus, num. 275. Hoc praefert Exordium: Canticum prophetae Habacuc quod tibi exponi petisti, dilectissima in Christo soror, Sacramenta dominicae passionis maxime pronuntiat. Unde ex consuetudine sanctae et universalis Ecclesiae sexta Sabbati, qua eadem passio completa est, solet in laudibus matutinis per singulas hebdomadas solemniter repeti, etc. Item in Colbertina mss. Codicibus 1059 et 3587.

Carmen de divino Judicio ad Accam episcopum desideratur, editum apud Simeonem Dunelmensem in libro de Gestis regum Anglorum, qui Bedae etiam in ms. Colbertino ascribitur.

Epistola de sexta mundi aetate ad Plegwinam, quae [Col. 0097B] una cum Historia abbatum monasteriorum Wiremuthensis et Girwensis, et epistola ad Egbertum Eboracensem antistitem, a Waraeo nuper edita est in Anglia. Itemque in-16 Parisiis anno 1666, apud Ludovicum Billaine. Denique epistola una ad Albinum quemdam Anglum, quam edidit Joannes Mabillon tom. I Analectorum.

Praeclaram de Bedae Operibus mentionem faciunt Acta eruditorum, Lipsiae, Julii, anno 1693, pag. 289, his verbis: Bedae Venerabilis opera quaedam theologica nunc primum edita, nec non historica antea, semel edita. Accesserunt Egberti archiepiscopi Eboracensis dialogus de ecclesiastica Institutione, et Aldelmi episcopi Scireburnensis liber de Virginitate ex Codice antiquissimo emendatus. Londini, apud Robertum [Col. 0097C] Clavell, 1693, in-4 ^o .

«Venerabilis Bedae Opera Parisiis anno 1544, tribus tomis per Jametium, et anno 1554, ibidem, octo tomis, totidemque tomis Basileae, per Joannem Hervagium, anno 1563, et Coloniae per Antonium Hierat, anno 1612, prodierunt. Ab eo tempore nonnulla Bedae monumenta, quae in istis tomis desiderantur, lucem aspexerunt. Epistolam Bedae ad Albinum, tomo I Analectorum Veterum, pag. 9, Mabillonius inseruit, qui etiam paulo post, pag. 51, Bedae in Paulinas Epistolas genuinum commentarium ab edito diversum, sed aliquando in lucem prolaturum promisit. Idem Mabillonius ex Codice sancti Remigii Rhemensis descripserat Martyrologium Bedae metricum, quod tomo X Spicilegii sui Dacherius vulgavit. Prosaicum [Col. 0097D] autem Bedae Martyrologium, ab eo quod inter Opera ejus legitur, plurimum discrepans, Henschenius et Papebrochius in Actis sanctorum Martii, tomo II, praefixum ediderunt. Neque hic silentio praetermittendus Jacobus Waraeus, qui, anno 1664, Dublini, Bedae historiam de Vitis abbatum Wiremuthensium et Girwiensium, nec non ejusdem duas epistolas, quarum una ad Plegwinam data, tractatum suum de sex Aetatibus, contra eos qui iniquius de eo judicium tulerunt, defendit. Altera Egbertum ad quem scripta est, de munere sacro rite obeundo instituit, et nonnulla status ecclesiastici vitia perstringit, una cum Egberti dialogo de ecclesiastica Institutione, publici juris fecit.

«Horum exemplo de Bedae monumentis etiam bene [Col. 0098A] mereri voluit Henricus Warthonus, qui cum ante triennium in Auctario ad Usseri historiam dogmaticam controversiae de Scripturis et sacris vernaculis, fragmenta quaedam ex Bedae in Genesim expositione, ejusdemque in Canticum Habacuc commentario excerpsisset, nunc duo illa Bedae opuscula e tenebris, quibus hactenus immersa jacuerant, eruit, ne quis cum Oudino, et Colomesio, aliisque, Anglorum genti exprobret quod conterranei sui Bedae scripta penitus neglecta in biblothecarum suarum forulis relinquat. Et Expositio quidem in Genesim, pag. 1, usque ad caput XXII, progreditur, et a versu 4 capitis II incipit, cum anteriora de Hexaemero tomo IV Operum ejus legantur. Descripsit autem hanc Expositionem in Genesim ex ms. Codice Lambethanae bibliothecae, in [Col. 0098B] qua etiam duo exemplaria Expositionis in Canticum Habacuci, pag. 191, invenit, quorum unum descripsit, alterius varias lectiones annotavit. Duobus his opusculis nunquam editis, subjungit ea quae a Waraeo edita paulo ante diximus. Cum enim pauca illius Editionis exemplaria in Angliam, et pauciora in alias regiones devenerint, et jam pridem a multis desiderata fuerint, operae pretium se facturum existimavit clar. Warthonus, si istam Historiam abbatum Weremuthensium et Girwiensium, pag. 221, una cum Egberti dialogo, pag. 268, et duabus Bedae epistolis, pag. 241, denuo prelo subjici, et Waraei notas, quae in Dubliniensi Editione ad calcem rejectae fuerant, locis suis reponi curaret. Addidit etiam, pag. 291, Aldelmi librum de Virginitate, non eum [Col. 0098C] qui ligato sermone scriptus tomo V Lectionum antiquarum Canisii legitur, sed qui oratione soluta compositus in monumentis orthodoxographis et Patrum bibliotheca legitur. Utrumque vitiose editum celebris Gronovius in Monobiblo observationum ad scriptores ecclesiasticos, cap. 4, 8, 15 et 20, emendare aggressus est. Et metrici quidem tractatus emendationem, ope ms. Codicis Oxoniensis satis feliciter ipsi cessisse Warthonus judicat, non aeque correctionem tractatus alterius in prosa scripti, cum ea meris ingenii conjecturis nixa fuerit. Warthonus igitur elegantissimum hunc Aldhelmi tractatum ex antiquissimo Lambethano Codice nitori suo restituendum duxit, cui aliud exemplar ms. suppeditavit bibliotheca ecclesiae cathedralis Sarisburiensis, ex quo indiculum [Col. 0098D] capitum descripsit, cujus ductu hunc tractatum in plures sectiones distinguere ipsi placuit.» Haec a me adjecta post dissertationem jam diu compositam et conscriptam.

Commodius autem meo quidem sensu, et absque saniorum praejudicio, Opera Venerabilis Bedae in Editionibus proxime futuris ita distribuerentur, ut quae dubia sunt, ea omnia, sive philosophica, sive ad artes alias pertineant, in ultimum volumen conjicerentur; quae ad certos spectant auctores, foras projicerentur, aliis sic dispositis:

Cunabula grammaticae artis Donati restituta, pag. 1.

De octo Partibus orationis, pag. 14.

[Col. 0103B] De Arte metrica ad Wigbertum levitam pag. 25, seq. Exstat et in Grammaticis Putschii, pag. 2350, 2383, et pars praefigitur hymnis ecclesiasticis a Georgio Cassandro editis anno 1556, et inter Cassandri Opera, Parisiis 1616, fol., qui Hymnos etiam Bedae exhibet, p. 195, 206, 239, 244, 254, 263, 266, 274, 280, 281, 293.

De Schematibus sacrae Scripturae, pag. 42, et Tropis, pag. 48. Prodiit etiam separatim Venet. 1522, et cum figuratis locutionibus ex Augustino et Chrysostomo collectis per Bartholomaeum Westheimerum, Basil. 1536, in-8 ^o , et inter Rhetoras Francisci Pithoei, p. 342, 355.

De Orthographia, pag. 53, ordine alphabetico. Alius hujus argumenti liber in Grammaticis Putschii, [Col. 0103C] pag. 2327, 2350.

De arithmeticis Numeris, pag. 72.

De diversis Speciebus numerorum et Mensa Pythagorica, pag. 75.

De Computo, dialogus, pag. 85.

De Divisionibus temporum, pag. 89. Ms. Codex auctior commendatur a Mabillonio, tomo I Musei Ital., pag. 69.

De arithmeticis Propositionibus, sive problematibus, pag. 100.

Libellus de Asse et partibus ejus, et de ratione calculi, pag. 111.

De numerorum Divisione, ad Constantinum, pag. 123.

De Loquela per gestum digitorum et de temporum [Col. 0103D] ratione, pag. 127, cum glossis Bridferti Ramesiensis, et scholiis J. Noviomagi. Hunc libellum suppositum Bedae existimat Petavius, p. 159 Epist. Aliud tamen visum Joanni Aventino, ut notavi supra, pag. 391.

Libellus de Ratione unciarum, pag. 140.

De Argumentis lunae, ex Victorio Aquitano, Dionysio Graeco, etc., pag. 143.

Computus vulgaris, sive Ephemeris, pag. 169. Auctoris Beda junioris esse probat Oudinus, tom. I, pag. 1683.

Martyrologium, versibus hexametris, quod incipit:

De embolismorum Ratione computus, p. 215, cum tetrastichis singulis ad singulos menses. Etiam hunc computum Bedae abjudicandum et Radulpho de Linham, Anglo, ascribendum esse, Oudinus disputat.

Decennovales Circuli Dionysi Romani Exigui, beati Cyrilli et Bedae LXXXIV, usque ad annum 1595, cum praefatione (Abbonis Floriacensis), p. 257

De Cyclo paschali, pag. 306.

Canones decennovennalium circulorum, pag. 321.

De mundi coelestis terrestrisque Constitutione, p. [Col. 0104B] 323.

Musica theorica, pag. 344, et practica [Ita leg., pro quarta] seu mensurata, pag. 351. Junioris esse scriptoris contendit Oudinus, quem vide, tomo I, pag. 1685.

De Circulis sphaerae et Polo, pag. 365.

De planetarum et signorum Ratione, p. 369, ex mente Hebraeorum, Chaldaeorum, Aegyptiorum, pag. 371.

Mensium notae, pag. 377.

Libellus de Tonitruis, ad Herenfridum, quem Patrem Venerandum appellat, pag. 387, translatus ex Graeco, fortasse J. Laurentii Philadelphiensis Lydi, de quo in Bibliotheca Graeca, lib. III, cap. 20, pag. 513.

Pronostica temporum, pag. 390.

[Col. 0104C] Mensura horologii, pag. 392, ubi et de Diebus Aegyptiacis, pag. 394.

Libellus de Astrolabio, pag. 394.

De Nativitate infantum, pag. 397.

De Minutione sanguinis, pag. 398.

De septem mundi Miraculis, pag. 400.

De Anno, de Ratione temporum, de Celebritate temporum, de variis computi Regulis, carmina versibus hexametris, pag. 401.

Dionysius de Annis, trochaicis versibus, pag. 413.

Libellus de Ratione computi per quaestiones et responsiones, pag. 418. Confer Rabani librum de Computo, scriptum anno septimo Ludovici imperatoris et editum a Baluzio in limine tomi I Miscellan., et Helpericum, qui in prologo libri de Computo, [Col. 0104D] quem anno 930 composuit, etiam Bedam laudat.

De Duodecim Signis, de Aetatibus, etc., carmina; et Prisciani de Astronomia, pag. 434. Manfredi carmina, p. 435, et embolismorum ratio, prosario sermone, p. 450. Versus de urbe Roma et Treverensium pag. 449.

De Rerum Natura liber, cum glossis incerti auctoris, Brideferti Ramesiensis, et Joannis Noviomagi, pag. 1. Hunc et proximum librum Bedae esse negavit Stephanus Vitus, sed merito refragante Petavio, pag. 157 Epist.

De temporum ratione, cum ejusdem Brideferti et Noviomagi scholiis, pag. 43. Cum Codice bibl. cathedralis [Col. 0105A] Wirceburgensis collatum hunc librum vide in J. Georgii Eckarti commentariis de rebus Franciae Orientalis et episcopatus Wirceburg., tom. I, pag. 825.

De sex Aetatibus mundi, sive Chronicon, a rerum origine usque ad nonum annum Leonis Isauri, mundi 4680 (Christi 726), pag. 103. Appendix e diversis auctoribus, quae in Basileensi editione subjecta legitur, a Coloniensi abest. Prodierat hoc Chronicon Parisiis apud Joannem Petitum 1507, in-4 ^o , et cum scholiis Joannis Bronchorstii, Coloniae 1537. Conferendum quoque Chronicon breve Bedae, quod continuatum usque ad annum 810, ex ms. Codice, edidit Andreas du Chesne, tom. III Scriptorum Francor., pag. 125, 129.

Liber de temporibus ad intelligendam supputationem [Col. 0105B] temporum sacr. Scripturae, pag. 118, cum scholiis J. Noviomagi. Fragmentum ex Seb. Munsteri, lib. II Cosmographiae, vide apud Colomesium in Paralipomenis de S. E., pag. 220.

Sententiae, sive axiomata philosophica ex Aristotele, p. 124, ordine alphabetico. Separatim saepius edita, ut Lond. 1592, in-8 ^o , Ingolstadii, 1593, in-8 ^o , Parisiis 1604, in-8 ^o .

Sententiae in Ciceronis libris III de Officiis, pag. 166, de Amicitia, pag. 173, de Senectute, p. 176, Paradoxis, p. 178, Tusculanarum quaestionum libris V, p. 180, Sexto de Rep. (sive Somnio Scipionis), pag. 183. Epitaphium Ciceronis triplex, pag. 184.

Proverbiorum et sententiarum liber, ordine alphabetico, pag. 185. Hunc et duos superiores sententiarum [Col. 0105C] libros Beda indignos et longe recentioris esse scriptoris Oudinus disputat.

De Substantiis libellus, pag. 200, quo substantias sive bona monasteriorum dissipare dissuadet, et alia varia praecipit clericis utilia et laicis Benedictinus aliquis duodecimi vel undecimi saeculi, judice eodem Oudino.

Διδάξεων sive Elementorum philosophiae libri IV, p. 206, non Bedae, sed Guilelmi de Conchis, de quo infra.

De Paschae Celebratione liber, sive de Aequinoctio verno, juxta Anatolium Aegyptium, apud Euseb., epistola ad Wichredam presbyterum, quem sanctissimum fratrem appellat, pag. 230. In hac laudat et Proterium et Cyrillum, Alexandrinos antistites, de eodem argumento, et Victorem Capuanum, epistolas [Col. 0105D] paschales Dionysii Exigui, et ordinationem feriarum paschalium per Theophilum episcopum Caesariensem ac reliquorum episcoporum synodum, pag. 232. Porro exemplum anni 776, pag. 232, adjectum est a juniore manu, quod non exstat in Editione Petri Francisci Chifletii, ante Historiam Bedae Anglicanam, Parisiis 1681, in-4 ^o , atque in antiquissimo Codice bibl. Laubiensis deesse notavit Mabillonius, in elog. Bedae, num. 29, et tomo I Analect., pag. 11 (Edit. novae pag. 398) . Petavius, in Epistolis, p. 157, monet librum de Aequinoctio in Mss. Philippo tribui presbytero. Sed haud dubie Bedam auctorem habet, cujus [Col. 0106A] ipse meminit in indice Operum suorum ad calcem Historiae.

De Divinatione mortis et vitae, Petosiris ad Necepsum regem Aegypti epistola, pag. 233. Hanc cum duabus proximis scriptionibus inter naenias Beda indignas Oudinus refert, quo referenda etiam Rota vitae et mortis, quam sub Bedae nomine exhibet Arnoldus Wion, t. II Ligni vitae, pag. 827, et ex eo Possevinus, tomo I Apparatus, pag. 204.

Arca Noae, Ecclesiae typus, p. 235, et De linguis gentium, ibid.

Sibyllinorum verborum Interpretatio, pag. 236. Exstat et ad calcem Sibyllinorum Joannis Obsopoei, pag. 515. Liber Bedae de Temporibus, teste Muratorio exstat in Cod. Ambrosiano ante annos mille [Col. 0106B] eodem judice scripto, in quo capita 16, 17, usque ad finem, ab Editis discrepant; ferunt etiam in fine additamentum chronologicum post Bedam ab alio quopiam adjunctum; id vero attingit usque ad praesentem annum (sic ibi), qui est annus regni Caroli 42, imperii vero 9.

Historiae ecclesiasticae gentis Anglorum ad Ceolulfum regem libri V, pag. 1, a primo Julii Caesaris in Britanniam adventu usque ad annum Christi 731, et ab adventu Anglorum in Britanniam, 285. Opus praeclarum, quanquam arguitur Beda a Montacutio, II Origin., pag. 210, quod, rebus notatu dignioribus omissis, fabulas inficetas quandoque fuit sectatus. Post Editiones veteres Argentorat. 1500, 1514, Hagan. [Col. 0106C] 1506, Antuerp. 1550, Lovan. 1566, et Colon. 1601, in-8 ^o , et in Commeliniana scriptorum de rebus Anglicis sylloge, an. 1587, cum continuatione de qua supra, pag. 267, et sine illa inter Bedae Opera; commemorandae tres recentiores, Cantabrigiensis cum Saxonica Alfredi regis versione, sive paraphrasi, et Abrahami Wheloci notis, 1644, fol., Parisiensis locupletior notis et dissertationibus Petri Francisci Chifletii ⁜ (a) , S. J., 1671, in-4 ^o , et Londinensis 1722, in-fol. ⁜ (b) , cum Vita Cuthberti utraque, Chronico, Historia abbatum Wiramuth. et Girum, libro de Locis sanctis, Vita Felicis et Martyrologio, ex recensione Joannis Smithi.

Epitome sive Breviarium Historiae Anglorum, p. 147. Hanc oportet ab alio post Bedam deductam esse [Col. 0106D] usque ad annum 766, nam in antiquissimo Codice quem evolvit Mabillonius, non excedit annum 731.

Vita Cuthberti, episcopi Lindisfarnensis, ad Edfridum episcopum et fratres Lindisfarnensis insulae, pag. 151. Huic, quam habet etiam Surius 20 Martii, addenda Acta Cuthberti versibus scripta hexametris, editaque a Canisio, tomo V, II, Lect. antiq., p. 692, et t. II Edit. novae Basnagianae sub init. Utraque in Actis sanctor. et iterum recensita a J. Smith, inter scripta Bedae quaedam, Lond. 1722, in-fol. Loca nonnulla in illo poemate illustrat Barthius, III, 19, Adversarior.

[Col. 0107A] Vita beati Felicis confessoris, ex metrico opere beati episcopi Paulini, pag. 186. Exstat et in Actis sanctor. 14 Januar., tom. I, pag. 943, et a J. Smitho recensita, Lond., 1722, in-fol

Sancti Vedasti episcopi Atrebatensis Vita, p. 191, cum homilia die ejus natali, dicenda ad populum, pag. 198. Gallum quemdam, non Bedam auctorem esse Oudinus contendit. Confer Acta sanctor. 6 Februarii.

Vita sancti Columbani, pag. 199, et Attalae abbatis, pag. 222. Auctor Jonas Luxoviensis, de quo infra: adde Surium, 21 Novembr. Th. Massinghami Florilegium sanctorum Hiberniae, pag. 219. Mabillonii Acta ord. Benedict., t. II, p. 1001, 1031.

Beati Patricii, Hibernorum apostoli, Vita, miracula [Col. 0107B] et transitus, libris II, p. 225, qui auctorem habent Probum Hibernum, Vide Baronium, ad Martyrolog., 17 Martii, et ubi Vita ipsa habetur, Acta sanct., tom. III Mart., p. 97 seqq.

Vita sancti Eustasii, qui discipulus sancti Columbani fuit, pag. 243. Auctor Jonas Luxoviensis.

Bertholfi Vita, abbatis Bobiensis, pag. 248. Auctor idem Jonas.

Vita Arnolfi Metensis episcopi, pag. 253. Paulum Diaconum, non Bedam, habet auctorem.

Sanctae Burgundoforae abbatissae Vita, pag. 258. Bedae itidem supposita.

Passio sancti Justini novennis pueruli martyris sub Diocletiano et Maximiano, pag. 266, versibus liberis iambicis quaternariis.

[Col. 0107C] Martyrologium, pag. 277. Neutiquam sincerum Bedae, sed interpolatum multis modis, quale prodierat Antuerp., 1565, in-12. Vide Bollandum, praef. ad tom I Act. sanctor. Januarii, pag. 40. seq.; Albertinum, de sancta Eucharistia, pag. 263; et Launoii diss. de Victorinis, pag. 36. Genuinum Bedae, qui dies CLXXX vacuos reliquit, ubi nec Florus, teste Adone, omnes supplevit, cum Flori aliorumque supplementis, distincto typorum charactere excusis, exhibent Henschenius et Papebrochius in prolegomenis ad tomum secundum Actorum Martii. In illo reperias quae ex Beda ab Amalario citantur, II, XXIV, de Officiis eccles. et de Ordine antiphonarii, cap. 28, ut Colomesio jam notatum. Additamentum ad Bedae Martyrologium ex Codice [Col. 0107D] Wirceburgensi, Sec. IX, et necrologium insertum Bedae Martyrologio, exhibet J. Georgius Eckarthus, tom. I Commentarior. de Rebus Franciae Orientalis et Episcopatus Wirceburg., pag. 829, 830. De differentiis Martyrologii metrici a Dacherio editi (de quo supra, pag. 498) ab hoc Henscheniano, vide, si placet, Oudinum, tom. I, pag. 1683.

De situ Hierusalem et locis sanctis libellus, de opusculis majorum abbreviatus, pag. 363. Ex Arculfo et Adamanno, de quo supra, p. 15.

Interpretatio nominum Hebraicorum, ordine alphabetico, pag. 371. Hanc Oudinus testatur in Codicibus optimae notae tribui Remigio Antissiodorensi.

[Col. 0108A] Excerptiones Patrum, Collectanea, Flores ex diversis, Quaestiones et Parabolae, pag. 480. Hae pariter, et quae deinceps in hoc tomo sequuntur, parum digna Bedae ingenio judicantur a viris eruditis.

De XII Lapidibus, pag. 491.

De XII Luminaribus Ecclesiae, ibid. Hoc est quod fertur etiam sub Hieronymi nomine de XII Doctoribus, ad Desiderium, atque in Bibliotheca Ecclesiastica subjectum est a me Catalogo Hieronymiano, pag. 226, licet nec Hieronymum nec Bedam habeat auctorem.

De septem Donis Spiritus sancti, pag. 492.

De septem Ordinibus, pag. 493.

De quindecim Signis ante diem judicii, pag. 494.

De cruce Domini, de quatuor Ordinibus, pag. 495.

[Col. 0108B] De Eucharistia sumenda, pag. 469.

Hymni de die judicii, pag. 496 seq.

Sex Formulae orationum, sive precum, pag. 498, 499, 500.

Hexaemeron, sive de sex dierum Creatione, ad Accam abbatem, p. 1. Adde tom. VIII, pag. 52, 79 seq.

Caetera in Geneseos capita XXI, ad eumdem Accam, mss. in Bibliotheca Lambethana, ex quo Codice illa edidit H. Warthonus, ut infra dicam.

In Genesin, pag. 19, Exodum, pag. 87. Leviticum, pag. 121, Numeros, pag. 139, et Deuteronomium, quod Latine Altera lex, pag. 156.

In Samuelem prophetam, sive in priorem ejus [Col. 0108C] librum allegorica expositio libris IV, p. 167, 203, 246, 293.

In libros Regum, hoc est libros Samuelis et Regum, quaestiones triginta, liber I, p. 353.

Allegorica Expositio in Esdram et Nehemiam (qui et Esdrae secundus) prophetas, libris III, pag. 348, 375, 405, in Tobiam, pag. 347.

In Job, libri III, ad Nectarium episcopum, quem Patrem beatissimum appellat, pag. 447, 511, 575, sub genuino Philippi presbyteri nomine editi Basileae an. 1527; atque Philippi esse hos in Job commentarios, qui sub Hieronymi nomine a Fausto Regiensi laudantur, fidem facit ipse Beda libro de Ratione unciarum. Vide infra, in Philippo.

Super Parabolas, libri III, pag. 634, 658, 698, [Col. 0108D] inter Hieronymi Opera perperam editi.

In Cantica canticorum libri VII, quorum primus est contra Julianum ⁜ (a) Celanensem episcopum, qui commentariis suis errores Pelagianos contra Gratiam Dei insperserat. Liber septimus totus est ex dictis Gregorii M. sicut Paterius ex ejusdem scriptis Catenam in totam Scripturam concinnaverat, pag. 714, 728, 748, 763, 786, 807, 827.

De tabernaculo, et vasis ejus, ac vestibus sacerdotum, libri III, pag. 838, 859, 889.

In Matthaeum libri IV, pag. 1, 23, 45, 66. Joannes [Col. 0109A] Aventinus Melanchthoni testatus fuit se in ms. Passaviensi legisse enarrationem verborum Coenae dominicae, quae in Editis desideratur.

Expositio Orationis Dominicae, pag. 91

In Marcum libri IV, pag. 92, 122, 152, 183.

In Lucam, ad Accam presbyterum, pag. 215, cujus epistola adhortatoria pag. 213, praemittitur, libri VI, p. 217, 262, 301, 338, 375, 415.

In Joannem, praemisso breviario, distincto capitibus XIV, pag. 451. Thomas in Catena sua allegat quandoque e Beda, quae in Editis non habentur, et conveniunt cum Erici commentariis.

In Acta apostolorum Expositio erudita, ad Accam presbyterum, p. 625.

Expositio de nominibus locorum quorum mentio in [Col. 0109B] libro Actuum apostolorum, pag. 665, ordine alphabetico.

Super epistolas catholicas, divi Jacobi, Hierosolymitani episcopi, pag. 673; Petri I, pag. 694, et II, pag. 713; Joannis I, ex Augustino maxime, pag. 727, II, pag. 752, et III, pag. 754; Judae, pag. 755. Prologum edidit Guil. Cave, in Historia litteraria scriptorum Eccles., ad annum 700.

In Apocalypsin, cum prologo ad fratrem Eusebium, de septem ejus periochis, et septem ad eam intelligendam regulis Tychonii, pag. 761, 816. Hunc commentarium, in quo Primasium etiam secutum se Beda non diffitetur, plurimi faciunt Nicolaus Zegerus, notis in Nov. Testam., et Rich. Simon, tom. III Hist. crit. N. T., p. 345.

Liber Retractationis in Actus apostolorum, pag. 1, quo in libro plurimum eruditionis et judicii Bedam monstrare notavit idem Simonius, pag. 340. Adde ejus dissertationem de Mss. Novi Testamenti, pag. 59 seq., et Joannis Millii prolegomena ad Novum Testamentum, § 1022 seqq.

In eumdem Actuum librum Quaestiones quinque, pag. 29.

In Epistolas Pauli Expositio, ex scriptis sancti Augustini collecta ⁜ (a) , in Epistolam ad Romanos, pag. 31; in I ad Corinthios, pag. 253, in II, pag. 447; ad Galatas, pag. 511; ad Ephesios, pag. 562; ad Philippenses, pag. 609; ad Colossenses, pag. [Col. 0109D] 647; ad Thessalonicenses, I, pag. 673, II, pag. 689, ad Timotheum, I, pag. 697, II, pag. 738; ad Titum, pag. 759; ad Philemonem, pag. 765; et ad Hebraeos, pag. 766. Subjunguntur Chrysostomi homiliae septem ex Aniani ⁜ (b) versione cum ejus epistola ad Evangelum, pag. 823, et Gaufridi Foussardi, Cenomani, epistola ad Petrum Securibilem, archidiaconum Rothomagensem, de hac Bedae in Pauli Epistolas lucubratione. Quanquam vero commentarium ejusmodi collegisse se Beda ipse testatur, laudatque etiam Lupus Ferrariensis, epist. 76, et Hincmarus, II adversus Gotheschalcum, tamen genuinus Bedae [Col. 0110A] in Epistolas Pauli commentarius nondum lucem vidit, qui ms. exstabat apud Mabillonium ⁜ (c) , Collectaneum Bedae in Apostolum, ex Operibus beati Augustini. Editus autem ille, quem vulgavit jam dictus Boussardus an. 1499, in-fol., nec Bedae est, nec Petri abbatis Tripolitanae provinciae, quem simile opus adornasse constat ex Cassiodoro, cap. 8 divinar. Lect., nec Bartholomaei Urbinatis, de cujus milleloquio Augustiniano supra, pag. 485, sed Flori, magistri Lugdunensis, monachi sancti Trudonis, qui similem commentarium concinnavit, non ex Augustino solum, qui videtur hic ipse sub Bedae nomine editus, sed et alium ex Patribus aliis, Cypriano, Hilario, Ambrosio, Paciano, Hieronyno, Ephraim diacono, Paulino, Augustino, Leone papa, [Col. 0110B] Fulgentio et Avito. Confer Sirmondum ad Avitum, tomo II Operum, pag. 147; Chifletium, in Paulino illustrato, et praefat. ad Fulgentium Ferrand., et pag. 322. Baluzium, ad Lupi epist. 76, et Richardum Simonem, III, XXIV, Historiae criticae Novi Testamenti, pag. 344 seq. In clarissimi W. E. Tentzelii dialogis vernaculis legas Mabillonium pollicitum in lucem edere Commentarium geminum Bedae in Pauli Epistolas; sed nemo non videt genuinum legi oportere.

Homiliae XXXV aestivales de Tempore, pag. 1.

Homiliae XXXIII aestivales de Sanctis, ac de dedicatione altarium et templorum, nec non communi sanctorum, p. 91.

[Col. 0110C] Homiliae XV hiemales de Tempore, p. 183.

Homiliae XXII quadragesimales, p. 218.

Homiliae XVI hiemales de Sanctis, p. 290.

Sermones varii XXI, quorum primores duo sunt in solennitatem sancti Wigberti, tertius sanctae Scholasticae, in cujus laudem etiam carmina quaedam leguntur, p. 350 seq. Homiliae sub Bedae nomine ac sermones, sive, ut, in sancti Bonifacii epistola 9 vocatur, Lectionarium anniversarium, seorsim excusum Paris. et Lovanii II volum. in 8 ^o . In his sunt quaedam non integri sermones, sed laciniae ex sermonibus vel commentariis Bedae revulsae, ut jam notavit Sixtus Senensis. De singulis speciatim videnda quae monet Mabillonius et ex eo Oudinus, tom. I, p. 1699 sq.

[Col. 0110D] Scintillae, sive loci communes sententiarum ex sacris litteris et Patribus digestae per capita, sive titulos, LXXX ⁜ (d) , pag. 370. De Anglo-Saxonica versione Scintillarii, vide Franciscum Junium praef. ad Glossarium in Ulfilam, et Humphredum Waaleium, in catalogo librorum septentrionalium in Bibliothecis Angliae, tomo II operis Hickesiani, pag. 86. Vide et infra, Defensor.

Libellus de muliere forti, pag. 459, in Proverbior. XXXI, 10, ult.

De officiis libellus, ex Patrum dictis excerptus, pag. 467. Vix digna Beda collectanea, judice Quesnello, [Col. 0111A] pag. 551, ad Leonem Magnum; et junioris scriptoris esse oportet, in quo Anastasius citatur in Vita Melchiadis papae.

Fragmenta allegoricae interpretationis in quaedam capita Proverbiorum, pag. 476; Sapientiae, pag. 481, 485; Ecclesiastici, pag. 483; psalmum XC, pag. 484; et de Salomone rege, pag. 486.

Liber de templo Salomonis, pag. 1. Hujus operis sui de structura templi Salomonis atque allegoricae ejus interpretationis meminit Beda in epistola ad Albinum abbatem.

De sex dierum Creatione, pag. 52. Adde tom. IV, p. 1, et in hoc ipso tom. VIII, pag. 79 seqq. Quaedam [Col. 0111B] ex his praeter rem relata ad Junilium Afrum auctorem. Vide Dallaeum, de usu Patrum, pag. 16.

Quaestiones ex dictis Patrum, Augustino, Hieronymo, Isidoro, Sedulio, etc., in Genesin, pag. 78; Exodum, pag. 196; Leviticum, pag. 219; Numeros, pag. 228; et Deuteronomium, pag. 241, more dialogi inter magistrum et discipulum; in librum Josuae, pag. 248; Judicum, pag. 255; Ruth, pag. 261; quatuor libros Regum, pag. 262, 273, 275, 278. Quaestiones Bedae in Vetus et Novum Testamentum mitti sibi petebat Lupus Ferrariensis, epist. 62.

Liber variarum Quaestionum XV, pag. 286.

De Psalmorum libro exegesis, pag. 307, ad 896, ubi etiam mentio psalmi centesimi quinquagesimi [Col. 0111C] primi, atque enumerantur diapsalmata LXXIX.

Interpretatio vocum rariorum in psalmis, quibus instrumenta musica vel aliae species singulares denotantur, pag. 899.

Nominum Hebraeorum interpretatio, p. 901.

Sermo in psalm. LIII, 3: Deus de coelo prospexit, pag. 904. Ejusdem auctoris cum libro de Substantiis, tom. II.

In Boetii librum de sanctissima Trinitate, p. 925. Bedae suppositum esse non dubitant viri docti, sive auctor sit Eadmundus Albanus, sive alius quis, ut in Bibl. Latina III, XV, 8, jam notare me memini. Vide W. E. Tentzelium, de Symbolo Athanasiano p. 68 sq.

Precatio de septem verbis Christi in cruce, p. 954.

De meditatione passionis Christi per septem diei [Col. 0111D] horas, p. 965.

De remediis peccatorum, excerptum de canonibus Patrum, vel Poenitentialibus ad remedium animarum, domini Agberti archiepiscopi pag. 961, 968. Exstat cum Poenitentiali Romano, sive canonibus poenitentialibus, editum ab Antonio Augustino, Venet. 1584, in-4 ^o , pag. 102, et in Henrici Speelmanni Conciliis Angliae, pag. 281, qui testatur in Ms. referri ad Agbertum ipsum, sive Egbertum archiepiscopum tanquam auctorem.

Non omittendum quod de quatuor generibus commentariorum Bedae in sacram Scripturam notavit Sixtus Senensis, libro quarto Bibl. sanctae, pag. 265: [Col. 0112A] Anno aetatis suae trigesimo, presbyter a Joanne episcopo ordinatus, hortatu Accae episcopi Eboracensis, ac multorum fratrum, aggressus est scribere in universam sacrosanctam Scripturam diversa explanationum volumina, in quatuor ordines distincta, videlicet in RHAPSODIAS, QUAESTIONES, HOMILIAS, et COMMENTARIOS. In Rhapsodiis, sive Stromatibus, vel COLLECTANEIS congregavit mysticas magis quam historicas expositiones, ex probatissimis Ecclesiae doctorum sententiis, dictisque hinc inde interruptim, et interpolatim collectas, nonnullis etiam de suo insertis ad imitationem sensus eorum, ubi opportunum fuit, quo diversi Patrum sermones, ac periodi vel aptius inter se cohaererent, vel breviores et illustriores redderentur. Et, ne majorum dicta furari, et ea, quasi sua propria, componere videretur, [Col. 0112B] nomina doctorum per singula interponere decreverat, et, quid a quo auctore dictum esset, nominatim ostendere; sed cum ei nimis operosum appareret, primas tantum nominum syllabas in marginibus e regione cujusque sententiae apposuit, quae postea librariorum vel inscitia, vel incuria, ex omnibus exemplaribus periere. In Commentariis, Quaestionibus, et Homiliis, in quibus frequentius et sermone, et sensu suo utitur, stylum habet nec omnino inelegantem, nec affectatae elegantiae curiosum, sed temperatum aut nec verborum multitudine fastidium, neque paucitate obscuritatem pariat, sed brevi facilitate currat gratissime.

Idem Sixtus, ex Trithemii c. 242, Bedae commentarium in Ecclesiasten commemorat, et libros XVIII in prophetas [Col. 0112C] majores minoresque. De aliis ineditis ac deperditis ejus scriptoris consulendus Caveus. Catalogum Operum quem ipse ad calcem Historiae texuit Beda, habet etiam Sigebertus, c. 68, de S. E.

In tomis Operum Bedae desiderantur:

Epistola ad Albinum, de qua supra Edita a Jacobo Waraeo cum notis; epistola apologetica pro libro de sex Aetatibus, ad Plegwinam monachum, adversus alterius monachi Davidis objectiones.

Epistola ad Egbertum Eboracensem archiepiscopum, de Christiani praesulis officio, scripta paulo ante obitum.

Vitae quinque abbatum priorum Weremuthensium et Girvicensium, libris duobus.

Haec ex Editione Dublinensi an. 1664, in-8 ^o , recudenda [Col. 0112D] dedit Henricus Warthonus ⁜ (a) , Lond., 1693, in-4 ^o , illisque adjunxit Expositionem in Geneseos, capita priora XII, ex quibus tantum in caput primum, et initium secundi, lucem tomo quarto viderat, et commentarium in canticum Habacuc. Ex utroque fragmenta Warthonus produxerat in Auctario ad Usserii Historiam dogmaticam de Scripturis et sacris vernaculis, Lond., 1689, in-4 ^o , pag 356 seq. Addidit etiam Egberti archiepiscopi Eboracensis dialogum de ecclesiastica Institutione, et Aldhelmi episcopi Scireburnensis librum de Virginitate, sermone soluto scriptum, et longe quam in prioribus Editionibus emendatiorem

[Col. 0113A] Warthoni exemplo, Joannes Smith ⁜ (a) , canonicus Dunelmensis, et ipso immortuo operi filius Georgius Smith, Cantabrigiae, 1722, in-fol., vulgavere ex mss. codicibus recensita diligenter, notisque hist. illustrata, scripta Bedae historica, atque in his, praeter illa quae in tomis Operum jam obvia sunt (Chronicon de sex Aetatibus, Historiam Eccles. gentis Anglorum, Cuthberti Vitam et Felicis, et libellum de Locis sanctis) etiam Anglo-Saxonicam ⁜ (b) versionem Historiae eccles., ad Editionem Wheloci, ex tribus emendatam mss., Vitam Cudberthi quam versibus scriptam edidere Canisius et Mabillonius; tum vulgatas a Wareo et Warthono Vitas abbatum Weremuthensium et Girvicensium ex tribus Codicibus mss. emendatiores, et Epistolam ad Egbertum; ac denique [Col. 0113B] Martyrologium Bedae genuinum, quod in lucem dixi datum ab Henschenio in tomo secundo Actorum sanctorum Martii; hisque omnibus praefixam Vitam Bedae scriptam a Cuthberto discipulo, tum aliam nunc primum editam Anonymi, nec non elogium Bedae consignatum a Mabillonio. Denique volumen hoc ornat tabula geographica Britanniae qualis illis temporibus fuit, et appendix diplomatum, epistolarum, et ab Editore dissertationum, quibus lux insignis scriptoribus et historiae illius aetatis affertur.

Novissime Edmundus Martene in tomo quinto Thesauri anecdotorum, praeter commentarios in [Col. 0114A] Genesin, pag. 115, atque in Canticum Habacuc, pag. 295, quos a Warthono vulgatos jam dixi, in lucem protulit quoque undecim Bedae homilias, pag. 317, et libellum Precum, pag. 483.

Compositionem horologii solaris, carmine hexametro, Petrus Pithoeus, sub Bedae nomine, vulgavit in calce epigrammatum et poematum veterum, pag. 488 Edit. Paris. 1590, in-12. Hanc habeo notatam manu Isaaci Casauboni, qui versu nono, recte, Junia legit, pro Janua, et versum 77:

Quibus verbis ac modis clementiam Dei nostri atque inenarrabilem providentiam possumus effari, et dignas gratiarum actiones pro immensis circa nos ejus beneficiis persolvere, qui in tenebris et umbra mortis positos ad lumen scientiae producit. Et infra: Benedictionis interea gratiam quam nobis per praesentem portitorem tua misit devota religio, libenter et hilari animo, sicuti ab ea directa est, nos suscepisse cognosce. Opportunis ergo ac dignis amplectendae [Col. 0113D] tuae sollicitudinis petitionibus arctissima devotione faventes, hortamur Deo dilectam tuae religiositatis bonitatem, ut quia, exortis quibusdam ecclesiasticarum causarum capitulis, non sine examinatione longius innotescendis, opus nobis sunt ad conferendum arte litteraturae imbuti, sicut decet Deo devotum auxiliatorem sanctae matris universalis Ecclesiae, obedientem devotionem huic nostrae hortationi non desistas accommodare, sed absque aliqua remoratione religiosum Dei famulum Bedam venerabilis monasterii tui presbyterum ad limina apostolorum principum dominorum meorum Petri et Pauli amatorum tuorum ac protectorum ad nostrae mediocritatis conspectum non moreris dirigere, quem, favente Deo, sanctis tuis precibus non diffidas prospere ad [Col. 0114C] te redire, peracta praemissorum capitulorum cum auxilio Dei desiderata solemnitate; erit enim, ut confidimus, etiam cunctis tibi creditis profuturum, quidquid Ecclesiae generali claruerit per ejus praestantiam impertitum.

Enarrare autem omnia mala quae nos extrinsecus et intrinsecus patimur, epistolaris brevitas prohibet. Modo enim inhianter desiderantes flagitamus ut nobis ad gaudium nostri moeroris eo modo, quo antea [Col. 0114D] jam fecistis, aliquam particulam vel scintillam de candela Ecclesiae, quam illuxit Spiritus sanctus in regionibus vestris, destinare curetis, id est, de tractatibus, quos spiritalis presbyter et investigator sanctarum Scripturarum Beda reserando composuit, partem qualemcunque transmittere dignemini. Maxime autem, si fore possit, quod nobis praedicantibus habile, et manuale, et vilissimum [ Al., utillimum] esse videtur, super Lectionarium anniversarium, et Proverbia Salomonis, quia commentarios super illa condidisse eum audimus. Interea nos cogit necessitas vestri consilii judicium inquirere. Nam dum invenero presbyterum jam ante multa tempora lapsum in fornicationem, et post poenitentiam in officium gradus sui a Francis iterum restitutus est, et nunc [Col. 0115A] habitans in latissimo pago fidelium, sed errantium populorum, sine aliis sacerdotibus solus ministrat baptismum, et solemnia missarum celebrans; modo autem, si talem secundum justissimos canones abstulero, morientur sine sacro regenerationis fonte infantes, propter raritatem sacerdotum, si meliorem, ad restaurandum prioris lapsum, non habuero; judicate ergo inter me, et inter populum erroneum, utrum melius sit, vel saltem minus malum, ut [ Al., utrum] talis ministerium sancti altaris impleat, an ut pagana moriatur multitudo populi, quia castiorem ministrum acquirere nequiverit. Vel si inter multitudinem sacerdotum invenero in eodem peccamine lapsum, et iterum post [ Forsan, per] poenitentiam priori gradui restitutum, de quo omnis multitudo sacerdotum [Col. 0115B] et populorum bonae opinionis confidentiam habuerunt, et si ille modo degradatus fuerit, secretum peccatum revelatum fuerit, et scandalizavi [ Forsan, scandalizabitur] multitudo plebium, et per scandalum plurimae peribunt animae, et detestatio erit maxima sacerdotum, et diffidentia ministrorum Ecclesiae, ut omnes perfidos, nulli credentes, despectos [ Forsan, despectui] habeant. Quam ob rem audacter praesumpsimus, patientes et consentientes illum in ministerio divino persistere, existimantes levius esse dubium unius hominis periculum et audaciam, quam ruinam et perditionem animarum pene totius populi. De istis autem universis quid mihi sustinendum sit, necessitate cogente scandala vitandi, quidve refutandum, secundum consilium vestrum [Col. 0115C] per scripta videre, et audire omnino desidero. Praeterea celsitudini vestrae, vice osculi, duas vini cupellas per hunc portitorem litterarum transmisimus, petentes ut charitatis inter nos precibus nostris inde laetum diem cum fratribus vestris faciatis. Obsecramus igitur ut de istis petitionibus nostris faciatis, ut mercedis vestrae praemia in coelorum culmine clarescant.

Fraternitatis vestrae pietatem intimis obsecramus precibus, ut nos inter feras et ignaras gentes Germaniae laborantes, et grana Evangelica plantantes vestris sacrosanctis orationibus adjuvemur, et precibus sanctitatis vestrae in nobis saevus Babylonicae ardor [Col. 0115D] restinguatur flammae, et sparsa sulcis ad fructum multiplicata surgant summa, quia, juxta dictum Apostoli, Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed Deus qui incrementum dat, ut detur nobis sermo in apertione oris, et sermo Domini currat et clarificetur (I Cor. III) . Interea rogamus ut reliqua de opusculis sagacissimi investigatoris Scripturarum Bedan monachi, quem nuper in domo Dei apud vos, vice candelae Ecclesiae, scientia [ Forsan, ecclesiastica scientia] Scripturarum fulsisse audivimus, conscripta nobis transmittere dignemini. Et, si vobis laboriosum non sit, ut eorum unum, nobis grande solatium peregrinationis nostrae transmittatis.

Ad indicium quoque intimae charitatis, lectisternia caprina vobis (sicut hic vocant) direximus, quae petimus, [Col. 0116A] licet digna non sint, ut pro memoria suscipiatis. Alma Trinitas, et una divinitas fraternitatem vestram, et hic sanctis virtutibus proficientem ad valentem augeat et custodiat, et in futura beatitudine, inter splendida angelorum agmina gaudentem remunerando glorificet.

Sanctitatis tuae reverentiam humiliter obsecro, ut amicitiae inter nos olim in Christo copulatae et semel coeptae perpes reminisci digneris, ne veterascat, et oblivioni tradatur, quam coram Deo fideli sponsione pepigimus. Pro nomine enim Christi in contumeliis et tribulationibus gloriari, et exaltatione Ecclesiae ejus nos oportet, quae quotidie tunditur, premitur, [Col. 0116B] atque fatigatur, quia moderni principes novos mores, novasque leges secundum sua desideria condunt. Idcirco excellentiam tuam jugem precatricem, pro animae nostrae salute, subnixa prece flagitamus. Assiduis enim corporis aegritudinibus cum mentis anxietate cogor ex hac aerumnosa et periculis plenissima vita exire, redditurus pio et districto judici rationem. Parva vero munuscula dilectioni tuae direxi, hoc est, pallam holosericam optimi generis per gerulum harum litterarum. Obsecro ut quemlibet horum librorum acquiras, et nobis mittere digneris, quos beatae memoriae Beda presbyter exposuit, ad consolationem peregrinationis nostrae, id est, in primam partem Samuelis usque ad mortem Saulis, libros quatuor, sive in Esdram et Nehemiam libros [Col. 0116C] tres, vel in Evangelium Marci libros quatuor. Gravia forte postulo, sed nihil grave verae charitati injungo.

Gratanter quidem munuscula tuae charitatis suscepi, et eo gratantius, quo te haec intimo devotionis affectu mittere cognovi, id est, holosericam ad reliquias beatae memoriae Beda magistri nostri, ob recordationem et illius venerationem, destinasti. Et rectum quidem mihi videtur, ut tota gens Anglorum in omnibus provinciis, ubicunque reperti sunt, gratias Deo referant, quia tam mirabilem virum, praeditum diversis donis, tamque ad exercenda dona studiosum, similiterque in bonis moribus viventem, Deus illis in sua natione donavit, quia per experimentum, [Col. 0116D] ad pedes ejus nutritus, hoc quod narro didici. Similiterque mihimetipsi coopertorium variatum ad tegendum, scilicet, propter frigus, meum corpus misisti, quod videlicet omnipotenti Deo et beato Paulo apostolo ad induendum altare, quod in ejus ecclesia, Deo consecratum est, cum magno gaudio dedi, quia et ego sub ejus protectione in hoc monasterio XLIII annos vixi. Nunc vero, quia rogasti aliquid de opusculis beati Patris, cum meis pueris, juxta vires, quod potui tuae dilectioni praeparavi, libellos de viro Dei Gudbercto, metro et prosa compositos tuae voluntati direxi; et si plus potuissem, libenter voluissem, quia praesentia praeteritae hiemis multum horribiliter insulam nostrae gentis in frigore, et gelu, et ventorum, et imbrium procellis, diu lateque depressit, [Col. 0117A] ideoque scriptoris manus, ne in plurimorum librorum numerum perveniret, retardata est; sed et ante sex annos per Hunvini meum presbyterum illuc ad vestra loca advenientem, et Romam videre desiderantem, aliqua parva xenia, cultellos, videlicet, XX, et gunnam [ Forsan, gurdam] de pellibus lutrarum factam tuae fraternitati misi. Ille quoque presbyter Hunvini ad urbem quae vocatur Beneventum perveniens, ibi de hac luce migravit. Quapropter neque per illum, neque per tuorum aliquem, utrum ista ad te pervenerint, ulla responsio unquam mihi reddita est. Duo vero pallia subtilissimi operis, unum albi, alterum tincti coloris, cum libellis, et clocam, qualem ad manum habui, tuae paternitati mittere curavimus, precorque ut meam petitionem et necessitatem [Col. 0117B] non spernas. Si aliquis homo in tua sit parochia qui vitrea vasa bene possit facere, cum tempus arrideat, mihi mittere digneris, aut si fortasse ultra fines est in potestate cujusdam alterius, sine tua parochia, rogo ut fraternitas tua illi suadeat ut ad nos usque perveniat, quia ejusdem artis ignari et inopes sumus, et si hoc fortasse contingit ut aliquis de vitrifactoribus cum tua diligentia, Deo volente, ad nos usque venire permittatur, cum benigna mansuetudine, vita comite, illum suscipio. Delectat me quoque citharistam habere, qui possit citharisare in cithara, quam nos appellamus rottae, quia citharam habeo, et artificem non habeo. Si grave non sit, et istum quoque meae dispositioni mitte. Obsecro ut hanc meam rogationem ne despicias, et risioni non deputes. De [Col. 0117C] opusculis vero beatae recordationis Beda quae adhuc descripta non habes, promitto me, si vixerimus, tuae voluntati adjuvaturum [ Forte, obtemperaturum].

Multum gratanter accepi litteras sive etiam munera, hoc est, villosam, et sindonem, quae tua fraternitas ad me mittere dignata est, et eo gratantius, quod ex intima charitate ea destinata esse non ambigo. Unde recompensationem beneficii istius reddens, et ipse tui, quotidianis in precibus, curam habere non cesso. Simul etiam nomina fratrum quae ad nos misisti cum nominibus hujus monasterii fratrum dormientium in Christo scripta continentur, ita ut [Col. 0117D] pro illis nonaginta et eo amplius missas facere praeceperim. Insuper etiam librum, quem clarissimus Ecclesiae Dei magister Beda de aedificio templi composuit, ad consolationem tuae peregrinationis, mittere curavi [ Al., praecepi], tuam fraternitatem humiliter obsecrans, ut olim condictae inter nos amicitiae foedera usque ad finem firmum custodire digneris, in hoc videlicet maxime, quod, cum tuis omnibus quos tibi divina dispensatio voluit esse subjectos, pro infirmitatibus meis apud supernum Judicem sedulus intercessor existas.

Venit viator volando, quaestionariam auctoritatis vestrae habens in manu cartam syllabis breviorem, quam animi mei placuisset aviditati; sed quaestionibus [Col. 0118A] altiorem, quam ingenioli mei attingere valuisset humilitas; hortans seniorem fragili sensu coelestia scrutari, qui terrenarum necdum didicit rationes, stellarum in coelo errantium vagabundos exponere cursus, qui herbarum in terra nascentium naturas nequaquam agnoscere valet. Et mirum, quomodo erraticas illarum semitas ad certum quis valeat reducere ordinem. Quae ideo errantia dicuntur, quia incertos habere cursus putantur. Vel quid in quotidianis lunae laboribus nostra parvitas non valeat invenire, dum investigatas catholicorum doctorum, vel veterum philosophorum multiplici argumentatione regulares habemus rationes. Quid enim de concordia solaris lunarisque cursus per signa zodiaci lucidius dici poterit, quam quod talium inquisitor quaestionum [Col. 0118B] Beda magister in scriptis suis nobis reliquit? vel quid acutius, quam quod naturalium rerum devotissimus inventor Plinius Secundus, de coelestium siderum ratione, exposuit, investigari valet? Sed nobis iter agentibus illorum, in quibus haec leguntur, librorum deest praesentia. Nihil de vestrae sapientiae profundissimis quaestionibus temere audemus respondere: postulantes clementiam vestram, ut jubeatis nobis dirigere primos praefati doctoris. Plinii Secundi libellos, in quibus multiplices et obscuras argumentationes de vario siderum cursu explanare nititur; si forte, Deo donante, inde vel inde aliquid eruere valeamus, quod vestrae sanctissimae praesentiae dignum ostendi videatur. Tamen ne me ita imparatum vestra invenisset cartula, vel somno inertiae torpentem, [Col. 0118C] quasi nihil haberet repositum sibi in secreto memoriae cubiculo, quod interroganti proferre valeret; dicam, quid subito, quaerendo magis, quam exponendo turbata mentis acie occurrere potuit; pleniorem si forte opus erit, responsionem ad praefatos doctorum libros reservans.

Prima vero auctoritatis vestrae interrogatio de concordia trecentarum et sexaginta partium, et lunaris cursus per duodecim signa sic se habuit, ut eadem ponamus verba: sicut in solari decursu dierum, horarum, punctorumque divisione facta, trecentorum sexaginta quinque dierum et quadrantis est inventa concordia; sic et in lunari per dierum et horarum partitionem, viginti septem dies atque horas octo cum trecentis sexaginta zodiaci partibus facias convenire. [Col. 0118D] Non subterfugio dicere, quid mihi videatur sagacitatem vestram hic in hac inquisitione sentire, utique aut augendum esse aliquid per singula signa lunae cursui, ut possit pervenire ad legitimas et definitas totius anni partes, quae in zodiaco notantur, vel etiam minuere partium numerum, ut concordare possit lunaris cursus zodiaci partibus. Quam quaestionem praefatus magister Beda in quodam capitulo, cujus principium esse arbitror: «Quod si quis signorum nescius, lunaris tamen cursus agnoscere cupidus, etc.,» prout potuit exponere videtur. Per duodecim partes, quibus quotidie luna elongabitur a sole, Plinius Secundus dicit, lunam (si rite recordor) zodiacum tredecies in duodecim suis mensibus conficere. In suis dicit mensibus, non in solis. Addidit [Col. 0119A] quoque duobus diebus, et sex horis, et bisse unius horae per singula signa lunam decurrere. Quod si verum est, trecentarum sexaginta partium numerositas lunae cursui optime convenire videtur. Quod unius figurae divisione magis, quam verborum multiplicatione, quia sapienti pauca sufficiunt, ostendendum esse non ignobile putavi, cujus figurae formulam post hujus epistolae textum ponere melius existimavi, quam per eam seriem sermonis nostri dividere. In qua etiam figura et horarum diversitas agnosci poterit, si cui diligentius considerare placeat: quia aliter solares, aliter lunares computantur. Etiam in quibusdam locis et ipsi punctus aliter atque aliter computantur: ita ut aliis supputationibus horam quinque punctos, et aliis quatuor habere inveniuntur. Etiam [Col. 0119B] et ostenta aliter calculatores ponunt, aliter etiam mathematici solent dividere. Sic etiam et de minutis invenimus in mathematicorum subtilissimis argumentationibus aliter poni; ita, ut etiam minuta minutarum dicere solent. . . .

Meminisse debet humiliter excellens, excellenterque humilis beatitudo vestra, quia quo tempore apud vos fuimus, Eboracensis Ecclesiae antistes adversum me palam murmuravit, clam detraxit, in praesentia celsitudinis vestrae calumniam suscitavit, dicens me injuste velle agere, eo quod super se suamque Ecclesiam jure vestrae Ecclesiae primatum niterer obtinere. De quorumdam quoque subjectione episcoporum [Col. 0119C] quos Ecclesiae suae conatus est aggregare, antiquam sua querela non est veritus consuetudinem temerare. Quibus de rebus, vos, sicut sanctum prudentemque pastorem decuit, et oportuit, per scriptum sententiam promulgastis, quatenus conventus Anglicae terrae, episcoporum, abbatum caeterarumque religiosi ordinis personarum utriusque partis rationes audiret, discuteret, definiret; factumque est ita. Convenerunt enim ad regularem curiam apud Wentanam civitatem in Paschali solemnitate episcopi, abbates, caeterique ex sacro ac laicali ordine, quos sede, actione morumque probitate par fuerat convenisse: imprimis adunati sunt a nobis ex vestra auctoritate per sanctam obedientiam.

Deinde regia potestas per semetipsam contestata est eos per fidem et sacramentum, quibus sibi colligati [Col. 0119D] erant, quatenus hanc causam intentissime audirent, auditam ad certum rectumque finem sine partium favore perducerent. Utrumque omnes concorditer susceperunt, sese ita facturos sub praefata obligatione spoponderunt. Allata est igitur ECCLESIASTICA DENTIS ANGLORUM HISTORIA, quam Eboracensis Ecclesiae presbyter et Anglorum doctor BEDA composuit; lectae sententiae quibus pace omnium demonstratum est a tempore beati Augustini, primi Dorobernensis episcopi, usque ad ipsius Bedae ultimam senectutem, quod fere centum et quadraginta annorum spatio terminatur, antecessores meos super Eboracensem Ecclesiam totamque insulam quam Britanniam vocant, necnon et Hiberniam, primatum gessisse, curam pastoralem omnibus impendisse, in ipsa Eboracensi [Col. 0120A] urbe persaepe, locisque finitimis ubi eis visum fuit, episcopales ordinationes atque concilia celebrasse, Eboracenses antistites ad ipsa concilia celebrasse. . .

Beda, monachus et presbyter Anglicae provinciae, scripsit infinita, ex quibus sunt haec: In Genesim libri quatuor; De tabernaculo et vasis ejus ac vestibus sacerdotum libri quatuor; De aedificatione templi libri duo; In librum Regum liber unus; Quaestionum triginta; in Proverbia Salomonis libri tres; in Cantica canticorum libri septem; in Esaiam et Danielem et duodecim Prophetas et in partem Hieremiae, in Esdram et Neemiam libri tres; in librum Tobiae libri duo, in Canticum Abacuc liber unus; item in libros Regum et Paralipomenon, in Job, in Pentateuchum [Col. 0120B] Moysi, et Josue, et in Parabolas, in Ecclesiasten, in Cantica canticorum, in Esaiam, in Esdram capitula multa, in Evangelium Marci libri quatuor, in Lucam sex, in homilias Evangelii libri duo, in Apostolum multa capitula, in Actus Apostolorum libri duo, in Epistolas Canonicas libri septem, in Apocalypsim tres; capitula de toto Novo Testamento; Epistolarum liber ad diversos, de sex aetatibus unus, de mansionibus filiorum Israel libri novem, de Isaia unus, de ratione bissextili, de aequinoctio novem, de historiis Sanctorum. Librum vitae et passionis S. Felicis confessoris de metro in prosam transtulit; Vitam et Passionem sancti Anastasii de Graeco in Latinum correxit; Vitam sancti Cutberti monachi et episcopi metro et prosa composuit; Historiam [Col. 0120C] Anglorum quinque libris edidit; Martyrologium de natalitiis Sanctorum, librum Hymnorum diverso metro sive rithmo, librum Epigrammatum elegiaco metro, de Natura rerum, et de Temporibus singulos libros, item alium de Temporibus majorem, librum de Orthographia alphabeti, librum de metrica Arte, de Schematibus et tropis, hoc est, de figuris et modis locutionum sacrae Scripturae. Sub Leone floruit, Romae moritur et sepelitur.

Beda, monachus et presbyter monasterii sanctorum Petri et Pauli apostolorum, quod est in Anglia, ordinis sancti Benedicti, vir in divinis Scripturis studiosissimus, et valde eruditus, atque in secularibus [Col. 0120D] litteris peritissimus, philosophus, astronomus, calculator, et poeta insignis, Graeci sermonis non ignarus, ingenio praestans, eloquio non curiosus, dulcis tamen et compositus. Multa scripsit volumina, in quibus acumen ingenii ejus comprobatur. Hic, cum esset septem annorum, cura propinquorum datus fuit educandus Benedicto abbati, ac deinde Ceolfrido dicti monasterii Muramutha, cunctumque ex eo tempus vitae in ejusdem monasterii habitatione peragens, omnem meditandis Scripturis operam dedit, atque inter observantiam disciplinae regularis et quotidianam cantandi in ecclesia curam, semper aut discere, aut docere, aut scribere dulce habuit. Nonodecimo autem aetatis suae anno diaconatum, tricesimo presbyteratus gradum, utrumque per ministerium Joannis [Col. 0121A] episcopi, jubente Ceolfrido abbate suscepit, ex quo tempore accepti presbyteratus, usque ad finem vitae suae subjecta opuscula composuit.

In Genesim usque ad Isaac lib. IV;—In Exodum lib. I;—In Numeros lib. I;—In Leviticum lib. I;—In Deuteronomium lib. I;—De tabernaculo et vasis ejus lib. III;—In principium Regum lib. III;—In Regum, triginta quaestionum lib. I ( Dilectissimo fratri no. );—De aedificatione templi lib. II ( Hortatur nos vas elec. );—In Josue lib. I;—In Judicum lib. I,—In Paralipomenon lib. I;—In Proverbia Salomonis lib. III ( Parabolae Graece, Lati. );—In Ecclesiasten lib. I;—In Cantica canticorum lib. VI ( Scripturis juvante gra. );—In Esdram et Neemiam lib. III ( Eximius sacrae inter. );—In Tobiam lib. I ( Liber sancti patris nostri );—In [Col. 0121B] Esaim Prophetam lib. II;—In Hieremiam lib. II;—In Ezechielem lib. I;—In Danielem lib. I;—In duodecim Prophetas minores lib. XII;—In Evangelium Marci lib. IV ( Expositionem Evangelii );—In Evangelium Lucae lib. VI ( Beatus Evangelista Lucas );—Homilias Evangeliorum lib. II ( Exordium nostrae redempti. );—In Epistolas Pauli lib. XIV;—In Epistolas Canonicas lib. VII ( Jacobus, etc., dixit de. );—In Actus Apostolorum lib. II ( Actus vero Apostolorum et );—In Apocalypsim lib. III ( Apocal. sancti Joannis );—De temporibus et natura rerum lib. I ( De natura rerum et ratione );—Aliud minus volumen lib. II;—Scintillarum ex sententiis Patrum lib. I ( Dominus dicit-in Evangelio );—Gesta Anglorum lib. V ( Britannia [Col. 0121C] oceani insu. );—Flores beati Gregorii in Cantica lib. II ( In expositione Cantici );—Gesta diversorum sanctorum lib. I;—De passione sancti Felicis lib. I;—Vitam sancti Alberti episcopi lib. II;—Chronicam sui coenobii lib. II;—Martyrologium lib. I;—Hymnorum diverso carmine lib. I ( Primo Deus globum cae. );—Epigrammata heroico metro lib. I;—De locis sanctis lib. I;—Lectiones in Vetus Testamentum lib. I;—Lectiones Novi Testamenti lib. I;—Distinctiones in Hieremiam lib. I;—Distinctiones in Job lib. I;—De Christo et Ecclesia lib. II;—De cantico Abbacuc lib. I;—De arte metrica lib. I ( Qui notitiam metricae );—De Schematibus lib. I ( Solet aliquotiens in );—De Orthographia lib. I;—Epistolarum ad diversos lib. I.

Alia insuper multa edidit, quae ad nostrae lectionis [Col. 0121D] notitiam non venerunt. Hujus opuscula etiam adhuc eo vivente et semper nova scribente, tantae auctoritatis erant, ut ordinatione praesulum Angliae in Ecclesiis publice legerentur. Cumque in homiliarum impositione nomen ex more auctoris Venerabilis Bedae presbyteri scriberent, aliter eum cum viveret, praedicare non valentes, obtinuit usque in hodiernum diem titulus semel a principio attributus, ut Beda venerabilis potius dicatur quam sanctus. Viventem enim aliter nuncupare (et si sanctus fuerit) non licebat. Sunt qui alias rationes hujus tituli Venerabilis fingant, alii ex inscriptione epitaphii, alii caecum fuisse Bedam somniantes. Sed errant, quoniam Beda nec caecus fuit, nec sepulcro ejus tale epitaphium inscriptum novimus. Et quidem, nisi brevitati consulerem, [Col. 0122A] deliramenta haec facillime confutarem. Moritur sub Leone imperatore, anno Domini DCCXXXII, indictione XV, aetatis suae anno LXXII, pridie Calend. Junii.

DEDICATIO BASILICAE S. PAVLI VIII. KAL. MAII ANNO XV EGFRIDI REGIS CEOLFRIDI ABB. EIVSDEMQVE ECCLESIAE DEO AVCTORE CONDITORIS ANN. IV.

BEDA, Dei famulus et presbyter, Vir non minus sanctitate quam scientia VENERABILIS, hic jacet, Qui natus in territorio monasterii Girwicensis quod nunc Jarrow dicitur,

Cum esset annorum septem datus est abbati Benedicto, et deinde Ceolfrido ibidem educandus, cunctumque ex eo vitae tempus in ejusdem monasterii habitatione peragens, omnem meditandis Scripturis operam dedit; atque, inter observantiam disciplinae [Col. 0123A] regularis et quotidianam cantandi in ecclesia curam, semper aut discere, aut docere, aut scribere solebat. Decimo nono autem vitae suae anno diaconatum, et tricesimo presbyteratum, utrumque a Joanne Beverlaco archiepiscopo Eborum suscepit. Vir omni laude major, de quo doctissimi illorum temporum homines hoc elogium protulerunt: Anglum in extremo orbis angulo natum ingenio suo universum orbem superasse, quippe qui omnium pene scientiarum et universae theologiae arcana penetravit, sicut opera ejus et volumina multa orbi Christiano notissima abunde testantur: quae etiam illo adhuc vivente tanti nominis erant et auctoritatis ut ex ejus homiliis multa sacris lectionibus sint addita, ubique in [Col. 0124A] ecclesiastico officio publice et solenniter recitata. Constat eum aliquando discipulos habuisse celebratissimos, praeclara paulo post ecclesiae lumina, Alcuinum Caroli Magni regis praeceptorem, et Claudium atque Clementum qui primi Lutetiae docuerunt et Galliam bonis artibus illustrarunt. Obiit in monasterio Girwicensi, A. D. DCCXXXIIII. aetat. suae LIX. die quo Ascensionis Domini memoria celebratur, et ibidem sepultus fuit: sed postea huc Dunelmum primo cum capite regis Oswaldi et corpore S. Cuthberti, deinde in ista Galilea et feretro per Hugonem episcopum constructo ossa ejus sunt translata. Epitaphium de eodem istud circumfertur:

Qui notitiam metricae artis habere desiderat, primo [Col. 0150D] necesse est distantiam litterarum syllabarumque sedulus discat. Sunt autem Latinae omnes viginti et [Col. 0151A] una: ex quibus quinque vocales appellantur, a, e, i, o, u, caeterae omnes consonantes; at de iisdem consonantibus septem dicuntur semivocales, f, l, m, n, r, s, x, caeterae novem mutae, b, c, d, g, h, k, p, q, t; y autem sextam vocalem, et z decimam septimam consonantem, propter Graeca verba, quibus consuete utimur, assumpsere Latini: neque enim aliter typum, vel zelum, vel caetera hujusmodi, quomodo scriberent, habebant.

Qui etiam post perceptionem Dominicae fidei, η, χ, ρ, α, ω, Graecas litteras, etsi non in alphabeti ordinem recipiunt, divinis tamen paginis inditas continent: η videlicet, quae duplici apud eos figura scribitur, quomodo apud Latinos littera H, intromittentes, propter auctoritatem nominis Ihesu; χ et ρ, [Col. 0151B] propter nomen Christi; α, et ω, propter auctoritatem dominici sermonis, Ego sum α et ω ; α etenim tantum nomine discrepat, caeterum et figura et potestate nostrum a aequiparat; ρ Graecorum, ab r nostro et figura distat et nomine. Porro η et ω hoc a nostris differunt, quod semper longae sunt, nostrae autem omnes vocales sunt dichronae, hoc est, et brevibus syllabis habiles, et longis, quomodo et illorum α, ι, υ ; nam ε et ο semper apud illos breves natura permanent.

Itaque omnes litterae quibus utimur sunt viginti et septem, vocales videlicet octo, et consonantes undeviginti; sed et de his vocalibus i et u plerumque in consonantium potestatem transeunt, cum aut ipsae [Col. 0151C] inter se geminantur, ut jumentum, vinum, aut cum aliis vocalibus junguntur, ut janua, jecur, jocus, vanitas, veritas, volatus. V quoque nonnunquam sibi ipsa praeponitur, ut vultus; sed et alterum consonantis locum tenet, cum vel Latine aurum, vel Evangelium Graece nominamus. Mirum autem quare dixerit Donatus eam interdum nec vocalem, nec consonantem haberi, cum inter q litteram consonantem et alteram vocalem constituitur, ut quoniam, quidem; nisi forte quia tam leniter tunc effertur, ut vix sentiri queat. Videtur autem non esse firma ratio: quam ejus sententiam exponentes Pompeius vel Sergius, dicunt eam consonantem esse non posse, quia habet ante se alteram consonantem, id est, q; vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis, ut quare, quomodo; [Col. 0151D] et ob id eam tunc non esse litteram scribunt. Quid enim? numquid, quando scribimus statim, dicendum est t consonantem esse non posse, quod ante se habeat alteram consonantem, id est s; imo et vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis? Et cum dicimus stratum, r esse litteram fatendum est, cum et vocalis sequatur, et duae praecedant consonantes: t quoque nihilominus consonantem, cum eam et praecedat alia consonans, et sequatur. I autem hoc proprium habet inter vocales ut quoties, locum tenens consonantis, alteram ante se in eadem [Col. 0152A] parte orationis habet vocalem, hanc et si natura brevis erat, semper eam positione faciat longam, ut majus, perjurium, unde et duplex appellatur. X quoque littera consonans ejusdem potestatis, duplex nuncupatur, ut axis. Sunt et liquentes litterae quatuor, l, m, n, r, quae diverso quidem modo, sed certa ratione plerumque in metro solitam consonantium vim amittere solent, et nonnunquam breves natura syllabas inveniuntur reddere longas.

Syllaba est comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio, temporum capax, quia omnis syllaba aut brevis est, et tempus recipit unum, quod atomum metrici vocant, ut pater; aut longa est, et duo recipit tempora, ut mater. Hic enim ma, cum [Col. 0152B] dicimus mater, longitudinem sui circumflexus tantum temporis bis occupat, quantum pa semel, cum acute dicitur pater. Sunt igitur longae syllabae, sunt breves, sunt communes; sed longae duobus modis fiunt, natura et positione. Natura quidem bifarie, aut productione videlicet singularum vocalium, ut navis, sedes, finis, omen, unus; aut duarum conjunctione, quod diphthongum vocant, ut aevum, poena, augustus, Eurus, hei: ut Arator:

Vel cum dicimus Tydeus Tydei, ubi e et i non separamus, sed conjunctim proferimus, ne quintam potius quam ⁜ 1 primam declinationem significet: hoc Graeca nomina sortiuntur; in Latinis non invenitur [Col. 0152C] haec diphthongus. Positione autem longae fiunt syllabae modis sex: cum correpta vocalis aut in duas desinit consonantes, ut ast; aut in unam duplicem, ut dux; aut in unam desinit consonantem, et excipitur ab altera, ut arca; aut excipitur ab x duplici consonante, ut axis; aut ab i loco consonantis posita, ut Troia, quae positio nonnunquam in metris ⁜ 2 tres dividitur syllabas ut est illud,

Breves vero sunt syllabae quae horum nihil habuerint; quod vero quidam inter longas syllabas non [Col. 0152D] ⁜ 3 annumerant, dum autumant, cum correpta vocalis excipitur a duplici littera z ut Mezentius, aut a duabus consonantibus, ut acre vel acris, falluntur. Nam et z quoties in eadem parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam producere, si ita voluerit poeta, ut gaza. Cum vero parte aliqua orationis in brevem vocalem terminata, sequens sermo a littera z incipit, nullam producendi habet potestatem; unde est: Et nemorosa Zacynthus.

Et r littera liquens eodem modo sicut et l, cum in medio sermone brevem sequitur vocalem, praecedente [Col. 0153A] qualibet consonante, potest hanc poetica licentia facere longam; cum vero utralibet liquida sequens consonantem in capite fuerit sermonis, non potest longam facere vocalem, quae in fine verbi praecedentis naturaliter brevis extiterat. Sunt item syllabae quae utroque modo et natura, scilicet, et positione, longae sunt, ut dens, gens, ⁜ 1 mons, fons, frons.

Communes autem syllabae modis fiunt novem, quibus aut naturaliter longae, poetica licentia, in breves, aut naturaliter breves transferuntur in longas. Brevis quippe transfertur in longam, cum correpta vocalis in eodem verbo a duabus excipitur consonantibus, quarum posterior est liquida. Est enim brevis in hoc natura, ut: Mens tenebris ⁜ 2 operta suis. Est [Col. 0153B] longa positione in hoc: Mortisque tenebras. In quo Sergius modo injusto utitur exemplo: Neve flagello. FLAGELLUM enim in capite verbi habet liquidam litteram consonanti subjectam, praepositio nunquam brevem natura syllabam verbi praecedentis potest facere longam.

Item natura brevis syllaba ad votum poetarum transferri potest in longam, cum correpta vocalis in consonantem desinit, et excipitur ab h littera. Est natura brevis in hoc:

Tertius modus est syllabae communis, cum verbum aliquod in vocalem desinens correptam excipitur a duabus consonantibus, quarum prior sit s. Est enim natura brevis in hoc Fortunati:

Cum vero s in capite verbi fuerit consonanti alii subjecta, nequaquam potest ultimam verbi prioris syllabam producere, quae in brevem desierat: ut Sedulius,

[Col. 0154A] Falsoque definivit Pompeius s non posse liquescere, nisi ipsa antecedat, ut: Ponite spes sibi quisque suas. Hanc Virgilius et in medio verbo alteri consonanti praepositam, ubi commodum duxit, liquentium more transiliit:

Nisi forte hunc versum ita scandendum putamus, ut sit Horta spondeus, tur Mne spondeus, stheus nunc spondeus, conjunctis scilicet vocalibus, quod diphthongum vocant. Unde bene Donatus, cum de liquentibus litteris loqueretur, dixit specialiter de h et s littera: Suae cujusdam potestatis est, quae in metris plerumque vim consonantis amittit.

Est enim modus quartus syllabae communis, cum post pedem quemlibet una syllaba brevis remanserit [Col. 0154B] de verbo, quae vel in vocalem desinens excipiatur a consonante verbi sequentis, vel in consonantem desinens excipitur a littera vocali. Est enim natura brevis in hoc:

Est longa, permissu poetico in hoc:

Quod genus syllabae inter longas vel omnino refugiendum, vel parcissime usurpandum est. Unde et in recentioribus poetis non facile ejus invenies exemplum, quamvis et apud Virgilium non rarissimum, apud Homerum non frequentissimum reperiatur.

Quintus modus est, cum pars orationis desinit in diphthongum, sequente statim vocali. Est enim per [Col. 0154C] naturam longa in hoc, Musae Aonides; est per licentiam brevis in hoc, Insulae Ionio in magno, quod posteriores poetae magis in una parte orationis fieri voluerunt; unde hujus ⁜ 4 et nostratibus facile poematibus invenies. At cum diphthongus a vocali alterius vocabuli excipitur, tum hanc per synalepham ⁜ * transiliendam esse dicebant, ut Prosper in praefatione Epigrammatum:

Sextus modus est, ut Donatus ait, cum producta vocalis est, vocali altera consequente. Est enim longa in hoc:

[Col. 0154D] Brevis in hoc:

Quod moderni versificatores in eadem potius parte orationis consuerunt facere, ut:

Et rursus longa est per naturam ita:

Brevi per licentiam ita:

Aut cum longa vocalis, vel etiam brevis ⁜ 5 quo [Col. 0155A] partem terminat orationis, excipitur a vocali alterius verbi, priorem per synaloepham absumunt, ut Prosper:

Quamvis et Arator, imitatus veteres, dixerit:

Septimus modus est, cum pronomen c littera terminatum vocalis statim sequitur. Est enim longa in hoc:

Brevis in hoc Prosperi:

Octavus modus est, cum correptam vocalem in eadem parte orationis sequitur z, consonans Graeca duplex. Est enim longa in hoc Juvenci:

Nonus modus est quo, omnis syllaba novissima versus in quocunque metro indifferens est, quae Graece ἀδιάφορος, et ad voluntatem poetae vel correpta producitur, [Col. 0155C] vel corripitur producta; quod frequentius est quam ut exemplis indigeat. Sciendum est autem quod x littera duplex nunquam facit communem syllabam, sed cum in eodem verbo sequitur vocalem, semper eam habet longam aut natura, ut pax, lex, lux, rex, vox; aut positione, ut fax, nex, nix, nox, nux, et exul, exitus et exitium. Cum vero in primordio verbi fuerit, non potest producere ultimam syllabam prioris verbi, quod in brevem desierat vocalem, ut:

N quoque littera pari ratione (nisi fallor) cum in medio verbo consonanti alteri fuerit subjecta, praecedentem syllabam sive natura seu positione semper [Col. 0155D] longam habet, ut regna, calumnia. Cum vero in primordio verbi fuerit alii subjecta consonanti, ut Cneus, gnarus, profecto ultimam syllabam verbi prioris, si in brevem desierit vocalem, brevem hanc ut fuerat remanere permittit, neque ullam producendi habet potestatem, Prospero teste, qui ait:

Unde et inter liquidas annumeratur, tametsi non ita ut b vel r, quae communes syllabas facere solent.

Haec de differentia syllabarum paucis dicta sint, quas suis etiam exemplis ipse plurimum discernere potest, qui scansionem versus heroici discere curaverit. Sed qui necdum ad hoc pervenit, hunc interim hortamur syllabas omnium partium orationis ex principio versuum heroicorum diligentius scrutetur. Omnis enim versus hexameter, qui sex pedibus, et pentameter qui quinque pedibus constat, primam syllabam longam habet, quia vel a spondeo vel a dactylo incipit, quorum prior pars [tollendum pars ] duabus longis syllabis consistit, ut dicens; secundus longa et duabus brevibus, ut dicimus; et omnino cum Codicem hexametri vel elegiaci carminis assumis in manus, quamcunque paginam aperiens inspexeris, quemcunque versum arripiens legeris, [Col. 0156B] absque ulla dubitatione primam syllabam aut natura aut positione longam invenies, quia nimirum sive spondei sive dactyli constat esse principium. Item prima saepe syllaba ex compositione figurae deprehenditur, ut si nescias qualis sit pius, ex compositione, quae est impius, qualis sit pius cognoscitur, licet in aliquibus hoc fallat. Nam cum dicimus nubere, nu longa est; item cum dicimus innuba vel pronuba, fit brevis nu in compositione; item lux lucis, longa est lu; lucerna brevis est. Item homo brevis est ubique, humanus longa. Itur in antiquam sylvam, ⁜ 2 longa est. Superumque ad lumen iturus, ⁜ 3 brevis est: sed hoc inveniri raro contingit; verum si quaelibet pars orationis praepositionibus componatur, primas syllabas ex his [Col. 0156C] cognoscimus. Nam talis manebit fere omnis composita syllaba, qualis et ipsa praepositio fuerit, ut deceptus, abundans. De, videlicet longa et ⁜ 4 a brevis. Item ex ipsis praepositionibus ad et ob, in et sub, diverse in verbis ponuntur; nam corripiuntur cum crescendo ⁜ 5 dissyllaba reddunt, ut adit, obit, init, subit. Indifferenter sunt cum trisyllaba faciunt, ut ⁜ 6 adjicit, objicit, injicit, subjicit. Producuntur tantum cum tetrasyllaba ex se reddunt, ut adjicio, objicio, injicio, subjicio. Item producuntur quae per prae et per quae in primis syllabis scribuntur; breviantur vero precium, precor, premo, prehendo, queror, hoc est, querelam depono, et quae ex his per derivationem, vel declinationem, vel compositionem, fieri possunt; et que conjunctio; item contra, breviantur ex iisdem praepositionibus [Col. 0156D] in compositione, ut dehinc, profectus, professus, profusus, profatus, proavus, pronepos, et caetera. Sunt item aliquanta verba quae primas syllabas temporum ratione permutant, quae subter collecta in omni praeterito perfecto, ⁜ 7 et vel in omni praeterito plusquamperfecto, vel in uno futuro modi tantum conjunctivi producuntur, ⁜ 8 caeteris autem modis et temporibus breviantur, ut sunt haec, lego, legi, cum legero; faveo, favi, cum favero; venio, veni, cum venero; fugio, fugi, cum fugero; facio, feci, cum fecero; sedeo, sedi, cum [Col. 0157A] sedero; ⁜ 1 fodio, fodi, cum fodero; video, vidi, cum videro; voveo, vovi, cum vovero; juvo, juvi, cum juvero; ago, egi, cum egero; emo, emi, cum emero; lavo, lavi, cum lavero; odio, odi, cum odero; sero, sevi, cum severo; sino, sivi, cum sivero; caveo, cavi, cum cavero. Item contra inveniuntur quae in praesenti tempore producta sunt, et in praeterito breviantur, ut pono posui, cogo coegi, do dedi, sto steti; item omnia verba quae in praeteritis ante crescunt, in primis syllabis breviantur, ut pendeo, pependi, tondeo totondi, posco poposci, curro cucurri, tendo tetendi, pello pepuli; item in verbis quae iisdem litteris scribuntur, notandum quod liber, si librum significat aut corticem, brevem habet li, si liberum, longam. Pila, si vas significat, longam habet pi; si sphaeram, [Col. 0157B] brevem. ⁜ 2 Domus, brevem habet do; doma, id est, tectum, longam. Plaga, cum clima significat, brevis est pla; cum vindictam, longa. Palus, paludis, brevis est pa; palus pali, longa. Populus, cum vulgus significat, brevis est po; cum arborem, longa. Nitens, a nitore, brevis est ni; nitens, a nisu longa; item educo educis, Ionga du; educo, educas, id est, nutrio, brevis. Concido, decido, incido, occido, si ad casum pertinent, correptam habent ci; si ad concisionem, productam. Colo, colis, brevis est co; colo, colas, longa. Placo placas, producta pla; placeo places, correpta. Pareo pares, id est, appareo, sive obtempero, producta pa; paro, paras, id est, praeparo, et pario, paris, correpta. Parentes, cum apparentes significat, producta pa; cum genitores, correpta, sicut et parientes. Idem si [Col. 0157C] neutri generis est, corripitur; si masculini, producitur in utroque numero. Levitas, si instabilitatem mentis designat, aut pusillitatem ponderis, brevis est le; si lenitatem tactus, unde ligna in aedificio levigata dicuntur, longa est.

Medias syllabas tribus modis cognoscimus, positione, diphthongo, et accentu; sed de positione et diphthongis, supra tractavimus. Accentus autem quasi adcantus dictus, quod ad cantilenam vocis nos faciat agnoscere syllabas: qui vocis accentus duo sunt, ad ea quae ⁜ 3 tractavimus necessarii, correptus et productus. Correptus est, quoties sine ulla mora vocis medias syllabas enuntiamus, ut moenia, tabula. [Col. 0157D] Productus est, quoties medias syllabas cum aliqua mora vocis exprimimus, ut fortuna, natura. Sciendum tamen est, quia illa quae in verbis i correpta proferuntur, cum in medium venerint, et ipsum i in e mutaverint, ut legis, lege, legere, ubique breviantur, excepto tamen cum a tribus excipiuntur consonantibus, b, m et t, ut legebam, legemus, legetur; caetera melius accentibus colliguntur, quia accentus in trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, ita considerandus [Col. 0158A] est, ut si quaeratur imicissimorum quibus syllabis constet, ediscimus primam brevem exemplo, ut: Nimium dilexit amicum; secundam longam accentu invenimus, tertiam longam positione, quartam brevem accentu, quia cum dicimus amicissimus, penultimam cum brevi accentu invenimus, quintam accentu longam; ultimam vero qualis sit, per singulas partes orationis monstrabimus in ⁜ 4 oratione subjecta.

Nominativus singularis has habet breves: a, ut citharista, vinea, toreuma; e, ut sedile; o, ut ordo, virgo; u, ut cornu; el, ut mel; il, ut vigil; ul, ut consul; m, ut tectum; n, ut carmen; us, ut justus, [Col. 0158B] cursus, cedrus, nemus; ir, ut vir; or, ut doctor; t, ut caput. Has item longas: i, ut frugi; il, ut Tanaquil; ol, ut sol; as, ut facultas; c, ut halec. Item haec sunt, quae in monosyllabis producuntur, in dissyllabis autem et trisyllabis vel in caeteris polysyllabis corripiuntur: ar, ut far, nar, Caesar; er, ut ver, pater; ur, ut fur, murmur; is, ut vis, glis, fortis; al, ut sal, Hannibal. Item torcular et pulvinar producta, quia quibusdam placuit hoc torculare dici, non torcular; et hoc pulvinare, non pulvinar. S terminatus, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut dies; si tertiae, tunc longa est, cum genitivus singularis non crescit, ut labes, caedes, tabes, pubes, clades, fames, vulpes, claves, aedes, strages, Hercules, proles, nubes; quamvis quidam [Col. 0158C] nubs nominativum enuntiari ⁜ 5 maluerit; vel cum, crescens, e productam ante novissimam syllabam habuerit, ut merces, quies, mercedis, quietis; vel cum monosyllaba fuerint nomina, aut de monosyllabis ducta, ut pes, bipes, sonipes; ubi notandum quod pes, sicut et sal et par, cum monosyllabum est, longa est. At cum per alios casus declinari coeperit, primam syllabam corripit; item Ceres, aries, paries, abies, nominativo et vocativo casu es producunt, at in caeteris casibus corripiunt; breviatur vero es, si aut e in i mutaverit in genitivo crescente, ut miles militis; aut brevem habuerit, ut seges segetis. Os monosyllaba, si ora significat, producitur; si ossa, breviatur. Quae tamen os syllaba cum in dissyllabis vel in trisyllabis venerit, et media syllaba genitivi [Col. 0158D] producta natura ⁜ 6 permansit, tunc longa erit, ut nepos nepotis; si vero correpta, breviatur, ut compos compotis. Us cum in genitivo crescente longa permanserit, producitur, ut virtus virtutis, tellus telluris, excepto uno palus, quod in genitivo disterminatur, palus, paludis. Unde est:

In verbis primae conjugationis producuntur a et as, ut ama, amas; in ⁜ 6 secundae e et es, ut sede, sedes; in tertiae productae i et is, ut nutri, nutris; in tertiae correptae breviantur e et is, ut cerne, cernis. In omnibus o corripitur, ut amo, sedeo, cerno, nutrio, tametsi auctoritas variet. Eadem in infinitivo modo penultimas syllabas a, e, et i productas habent, ut amare, sedere, nutrire. Item e correptam, ut cernere. [Col. 0160B] Similiter in aliis modis productis ejusdem vocalibus, ut amarem, amares, amaret, et caetera ad suam formam; e correpta in verbis tertiae conjugationis ⁜ 7 correptae, ut cernerem, cerneres, et caetera. Item es corripitur, ut sum, es, et quae ex his componi possunt, ut adsum, ades, possum, potes; item faxis, velis, adsis ⁜ 8 longas, quia pluralis numerus ea producit, cum dicimus, producta media adsitis, velitis, faxitis. Omnes in verbis novissimae syllabae, quae sunt hujusmodi, ut res et ses, longae sunt, quia producit eas numerus pluralis, ut amares, amaretis, amasses, amassetis. Item producenda sunt quae in c terminantur, ut fac, dic, duc, induc; aut ⁜ 9 i, ut amavi, amari; aut in u, ut amatu. Corripiuntur autem quae in m aut in es, ut amem, ames; vel in us, ut [Col. 0160C] amamus; vel in t, ut amat; vel in re, ut amare; vel in tis, ut amatis.

Adverbia quae in a terminantur, productione gaudent, ut una; quae vero in e, ex nomine veniunt, et comparationis gradus servant, ut docte, doctius, doctissime, producuntur; si autem a se nascuntur, ut saepe, aut non comparantur, ut rite; aut in comparatione deficiunt, ut bene, male, breviantur. I finita, praeter quasi, ibi et ubi, vel quae ex ipsis fiunt, ut sicubi, producuntur, ut heri. O indifferenter accipitur, ut falso. U producitur, ut noctu. L et r breviantur, ut semel, pariter; ul, ut simul, m, ut tam. N vero, excepto ⁜ 10 non, en, an, ubique breviatur, ut forsan. S breviatur, ut magis, funditus, excepto cum a praecessit, ut alias. C producitur, ut hic, illic, [Col. 0160D] adhuc. Monosyllaba producuntur, ut cur, plus, exceptis his, bis et ter. Verum ne dupliciter profertur; nam producitur, cum prohibendo dicitur:

Vel cum ponitur pro ut non, ut idem Prosper ait:

Conjunctiones fere omnes corripiuntur; sed quae a vel i terminantur, excepto qua, ita, nisi, producuntur, ut propterea, interea, si et ni. Quae in n desinunt, si a vel i ante eam habuerint, producuntur, ut an, sin, alioquin. Caeterae ⁜ 2 breviantur, exceptis his quae positione sunt longae, ut ast, aut.

Accusativae praepositiones solae, quae in a exeunt, producuntur, ut intra, et unum monosyllabum cis; ablativae vero corripiuntur omnes, ut ab, exceptis monosyllabis quae aut vocalibus constant, ut a, aut vocalibus terminantur, ut de. Communes praepositiones [Col. 0161B] correptas esse liquet, ⁜ 3 ut super. Nec de loquelaribus praepositionibus reticendum, tametsi non in fine, sed in principio verborum semper ponantur, quae sunt: am, co, con, di, dis, re, se. Quarum am et dis positionem quaerunt, ut amplector, disjungo, et ideo longae fiunt. Co dichrona est, ut coerceo, connecto. Con longa, ut conjicio. Di longa, ut dirigo. Se longa, ut secerno. Re autem ubique breviatur, ut remitto, excepto refert cum distat significat: ut,

Omnes interjectiones, si monosyllabae fuerint, producuntur, ut heu: caeterae vero exemplo similium [Col. 0161C] partium orationis aestimandae sunt; item interjectiones omnes, ut Audacius ait, cum de Graeco sermone mutuati sumus; ideo in novissimis syllabis fastigium capiunt, ut papae, atat; eodem modo et coeterae similiter, vel acutum vel circumflexum in ultimo sumunt accentum.

Pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio: dictus inde, quod hoc quasi pedali regula ad versum utimur mensurandum. Sunt autem pedes disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sedecim, singuli nominatim distincti; at qui ex his geminatis accrescunt sine nomine generaliter συζυγίαι, id est, conjugationes dicuntur; unde fit, omnes pedes a disyllabis usque ad hexasyllabos [Col. 0161D] centum viginti quatuor colligi, de quibus in Donato plenissime, quisquis velit, inveniat; sed nos in praesenti opusculo disyllabos tantum et trisyllabos meminisse sufficiat. Ergo disyllabi quatuor hi sunt: pyrrichius ex duabus brevibus, temporum duorum, ut amor; huic contrarius est spondeus, ex duabus longis, temporum quatuor, ut aestas. Iambus ex brevi et longa, temporum trium, ut parens. Huic contrarius est trochaeus ex longa et brevi, ut versus, temporum trium. Trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus brevibus, temporum trium, ut macula; huic [Col. 0162A] contrarius est molossus, ex tribus longis, temporum sex, ut Aeneas. Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, temporum quatuor, ut pietas; huic contrarius est dactylus, ex longa et duabus brevibus, temporum quatuor, ut regula. Amphibrachys ex brevi et longa et brevi, temporum quatuor, ut arena; huic contrarius est amphimacrus, ex longa et brevi longa, temporum quinque, ut impotens. Bacchius, ex brevi et duabus longis, temporum quinque, ut poetae; huic contrarius est antibacchius, ex duabus longis et brevi, temporum quinque, ut natura: hos sequuntur, ut dixi, pedes tetrasyllabi sedecim, pentasyllabi triginta duo, et asyllabi [ L. hexasyllabi] sexaginta quatuor. Sed haec interim nostro operi, quod de arte metrica cudimus, satis esse putamus.

Metrum dactylicum hexametrum, quod et heroicum vocatur, eo quod hoc maxime heroum, hoc est virorum fortium facta canerent, caeteris omnibus pulchrius celsiusque est; unde opusculis tam prolixis quam succinctis, tam vilibus quam nobilibus aptum esse consuevit. Constat autem ex dactylo et spondeo, vel trocheo, ita ut recipiat spondeum locis omnibus, praeter quintum, dactylum praeter ultimum; trocheum vero loco tantum ultimo, vel (ut quidam definiunt) spondeum ultimo loco semper, et in omnibus praeter quintum; trocheum vero nusquam, quia etsi ultima brevis est natura, tamen spondeum facit, ad votum poetarum, quia (ut praediximus) ultimam versus omnes syllabam indifferenter [Col. 0162C] accipiunt, alioquin legitimum numerum viginti quatuor temporum versus hexameter non habebit, quia tot illum pro sui perfectione habere decebat, quot habet libra plena semiuncias. Hujus exemplum:

[Col. 0163C] At vero in hexametro carmine concatenatio versuum plurimorum solet esse gratissima, quod in Aratore et Sedulio frequenter invenies, modo duobus, modo tribus, modo quatuor aut quinque versibus, nonnunquam sex vel septem, vel etiam pluribus adinvicem connexis, quale est illud:

Scansionum autem in versibus sunt species quatuor: conjuncta, distincta, mista, divisa. Conjuncta, quae caeteris laudabilior habetur, illa est, ubi nusquam pes cum verbo finitur, ut:

[Col. 0164D] Distincta, ubi verba cum pedibus terminantur, ut

Synalepharum quoque commemorando ratio est, quia nonnunquam ultima verbi syllaba vel particula syllabae videtur absumi. Unde synalepha Graece dicitur, quasi quodam saltu transmittens. Fit autem duobus modis. Primo, cum aliqua pars orationis aut in vocalem litteram, aut in m consonantem desinit, [Col. 0165D] incipiente a vocali sequente parte orationis, illa quae sequitur pars orationis praecedentem vel litteram vocalem, vel syllabam quae in m desierat, sua vocali absumit. Quod dico hujusmodi est:

Scanditur enim ita: Arcta vi dactylus, est ve spondeus, intercepta a syllaba per synalepham. Absumitur et particula syllabae, cum dicit idem Prosper:

Scanditur enim ita: Sumite dactylus, quam ma spondeus, gnapposu dactylus, assumpta parte syllabae [Col. 0166A] per synalepham. Item pars syllabae, quae in m desinit, synalepha intercipitur, cum dicitur:

Scanditur namque ita: Nullus e dactylus, nest in spondeus, absorpta m per synalepham, et item: Qui sanc spondeus, tet jus spondeus, absumente synalepha particulam syllabae um. Item tota syllaba quae in m terminata est, per synalepham interit, cum dicitur:

Scanditur namque sic: Magnum spondeus, praesidi dactylus, est sa spondeus, intercepta um syllaba per synalepham. Quaecunque ergo verba in m terminantur, nisi positione cujuscunque consonantis defendantur, [Col. 0166B] synalepha irrumpente syllabam ultimam aut ⁜ 1 perdunt, aut minuunt, excepto cum ab h littera sequens sermo inchoaverit; tunc etenim in arbitrio poetarum est, utrum haec instar fortiorum consonantium synalepham arceat, an pro modo suae fragilitatis nihil valeat. Valuit namque in hoc, quia voluit poeta:

Sciendum est autem quod nunquam in eadem parte orationis media fieri potest synalepha; verum [Col. 0166C] si in medio verbo duae vocales coeunt, quarum prior sit longa, potest illa quae sequitur priorem facere brevem de longa, si sic poeta voluerit, auferendi autem funditus potestatem non habet. Est autem naturaliter longa in illo Paulini, ut:

Et hoc ut supra retulimus, inter communes syllabas computatur. Ubi autem in metris prendo pro [Col. 0166D] prehendo, vel secla pro saecula legitur, vel aliquid hujusmodi, non est synalepha, sed syncope, quae species est metaplasmi quia non littera vel syllaba ⁜ 2 scandendo aufertur: sed ne unquam scriberetur, libertate poetica provisum est. Unde illum Maronis versiculum:

Conjunctionem etiam solutionemque syllabarum, quam Graeci episynalepham et diaeresim vocant, ubi necesse est licitam scire metricum decet: conjunctionem videlicet qua duae de tribus; solutionem, qua duae de una syllaba efficiuntur. Cujus exemplum conjunctionis:

Abiete enim quatuor syllabas habet breves; stringe illud, et fit ab positione longa, quia a vocalis desinit [Col. 0167C] in b et excipitur ab i loco consonantis posita. Sic et ariete, naturaliter brevis est a, junge r ad ipsam, junge i et e sibimet, et fit ar syllaba positione longa, quia sequitur i loco consonantis posita. Item tenuia, stringe ten, et fac u consonantem, et sic de tetrasyllabo proceleusmatico facies trisyllabum dactylum. Tale est et: Fluviorum rex Eridanus. Fluvio anapestus est; sed si facis stringendo unam syllabam fluv, alteram io, efficis de anapesto spondeum. Haec conjunctio sive solutio saepius in i vel in ⁜ 2 a litteris fit, quarum et in nostratibus poetis multa habes exempla, ut Paulinus:

Neque enim in quinta regione versus heroici spondeum ponere moris erat, sed ita tamen versus hujusmodi illos voluisse scandere reor, ut addita in sono vocali, quam non scribebant, dactylus potius quam spondeus existeret; verbi gratia, Interecepto, increementa, interefectae, resperigebat, et per synalepham denarigenti. Quod ideo magis r littera quam caeterae consonantes patitur ⁜ 4 , quae quia durius naturaliter sonat, durior efficitur, cum ab aliis consonantibus excipitur, atque ideo sonus ei vocalis apponitur, cujus temperamento ejus levigetur asperitas: quod etiam in cantilenis Ecclesiasticis saepe in eadem [Col. 0168D] r littera facere consueverunt, qui antiphonas vel responsoria, vel caetera hujusmodi, quae cum melodia dicuntur, rite dicere norunt. Sed et hoc commemorandum, quia cum nomina, quae in jus vel in ium terminantur, duo ii in genitivo habere debeant, casu duarum aeque syllabarum, metrici nonnunquam in eodem genitivo casu unam syllabam pro duabus proferunt, vel ablata videlicet una i de duabus, vel ambabus in unam syllabam geminatis, quamvis id fieri posse plurimi, Donato teste, negent; dicit enim Paulinus:

Cujus scansio versus par est praefati, nisi forte regulam Lucilii secuti sunt, qui Lucilium et Aemilium [Col. 0169B] et caetera nomina, quae ante u habent i , non solum in vocativo, sed etiam in genitivo casu per unum i scribi posse existimant.

Attamen intuendum est nobis, quia et auctoritas nonnunquam et necessitas metricae disciplinae regulas licite contemnit. Necessitas quidem in his verbis, quae non aliter in versu poni possunt, ut sunt ea quae quatuor syllabas breves habent, ut Italiam, basilica, religio; vel tres primas breves, ut reliquiae; vel unam in medio brevem, ut veritas, trinitas, quae neque dactylum consuetum, neque spondeum facere possunt, quod in propriis nominibus maxime solet evenire. Hujus exemplum:

Spiritus enim primam syllabam habet longam. Unde vera scansio versus istius haec est: cum san spondeus, cto spiri antibacchius, et non dactylus; sed poeta, ut gloriam sanctae et individuae Trinitatis clara voce decantaret, neglexit regulam grammaticae dispositionis. Idem ipse in carmine Paschali:

Sic enim scanditur: Sic ait dactylus, ipse do dactylus, cens e trocheus, gin pa spondeus, ablato o per synalepham. Aut si scandere vis cens ego, et facere [Col. 0170B] dactylum, contra morem ipsius Sedulii, quem per omnia servavit, agis ut immunis stet vocalis altera superveniente vocali. Idem in eodem opere:

In quo ut veritatem dominici sermonis apertius commendaret, postposuit ordinem disciplinae saecularis. Idem iterum:

[Col. 0170C] Nam et in exemplis antiquorum inveniuntur alii quoties duo spondei in fine versus sicut et duo dactyli nonnunquam, ut sunt illa Maronis:

Quamvis hoc rarissime inveniatur, nisi ita ordinatum, ut et dactyli, qui in fine est, ultima syllaba per synalepham sequenti versui jungatur; et spondeus, qui in quinta regione est, r litteram habeat alteri consonanti, vel praepositam, vel subjectam, cujus duritia per adjectam vocalem levigata, dactylus sentiatur in sono, cum appareat spondeus in scripto, quod utrumque ut fiat, exemplis supra monstravimus, quia et aliis in metrico opere regulis multum [Col. 0170D] libere utebantur, quas moderni poetae distinctius ad certae normam definitionis observare maluerunt. Nam et vocalem brevem quae q et u et vocali qualibet exciperetur voluerunt esse communem, ut Lucretius:

[Col. 0171A] Quod nunc poetae in eadem parte orationis, ut supra docuimus, magis fieri oportere decernunt. Idem vocalem in fine verbi correptam quae excipitur a littera z inter communes syllabas deputavit, ut: Eurique Zephyrique tonat domus. Qui eadem libertate synalepha utebatur, si quidem et m, ubi voluit in fine verbi positam a supervenientis vocalis absumptione reservavit, ut: Iterum iterumque movebo. Et longam vocalem longam remanere permisit, ut:

Verum quia de metro heroico quae videbantur, tractavimus, libet et aliorum genera metrorum, ea duntaxat quae magis usui ⁜ 1 habere reperimus, parumper commemorare. Est igitur metrum dactylicum Phalecium pentametrum, quod constat ex spondeo et dactylo et tribus trocheis. Hujus exemplum,

Metrum dactylicum Sapphicum pentametrum constat ex trocheo, spondeo, dactylo et duobus trocheis, cui metro post tres versus comma heroicum subjungitur. Hoc metro sanctus antistes Paulinus sextum beati confessoris Felicis librum composuit, cujus principium est:

Metrum dactylicum tetrametrum catalecticum constat ex spondeo, dactylo, catalecto, dactylo, spondeo; quo usus est sanctus Ambrosius in precatione pluviae, cujus exordium hoc est:

Idem usus est eodem metro in postulatione serenitatis, quod ita incipit:

Metrum iambicum hexametrum recipit iambum locis omnibus; tribrachym locis omnibus praeter novissimum; [Col. 0172C] spondeum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus; pyrrichium loco tantum ultimo. Quo nobilissimus Hispanorum scholasticus, Aurelius Prudentius Clemens scripsit prooemium Psychomachiae, id est, librum qui est de virtutum vitiorumque Pugna, heroico carmine composuit; ita enim inchoat:

Metrum iambicum tetrametrum recipit iambum locis omnibus, spondeum tantum locis imparibus. Quo scriptus est hymnus Sedulii,

Recipit hoc metrum aliquoties, ut scribit Mallius Theodorus, etiam tribrachym locis omnibus, praeter novissimum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus. Unde est:

Metrum iambicum tetrametrum ⁜ 1 Colophon, quod Anacreontium dicunt, recipit anapestum, duos iambos et semipedem; quo usus est Prosper Tyro in principio exhortationis ad conjugem, ita dicens:

Metrum trochaicum tetrametrum, quod a poetis Graecis et Latinis frequentissime ponitur, recipit locis omnibus trocheum, spondeum omnibus praeter tertium. Currit autem alternis versiculis, ita ut prior [Col. 0173C] habeat pedes quatuor, posterior pedes tres et syllabam. Hujus exemplum totus hymnus ille pulcherrimus:

In quo aliquando et tertio loco prioris versiculi spondeum reperies, ut:

Haec de metris eminentioribus commemorasse sufficiat, quorum exempla copiosiora apud scriptores invenimus; praeterea sunt metra alia perplura quae in libris Centimetrorum simplicibus monstrata [Col. 0173D] exemplis quisquis cupit, reperiet. Reperiuntur quaedam et in insigni illo volumine Porphyrii poetae, ⁜ 3 quod ad Constantinum Augustum missum meruit de exsilio liberari. Quae quia pagana erant, nos tangere non libuit. Videtur autem rhythmus metris esse consimilis, quae est verborum modulata compositio non metrica ratione, sed numero syllabarum ad indicium aurium examinata, ut sunt carmina vulgarium poetarum. Et quidem rhythmus sine metro esse potest, metrum vero sine rhythmo esse non potest: quod liquidius ita definitur. Metrum est [Col. 0174A] ratio cum modulatione; rhythmus modulatio sine ratione: plerumque tamen casu quodam invenies etiam rationem in rhythmo non artificis moderatione servatam, sed sono et ipsa modulatione ducente, quem vulgares poetae necesse est rustice, docti faciant docte; quomodo et ad instar iambici metri pulcherrime factus est hymnus ille praeclarus:

Sane quia multa disputavimus de poematibus et metris, commemorandum in calce quia poematum genera sunt tria; aut enim activum vel imitativum est, quod Graeci dramaticon vel ⁜ 4 micton appellant; aut enarrativum, quod Graeci exegematicon vel apangelticon nuncupant; aut commune vel mistum, quod Graeci coenon vel micton vocant. Dramaticum est, vel activum, in quo personae loquentes introducuntur, sine poetae interlocutione, ut se habent tragoediae et fabulae. Drama enim, Latine fabula dicitur; quo genere scripta est illa Ecloga,

Haec tibi, dulcissime fili, et collevita Cuthberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi, et quae sparsim reperta, diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli, ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita ⁜ 5 etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem: cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, [Col. 0175A] parvum subjicere libellum non incongruum duxi; tuamque dilectionem sedulus exoro ut lectioni [Col. 0176A] operam impendas, illarum maxime litterarum in quibus nos vitam habere credimus sempiternam.

[Col. 0175A] Solet aliquoties in Scripturis ordo verborum, causa decoris, aliter quam vulgaris via dicendi habet, figuratus inveniri: Quod grammatici ⁜ 1 Graece schema vocant, nos habitum, vel formam, vel figuram recte nominamus, quia per hoc quodammodo vestitur et [Col. 0175B] ornatur oratio. Solet iterum tropica locutio reperiri, quae fit translata dictione a propria significatione ad non propriam similitudinem, necessitatis aut ornatus gratia. Et quidem gloriantur Graeci talium se figurarum vel troporum fuisse repertores.

Sed ut cognoscas (dilectissime fili), cognoscant item omnes, qui haec legere voluerint, quod sancta Scriptura caeteris omnibus scripturis non solum auctoritate, quia divina est, vel utilitate, quia ad vitam ducit aeternam, sed et antiquitate, et ipsa praeeminet positione dicendi, ideo placuit mihi, collectis de ipsa exemplis, ostendere quia nihil hujusmodi schematum, sive troporum valent praetendere ⁜ 2 ullis saeculis eloquentiae magistri, quod non ⁜ 3 illa praecesserit ⁜ 4 .

[Col. 0175C] Sunt autem multae species schematum et troporum: tamen praecipua aliquot schemata et tropos selectiores Scriptura habet, tanquam excerptos ex istis qui sunt grammaticis familiares, quorum primus tropus, metaphora, est omnium generalissimus; nam caeteri omnes, hujus speciei videntur esse: Metaphora, catachresis, metalepsis, metonymia, antonomasia, characterismos, exoche, epitheton, synecdoche, onomatopoeia, periphrasis, hyperbaton, hysterologia, hysteron-proteron, anastrophe, parenthesis, synchesis, tmesis, diacope, hyperbole, allegoria, ironia, antiphrasis, aenigma, charientismos, paroemia, sarcasmos, asteismos, mycterismos, homoeosis, homoeologia, soresmos, icon, icasmos, catatyposis, hypotyposis, metastasis, enargia non energia, parabola, [Col. 0175D] antapodosis, paradigma.

Hucusque habes nomenclaturam troporum grammaticorum, nunc vero schematum: Prolepsis, zeugma, protozeugma, mesozeugma, hypozeugma, hysterozeugma, synezeugmenon, enexaerumenon, hypozeuxis, syllepsis, asyntheton vel asyndeton, dialyton, polysyntheton, anadiplosis, anaphora, epanalepsis, epizeuxis, epimone, paronomasia, prosonomasia, schesis onomatôn, paromoeon, [Col. 0176A] homoeoteleuton, homoeoptoton, polyptoton, metabole, hyrmos, diasyrmos, climax.

Grammatici tamen alia habent figurarum genera tali ordine: primo, orationis vitia, barbarismum, scilicet, et soloecismum. Secundo, obscurum, et [Col. 0176B] inordinatum. Tertio, deinde, metaplasmum. Postremo, schemata et tropos.

Obscurae orationis species sunt: Acyrologia, pleonasmos, perissologia, amphibologia, tautologia, battologia, macrologia, eclipsis, aposiopesis, aenigma.

Inordinatae orationis species sunt: Tapinosis, aeschrologia, cacozelia, cacosyntheton, cacophaton.

Metaplasmi vero species hae sunt: Metaplasmus, prosthesis, epenthesis, anadiplosis, epectasis, paragoge, aphaeresis, syncope, apocope, ectasis, systole, diaeresis, synaeresis, eclipsis, synaloepha, antithesis, metathesis, parallage.

His autem enumeratis, accipe eminentiora decem et septem schemata divinae Scripturae. Prolepsis, [Col. 0176C] praeoccupatio; zeugma, conjunctio; hypozeuxis, subjunctio; syllepsis, conceptio; anadiplosis, replicatio; anaphora, relatio; epanaphora, subrelatio; epanalepsis, repetitio; epizeuxis, congeminatio; paronomasia, denominatio; schesis onomaton, affectio; paromoeon, similitudo; homoeoteleuton, similis terminatio; homoeoptoton, ex similibus casibus; polyptoton, ex pluribus casibus; hyrmos, convenientia; polysyndeton, abundans conjunctionibus; dialyton, aut asyntheton, seu asyndeton, dissolutio.

Prolepsis, praeoccupatio, sive praesumptio, dicitur. Figura est quando ea quae sequi debent anteponuntur, quemadmodum habetur in psalmo LXXXVI: Fundamenta ejus in montibus sanctis, diligit Dominus portas Sion. Ante posuit ejus, et postea cujus, id est, Domini. [Col. 0176D] Item psalmo XXI: Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem, pro divident, et mittent. Item Ezechiel I, nihil anteponens, ita incipit: Factum est in tricesimo anno, etc. Sermonem conjunctionis posuit, nihil aliud ante cui hoc subjungeretur, praeponens.

Zeugma conjunctio dicitur, figura quando multa pendentia, aut uno verbo, aut una sententia, concluduntur. Uno verbo, ut Apostolus ait ad Ephesios, IV: [Col. 0177A] Omnis amaritudo et ira et indignatio et clamor et blasphemia tollatur a vobis. Sententia autem, quemadmodum Psalmista in psalmo XIV praeponens: Qui ingreditur sine macula, et operatur justitiam; qui loquitur veritatem in corde suo; qui non egit dolum in lingua sua, nec fecit, etc. Ad ultimum ita concludit: Qui facit haec, non commovebitur in aeternum.

Hypozeuxis est figura superiori contraria, ubi singula verba, vel sententiae, singulis quibusque clausulis subjunguntur. Tale est et illud; in verbo, ut Psalmo CXLIV: Virtutem terribilium tuorum dicent, et magnitudinem tuam narrabunt; memoriam abundantiae suavitatis tuae eructabunt, et in justitia tua exsultabunt. Item (I Cor. XIII) : Sive prophetiae (inquit) evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur. [Col. 0177B] Sententiae, quemadmodum habetur psalmo XXVI: Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum; si exurgat adversum me praelium, in hoc ego sperabo.

Syllepsis est cum casus discrepantes in unam significationem congregamus, veluti habetur in psalmo LXXVII: Attendite, populus meus, legem meam. Item psalmo CXLIX: Ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis. Quod enim ait, ad faciendam, numeri singularis est, quod addidit, Increpationes, pluralis est.

Fit etiam syllepsis in sensu, id est, ubi pro multis unus, vel pro uno multi ponuntur. Pro multis unus, ut psalmo septuagesimo septimo: Immisit in eis muscam caninam, et comedit eos rana, et exterminavit [Col. 0177C] eos: cum non solum unam ad exterminandos Aegyptios muscam vel ranam, sed innumeras immitteret.

Item pro uno multi, quemadmodum habetur psalmo II: Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum; reges enim pro Herode, principes pro Pilato positos, apostoli intellexerunt, quemadmodum continetur in Actibus Apostolorum quarto capite.

Anadiplosis est congeminatio dictionis, quae in ultima parte praecedentis versus, et prima sequentis iteratur, veluti habetur in psalmo CXXI: Stantes erant pedes nostri in atriis tuis, Jerusalem, Jerusalem quae aedificatur ut civitas. Item apud Jeremiam, capite secundo: Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas, cisternas dissipatas, quae continere non valent aquas.

[Col. 0177D] Anaphora est relatio, cum eadem dictio bis saepiusque per principia versuum repetitur, quemadmodum habetur psalmo XXVI: Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? Dominus defensor vitae meae, a quo trepidabo? Et infra: Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum. Si exsurgat adversum me praelium, in hoc ego sperabo.

Fit etiam anaphora ut eodem versu, per principia sensuum, quemadmodum psalmo XVIII: Vox Domini in virtute, vox Domini in magnificentia, vox Domini confringentis cedros. Quae figura in Psalmis usitatissima est.

Hanc quidam epanaphoram vocant.

Epanalepsis est sermonis in principio versus positi in ejusdem fine repetitio, quemadmodum Apostolus [Col. 0178A] ad Philippenses, qua to capite: Gaudete in Domino semper, iterum dico, gaudete. Item psalmo LXXXII: Deus, quis similis erit tibi? ne taceas, neque compescaris, Deus.

Epizeuxis est ejusdem verbi in eodem versu sine aliqua dilatione congeminatio, quemadmodum habetur apud Isaiam, cap. XL: Consolamini, consolamini, populus meus, dicit Dominus vester. Et iterum apud eumdem, LI: Elevare, elevare, consurge, Jerusalem. Et adhuc apud eumdem, cap. XXXVIII: Vivens, vivens, ipse confitebitur tibi. Item psalmista simile quiddam habet psalmo XVIII: Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam.

Alibi repetitio ejusdem sermonis pallilogiae obtinet nomen.

[Col. 0178B] Paronomasia denominatio dicitur, quoties dictio pene similis ponitur in significatione diversa, mutata videlicet littera, vel syllaba, ut in psalmo XXI, juxta Hebraicam veritatem: In te confisi sunt, et non sunt confusi. Et, Philipp. III: Videte malos operarios, videte concisionem; nos autem sumus circumcisio, qui spiritu Deo servimus. Quam Isaias propheta cap. V, figuram elegantissime in sua lingua confecit, ubi ait: Exspectavi ut faceret judicium et ecce iniquitas; et justitiam, et ecce clamor. Hebraice enim judicium ▩ [Hebrew Text] dicitur, ▩ [Hebrew Text] iniquitas, ▩ [Hebrew Text] justitia, ▩ [Hebrew Text] clamor, appellatur. Pulchre itaque una vel addita vel mutata littera, sic verborum similitudinem temperavit, ut pro dictione ▩ [Hebrew Text] diceret ▩ [Hebrew Text] , et pro ▩ [Hebrew Text] poneret ▩ [Hebrew Text] .