089

Jam Egfridus in bello Pictorum occubuerat, jam Theodorus in mortem vergebat, qui de peccato in Wilfridum commisso sanciatus conscientiam, ipsum et Erkenwaldum episcopum evocavit Londoniam: ipsis omnia peccata confessus, illo se potissimum permoveri scrupulo dixit, quod in sanctum commisisset, passus eum contra regulas spoliari, vel aperta instantia, vel occulta patientia. Et quia, inquit, finis mihi futuro anno imminet, sicut Deo praenuntiante cognovi, et frequens aegritudo [ Al., aegritudo admonet], rogo te, sanctissime pontifex, ut benignus mihi commissum indulgeas, et sedem archiepiscopatus mei subeas: quippe qui sis omnium Anglorum in Romanis legibus peritissimus; ego Deo donante conabor, ut veteres offensas recenti officiorum sedulitate deleam, reges et auctoritate et precibus amicos facturus. Placide ad haec, et ut virum sanctum decebat, respondit Wilfridus: sed ut archiepiscopatum [Col. 0045C] sine majoris definitione concilii susciperet, non consentit [ Al., consensit]. Totis ergo viribus Theodorus exsurrexit, ut Wilfridus episcopatum reciperet, missis legatis et scriptis ad Alfridum regem Northumbrorum, qui Egfrido successerat, et sororem ejus Elfledam abbatissam de Streneshalh, ut simultatibus retropositis incunctanter charitatem ejus complecterentur. Cujus studii ut fervor patescat, epistolam, quam regi Merciorum Ethelredo direxit, hic ponam.

Gloriosissimo et excellentissimo regi Merciorum Theodorus Dei gratia archiepiscopus in Domino perennem salutem.

Cognoscat, fili dilectissime, tua miranda sanctitas pacem me habere cum venerando episcopo Wilfrido, et ideo, charissime, te admoneo, et in Christi charitate [Col. 0045D] praecipio tibi, ut ejus sanctae devotioni, quantum vires suppetunt, patrocinium, sicut semper fecisti, quandiu vivas indulgeas, quia longo tempore propriis orbatus substantiis, multum inter paganos in Domino laboravit. Et idcirco ego Theodorus, humilis episcopus, decrepita aetate, hoc tuae beatitudini suggero, qui aapostolica, hoc, sicut scis, commendat auctoritas, et vir ille sanctissimus in patientia sua possedit animam suam, et injuriarum sibi irrogatarum, mitis et humilis, caput suum sequens, medicinam exspectavit; et, si inveni gratiam in conspectu tuo, licet tibi pro longinquitate itineris grave videatur, oculi [Col. 0046A] mei jucundam faciem tuam videant, et benedicat tibi anima mea antequam moriar. Age ergo (fili mi) taliter de illo praefato sanctissimo, sicut te deprecatus sum. Quod si patri tuo non longe de hoc saeculo recessuro obedieris, multum tibi proficiet ad salutem. [Col. 0046B] Vale.

Venienti ergo ad reges cum epistolis archiepiscopi Wilfrido, salutatio impertita, indultus favor. Alfridus, qui eum quondam probe nosset, ad se sponte invitato prius coenobium Heugsteldeim, hinc definitione concilii Eboracensem episcopatum, et Ripis monasterium liberaliter indulsit. Stetit haec amicitia inter eos vix annis quinque, quoad virosa consilia, in finibus quorumdam confota, eruperunt in publicum; quibus praeventus rex Alfridus, monasterium Ripense possessionibus propriis mutilans episcopatum ibi constituere meditabatur, asserens decretis Theodori archiepiscopi consentiendum non primo et ultimo tempore prolatis; sed illis quae mediis diebus [Col. 0046C] edicta discordia agitare noscuntur. Quibus infensus Wilfridus, ad regem Merciorum Ethelredum amicum suum discessit. Sub eo plurimo conversatus tempore, Sexwulfo Licetfeldensi episcopo defuncto, episcopatum illum rexit, omnibus provincialibus amandus juxta et reverendus: plurima machinamenta rege Alfrido et Berthwaldo archiepiscopo, qui Theodoro successerat, in Wilfridum struentibus et deterentibus.

Hoc tandem sedit, ut cum spe pacis praetenta vocarent ad concilium, ibi vel blandimentis ad libitum suum inflecterent, vel, si non consentiret, opprimerent. Ille doli nescius, et alios ex rectitudine animi sui metiens, ad concilium perrexit: sed longe aliud, quam speraverat, expertus est. Siquidem cum eum [Col. 0046D] conviciis et falsis objectionibus criminum diu fatigassent, ad ultimum eum interrogarunt, si Theodori archiepiscopi decretis obedire vellet. Quorum ille nequitiam persentiens, callido responso frustratus est, dicens se libenter illis Theodori definitionibus obediturum, quae sanctis canonibus consonarent. Deinde longa disputatione in ipsos invectus, acriter et vere quod jam per viginti duos annos praeceptis trium apostolorum, Agathonis, Benedicti, Sergii, increduli, Theodori archiepiscopi decreta per dissensionem acta diligerent, quievit, et jam Alfrido surgebant cristae, adeo ut archiepiscopo diceret: Si praecipis, [Col. 0047A] pater, opprimam eum per violentiam. Quod cum etiam inimicis displicuisset, ut tanti nominis vir, et qui eorum fiducia captus ad concilium venisset, sustinere oppressionis praejudicium, alio itinere gradiendum putarunt. Itaque quasi pacifice suadere adorsi sunt, ut quia frequentissime dissensiones in Ecclesia Dei ejus causa pullulabant, ipse voluntate sua possessionibus et episcopatu cederet, et hanc renuntiationem scripto firmaret; hoc ejus commendaret famam, hoc accumularet gloriam si privatus mallet sub quiete degere, quam pro suo pontificatu, vel per se vel per alios procellas seditionum movere.

Sensit pater in his minis [ Al., nimis] implicitum negotium, et respondit, nihil aeque ad cumulum infamiae homini valere, quam si se sua damnaret voce. [Col. 0047B] Se primum fuisse, qui verum Pascha in Northanimbria Scotis ejectis docuerit, qui cantus ecclesiasticos antiphonatim instituerit, qui sanctissimi Benedicti regulam a monachis observari jusserit, pro quibus omnibus nunc senem et septuaginta fere annorum pontificem hoc in munere recipere, ut cogatur seipsum scripto damnare. Nossent ergo se illud non facturum, quod esset sibi dedecus, calamitas subjectis, incommodum cunctis: quin potius, sedem apostolicam appellare, et si quis eorum ecclesiasticum conflictum praesumeret, ea revocare.

Jam ergo septuagenarius iterum labores, iterum Romam meditatur, nec diu moratus mare transiit, viamque permensus Urbem introiit, sustinuitque [Col. 0047C] aliquantis diebus accusatores dum venirent; qui, cum venissent, illi causam suam epistolis, ipse quod ad se attinebat, hoc allegavit modo.

Domino beatissimo universali papae Joanni Wilfridus supplex et humilis servus servorum Dei episcopus.

Cognoscat sanctitas vestra, quod perturbationibus nuper in Britannia ortis ex parte eorum qui, contra decreta beatissimi Agathonis papae illiusque successorum venerabilium Patrum, sibimet episcopatum, et monasteria, terrasque cum omnibus facultatibus meis usurpabant, compulsus hanc sacrosanctam apostolicam sedem appellavi, contestans eos per omnipotentem Dominum, et beatum Petrum apostolum, ut si quis aliquam accusationem contra me haberet, ad vestram praesentiam veniret, sicut beatissimi [Col. 0047D] Sergii praedecessoris vestri scripta decernebant: et ideo petitionem humilitatis meae gloriosae praesentiae vestrae offerendam curavi, ut vos largiflua pietatis benevolentia confirmare dignemini, quae a beatissimis antecessoribus vestris erga meam parvitatem decreta sunt; et si quis contra me accusator advenerit, per vestram jussionem productus in medium, quod voluerit objiciat: et si quidlibet vel minimum objectum non probabiliter cassavero, paratus sum severitatem canonum experiri. Deinde rogo, ut litteras commendatorias de vestra celsitudine ad Ethelredum regem Merciorum adipiscar, ut omnia monasteria mea, quae in ejus sunt provincia, quietem habeant ad Alfridum [ Al., Alfrithum] regem Northanimbrorum [Col. 0048A] epistolam habeam, ut omnia mea mihi reddat. Quod si forte sibi grave videbitur, ut episcopatum Eboracensem habeam, praevideat apostolica sedes, quis ibi habeatur episcopus: ego tamen monasteria duo in ea provincia posita Ripis et Hagustaldelae, quae fundavi, non amittam. In fine quoque spondeo me omnibus decretis Brethwaldi [Berthwaldi] archiepiscopi pariturum, quae contra praedecessorum vestrorum fundatissima decreta erga meam parvitatem non fuerint. His cum accusatores a Berthwaldo archiepiscopo missi respondere jussi essent, hoc primum dixerunt: Esse crimen capitale, quod in concilio in Britannia congregato decretis Britowaldi archiepiscopi se non obediturum Wilfridus contumaciter dixisset. De hoc stans in medio pontifex se expurgavit, [Col. 0048B] ut diceret se sic non indefinite respondisse, sed his tantummodo pariturum, quae contra canonum decreta non essent: esse autem contra regulas, ut ipse se sine ullo criminis objectu adjudicaret.

Haec tam probabilis et facilis responsio cum laetum plausum Romanis excitasset, jussi sunt accusatores domum redire, dicentibus episcopis, quod quamvis canonibus cautum esset, ut accusator primo accusationis capitulo decidens, ulterius ad aliorum tentamentum non assurgeret, se tamen pro reverentia Brithwaldi archiepiscopi non defuturos, quin omnia per ordinem discuterent; factumque est ut quatuor mensibus septuaginta conciliabula coacta, vel propter hoc solum, vel hoc praecipuum, finem gloriosum Wilfrido, ignominiosum accusatoribus habuerint, [Col. 0048C] Romanis maxima impensa mirantibus illorum impudentiam, illius eloquentiam, dum quidquid accusationum objecissent, ille nullo excogitato responso, sed Dei et veritatis fultus auxilio, quasi casses aranearum primo motu labiorum discuteret et subrueret; hoc pronius episcopi mirabantur causidicorum audaciam, quomodo ecclesiasticorum graduum immunes (nisi quod unus eorum diaconus esset) praesumerent accusare venerandum senem septuaginta annorum pontificem, torrentem eloquentiae: inter se ergo multum diuque graecizantes, tandem ad nostra verba conversi, damnarunt missos dignos carcere, missorem arguerunt stultitiae, Wilfridum pronuntiarunt exsortem ab omni crimine.

Hic subjicerem quantum emolumenti causae illius [Col. 0048D] attulerit synodus Agathonis papae lecta, sed et illud, quod in Meldis civitate Franciae ab oriente Parisii posita, cum domum rediret infirmitate pressus, visione sanatus sit angelica, nisi Beda Venerabilis historicus dignus pro se sermonum sobrietate credi, narrationem praevertisset. Nos ab ipso omissa scripturae perstricte inserimus. Quamvis igitur antistes rem obtinuisset, ambiebat tamen Romae remanere, senilem spiritum sub dominorum apostolicorum pedibus effusurus. Restitit pio voto pontificis Joannis ratio, qua diceret eum Angliae necessarium, ideoque jussit, ut quod supererat aevi, non in peregrinis auris [oris] consumeret, sed patriae commodis impenderet, etc.

(Vide infra.)

(Vide infra.)

(Vide infra.)

(Vide infra.)

Qua occasione haec synodus Romae coacta fuerit indicat Anastasius supra in Vita Joannis VII, nimirum quia per epistolas et legationem ab imperatore Justiniano petitum est, ut sancitos Constantinopoli canones Joannes papa congregato concilio examinaret, et quos catholicae disciplinae consentientes reperisset, rejectis caeteris, probaret et confirmaret. Indecenti postulato nihil pontifex detulit, et recte: nam inconveniens est et valde indecorum, vel minimum approbare eorum quae in pseudosynodo constituta fuerint. Vide quae dixi supra in Vita Joannis, verbo Concilium. Hac eadem synodo Wilfridus, Eboracensis episcopus, postquam jam ante sub Agathone papa semel injuste accusatus, in Romano concilio sub eodem Agathone Romae absolutus fuisset, ab Aldfrido rege secundo accusatus, secundo synodali judicio Romae absolutus fuit. Haec, teste Beda, acciderunt [Col. 0049C] anno quarto ante obitum Wilfridi, adeoque anno Christi 705, tempore Joannis papae VII. Nam cum testetur eumdem post hanc synodum quadriennio vixisse, anno redemptoris nostri 709, post obitum Osredi regis quarto, episcopatus sui anno 45 diem suum obiisse, negari non potest hanc synodum praedicto tempore celebratam fuisse. Scribit enim Beda, lib. V, cap. 20, eumdem Wilfridum annis 45 episcopatum tenuisse; et rursum lib. III, cap. 26, affirmat primum annum sedis illius cum anno Domini 664 coincidisse; unde necessario infertur quod [Col. 0050A] ultimus sedis Wilfridi inciderit in annum Domini 709, qui est quintus post illam synodum finitam, qua illum a calumniis adversariorum absolutum fuisse Beda lib. V, cap. 20, refert his verbis:

«Post quinque annos, inquit, denuo accusatus ab eodem ipso rege, Aldfrido scilicet, et plurimis episcopis, praesulatu pulsus est: veniensque Romam, cum praesentibus accusatoribus acciperet locum se defendendi, considentibus episcopis pluribus cum apostolico papa Joanne, omnium judicio probatum est, accusatores ejus nonnulla in parte falsas contra eum esse machinatos calumnias. Scriptumque est a praefato papa regibus Anglorum Edilredo et Aldfrido, ut eum in episcopatum suum (eo quod injuste fuerit condemnatus) facerent recipi. Juvit autem causam absolutionis ejus lectio synodi beatae memoriae papae Agathonis quae quondam ipso praesente in urbe atque in eodem concilio inter episcopos residente (ut praediximus) acta est. Cum ergo, causa exigente, synodus [Col. 0050B] eadem coram nobilibus et frequentia populi, jubente apostolico papa, diebus aliquot legeretur, ventum est ad locum ubi scriptum erat: Wilfridus Deo amabilis episcopus Eboracensis civitatis, apostolicam sedem de sua causa appellans, et ab hac potestate de certis incertisque rebus absolutus, etc., quae supra posuimus. Quod ubi lectum est, stupor apprehendit audientes: et silente lectore, coeperunt alterutrum requirere, quis esset ille Wilfridus episcopus. Tum Bonifacius consiliarius apostolici papae, et alii perplures, qui eum temporibus Agathonis papae ibi viderunt, dicebant ipsum esse episcopum, qui nuper Romam accusatus a suis, atque ab apostolica sede judicandus, advenerat.

«Qui jamdudum, inquiunt, aeque accusatus huc adveniens, mox audita et dijudicata causa et controversia utriusque partis, a beatae memoriae papa Agathone probatus est contra fas a suo episcopatu repulsus: et tanto apud eum habitus est honore, ut ipsum in concilio quod congregarat episcoporum [Col. 0050C] quasi virum incorruptae fidei et animi probi residere praeciperet. Quibus auditis, dicebant omnes una cum ipso pontifice, virum tantae auctoritatis, qui per quadraginta prope annos episcopatu fungebatur, nequaquam damnari debere, sed ad integrum culpis accusationum absolutum in patriam cum honore reverti.»

Postquam (quae retulimus) de concilio sub Alfrido rege, et Berthwaldo archiepiscopo, anno gratiae 701 perorasset Malmesburius, ad Niddense hoc concilium transiens, sic orditur: «Rediit igitur (Wilfridus) et apostolicas epistolas regi Merciorum jam monacho Ethelredo attulit. Humiliter ille et genu flexo dignationem salutationis apostolicae suscepit, et perlectis chartis. quod tenor earum jubebat, a Kenredo filio fratris Wlfarii, quem sibi regem suffecerat, compleri non gravate obtinuit. Erat enim et ille timore Dei plenus, sicut post quadriennium voluntaria regni abrenuntiatione mundo approbatum est: nec segnius Brithwaldus archiepiscopus pacem non aspernanter ambiens in unanimitatem fraternae concordiae accurrit. Exterritum minis apostolicae sedis aiunt, legatis damnationem [Col. 0051B] suam gravibus querimoniis aggerentibus, quamvis Wilfridus eos jam adjudicatos exemisset.

Solus Alfrithus rex Northanimbrorum obstinatioris animi sententiam [ Al., semitam] terens, pervicaciam tenuit. Nuntiis enim ad se ex parte Wilfridi directis serenum primo responsum retulit: sed depravatus (ut creditur) malevolorum consiliis, quibus extra suam dignitatem nimis indulgebat, redeuntes ad se die condicto tali sententia contristavit: se quidem legatorum personis, quod essent et vita graves, et aspectu honorabiles, honorem ut parentibus deferre: caeterum assensum legationi omnino abnuere, quod esset contra rationem homini jam bis a toto Anglorum concilio damnato propter quaelibet apostolica scripta communicare. Sed nec ipse multo post in hac vita moratus est tempore. Statim enim, illis abeuntibus, acerba correptus valetudine, ad mortem exercebatur. Amaritudo tormenti rationem olim in animo regali sopitam elicuit, et secundum prophetam, vexatio dedit intellectum auditui [Col. 0051C] (Isai. XL) . Intelligens enim se merito inobedientiae plexum, promisit omnem emendationem facti Wilfrido exhibiturum, si sibi viventi adduci potuisset; nec cessavit, quantum ante praeclusam vocem loqui potuit, idem promittere, et si ipse voti effectu careret, haeredem suum ut faceret adjurare: et ille quidem mature defunctus, apostolicas litteras se sprevisse sero indoluit, quarum minas effugere non meruit: quas, quia crebro commemoravi, hic abbreviatas ponere fert animus, ut palam sit quanta miseria involvat mortales, quod illi viri, quos sanctissimos celebrat antiquitas, Theodorus, Berthwaldus, Joannes Bosa, nec non et Hilda abbatissa digladiabili odio impetierint Wilfridum Deo, ut ex ante dictis probatur, acceptissimum.»

Heddius in Vita S. Wilfridi, cap. 58, quem Malmesburiensis sequitur, longiore filo acta hujus synodi produxit, quem hic adjicere lubet.

«In primo anno Osredi regis Berctwaldus, Cantuariorum [Col. 0051D] Ecclesiae et pene totius Britanniae archiepiscopus, de austro veniens, habens ex praecepto apostolicae sedis aquilonalium regem cum omnibus episcopis suis et abbatibus, et totius regni ejus principibus, ad synodalem locum de causa B. Wilfridi episcopi diligenter invitare; et ita factum est. Nam in unum locum juxta fluvium Nid ab oriente congregati, rex cum suis, et tres episcopi ejus cum abbatibus, nec non et beata Aelfleda abbatissa, semper totius provinciae consolatrix, optimique consiliatrix; Berctwaldus quoque archiepiscopus et Wilfridus episcopus simul in una die advenerunt. Deinde sedentibus rege et episcopis cum principibus eorum in loco synodali, tali modo archiepiscopus loqui incipiebat: Oremus Dominum Deum nostrum, ut pacis concordiam in cordibus nostris per Spiritum sanctum indulgeat. Habemus enim, ego et beatus Wilfridus episcopus, scripta apostolicae sedis parvitati meae per [Col. 0052A] nuntios directa, et per semetipsum similiter allata, ut ea in praesentia reverentiae vestrae recitentur humili prece deposcimus. Quibus venerabiles domini licentiam dederunt; et coram synodo, omnibus audientibus, utriusque libri a principio usque ad finem legebantur. Post lectionem autem, cunctis tacentibus, Berectfridus, secundus a rege princeps, ad archiepiscopum dixit: Nos qui interpretatione indigemus, quid apostolica auctoritas dicat audire delectat. Et respondit ei archiepiscopus dicens: Judicia apostolicae sedis longo circuitu et ambagibus verborum unum tamen intellectum de eadem utrique libri ostendunt, quorum brevi sermone sensum tantum explicabo. Apostolica namque potestas, quae primum Petro apostolo et principi apostolorum ligandi solvendique donata est, sua auctoritate de beato Wilfrido censuit, ut in praesentia mea, licet indignus, et omnis conventus, praesules Ecclesiarum hujus provinciae, antiquam inimicitiam pro salute animarum relinquentes, beato Wilfrido [Col. 0052B] episcopo in bono reconcilientur. Nam his coepiscopis meis e duobus ab apostolica sede judiciis optio datur; utrum voluerint, eligant, ut aut cum Wilfrido episcopo pacem plane perfecteque ineant, et partes Ecclesiarum, quas olim ipse regebat, sicut sapientes mecum judicaverint, restituant; aut si hoc optimum noluissent, omnes simul ad apostolicam sedem pergerent, ibique majori consilio dijudicentur. Si quis vero contemnens (quod absit) neutrum ex his duobus implere voluerit, sciat se, si rex sit aut laicus, a corpore et sanguine Christi excommunicatum; si vero episcopus aut presbyter (quod est exsecrabilius et dictu horrendum), ab omni gradu ecclesiasticae dignitatis degradari. Haec sunt judicia apostolicae sedis, brevi sermone exposita. Episcopi vero resistentes, dixerunt: Quod praedecessores nostri olim Theodorus archiepiscopus ab apostolica sede emissus, et Ecfridus rex censuerunt, et postea in campo qui Estrefeld dicitur, una nobiscum pene totius Britanniae episcopi, suaque archiepiscopali praesentia excellentissima [Col. 0052C] cum rege Alfrido judicavimus, quomodo immutare quis valeat? Interea autem beatissima Aelfleda abbatissa benedicto ore suo dixit: Vere in Christo dico testamentum Alfridi regis in ea infirmitate, qua vitam finivit, qui votum vovit Deo et sancto Petro dicens: «Si vixero, omnia judicia apostolicae sedis, quae antea renui audire, de beato episcopo Wilfrido, implebo. Si tamen diem obiero, dicite tamen haeredi meo in nomine Domini, ut pro remedio animae meae judicium de Wilfrido episcopo apostolicum repleat.» Haec ea loquente Berectfridus praefectus regis princeps respondens dixit: Haec est voluntas regis et principum ejus, ut mandatis apostolicae sedis, et praeceptis Alfridi regis in omnibus obediamus. Nam quando in urbe, quae Bebbamburg dicitur, obsessi, et undique circumcincti in hostili manu angustiaque rupis lapideae mansimus, inito consilio inter nos, si Deus nostro regali puero regnum patris sui concessisset, quae mandavit sancta apostolica auctoritas de S. Wilfrido episcopo adimplere Deo spopondimus: et statim post vota mutatis [Col. 0052D] animis inimicorum concito cursu omnes cum juramento in amicitiam nostram conversi sunt, apertis januis de angustia liberati sumus, fugatis inimicis nostris, regnum accepimus.

«Postquam haec verba finita sunt, episcopi sibi mutuo separati ab aliis inire consilium coeperunt; aliquando cum eis archiepiscopus, aliquando vero sapientissima virgo Aelfleda: et hujus sancti concilii talis finis exstitit, ut omnes episcopi et rex cum suis optimatibus purae pacis concordiam cum sancto Wilfrido episcopo inierint, quam inter se usque ad finem vitae conservaverunt, reddentes ei duo optima coenobia, quae in HRypis et in Hagustaldense cum omnibus reditibus suis. Et illa die omnes episcopi se invicem osculantes et amplexantes, panemque frangentes communicaverunt; et gratias agentes Deo omnis hujus beatitudinis, in pace Christi ad sua loca remearunt.»

Sanctorum Patrum pia certamina studiose recolentes, triplici ratione factum esse arbitramur, quod scriptores eorum, subsequentium utilitati servientes, ea summopere chartis commendarunt. Prima quidem et laudabilior exstitit caeteris, ut Deus, qui poenas fidelibus quocunque modo pro se illatas in eorum corporibus patitur, quique virtutem tolerantibus praestat, sua in majestate laudetur. Secunda vero, quatenus sancti, qui tot sudores, jejunia, vigilias, opprobria, atque algores spontanee a semetipsis sive ab inimicis perpessi sunt, a posteris verae fidei cultoribus magnifice celebrentur. Tertia autem subsequitur, ut nos illorum instrenui atque imbecilles successores, tanta eorum legendo vel audiendo victoriosissima [Col. 0063D] gesta, mentis nostrae oculos sublevando, sequamur horum inoffensa vestigia.

Unde nos fragiles idiotae, qui nequaquam opera monachi, sed tantum indigne portamus nomina, sanctissimi Aldhelmi praesulis ortum et vitam, miracula atque doctrinam, utcunque describere, fideliter tamen aggredimur. Verumtamen non ea tantum quae per eum, summo Opifice praestante, vidimus magnalia, [Col. 0064C] sed et quae curiose indagando, in multis reperimus barbarice atque Latine paginis assignata; quorum aliquam partem Romana privilegia diversorumque regum traditiones, sub multorum praesulum abbatumve testimoniis inscripta, nostris adhuc testantur temporibus: necnon ea quae a veridicis et regulariter monastico ordine degentibus vel ab aliis diverso ordine catholice conversantibus, saepe audivimus facta per merita servi sui, quae ipsi aut corporeis oculis viderunt, aut a primoribus suis, jam in coelesti gaudio ante divinae conspectum clementiae congaudentibus, frequenter audierunt; qui se volumen ex virtutibus ejus lucido stylo dicebant legisse, sed Danorum tempore, cum adhuc Christi Ecclesiam persequerentur, perdidisse: qui omnia Deo nostro, illis ignoto, [Col. 0064D] dedicata, aut pedibus conculcabant, aut, ira superante rationem, igne concremabant, seu quocunque modo poterant annullabant. Multa etiam suorum factorum in scrinio, non multum post obitum ejus facto, in quo beata ejus ossa servabantur, antiquiores Patres nostri argenteis laminis ad memoriam posterorum a primis patribus assignata viderunt; et quia istud erat negligentia et vetustate jam pene consumptum, [Col. 0065A] praesul quidam cum aliis Deo famulantibus in aliud, novitatis causa, ad successorum memoriam, in quo adhuc videntur, eadem transtulerunt.

Fuerunt quoque, post prima instituta sancti viri, sui loci familiares amatores, sicut archipraesul Dunstanus, de cujus sanctitate non dubitatur, et alii quamplures praesules, quorum sacra ossa in eadem requiescunt basilica; qui si haec priorum relatu vera non crederent, illaesa usque ad nostram memoriam absque dubio non relinquerent. De quibus studiose plura dimisimus, et eorum quae videbantur digna relatu, pro referentium auctoritate, partem decerpsimus: ea namque quae nos ipsi in praesentia saepe vidimus, veram fidem praeteritorum faciunt. Qua in re neminem nos accusare debere videmus: quia beatum [Col. 0065B] Gregorium in Dialogorum libris itidem fecisse conspicimus: atque (sicut ipsemet retulit) Lucas quoque medicus, cujus laus per omnes Ecclesias (ut gentium Doctor ait) est in Evangelio; et Marcus, Alexandrinus patriarcha et Petri discipulus, nequaquam scripsere visa, sed tantum audita, in Evangeliorum voluminibus. Non, quod absit, ut nos in minimo illis quoque aequiparemus, vel nostros illorumque relatores in animo conemur reddere similes; verumtamen, quod majoribus in tam maximo opere licuit, in minimo nobis infimis et tamen fidelibus licuisse fideliter opinamur. Alios quoque multos divinis paginis et Scripturis idem hoc egisse reperimus: tres vero tantum, quos supra posuimus, fidei integritate [Col. 0065C] catholicos, moribus et opere sanctissimos, imitari hac in re, quamvis longe incedendo, pro posse nostro cupimus.

Ad sancti igitur Aldhelmi genealogiam flectamus ingenium, et pro posse nobis a Deo dato, ex qua sit ortus propagine, explicemus. Hic igitur regia stirpe descendit, a clarissimis natus progenitoribus, orthodoxaeque religionis verissimis indesinenter cultoribus: quibus tanto exstitit in fide lucidior et opere divini cultus pretiosior, quantum rosa ex quibus oritur spinis, et flos lilii unde turgescit cespite proprio. Hujus siquidem praeclarae sobolis Anglorum rex Ina sapientissimus, fulgens vita et moribus, bellis strenuissimus [Col. 0065D] et clarus virtutibus, quantum attinet ad regiam sublimitatem, fuit principium. Istius nomen Primatis multum eximium, secundo loco fratrem fuisse Kenten, virum probum, sanctitate lautum, honestate magnificum, antiquissimis Anglicanae linguae schedulis saepius ex interprete legendo audivimus. Qui apostoli praecepta Pauli adimplere studens, virtute non modica Deum prae omnibus metuens, in uxoris castae vivebat copula. Is equidem non idcirco uxoris intrabat cubiculum, quo carnis, ut moris est quorumdam, exercere cuperet desiderium; sed ut, quemadmodum Samuelem Anna, talem generaret filium, qui, ut Scriptura docet, tota animi virtute diligeret Dominum. Vota denique ejus Deus ex alto prospiciens, sicut de beatissimi Nicolai reverendis [Col. 0066A] parentibus legitur, hunc sibi dedit filium, qualem hujus nostri opusculi vobis monstrabit intentio; quem tempore congruo fidelium assuetudine Deo in ecclesia per sacerdotum manus devote obtulit, catechumenumque fieri postulavit: cui non absque divino nutu Aldhelmum nomen imposuit. Ald. enim, ut aiunt barbarice, Latine senex interpretatur; inde Aldhelmus quasi senex almus. Vere enim, etsi juvenis corpore, animo senili vivebat et laudabili opere.

Post haec annis succedentibus puer ablactatur, et sacris litterarum studiis a genitore Christianissimo traditur. Qua in re futurorum praescius Deus illius tantopere aperuit ingenium, ut doctoris animus in seipso saepe miraretur nimium, quod tam facile caperet, tam acute retineret memoriter, quae sibi ostendebat [Col. 0066B] per singulos dies. Mens namque ejus, coelesti rore perfusa, hujus rei fuerat causa: quippe gratia Dei erat cum illo, illius scilicet, qui per propheticum dixit eloquium (Ps. LXXX, 11) : Aperi os tuum, et ego adimplebo illud dogmate meo. Trium quippe proprietate linguarum, non solum vulgaritate rerum, verum etiam litterarum dogmate, sanctissimus iste peritus exstitit. Miro denique modo gratiae facundiae omnia idiomata sciebat, et quasi Graecus natione, scriptis et verbis pronuntiabat. Mirum namque non fuerat, quia et sancti Spiritus gratia sibi in eo habitaculum fecerat, et illius linguae binos doctores apprime peritos praeclarissimus Ina rex, quem supra posuimus, ad confirmandam illius litteralem scientiam, ab Athenis conduxerat. Latinae [Col. 0066C] quoque scientiae valde potatus rivulis, etiam proprietate partium aliquis eo melius nequaquam usus est post Virgilium: ita enim in antiquariis suae linguae legitur. Prophetarum exempla, Davidis psalmos, Salomonis tria volumina, Hebraicis litteris bene novit, et legem Mosaicam. Musicae autem artis omnia instrumenta, quae fidibus vel fistulis aut aliis varietatibus melodiae fieri possunt, et memoria tenuit et in quotidiano usu habuit. Et ut paucis multa et grandia parvis constringamus, ne ea quae dicimus taediosis vilescant, ut vir undecunque eruditissimus, plenus fuit scientia omnium rerum.

Sed quid moramur in parvis? Ad altiora stylum vertamus, ut quomodo iste sanctus vir a pueritia deguit [Col. 0066D] ostendere valeamus; et qualiter in monastico habitu inter homines conversando, et Paulum cum Antonio, eremitarum primos, imitando vixerit, pro nostri parvitate ingenii ostendamus. Monachus siquidem in Meldunensi ecclesia effectus, quam Eleutherius vir perfectus gubernabat suo studio: ita inter caeteros Dei famulos vir iste commorabatur; ut quanquam hominum uteretur aspectibus, semper mente interesset civibus angelorum. Hic autem praecepta transcendens regularia, tali modulo praesentis saeculi fungebatur vita, quod omnia decora visu et auditu dulcia corde castissimo vilipenderet, veluti perituras feni quisquilias. Imitabatur hic religiosissimus Testamenti Veteris justissimos Patres, in sua unumquemque animi sancta virtute: Abraham scilicet, in [Col. 0067A] hospitalitatis reverendo studio, atque in perseverantia obedientiae, quae bonorum operum creditur perfectio; Jeremiam quoque, in solitariis degentem scrobibus, atque laudabili remotione a conspectu hominum; Job quoque virum summa virtute laudabilem, in patientiae fervore indesinenter assequitur, ne in eo (quod absit) fieri posset quod alicubi legitur: «Omnis virtus est vidua, quam fortis non firmat patientia;» in charitatis fervore David, belligeri Goliath (ut refert Scriptura) victorem typicum, quem sequitur iste, invidiae superando vitium: in castitate utriusque substantiae Joannem, charum Christo apostolum, quem cognoverat quodammodo hac etiam pietate plus aliis eidem Domino complacuisse. Caeterum in verae compassionis proposito, quem vir iste [Col. 0067B] sanctissimus sequebatur, nisi ipsum rerum omnium factorem, qui pro totius generis humani delicto, amarae mortis gustavit poculum ad tempus? Ista sub brevitate, non ad fastidium alicujus, sed ad aedificationem ideo ita transcurrimus, quia, sancto juvante Spiritu, ad alia multa, sed tamen ejusdem viri facta narranda venire disponimus.

Vir namque omnino Christo deditus, hoc sibi cum caeteris spontaneum inferebat martyrium, quatenus immensum triumphum sibi acquireret ex hoste nequissimo; si quando aestuantis incentiva sentiret libidinis, armatus toto corpore inexpugnabili lorica fidei, et caput ornatus galea justitiae, spem accendens fervore coelestis gloriae, talem imponebat verecundiam spiritui, carnalis nequitiae administratori. Virginem [Col. 0067C] siquidem, secundum periturae carnis spurcitiam admodum pulchram, in suo fecit castissimo stratu tandiu secum quiescere, donec in coelum spiritu intento totum Psalterium diceret ex ordine; nec sic ei in aliquo poterat malignus spiritus obsistere. O virum longe laudabilem, qui aestuantis barathri, etsi interesset, nullatenus sensit voraginem! Hic namque illud est honorabile lignum, de quo Salomonis verba testantur, quia, secus aquarum fluenta plantatum, ad sancti Spiritus humorem protulit indeficientem radicem, concivem scilicet angelorum virginitatem, et non metuit exterius aestum ab inimico sibi illatum, quia instrinsecus divino rore fuerat plenarie irrigatum. Hic etiam est vir ille magnificus, de quo [Col. 0067D] Scriptura dicit: Beatus homo qui semper est pavidus. Ille vero praecepta secutus divina, lumbos suos castitate circumligavit eximia, tenens ardentes lucernas in manibus, intraturus cum Sponso ad nuptias spirituales atque coelestes.

Quem Eleutherius antistes laudabilis vita et moribus, cujus facit mentionem Beda venerabilis presbyter in Anglorum Historia ecclesiastica, dignum considerans sacerdotali officio, et per se rogando et alios fide catholicos hortando, ad tantum ordinem promovit. In quo vir Dei aliquandiu victitans irreprehensibiliter ministerio, ab eodem praesule pater monachorum meruit constitui in praedicto Meldunensi coenobio. Quibus non sponte praepositus, quidquid assidue docebat pollenti eloquio, totum quasi bonus [Col. 0068A] pastor opere competenti ad effectum perducebat, sedulo cupiens referre lucrum de talento sibi a Deo commisso. Eo tempore illius provinciae populus, perversus opere, quamvis subditus fidei nostrae, ecclesiam non frequentabat, nec sacerdotum satis curabat imperium: quem vir blandus verbis monens suavibus, et divina saepe (ut locus inerat) eloquia retexens, saecularibus ad ecclesiam modeste convocatis, praeceptis eos fecundabat salutaribus. Qua in re Doctorem gentium imitabatur, qui rudibus lac primum praebuit, et postea fortes cibo solido pavit. Una namque sabbati ad eamdem urbem, mercatorum ex diversis partibus multitudo congregabatur maxima: cui pater iste, apostolorum imitator, extra urbem veniebat obviam; ac super pontem stando tandiu divina [Col. 0068B] subministrabat pabula, quo quidam eorum, per servi sui opus divina concedente gratia, pro quibus venerant relinquentes ad tempus mercimonia, ad sanctorum hunc sponte sequebantur sancta ovilia; sicque in ecclesia persistendo, sancta reverenter auscultabant officia: post haec, peracto pro quo venerant negotio, repedabant ad propria. animabus suis divino prius officio saginatis.

Hunc autem in tanta persistentem boni operis perseverantia, apostolicae sedis summus pontifex, magnae sanctitatis vir Sergius, asciverat; quia etsi longe positum ampla terrarum spatia, scopulosi montes, scabrosae valles separarent et aequora, haec tamen [Col. 0068C] quae dicimus, et multa quae lapsa a memoria stylus non perarabit, de eo persaepe audierat. Mox vero ut Sanctus tanti patris Romanaeque curiae monita audivit, iter arripuit, quamvis arduum, ingenti quidem refertus laetitia, quia successit ei causa principum Apostolorum videre diu desiderata limina; dolens vero, quod vel ad tempus corporeo termino tanta relinquebat fratrum consortia. Ut autem vir pretiosissimus Romam venit, laetabundus pro peracta obedientia, sine qua impossibile est alicujus animam unquam posse salvari, apostolici viri honorifice receptus colloquio, et pro velle in omnibus illius propter inhabitantem gratiam Dei usus contubernio, beneficio nostris temporibus inaudito decoratur a [Col. 0068D] Deo, cui se devote dederat; quo magis a tanto pontifice omnique populo veneraretur. Vir quippe laudabilis secum, quocunque ibat, ut adimpleret sibi commissa officia, vestimenta sacerdotalia deferebat. Quibus in Lateranensi ut sacramenta offerret presbyterio indutus, subsequens miraculum ostensum est omnibus. Juste et pie peracto missae officio, eodemque ministris suis porrigente casulam, indubitantet ibi praesidente divinae majestatis potentia, ita firmiter et constanter solis radio pependit, ac si alicujus solidae materiei sustentaretur adminiculo: haec autem in Meldunensi hactenus habetur ecclesia, in sanctitatis, ut decet, magna reverentia. O vere novum magni Eliae prodigium! Illum, discipulo cernente, ad coelum currus levavit igneus; huic, multis mirantibus, [Col. 0069A] in Romana urbe solis servivit radius; ille in remota coeli parte claro devectus est lumine, istius indumenta sacerdotis in simili pependere elemento. Sed absit ut istum sancto aequiparemus Eliae! ille enim propheta magnificus adhuc vivit, quo contra filium iniquitatis dimicet, quin etiam moriendo et resurgendo divinum praecedat judicium; hic vero sanctus confessor, de percepto praemio ante Dei tribunal exstat laetissimus, ubi sua pietate intercedat pro cunctis fidelibus: verumtamen, quanquam dispari merito, si fas est dicere verum, ambo valde placuere Deo.

Post haec sancto viro apud praedictum papam diu morante, divino ingerente Spiritu, rogatus est ab eo, ut quemdam baptizaret puerum; de cujus utique genitore in populo absque evidentiae causa satis dubium: [Col. 0069B] quia, ut moris est fere omnium gentium, plebs rumigerula, hunc genuisse apostolicum aestimabat. Falso enim gens inscia hoc de tanto antistite opinabatur, quia per vitae meritum in registris suis aliisque Scripturae locis vir apostolicus declaratur. Cujus patris voluntatibus sanctus Aldhelmus obsecundans, puero, non nisi novem dierum spatium, ut perhibetur, gerente, fidelium more in ecclesia catechizato, coram astantibus turbis praecepit edicere, si pater ejus esset is qui vulgo dicebatur. Illico infans, quanquam nimium parvulus, remotis contra naturam linguae obstrusionibus, fecit quod abbas ille jusserat sanctissimus. Locutione enim sibi divinitus data, satisque intelligibili, ostendit omnibus non se esse genitum illius opere, quem vanus in hoc referebat populus. [Col. 0069C] Mirum quippe nequaquam est, quia novitate caret: ille namque qui asinae ruditatem humano eloquio fecit peritam, idem ipse istius linguam infantis ad religiosissimi viri jussus reddidit eruditam. O virum multa laude dignum, nimia refertum sanctitate! qui tali usus discretionis studio, et patrem ab ignoto sibi peccamine liberavit, et seipsum, cujus meriti apud Deum existeret, tantae urbis populo declaravit.

Vir iste litterarum scientia apprime et inter primos eruditus, die quadam cum in regina urbium apostolorum ecclesiam ingrederetur, ad laudem eorum memoria dignam hos edidit versus.

[Hic, etc. Vide infra poema X. )

Ut autem monachorum norma Aldhelmus, tanti viri, summae sedis rectoris, benigne functus contubernio; [Col. 0069D] et ut alter alterius, uti consuetudo est sanctorum Patrum, bene erat instructus colloquio, repedare ad propria, et ad prius statuit redire propositum. Tunc a sancto papa, ad suorum posterorum utilitatem, uti sine inquietudine debita Dei servitia celebrare possent, haec quae infra leguntur quaesivit sancta donaria; non auri vel argenti aut cujusque metalli pondera, quia securus de crastino nullius nisi Dei quaerebat adminiculum. Petiit ergo edictum, summi Patris auctoritate sancitum, quatenus monasteria, quae Deo annuente sollicita mente gubernabat, Meldunense scilicet, ubi inthronizatus fuerat (quod Meldun sanctae memoriae, de cujus stirpe sanctus iste descendit, condiderat) atque huic subditum aliud [Col. 0070A] in honore sancti Joannis conditum super fluvium qui dicitur From, ab omni saeculari servitio redderet absoluta, episcoporumque cathedris, ordine, jussis et synodis. Et, si quando aliquo ordine ecclesiastico, vel etiam indigerent presbytero, a quocunque vellent illum facerent ordinari, catholico tamen existente episcopo; si autem religiosum abbatem obire contingeret, et ad alterius electionem ventum esset, illum quem religiosa congregatio servorum Dei eligeret omnium communi consilio, hunc e vestigio promovendum. Jam tunc enim ambitio monachorum inoleverat: jam non ut pastor per ostium, sed ut fur aliunde volebat mercenarius intrare, ideoque divinae rei provisor ista poscebat. Quae tamen inhabitantium vitiis et ambitione quorumdam omnia mutata videntur; [Col. 0070B] nam ad nihilum pene redacta religione, spretis apostolorum adhortationibus, quae ipso continentur privilegio, non solum in illo loco, verum etiam in multis locis Angliae, inhonestati et turpibus lucris servientes, sui et suarum rerum libertatem justo Dei judicio amiserunt. Sanctis etenim viris et omni honestate praeditis, ut ipse apostolicus in contextu suae orationis ait, talis libertas debetur et conceditur. Nam si propriae voluntati servientibus, et terrenis commodis inhiantibus, tanta libertatis facultas tribueretur, decor vitae et sanctitatis habitus non modice deturparetur.

Quae libertatis scripta sanctus iste ad praetitulata monasteria detulit, atque duobus tunc in Anglia regibus ostendit, Inae scilicet suo avunculo, regi Saxonum, et Ethelredo, regi Merciorum: quae etiam [Col. 0070C] idem strenuissimi et Dei zelo repleti reges sua auctoritate sanciverunt, quia incorruptibili auctoritate apostolica firmata cognoverunt: et cujuscunque modi expeditionis sive belli turbatio inter confines fieret, loca supradicti Patris sanctitate et scientia reverenda, libera ab omni statuerunt fore servitio; et posteris suis itidem ea custodienda litteris, suis manibus impressis, reliquerunt. Sed occasio non tenendi succrevit: quia enim cereis figuris tantorum Patrum statuta non invenerunt assignata, ideo non custodienda (ut perhibent) amiserunt: quasi plus valeret ad probationem, periturae cerae impressio, quam apostolica vel regum jure servanda facta institutio. Nondum enim transmarina quorumdam Liburnis vecta fuerat astutia, neque toto orbe [Col. 0070D] quanquam transitura tantum adhuc debacchaverat avaritia; adhuc enim in mentibus multorum fidei regnabat integritas, nondum Deo dedita in tantum sibi affectabat humana cupiditas.

Post haec, revoluto aliquanti temporis curriculo, dum sanctus vir in Meldunensi ecclesia, et temporali pace, et angelorum solatio frueretur; regnante Anglorum rege Osredo, anno dominicae Incarnationis septingentesimo sexto, quidam Britonum nomine tenus praesules haeretizabant de paschali termino et de aliis pluribus ecclesiasticae orthodoxitatis institutionibus. Quare Saxonum orientalis plagae sancta synodus, venerabilem Aldhelmum abbatem, et adhuc tantum presbyterum (nondum enim sanctus et vita [Col. 0071A] et moribus in ordine ponebatur pontificum), pro sanctitatis suae reverentia rogavit, librum componere egregium, quo maligna, quae tunc supra modum pullulabat, haeresis Britonum destrueretur. Quem Sanctus, ut erat sermone nitidus, sapientia refertus, et sanctitate conspicuus, argumentis plenus, et syllogismis praeditus, liberalibus insuper scripturis et ecclesiasticis sententiis eruditissimus, et, ut Beda narrat, in omnibus prudentissimus, Israelitarum repletus institutionibus, Aegyptiorumque, de hoc multis inventionibus et sanctorum Patrum authenticis traditionibus, sed et carmine Pachomio abbati ab angelis tradito, et aliorum religiosorum dogmate satis aperto, supradictis hereticis transmisit, per quosdam domesticos fidei et satis ad [Col. 0071B] hoc fideles ministros. Ipse vero solus in afflictione positus orabat assidue ut Deus ab tantae haereseos implicatione mentis illos dignaretur eripere; sicque ad dominicae verae fidei regulam, et ipsos praesules, et innumeram populi revocavit multitudinem. Qua in re omnipotentis Dei magnam possumus considerare pietatis misericordiam, quae sic sanctos suos, ubi, et quando et quomodo vult, plene justificat, ut per eos, etiam absentes corpore, tanta operetur virtutum insignia. Iste enim sanctus iter illuc pedibus haudquaquam fecerat, sed egregio enchiridione monitos, sedulaque oratione sublevatos, ad veritatis reduxerat viam. Imitabatur iste nimirum, gratia Dei plenus, et in hoc facto Apostolum, qui Corinthios et Galatas, Colossenses etiam a pseudo-apostolis praeventos [Col. 0071C] ad verae fidei statum per Epistolas revocat; apostolus siquidem et in hoc negotio pater Aldhelmus exstitit, quia, sicut Petrus cum caeteris, sancto Spiritu monente, Paulum et Barnabam ad Dei opus segregavit, ita sancta synodus ad supradicta negotia hunc eligendo admovit.

Scripsit ergo Aenigmata, et de Laude virginum geminato opere, prosa scilicet et carmine, librum eximium. Contexuit vero septiformem libellum, Novi ac Veteris Testamenti floribus, et de Septena supputatione, ex disciplinis collecta philosophorum, pertinente ad septiforme donum Spiritus sancti. Scripsit et de Admonitione fraternae charitatis volumen unum. De insensibilium rerum natura, quae secundum metaphoram sermocinari figurantur, composuit [Col. 0071D] alterum. De pedum regulis, metaplasmo, synaloepha, scansione, et eclipsi versuum. De metrica alterna interrogationis et responsionis vicissitudine, duabus litteris discreta. Scripsit et alia nonnulla, utpote vir undecunque doctissimus nam et sermone nitidus, et scripturarum (ut diximus) tam liberalium quam ecclesiasticarum erat eruditione mirandus. Haec de quodam antiquissimo codice, in ejusdem ecclesiae armario reperto, in hujus opusculi volumine ponere dignum duximus.

Vir autem sanctissimus, dum clari operis monasterium quoddam Meldum ad honorem genitricis Dei [Col. 0072A] fabricaret, hoc pro eo virgineus natus, ad sui laudem suaeque genitricis honorem atque istius famam, declaravit mirabile factum. Denique cum ad templi hujus alta fastigia diversi machina instrumenti magnae trabes levarentur, quaedam earum a bipennigeris reperitur minima, quae tamen ad longitudinem aliarum studiose ab eis fuerat resecata. Sed omnipotens Deus ideo hanc, ut sibi placuit, decurtavit, quatenus in hoc etiam servi sui meritum hominibus notificaret. Tunc opifices pernimium tristes, quia haec participari secundo loco debebat initium, quid facerent dubii, ad sancti Patris hujus concurrunt consilium. Quos ille, etsi mente anxius redderetur, de misericordia Dei confisus, benigne alloquitur: «Eia, fratres, ad caeterarum mensuram si lineata [Col. 0072B] fuerit discite, deque beatae Dei genitricis auxilio devote confidite; quia quae lacte virgo pavit hominem Deum, absque difficultate hujus laboris nostrum potest adimplere desiderium.» Tunc audacter pergens ad stipitem, populum hortabatur, quo summo conamine trabem in superiora traherent, non haesitantes de longitudine illius. Mox plebs suffulta tanti Patris auxilio, corde devoto Dominum interpellans, quam pater jussit continuo trabem levat. Tum, divina cooperante misericordia, pro famulatu servi sui, supportant eam jam longiorem caeteris, ad quarum mensuram prius fuerat incisa. In quo opere imitatus est beatum Donatum, Reatinae urbis episcopum, qui calicem vitreum, paganorum impetu confractum sola oratione restauravit; Patrem quoque nostrum, mirae [Col. 0072C] sanctitatis virum, abbatem Benedictum, qui longe positus magnae molis saxum pia prece amovit a loco; ubi quidam fratres coenobium fundare satagebant. Illo denique modo rerum Creator, sed typo dispari, hanc elongavit, quo praesulis Israeliticae plebis virgam virere fecit et fecundavit. Illa vero partum intactae virginis praefiguravit: haec certe sanctitatem tanti viri in immensum crescere astanti ecclesiae praenotavit; illa fructus detulit et folia, haec patris Aldhelmi, quae futura essent opera demonstravit. De isthac autem re nunc ista sufficiant, quia transire animus cupit ad ejusdem alia.

Post haec vero decurso non multi temporis spatio, pater Berthwaldus, Cantuariorum pontifex, vir reverendus vita et moribus, litterarum et ecclesiasticorum [Col. 0072D] scientia valde eruditus, pro sanctitatis et virtutum hujus viri magnitudine, litterarumque liberalium et divinarum studiis et scientia, hunc secum, si quiret, saepius habere cupiebat; quem directis legatis ad se causa consiliandi de rebus ecclesiasticis venire rogavit. Cui sanctus, ut erat mitis, libenter obediens, venit ad eum, moratusque est quandiu ipse voluit. Expletis ergo rite pro quibus ad eum venerat negotiis, ad castrum disposuit ire Doroberniae: quod ideo Deus fecit, ut longinquis quoque terrarum partibus hujus sancti virtutum merita ostenderet. Cum secus portum sedens equo pergeret, quamdam navem ad ripam maris mercatores volebant appellere: sed nequaquam potuerunt, donec iste vir admirabilis [Col. 0073A] praeciperet, etsi ternis vicibus hoc molirentur magno virium conamine. Prius tamen illos modeste interrogavit, si quid deferrent quod foret utile quotidiano usui ecclesiae; quem illi more superborum spernentes, quia vili tegmine tegebatur, etiam eum conspicere dedignabantur. Caeterum ille Deus, pro cujus amore seipsum ita vilem habitu reddiderat, exaltavit illum (ut semper facit suos) in eorum praesentia. Expletis enim saepe incassum multis conaminibus, tristes stabant et timidi, in inane lassatis viribus. Tunc ex iis quidam nauclerus suos sic socios flendo alloquitur: «Spero equidem indubitanterque credo, illum quem in littore cernitis virum, esse Christianissimum, cui nos inflati superbia, nec etiam verbum fecimus; sic illius humilitate nostra retunditur [Col. 0073B] superbia, illius probitate nostra conteritur pertinacia. Quid vero nunc agamus nescio, nisi ut corde puro deprecemur ipsius misericordiam, quatenus devotus suis precibus nobis placatus Deus concedat portus et littora.» Inito mox consilio, sanctum virum consternatis mentibus suppliciter rogant, quod ad eos venire eisque opem ferre suis orationibus non differat, eorumque inspicere scapham, officioque suo, si quid utile fuerit, accipere non recuset. Tunc Dei famulus, non illectus promisso ab iis munere, sed quia charitate cogebatur iis praestare auxilium, sagenulam ascendit, et eos continuo non dedignatus adivit: statim autem ut sanctus ille naviculam suo corpore ponderavit, turbatum prius mare, tranquillum ad navigandum se praebuit. Sic Deum in servo [Col. 0073C] laudando nautica multitudo intravit portum cum laetitia.

Mox illi offerunt sancto volumen, Veteri ac Novo Testamento compactum: sanctus vero oblationem non respuit, et suarum rerum majora iis munera praebuit, quanquam nollent; ne (quod absit) aliquis intelligeret actum esse pretio quod iis summa ejus praebuerat devotio. Quo viso, ejus prostrati pedibus, rogabant ut eos Deo suis precibus commendaret. O virum charitate refertum, pietate plenum! qui beati Nicolai vestigia secutus, et nautas periculo liberavit, et quid Deus operaretur per suos adhuc in carne degentes fideles, alienigenis declaravit. Librum vero, bonitatis ope acquisitum, ad Meldunense coenobium detulit; quem ibidem fratres adhuc [Col. 0073D] positum, ob tanti viri reverentiam, digne custodiunt. In hujus principio anathema scriptum, ne quis eum inde auferret, vidimus. Itaque vir iste Deo plenus in eodem loco vixit abbas eximius, donec per Berthwaldi manus impositionem, canonice ad episcopatus officium ductus est, quod hoc ordine vel causa gestum est.

Tempore Osredi, praeclari Anglorum regis, Hedda, sanctissimus antistes, cujus vitam laudabilem Beda venerabilis presbyter in Historia narrat ecclesiastica, defunctus vita, coelestem migravit ad gloriam. Cujus parochia, prae circuitus sui magnitudine, quia ab uno gubernari non poterat, ecclesiasticorum patrum regumque consilio divisa est in duas: [Col. 0074A] cujus unam partem Daniel gubernavit, vir in multis strenuissimus; ad regimen vero alterius dioecesis, primates, cleri et copiosa multitudo populi, quasi una voce concordes, juxta canonum antiqua praecepta, sanctum hunc elegerunt Aldhelmum: cui hoc summopere suffragabatur, quod vocatus renuebat, attractus quantum poterat resistebat. Pater quippe Deo amabilis, nec ambitione est attractus, nec inobedientia tandem retractus; sed in utroque servavit modum, nulla bonitate remota. Vere in eo fuerat, quod Apostolus gentium Timotheo dixerat in Epistola: Oportet episcopum irreprehensibilem esse (I Tim. III, 2) . In quo uno praecepto ab Apostolo dato omnia subsequentia continentur, quamvis pro intellectu singula non nominentur. Iste namque, ut [Col. 0074B] de bonis praelatis ait sanctus Gregorius, sicut praeerat in honoris culmine, ita praecedebat sibi subjectos in omnium bonitatum amplitudine. Quidquid enim ore praedicabat, prius opere sine elationis tumore praemonstrabat. Qui dum episcopatum per annos quatuor strenuosissime rexisset, episcopii officio, monasteriis, quae providente divina clementia ante id officii gubernaverat, patres praeponere voluit. Caeterum pia congregationum multitudo, sub pio patre victitans feliciter, respuit eo superstite alium praeter eum habere patronum. Tunc vir sanctus, eorum benignissimam considerans voluntatem, ponendoque alium, timens ordinis collidere stabilitatem, abbas, ut prius fuerat, iis remansit: atque Ina rege consentiente, et coepiscopo ejus Daniele [Col. 0074C] testificante, ne aliquis ecclesiasticae dignitatis vel saecularis sublimis potentiae, abbatem, praeter quem pia conventio fratrum eligeret, ponere auderet, privilegium sancivit cum anathemate, quod postea a totius Angliae synodo, eo id agente, laudatum, in Meldunensis ecclesiae armario reposuit ratum; quod etiam usque hodie habetur; sed, ut superius dictum est, peccatis praepedientibus et praelatorum pigritia ingruente, ad tempus nobis irritum esse noscitur. Is sane impeditus rebus saecularibus, in episcopio, ut mos est omnium (uti de B. Martino Turonensium praesule legitur), haud postea tantum valuit in virtutibus, quantum prius valebat. Verumtamen merito ille sanctissimus vocatur, quanquam solitis non abundet virtutibus; quisquis devote sibi a Domino [Col. 0074D] commissum implet officium in omnibus; quod hic fecit pater justissimus. Sed his ita relatis, ad ejus gloriosum obitum referendum veniamus.

In episcopio siquidem bis bino peracto annorum circulo, carnis infirmitate gravatus, convocat gregem monachorum, catholicum clerum, et ferme omnem populum: pacisque unitatem et charitatis vinculum praedicans, sine quibus nulla Deo placet Ecclesia, sicut bonus pastor oves suas Domino commendavit. Post haec rogat familiares sibi et fide domesticos, quatenus in coenobio Meldunensi, quod prae caeteris dilexerat, ejus humaretur corpusculum. Sic facta Deo digna oratione, et divinis armatus sacramentis, gloriosus migravit a saeculo: quem Michael cum coetu [Col. 0075A] suscepit angelico. Quo defuncto in Dunting villa, ad quam pro salute eorum quos sub Dei tutela gubernabat perrexerat, ut pius pastor parochiam suam circumiens: utraque congregatio fidelium primum inter se modeste tantum coepit habere ligitium, quo tanti patroni corpus ad sepeliendum portaretur. Sed pars illa ratione praevaluit ad quam idem se portari ad tumulandum praecepit. In eadem vero villa, in eo scilicet loco quo vitae finem fecerat, lignea capella constructa fuerat; sed post ejus obitum ibidem de Glastonia quidam religiosus monachus, lapide inciso, quoddam fecit oratorium: quod cum ad illius honorem dedicari faceret, anus quaedam, quae multo tempore proprio lumine orbata fuerat, luminis recepit visum, atque ut juvencula coepit videre. [Col. 0075B] Eo autem tempore sanctus Egwinus, Vigorniensis Ecclesiae episcopus, vir quidem et ipse doctrina et opere probatissimus, Romam pergens orationis causa cum compedum vinculo, divino (ut fas est credere) monitus alloquio, Meldunum praesul venit, ut defuncto pontifici debitum redderet obsequium. Quo ut dignum fuerat tumulato, iter inceptum peregit antistes ille sanctissimus, Romaeque divina virtute soluta fuit illa catenarum circumligatio, sicut in ejus Vitae legitur volumine. Iste vero, apud Deum omnium invocantium se advocatus, coelesti in solio sublimatus, precibus assiduis supradicti loci gregem regit sibi devote subditum; plurimaque per eum ibidem praestantur beneficia, ad illius laudem, cui est honor et gloria per infinita saecula saeculorum. [Col. 0075C] Amen.

His igitur sub brevitate, etsi rusticiter, non tamen absque rei veritate, de vita sanctissimi patris Aldhelmi, inclyti confessoris et orthodoxi praesulis, secundum nostri ingenioli parvitatem rite transcursis, ad ea quae per eum post illius obitum Dominus in eodem coenobio dignatus est operari miracula veniamus. Tumulatus siquidem in ecclesia sancti Michaelis archangeli, illi ecclesiae quam pater fabricaverat contigua, jacuit usque ad tempus Edwii, fratris [Col. 0075D] Edgari regis, qui ante Edgarum infantiae suae ignavia per devia quaeque incedens, nulliusque probi viri consilio fruens, et regnum dissipando divisit, et ecclesiarum bona intestinis praedonibus distribuit. Iste quoque coenobitas religiosos utriusque sexus a dominicis ovilibus segregavit, et lascivientes gulaeque illecebris servientes, philargyriaeque inhianter lucra sectantes, non mores canonicos ut decoret diligentes, sed saecularia desideria turpiter impudenterque cupientes, utriusque generis clericos in ecclesia collocavit. Misertus tamen omnipotens Deus Meldunensi coenobio, qui lucernam suam non diu latere sub modio, sed ut luceret omnibus, erigere voluit super candelabrum; per clericos tunc ibi commorantes, supradictis tamen dissimiles, tantum thesaurum, [Col. 0076A] corpus scilicet illius, tam magnis adornatum virtutibus, levari fecit de sarcophago, et in locello honorifice collocari argenteo, ubi et quaedam illius opera, de libro scilicet, et trabe, et puero, et casula, laminis auratis adhuc apparent insculpta.

Requievere autem illius sanctissima ossa in supradicto feretro per aliquanti temporis spatium, quousque sanctus Dunstanus, divina favente clementia, archipraesulatus Cantuariorum, suscepit infulam, et Danorum super Anglos furere coepit saevitia. Qui tanti viri audiens opera et perinde ejus crebra cernens miracula, coepit illud, posthabitis caeteris, excepto suo in quo inthronizatus, diligere coenobium, multaque ecclesiastico congrua servitio ibidem ponere de rebus propriis, quarum plura usque [Col. 0076B] ad id temporis in coenobio habentur: in quibus etiam anathemata illius, ne quis ea eliminare ad Ecclesiae damnum auderet, metrice inscripta videntur. In organis scilicet, quae ad tanti patris honorem archipraesul dederat, haec sunt aeneis litteris assignata carmina

Tempore vero postmodum hujus reverendi antistitis, gens Danorum perfida verique Dei adhuc inscia, cum multitudine classium insulam invasit Britanniae. Cujus feritate longe perterrita gens Angliae, sicut moris est timentium, summae Trinitati assidue devota mente referebat hymnodiam, ut salvaret, quos redemerat, persistentes in fide catholica, de nimia crudelitate barbarorum; et sanctorum suis in [Col. 0076D] locis immota servaret beata corpora, quorum precibus plebs adjuta fidelis, ejusque imperio subdita, crudelium hostium calamitatis sarcinam posset evadere. Tunc supradictus pontifex, iniquorum hostium cognoscens perversitatem, et in charioris metalli specie eorum spurcam cogitans aviditatem, timensque ne auri argentive in feretro existentis illecti amore, tanti patris reliquias pollutis manibus contingerent, et tractatas foede pejus relinquerent, vel (quod absit) si ecclesiae ornatus tollerent, tantum thesaurum alicubi projicerent, sanctissimum corpus reverenter traxit de feretro, et in tumulo lapideo sericis linteaminibus involutum collocavit. Hanc autem translationem et, ut verius dicam, fidelem [Col. 0077A] absconsionem sancti corporis, fecit tertio nonas Maii, ut multa testantur Martyrologia. Verumtamen Deus custos fidelium hoc peccatrici genti intulit improperium, per sui servi beati Aldhelmi meritum. Cum per totius Angliae regionem exercitus nefandorum hac illacque discurreret, tandem ad Meldunense coenobium pervenit, ubi indigenam populum, tanti pontificis defensione confidentem, auri copiam detulisse audiverat. Qui, ut frendens leo per desertum discurrit, nullius ferae timens occursum, caecus esuriei ardore, tantum quaerit quid devoret, ecclesiam irrupit, ac usque ad sancta sanctorum vesanus accessit. Mox ut illorum quidam, accepto arcano, lapillos cupivit pretiosos trahere e feretro, amisso lumine divina ultione continuo cecidit in pavimentum. [Col. 0077B] Tunc ementati hostes caeteri, omnia quae in monasterio erant, quanquam nolentes, fecerunt relinqui (exceptis his quae plebs provaga jam in officinis acceperat), atque viam inhianter profugi arripuere. Sic quippe Deus locum illum liberavit a rabie fraudatorum prece sui famuli: magni enim apud Deum exstat iste sanctus meriti, qui (ut diximus) populum sibi charum a timore tanti eruit periculi. Hunc ergo et nos casto corde, pronis quoque exoremus vocibus, quatenus nos indignos vita et moribus, a peccatis expurgatos, apud Deum mente exaltatos, suis reddat precibus, quo cum eo post hanc vitam potiamur coelica, Natum videndo sedere Patris ad dextram, cui sit virtus, honor et gloria cum Pneumate sancto per immensa saecula.

[Col. 0077C] Post haec Danorum conventus, Deo odibilis, immanitate scelerum, et Christianae fidei evacuatione, post varios eventus bellorum in diversis locis, post castellorum destructionem ac multarum eversionem urbium, omni undique ultra modum devastata regione, tolerante Deo, ad tempus regnum habuit in sua perversa ditione. Qua re attritis orthodoxitatis cultoribus, mendicitate opum corporumque multis tribulationibus, templa non frequentabantur assuetis ingressibus fidelium, nec monachorum vel sanctimonialium fidelium turma nocturnis sive diurnis utebatur synaxibus. Unde contigit sancti corpus diu pansare in tumulo, ubi a sancto Dunstano repositum fuerat, pontifice virtutum congerie clarissimo: quod omnipotens Deus, quanquam vili lateret sub tegmine, [Col. 0077D] magnis adornabat virtutibus. Saepe enim et diversis temporibus multos utriusque sexus, variis possessos languoribus, liberavit, quae, ut facultas fuerit, et exinde memoria succreverit, in suis locis ordinatius singula describentur; illa scilicet quae per eum Deus fecit post destructam per praedicatores Danorum saevitiam, et post devictam per bellatores viros illorum invisam audaciam. Ea enim antiquorum memoria nulla tenuit, etsi magna forent quae peregit Danorum inibi superstite perfidia, quia et bonorum virorum eo tempore magna fuit inopia, et malorum, peccatis exigentibus, innumerabilis copia. Quod et multis contigit martyribus, quinetiam et quibusdam discipulorum, quos ipse summus Pastor et Dominus [Col. 0078A] praemisit per civitates ante praedicationis suae adventum, quia tantae persecutionis aestus ingruerat, quod nulli eorum licuit chartis commendare actuum eorum sequentia. Apud Deum tamen eorum non minus exstat meritum, aut inter homines auctoritas, quia frequenter vident quae per eos Deus ostendere dignatur haud minima facta, pro quibus prius non scripta fideli corde retinentur sine ambiguitate tradita. Et quia accedendum est ad istius sancti facta, supradictorum utique nequaquam minima, quanquam a Deo post multorum sint ostensa annorum curricula, de isthac re nunc ista in praesenti sufficiant.

Tempore multo postquam Danorum atque Norwegensium crudelissimi reges devastavere Britanniam, [Col. 0078B] nonnullas, ut moris est barbarorum hostium, pulchriores duxere virgunculas. Inter quas quaedam valde nobilis, Helphildis nomine, cum captiva duceretur, cuidam primatum pulchritudinis causa valde complacuit: qui legale, quod prius habuerat juxta gentis suae morem, destituens conjugium, dum hac forte uteretur concubina, morte superveniente defunctus est. Haec vero orbata illius consilio, remansit inter alienigenas media. Ad quam Danorum archimandrita, cupiens quod subsequitur efficere, quia carebat liberis, etsi uxore superstite, una tantum ingressus nocte, genuit filium. Quo cognito, rex pietate motus, quia advena erat; et amore geniturae quam in ea fecerat illectus, ut eam servaret, utque necessaria ei tribueret, uxoris iram caute metuens, [Col. 0078C] cuidam Deum timenti commendavit episcopo, qui a Domino capere retributionem ambiens, dominique sui benevolentiam habere cupiens, usquequo puer ablactaretur, eam liberaliter fecit custodiri. Ablactato denique infantulo, rex ille obiit: haec vero nocte rapiens filium, fugae petiit latibulum, reginae viventis adhuc incurrere timens periculum.

Peracto hinc septennio auditum est a multis, eam non procul esse in remotis partibus; tunc pro ea Dani misere, quo filium reduceret ut paterno frueretur solio. Quod et factum est, verumtamen idem regulus, anno et semis in culmine regni transacto, hac luce defunctus est. Tunc Helphildis, desolatam se morte nati considerans, et praeteritorum aerumnam, et futurorum multam miseriam corde saepe volutans, [Col. 0078D] stabilivit si posset repedare ad propria, ubi per sanctorum Deo chara merita, jam jamque ad nihilum terrena reputans, coelestem posset acquirere gloriam. Venit igitur ad nativitatis solum, Britanniam, atque trium villarum beneficium ex censu emit quem secum attulit. Hac ergo in pacis quiete longissime deguit, Deique timorem cum sanctorum reverentia in arcano cordis indesinenter habuit.

Verumtamen, divino tacta verbere (eo scilicet quo servos suos, ut ad meliora proficiant, quandoque novit affligere; uti patientissimum Job, ut eum in exemplum posteris poneret, ut seipsum quis foret quiret agnoscere, misericordia divina quondam carnaliter affixit), membrorum enervationem, quam [Col. 0079A] Graeco vocabulo paralysin dicunt, per triennium passa est. Initium vero hujus passionis taliter sibi evenisse dicebat. Voverat, priusquam remearet a Dania, se nunquam carnis comesturam alimoniam, quod illibate longe servaverat. Caeterum, sacerdotum quorumdam bonae conversationis supplicata monitu, cum secum plures essent in convivio, ut semel tantum gustaret, eorum precibus vix invita acquievit, moxque divina eam percussit ultio supradictae stimulo paralyseos. Miro equidem modo omnipotens Deus diversa mentis intentione peccantes dissimilis poenae gravat vinculo, et in omnibus suis factis se justum judicem et pium esse Dominum demonstrat. Ananiam namque et Sapphiram, quia cordis livida intentione cecidere, irrevocabili sententia ferire non [Col. 0079B] distulit: hanc vero, quia invita et quadam charitatis specie peccavit, ad tempus corrigere voluit. Quibus exemplis quisque cavere debet, ut aut non voveat, aut post votum promissa persolvat, et qua intentione difficultatis quae Deo obtulit postea non frangat. Haec igitur, sanctimonialium amicta velamine, circumquaque in rhedae vehiculo a suis satellitibus ad sanctorum patrocinia se deducere faciebat, uti per eorum sancta suffragia illius reviviscerent mortua membra. Attamen non ut eorum Deus Omnipotens quos semper glorificat suorum fidelium sperneret orationem, sed quo famam servi sui Aldhelmi saepius ostendendo miracula faceret sublimiorem, illam in infirmitatis periculo tandiu misericorditer detinuit, quousque Meldunense coenobium veniret sicut disposuerat. [Col. 0079C] Denique cum ibidem in sancti istius festivitatis vigilia, devota mente Dei exspectans per servi sui meritum consolationem, prostrata, quia stare nequibat, jaceret, dumque religiosa monachorum cohors, post solemnes matutinos, consueto more, ad honorem sanctae Mariae Genitricis Redemptoris nostri hymnum decantaret, divino mox tacta medicamine, sensit membra prius arida reviviscere, et propere sana surrexit, atque usque ad locum quo sanctissimum corpus fuerat sine ductore pervenit; quae ab ipsa die quidquid potuit habere illius salutiferi sui ecclesiae contulit, atque inibi carne defuncta in pace quievit.

Accidit autem postea, cum ibidem sacras in nocte Ascensionis Domini celebrarent vigilias, longe admirabile factum. Nam ejusdem parochiae quidam rusticus, peccatis illius exigentibus, fuerat correptus a daemonio. Quem consanguinitate propinqui, qui cernebant furore agitari, et in Deum ejusque fideles blasphemias nonnullas spumanti ore projicere, atque in eos eorumque vicinos, saxa, ignem, arma, denique quaecunque furor ministraret insanus, capere, vinculis quidem ferreis manciparunt, ac sic sub solerti cura, in quantum illorum inurbanitas permittebat, die noctuque aliquantisper habuerunt. Tunc, inito consilio, per quos noverant sapientiores, eumdem [Col. 0080A] circumquaque ad ea loca ubi audierant quorumdam sanctorum corpora requiescere, ut fuerat vinculis astrictus, festini satagunt perducere. Verumtamen Conditor rerum, qui quotidie suo more exaltat humiles et deponit superbe tumentes, hanc gloriam famulo suo reservavit, humillimo Patri Aldhelmo. Cum igitur ad ejus monasterium Melduni cum vesano venissent, monachos fraterna charitate inibi victitantes supplici voce alloquuntur, ut Dei precarentur clementiam, quatenus super hunc energumenum, per servi sui Aldhelmi meritum, ostenderet assueta miracula. At monachi hoc eis salubre dedere responsum: «Hodie vigilia Ascensionis Redemptoris omnium est, qua carnem, de intemerata Virgine acceptam, et mortis passione glorificatam, portavit ad [Col. 0080B] coelum, ubi Deus et homo, unus Christus, in dextera Dei sedens dijudicat, atque animarum languores sanat et corporum. Quapropter, charissimi fratres, in ecclesia pernoctate, ac intento corde sacras excubias celebrate, et sine ambiguitate credite quod ille qui eum in tantum sublimavit ut secum in coelo gratulari faceret, ipse idem per eum quod quaeritis demonstrabit.» Astantibus ergo illis ante iconiam nostri Redemptoris nocturno officio, divina infirmum tetigit misericordia, pro famuli sui merito. Nam possessorem suae fabricae cum competenti sibi expulit contumelia; ita sanum reddens infirmum, ac si foedi hospitis nulla eum unquam tetigisset molestia. Quo viso, omnes qui aderant, quique auditis laetitiae vocibus advenerant, sonantibus signis, devotione [Col. 0080C] cordis et sono vocis, sempiterni Regis laudarunt magnalia.

Alio quoque tempore vir quidam aeger, pedibus atque coxis adhaesis cruribus, tantillum sibi quod erat itineris vix solo reptando manibus peragebat: qui tandem, labore defectus assiduo, quomodo Dei clementiam, ut sui misereretur, cujusve sancti adminiculum, postularet, curiosa mente sedulo secum volvebat. Tandem, per totius provinciae latitudinem fama volante, cognovit quoniam in oratorio quod Christi ecclesia Anglice vocatur, omnipotens Deus solitas operaretur virtutes, scilicet quod diversorum oppressis languorum gravamine, ut pius humani generis restaurator, innumeras redderet sanitates. Illo igitur utcunque, quasi sine ullo vestigio, coepit [Col. 0080D] tendere gressum, ut sicut credulitatis fuerat compos, ita sanitatis quiret esse particeps. Consumpto denique aliquot dierum numero, etsi parvo itinere, vix equidem tandem ad Meldunense, quia in ipso ejus itinere situm est, devenit coenobium. Mox ut veteranus idem monasterium ingressus est, sensit inesse sibi aliquod de membrorum torpore quasi lenitatis remedium. Pernoctavit igitur, mane die altero recessurus, quo eum compulerat intentio, nisi hic Deus, per sancti confessoris sui meritum, suae pietatis dignaretur praebere subsidium. Erat enim dies Sabbati in vesperis, et infra supradicti Patris octavas festivitatis. Mane autem jam facto, et solis fervore roborato, primaque hora diei a congregatione fratrum ibidem [Col. 0081A] commoramium decantata, cum jam praepararetur processio in chorum, cum caeteris procedere volentibus, sequi ut potuit, venit infirmus; ubi tandiu orando jacuit, donec more solito per claustrum officinasque pergeret, ac unde ierat remearet fratrum congregatio. Cantante autem monachorum caterva, et multitudine laicali astante, divina claudus mox attactus pietate, stupore magno quasi extra se factus, de loco in quo jacebat exsiliit sanus, ac si nulla unquam corporis sui sensisset detrimenta, atque ad sanctissimi corporis tumbam accurrit, ut quantulascunque posset Deo in servo suo gratias referret. Quo viso, omnes qui intererant, Dei omnipotentis, qui sancti sui prece talia fecerat, laudarunt magnalia. Is vero qui sanitatis ita habitae utebatur remedio, [Col. 0081B] multis temporibus ad ejusdem sancti laudem in eo deguit monasterio; et adhuc isthic supersunt multi degentes in monastico habitu qui eum prius et postea bene noverunt, quibus relatoribus nos ista scripsimus de eo, ad Redemptoris nostri gloriam atque sancti ejus laudabilem memoriam.

Inter alia nonnulla, quae pro servi sui meritis omnipotens Deus patefecit reverenda opera, quoddam admirabile dictu, quod sequitur, ibi ostensum est miraculum. Tempore primi Willelmi Anglorum strenuissimi regis, atque Warrini abbatis eamdem Ecclesiam regulari moderamine gubernantis, in quadam insula quae Wichland Anglice nuncupatur, quidam piscator morabatur, qui, necessitatis suae inopia coactus, quotidie per aequora [Col. 0081C] piscando laborabat; et marinis periculis saepe se ingerendo, manu et arte victum quaerebat. Quadam vero die, eo per mare vagante, confestim ex adversa parte nebula quadam irruente, lumina oculorum, peccatis suis forsitan sic exigentibus, tali occasione amisit. Qui diu errans per devia aequorum, huc illucque alternantibus undis, tandem sociorum auxilio, qui in aliis naviculis erant, adjutus, ad littora usque pervenit, atque, ductoris fretus adminiculo, ad consuetum rediit hospitiolum. Deinde caecitatis hujus fama volans hac illacque per provinciam, amicorum frequentia, quorum auribus insonuit, curavit quam citius ad eum venire, interrogans qualiter insperatae orbitatis sibi contigisset adversitas. Quibus, flebili voce exorsus, omne quod sibi [Col. 0081D] acciderat ordine declaravit. Post haec ab eis quaerere coepit quid ageret, apud quem sanctorum sperarent eum misericordiam inventurum. Sibi autem propinquorum moesta congregatio sic respondisse fertur: «Melius tibi, frater, consilium hujus rei dare nescimus, nisi ut quam citius festines ad Christi ecclesiae limina in Occidentali parte, ubi divina miracula saepius fiunt; sicut enim populari rumore fertur, ibi diversarum infirmitatum genera evacuantur; quo in loco omnipotentis Dei clementiam piis precibus tandiu efflagites, praeteritorum peccatorum satisfactionem instanter promittas, eleemosynis quibus poteris malefacta tua redimas, donec te divinae potentiae larga miseratio pristinae sanitati incolumem [Col. 0082A] reddat.» His siquidem adhortationibus multoties ab amicis, quamvis rusticis, sapientibus tamen, bene monitus, ad monasterium, ubi diversi debiles convenerant, perrexit; qui tres annos illic infirmitate laborans deguit. Sed pius et misericors Pater, qui in momento quodcunque vult efficit, in tam longo tempore desiderium illius, misericorditer in eum operans, adimplere noluit. Praescius itaque quid futurum sit, cui etiam reservaret gloriam laudis suae, sic etiam remorando sanitatis donum de malo faciebat prius bonum. Postremo nocte una in cubili suo prostratus, per visum in somnis admonitus est quod ad Meldunensem ecclesiam, ubi servi sui Aldhelmi corpus requiescebat, gressum tenderet, ibique, Deo juvante, ac sancti sui prece hoc exigente, [Col. 0082B] amissum tandiu lumen recuperaret. His dictis, a Deo praemonitus, ad Meldunensem ecclesiam comite praeeunte, est adductus in crastino. Illic quidem septem continuis diebus, vigiliis et orationibus, Dei misericordiam cum sanctorum suorum suffragiis deprecatur, ut qui venerat peccatores salvos facere ad prioris luminis statum eum dignaretur adducere. Sustentabatur interim fratrum eleemosynis, qui sic desiderabat gratiam Domini. Septimo autem Dominico die, Redemptore nostro illi volente misericordiam praestare, atque fidelis sui famam etiam et in hoc propalare (ut sit vera illa sententia [Joan. XIV, 13] : Si quid petieritis Patrem in nomine meo, fiet vobis ), istius sancti precibus atque suffragiis aliorumque sanctorum ibidem quiescentium, visum quem amiserat [Col. 0082C] ita recepit. Dum in Dominica die monachi more solito per claustra monasterii ad processionem irent, atque ad introitum ecclesiae canendo rediissent, illo in medio templi ante crucifixum in orationibus jacente, tanta Spiritus sancti gratia super eum descendit, ut, cernentibus cunctis, sanguis ex oculis ejus guttatim deflueret, et cadentibus squamis se jam videre clamaret. Statimque consurgens, qui ante sine ductore ire nequiverat, ad sepulcrum sancti solus venire festinat; qui diu ibi prae gaudio flendo prostratus, tandem consurgens, illuc unde venerat est reversus. Haec videntes omnes qui aderant Deo laudes devote referebant, cui honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.

Superius serie lectionis retulimus, sacratissima ossa [Col. 0082D] Patris nostri Aldhelmi, propter Danorum perfidiam, a reverendo antistite Dunstano Cantuariorum infra marmoream tumbam honorifice, sericis indumentis, ligneis thecis, fuisse collocata; nunc autem quantum temporis inter utrorumque obitum praesulum fuerit, quantumve post Dunstani dormitionem jacuere, qualiterve et a quibus sint elevata, referre curamus. Fuerat vir iste a beato Eleutherio, Saxonum quarto episcopo, Melduni, in ecclesia apostolorum Petri et Pauli, abbas ordinatus, anno dominicae Incarnationis sexcentesimo sexagesimo et circiter sexto, episcopus vero, anno ejusdem veri Salvatoris in mundo secundum carnem nativitatis septingentesimo ex quinto, a Blithwaldo successore Theodori, Cantuariorum [Col. 0083A] archipraesule, viro ecclesiasticis rebus valente, honorumque morum honestate longe praedito; defunctusque est anno septingentesimo nono; qui secundum hanc supputationem conjuncti fuerint quadraginta et tres, ex quibus quatuor irreprehensibiliter in episcopio vixit, sicut supra dictum est; reliquis in abbatis tantum ordine, non tamen unius tantum abbatiae, sed multarum magister exstitit. Praecessit equidem istius in Christo archiantistitis Dunstani obitum annis ducentis septuaginta novem, et pausavere illius reverendae reliquiae in loco ubi a Dunstano fuerant positae, post ejusdem archipontificis migrationem, annis nonaginta duobus, unde relevari hoc denique modo vidimus.

Praeerat in eodem coenobio abbas Warinus, pluribus [Col. 0083B] rebus vir eruditus et monasticae religiositatis doctrina praeditus, qui vita et moribus pollentem gregem sibi commissum regebat monasticis traditionibus. Qui aliquantisper de corpore dubitans sanctissimo, indicit fideli congregationi triduanum agere jejunium, psalmos devote locis congruis decantare, omnibusque modis ante divinae conspectum clementiae humiliari, quatenus omnipotentis Dei misericordia tanti praesulis reliquias reperirent. Glocestrensium etiam religiosa congregatio, quia huic charitatis conjuncta fuerat vinculo, jubente illi Patre Serlone, religione monastica reverendo, hoc idem fecit jejunium, in diebus sanctum diem Pentecostes praecedentibus. Tertia vero die supradictae solemnitatis, facto cum reverentia matutinali officio, ad [Col. 0084A] sancti corporis ambo abbates timore pleni venere tumulum. Cum quibus duo fratres, qui eis ad levandum lapidem praebuere auxilium; quorum alter Hubertus nomine, vir et ille mirae patientiae, qui (ut nobis saepius idem retulit) cujusdam infirmitatis gravabatur pondere, statim ut sensit sanctarum reliquiarum fragrantiam, in terra cum caeteris fixis genibus Dei omnipotentis laudavit clementiam, quae sic sanctos suos glorificavit, ut et in coelo a concivibus angelicis spiritibus, et inter mortales honorentur corpora. Qui post orationis instantiam ut surrexit, bene sanum se sensit, sicut nobis saepius dixit, et nos ipsi cum multis testificamur, qui eum satis infirmum prius noveramus. Abbates autem recluserunt sarcophagum, et ita usque ad octavum diem, quo ejus futura erat [Col. 0084B] festivitas, dimisere intactum. In die autem ejus festivitatis, ascito ab abbate loci illius dioecesis Osmundo orthodoxo episcopo, viro humilitate, sapientia et sanctitate honorando atque laudabili, et religioso abbate Glocestrensi supradicto, cum multitudine cleri et magno populo, principum turba et catervis militum, facta est ejus secunda revelatio, ex tumulo quo positus est ab archipraesule Dunstano, et in feretro aurato honoranda per Dei servos locatio: ubi ea die et deinceps, beneficiis illius, et aliorum ibi requiescentium sanctorum meritis, praestantur sanitatum dona multis, ad laudem et gloriam Domini nostri Jesu Christi, qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Anno dominicae incarnationis septingentesimo quinto, Alfridus, rex Northanhumbrorum, defunctus est, anno regni sui vicesimo necdum impleto; cui succedens in imperium filius suus Osredus, puer octo circiter annorum, regnavit annis undecim. Hujus regni principio antistes Orientalium Saxonum Hedda coelestem migravit ad vitam; bonus quippe erat ac justus, [Col. 0086D] et episcopalem vitam sive doctrinam magis insito sibi virtutum amore quam lectionibus institutus exercebat. Denique reverendissimus antistes Pechtelmus, de quo in sequentibus suo loco dicendum est, qui cum successore suo Aldhelmo multo tempore adhuc diaconus sive monachus fuit, referre est solitus, quod in loco quo defunctus est, ob meritum sanctitatis ejus, multa sanitatum sint patrata miracula, hominesque [Col. 0087A] provinciae illius solitos ablatum inde pulverem propter languentes in aquam mittere atque hujus gustum sive aspersionem multis sanitatem aegrotis et hominibus et pecoribus conferre; propter quod frequenti ablatione pulveris sacri fossa sit ibidem facta non minima.

Quo defuncto, episcopatus provinciae illius in duas parochias divisus est: una data Danieli, quam usque hodie regit; altera Aldhelmo, cui annis quatuor strenuissime praefuit: ambo et in rebus ecclesiasticis et in scientia Scripturarum sufficienter instructi. Denique, Aldhelmus, cum adhuc esset presbyter et abbas monasterii quod Maildufi urbem nominant, scripsit, jubente synodo suae gentis, librum egregium adversus errorem Britonum, quo vel Pascha non suo tempore [Col. 0087B] celebrant, vel alia perplura ecclesiasticae castitati et paci contraria gerunt, multosque eorum qui Occidentalibus Saxonibus subditi erant Britones ad catholicam [Col. 0088A] dominici Paschae celebrationem hujus lectione perduxit. Scripsit et de Virginitate librum eximium quem in exemplum Sedulii, geminato opere, et versibus hexametris et prosa, composuit. Scripsit et alia nonnulla, utpote vir undecunque doctissimus: nam et sermone nitidus et scripturarum, ut dixi, tam liberalium quam ecclesiasticarum erat eruditione mirandus. Quo defuncto, pontificatum pro eo suscepit Forthere, qui usque hodie superest; vir et ipse in Scripturis sanctis multum eruditus.

Fecit duo monasteria: unum sibi, alterum sorori. Sororis coenobium appellatur Berekingum in latere Londoniae ad octo milliaria situm. Ibi illa Ethelberga vocata, habuit cohaerentes sibi sanctitatis et pietatis [Col. 0088B] socias Hildelidam proximo loco successorem, ad quam exstat emissus beatissimi Aldhelmi de virginum laude Codex.

Domino gloriosissimo, occidentalis regni sceptra gubernanti, quem ego, ut mihi scrutator cordis et rerum testis est, fraterna charitate amplector, Geruntio regi, simulque cunctis Dei sacerdotibus per Domnonia conversantibus, Aldhelmus, sine meritorum praerogativa abbatis officio functus, optabilem in Domino salutem.

Nuper cum essem in concilio episcoporum, ex tota pene Britannia innumerabilis Dei sacerdotum caterva confluxit, ad hoc praesertim congregata, ut pro Ecclesiarum sollicitudine et animarum salute ab [Col. 0087D] omnibus decreta canonum et Patrum statuta tractarentur, et in commune, Christo patrocinium praestante, conservarentur. His igitur rite precatis, omne sacerdotale concilium, meam parvitatem pari praecepto et simili sententia compulerunt, ut ad vestrae pietatis praesentiam epistolares litterarum apices dirigerem, et eorum paternam petitionem, salubremque suggestionem, per scriptae stylum intimarem, hoc est, de Ecclesiae catholicae unitate et Christianae religionis concordia, sine quibus otiosa torpescit, et merces futura fatiscit. Quid enim prosunt bonorum operum emolumenta, si extra catholicam gerantur Ecclesiam, etiam si aliquis actualem rigidae conversationis regulam [Col. 0088C] sub disciplina coenobii solerter exerceat, aut certe, cunctorum mortalium contubernia declinans, in squalida solitudine remotus contemplativam anachoreseos peragat vitam? Igitur ut certius vestra sagacitas animadvertere queat pro quibus causis mea mediocritas scripta direxerit, compendiose et breviter enucleabo. Auditum namque et diversis rumorum relativis compertum nobis est quod sacerdotes vestri in catholicae fidei regula, secundum Scripturae praeceptum, minime concordent, et per eorum simultates et pugnas verborum, in Ecclesia Christi grave schisma et crudele scandalum nascatur, quod Psalmographi sententia testatur dicens: Pax multa diligentibus nomen tuum, et non est in illis scandalum. Pacem quippe religionis pia concordia copulat, [Col. 0088D] sicut charitatem dira contentio contaminat. Nam ad unitatem fraternitatis rectae fidei sectatores Psalmista hortatur, inquiens: Deus qui habitare facit unanimes in domo. Domus vero haec, secundum allegoriam, Ecclesia per totos mundi cardines diffusa intelligitur. Haeretici namque et schismatici ab Ecclesiae societate extranei, per contentionum argumenta, in mundo pullulantes, et, veluti horrenda zizaniorum semina in medio fecundae segetis sata, dominicam messem maculant. Sed hujuscemodi altercationis opprobrium apostolica compescit buccina. Qui vult, inquit, contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus, nec Ecclesia Dei, quae [Col. 0089A] non habet maculam aut rugam. Pacem namque, Catholicorum matrem, et filiorum Dei genitricem esse, evangelica promulgant oracula: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. Unde Domino et Salvatore nostro a summo coelorum fastigio descendente, ut chirographum protoplasti deleret, et mundum pace suquestra reconciliaret, angelica cecinit melodia: Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Et Psalmista: Fiat, inquit, pax in virtute tua, et abundantia in turribus tuis. Denique rumor Ecclesiae fidei contrarius longe lateque percrebuit, quod sint in provincia vestra quidam sacerdotes et clerici tonsuram sancti Petri apostolorum principis pertinaciter refutantes, seque tali excusationis apologia pertinaciter defendentes vivunt, quod [Col. 0089B] auctorum et praecessorum suorum tonsuram imitentur, quos divina illustratos gratia fuisse grandiloquis assertionibus contestantur, qui si a nobis sollicite sciscitentur quis primus auctor rasurae hujus et tonsurae exstiterit, omnino aut veritatem ignorando, aut falsitatem dissimulando obmutescunt. Nos autem, secundum plurimorum opinionem, Simonem magicae artis inventorem hujus tonsurae principem fuisse comperimus, quia qualem quantumque necromantiae fallaciam contra beatum Petrum fraudulenter machinaretur, certamen apostolorum et decem libri Clementis testes sunt; nos, inquam, secundum sacrosanctam Scripturae auctoritatem, de tonsura nostra veritatis testimonium perhibentes, diversas ob causas Petrum apostolum hunc ritum sumpsisse [Col. 0089C] asserimus primitus ut formam et similitudinem Christi in capite gestaret, dum, pro redemptione nostra crucis patibulum subiturus, a nefanda Judaeorum gente acutis spinarum aculeis crudeliter coronaretur; deinde ut sacerdotes Veteris et Novi Testamenti in tonsura et habitu discernerentur; postremo ut idem apostolus suique successores et sequipedae ridiculosum gannaturae ludibrium in populo Romano portarent, quia et eorum barones et hostes exercitu superatos sub corona vendere solebant. Caeterum in Veteri Testamento tonsurae signum a Nazareis, id est, sanctis, ni fallor, sumpsit exordium. Est enim regale et sacerdotale stemmatis indicium. Nam tiara apud veteres in capite sacerdotum [Col. 0089D] constituebatur. Haec bysso retorto rotunda erat quasi sphaera media, et hoc significatur in parte capitis tonsa. Corona autem latitudo aurea est circuli quae regum capita cingit. Utrumque itaque signum exprimitur in capite clericorum, Petro dicente: Vos estis genus electum, regale sacerdotium. Hoc ritu tondendi et radendi ut vitia resecentur signatur, et crinibus carnis nostrae quasi criminibus exuamur.

Est autem altera crudelior animarum pernicies, quod, in sacrosancta paschali solemnitate, CCCXVIII Patrum regulam non sectatur, qui in Nicaeno concilio decennovenalem laterculi circulum per ogdoadam et hendekadam usque ad finem mundi recto tramite decursum sagaci solertia sanxerunt. Et a decima [Col. 0090A] quarta luna usque ad vigesimam primam supputationis seriem, et paschalis calculi terminum tradiderunt, quem anticipare et transgredi contra jus et fas illicitum fore censuerunt. Porro isti secundum decennem novennemque Anatolii computatum, aut potius juxta Sulpicii Severi regulam, qui LXXXIV annorum cursum descripsit, decima quarta luna cum Judaeis paschale sacramentum celebrant, cum neutrum Ecclesiae Romanae pontifices ad perfectam calculi rationem sequantur. Sed nec Victorii paschalis laterculi curriculum, qui DXXXII annorum circulis continetur, posteris sectandum decreverunt. Erat namque genus quoddam haereticorum apud Orientales, quod tessareskaidekatitai vocatur, id est, quartadecimani, eo quod quarta decima luna cum Judaeis [Col. 0090B] Christum blasphemantibus, et margaritas Evangelii ritu porcorum calcantibus Paschae solemnitatem peragunt, et ob hoc alieni a beata orthodoxorum sodalitate inter schismaticorum conciliabula infeliciter reputantur, quod beatum Augustinum in libro de nonaginta haeresibus scripto commemorasse memini. Illud vero quam valde a fide catholica discrepat, et ab evangelica traditione discordat, quod ultra Sabrinae fluminis fretum Demetarum sacerdotes, de privata propria conversationis munditia gloriantes, nostram communionem magnopere abominantur, in tantum, ut nec in Ecclesia nobiscum orationum officia celebrare, nec ad mensam ciborum fercula, pro charitatis gratia, pariter percipere dignentur: quin imo fragmenta ferculorum et reliquias epularum [Col. 0090C] lurconum canum rictibus et immundis devorandas porcis projiciunt. Vascula quoque et phialas aut arenosis sablonum glareis, aut fulvis favillarum cineribus expianda purgandaque praecipiunt. Non salutatio pacifica praebetur, non osculum piae fraternitatis offertur, dicente Apostolo: Salutate vos in osculo sancto, nec manibus lomentum, aut latex cum manutergio exhibetur, neque pedibus ad lavacrum pelvis apponitur, cum Salvator, sindone praecinctus discipulorum pedes abluens, normam nobis tradiderit imitandi, dicens: Sicut ego feci, ita et vos facite aliis. Ast vero si quilibet de nostris, id est, Catholicis ad eos, habitandi gratia, perrexerint, non prius ad consortium sodalitatis suae asciscere dignantur, [Col. 0090D] quam quadraginta dierum spatia in poenitendo peragere compellantur. Et in hoc haereticos infeliciter imitantur, qui se Katharos, id est mundos nuncupari voluerunt. Heu! heu, pro tantis erroribus! potius quam Evax! Evax! lacrymosis vocibus et querelosis singultibus lugubriter ingeminandum reor, et totum hoc contra Evangelii praecepta secundum Pharisaeorum inanes traditiones agere noscuntur, Christo veraciter astipulante (Matth. XXIII) : Vae vobis, Scriba et Pharisaei, qui mundatis quod foris est calicis et paropsidis. Nam Dominus cum publicanis et peccatoribus convivia celebrasse describitur, ut verus medicus purulentis animarum vulneribus divinae pietatis medicamina et coelestis clementiae cataplasma componeret. Idcirco peccatorum consortia, Pharisaeorum [Col. 0091A] more, minime despexit, sed potius illam peccatricem pollutae vitae piacula lugubriter deflentem, et Dominicos pedes fusis lacrymarum imbribus humectantem, ac solutis et laxis cincinnorum crinibus tergentem solita clementia misericorditer refocillavit dicens (Luc. VII, 47) : Remittuntur illi peccata multa, quia dilexit multum.

Quae cum ita se habeant, propter communem coelestis patriae sortem et angelicae sodalitatis collegium, subnixis precibus et flexis poplitibus vestram fraternitatem adjurantes suppliciter efflagitamus, ut ulterius doctrinam et decreta beati Petri contumaci cordis supercilio et protervo pectore non abominemini, et traditionem Ecclesiae Romanae propter prisca priorum statuta vestrorum nequaquam tyrannica [Col. 0091B] freti pertinacia, arroganter aspernemini. Petrus namque Dei Filium beata voce confessus audire meruit (Matth. XVI) : Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum; et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelo. Si ergo Petro claves coelestis regni a Christo collatae sunt, de quo poeta ait:

Dilectissimae atque amantissimae sorori, et mihi sincero charitatis affectu venerandae, Aldhelmus supplex, indigno abbatis vocabulo functus, in Domino salutem.

Cognoscat vestra almitas de baptismo sororis me interrogasse pontificem, qui licentiam dedit baptizari illam sanctimonialem, sed tantum clam et latenter. Saluto te diligenter, Osgitha, ex intimo cordis cubiculo, subnixis precibus obsecrans, ut assidua Scripturarum meditatione mentem tuam occupare non [Col. 0092C] desistas, quatenus Psalmographi sententiam compleas dicentis (I, 2) : In lege ejus meditabitur die ac nocte. Et idem Psalmista hoc item testatur dicens (CXIX, 103) : Quam dulcia faucibus meis eloquia tua! et reliqua. Orationum vero mearum ut memores sint omnes sorores, per Christum suppliciter obsecra, qui dicit apostolo (Jac. V, 16) : Multum valet deprecatio justi assidua. Vale! decies dilectissima, imo centies et millies. Te Deus valere faciat.

[Col. 0092D] Domino venerabili praeconio efferendo et sanctorum meritis magnopere honorando Eahfrido, Aldhelmus exiguus in Domino aeternam salutem.

Primitus (pantorum procerum praetorumque pio potissimum, paternoque praesertim privilegio) panegyricum poemataque passim prosatori sub polo promulgantes, stridula vocum symphonia, ac melodiae cantilenaeque carmine modulaturi, hymnizemus, praecipue quia tandem almae editum puerperae sobolem (ob inextricabile sons protoplastorum) piaculum priscorum chirographum peccaminum oblitteraturum, terris tantumdem destinare dignatus est, luridum qui linguis chelydrum trisulcis rancida virulentaque vomentem per aevum venena torrenda tetrae tortionis [Col. 0093A] in tartara trusit. Et ubi pridem ejusdem nefandae natricis ermuli cervulique cruda fanis colebantur stoliditate in profanis, versa vice discipulorum gurgustia (imo almae oraminum aedes) architecti ingenio fabre conduntur.

Fateor, sodalitatis fraternae cliens, altique municipatus municeps, postquam vestram repedantem isthuc ambrosiam ex Hiberniae brumosis circionum insulae climatibus (ubi ter bino circiter annorum circulo uber sophiae sugens metabatur) territorii marginem Britannici sospitem applicuisse, rumigerulis referentibus, comperimus, illico (ut flammiger flagransque flagitabat amor) ineffabiles altithrono grates, pansis in edito utrinque volis, tripudiantes obtulimus; potissimum, quod te exsulem almus arbiter priscam [Col. 0093B] paterni visitantem clientelam ruris (caerula ponti trans glauci, enormesque dodrantium glareas atque spumiferas lymphae nemphae obstirpationes, circili carina procellosum sulcante salum) reducere, ovante navarcho, dignatus est; ut ubi dudum incunabilis hirocinii editus rudibus adulto tenus pubertatis aevo adoleveras, nunc versa vice (superna opitulanti praerogativa affatim fultus) ab incolatu externi ruris repatrians, praeceptoris vocamine indepto sortitoque fretus fungeris.

Illud aeque almitati beatitudinis vestrae ex penetrabilibus praecordii nequaquam promens dissimulo propalare (ad augmentum, mystisque ut reor tripudium, imo ad doxam onomatis Kyrii) magnopere inolevisse: quod praeconio citra modum rumoris Scotico [Col. 0093C] in solo degentium (quorum contubernio parumper fretus es) ceu tonitruali quodam boatu fragore nimboso emergenti, auditus nostri quatiuntur, et per tot tantaque telluris stadia lectionis opinio, pagis provincisque divulgata, crebrescit. Siquidem tam creber meatus est (isthinc illincque, isthuc illucque) navigero aequoreas fretantium calle gurgites, velut quaedam contribula apium germanitas nectar fabre conficientium Nam quemadmodum alternatim, reciproca facessente noctis nebula, mellifluum examen (emergente axe tenus aethere Titanae) gliscentium culmina tiliarum per florulenta, ad crates graciles, sarcinatum, flava bajulans gestamina asportat, eodem modo, ni fallor, lurconum conglobatio lectorum ( dunning tac [Col. 0093D] fridh ) ac residua sagax discipulorum caterva, florigeris hagiographae ex arvis, non solum artes grammaticas atque geometricas bis ternasque omissas physicae artis machinas, quinimo allegoricae potiora ac tropologicae disputationis bipertita bis oracula (aethralibus opacorum mellita in aenigmatibus problematum) siticulose sumentes carpunt, et in alveariis sophiae, jugi meditatione loco tenus servanda condentes, abdunt. E quorum catalogo tuam proficisci solertiam, praeda onustam atque torrente fluentis sacrosancti propinatam redundantemque excellens fama percrebuit.

Quamobrem tuum affabilem discipulatum, ceu cernuus singultatim arcuatis poplitibus subnixisque precibus efflagito, ut oblitterata nequaquam memoria [Col. 0094A] excedat, quod Pacificus coelesti ambrosia praeditus (subrogatus genitore jure haereditario, bis quaternis temporum lustris Israeliticae plebis imperii sceptro fungens), almo auctus spiramine prompsit, dicens: Bibe aquam de cisterna tua, et fluenta putei tui; deriventur fontes tui foras, et in plateis aquas divide; solus habeto eas, nec sint alieni participes tui. Quapropter his sacris imbutus sagminibus, jugi conamine orthographiae aperito gurgitem, et sitientia rigato arva mentium, quatenus germen aethralis exstaseos (vivis fecundisque in orthodoxorum, satoris sudore, sulcis satum) nullo torridae obstaculo siccitatis obtinente, pullulans gliscat, et ubertim spissa, Dei suffragio, seges demum maturescat. Nam idcirco supplex tam obnixe haec cernitur oramen suggessisse, [Col. 0094B] quod nonnulli superna noscuntur sophia praediti, et arcana luce enormiter referti; attamen quod gratuita coelitus munificentia, Deique dapsili deditione receptantes (proprio facessente meritorum quaestu) adepti sunt, nequaquam (gazophylacio scientiae reserato) plene promulgantes, sed particulatim lurconibus largientes. Nam (kata evangelicae experimentum auctoritatis) nequaquam flagrans lychnus clancule fuscata tetrae occulitur latebra urnae, qui candelabri summitate cunctis limpido lumine lucere decuit; necnon frustra talenti fenora subterraneis clanculantur obstructa sablonibus, quae trapezitarum numerosis monetae oportuissent numismatibus profligari; ne forte ut iners adepto (segnitia torpens) mancipium talento, supremos ergastulorum in squalores [Col. 0094C] trusus praecipitetur; sed potius evax eugeque ingressurus tripudium a prosatore pio promereatur. Unde Psalmigraphus vates, ob hoc propriae piaculi expians flagitium conscientiae, sacro praesagio orsus infit: Justitiam tuam non abscondi, et reliqua.

Sed haec misellus homuncio dictando volvens, scrupulo ancipiti extemplo quatiens angebar; cur, inquam, Hibernia, quo catervatim isthinc lectores classibus advecti confluunt, ineffabili quodam privilegio efferatur, ac si isthic, fecundo Britanniae in cespite, didascali Argivi Romanive Quirites reperiri minime queant, qui coelestis tetrica enodantes bibliothecae problemata sciolis reserare se sciscitantibus valeant? Quamvis enim praedictum Hiberniae rus, discentium opulans vernansque, ut ita dixerim, pascuosa [Col. 0094D] numerositate lectorum, quemadmodum poli cardines astriferis micantium ornentur vibraminibus siderum, ast tamen climatis Britannia occidui in extremo ferme orbis margine sita (verbi gratia) ceu solis flammigeri et luculento lunae specimine potiatur; id est, Theodoro infula pontificatus fungenti, ab ipso tirocinio rudimentorum in flore philosophicae artis adulto, necnon et ejusdem sodalitatis cliente Adriano duntaxat urbanitate enucleata ineffabiliter praedito.

Et audacter in propatulo contestans, pellaci falsitatis frivolo neglecto, aequa veritatis censura trutinante discernam; etiamsi beatae memoriae Theodorus, summi sacerdotii gubernacula regens, Hibernensium [Col. 0095A] globo discipulorum (seu aper truculentus Molossorum catasta ringente vallatus) stipetur, limato perniciter grammatico dente (jactura dispendii carens) rebelles phalanges discutit, et (utpote belliger in meditullio campi arcister, legionum phalangibus septus aemulorum spissis) mox nervosis tenso lacertorum volis arcu, spiculisque ex pharetra exemptis, hoc est, Chronographiae opacis acutisque syllogismis; turma supercilii typho turgens, amissa ancilium testudine, terga dantes, latebras antrorum atras, triumphante victore, praepropere petunt.

Neu tamen haec philosophando, Scoticos sciolos, quorum gemmato tua sagacitas dogmatum favo aliquantisper abusa est, sugillare a quoquam autumer; quippe cum satagerem praeconium cudens affabiliter [Col. 0095B] texere nostrorum, non sugillationem ridiculose cachinnans rumigerare vestrorum, sed potius, jocistae scurraeque ritu dicacitate temeraria loquentium, fraternae ironia dilectionis obtentu cavillabatur. Si vero quippiam, inscitia suppeditante, garrula frontose convincitur pagina prompsisse, ut versidicus ait:

Domino reverendissimo, omnique virtutum conamine [Col. 0095C] venerando, et post Deum peculiari patrono, supplex almitatis vestrae vernaculus in Domino salutem.

Fateor, o beatissime praesul, me dudum decrevisse, si rerum ratio ac temporum volitans vicissitudo pateretur, vicinam optati Natalis Domini solemnitatem, ibidem in consortio fratrum tripudians celebrare, et postmodum vita comite vestra charitatis affabili praesentia frui. Sed quia, diversis impedimentorum obstaculis retardati, quemadmodum lator praesentium viva voce plenius promulgabit, illud perficere nequivimus, idcirco difficultatis veniam, precor, impendite. Neque enim parva temporum intervalla in hoc lectionis studio protelanda sunt ei duntaxat qui, sagacitate legendi succensus, legum [Col. 0095D] Romanarum jura medullitus rimabitur, et cuncta jurisconsultorum secreta ex intimis praecordiis scrutabitur, et, quod his multo arctius ac perplexius est, centena scilicet metrorum genera pedestri regula discernere, et admista cantilenae modulamina recto syllabarum tramite lustrare. Cujus rei studiosis lectoribus tanto inextricabilior obscuritas praetenditur, quanto rarior doctorum numerositas reperitur. Sed de his prolixo ambitu verborum disputare epistolaris angustia minime sinit, quomodo videlicet ipsius metricae artis clandestina instrumenta litteris, syllabis, pedibus, poeticis figuris, versibus, tonis, temporibusque conglomerantur; poetica quoque septenae divisionis disciplina, hoc est acephalos, lagaros, [Col. 0096A] protilos, cum caeteris, qualiter varietur; qui versus monoschemi, qui pentoschemi, qui decaschemi, certa pedum mensura trutinentur; et qua ratione catalectici, brachycatalectici seu hypercatalectici versus, sagaci argumentatione cognoscantur. Haec, ut reor, et his similia, brevis temporis intercapedine momentaneoque ictu apprehendi nequaquam possunt.

De ratione vero calculationis quid commemorandum? cum tanta supputationis imminens desperatio colla mentis oppresserit, ut omnem praeteritum lectionis laborem parvi penderem, cujus me pridem secreta cubicula nosse credideram; et ut sententia beati Hieronymi utar, qui mihi prius videbar sciolus, rursus coepi esse discipulus, dum se occasio obtulit, [Col. 0096B] sicque tandem, superna gratia fretus, difficillima rerum argumenta et calculi supputationes, quas partes numeri appellant, lectionis instantia reperi. Porro de zodiaco et duodecim signorum, quae vertigine coeli volvuntur, ratione, ideo tacendum arbitror, ne res opaca et profunda, quae longa explanandarum rerum ratione indiget, si vili interpretationis serie propalata fuerit, infametur et vilescat, praesertim cum astrologicae artis peritia, et perplexa horoscopi computatio, elucubrata doctioris indagatione egeat.

Haec idcirco, charissime Pater, cursim pedetentim perstrinximus, non garrulo verbositatis strepitu illecti, sed ut scias tanta rerum arcana examussim non posse intelligi, nisi frequens et prolixa meditatio [Col. 0096C] fuerit adhibita.

Salutate in Christo omnem sodalium meorum catervam a minimo usque ad maximum, quos obsecro et adjuro per clementiam Christi ut pro me peccatorum pondere et criminum sarcina oppresso preces Domino fundant.

Domino sancto, sapientissimo, Christo quidem charissimo Aldhelmo; Scotus ignoti nominis in Deo aeterno salutem.

Dum te praestantem ingenio, facundiaque Romana, ac vario flore litterarum (etiam Graecorum [Col. 0096D] more) non nesciam, ex ore tuo, fonte videlicet scientiae purissimo, discere malo, quam ex alio quolibet potare, turbulento magistro praesertim. Hoc scito praenoscens, quod idcirco te fiducialiter ita obsecro, ut me suscipias doceasque, quoniam fulgor (ceu dictum est) sapientiae prae multis in te fuiget lectoribus, ac peregrinorum mentes cupientium sapientiam discere cognoscis: quia tu Romae advena fuisti, insuper quod a quodam sancto viro de nostro genere nutritus es. Haec compendii causa sufficiant, quia si humiliter per charitatem volueris attendere, non minus per pauca verba, quam per plurimas sermocinationes perspicies. Haec tibi quoque sinceriter dissero. Libellum quemdam habes, qui non est major [Col. 0097A] acceptorio duarum septimanarum, quem ego tegere cupio. Hoc autem breve tempus praedico, non eo quod mihi plus non opus sit, sed ne haec petitio fastidium in tua mente creet. Ministrum quoque equosque ut opinor, adipiscar. In hoc autem tempore messis, laetum a te responsum sperabo. Orantem pro nobis beatitudinem tuam divina gratia custodire dignetur,

Sacrosancto abbati Aldhelmo, mihi inextricabilis ignitae charitatis nodis, ut merita poscunt, astricto, Ethelwaldus, tuae piae paternitatis supplex alumnus, perpetuam in Domino sospitatis salutem.

Aestivi igitur temporis cursu, quo immensis feralium passim congressionum expeditionibus haec miserrima patria lugubriter, invidia vastatrice, defanatur, tecum legendi studio, conversatus demorabar. Tum mihi fiat indigno, tuae beatitudinis sacrosancta [Col. 0097D] sagacitas omnibus, ut reor, propemodum panegyricis tam saecularium litterariae verbositatis facundia editorum, quam etiam spiritualium ecclesiastici dogmatis stylo elucubratorum plenissime voluminum scriptis imbuta, arcana liberalium litterarum studia, opacis duntaxat mysteriorum secretis, ignaris quibusque mentibus obstrusa, abrepto propere spissae stoliditatis velamine, patefaciens liquidissime propalarat. Quibus ad integrum exuberantis ingenii epulis, ambronibus siticulosae intelligentiae faucibus, avide absumptis, meam adhuc pallentem hebetudinis maciem largissimae blandae sponsionis epimenia affluenter refocillabat, pollicitans omni me desideratae lectionis instrumento, quo potissimum meae mediocritatis industriam satis inhiantem agnoverat, libenter [Col. 0098A] edocendo imbuere. Quapropter, mi amantissime purae institutionis praeceptor, quatenus affectu consequente fidem verborum haud difficulter adhibeas, operae pretium censemus, talibus sacrae Scripturae oraculis instimulatus (Prov. VI, 1) : Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam, illaqueatus es verbis oris tui. Et jam dico, si nullis te capacibus prolatae promissionis retinaculis perplexum involutumque reminisceris, tamen cum memet ab ipsis tenerrimae cunabulis infantiae fovendo, amando, pedetentimque delicatioribus solertiae cibis recreando, ad vegetam usque pubertatem provexisti, dignum ab omnibus sanae intelligentiae esse judicatur, quatenus, confoto jam pabulo tenerioris ingenii, des cibos solidiores quoque profundioris sophiae. [Col. 0098B] Tamen si humillima subjectae devotionis instantia importune insistens expetit affatim alendo epulas, impendere non deneges; meque, licet nullius momenti ducas, vestrae sublimitatis adoptivam prolem ex omni paternae prudentiae diviti censu aliquatenus ad tempus ditare non recuses; ne quando invisi audacium aemulorum cunei crispanti optatae improbationis cachinno tripudiantes congratulentur, si sobolem opulenti paternae philosophiae censu exhaeredem penuriaeque feralis insipientiae experientem comperiunt. Et non incongrue mihi ille Roboam, generosa de stirpe famosissimi tam laudabilis sapientiae excellenti enormitate, quam etiam opimis rerum facultatibus regis Salomonis, infelici fusus ortu, omnis pene paternae felicitatis expers, lugubriter coaequari [Col. 0098C] queat. Denique, jam nunc impleturus vota persolve, et inceptum largae institutionis beneficium concitus comple, sciens te haud dubie majorem inde perpetuae remunerationis gloriam adepturum, Domino astipulante, quia (Matth. X) qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Huic autem nostrae parvitatis epistolae trina cantati modulaminis carmina binis generibus digesta subdidimus, quorum primum dactylico heroici poematis hexametro ac pedestri, ut autumo, regula enucleat et trutinatum et in LXX coaequantium versuum formulas, casu ita obtingente, et, ut verius dicam, supernae dispensationis nutu moderante, divisum. Tertium quoque non pedum mensura elucubratum, sed octonis syllabis in imo quolibet versu compositis una eademque littera comparibus linearum [Col. 0098D] tramitibus aptata cursim calamo perarante caraxatum tibi, sagacissime sator, transmittens dicavi. Medium vero meo tuoque clienti Winfrido de transmarini scilicet itineris peregrinatione, simillimis itidem versuum et syllabarum lineis confectum repraesentans porrexi. Haec idcirco vestrae beatitudinis venerandis obtutuum luminibus repraesentanda fore necessarium duxi, quod nostrae parvitatis judicio dignum esse visum est, omnem tibi, utpote Patri, mearum litterarum editiunculam primum pandens propalarem, quatenus vestrae sublimitatis probabili rationis judicio comprobata, et ad aequitatis normulam derivata, omnibus deinceps lectorum numerositatibus acceptabilis exstat. Vale in Christo.

Reverendissimo Patri meaeque rudis infantiae venerando praeceptori Adriano Aldhelmus vernaculus familiae Christi et vestrae pietatis supplex alumnus salutem, etc.

Fateor, mi charissime, quem gratia purae dilectionis amplector, postquam a sociali contubernio vestro ante triennium circiter discedens a Cantia sequestrabar, quod nostra parvitas hactenus ad consortium vestrum ardenti desiderio flagrabat; quod et jamdudum cogitarem, quemadmodum in votis est, adimplens perficere, si rerum ratio ac temporum vicissitudo pateretur, et nisi me diversa impedimentorum obstacula retardarent, praesertimque corporeae [Col. 0099B] fragilitatis valetudine medullitus tabentia membra coquente non sinerer; qua quondam, dum post prima elementa iterum apud vos essem, domum redire coactus sum.

Domino lectricibus ditato studiis, mellifluisque ornato lucubratiunculis, Aldhelmo archimandritae Saxonum, mirifice reperienti in oris quod nonnulli cum laboribus et sudoribus in alieno aere vix lucrantur, Cellanus in Hibernensi insula natus, in extremo Francorum limitis latens angulo exsul, famosae coloniae Christi extremum et vile mancipium, in tota et tuta Trinitate salutem.

Quasi pennigero volatu ad nostrae paupertatis accessit [Col. 0099C] aures vestrae Latinitatis panegyricus rumor, quem agilium lectorum non horrescunt auditus sine sanna aut amurcali impostura, notus propter Alburnum dictricis [ Fors., almum ductricis] Romaniae decorem. Et si te praesentem non meruimus audire, tuos tamen bona lance constructos legimus fastos diversorum deliciis florum depictos. Sed si peregrini triste reficis corculum, paucos transmitte sermunculos illius pulcherrimae labiae tuae, de cujus fonte purissimo dulces multorum possit reficere mentes, ad locum ubi dominus Furseus in sancto et integro pausat corpore.

[Col. 0099D] Miror quod me tantillum homunculum de famoso et florigero Francorum rure vestrae franite [ Fors., Francicae] fraternitatis industria interpellat Saxonicae, prolis prosapia genitum et sub Arctos axe teneris infantiae cunabulis.

Dilectissimo mihi filio et simul discipulo Ethelwaldo Aldhelmus extremus servorum Dei, salutem.

Quemadmodum te viva voce aliquoties de aliquibus admonere curavi, ita et nunc absentem, paterna secundum Deum auctoritate fretus, litteris exhortari non piget. Hoc enim ideo agimus, quod charitas Christi, sicut ait Apostolus, urget nos. Itaque, fili mi [Col. 0100A] charissime, licet adolescens aetate existis, vanissimis tamen oblectamentis hujus mundi nequaquam te nimium subjicias, sive in quotidianis potationibus et conviviis usu frequentiore ac prolixiore inhoneste superfluis, sive in equitandi vagatione culpabili, seu in quibuslibet corporeae delectationis voluptatibus exsecrandis. Memento semper quid scriptum est: Adolescentia et voluptas vana sunt. Admonui quoque, vehementiori pecuniae et omni saecularis gloriae Deo semper odibili jactantiae nequaquam ultra modum inservias, illius sententiae reminiscens: Quid prodest homini, si totum mundum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? Filius enim hominis venturus est in gloria sua et sanctorum angelorum; et retribuet unicuique secundum opera sua. Sed multo magis, [Col. 0100B] mi amantissime, vel lectionibus divinis, vel orationibus sacris semper invigila. Si quid vero praeterea saecularium litterarum nosse laboras, ea tantummodo causa id facias, ut quoniam in lege divina vel omnis vel pene omnis verborum textus artis omnino ratione grammaticae consistit, tanto ejusdem eloquii divini profundissimos atque sacratissimos sensus facilius legendo intelligas, quanto illius rationis qua contexitur diversissimas regulas plenius didiceris . . . . . Hanc autem epistolam jugiter inter caeteros quos legis libros habere non omittas, ut videlicet ejus lectione creberrima de his quae in ea scripta sunt, implendis mea vice possis admoneri. Vale.

[Col. 0100C] Nuper furibunda tempestatis perturbatio, sicut experimento didicistis, fundamenta Ecclesiae, sicut quodam immenso terrae motu, concussit; cujus strepitus per diversa terrarum spatia, velut tonitruali fragore, longe lateque percrepuit. Et idcirco vos viscerales contribulos, flexis genuum poplitibus, subnixa exposco prece, nequaquam hujus perturbationis stropha scandalizari, ne quisquam vestrum mentis segnitie fide torpescat, etiamsi rerum necessitas exigat cum praesule proprio pontificatus apice privato tellure paterna propelli, et quilibet oporteat latorum regnorum transmarina aggredi rura. Quis enim, quaeso, tam durus atroxve labor existens, ab illo vos antistite separans arceat; qui vos ab ipso tirocinio rudimentorum et a primaeva tenerae aetatis [Col. 0100D] infantia usque adultae pubertatis florem nutriendo, docendo, castigando, provexit pietate; et quasi nutrix gerula dilectos extensis ulnarum sinibus refocillans, sic charitatis gremio fotos clementer amplexus est. Perpendite, quaeso, creaturarum ordinem, eisque divinitus insitam naturam; quatenus ex minimarum rerum collatione flexibilem commiserationis formam, Christo juvante, capiatis; quomodo examina apum calescente coelitus caumate, ex alveariis nectare flagrantibus certatim emergant, et earum auctore linquente, brumalia mansionum receptacula, densarum cavernarum cohortes, rapido volatu ad aethera glomerante, exceptis duntaxat antiquarum sedium servatricibus ad propagationem [Col. 0101A] sobolis futurae; relictus, inquam, mirabilius dictu, rex earum, spissis sodalium agminibus vallatus, cum hiberna castra gregatim egreditur et cava stipitum robora rimatur, si pulverulenta sablonis aspergine praepeditus, seu repentinis imbribus cataracta Olympi guttatim rorantibus retardatus fuerit, et ad gratam cratem sedemque pristinam revertatur, omnis protinus exercitus consueta vestibula perrumpens, prisca cellarum claustra gratulabundus ingreditur. . . . . . Si ergo taliter creatura ratione carens, quam vita et natura indita absque legibus scriptis gubernant, reciprocis temporum successionibus ductoris praecepto paret, respondete, rogo, utrum non horrendae abominationis infamia sint exprobrandi, qui concessa septiformis Spiritus gratia praediti, devotae [Col. 0101B] subjectionis frena ritu phrenetico frangunt. Cur autem diversarum rerum ratiocinationes conglobans, ad instiganda vestri pectoris praecordia stridente calamo percurram, audite. Ecce saeculares divinae scientiae extorres, si devotum dominum quem in prosperitate dilexerunt, cessante felicitatis opulentia, et ingruente calamitatis adversitate, deseruerint, et secura dulcis patriae otia exsultantis domini pressurae praetulerint, nonne exsecrabilis cachinni ridiculo et gannaturae strepitu ab omnibus ducuntur? Quid ergo de vobis dicetur, si pontificem qui vos nutrivit et extulit in exsilio solum dimiseritis? etc.

[Col. 0101C] Domino in dominorum Domino dilectissimo Winberto Aldhelmus, servus servorum Dei, in angulari duorum testamentorum lapide de summis montium verticibus abscisso, qui statuam quaterno metallorum genere fabrefactam, quaterna populorum regna signantem crura tenus, aurato capite, oppressit, salutem.

Cerulum litterarum ad vestrae pietatis praesentiam destinavimus, qui vobis viva voce de causa nostrae necessitatis imminenti plenius promulgabit, id est de terra, quam nobis venerandus patricius Baldredus possidendam accepto pretio obtulit, praecipue pro captura piscium apto et competenti loco. Et idcirco dum in nostri regis potestate data et collata [Col. 0101D] esse videtur, obnixe precamur ut eamdem agri partem per tuae charitatis patrocinium obtinere et habere firmiter valeamus, ne eadem possessione per violentiam privati, quia plerumque justitiae jura vacillant, fraudemur, etc.

Domino venerabiliter diligendo et delectabiliter venerando Wilfrido Aldhelmus vernaculus supplex in Christo perennem salutem.

Perlatum est mihi, rumigerulis referentibus, de vestrae charitatis industria, quod transmarinum iter, gubernante Domino, capere, sagacitate legendi succensa, decreverit. Et idcirco vita comite optatum Hiberniae portum tenens, sacrosancta potissimum [Col. 0102A] praesagmina, refutatis philosophorum commentitiis, legito. Absurdum enim arbitror, spreta rudis ac veteris Instrumenti inextricabili norma, per lubrica dumosi ruris diverticula, imo per dyscolos philosophorum anfractus, iter carpere. Seu certe oportatis vitreorum fontium limpidis laticibus, palustres pontias lutulentasque limphas siticulose potare; in queis atra bufonum turma catervatim scatet, atque garrulitas ranarum crepitans coaxat. Quidnam, rogitans quaeso, orthodoxae fidei sacramento commodi affert circa temeratum spurcae Proserpinae incestum, quod abhorreo fari, enucleate legendo scrutandoque surdescere, aut Hermionem petulantem Menelai et Helenae sobolem, quae, ut prisca produnt opuscula, despondebatur pridem jure dotis Oresti, demumque, [Col. 0102B] sententia mutata, Neoptolemo nupsit, lectionis praeconio venerari; aut Lupercorum bacchantium antistites, ritu laetantium Priapo parasitorum, heroico stylo historiae caraxare; quae altato quondam sceptri in vertice chelidro Hebraeae cautionis obtutibus praesentato, hoc est, alma mortis morte stipite patibuli affixa, solo tenus diruta evanuere? Porro tuum discipulatum ceu cernuus arcuatis poplitibus flexisque suffraginibus, feculenta fama compulsus, posco, ut nequaquam prostibula lupanarium, nugas in queis pompulentae prostitutae delitescunt, lenocinante luxu ad eas, quae obrizo rutilante periscelidis armillaque lacertorum tereti utpote faleris faleratae curules comuntur, sed magis edito aulae fastigio spreto, quo patricii ac praetores potiuntur, gurgustii humili receptaculo [Col. 0102C] contenta tua fraternitas feliciter fruatur; nec non contra gelida brumarum flabra e climate olim septentrionali emergentia neglecto, ut docet Christi disciplina, fucato ostro, potius lacernae gracilis amictu ac mastrucae tegmine incompto utatur.

Nihil in hoc saeculo prolixa felicitate fruitur, nihil diuturna dominatione potitur, nihil quod non ad fatalem vitae terminum, veloci cursu, tendere videatur. Et ideo sic nobis mundanarum rerum patrimonia [Col. 0102D] sunt perfruenda, ut tamen aeternae patriae emolumentis nunquam fraudaremur. Hinc est enim quod ego Aldhelmus, postquam me immeritum, nullisque praedignis moribus comprobatum, in pontificatus officii sedem, divina gratia subthronizasset, proposui arcano mentis meae affectu, ut monasteriis meis, Maildunesburg, Frome, Bradanford, quibus jamdudum in abbatis gradum constitutus, suffragante Domino, regulariter praefui, religiosum abbatem, quem sibi spontanea familiarum mearum optio, consona voce elegissent, canonica creatione atque regulari sanctione constituerent. His voluntariis propositionibus meis, pia monachorum meorum restitit pertinacitas; et cum hoc sedulo saepius, in conventu fratrum meorum, fiducialiter narrassem, nullus his votis [Col. 0103A] meis placidissimum praebebat assensum, dicentes: Quandiu vitali vegetaris spiritu, nobiscum praesentis vitae studio deputaris, tuae semper dominationis jugo humillime colla subdere non dedignamur. Sed hoc supplici communique rogatu deprecamur, quod sub sacra Scripturarum testificatione et favorabilium virorum claro consensu corrobores, ut nullus post obitum tuum nec regalis audacitas nec pontificalis auctoritas, vel aliquis ecclesiasticae, seu saecularis dignitatis vir, sine nostro voluntatis arbitrio, in nobis sibi vindicet principatum.

Huic debitae monachorum meorum, maxime famulorum Dei, petitioni libentissime consensi; et in monasterio, quod juxta fluvium qui dicitur Wenburnia, cui venerandi regis nostri germana Cuthberga [Col. 0103B] praesidet, cum optabili famosissimi regis Inii consensu, et reverendissimi fratris et coepiscopi mei Danielis, praesentatae promissionis devoto nutu, decentissimam vernarum Domini postulationem, sacrae [Col. 0104A] crucis signaculo confirmavi. Itidem idem venerandus rex, et praenominatus pontifex, pari devotionis manu subscripserunt. Nec multo post, in sacrosancto concilio, quod juxta fluvium qui dicitur Wodor, congregatum esse dignoscitur, idem omnium Saxonicae gentis archimandritarum, cum regali potentatus assensu et pontificali prioratus nutu, consensit auctoritas. Si quis vero contra haec tam illustrium personarum decreta moliri machinetur, et sacra praesentis schedulae scita praevaricari praesumpserit, sciat se, ante terribilem divinae Majestatis thronum, cum praevaricatoribus praeceptorum Domini, lugubri damnationis judicio percellendum. Scripta est hujus confirmationis chartula ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi 705, indictione [Col. 0104B] tertia.

• † Signum manus Danielis episcopi.
• † Signum Inii regis.
• † Signum manus patricii Ethelredi.

[Col. 0161B] Domino praestantissimo et prae caeteris dignitatum gradibus glorificando, mihique jam dudum spiritualis clientelae catenis connexo, illustri Acircio, Aquilonalis imperii sceptra gubernanti, illustris regalis regni regimina dispensanti, Aldhelmus catholicae vernaculus Ecclesiae, immarcescibilem sempiternae sospitatis salutem.

Non ambigo, reverentissime fili, sed profundae credulitatis frena relaxans confido, quod provida sagacitatis vestrae praecordia reminiscantur nos ante bis bina lustrorum volumina inextricabile conglutinati foederis pignus pepigisse, et spirituali sodalitatis vinculo devotae charitatis contubernia copulasse; nam pridem tempore pubertatis nostrae cum septiformi spiritualium charismatum munificentia vestra [Col. 0161C] solers indoles sub manu venerandi pontificis ornaretur, paternum memini me [ Par. om. me] nomen adeptum, teque adoptivae dignitatis vocabula cum coelestis gratiae praerogativa sortitum, quem videlicet spiritualium incrementorum fructum propheticus sermo allegoricis aenigmatibus explanans designat virgultum in typo beatae et incorruptae Dei Genitricis de radice Jessae fecundis palmitibus pullulasse, et purpureum serculorum flores mysticis obumbrationibus prolapsi recuperatorem mundi praefigurantem, chirographumque protoplastorum misericorditer abrogantem cum septeno sapientiae intellectu, caeterarumque virtutum Spiritum germinasse; idem namque septiformis sacramentorum numerus sacrosanctis testamentorum miraculis [ Par., oraculis] frequentissime [Col. 0161D] astipulatur: cujus numeri mysterium iterata replicatione revolvens, de amoenissimo Scripturarum paradiso, quasi quosdam campestrium cauliculos aut vernantes pratorum flosculos coacervans, ad unius coronae texturam congerere nitar, ut evidentius in propatulo patescat, cunctisque scrutinio scrutantibus luce limpidius clarescat, a quantis profectibus quamque sacratis ordinibus nostrae necessitudinis primordia et necdum matura rudimentorum [Col. 0162B] tirocinia originaliter processerint, pullulaverint, viguerint. Hic, inquam, septiformis laterculorum numerus ab ipso nascentis mundi primordio sacer oriundus exstitit. Nam non solum universitas totius creaturae quam volubilis et agilis polorum vertigo et bina cingunt hemisphaeria, septenario hebdomadis simplae curriculo specie multiforma patrata narrantur; cum tamen in ictu et atomo vivens in aeternum creaverit omnia simul, verum etiam optata futurorum requies promissorum et beata perennis vitae felicitas, quae singulis quibusque meritorum emolumentis recompensabitur, non nisi septena per temporum incrementa millenario numero sequestrata reproborum caterva insontibus et piaculorum crimine carentibus tribuatur [ Par., tribuitur] ejusdem quoque supputationis [Col. 0162C] sacramenta patuerunt si prisca commemorans ab origine pandam cum horrenda cataclysmorum irruptio, mortalium flagitia coercens, et coelestis vitae pervicaciam ultricibus undis abluens, cuncta quae reciproco corporeae vivacitatis spiraculo vescebantur, exceptis ad propagationem sobolis futurae relictis, usque ad internecionem necaret, diramque Stygii Plutonis ingluviem exsanguinibus miserorum animabus crudeli strage satiaret. De mundis septena coenaculum et tristegam sive, ut altera continet translatio, bicameratam leguntur arcam gregatim ingressa. Septenaria similiter pignorum Job prosapia in principio libri quod prosa contexitur et deinceps secundum Hebraeos dactylo spondaeoque scandere fertur, et septem lanigerarum pecudum descripta [Col. 0162D] summa narrantur. Rursusque in calce voluminis idem bidentium numerus ad remunerandam illustris patientiae palmam in duplum restitutus praedicta mysteriorum arcana praefigurasse monstratur. Denique Isaias nequaquam pars ultima prophetantium, septem matronas, sub typo septem Ecclesiarum, virum unum apprehendisse, Christum videlicet coelestium et terrestrium reconciliatorem, contestatur. Eliae autem, scelera populi crudelis lamentanti et lugubrem interfectionem [Col. 0163A] vaticinantium conquerenti, divinis dictum est oraculis: Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvaverunt genua ante Baal; qui dum orbatae Sunamitis sobolem crudelis lethi sorte sopitam septies artus artubus membraque membris copulans suscitaverat, Redemptorem signat, genus humanum septiformi Spiritus gratia a somno scelerum et labe peccati vivificantem. Sed et Machabaeorum generosa germanitatis pignora quae sub tyrannica Antiochi monarchia suillum scrofarum contempserunt edulium, et propter divinarum legum caeremonias ritusque paternae traditionis spurcas ethnicorum culturas et profanae gentis idolothyta repudiarunt, non inmerito septiformem universalis ecclesiae speciem praefigurasse noscuntur. Quid etiam proverbialis aula, cujus [Col. 0163B] architectus et pontifex sapientia, Salomone attestante, legitur exstitisse, nonne septenis columnarum fulcimentis innixa sustentatur, cum infertur: Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas ejus septem? Cortinae quoque tabernaculi purpureis ostri et cocci coloribus fuscatae et diversis ansularum nexibus assutae, nonne quadruplicato septenae supputationis calculo, hoc est XXVIII cubitis in longum protenduntur? Quod autem septenarius numerus nonnunquam Spiritus paracleti gratiam praefiguraverit interdum vero priscae legis imaginem praetulerit, sacra auctoritate edocemur; ut est illud: Da partem his qui septem sunt. Sed et idem tabernaculum Eleazar, summi pontificatus infula praeditus, septies aspersisse legitur de sanguine buculae rufae juxta ritum caeremoniarum [Col. 0163C] in holocaustam concrematae. Cujus cinerum reliquias ad expiationem Israelitici populi proficere superna spoponderunt oracula. Gloriosissimus etiam regum qui antequam primae nativitatis cunabula cognosceret ipso proprii nominis vocabulo piae pacis praesagia non immerito figuraliter gestabat, solemnem delubri festivitatem cum omni frequentia filiorum Israel ab introitu Emath usque ad torrentem Aegypti, unde Memphitica regna sceptrum imperiale gubernant, septem diebus catervatim celebrasse describitur, juxta quod Testamenti Veteris brevis epitoma, hoc est Paralipomenon testatur: sed ne priscae legis tantum formula utar, et praeterita saeculorum exemplaria solummodo perscruter et rimer, en rudis [Col. 0163D] instrumenti quod arbitror Deuteronomii recapitulatione rite signari plura in propatulo sita et concordi ratione respondentia suffragantur. Quia furvis tenebrarum latebris cessantibus et nocturnis umbrarum latibulis fatiscentibus, exorto crepusculo, clarum et croceum limpidissimi solis jubar totis terrarum finibus infunditur. Nam sacer dominici pectoris accubitor et quartus coelestis paradisi gurges ex quo larga laticis vivi flumina perenniter roriflua inundatione manantia decurrunt, Smyrnae, Pergamo, ac Philadelphiae et caeteris per Asiam Ecclesiis septupla sermonum series scripsisse perhibetur. In eodem nihilominus Apocalypseos horomate septena sigillati voluminis signacula transactae praefigurationis mysterium continentia perspicacissimis mundi cordis aspectibus [Col. 0164A] et ab omni faeculenta vitiorum sentina sublatis cernere promeruit; quae solus de tribu Juda leo, fortissimus bestiarum, ad nullius pavescens occursum, qui juxta vaticinium patriarchae ad praedam ascendisse et requiescens accubuisse memoratur, jure coelestium et terrestrium infernorumque potestatem supergressus, aperire nativitatis et passionis praerogativa potuit. Quia [ Par., Quare] ipse habere dicitur clavem David, ipse aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit. Etenim nisi quis obstinata nefandae infidelitatis frena in frusta confregerit eumque medullata mentis fiducia praedicatorum sigilla signorum solvisse crediderit, clausis et caecis pupillarum orbibus, et obtunsis palpebrarum obtutibus velut epilenticus aut scotomaticus contemplabitur [Col. 0164B] arcana legum et opaca prophetarum. [ Mai hic add.: Septimo nihilominus ejus voluminis sigillo resoluto, post factum supernorum civium coeleste silentium, mediumque horae intervallum, septem angelos cum septenis sulpicibus et sistrorum clangoribus horribili classico per totum mundum concrepantibus idem se crevisse contestantur.] In eadem etiam revelationis exstasi aurea septem candelabra, aurea et totidem sidera in dextera habentis pedes aurichalco Libani simillimos, cujusque ore procedebat romphaea biceps, praedictus Salvatoris vicarius speculatur. Illud quoque celeberrimum Exodi candelabrum cujus stipes obryzo ductilis cum calamis ac scyphis et sphaerulis fabrefactus tanquam taxus frondosa aut platanus surculosa comptis cultibus ornabatur a praedicto candelabrorum [Col. 0164C] mysterio minime discordare sentio, cujus VII lucernarum lychni flammivomis lampadibus coruscantes e quibus universae Ecclesiarum lanternae claro lumine illustrantur, aureis nexibus astricti copulabantur; ita vas electionis illustre et sapiens architectus nominisque Christi gerulus typicus Benjamin, mane comedens praedam et vespere dividens spolia, VII Ecclesiarum novalia roscidis sacrorum dogmatum imbribus ubertim perfundit. Zacharias itidem in ordine vaticinantium undecimus in horomate visionis raptus et divinae contemplationis culmine sublimatus, famosum inclyti lapidis spectaculum, qui septenis oculorum obtutibus mystice [ Par., in facie, pro mystice] ornatus describitur spirituali et arcano praecordiorum [Col. 0164D] intuitu et puris conspectibus cernere promeruit. Fundamenta quoque gloriosae civitatis Dei quae Psalmista in montibus sanctis structa commemorat, canonicis septem epistolarum rivulis arida et siticulosa nascentis Ecclesiae praecordia affluenter satiarunt [ Par., satiari] et velut tenebrosa aqua in nubibus aeris aut stillicidia stillantia hiulcas fidelium fauces irrorantes rigarunt [ Par., rigari]: illi quidem, ut arbitror, divino imbuti magisterio et praeceptorum instructi exemplo, hoc successurae posteritati rite ruminasse et regulariter ructuasse referri queunt, quod ab ipso tenerrimae rudisque infantiae nutritore caeteris ruminandum et ructandum gratuita praecurrente gratia accepisse meruerunt. Nam summus ecclesiasticae dispensationis [Col. 0165A] auctor et primitivae illustrisque familiae informator, quem psalmus ut praesenti competit explanandarum rerum adminiculo septuagesimus septimus panem coeli et panem angelorum figuraliter vocitans expressit, septem panum fragminibus divina potius benedictione crescentibus quam lurcorum rictu comedentium minuentibus quatuor millia virorum excepta secundi sexus caterva, Evangeliorum textu narrante, legitur pavisse et affatim satiasse, sublatisque fragmentorum reliquiis et collectis buccellarum crustulis in frusta confractis septem corbes vel cistella stupendo cunctis spectaculo replevisse. Necnon et legalis illa famosaque jubilaeorum festivitas septenis annorum hebdomadibus decursis celebrata, quando sabbatizante agrorum cultura, et cessantibus stibariorum rastrorumque [Col. 0165B] pulverulentis quassationibus, jam jamque volvente mensis septimi circulo, horrisonae ventosis flatibus clangebantur buccinae, futura mysteriorum arcana per allegoriam figuraliter portendisse declaratur. Porro sacrosancta Pentecostis solemnitas revoluta et reciproca septem hebdomadarum vicissitudine nonne hujuscemodi supputationis laterculum satis competenter astipulari dignoscitur quando Paracletus ex summa coelorum arce post decem dierum inducias destinatus jure pignus promissae haereditatis vocatus apostolorum praecordia supernorum charismatum gratia fecundans defusarum septuaginta linguarum loquela dictavit, quas decies septena bellicosi Hieroboal id est Gedeonis progenies a nefando Abimelech tyrannide potius quam legitima regnandi [Col. 0165C] monarchia subnixo, et consanguineae germanitatis jura et devotae fraternitatis vincula lymphatico ritu rumpente, in vertice scopulorum horribili et inaudita anterioribus saeculis strage crudeliter interfecta praefigurasse monstratur? Cui propter dira parricidiorum piacula et abominanda facinorum flagitia, nequaquam frustra senticosus rhamnorum surculus sub typo spurcissimi et scelesti Antichristi ab Jotham sumpto paradeigmate assimilabitur, uti florulenta caricarum ficulnea simulque pampinosae vitis palmites cum glaucimante oliveto spreti sceptra imperii suscipere renuerunt quod etiam obumbratae legis antiquitate subductaque putida pecudum exta olidasque holocaustomatum fibras inflexit. Et radio rudis Testamenti [Col. 0165D] coruscante Redemptor noster coelesti claviculario, de quo poeta:

Sed, pro dolor! statim in primo limine novellae religionis contra orthodoxam fidei regulam caninis latratuum rictibus ab eodem coetu nefandi Nicolaitae nascuntur. Quorum recta quam perniciosis errorum radicibus pullulaverit et quam venenatis haereticae [Col. 0167C] pravitatis frondibus succreverit, Apocalypsis angelica ratione propalans patefecit. Quod quinto haereticorum capitulo manifestius liquet: sed ad propositum revertar. Nam duplex et anceps Nilotici regnatores somnium futurorum praesagia portendens quo septenas spicarum glumulas fertilis culmi summitate maturiscentes cum totidem buculis corpulenta crassitudine saginatis amoena riparum vireta carpentibus contemplabatur praedictis numerorum speciebus minime refragari deprehenditur. Altera quoque Testamenti tabula septem praeceptorum tenere scripta legebatur et orationis Dominicae intercessio suffragatrix et purulentis animarum ulceribus medicinae refocillatrix septem sententiarum serie contexitur. Siquidem diurna et noctura horarum intervalla quibus [Col. 0167D] indesinenter quasi quodam reipublicae vectigal et fiscale tributum orationum officia persolvimus, septena synaxeos intercapedine revoluta rotantur. Unde reor psalmigraphum vatem cecinisse (Ps. CXVIII, 164) Septies in die laudem dixi tibi. Et alibi ejusdem Psalmistae sacrosancta sermonum oracula praefatae supputationi non dissonam protulere sententiam, dum eloquia Domini eloquia castra meracissimo liquidi argenti metallo quod per torridi ignis conflatorium remota squalenti scoriarum rubigine septulo explari perhibetur, simillima collatione coaptasse noscuntur. Saeculares quoque et forasticae philosophorum disciplinae totidem supputationum partibus calculari cernuntur, arithmetica scilicet, geometrica, [Col. 0168A] musica, astronomia, astrologia, mechanica, medicina. Sed anniversaria temporum vicissitudo, quam Psalmista coronam benignitatis introducit divinae benedictionis ubertate locupletatam, nonne binis et quinquies denis hebdomadarum voluminibus et reciproco circulorum vertigine jugiter rotatur? Nec ipsa superna coelestisque creatura hujuscemodo supputationis laterculo carere cognoscitur dum corporea visibilis mundi factura septenis coelorum orbibus pernici volentis sphaerae impetu per praeceps vergentibus licet planetarum retrogradis cursibus tricenis [ Mai tricentur] circumvallata cingitur. Porro lunaris globi rotunditas, quae bis sexies menstruis momentorum suppletionibus per ter quinas dierum revolutiones usque ad perfectum plenae lunae [Col. 0168B] circulum crescit, totidemque dierum alternationes marcescente pulcherrimi vultus forma decrescit, septenis figurarum speciebus variatur, hoc est bicornea et sectili ac reliquis quae septiformem ecclesiae speciem designare patrum statuta sanxerunt. Nec praetereunda reor Pleiadis vel Arcturi sidera de quibus divina oracula per turbinem horrenda valetudine oppressum compellabant ita: Nunquid conjungere valebis micantes stellas Pleiades aut gyrum Arcturi dissipare poteris? Nam Arcturus Riphaeis perlatus montibus qui Boreo Aquilonaris poli cardine volvitur qua Scythia regna horrendam incolunt barbariem septiformi temonis et plaustri sidere signatur, et quia nunquam occasurus semper brumali Circio copulatur propter vicinitatem axis, non immerito [Col. 0168C] rigidam priscae legis austeritatem allegoricis aenigmatibus praefigurat. Quid referam Atlantidas patronymico dictas vocabulo quas Graecorum traditio a pluritate Pleiadas, Latina a verno tempore Vergilias seu a merulento palmitum racemo botrum nuncupaverat? Quae dum obliquis linearum infractibus a climate orientali emergentes qua croceum solis jubar exortum terris infunditur metam circuli peragunt, pulchre universalis Ecclesiae septenariam charismatum distributionem totidem siderum claritate praefigurant. Astrorum quoque situs quae lingua Argivorum dicuntur Hyadae, de quibus Mantuanus vates legitur cecinisse:

Heia praestantissime et amantissime fili mi, priscae [Col. 0170B] fraternitatis memor inextricabilis verae dilectionis ligatura tanto strictius et enixius per succiduas saeculorum aetates indisruptis restibus «reliquum nodetur in aevum,» quanto constat quod iisdem concatenatae dilectionis viscus sacro et septiformi mysteriorum numero glutinosius lentescit. Igitur hac praefatiuncula venerandam celsitudinem vestram affabiliter alloquens, aliquantula metrorum munuscula, domesticae familiaritatis fiducia fretus, subjunxi praesertim veterum auctoritate provocatus de diversis rerum qualitatibus modo coelestium modo terrestrium, materiarum [ F. leg. materiam] nactus nunc grandem nunc gracilem, creaturarum naturam considerans strictim summatimque defloravi.

Nam Symposius, poeta versificus, metricae artis [Col. 0170C] peritia praeditus, occultas aenigmatum propositiones, exili materia sumpta, ludibundis apicibus legitur cecinisse, et singulas quasque propositionum formulas, tribus versibus terminasse. Sed et Aristoteles, philosophorum acerrimus, perplexa nihilominus aenigmata prosae locutionis facundia fultus argumentatur. Quamobrem nostrae exercitationis sollicitudo horum exemplis instincta, et commentis ad inventionem stimulata, decies denas, id est, centenas quinas aenigmatum propositiones componere nitebatur, et velut in quodam gymnasio, prima ingenioli rudimenta exercitare cupiens, ut venire possit deinceps ad praestantiorem operis materiam: si tamen prius haec mediocria metricae definitionis regulis minime caruerint; tripartitamque syllabarum differentiam [Col. 0170D] juxta perpendiculum scandendi rite servaverint. Denique praedicta aenigmatum capitula primitus quaternis versiculorum lineis digesta; sequentia vero, juxta quod se occasio componendarum rerum exhibuit, quinis aut senis, vel etiam septenis metrorum versibus et eo amplius carminantur: quibus indesinenter, secundum poeticae traditionis disciplinam, cola, vel commata, seu pentemimerim et heptemimerim adnectere, progressis binis aut ternis pedibus procuravi; alioquin dactylici hexametri regulae legitima aequitatis lance carentes, lubricis syllabarum gressibus vacillarent. Porro quod etiam muta insensibilium rerum natura, de qua aenigma clanculum et latens propositio componitur, quasi loqui et sermocinari [Col. 0171A] fingitur: hoc et in sacris litterarum apicibus insertum legitur: quia nonnunquam rationabilis creatura irrationabilium gestu et personis utitur, et e contrario irrationabilis sensus vivacitate carens intellectualium gestu et voce fungitur. Quemadmodum in libro Judicum diversa lignorum genera articulata hominis voce loquentia monarchum quaesiisse referuntur: Ierunt, inquit, ligna ungere super se regem; ubi sigillatim, sicut supra jam diximus, ficus et vitis simulque oliva, et ad extremum rhamnus igne proprio flammisque voracibus Libani cedros consumpturus, juxta ritum humanae locutionis profari perhibentur.

Hujus etiam tropi figuram in quarto Regum volumine Joas Israeliticae plebis gubernaculo potitus ad [Col. 0171B] Amasiam regalibus imperii sceptris fulgentem, cum furibundo cavillationis ludibrio et probroso gannaturae subsannantis elogio crudeliter componens, Carduus, (inquit) Libani misit ad cedrum quae est in Libano, dicens: Da filiam tuam filio meo uxorem, et reliqua.

Et Psalmista, omnia ligna silvarum exsultasse, et flumina manuum plausibus lusisse camposque gratulabundos exstitisse, ab animali ad inanimale metaphorice, retulit, et illud poeticum:

Hac tripartita descriptionis [ Maius, discretionis] normula omnis heroica hexametri versificatio, vel caesurarum scansio principaliter constat, licet synaloepharum velut quaedam conglutinatio, et explosa collisionis additamenta crebro apud poetas lyricos et satyricos necessitate metri interponantur, quae maxime ex vocalibus litteris vel syllabis semivocali terminatis gignuntur. Has utrasque Junius Juvenalis, quinto Satyrarum libro, unius versus tenore simul elisit dicens:

Sic etiam Prosper, poeta et rhetor, in libro quem Epigrammata protitulaverat, eamdem litteram bis elisisse cognoscitur, dicens:

Igitur, tripartita heroici hexametri perpendicula, ut certius cognosci queant, strictim summatimque expedire conabor, sicut prisca veterum auctoritas tradidisse memoratur. Videor itaque mihi hoc planius [Col. 0173C] et apertius posse patefacere, si per interrogationem et responsionem pauxillulum reciprocis vicibus stylus varietur, quemadmodum beatus Augustinus per multa librorum corpora, hoc est Soliloquiorum, et de libero Arbitrio, et eo quem de Magistro praetitulavit, et sex libris quae de Musica fecisse comprobatur; vel Isidorus duobus voluminibus quae Synonyma vel Polyonyma protitulantur. Quod genus dictandi ab undecima appellativorum nominum specie translatum reor. Hoc itidem Junilius instituta regularia, quae a Paulo Syrorum scholis naviter instructo didicerat. Primasio sedis apostolicae pontifici scribens: Ne aliqua, inquit, confusio per antiquariorum, ut assolet, negligentiam proveniret, magistro M. Graecam litteram, discipulis D. proposui, ut ex [Col. 0173D] peregrinis characteribus, et quibus Latina scriptura non utitur, error omnis penitus auferatur, melius quippe et sagacius hoc argumento velut quibusdam cotibus animorum ingenia acuuntur. Idcirco, praetermissis reliquorum metrorum generibus, quae centenis varietatum speciebus dirimuntur, praestantissimas dactylici hexametri regulas, quod caeterorum arcem et infulas possidet, praedictis litterarum characteribus vicatim et alternatim positis pandamus.

D. Quot sunt genera versuum in dactylico metro?—M. Quinque.

D. Quod est dactylicum metrum?—M. Quod constat dactylo et spondaeo.

D. Nonne plerumque ultimus pes trochaeo terminatur?—M. [Col. 0174A] Quia nonnulli, metricae artis peritia praediti, hunc pedem de versu excludendum censuerunt, quia omnis syllaba in ultimo versu adiaphoros est, id est, indifferenter accipitur, nec interest utrum corripiatur an producatur. Unde a quibusdam vitiosus versus putatur qui trochaeum admittit. Nam ratio exigit ut in pleno versu viginti quatuor tempora sint: admisso itaque trochaeo, minuitur temporum numerus, et erunt tempora viginti tria, qui est versus colophos.

D. Superius dixisti quinque genera versuum esse in dactylico hexametro; quae sint nominatim dicito.—M. Hexameter, pentameter, tetrameter, trimeter, dimeter.

D. Hexameter rectius dicitur an hexametrus? —M. [Col. 0174B] Utrumque, ut Evander, Evandrus, quorum unum venit ex Graeco, alterum ex Latino.

D. Hexameter ergo sive hexametrus, quot pedibus caeditur?—M. Sex: dactylo et spondaeo circum se positis aut alterna interpositione variatis.

D. Hexametri versus genera quot sunt?—M. Tria.

D. Quae?—M. Hexameter dactylicus, hexameter heroicus, hexameter iambicus, qui et senarius, qui constat ex simplicibus sex, idemque ex duplicibus trimeter.

D. Quid ergo, si versus hexameter sex spondaeis constiterit, poterit dici dactylicus?—M. Vocatur quidem versus spondiazon, sed metrum dactylicum: nam ejusmodi compositio non nisi in dactylicum metrum cadit.

D. Qui sunt versus hexametri dactylici?—M. [Col. 0174C] Qui tantum sex pedibus dactylicis constant, praeter bella et facta heroum quodlibet aliud continentes, ut puta sunt Bucolica et Georgica caeteraque hujuscemodi.

D. Qui sunt hexametri heroici?—M. Qui bella et heroum res gestas complectuntur, veluti est Ilias Homeri, vel Aeneis Virgilii, vel Lucani praelia Caesaris et Pompeii decantantis.

D. Qui est pes quintus?—M. Dactylus.

D. Quare quintus dactylo competit?—M. Quia semper in versu, exceptis aliis locis quibus varie ponitur, quintam regionem proprie obtinet, minusque lenis est versus qui quinto loco spondaeum habuerit, et vocatur spondiazon ut est ille:

D. Qui modus est syllabarum in versu dactylico hexametro heroico?—M. Omnis versus hexameter dactylus sive heroicus a duodecim syllabis crescit usque ad XVII; nam qui imus est habet syllabas non minus quam duodecim.

D. Quid ergo, nonne plerumque invenimus versum XVIII aut XIX seu XX syllabarum, ut sunt hi:

D. Precor hoc lucidius expone et clarius enodari.—M. Versus dactylicus hexameter, si solis spondaeis constiterit, erit XII syllabarum. Si unum dactylum habuerit, XIII; si duos, XIV; si tres, XV; si quatuor, XVI; si quinque XVII. Ita toties una syllaba crescit quoties dactylus accesserit.

D. Hexameter versus dactylicus per quot species variari decernitur?—M. Quantum metrica ratio declaratur, XXXII schemata habet.

D. Has schematum species per ordinem apertius explana?—M. In versu XII syllabarum, una species est: hic est quem superius diximus monoschemum nuncupari, is quippe sine ulla varietate omnes in se [Col. 0175C] spondaeos habet, qui ob hoc spondiazon vocatur, ut est:

D. In versu XIII syllabarum quot schemata sunt?—M. Quinque, sine dubitationis scrupulo.

D. Quomodo, quave ratione?—M. Ibi quippe unus dactylus inter spondaeos admissus omnibus quinque locis libere decurrit.

D. Ad indagandos bis XVI dactylicos metrorum anfractus meditantium mentes facilius flectuntur, prolatis exemplorum formulis, stolide obstrusum [Col. 0175D] ignorantiae latibulum illustrantibus, quam nuda garrulorum loquacitate verborum?—M. Versus XIII syllabarum hexametri singulari dactylo cum quaterno spondaeo constans quinas, ut diximus, sibi usurpat species. Ponitur loco primo dactylus ita:

D. Versus XIV syllabarum quot schemata habet?—M [Col. 0176A] Certissima definitione, decem schematibus constat.

D. Da per ordinem earumdem specierum rationem?—M. Aut enim primo et secundo loco dactylus ponitur, aut primo et tertio, aut primo et quarto, aut primo et quinto, aut secundo et tertio, aut secundo et quarto, aut secundo et quinto, aut tertio et quarto, aut tertio et quinto, aut quarto et quinto. Hoc modo decupla schematum species alternatim inserta supputatur.

D. Da exemplis horum probationem?—M. Juvencus Hispanus primo prologi versu hujus rei notitiam pandit:

D. Versibus istis, quos exempli gratia protulisse visus es, nequaquam omnes decem schematum regulae [Col. 0176C] liquido patuerunt. Sed tantum tres formulae, id est, dactylus loco primo et quinto, item loco secundo et quinto, item loco tertio et quinto; residua vero schemata necdum prolata delitescunt. Quamobrem operae pretium reor ut id quod passiva definitionis generalitate non ad integrum promulgaveras, nunc per ordinem eorumdem schematum recapitulando nequaquam semiplena specialitate examussim enucleare studeas.—M. Versus heroicus hexameter XIV syllabas primo loco et secundo dactylum recipit ita:

D. Versus XV syllabarum quot schemata complectitur?—M. Juxta quod veterum auctoritates patefecerunt, [Col. 0177A] decem schematibus, ut ille prior, componitur. Nam sicut in illo XIV syllabarum dactylus decies variatur, ita in hoc spondaeus toties invertitur.

D. Harum rerum exempla versibus ad hanc speciem pertinentibus doceri desidero.—M. Lucanus libro octavo explanat dicens:

D. Hujuscemodi responsionis argumento mihi minime satisfactum esse arbitror, nisi ea quae particulatim versibus excerpta sunt universaliter astipulatione decupla accumulentur.—M. Versus hexameter quindecim syllabis, tribus dactylis constans, dena, ut diximus, continet schemata, hoc modo: loco primo, secundo et tertio dactylum:

D. In versu XVI syllabarum quot schemata continentur?—M. Totidem species habet quot in tredecim jam patefecimus, id est, quinque.

[Col. 0177D] D. Da horum schematum argumenta ex libris auctorum prolata?—M. Lucanus libro tertio:

D. Eorumdem schematum species, quae ordine praepostero poeticis versibus prolatae sunt, per ordinem legitime quinquies quinquies quadrare absurdum non opinor.—M. Heroicus versus XVI syllabis, quatuor dactylis constans, quinque species continet, ita: Loco primo, secundo, tertio et quarto dactylum:

D. Quid igitur, in versu syllabarum decem et septem quot schemata autumas calculanda?—M. Similiter in eo, ut in XII syllabis, unum schema contineri astipulor.

D. Quomodo vel quo pacto fieri potest ut minimus versus et maximus concordi schematum lege decurrant, cum tantopere syllabarum numero discrepent?—M. Quia ibi spondaeus quinque constat locis: hic vero dactylus totidem locis inseritur, excepto ultimo pede, quem necesse est disyllabum esse, ne syllabarum amplior numerus accrescat.

[Col. 0178C] D. Dogmatistae sententiis et doctoris sermonibus credula praecordia pando, sed tamen id certius ex priscis veterum poematibus experiri cupio.—M. Chronica Eusebii Virgilium imminente metu mortis cecinisse tradunt, et epigramma, quod epitaphium vocatur, ad suprema exsequiarum funera composuisse dicendo:

D. Quid ergo, nunquamne dactylus in fine ponitur?—M. Potest quidem, ut vult Virgilius, sed non in eo qui caeteros omnes dactylos habet; veluti in Georgicis:

D. Quomodo his versibus, qui dactylo terminantur, metrici vocabulum indiderunt?—M. Apud metricos quidem hujuscemodi versus catalectici nuncupantur, ut:

[ Maius om.: D. Enumeratis ergo XXXII schematum ordinibus, magnopere efflagito ut enucleato exemplorum serie regulariter edisseras quot species in carminibus Virgilii, vel Lucani, seu Persii Flacci, aut Terentii Afri, deprehendi queant.—M. Ex supradictis [Col. 0179C] speciebus XXXII non amplius quam decem et septem in poematibus memoratorum investigare valui, excepto Terentio, qui cum Comoediarum volumina, Menandrum secutus, non heroicis versibus componeret, earum prologus cum ab aemulis dente canino carperetur, in defensionem sui velut Apologeticus senis dabatur.

D. Easdem decem et septem species certius cognoscere concupisco.—M. In versu tredecim syllabarum duo schemata deprehenduntur a Virgilio assumpta, hoc secundo loco et quinto, nam secundo duos tantum dactylos reperiuntur ( sic ), ut:

D. Ex versu XIV syllabarum quot species assumptae sunt?—M. Septem [ F. tres] tantum; aut enim primo et quinto loco dactylus inseritur, ut:

D. Ex versu quindecim syllabarum quot schematibus fungebatur?—M. Quamvis hujuscemodi versus decaschemus vocitetur, senas [ F. quinas] tamen ex eodem assumpsit species; nam aut primo et secundo loco spondaeus reperitur, ut:

D. Ex versu sedecim syllabarum quot species sibi usurpasse deprehenditur?—M. Licet hunc versum Graeci pentaschemum dixerint, praefatus tamen poeta quatuor species inde assumpsit, quia aut primo loco spondaeus invenitur, ut:

D. Porro ex versu decem et septem syllabarum quot species assumpsit?—M. Unius tantum schematis sorte gratulatur, sine quo aliorum schematum speciebus funditus carere cognoscitur: quae Graece monoschemus versus vocatur, cum praeter ultimum [Col. 0180C] pedem caeteri omnes dactylica fungantur scansione, ut:

D. Quis est versus heroicus catalecticus?—M. Praebet Virgilius exemplum, dicens:

D. Quis est versus hypercatalecticus hexameter?—M. Ubi certo numero sex pedum una syllaba subnectitur.

D. Profer versum hoc modo compositum.—M.

D. Quot sunt species in caesura hexametri versus.—M. Quatuor.

D. Pande nominatim earumdem vocabula caesurarum.—M. Districtus, divisus, mistus, Priapeius.

D. Quis est versus districtus?—M. Qui in scansione pedum nunquam orationem accommodat integram.

D. Melius exemplis quam nuda verbositate informor.—M. Praebet Arator exemplum:

D. Quis est divisus versus?—M. Qui in scandendo partes orationis separatas habet, id est ut quot pedes habet, tot et orationes, ut puta:

D. Quis est versus mistus?—M. Qui utrumque in se habet, id est partem districti et partem divisi.

[Col. 0181C] D. Facilius ratione flector, si exemplo probaveris?—M. Virgilius, libro IV:

D. Quis est versus caesurae Priapeiae?—M. Qui in Priapeio metro deprehenditur ascriptus.

D. Quale est metrum Priapeium?—M. Cum hexametro [Col. 0181D] versu primi tres pedes concatenati inter se a reliquis tribus sequentibus divisi separatique sunt.

D. Harum rerum experimenta authenticis versibus doceri desidero?—M. Virgilius in Bucolicis:

D. Unde dictum est Priapeium metrum?—M. Quod pleraque carmina hujuscemodi in honorem [Col. 0182A] Priapi conscripta sunt: propter quod multi volunt hoc genus compositionis Bucolico carmini magis convenire.

D. Quod est Pythium metrum?—M. Idem quod hexametrum.

D. Unde dictum est Pythium?—Quidam arbitrantur ob id quod hoc genere metri oracula primo Apollini sint edita, qui interfecto Pythone Pythius dictus est, qui, ut fertur, cum in Parnasso Pythonem serpentem in vindictam matris sagittis insequeretur, accolae Delphici hoc illum versu et facundiae cothurno extulerunt.

D. Quot πάθη in dactylico et hexametro inserta astipularis? vel quid sunt πάθη ?—M. Πάθη quidem Latina lingua passiones dicuntur. Sunt autem numero [Col. 0182B] sex, acephalon, procephalon, lagaron, procylon, dulicheron, miuron vel spicode.

D. Quid est acephalon?—M. Versus sine capite, cum prima syllaba contra naturam corripitur.

D. Da exemplum auctoritate probatum.—M. Virgilius secundo versu Aeneidos acephalo posuit dicens:

D. Quia longum est ut sciscitatio et solutio earumdem passionum per ordinem enucleetur, saltem extremitas pandatur. Quid et miuron vel sphicodium?—M. Μῦς Latine mus vel sorex interpretatur. [Col. 0182C] Ex eadem prima positione derivativum ducitur miurus vel miurinus vel soricinus.

D. Quid astruis esse sphicodin?—M. Σφὴξ dicitur Graece crabro, unde derivatur sphicodis, et tamen miurus vel sphicodis ad unam significationis regulam pertinere noscuntur, quia utraque animalia tenui et gracili membrorum extremitate terminantur. Ita et versus qui pyrrhichio clauditur.

D. Quae est caesura penthemimeris, et qualiter interpretatur?—M. Penthemimeris Latine semiquinaria dicitur; ἥμισυ quippe semis est; sicut hemisphaerium, semisphaera Latina lingua intelligitur, id est dimidia pars poli supra aut infra terram aequis lancibus librata. Nam penthemimeris in versu heroico dicitur ubi post duos pedes sequitur syllaba [Col. 0182D] quae partem terminet orationis, ut:

Item Prosper in aenigmatibus de oratione Domini:

D. Quid est hepthemimeris?—M. Latine semiseptenaria appellatur caesura, cum post tres pedes sequitur syllaba partem orationis terminans, ut:

D. Quae est caesura trititrochaici, vel tritustrochaeus?—M. Cum tertio loco per dactylum terminatur, sicut poeta promisit, dicens:

D. Quae est definitio caesurae tetartitrochaici, quam quidam tetartebucolicon nuncupant?—M. Cum in quarto loco vel regione pars orationis cum dactylo terminatur.

D. Manifestis exemplorum formis hoc evidentius reserari rogo.—M. Virgilius, prima ecloga infit:

D. Postquam ancipitem metricae artis scrupulum luce clarius digessisti, jam tempus et ordo rerum exigit ut promissa aenigmatum problemata luculentae urbanitatis versibus patefacias, ac deinceps singulorum quorumque pedum, excepta synzugiarum superflua confusione, rationem regulariter inculces.—M. Jam dudum id facere satagerem, nisi scrupulosae interrogationes tuae anticipantes festinationem meam vi quadam praeoccuparent.

D. Expositis aenigmatum propositionibus et digesta metrorum melodia, jam promissus rerum ordo efflagitat ut multiformes pedum regulas ex diversis orationum partibus propalare non abnuas, eorum praesertim quos grammatici sibi usurpare noscuntur.—M. Generaliter omnium pedum catalogus ter [Col. 0200A] quadragenus et quaternus constat, hoc est CXXIV. Sed ex hac perplexa numerositate XXVIII pedes sequestrantur, quibus metrici poematum facundia freti funguntur, quique quaternarum mensuram syllabarum minime transcendunt.

D. Manifestius hoc et clarius patefactum audire gratulor.—M. De duarum natura syllabarum quatuor pedes generantur, de tribus syllabis VIII procedunt, de quatuor XVI. Isti sunt specialiter legitimi grammaticorum pedes, de quibus centena metrorum disciplina pullulaverat.

D. Quot sunt oratorum pedes, qui rhetoricae artis regula continentur, et prosae urbanitati mancipantur?—M. Ter triceni et ter bini, quod est nonaginta et sex, quos Graeca disertitudo synzygias vocitavit. [Col. 0200B] Nam de quinque syllabis XXXII pedes formantur, de sex syllabis LXIV synzygiae reciproca varietate nascuntur.

D. Quot sunt accidentia pedum?—M. Septem, id est, arsis et thesis, numerus syllabarum, tempus, resolutio, figura, metrum.

D. Da differentiam inter arsin et thesin.—M. Arsis interpretatur elevatio, thesis positio; sed arsis in prima parte nominis seu verbi ponenda est, thesis in secunda. Nam hae particulae propter discretionem temporum pedestrium inventae traduntur; verbi gratia POLUS, po arsis est, lus thesis. Sic crocus, thronus, torus, aetas, aestas, et omnia nomina vel verba quae in pyrrhichio spondaeove subter adnectere exemplorum formula compellet, huic regulae legitime [Col. 0200C] mancipantur.

D. Quot sunt divisionum species in pedibus, praesertim qui ad grammaticos pertinere noscuntur?—M. Juxta quod praecessorum auctoritas tradidisse memoratur, trina divisionis conditio definitur; quorumdam namque pedum aequa divisio, quorumdam dupla, nonnullorum vero sescupla; et primam dactylicam, secundam iambicam, tertiam Paeonicam nuncupari solere antiquitas sanxit.

D. Hanc tripertitam divisionum normulam uberius exponi supplico.—M. Decem sunt pedes qui aequam divisionem sortiuntur, et velut pari temporum lance ponderantur, quos arsis et thesis aequali discretionis statera gubernat, id est, pyrrhichius, [Col. 0200D] spondaeus, dactylus, anapaestus, proceleusmaticus, dispondaeus, diiambus, ditrochaeus, antispastus, choriambus.

D. Quot sunt pedes qui divisionis qualitate partiuntur?—M. Sex, id est, iambus, trochaeus, molossus, tribrachys, ionicus minor, ionicus major, quos nunc arsis, nunc thesis discordante temporum trutina vergunt et inclinant.

D. Quae est sescupla divisio, et quare dicta est, vel quot pedes eidem divisioni serviunt?—M. Sescupla dicta est quasi semis dupla, quia altera pars alteram non duplo vincit, sed medietate dupli; idcirco aequam divisionem temporis, augmento velut momentanee hexagio sescupla superans praeponderat, quamvis dupla gemino armata tempore eamdem [Col. 0201A] sescuplam praecellat. Denique ad eamdem pertinent sescuplam hi septem pedes, bacchius, palimbacchius, amphimacer, et paeones IV.

D. Quo argumento quibusve indiciis colligi queat utrum ad arsin an ad thesin plura tempora conferantur?—M. Omnes syllabae tam nominum quam verborum, seu cujuslibet partis, a fine, non principio, numerantur; quapropter tempora in arsi et thesi accentibus discernuntur, qui tribus locorum limitibus clauduntur, id est, ultimo, penultimo, antepenultimo. Nam antepenultima acuitur, quae nunquam circumflectitur. In arsi plura supputantur tempora; quod si penultima acuto aut circumflexo accentu pronuntiatur, thesis uberiorem temporum calculationem praeoccupans usurpabit.

[Col. 0201B] D. Jam nunc exemplorum formulas ad pyrrhichium pedem pertinentes inhianter satago audire, et praesertim ex principalibus orationum partibus, id est, nominis et verbi regula congestas.—M. Haec sunt nomina quae multiformi quinque declinationum radice vulgo pullulasse noscuntur, ut Deus, decus, pius, genus, pecus, bonus, modus, domus, lupus, lepus, latus, chorus, crocus, torus, thronus, dolus, nemus, novus, scelus, opus, locus, equus, cibus, reus, comes, Ceres, seges, acus, manus. Malus, si nequam significare videbitur, ex duobus brevibus constat, et erit pyrrhichius, ut est etiam:

Nec non etiam malus, si arbor fructifera fuerit, quae melarius vocatur, genere feminino, ad trochaeum pertinebit, ut in Georgicis:

D. Expositae sunt igitur strictim summatimque nominum regulae, quae primi pedis legibus suffragantur.—M. Verba quoque tam primae conjugationis quam tertiae correptae pari conditione concurrunt, ut voco, veto, levo, seco, neco, puto, cavo, lito, voro, nego, amo, frico, plico, dico dicas dicat, correpta penultima, ut poeta:

D. Ergo praedicta verba confusae conjugationis, quae in o litteram terminantur, semper ad pyrrhichium pertinebunt?—M. Quoties finalis syllaba corripitur, procul dubio pyrrhichius generatur, ut:

[Col. 0203A] D. Potestne pyrrhichius aut iambus hexametro heroico inseri, dum exempla hexametris versibus protulisti?—M. Si praedicta conjugationum verba sine contextu partium orationis, et absque metrorum versificatione proferuntur, pyrrhichii aut iambi regulis mancipantur. Quod si in dactylico carmine scandendi ratio et caesurarum divisio per cola et commata sequestrare compulerit, spondaei duntaxat aut dactyli legibus subjugantur, quod millenis exemplorum formulis sine imposturae et falsitatis frivolo prolatis facillime comprobari potest.

D. Tam multiplex nominum et verborum congestio, quae ad pyrrhichium pertinere dignoscitur, quo accentu vel prosodia pronuntiatur?—M. In disyllabis ubi ambae breves fuerint, penultima cum acuto [Col. 0203B] accentu profertur.

EXPLICIT DE PYRRHICHIO.

D. Nunc spondaei regulas ex diversis orationum partibus exempli gratia congestas promito.—M. Haec sunt secundi pedis exempla a nominibus venientia; ut felix, pernix, perdex, index, illex, cortex, remex, cornix, bombix, cervix, audax, forfex, forceps, anceps, auceps, princeps, praeceps, virtus, tellus, aetas, aestas, pumex, judex, rumex, vertex, caudex, codex, mordax, fornax, fallax, pollex, murex, ilex, carex, id est, herba asperrima, ut Virgilius:

D. Da conjugationum exempla.—M. Prima et [Col. 0204A] secunda conjugatio. In secunda persona et tertia plura concordant, ut libo libas libant, sedo sedas sedant, sudo sudas sudant. Item caneo canes canent, polleo polles pollent, frondeo frondes frondent. In quarta autem conjugatione, secunda tantum persona, ut hinnio hinnis, tinnio tinnis, grunnio grunnis, grundio grundis, trinnio trinnis, grincio grincis. Sunt etiam verba secundae conjugationis, quae indicativo modo tempore praeterito perfecto, prima persona spondaeum gignunt. Similiter et imperativo modo tempore praesenti secunda persona numero singulari, ut jubeo jussi jube, fulgeo fulsi fulge, rideo risi ride, mulgeo mulsi mulge. Sunt alia ejusdem conjugationis quae in praeterito perfecto concordant, sed imperativo praedicta persona iambum, non spondaeum, eliciunt, [Col. 0204B] ut faveo favi fave, ut:

D. Partes orationum quae spondaeo subduntur quo accentu proferendae sunt?—M. Omnes quidem tam positione quam natura longae regulariter acuuntur.

D. Iambici pedis exempla primitus a nomine venientia congerere non pigeat.—M. Nomina, quae [Col. 0204D] iambicis legibus concurrunt, haec esse noscuntur, ut silex, senex, culix [F. salix], calex, apex, latex, tenax, rapax, fugax, sagax, procax, minax, edax, emax, varix, unde varicosus dicitur qui varicibus, id est tortuosis venarum anfractibus in poplite et suris pulparum deformatur; trilex, triplex, salex, culex, ut Virgilium distichon fecisse commentaria declarant:

A tertia quoque conjugatione infinitivo modo tempore praesenti tam verbi passivi quam deponentis iambum formari censeo, ut geri, teri, seri, tegi, legi, regi, trahi, vehi, mori. A praedictis quoque monosyllabis, quas in pyrrhichio explanandarum rerum gratia praetulimus, cum dativo singulari aut nominativo [Col. 0205C] plurali declinantur, iambicos pedes derivari certissima metrorum ratio declarat, ut crux cruci cruces, astipulante Prospero:

D. Da exempla ad trochaicam legem competentia.—M. Nomina primitus quae trochaeo congruere videntur, haec sunt, almus, sanctus, nympha, lympha, abba, offa, occa, sapa, id est, defructum, ostrum, rostrum, rastrum, sceptrum, scalprum, a quo diminutive scalpellum; labrum, unde labellum, bulla; bucca, gibbus, cippus, burrus, barrus, floccus, soccus, muscus, luscus, fuscus, tuscus. Verum haec sufficiant de positione longis, quae passim in publico et in propatulo sita a metricis facillime deprehenduntur. Nunc illa quae naturaliter productione gaudent, et quae poetica exemplorum astipulatione plurimum indigent breviter adnectam, ut musa, meta, seta, creta, theta, feta, spina, Roma, ruma, rima, lima, bruma, fama, [Col. 0206B] mirus, dirus, funus, munus, fumus, prunus, pirus, pinus, taxus, malus, flavus, canus, sanus, fatus, nanus, id est, pumilio, crinis, finis, funis, clunis, unde clunaculum dicitur. Sic Julius Solinus in Collectanea rerum memorabilium: «Et lassorum (inquit) capita clunibus per vices sustinent.» Nudus, udus, ludus, mutus, nutus, tutus, fotus, lotus, totus, motus, notus, nodus, nisus, risus, visus, fretus, spretus, cretus, fulmen, famen, flamen, id est, sacerdos delubri, numen, lumen, rumen, plemen, limen, crimen, vimen, gramen, stamen. Unde Lucanus de Orpheo ait:

D. Quae sunt verba, quae naturae regulis produci majorum auctoritas decrevit?—M. Absque scrupulorum obstaculo haec esse creduntur: rado, fumo, dico, duco, giro, promo, prodo, cudo, lego, legas, at vero lego legis corripitur, subdo, sedo, udo, cogo, dedo, trudo, ut in Georgicis:

D. Trochaici pedes quo tenore quibusve accentibus pronuntiandi sunt? seu arsis et thesis qua divisionum formula dirimuntur, et quibus temporum lancibus trutinantur?—M. Si trochaeus exstiterit, [Col. 0207B] acuto accentu profertur, ut lappa, mappa, napta, cirrus, birrus, burrus, barrus, poples, cespes. Si vero natura littera producitur, circumflexo accentu pronuntiari lex metrica sanxit. Arsis vero recipit tempora duo, et thesis unum, ut fanum, frenum, granum, bubo, bufo, tufus, tubus, limes, stipes, remes.

D. Expositis disyllaborum pedum regulis, jam nunc pedester deposcit ut trisyllabos pedes juxta pollicitationem prologi patefacias.—M. Hi sunt tribrachi, ex tribus brevibus Graece sic nuncupati, primae declinationis: anima, aquila, pedica, palea, tonina, macula, famula, patera, hedera, ulula, galea, lacryma, Asia, Libya. Item de secunda declinatione [Col. 0207C] tam masculina quam neutralia nomina ad tribrachum pertinentia: dominus, radius, catulus, capulus, querulus, licinus, puteus, pavidus, patulus, Zephyrus, socius, medius, medicus, numerus, rutilus, placidus, titulus, loculus, modulus, modicus, bibulus, gerulus, gemitus, fremitus, humerus, platanus, tumidus, thalamus, fluvius, uterus, oculus, cumulus, solidus, stolidus, stupidus, rigidus, calidus, validus, varius, monitus, sonitus, gelidus, trepidus, timidus, laqueus, tremulus, vetulus, olidus, cuneus, pelagus, geminus, cupidus, nitidus, digitus. Item neutra ejusdem declinationis ejusdemque pedis, ut meritum, pretium, gremium, stabulum, studium, barathrum, proprium, lolium, jugulum, jaculum, spolium, bivium, trivium, spatium, corium, vitium, speculum. Sic tertiae quoque [Col. 0207D] facilis, gracilis, viridis, facinus, tenuis.

Verba similiter ex triplici conjugatione deducta tribracho conveniunt. A prima haec sunt, ut: numero, rogito, maculo, propero, dubito, habito, vacuo, temero, ululo, socio, gemino, saturo, satio, tolero, tenuo, onero, brevio, resero, violo, revoco, timeo, cumulo, glomero, radio, rutilo, titulo, titubo, solido, vario, trepido, jugulo, spolio, vitio, numero, rogito, maculo, propero, memoro, vigilo, supero, educo, quod est nutrio, remeo, stimulo, similo, simulo, lapido, crepito, volito, crucio, itero, glacio, macero, lacero, lanio, genero, agito. Item de secunda conjugatione, jubeo, doceo, soleo, studeo, stupeo, video, rigeo, tepeo, noceo, tabeo, rubeo, taceo, habeo, vigeo, egeo, caleo, doleo, oleo, ut poeta:

D. Praedicta sermonum exempla quo accentu proferuntur?—M. Omnia propemodum acuuntur; et quia antepenultima accentu notatur, idcirco, ut arbitror, duo tempora in tribracho ad arsin et unum ad thesin pertinebunt.

D. Da rationem nominum et verborum ad molossum pedem pertinentem. M. Nomina primitus strictim [Col. 0208C] et summatim digerere nitor, tam singulari quam plurali numero congesto, ut majestas, libertas, tempestas, paupertas, ubertas, sermones, mangones, lenones, praedones, musmones, caupones, perones, sutores, praecones, lurcones, doctores, lectores, tortores, crabrones, rumores. Ut Prosper:

D. Quae sunt exempla anapaesticis regulis mancipata ac subjecta?—M. Haec sunt nomina anapaesto suffragantia et concordi ratione respondentia, ut pote deitas, pietas, bonitas, novitas, brevitas, levitas, gravitas, probitas, feritas, species, sanies, macies, glacies, rabies, scabies, series, facies, acies, et reliqua similia Verum haec paucula exemplis anapaesticis congruentia sufficiant, quia de praedictis nominibus, quae in tribracho congessimus, anapaestus legitime generatur, [Col. 0209A] tam genitivo, dativo, et ablativo singulari, quam nominativo, accusativo, vocativo, et ablativo plurali, si masculina seu feminina fuerint primae et secundae declinationis, ut anima, aquila, pedica, hedera; item dominus, radius, catulus. Neutralia autem illa in singulari quidem numero per eosdem casus anapaesto concordant, sed in plurali exceptis dativo et ablativo discordant. At vero quarta declinatio casibus discrepat, ut sonitus, fremitus, gemitus, rugitus, reditus, ruditus. Verba autem tam primae conjugationis quam tertiae, quae in tribracho proposuimus, quando ad significationes participiorum rediguntur, solutione ultimae syllabae in ans aut in ens, anapaesti legibus rite famulabuntur, ut numerans, rogitans, maculans, properans, dubitans. Haec vero de tertia: veniens, ut:

D. Anapaestus qua divisionis formula partitur et quo accentu profertur?—M. Eidem anapaesto aequa divisio competit, quia totidem tempora arsis sibi usurpat, quot in thesi continentur. Acutus vero accontus [Col. 0209C] in antepenultima ponendus est, dum penultima naturaliter corripitur.

D. Dactylus unde vocabulum nominis proprietate sortitus est?—M. Auctoritas Graecae interpretationis dactylum digitum nuncupavit, qui tribus articulis formatur, sic isdem pes ternis syllabis continetur.

D. Dicito dactylici pedis exempla ad eumdem regulariter congruentia.—M. Nomina primitus breviter ponenda sunt, ut fibula, fabula, alea; unde aliter, calculus, et tesseris ludens per aleam. Area, ardea, simia, vernula, garrula, tippula, tessera, fistula, castula, calculus, luridus, squalidus, horridus, frigidus, humidus, aridus, carbasus, Caucasus, Moenalus, frivolus, cernuus, culleus, caerulus, annulus, ut illud [Col. 0209D] epithalamii:

Solet etiam dactylus a nominibus figurae compositae provenire, quando a verborum significationibus gero et fero componuntur, ut setiger, squamiger, turriger, naviger, flammiger, belliger, floriger, fumifer, somnifer, pinnifer, aliger, ferriger, furcifer, fatifer, corniger, crinifer, [Col. 0210B] armiger, pomifer, astrifer, ostrifer, umbrifer, grandifer, buxifer, spumifer, lotifer, lanifer, ut:

D. Quadrifaria conjugationum discrimina possuntne dactylico pedi regulariter congruere?—M. Omnis quidem conjugationum quadripertita qualitas competenter dactylo mancipatur, ut verbero, strangulo, postulo, castigo, mastico, bassio, pastino, milito, exsulo, pectino, navigo. Ut:

D. Da secundae conjugationis exempla quae dactylo suppeditent.—M. Mordeo, torqueo, haereo, debeo, [Col. 0210C] misereo, arceo, splendeo, turgeo, luceo, algeo, palleo, urgeo, censeo, horreo, torpeo, polleo, torreo, squaleo, floreo, caneo. Ut in Georgicis:

D. Da tertiae conjugationis formulas.—M. Haec sunt a tertia conjugatione verba venientia, ut desero, dissero, assero, insero, consero, degero, ingero, suggero, aggero, astruo, destruo, instruo, alluo, confluo, induo, exuo, imbuo, diruo, eruo, obruo, contero, protero, impeto, competo, ingemo, perstrepo, excolo, describo, dirigo, conveho, adveho, contraho, retraho.

D. Da quartae.—M. Fulcio, farcio, sarcio, audio, punio, mugio, sopio, sancio, prurio, garrio, finio, servio, [Col. 0210D] munio, exeo, hinnio, mollio, sepio, accio, saevio, ambio, tinnio, bullio, gestio, nutrio, vestio, dormio, condio, haurio, vincio, sentio. Item in r terminata, criminor, demoror, suspicor, auspicor, cornicor, aemulor, arbitror, praelior, ordior, osculor, nundinor, glorior, gratulor, muneror, molior, machinor, praestolor, partior, sortior, largior, blandior, mentior. Sic passiva sopior, sepior, fulcior, accior, ambior, et reliqua. Participia dactylo congruentia uspiam reperire nequiveram, excepto praeterito tempore, ut deditus, editus, traditus, inditus, additus. Nam tempus participii praeteritum triplicem continet regulam, in tus ut scriptus, sopitus, fultus, accitus, septus; aut in sus, occisus, visus, mersus, tersus, sparsus, missus; aut in xus, crucifixus, complexus adnexus. Futura vero participia [Col. 0211A] qualibet significatione venientia, si penultima naturaliter producuntur, circumflexo accentu proferuntur, ut scripturus, lecturus. Si autem positione longa fuerint, acuuntur, ut audiendus, sarciendus; et neutrum dactylo suffragabitur. Nam aequis divisionum legibus dirimuntur arsis et thesis tempore bino et bino.

D. Quare vocitatus est amphibrachys?—M. Quod ex utraque parte brevibus ambiatur syllabis, sicut amphitapete genus vestimenti utrinque villosum et hirsutum dicitur, et amphitheatrum ubi altrinsecus scenicorum ludibria histrionumque ridiculosa commenta exercentur, et praesidente agonotheta theatrales pancratiariorum pompae in scammate palaestrico [Col. 0211B] peraguntur. Ergo ἀμφὶ utrinque, βραχὺς brevis interpretatum dicitur.

D. Da exempla ad amphibrachym pertinentia.—M. Haec sunt nomina primae declinationis, eamdem pedis regulam astipulantia, ut corona, carina, lacerna, acerva, acerra, arena, arista, papilla, mamilla, capella, catena, popina, culina, amurca, tabella, querela, locusta, marisca, rubeta, pharetra, camina, sagitta, loquela, medulla, medella, taberna, caverna, caterva, latebra, tenebra. Idem masculina: camelus, caminus, caninus, egenus, opimus, alumnus, eburnus, cothurnus, togatus, anhelus, libellus, amicus, iniquus, propinquus, profanus, ocellus, avitus, subulcus, bubulcus, cinaedus, Quirinus, tumultus, tyrannus, severus, honestus, triumphus, cachinnus, capillus, lapillus, Latinus, amarus, [Col. 0211C] amoenus, agellus, asellus, magister, minister, equester, pedester, sequester, sinister. Item neutralia: macellum, metallum, cylindrum, aratrum, sacellum, tropaeum, talentum, fritillum, lupercal, tribunal, quadrantal, minutal. Unde Juvenalis libro XIV:

D. Da verborum quoque exempla conjugationum qualitatibus collecta, quas Graeci synzygias vocant; congerere quaeso, ne pigeat.—M. Saluto, sagitto, sagino, ut poeta,

Secunda itidem conjugatio iisdem linearum tramitibus amphibracho concurrit, ab ea duntaxat sermonum serie quae in tribracho superius coacervavimus, ut docemus, docebis, docebam, docebat. A passivo docemur, docentur, docebar, et futuro docebor. Sic foveo, voveo, jubeo, moveo, moneo declinantur. Inchoativa similiter verba tertiae conjugationis a radicibus [Col. 0212B] secundae conjugationis pullulantia amphibrachym rite generabunt, ut rigeo, rigesco, tepeo tepesco, stupeo stupesco, tabeo tabesco, madeo madesco, rubeo rubesco, caleo calesco, tumeo tumesco, niteo nitesco, aceo acesco, vireo viresco.

D. Potestne amphibrachys a participiorum significationibus oriundus his regularum sanctionibus subjugari?—M. Praeteritum et futurum participii tempus non reor refragari, ut amatus amandus, litatus litandus, necatus necandus, cavatus cavandus; sic docendus, movendus, fovendus; sic tegendus, terendus, gerundus, serendus.

D. Amphibrachys quo accentu pronuntiatur?—M. Si penultima positione longa fuerit, acuitur, ut marisca, noverca, madasca, ladasca. Quod si naturaliter [Col. 0212C] penultima producitur, circumflexo accentu profertur, ut carina, catena, camera, rubeta.

D. Qua divisionis formula famulatur?—M. Cum praedictis pedibus non servat parem divisionis regulam, sed triplum conditionis incrementum contra simplum temporis detrimentum repugnat, dum arsis continet unum, et thesis tres.

D. Luculentum exemplar et evidens indicium amphimacroque conveniens profer.—M. Almitas, trinitas, unitas, charitas, castitas, veritas, orbitas, sanctitas, dignitas, claritas, qualitas, quantitas, densitas, lenitas, caecitas, siccitas, civitas, vilitas, largitas, vastitas, suavitas, torvitas. Solinus in Collectanea rerum memorabilium, de panthera: «Nec terreri (inquit) [Col. 0212D] nisi sola oris torvitate.» Aequitas, falsitas, sanitas, firmitas, vanitas, paucitas, raritas. Eodem modo in plurali numero inveniuntur, ut margines, cardines, furfures, fomites, cespides, cuspides, termites, stipites, poplites, remites, murices, sandices, et similia. Ita quoque singulari pontifex, artifex, carnifex, aurifex, exstipex qui et aruspex, opifex vero anapaesto competit. A verbis autem exempla amphimacro competentia prima persona invenire nequivi, nisi forte finalis syllaba authenticis illustrium poetarum exemplis reperitur produci. Virgilius:

D. Amphimacrus unde vocabulum sumpsit?—M. Quod ab utraque parte longis syllabis circumclusa brevis cingitur, nam μακρὰ longa, et macrologia [Col. 0213B] longa sententia dicitur.

D. Qua divisionis specie idem pes sequestratur?—M. Amphimacrum sescupla divisione partimur, quia arsis et thesis bina et trina temporum intercapedine dirimuntur.

D. Dicito exempla ad pedestrem bacchii regulam pertinentia.—M. Voluntas, voluptas, facultas, potestas, honestas, juventus, senectus, et propemodum omnia nomina primae vel secundae conjugationis, quae ad amphibrachym superius accumulantes catervatim congessimus, haec eadem versa vice bacchium reformabunt in caeteris casibus, excepto nominativo, accusativo et vocativo singulari, et genitivo plurali, ut popinae, culinae, rubetae, popinas, culinas, rubetas, [Col. 0213C] popinis, culinis, rubetis. Sic masculina: cothurni, triumphi, tyranni, et reliqua. Eodem modo bacchio concurrunt quae sequuntur, ut Kalendae, cathedrae, cicutae, cicadae, tiarae, tabellae, polentae, patellae, olivae, lagenae, fenestrae, saginae, Sibyllae, supinae, columbae, palumbae, columnae, podagrae, Minervae, modestae, molestae, farinae. Sic et masculina, ut benigni, maligni, saligni. Virgilius:

D. Bacchius unde appellatus est?—M. A Baccho, qui et Dionysius vocabatur, ipse et Liber Pater, unde sacra quae Libero a bacchantibus litabantur, Liberalia et Bacchanalia nec non et Orgia nuncupari veterum antiquitas verae religionis expers decreverat. De quibus Virgilius:

D. Ob quam rem antibacchius vel palimbacchius dictus est?—M. Antibacchius contrarius bacchio, sicut antitheta contraposita, et Antichristus contrarius Christo; palimbacchius vero iterum bacchius reciprocis vicibus syllaba immutata vocari dignoscitur.

D. Da exempla a nominibus venientia et palimbacchio competentia.—M. Natura, fortuna, pressura, tonsura, bascauda, Aurora, ut:

[Col. 0214C] D. Da verborum regulas quae palimbacchii legibus pariter adminiculentur.—M. Conclamo, desquamo, reclamo, jejuno, insulto, exsulto, obsecro, adjuro, conrado, conjuro, perjuro, ut:

Sed haec de prima et tertia conjugatione particulatim deprompsimus, quandoquidem de secunda conjugatione in prima persona indicativi modi antibacchius haud facile reperiri potest, quamvis in caeteris modorum et temporum declinationibus asciscatur. Nam a verbis quartae conjugationis quae in dactylo superius nexuimus, palimbacchius infinitivo modo oriundus exstat; ut sopire, sancire, accire, bullire, hinnire, farcire, sarcire, haurire, gestire, sepire, ambire, et caetera. Participia quoque futuri temporis praedicti pedis famulatum minime repudiant, ut recturus, mersurus, sumpturus, missurus, lecturus, acturus, visurus. Sic et passiva significatione, ut mergendus, [Col. 0215A] sumendus, mittendus. At vero regendus, legendus, agendus, vivendus, amphibracho mancipantur. Quaedam participia praeteriti temporis palimbacchio suppeditant, ut compactus, infectus, mactatus, gestatus, detrusus, retortus, perpessus, depressus, adnexus, complexus, defixus, contritus, consultus. Sed attritus et consultus et nomina sunt et participia; ubi autem regula participiorum fungantur, Virgilius declarat dicens:

D. Quo accentu palimbacchius pronuntiatur?—M. Si penultima positione producitur, acutum accentum habebit, ut devexus, congestus. Si vero naturarum decreto proteletur, circumflexa prosodia describitur, ut indutus, exutus, imbutus, obrutus, explosus, complosus, corrosus.

D. Enucleatis igitur trisyllaborum pedum regulis, operae pretium reor ut tetrasyllabos pedes, sicut praefationis ordo spopondit, examussim digeras.—M. Exemplum pedum sequentium cursim et particulatim propalanda censeo; siquidem de disyllabis pedibus, quorum exemplar aliquantula explanatione utcunque digessimus, praedicti tetrasyllabi pedes resupinis [Col. 0215C] et reciprocis varietatum vicibus componuntur. Denique haec sunt nomina ad proceleusmaticum pertinentia, qui pro geminata pyrrhichii vicissitudine singulariter positus duplicatum revolutionis officium et recapitulationis seriem continet, crocotula, animula, miseria, memoria, Italia, quamvis per ectasin producatur, apicula, canicula, avicula, fidicula, cuticula, crucicula, benevola, malevola, lapideus, equuleus, aculeus, itinera, facinora, pelagicus, puerulus, manipulus, quod nomen in dactylico hexametro integrum non congruit, idcirco saepissime a poetis per syncopam vocalis u exploditur. Sedulius:

D. Da divisionis et partitionis qualitatem.—M. Aequa discretionis formula proceleusmaticus discriminatur. Idcirco arsis et thesis aequa syllabarum trutina et aequiparante temporum exagio pariter ponderabuntur, hoc est bino et bino.

D. Quo tenore proceleusmaticus profertur.—M. [Col. 0216B] Indisrupta et inconvulsa firmitatis censura semper acuitur.

D. Quae sunt nomina ad dispondaeum rite congruentia?—M. Servatores, praeceptores, bellatores, oratores, pastorales, aeternales, immortales, infelices, scrutatores, dictatores, mercatores, piscatores, regnatores, curatores, luctatores, rimatores, auditores, nutritores, venatores, vespellones, id est, fossarii qui corpora humant; unde Orosius: «Per vespellones (inquit) in Tiberim tractum est.» Verba quoque tam praeteriti quam futuri temporis his regulis opitulantur, ut mulcaverunt, sulcaverunt, stipaverunt, sudaverunt, illexerunt, perrexerunt. Item futuri, conquassabunt, humectabunt, exantlabunt, resultabunt, et reliqua. [Col. 0216C] Sunt itidentidem nomina verbalia in trix desinentia feminina, sicut masculina in tor terminantur; sed feminina dispondaeo mancipantur, masculina vero correptione ultimae syllabae epitriti quarti subjectionis jugum ferre non recusant; ut indagator indagatrix, collaudator collaudatrix, declamator declamatrix, suffragator suffragatrix, exaltator exaltatrix, commendator commendatrix, commentator commentatrix, quod oritur a verbo commentor commentaris commentatur; unde et commentum et commentarium. Inflammatrix, insultatrix, dispensatrix, assentatrix. Unde Prosper, cum de crimine adulationis loqueretur, subjunxit dicens:

D. Da rationem accentus.—M. Dispondaeus semper acuto accentu profertur, dum arsis et thesis aequali temporum discrimine dirimuntur, hoc est bis quaterno.

D. Quae sunt nominum exempla ad diiambum pertinentia?—M. Haec actutum prompta depromere non me pertaesum pigebit, utpote paternitas, enormitas, iniquitas, propinquitas, fidelitas, profunditas, severitas, ferocitas, atrocitas, acerbitas. Latinitas, procacitas [Col. 0217A] benignitas, cupiditas, inanitas. Verum haec nomina tertii ordinis in singulari numero secundum regulam casualis formae pentaptota esse noscuntur, plurali triptota. Item imagines, origines, hirundines, harundines, propagines, voragines. Verba similiter tempore praeterito plus quam perfecto his legibus subduntur, ut amaverant, ligaverant, necaverant, putaverant, litaverant, rigaverant, negaverant, et caetera.

D. Quae prosodia tenoris in diiambo statuitur?—M. Nomina seu verba diiambo mancipata acuuntur quidem ut dispondaeus, sed in hoc discrepare cernuntur, quod dispondaeus in penultima, diiambus vero in antepenultima acutum habebit accentum, et caetera gravabuntur.

[Col. 0217B] D. Da formulas exemplorum quibus ditrochaei regula competenter clarescat.—M. Cartilago, cantilena, celsitudo, altitudo, gippitudo, lippitudo, longitudo, latitudo, fortitudo, magnitudo, crassitudo, spissitudo, aegritudo, pulchritudo, turpitudo, fortitudo, rectitudo. Haec omnia pentaptota. Excipitur cantilena quod triptotum nomen est. Item de secunda declinatione, ut publicanus, Tusculanus, passerinus, anserinus, oppidanus, rusticanus, Claudianus, Adrianus, masculinus, feminïnus, Gaditanus, Gallicanus, Formicinus, Maximinus, bombycinus, derivatum nomen epitheton a bombycibus, id est vermibus quos seres vulgo nuncupant, unde serica vestis lestis filorum staminibus contexitur; ludibundus, iracundus, fraudulentus, pompulentus, corpulentus, vinolentus, merulentus, principatus, [Col. 0217C] paludatus, id est paludamento indutus, sicut togatus toga vestitus dicitur. In verborum quoque modis et personarum declinationibus ditrochaeus reperitur, ut castigamus, lectitamus, irrogamus, subrogamus, clamitamus, fascinamus, pastinamus, ruminamus, ut:

D. Da regulam divisionis.—M. Aequa ditrochaeus lance libratur, dum arsis et thesis bis ternis temporum trutinis aequiparantur.

D. Quali accentu ditrochaeus figuratur?—M. Si penultima positione producitur, acuto accentu praenotabitur, ut aggregandus, digerendus, basiandus. Ast vero si naturaliter penultima longa fuerit, sine ambiguo circumflectitur, ut passerinus, vulturinus, anserinus, et caetera derivativa, quae superius de primitivis congessimus.

D. Antespasti quaeso proferantur exempla.—M. Arenosus, lacertosus, querelosus, lapillosus, latebrosus, cavernosus, tenebrosus, coronatus, capillatus vel capillosus; sic venenosus, papillatus, paludatus, id est, paludamento togatus, catenatus, pharetratus, palumbinus, columbinus.

D. Haec nomina seu participia cui formae casuali aptabuntur?—M. Omnia pentaptota esse veterum auctoritas declarat.

D. Da exempla de personis verborum antespasto congruentia.—M. Amabam amabatis, amaremus amaretis, litabamus litabatis, litarem litaretis, necabamus necabatis, necaremus necaretis; sic negabamus negabatis, favebamus favebatis, emebamus emebatis, [Col. 0218B] serebamus serebatis, agebamus agebatis. Ita in caeteris modorum temporibus et personarum declinationibus ejusdem pedis formula crebro reperitur inserta, quam singillatim evolvere et universaliter enudare taedet. Nam aliter in participiorum declinationibus antespastus indagatur, tempore quidem praesenti a forma inchoativa per genitivum singularem, ut nitescens nitescentis, rubescens rubescentis, virescens virescentis madescens madescentis, rigescens rigescentis. Sic tempore praeterito et futuro per genitivum pluralem, amati amatorum, necati necatorum, litati litatorum, amandi amandorum, necandi necandorum, litandi litandorum; sic docendorum, legendorum, regendorum, gerendorum.

D. Antespastus quo accentu profertur?—M. Interdum [Col. 0218C] acuitur, ut tepescentis, tabescentis, acescentis. Nonnunquam vero circumflectitur, ut paludatus, palumbinus, columbinus. Harum autem rerum ratio utrum acuto an circumflexo pronuntietur, accentus positio vel natura luce clarius manifestant. Hic pro aequa divisionis specie sequestratur, dum arsis et thesis paribus temporum legibus concordant, id est ternis et ternis.

D. Choriambus unde vocabulum sortitus est?—M. Quia ex choraeo et iambo simpla pedum structura in duplum geminatus constat; choraeus quippe trochaeus cognomento nuncupatur.

D. Exempla choriambo congruentia congerere, [Col. 0218D] quaeso, non recuses.—M. Omnipotens, ignipotens, pinnipotens, armipotens, arcitenens, caesaries, canities, progenies, esuries, planities, luxuries, ut in Georgicis:

D. Hunc pedem quibus divisionum speciebus partimur?—M. Aequis temporum discerniculis.

D. Da exemplar a verborum personis diremptum.—M. Secunda persona singularis numeri, et tertia pluralis, legitime declarat, ut conglomeras conglomerant, ingeminas ingeminant, praetitulas praetitulant, acceleras accelerant, commemoras commemorant. Sic participia instantis temporis conglomerans, ingeminans, praetitulans, et caetera.

[Col. 0219C] D. Quae nomina seu verba ionico minori competunt?—M. Ionico minori hujuscemodi pauxillula sufficiant exempla, ut rapientes, populares, seniores, furibundi, rubicundi, verecundi, moribundi, rudibundi, id est rudentes et boantes, nam ruditus proprie asellorum asinorum est, ut poeta.

D. Pande exempla vocis confusae de diversis rerum naturis congesta.—M. Hae sunt species vocis confusae, ut majorum auctoritas tradidit. Nam apes ambizant vel bombizant, aquilae clangunt, anseres crinciunt vel trinsiunt, aves minuriunt vel vernant vel vernicant, accipitres pipant vel pipilant, anates teretissant, arietes trissitant vel blaterant, asini oncant vel rudiunt, apri frendunt, arma crepant, [Col. 0220A] aes tinnit, amphora profusa bilibit, boves mugiunt vel reboant, cornices butant, cycni desistant, cicadae fretinniunt, ciconiae gratulant vel glottorant vel critalant, corvi crocitant vel croccant, caprae mucciunt, canes baubantur vel latrant vel ganniunt, catuli glattilant, cervi rugiunt, citharae sonant, canis venatica cusnitit, elephanti barriunt vel stridunt, equi hinniunt, ferae mussitant, grues gruddant vel gruunt vel grugulant, gallinae cacillant, galli cantant vel cucurriunt, galvae fringilliunt, graculi griciunt, hirundines trutissant vel trissant, hyenae hirriunt, haedi balant vel belant. Jupiter tonat (ut fabulae fingunt), infantes vagiunt, leones fremunt, lynces hircant, lepores vagitant, lupi ululant, littora murmurant, milvi lugiunt vel vigilant vel luriunt, meruli [Col. 0220B] zinzitant, mustelae dindrant, mures mintriunt vel muniunt, noctuae cucubiunt, olores drensitant, oves balant, onagri vagillant, palumbes raucitant, passeres titiant, parri tinnipant, pavi paululant, perdices cacabant, pulli et pueri pipant, pantherae chauriunt, pardi feliunt, porcelli grunniunt, porci grundiunt, ranae coaxant, sturni parsitant, sorices denticant, serpentes sibilant, silvae strepunt, turdi soccitant vel faccilant, tigrides raccant, tubae clangiunt, tauri mugiunt, vultures pionpant, venti flant, vel tremunt vel sibilant, ursi urgant vel saeviunt, vulpes ejulant, verres quiritant. Item homines loquuntur, rustici jubilant, et reliqua similia. Haec genera vocum non ad ionicum pertinebunt, sed discretionis gratia prolata sunt.

[Col. 0220C] D. Da verborum exempla ionico minori subdita.—M. Sumuntur a verbis primae conjugationis, quae in tribracho edidimus, tempore futuro, ut numerabunt, rogitabunt, glomerabunt, sociabunt, temerabunt, maculabunt, dubitabunt. Sic et infinitivo tempore praesenti a passivo, numerari, rogitari, glomerari, sociari. Veniunt a tertia conjugatione tempore praeterito imperfecto, veniebant, capiebant, rapiebant, poliebant, metuebant, tribuebant. Ita quoque a participiis tempore praesenti, ut numerantes, glomerantes, titulantes, polientes, statuentes, jaculantes, modulantes, spatiantes, speculantes, et reliqua.

D. Ionicus minor cui divisioni famulatur?—M. Ad duplam divisionis regulam pertinet.

D. Dic ergo utrum arsis aut thesis in temporum [Col. 0220D] distributione palmam victoria promerebitur.—M. Thesis procul dubio quatuor temporum curricula gubernat, et arsis duorum.

D. Unde hoc evenit?—M. Quia ultima acuitur et antepenultima gravatur, ut populantes, maculantes, glomerantes, numerantes, venerantes, et omnia propemodum verba primae conjugationis quae in tribracho congessimus, cum ad participiorum significationes derivantur, ionici minoris legibus subduntur.

D. Da regulas ionico majori rite congruentes.—M. Clementia, sententia, concordia, discordia, prudentia, vecordia, vesania, dementia, Germania, Saxonia, contentio, conventio, possessio, confessio, insania, infamia, [Col. 0221A] confectio, defectio, refectio, protectio, virguncula, fornacula, cunabula, paupercula, matertera, matercula, majuscula, cervicula, vulpecula, veprecula, nubecula, mercedula, ficedula. In his quinque nominibus e producitur, ut Priscianus, libro III, commentabatur. Ex his primae declinationis nomina triptota sunt in singulari, tetraptota in plurali. Quae autem de tertia declinatione ad regulam ionici majoris decerpsimus, in singulari numero pentaptota sunt, in plurali triptota. Item masculina vel communia triptota utroque numero, ut mirabilis, laudabilis, affabilis, effabilis. Virgilius:

D. Da regulas verborum quae huic pedi minime refragentur.—M. Elimino, ingurgito, procrastino, eradico, insignio, lascivio, exhaurio, emollio, obstetrico, ut in Exodo: «Ut quando obstetricabitis Hebraeas;» enuntio, annuntio, congaudeo, enucleo, assentio, consentio, irretio, praesagio, insanio, custodio, discrimino, determino, fastidio, contorqueo, resplendeo, arrideo. Ita futurum tempus ejusdem modi indicativi binas admittit personas, gaudebimus gaudebitis, [Col. 0221D] mulcabimus tis, sculcabimus tis, truncabimus tis, lentabimus tis. Virgilius:

D. Arsis et thesis quomodo vel qualiter syllabarum tempora in ionico majore partiuntur?—M. Arsis [Col. 0222A] octies semis continet, et thesis quater semis, id est duplum temporis augmentum arsis usurpat, et simplum thesis gubernat, quia sunt quatuor contra duo.

D. Da regulam accentuum.—M. Ionicus major in omnibus orationum partibus acuto accentu in antepenultima titulabitur; idcirco arsis, ut diximus, geminato triumphorum tropaeo coronabitur.

D. Restant epitriti et paeones, quorum exemplar nondum commentando propalaveras.—M. Formulas paeonis primi pedetentim expediens nullatenus comperendinabo, cujus exempla summatim congerere nitar, ut ecclesia, justitia, laetitia, duritia, luxuria, spurcitia, navicula, clavicula, lenticula, particula, [Col. 0222B] dulcicula, assecula, coticula, graticula, Ausonia Arcadia, harmonia, ambrosia. Fidiculam vero reor ad proceleusmaticum pertinere; cujus primitivum est fidis, ut

Nascuntur vero haec diminutiva aut de monosyllabis [Col. 0222D] ut pons ponticulus, ut de disyllabis, ut ensis ensiculus, dulcis dulciculus. Item mobilia, purpureus, caeruleus, marmoreus, aequoreus, funerus, Herculeus, ut Juvenalis:

Item feminina, sica, amica, pica, rima, lima, mima, ruga, bibliotheca, umbella, libella, serula, columella, tympanistria, ut: «In medio juvencularum tympanistriarum;» communia; ut advena, verna, unde vernaculus, quod melius per v quam per digammon scribi veterum auctoritas orthographorum testatur, quia ver unde vernum derivativum ducitur, per v constat. [Col. 0223C] Verum haec nomina non ad paeonem primum pertinentia protulimus, sed ad ostendendam primae declinationis in ablativo finalitatem, ubi semper a producitur, ut Geta. Scanditur autem ita: ridicu, lo ve Ge, ta seu, qualibet, arte ca, nendi. Alioquin ta seu non esset spondaeus sed iambus, quod heroici hexametri regula abnuit. Item neutra paeonis primi, ut concilium augurium, supplicium, discidium, principium, servitium, vestibulum, thuribulum, conjugium, auxilium, eloquium, colloquium, consilium, peniculum, id est, spongia; unde poeta cum de patibulo Salvatoris poemate pangeret, ait:

D. Da regulas verborum.—M. Sanctifico, aedifico, vivifico, clarifico, glorifico, magnifico, mellifico, mirifico laetifico; testificor, ludificor, polliceor, confiteor, auxilior, progredior, astipulor, appretior, intueor, contueor, irradio, discrucio, invigilo, conglomero, inficio, perficio efficio, afficio, sufficio, officio, conficio, cio, interimo, comperio, advenio, invenio, deripio, eripio, invideo, admoneo, contineo, commoneo, edoceo, confugio, effugio, ingemino, dilapido, dispolio, evacuo, annumero, exsupero, assimulo, commemoro, exacuo, retribuo, constituo, instituo, restituo, oncupio, decipio, excorio, febricito, [Col. 0224A] effodio, delacero, delanio, esurio, mellifico; ita Virgilius in tetrasticis theatralibus:

D. Quo pacto quave ratione dividitur paeon primus?—M. Sescupla divisione dirimitur, dum caret aequa divisionis regula et dupla et tripla.

D. Quot tempora moderatur arsis aut thesis?—M. Arsis trium temporum dominatur, thesis duorum, quia antepenultima acuto profertur accentu.

D. Da nomina ad paeonem secundum pertinentia.—M. Potentia, frequentia, colonia, crepacula, novacula, sororcula, diecula, domuncula, laguncula, puellula, [Col. 0224B] bonoria, puerpera, pecuscula. Ut Juvencus:

D. Da divisionis legem in paeone secundo.—M. Quemadmodum antecessor sescupla discretione dirimitur; arsis vero et thesis et accentus eadem temporum regula funguntur quam in paeone priore praefati sumus.

D. Exempla paeonis tertii depromantur.—M. Nenorosus (id est nemoribus plenus), sic decorosus, speciosus, rabiosus, varicosus (id est varicibus plenus), scabiosus, generosus, macilentus, truculentus, gracilentus, feculentus, opulentus, oriundus, moribundus, rudibundus, Palinurus, paliurus; ut illud:

D. Praepositorum da differentiam nominum.—M. Quod omnia mobilia sunt et epitheta dicuntur, exceptis paliuro et Palinuro, et illis quae ab equite et pedite ac comite derivata protulimus, quia eques et equetus unum idemque est. Sic pedes et pedester; equitatus vero et peditatus ad numerum equitum et peditum pertinebunt.

D. Cui formae casuali praelata nominum exempla mancipantur?—M. Omnia secundae declinationis in us terminata pentaptota sunt in singulari numero, tetraptota in plurali.

D. Quae sunt verborum exempla paeoni tertio congruentia?—M. Sumuntur quidem a prima et tertia [Col. 0225D] conjugatione, tempore praesenti et futuro indicativi modi, praesertim a verbis quae superius coaptavimus, cum de tribracho commentaremur: glomeramus glomeratis, glomerabo glomerabis glomerabit, properamus properatis, properabo properabis properabit, geminamus geminatis, bo bis bit, rogitamus tis, bo bis bit, rapiemus tis, capiemus tis, poliemus tis, veniemus tis. Virgilius in Bucolicis:

D. Da exempla significationibus participiorum approbata.—M. Praeteriti et futuri temporis participia a passivo, communi et deponenti, venientia, paeonem tertium non repudiant, ut glomeratus glomerandus, veneratus venerandus, jaculatus jaculandus, [Col. 0226B] imitatus imitandus, ut:

D. Paeon tertius qua discretione sequestratur?—M. Sescupla divisione dirimitur, sed arsis et thesis paeoni primo et secundo reluctantur, dum arsis usurpat tempora bina, et thesis trina.

D. Unde, rogo, ista diversitas et veluti inconveniens diaphonia nascatur, cum in praedictis decem pedibus aequo divisionis exagio trutinantis quasi quaedam organicae modulationis melodia ita concors temporum harmonia teneatur.—M. Quia paeon tertius [Col. 0226C] semper acuto accentu penultimam producit, ut calamistrum, unde derivatur calamistratus epithetum; aut circumflexo, ut medicina. Paeon vero primus et secundus semper ante penultimam acuere accentum legibus compelluntur.

D. Promito tandem paeonis quarti regulares exemplorum formulas.—M. Strictius hunc pedem commentaturus expediam, dum plura exempli documenta ubertim minime suppeditent, ut humilitas, saturitas, satietas, varietas, temeritas, agilitas, facilitas, gracilitas, celeritas, viriditas, tenuitas, cupiditas, stabilitas, ut prosper in Epigrammatibus:

D. Dicito participiorum exemplar.—M. Nulla [Col. 0227B] participia, nisi praesentis tantum temporis apta paeoni quarto investigare valui a praedictis verborum significationibus; ut arietans, humilians, sepeliens, operiens, aperiens. Quae vero in subjunctivo modo posuimus huic regulae participiorum discrepant; sed aut iambo mancipantur, ut docens, vigens, stupens; aut anapaestum legitime formabunt, ut statuens, metuens, tribuens, poliens.

D. Da rationem accentuum.—M. Paeon quartus semper in antepenultima acuto pronuntiatur accentu. Caeterum in arsi tempora duo, et in thesi tria, quae per sescuplam divisionem trutinata quasi obliqua potius quam aequa discretionis lance librabuntur.

D. Expositis ad liquidum et defaecatis paeonum [Col. 0227C] regulis, epitriti primi promulgentur exempla.—M. Facultates, potestates, honestates, voluntates, voluptates, sacerdotes, puellares, novercales, maritales, theatrales, loquelares, Quirinales, Palatini, Numantini, palumbini, columbini, tiarati, capistrati, medullati, ut Psalmigraphus: «Holocausta medullata offeram tibi;» capillati, papillati, pharetrati, lapillosi, paludosi, lacertosi, et propemodum omnia nomina vel derivativa vel quae sub specie participiorum numero singulari in antespasto protulimus, haec eadem in plurali ad epitriti primi regulam liquido mancipabuntur. Simili modo verborum genera concordant tempore praeterito perfecto, hoc est activa tantum et neutra primae conjugationis, quae in pyrrhichio edidimus, et quae perfectum tempus in avi syllabas [Col. 0227D] desinunt, haec eadem in plurali epitritum primum reformabunt, ut amavi amaverunt, rogavi rogaverunt, dicavi dicaverunt, piavi piaverunt, unde compositum est expiavi, volavi volaverunt, meavi meaverunt, beavi beaverunt, ut:

D. Possuntne participia hujuscemodi definitionibus epitrito primo subjugari?—M. Quemadmodum significationes participiorum ab inchoativis speciebus venientes per genitivum antespasti legibus patuisse jam retulimus, ita huic epitrito per dativum suffragari contestamur, ut nitescens nitescenti, rubescens rubescenti, tepescens tepescenti; sic tumescenti, fatiscenti, tremescenti, calescenti, acescenti. Ita quoque futuri temporis participia a forma perfecta primae conjugationis derivata, quae in pyrrhichio digesta [Col. 0228B] sunt, per omnes casus, exceptis nominativo, accusativo, vocativo singularibus, et genitivo plurali, epitrito primo famulantur, ut litaturi litaturo litaturis litaturos. Sic amaturi, crepaturi, beaturi, meaturi, ligaturi, fricaturi, plicaturi, necaturi, negaturi, araturi.

D. Da regulam divisionis et qualitatem prosodiae.—M. Epitriti quidem praedictarum legibus divisionum minime gubernantur; et quia penultima epitriti primi syllaba acuitur, in arsi procul dubio colliguntur tempora terna, et in thesi quaterna.

D. Partes orationum, quae epitriti secundi structuris rite obsecundent, absque comperendinatione subdantur.—M. Vinitores, proditores, debitores, creditores, traditores, venditores, portitores, limitores, [Col. 0228C] funditores, hoc est qui fundibulorum exercitationibus duellum committunt. Ita saeculares, corporales, carcerales, cardinales, temporales, criminosi, calculosi, ponderosi, ulcerosi, cancerosi, vultuosi. Item feminina dignitates, qualitates, quantitates, vastitates, vanitates, almitates, sanitates, summitates, caecitates, densitates. Sic et caetera quae in singulari numero in amphimacro coarctavimus, in plurali huic epitrito adnectentur. Verba quoque primae conjugationis activa vel neutralia, quae prima persona dactylum gignunt, eadem tempore futuro his regulis asciscuntur in plurali numero, ut verbero verberabunt, pignero pignerabunt, fenero fenerabunt, exsulo exsulabunt, expio expiabunt, irrigo irrigabunt, reprobo reprobabunt, fascino fascinabunt, ut:

Exempla nominum, quae epitrito tertio regulariter adminiculentur, in propatulo promulgata quaeso nullatenus delitescant.—M. Divinitas, vicinitas, aequalitas, finalitas, felicitas, maturitas, aeternitas, impunitas. Eusebius in Chronicis: «Ob asyli impunitatem magna Romulo multitudo conjungitur;» crudelitas, audacitas, immanitas, humanitas, obscenitas, obscuritas, [Col. 0229B] moralitas, antiquitas, velocitas, infirmitas, deformitas, fecunditas, urbanitas, affinitas, pluralitas, vivacitas, fraternitas, germanitas. Sunt praeterea nomina in plurali numero hujus epitriti formis famulantia, ut fuligines, prurigines, sartagines, caligines, ferrugines, testudines, uligines. Verum haec et superiora singulariter pentaptotam sequuntur regulam, et pluraliter triptotam.

D. Haec exempla queunt in verborum declinationibus reperiri necne?—M. Equidem reor a tertia conjugatione subjunctivo et optativo modo epitritum tertium derivari, ut emungerent, excuterent, retruderent, rarescerent, vilescerent, lentescerent, squalescerent, ignoscerent, depromerent, depecterent, connecterent.

D. Quare prima et secunda conjugatio per hanc [Col. 0229C] personarum in subjunctivo modo epitrito tertio minime congruunt?—M. Quod utrarumque verba conjugationum in praedicto modo tempore praeterito imperfecto loco penultimo producuntur, ut macerarent, lacerarent; idem maderent, vigerent, squalerent. Nam utrasque conjugationes imperativus producit, quae res penultimas praedictorum syllabas verborum correptas fore nequaquam patitur.

D. Arsis et thesis quibus discriminibus alternatim temporum particula sequestrant?—M. Modo arsis temporum tropaeo triumphat dum octies semis gubernat; thesis vero versa vice sexies semis usurpat; et quae prius in praecedentibus epitritis arsis subjugando victrix exstiterat, nunc demum in succedentibus idem serviliter mancipando et enerviter cedendo [Col. 0229D] succumbit.

D. Operae pretium est ut manifestandarum rerum gratia replices unde hoc constare credatur.—M. Nempe hoc prosodiae causa contingere solet, quia hic epitritus de quo in praesentiarum parumper comminisci nitimur, in antepenultima acuto proferatur accentu, sicut praecessor penultima.

D. Regulas ex partibus orationum quae epitriti legibus congruant quantocius depromito.—M. Constantinus, Marcellinus, Saturninus, cancellatus, fortunatus, contignatus, aerumnosus, libertinus, collibertus, Augustinus, Coelestinus, crystallinus, smaragdinus. Haec denique tam propria quam appellativa in singulari [Col. 0230A] numero pentaptota sunt; appellativa vero pluraliter tetraptota; item neutra utroque numero triptota, ut fundamentum, sacramentum, juramentum, spiramentum. Virgilius in Octavo:

D. Uberrimis argumentorum indiciis mihi patenter enucleare precor quid sit quod illustris grammaticae artis commentator: Praepositiones, inquit, aut verba [Col. 0230B] corrumpunt aut ipsae corrumpuntur.—M. Haec sententia triplices continere regulas dignoscitur, quae tamen quadripertita figurarum ratione colliguntur.

D. Hac responsione, ut arbitror, non est interrogationis nodus patenter solutus, sed veluti panucula quaestionis involuta.—M. Tripertita, ut diximus, praepositionum definitio hujuscemodi differentia colligitur: aut ipsae praepositiones corrumpuntur, ut accedo, succedo, oppono, appono; aut caeteras orationum partes quibus praepositae fuerint corrumpunt, et ipsae incorruptae permanent, ut quaero, exquiro, inquiro, requiro, et frango, confringo, infringo, spargo, dispergo, sparsi, dispersi; aut certe altrinsecus corrumpuntur, id est tam praepositio quam caeterae orationis partes, quae praepositionibus ritu figurae compositae successerint, [Col. 0230C] ut corripio, coerceo, corrigo, sinciput, occiput.

D. Da praepositiones quae corrumpant caeteras partes, vel quae acceptis reliquis partibus corrumpantur.—M. Ex, ad, ob, in, sub, trans, con, circum, ante. Ex praepositio interdum x litteram aut in f commutat, ut effringo, effugio, effluo, effundo, effatur, effabilis, ferus efferus, frenatus effrenatus, facio efficio, factus effectus efficax; aut ex integra manet subnexa. Corrumpuntur, ut aestimo existimo, carpo excerpo, quaero exquiro, arceo exerceo, cado excido, effodio effodis effossus. Aut omnino eadem littera carebit, ut evenio evenit, egero egessi, egredior egressus, emano emanavi, elicio elicui, elimino eliminavi, elido elisi, enarro enarravi, enucleo enucleavi. Ad praepositio saepe finalem d litteram in eamdem convertit litteram [Col. 0230D] a qua sequens orationis inchoat pars, ut cedo accedo accessi non adcessi, accommodo, accolo, accipio, accepto, accingo, accumulo; ut:

Sub praepositio utriusque casus interdum b litteram amittens, in eam convertitur qua sequens oritur vocabulum seu verbum; aut ex corrupto et integro partem orationis componit, ut suffulcio suffultus, suffodio, suppono suppositura, suggestio suggero suggessit. Virgilius in decimo:

Ob praepositio accusativi casus plerumque b mutat in eam conversa litteram quae sequentem inchoat orationis particulam, ut peto oppeto, ut:

In praepositio corrumpit verba, ut facio inficio, capio incipio, gradior congredior; partior impertior. Ut Tullius Cicero Lucanus, libro decimo:

Trans praepositio interdum n et s perdit, ut traductus traducit; ut: «Noluit eam traducere.» Augustinus, libro XX Civitatis Dei: «Etiamsi eos, inquit, per haec ad sua traducere non potuerint,» et caetera; trajectus trajecit. Virgilius in decimo:

[Col. 0234A] Sunt aliae praepositiones quae similiter in compositione figurarum corrumpunt adnexas orationum partes, ut per, prae, pro, de, re, ut perficio, praecipio, proficio, decipio, rapio deripio. Virgilius:

D. Tripertitam praepositionis regulam, cum quadrifaria figurarum compositione, velut quoddam atrae caliginis chaos, adhibitis documentorum laternis, luculente illustrasti; restat ut, omissa praepositione et compositione, positionis tamen elevationisque tempora [Col. 0234B] epitrito quarto congruentia regulariter edisseras.—M. Epitriti quidem non serviunt divisionibus, cum tamen in epitrito quarto arsis anticipat tempora quaterna et thesis terna.

D. Lex prosodiae promulgetur.—M. Epitritus quartus, si penultima positione longa fuerit, acuto pronuntiatur accentu, ut hostimentum, id est, aequamentum, vel exagium trutinae. Si vero penultima naturarum legibus protelabitur, absque scrupulosa ambiguitate circumflexo proferatur accentu, ut contignatus, fortunatus.

Prosodia est signum sermonis iter rectum faciens legenti. Sunt autem prosodiae decem: acutus, gravis, circumflexus, longa, brevis, daseia, psile, apostrophus, hyphen, hypodiastole. Dividuntur autem haec [Col. 0234C] in quatuor: in tonos, in tempora, in respirationes, in passiones. Tonus autem aut pertrahitur, aut attrahitur, aut medietas syllabae bonam vocem habens. Toni sunt tres, acutus, gravis, circumflexus. Acutus tonus est nota per obliquum ascendens in dexteram partem, ut pax, pix, nux. Gravis est a summo in dexteram partem descendens, ut est homo, bonus, parvus. Circumflexus est nota de acuta et gravi facta, ut est môeta, mûsa, côepi. Tempus est significatio extensionis sive contractionis, invisibilia discernens. Tempora sunt duo, longum et breve. Longum est significatio productae litterae vocalis; ut est:

Enucleatis igitur grammaticorum regulis et metrorum pedibus, qui septies, ut jam promulgavimus, quaternario concluduntur laterculo, operae pretium arbitror ut multimodas alternantes, synzygiae replicationes, quae rhetoricis mancipantur disciplinis, stimulo festinationis compulsi praeterire studeamus; quarum vocabula haec esse noscuntur, proxilius, diprolius, diopros, trampus, cribussus, namprossimalus, phymarus, atrorbus, rivatus, pranulus, linuatus, machaus, matrimus, phynulus, febrinus. Hi sunt [Col. 0235C] proprie rhetorum pedes, qui quaternarum mensuram syllabarum transeuntes a metricis magnopere spreti repudiantur: siquidem proxilius ex tribus longis et tribus brevibus constans hujuscemodi schematibus componitur, ut – – – &short; &short; &short; . Dipodius vero versa vice ex tribus brevibus et tribus longis constat, tali figura &short; &short; &short; – – – . Diopros autem et trampus reciproca duarum syllabarum alternatione variantur, utpote – – &short; &short; &short; &short; , et iterum &short; &short; &short; &short; – – . Sic et caeteri synzygiarum pedes hujusmodi praeposteris vicissitudinum ordinibus alternare noscuntur. Constat praeterea nomen synzygiae serviens figurae compositae, quod in genitivo plurali novem syllabarum et viginti litterarum esse deprehenditur, ut [Col. 0235D] Constantinopolitanus, si dicatur pontifex Constantinopolitanus, et genitivo pontificum Constantinopolitanorum.

Appropinquante jam styli termino, o reverentiscime fili, subnexis precibus satagens velut flexis genuum poplitibus suppliciter imploro, ut hoc opusculum, quo manifestissime declaratur quod tua sagaci eruditione non livescam, et strenua instructione non tabescam, contra omnes aemulorum catapultas et venenata garrulorum jacula, quae de pharetra obliqui livoris plerumque intorquere nituntur, inexpugnabilis metrorum pelta et grammaticorum parma protegere digneris, meique laboris industriam, si voti compotem summus Olympi regnator effecerit, tanto velim devotae mentis affectum ostendens, enixius [Col. 0236A] mireris et uberius venereris, ut hoc sit quaedam fessae menti rata recompensationis portio, ac oblata remunerationis vicissitudo, quanto constat neminem nostrae stirpis prosapia genitum, et Germanicae gentis cunabulis confotum, in hujuscemodi negotio ante nostram mediocritatem tantopere desudasse, propriorumque argumenta ingeniorum juxta metricae artis disciplinam litterarum textum tradidisse; praesertim inter tot tantosque saecularium rerum tumultuantes strepitus constitutum, et ecclesiastica pastoralis curae sollicitudine depressum, quibus mens meticulosa ac scrupulosa quasi quodam arctissimo catenarum repagulo constringitur. Non enim hoc proferendo horrendis superciliorum jaculis me vulnerandum arbitror, neque dirissimae elationis turgidae phalarica [Col. 0236B] confixum perhorresco, si paulisper de gratuita divini muneris gratia, quae singulis quibusque non meritorum praecurrentium praerogativa, sed coelestis beneficii munificentia confertur, fretus Domino glorier. Siquidem illustris ille qui dicebat:

Denique priusquam sermo supremus competenti calculo terminetur, paterna sollicitudine coactus, quae solet natorum commodis consulere, commoneo ut ea quae difficillima sudoris et laboris industria, ac si gravi sarcina oppressus, dictando descripseram, sine sudoris et laboris contritione rimanda et recensenda nullatenus spernendo contemnas, ac solertis ingenii gratiam prae caeteris contribulibus et coaetaneis tibi divinitus collatam torpentis otii segnitie squalescere patiaris. Et absurdum nempe arbitror si te pertaesum sit affabiliter investigando et ventilando percurrere quod me pertaesum non fuit difficulter commentando et coacervando digerere, si illud (inquam) te pigeat velut insolescentem [Col. 0236D] ac delicatum paulatim masticare ac ruminare, quod me non piguit, utpote pistoris pinsentis officio functum, commolere et tollere. Quamvis ergo mundanae dispensationis curis, velut scopulis refluis algarum illisionibus et undarum circumlatrantium vorticibus, fatigatus populorum frena commissorum moderando gubernes, nequaquam tamen hujus rei gratia praepeditus melliflua divinarum studia Scripturarum negligenda, et sub hujusmodi occasionis praetextu parvi pendenda ducas.

Nam inclytus ille Theodosius, ut prisca veterum opuscula produnt, qui totius propemodum mundi gubernans monarchiam maritabatur, et regalibus florentis imperii sceptris undecies labente annorum [Col. 0237A] circulo feliciter fungebatur, quotidiani sumptus alimoniam et corporeae sustentationis edulium, in quibus mortalium vivacitas vescitur, in praecelso potestatis culmine antiquarii scriptoris mercimonia indeptus est, malens Scripturarum emolumento litterarum carnalis vitae nutrimenta per laboris exercitium adipisci, quam inertis desidiae torpore tabescens gratuitis epularum deliciis saginari. Unde etiam cum Prisciani grammatici XVIII volumina, qui Romanae lumen facundiae vocabatur, proprius palmarum digitulis calce tenus digesta describeret, inauditam antecessoribus et inexpertam praeteritis saeculorum imperatoribus promulgabat sententiam; posteris, ut reor, exemplum industriae derelinquens. Ego, inquit, Theodosius, totius orbis imperator, inter curas [Col. 0237B] palatii hoc volumen propria manu descripsi, etc. Propterea coelestis tubae clangor et supernae sulpicis ⁜ * classica concrepuerunt dicentis: Non recedat liber [Col. 0238A] legis de ore tuo, et meditaberis in ea die ac nocte. Idcirco in omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis. Quae est enim labentis mundi prosperitas, aut fallentis vitae felicitas? Nonne simillima collatione ut somnium evanescit, ut fumus fatescit, ut spuma marcescit? Divitiae, inquit Psalmigraphus, si adfuerint, nolite cor apponere. Utinam nobis praesentium rerum possessio non sit futurorum remuneratio! caducarum copia, secutarum non sit inopia! Utinam lenocinantis mundi oblectamenta, aeternae beatitudinis non gignant detrimenta! Quin potius, transacto fragilis vitae intervallo, succedant, suffragante Christo, perpetua praemia meritorum! Quod ipse praestare dignetur, qui pro nobis in patibulo pependit, cum aeterno Patre [Col. 0238B] vivens ac regnans cum Spiritu sancto per infinita semper saecula saeculorum. Amen.