088

Epistola dedicatoria

Luchius, Michael Angelus

Illustrissimo ac reverendissimo domino D. Nicolao Antonio Justiniani ex Benedictino Casinensi monacho, episcopo Patavino, Michael Angelus Luchi ejusdem sodalitii monachus S. P. D.

Tibi omnino tuoque nomini, praesul illustrissime ac reverendissime, hoc operis debebatur: quod si nunc publicam in lucem prodit, tibi prorsus acceptum est referendum. Tu enim illius cum aggrediendi et inchoandi mihi auctor, tum in absolvendo perficiendoque adjutor et auspex omni tempore exstitisti: non solum curam et sollicitudinem impendens, sed etiam suppeditans sumptus necessarios. Quamobrem, etsi nulla alia forte esset causa ob quam tuo nomini hic meus labor nuncuparetur, satis illa una omnibus, saltem aequis rerum aestimatoribus, justa et consentanea videretur. Cum autem eodem accedat ut tam insignia tamque illustria ornamenta sive familiae et generis, sive gradus et dignitatis, sive animi et ingenii, ad te cohonestandum extollendumque mira consensione conspiraverint, quanta difficile in ullo alio homine reperire quis possit, vel optandum mihi fuit summopere ut auspiciis tuis et patrocinio hoc qualecunque opus meum et labor decoraretur. Ac sane si genus, et familiam, a qua ortus es, spectare velim, haec inter Venetas patricias domos vetustissima, et nobilissima numeratur, a qua et reipublicae gerendae gravissimi sapientissimique moderatores omni tempore dati sunt; et Ecclesiis administrandis navi et industrii praesules; et coelo plures heroes nati, egregia pietate, et religione conspicui. Si vero dignitatem tuam et locum considerem, illi praees Ecclesiae quae merito tot aliis splendore, vetustate, pastorum serie, virtute, numero, praerogativisque, caeteris praelucet et antecellit, ut proinde eam dignitatem, quae vel aliis Ecclesiae principibus, sive pastoribus communis tecum est, illius quam tenes sedis amplitudo splendidiorem in te faciat quodammodo, atque augustiorem. Postremo animi tui, et ingenii ornamenta cum editi a te libri, omni liberaliore disciplina referti, et industria perpoliti, tum imprimis in Ecclesia tua regenda pascendoque grege sollicitudo, diligentia, in pauperes liberalitas, et in amplissimo xenodochio Patavii exstruendo studium et munificentia, satis probant et ostendunt. Quae profecto singula ejusmodi sunt ut per se sola cum veram solidamque laudem tibi pariant, tum vel alteri, qui tuo fruatur patrocinio, plurimum lucis et fructus ad commendationem laboris et ingenii afferre possint. Hisce illud etiam adjungitur quod Venantius Fortunatus, cujus poemata scriptaque alia hisce duobus voluminibus comprehensa edimus, Duplavili ortus [qui locus ad tuam dioecesim pertinet] te patronum et auspicem quodammodo desiderare videatur, ut qui olim vivens in Galliis Gregorio Turonensi, doctissimo viro, et amicissimo suo, tunc temporis primariae sedis antistiti, poemata sua dicarat et inscripserat, idem post fata tanquam reviviscens nova Operum suorum Editione, te patronum merito efflagitet et exposcat; cujus ditioni et auctoritati, ob sedis quam tenes amplitudinem, natale ejusdem solum subjicitur. Quae cum ita sint, hoc opus, quod tuo nomine insignitum publicam in lucem prodit, sic excipias velim, ut et tanquam debitum tibi munus respectes, et una offerentis animum amplectaris; qui cum multis nominibus observantiae, obsequii, devotique animi obstrictus tibi sim, tum vel illa majoris officii causa accedit, quod idem Casinense sodalitium me educarit, instituerit, confoverit, cujus tu quoque familiae olim adnumerabaris, licet postea pro vitae innocentia, et merito, ad majus Christianae reipublicae bonum, Ecclesiis Torcellensi primum, deinde Veronensi, ac postremo Patavinae regendis evocatus, monasterii silentium ac solitudinem cum frequentissimarum Ecclesiarum atque sedium splendore et celebritate commutaveris. Ego vero cum aliquo testimonio meam erga te observantiam necessitudinemque, ex iis quas dixi causis profectam, contestari jampridem exoptarem, hoc aptissimum visum est, quod litterarum monumentis expressum, et in vulgus editum, nec latere quemquam posset, et nostris temporibus superstes vel ad seram posteritatem perveniret. Interea quamvis procul absim corpore, longis terrarum spatiis dissitus, tamen praesens animo, sacras tibi manus obsequentissime deosculor.

Romae, Nonis Juliis 1786.

Praefatio

Auctor incertus

Cum novam hanc Venantii Fortunati Operum Editionem aggressi fuerimus illustrissimi ac reverendissimi domini Nicolai Antonii Justiniani, ex monacho Benedictino Casinensi episcopi Patavini, jussu ac consilio, quaenam causa clarissimum ac doctissimum virum impulerit ad novam procurandam Fortunati Operum Editionem, haud erit alienum paucis hic referre. Ac primo neminem latet, qui vel paululum in studiis antiquitatis versatus sit, quantum subsidii ac luminis e scriptis Fortunati ad historiam VI saeculi, ac praecipue Ecclesiae regnique Galliae, illustrandam petere omnes consueverint. Vir enim ille, et doctrina, et pietate suae aetatis, clarissimus, cum praecipuis Galliae praesulibus qui aut sanctitate aut eruditione [Col. 0011] praestiterunt, praeterea cum pluribus aliis regni illius proceribus ac principibus viris conjunctus amicissima gratia, quin etiam ipsis regibus qui tunc temporis in Gallia rerum potiebantur, ac regiis eorum familiis, gratus acceptusque, multa de his atque ad hosce scripsit sive soluta, sive metrica oratione, quae et ad privatas illorum res ac fortunas, et ad publica negotia, ac totius regni statum illustrandum, pertinerent. Quocirca tuto illud affirmare possim, plurium jam sive episcoporum illius temporis, sive procerum regni Galliae, nomina ac res gestae perpetua in oblivione jacuissent, nisi eadem suis litteris Fortunatus serae posteritati prodidisset. Hujusce carmina cum eorum nomina, ac sedes ab oblivione vindicarunt, tum ad notandas signandasque temporum rationes quibus aut ipsi vixerunt, aut aliquid memoria dignum in eorum urbibus ac provinciis accidit, plurimum luminis adjumentique afferunt. Hinc mirum esse non debet ex hoc fonte omnes fere hausisse qui de Galliae rebus deinceps ulla aetate scripserunt. Jam vero nec pauca, nec parva, aut obscura, ea sunt quae ad religionis ipsius dogmata confirmanda et vindicanda ab heterodoxorum ingeniis ac novis commentis e Fortunati Operibus sumi possunt: quae, haud sane contemnendae antiquitatis testimonio et auctoritate comprobata, ad refellendas eorumdem calumnias valere plurimum debent. Adde his cultioris elegantiae venustatem, quae passim in ejusdem Fortunati scriptis expressa deprehenditur, ut non una, sed pluribus de causis non minimum intersit, si cujuspiam alterius, certe vel Fortunati ipsius Opera, quam fieri potest maxime, illustrata, emendata et aucta publicam in lucem proferri.

Cum autem plures ea in re elaboraverint, ac saepe saepius eadem edita ac novis accessionibus aucta fuerint, nescio tamen quomodo majus illa lumen, omnium pene votis ac judicio, desiderare videbantur. Ac profecto quae primum Editio Operum Fortunati Calari in Sardinia anno 1573 perfecta est, nihil continet aliud quam ejusdem hymnos, Cassandri opera emendatos, ac pristinae, ut is profitetur, redditos integritati. Exemplar vero Operum ejusdem item Calari, consequente anno, opera ac studio Jacobi Salvatoris Solani, typis Nicolai Canyelles, editum est, octo in libros distributum; verum, doctissimorum hominum judicio, mancum illud ac mutilum, tum innumeris prope mendis depravatum et corruptum. Quod in Venetam quoque Editionem, apud haeredes Jacobi Simbenii, an. 1578, translatum, iisdem atque etiam pluribus mendis infectum ac deforme prodiit. Idem rursus Calari, an. 1584, et Coloniae, an. 1600, recusum, additis etiam Expositionibus in Symbolum et Orationem Dominicam, nihilo defaecatius ac purius exstitit. Haec inter Parisiense exemplar, quod in tomum VIII Bibliothecae veterum Ecclesiae Patrum insertum est, et editum Parisiis, caeteris omnibus librorum numero, anteibat; id ipsum tamen multorum poematum jactura lacerum, ac mutilum, et perversa vitiosaque lectione, pluribus in locis, depravatum, diligentiorem auctioremque Editionem poscere videbatur. Hanc aggressus cl. vir P. Christophorus Browerus, e societate Jesu, perfecit atque edidit Moguntiae, anno 1603, typis Balthasari Lippii; et eamdem renovavit emendavitque an. 1617, item Moguntiae editam sumptibus Bernardi Gualtheri, bibliopolae Coloniensis, excudente Joanne Volmario. Haec certe Editio Operum Fortunati, caeteris omnibus, quae antehac elaboratae fuerant, auctior, diligentior, et ornatior apparuit. Is enim, ope mss. Codicum, et plura quae antea edita non fuerant exemplari suo addidit, et quae innumeris pene scatebant erroribus diligenter emendavit. Quam ad rem tribus praecipue mss. se usum testatur, fide dignissimis: Trevirensi uno, altero (cui is plus quam caeteris pretii tribuit) ex abbatia San-Gallensi, ac tertio ex abbatia Sigebergensi; quin et fragmentum ms. Codicis item Trevirensis Ecclesiae, et aliud ms. fragmentum Cusanum refert in manibus se habuisse. Praeterea exemplar suum contulit cum Editis Calaritano, Veneto, Parisiensi in Bibliotheca Patrum, Georgii Fabricii in Poetis Sacris, addiditque vetus ms. et rarae notae Friderici Tiliobrogae, et librum ms. Theodori Pulmanni Craneburgii, ab ipso Theodoro cum antiquis libris diligenter collatum, ac descriptum an. 1570, et varias lectiones ad marginem expressit. Hanc autem Editionem suam Browerus cum elucubrata a sese Vita Fortunati, tum prolixis notis exornavit, atque auxit, ut vere is de Fortunato nostro praeclare meritus dici et haberi possit. Broweri exemplar cum Vita Fortunati recusum fuit deinde Lugduni an. 1677, in Bibliotheca veterum Patrum, nonnullis tamen mendis (ut ipse ex collatione cum exemplari Broweriano, edito Moguntiae anno 1617, cognoscere potui), typographorum incuria, passim respersum.

Porro etsi Broweriana Editio caeteris omnibus quae ad illud usque tempus prodierant felicior et absolutior fuerit, erant tamen adhuc nonnulla quae eidem addenda, aut emendanda, aut accuratius notanda, videbantur. Nam et carmina quaedam, quae Broweri aetate erant ignota, aut certe in ejus manus minime pervenerant, postea in lucem prodiere, quae, hac illac alienis in operibus dispersa, colligenda fuerant, ac Browerianae Editioni attexenda; tum pleraque, soluta scripta oratione, quae Browerus Editioni suae adjungenda non censuit, caeteris Fortunati Operibus merito addenda videbantur, ut quotquot, sive carmine, sive prosa, ab eodem elucubrata accepimus, uno opere universa comprehenderentur. Jam vero notae illae quibus idem Browerus Venantii Fortunati scripta ornanda et illustranda existimavit quamvis doctae plerumque et eruditae, eaedem tamen qua nimium prolixae, qua vero mancae et jejunae, aut, temporum notandorum errore, ac perturbatione rerum, falsae interdum ac mendosae, alterius manum et diligentiam effiagitabant.

Hisce itaque de causis illustrissimus et reverendissimus (quem superius commemoravi) Nicolaus Antonius [Col. 0013] Justinianus novam Operum Fortunati Editionem procurandam censuit, atque id muneris mihi demandavit, qualescunque demum ad illud perficiendum vires afferre potuerim. Hinc enim cum utilitatis plurimum ac fructus, ut supra innui, ad religionem confirmandam, et illius temporis memoriam illustrandam, ad litteras denique ipsas ornandas, proventurum existimavit, tum Patavinae Ecclesiae (quam egregia sollicitudine ac diligentia pascit et regit) non minimum decoris et luminis accessurum est arbitratus, cujus ad dioecesim pertinet Duplavilis quam, nativum esse Fortunati solum certissima et gravissima monumenta (ut ejusdem in Vita ostendemus) confirmant.

Nunc, ut laboris mei et operis quod in conferendis, illustrandis, augendis Venantii scriptis posui reddam rationem aliquam, ac quamdam totius Editionis quam sum aggressus faciem seu formam ob oculos ponam, Broweriani quidem exemplaris, ac laboris quidquid erat retinendum ac servandum, retinui. Hoc sane per me cl. viro sit, ut erit semper, non vulgari laudi, quod tot Fortunati poemata, quae antea omnium in ignoratione versabantur in veterum bibliothecarum latebris et occultis recessibus investigarit, emendaverit, protulerit, quaeque jam fuerant edita ad mss. Codicum auctoritatem et fidem probarit, castigaverit, correxerit. Quamobrem Browerianum exemplar, quod is, ut superius dixi, ad optimae notae Codices mss. exegerat, in nostram hanc Editionem integrum transtulimus, rati eorum Codicum lectiones, quas ipsi in manibus habere non potuimus, satis in illo indicari et exprimi; si quid vero fuit quod minus placeret, et aliunde melius suppleretur, maluimus adnotare quam Broweriano in textu, secus atque editum fuerat, aliquid immutare. Quocirca Editio haec nostra duplex veluti exemplar continet, et quod primum Browerus edidit, et quod nos ipsi, meliores lectiones indicando, adjunximus.

Omnia siquidem Fortunati Opera, quae primo volumine continentur, cum tribus mss. Codd. Vaticanis, olim bibliothecae Palatinae, et iis integris, quam potuimus diligenter contulimus, quos circa nonum fere saeculum, aut decimum, exaratos fuisse conjecimus. Quin et ex laceris derosisque membranis, si quod Fortunati poema aut fetum alium prae se ferre visae sunt, quidquid varium in lectione fuit excerpsimus, ac suis locis sedulo subscripsimus. Cum autem in tribus iis quos commemoravi mss. Codd. omnibus desiderarentur carmen 6 l. VIII, et quatuor libri de Vita sancti Martini, haec nobis suppeditavit alius non inferioris antiquitatis Codex item bibliothecae Vaticanae ad quem ipsa conferre potuimus.

Quin etiam Calaritanae Editionis exemplar, quod Venetiis editum est, ut superius diximus, anno 1578, per haeredes Jacobi Simbenii, ad Broweri exemplar iterum contulimus, quaeque ab eo minus animadversa ac notata fuerant, cum caeteroquin digna animadversione nobis visa sint, adnotavimus, cum ab innumeris prope mendis quibus illa scatet Editio diligenter eadem secrevissemus. Neque vero, si in ulla Editione alia varium aliquid invenimus, negligendum existimavimus

Jam vero quae ad notitiam nostram pervenire potuerunt, poemata Fortunati, quaeque deerant in Broweriana Editione, huic nostrae adjunximus. Ita l. II, c. 10, attexuimus hymnum a Fortunato nostro scriptum in sanctum Dionysium martyrem, primum Parisiensem pontificem, quem edidit cl. Dubletius in Antiquitatibus San-Dionysianis. Eidem l. II adjunctum est carmen 8 in sacrum baptismum, et 9 in laudem chrismatis, item scripta a Fortunato, uti suis locis adnotavimus; tum carmen 21, scriptum in laudem sancti Martialis, primi Lemovicini episcopi, quod ad hoc usque tempus Florentiae in Laurentiana bibliotheca exaratum in Codice saeculi XII ineuntis delituit, ac primum Romae editum est an. 1783, in Anecdotis litt., vol. IV, excudente Antonio Fulgonio. Praeterea duos hymnos, quibus Ecclesia utitur in Festis beatae Mariae virginis, quorum unus incipit Quem terra, pontus; aethera, alter vero Ave, maris Stella, ex Hymnario cl. card. Tomasi exscripsimus, in quo sub nomine Venantii Fortunati leguntur; et lib. VIII, sub capp. 4 et 5, inseruimus. Eidem libro addidimus carmen 8, quod in uno Cod. Vat. exstabat ad calcem Operum Fortunati; quod quia stylum et indolem Fortunati ipsius in scribendo sapere visum est, in nostram hanc Editionem duximus transferendum. Quanquam illud pluribus mendis ex imperitia amanuensium aspersum vix emendari posse videbatur; ac revera, quamvis pleraque integritati suae restituta a me sint, adhuc sunt aliqua quibus corrigendis nulla conjectura probabilis afferri potuit. Item, c. 9 l. X addidimus carmen scriptum in laudem Childeberti regis, quod cl. Mabillonius ediderat veterum Analect. t. I, pag. 360, et in fine lib. XI adtexuimus poema recitatum, uti videtur, a Fortunato in conventu monialium mon. Pictav., forte eo die quo episcopus inauguratus est: quod nobis suppeditavit derosa scheda, adjecta uni e Codd. Vat., uti suo loco indicavimus.

Altera vero Editionis nostrae pars complectitur Vitas sanctorum, quas a Fortunato elucubratas veterum testimonia, ac styli affinitas prodiderunt; quaeque hactenus varios apud tractatores dispersae, nunc primum (quod quidem ego sciam) cum caeteris Fortunati Operibus collectae in lucem prodeunt. Harum alias ex Actis sanctorum ordinis sancti Benedicti sumpsimus, alias Bollandistae, sive auctores alii, nobis suppeditarunt, uti suis locis diligenter indicavimus. Quin et doctissimas notas, quibus easdem auctas et ornatas a clariss. Editoribus invenimus, subscribere visum est; aliquas etiam de nostro, ubi opportunum videbatur, adjecimus. Addidimus et Acta passionis sancti Dionysii episcopi Parisiensis, quae edidit cl. Bosquetus in Histor. Eccl. Galliae, p. 2, et una protulimus rationes quibus Adrianus Valesius adversus Launoium ostendere conatur fuisse illa a Fortunato elucubrata.

Postremo loco posuimus Symbolum, vulgo Athanasianum, ac scriptam in illud expositionem quam cl. [Col. 0015] Muratorius Anecd. t. II, pag. 212, protulit, ex membranaceo Codice bibliothecae Ambrosianae erutam, e quibus alterutrum ipse Fortunato nostro attribuendum forte censet, ac momenta quibus idem opinionem suam tuetur attulimus, et quid sentiremus ipsi ostendimus.

Quod vero attinet ad notas Broweri in poemata Fortunati, erat quidem in animo integras easdem addere huic nostrae Editioni; sed cum nimia earum et saepe inutilis prolixitas absterruit, tum errores in quos interdum lapsus deprehenditur, ab illo consilio nos plane avocarunt. Satius itaque duximus e Browero ea seligere quae ab errore erant remota, et quae ad lucem aliquam rebus afferendam opportuna visa sunt, a viri cl. eruditione profecta, quam promiscue omnia subjicere. Quibus autem in locis sive Browerus ipse, aut quispiam alius falli visus est, judicium nostrum, ut potuimus, declaravimus, eamdem operam, si quid vel ipsi, ut homines, hallucinati fuerimus, bono animo ab aliis exspectantes.

Ac quidquid ad Fortunati ipsius Opera illustranda pertinere poterat, et ad scientiam nostram pervenit, undique hausimus, et excerpsimus, singulorum nomina a quibus mutuati sumus aliquid fideliter ac sine invidia ascribentes. Quam ad rem Greg. Tur. in primis, nostro Fortunato coaevus, tum alii rerum Gallicarum scriptores magnam opem nobis attulerunt. Browerus etiam ad Germaniae loca, quorum meminit Fortunatus, notanda et designanda plurimum adjumenti contulit; cujus auctoritati, quod ille iis ipsis in locis cum illa scribebat versaretur, plurimum tribuimus, atque ideo non dubitavimus integra ejusdem testimonia aliquando exscribere.

Hic autem erat locus fortasse ut ea expenderemus quae in Operibus Fortunati dubia interdum et obscura occurrunt; sed maluimus singula suis in locis revocare ad examen, ac quid de ipsis sentiremus proterre, quam inde legentes abstrahere, et ad loca alia amandare.

Illud potius indagandum modo videtur, quaenam ex his quae a Fortunato elucubrata accepimus Operibus temporis injuria deperdita sint, aut quaenam diversis titulis ornata a veteribus, alia cuiquam videri possunt, quam quae in manibus jam habemus, licet non iisdem επιγραφαῖς inscripta. Paulus Diaconus, Hist. Long. lib. II, num. 13, narrat hymnos singularum festivitatum a Fortunato fuisse concinnatos; ac Trithemius, in lib. de Scriptor. ecclesiasticis, texens elenchum Operum Fortunati, hymnos LXXVII enumerat, colligatos unum in volumen, quos ab ipso Fortunato scriptos fuisse commemorat: quorum primum ponit illum qui in nostra Editione exstat cap. 3 lib. VIII, quique incipit Agnoscat omne saeculum, etc. At nos perpaucos admodum hymnos quos quidem a Venantio conscriptos noverimus habemus, atque illos passim dispersos inter caetera Fortunati Opera, ut eosdem minime esse judicandum sit de quibus Paulus Diac. et Trithemius loquuntur. Quocirca vetustate illos deletos fuisse judicandum est, aut incognitos adhuc uspiam jacere, aut vero illos alienis sub nominibus venditari. Browerus tamen nullo modo assentitur tot a Venantio conscriptos hymnos fuisse quot recenset Trithemius, cum universi, ait, quos Ecclesia per annum recitat, XCII, aut non multo plures, sint, quorum plerosque ad suos auctores tuto referre licet, perpaucos ad Fortunatum. Perinde atque non tempore Pauli Diaconi passim in Gallia hymni plures a Venantio nostro elucubrati ad sanctorum festa celebranda et deinceps adhiberi potuerint, quorum in locum, ut saepe fit, alii suffecti sint, aut, ab aliis castigati et restaurati, dici Fortunati apud plerosque desierint, qui collecti a quopiam unum in volumem, ad Trithemii usque aetatem permanserint. Certe hymnus scriptus a Fortunato in sanctum Dionysium martyrem (de quo supra locuti sumus), conscriptus, ut videtur, ad usum Ecclesiae Parisiensis, is deinceps obsoletus, et expunctus ex hymnorum catalogo, omnibus ignotus, tandiu jacuit in pulvere ac tenebris quoad clar. Dubletius eum erueret, atque ederet in Antiq. San-Dionysianis. Item vetustus Codex cl. card. Tomasi duos hymnos scriptos in laudem beatae Mariae virginis, ac perpetuo usu ab Ecclesia usurpatos et retentos, Fortunati esse ostendit, ut supra diximus.

Sigibertus etiam, in lib. de Script. Eccles., cap. 45, mentionem facit Hodoeperici Fortunati, quod opusculum incertum est utrum ne perierit, an unum sit ex iis aliquod quae exstant, et in quibus Fortunatus ipse iter ullum suum, vel quod ex Italia in Galliam, vel per Galliam quopiam aut Germaniam, contenderat, describit. Illud ipsum Hodoeporicon indicare videtur Paulus Diaconus, cum affirmat saepius citato loco Venantium suis in carminibus iter, quo in Galliam profectus est, narrare. Nisi is forte illam carminis partem voluit innuere qua Fortunatus, lib. IV Vitae sancti Martini, libello suo, quem e Gallia mittens in Italiam, poetico more alloquitur, iter quod tenere debet ostendit, ea ipsa loca per quae ipse ex Italia in Galliam pergens transierat conversa ratione commonstrans. Ac profecto nomina civitatum ac regionum quae illic commemorantur his apte respondent quae Paulus percenset. Vel Trithemius memorat Hodoeporicum Fortunati cum hoc titulo: Hodoeporicum viae suae, liber l, atque illud a lib. IV Vitae sancti Martini videtur sejungere. Potest aliquis suspicari Hodoeporicon illud, de quo Trithemius et Sigibertus, esse carmen 10 lib. X, in quo is prolixe iter quo Mettas pervenerat, ad Childebertum regem, et inde digressus una cum regia familia et comitatu, Mosellamque et alios fluvios ingressus, circumpositas urbes et oppida lustraverat, enarrat: quae suspicio haud videtur esse improbanda. Browerus putat indicari a Trithemio carmen 27 l. XI, quod est scriptum ad Agnetem, et Radeg., quodque inscribitur de itinere suo. Quanquam mirum cuiquam videri potest tam breve carmen libri nomine censeri. At Giraldus, in Hist. de Poetis, dial. 5, Hodoepor. Fort. videtur confundere cum poemate quod ipse scripsit ad Justinum imp. et Soph. Aug., nomine Radegundis. Nam cum is inter Opera Fortunati recensuisset carmen de Excid. Thuring., subdit eum scripsisse Hodoeporicum viae [Col. 0017] suae ad Justinum juniorem imp. et ad Sophiam Augustam. Quin et Vossius, de Hist. Lat., lib. II, et J. Alber. Fabric., in Bibl. Lat. mediae et infimae aetatis, idem carmen citant sub eodem titulo, ut suspicari liceat in quibusdam Mss. illud inventum fuisse, Hodoeporicon inscriptum. An forte quod illud tanquam viae comes datum iis esset, quos Radegundis misit Constantinopolim, gratias Justino et Soph. Augg. acturos pro ligno sanctae crucis, eidem Radegundi domo misso, et deferentes munuscula, uti refert Baudonivia in Vita sanctae Radegundis, num. 20?

Idem Giraldus, in Histor. de Poetis, dial. 5, itemque Platina, in lib. de Vitis Pontificum, in Vita Joan. III, mentionem faciunt libri de Regno gubernando, quem aiunt Venantium scripsisse ad Sigibertum regem. En Platinae verba: Fortunatus vir singularis litteraturae et eloquentiae Gallos ad mitiorem cultum redegit scriptis et exemplo. Ad Sigibertum enim, eorum regem, libellum de gubernando Regno perscripsit. An forte hic liber est carmen 2 lib. VI, in quo Fortunatus, Sigiberti virtutes laudans, ostendit qualis is esse debeat qui cum imperio caeteris praesidet? Quod si alius ille libellus est, ut verisimilius videtur, aut latere adhuc dicendus est, aut periisse vetustate.

Jam vero sancti Severini Vitam, episcopi Burdegalensis (de quo Gregor. Turon., lib. de Gloria Confess., cap. 45) a Fortunato scriptam fuisse, testis est idem Gregorius his verbis: Vitam hujus (sancti Severini), postea quam haec scripsimus, a Fortunato presbytero scriptam cognovimus. Hanc autem Vitam deperditam esse Browerus cap. 5 Vitae Fortunati, et alii affirmant, nec ego repertam a quopiam aut editam invenire potui.

Neque vero dubitem Fortunatum plura scripsisse alia, sive metrica, sive soluta oratione, quae aut plane interierint vetustate, aut fortasse uspiam delitescentia, ac tenebris, situque obsita, alterius diligentia et cura in lucem aliquando proferentur, idque ex hominis ingenio et facundia conjicio. Atque utinam clarissimus et eruditissimus vir Philippus Labbaeus, e societate Jesu, Editionem illam suam Operum Fortunati, quam pollicitus fuerat, confecisset aut prodidisset! minime dubium est quin caeteris omnibus auctior et ornatior fuisset. Ut enim is testatur in dissert. de Script. Eccles., t. II, postea quam Christophori Broweri Editionem commemorasset: Nos eadem omnia Opuscula Fortunati, infinitis locis, partim ex optimae notae Codicibus, partim ex certis conjecturis emendata, atque editis auctiora, prelo jamdudum, cum se dederit occasio, parata habemus. Cujus incoepto quid obstiterit, haud facile est divinare; nec vero cujus in manus, eodem vita functo, pervenerint ea quae ipse prelo se parata jam habuisse profitetur, quamvis omnem adhibuerimus diligentiam, assequi potuimus. In eam spem veneramus quo ille in loco decesserat eadem fortasse reperiri posse. Is vero Parisiis obiit an. 1667. Sed, cum litteris datis inquisivissemus, et ad eam rem opera fuissemus usi admodum R. P. D. Patertii, monasterii sancti Germani a Pratis bibliothecarii, is respondit hisce verbis: Quant à la promesse, que fit il y a plus d'un siècle le P. Labbe, de donner une Edition de Fortunat, je ne connois aucun vestige de son travail. J'ay etè pendant deux ans le Depositaire des manuscrits des 3 Maisons des Jésuites de Paris lors de leur destruction et de la vente de leurs biens et effets mobiliers, en 1762, et je n'y ay rien trouvè d'aucun des travaux litteraires du P. Labbe. Jè ne sçais ou tous les papiers auront passé apres sa mort en 1667.

Atque haec de scriptis Fortunati quae amissa jure meritoque conquerendum est. Quod vero ad ejusdem doctrinam, et ingenium, et in scribendo facultatem, attinet, non omnino videtur hoc loco praetereundum, licet alias occurret mentio. Cum itaque theologicis in rebus apte eruditus et doctus videtur (quod in primis Expositio ejusdem in Orationem Dominicam declarat), tum Graecorum et Latinorum poetarum, sive aliorum scriptorum, in lectione apprime versatus fuisse ostenditur, qui Homerum, Menandrum, Aratum, Sappho, Pyndarum, itemque Catonem, Pythagoram, Chrysippum, Platonem, Cleanthem; ex Latinis vero Virgilium, Horatium, Ovidium, Tullium, citet nominatim, et celebriores inter Latinos Graecosque Patres commemoret, quorum omnium identidem leporem ac doctrinam in scribendo secutus esse et expressisse aliquid deprehenditur. Illud autem offendit nonnullos, quod falsorum numinum, quae caeca quondam antiquitas venerabatur, nomina non dubitarit aliquando usurpare. Ac jam inter caetera ejusdem carmina insigne est id generis illud quod exstat lib. VI, cap. 2, in quo idem, canens epithalamium Sigiberti Austrasiae regis, et Brunichildis nuptiis, Cupidinem ac Venerem, poetico more, inducit, proprias utriusque laudes celebrantes. Verum et eo tempore scribebat Fortunatus quo minus erat periculi ne homines deorum ejusmodi errore deciperentur, ubique Galliarum Christiana religione, piissimis principum curis ac diligentia, clarorumque pontificum doctrina et virtutibus, florente; et minime mirum esse debet Fortunatum eumdem, adhuc juvenem, ea praesertim in re quae festivius orationis genus postulare videbatur, paulo liberius genio indulsisse, et ornamenti ac leporis causa induxisse, olim ethnicis poetis familiaria, deorum colloquia; qui maturior aetate et consilio factus, non modo a nugis illis abstinuerit, sed etiam gravioribus studiis dediderit sese penitus, ac versus nonnisi raro, et ab amicis lacessitus (ut ipse de se profitetur lib. II, cap. 13) , conscripserit.

Idem non vulgarem historiae et geographiae scientiam prae se fert, non solum quod spectat ad eas regiones quas ipse peragravit, quasque praesens cognoscere potuit, sed etiam quoad illas quas ipse adierat nunquam, ut Hispaniae, totiusque Orientis. Hinc tot fluminum descriptiones ac civitatum nomina et gentium barbararum [Col. 0019] sedes resque gestae, et id genus alia, quae eumdem ut in historia, ita et in geographia, non modo non rudem, sed etiam doctum fuisse et eruditum ostendunt.

Quid vero de physicis studiis dicam? in quibus ipsum non mediocriter exercitatum fuisse et tam variae herbarum, arborum, lapidum, gemmarum, aromatum, produnt species ac nomina, quibus crebro utitur; et ab ipso investigatae quaesitaeque identidem rerum naturalium causae, quemadmodum (ut alia taceam loca) lib. IV Vitae sancti Martini, causam inquirens, poetarum more, qua ratione Martinus, cella inclusus, monachum ad focum, nudato inguine, sedentem conspicere et objurgare potuerit, haec profert:

[Col. 0019] Quamvis autem eo, quo dixi, ingenio ac doctrina esset Fortunatus, minime tamen illud inficiandum est, eumdem vitiis interdum nonnullis in scribendo laborasse. Nam, ut barbaras omittam et vix Latinas voces quibus utitur aliquando (quarum elenchum Browerus texuit, ad extremum a nobis huic Editioni nostrae adjiciendum), idem obscurus persaepe et implexus est, ac maxime cum soluta scribit oratione, saeculi sui vitia refert, longas ducens periodos, minime naturali, sed nimis artificioso ambitu et ornatu, qui totus in luxuriosa ac redundante verborum copia, ad grandiloquae eloquentiae speciem connexorum ac interdum syllabarum parilitate sibi respondentium consistit; unde et obscuritas gignitur orationi, et in eadem ornanda delicatioribus auribus minime ferenda curiositas ac sedulitas. Sed jam hoc, ut dixi, commune fere vitium est temporum illorum, ut ex aliorum scriptis qui eadem qua Fortunatus aetate floruerunt perspici potest. Idem tamen in expositionibus quas scripsit in Symbolum et Orationem Dominicam (quas is, jam creatus episcopus, recitasse ad populum videtur), planior ac facilior est; itemque in Vitis sanctorum non idem artificium et curiositatem in texenda oratione affectare consuevit, quam in epistolis, forte eorum gustui indulgens ad quos scribebat, studiose adhibere deprehenditur.

Suis vero in carminibus idem modo cultior et elegantior quam ut aetas in quam inciderat ferre videatur, modo agrestior et incomptior est; quod maxime in iis accidisse carminibus dicendum est quae aut aliis distentus negotiis (ut in ejusdem Vita dicetur) prope fudit ex tempore, aut quae oscitanter scribens ad familiarissimos, uti Gregorium Turonensem, perpolire neglexit. Caeterum in singulis mira ejusdem in poesi facultas atque facilitas ostenditur, ac tunc maxime cum regionis alicujus, aut agri, aut fluminis, situm ac naturam describit, quam ingeniosus ipse, et elegans, festivusque est! ut saepe in ejusdem carminibus et descriptos vinearum ordines, et vernantes floribus campos, et flavescentes aristis segetes, et fluctuantes herbas comis, et perennis aquae fontes, non solum legere, sed etiam oculis cernere videaris. Quod si is, aestu ingenii, seu potius rerum quas carmine complectitur, majestate abreptus, numeri aliquando et communium poeseos legum obliviscitur, hoc illi vel cum caeteris fere Christianis poetis commune est, ut Aratori, ut Sedulio, qui rebus magis, et eorum dignitati de quibus agebant, quam numeris, more poetarum ethnicorum, sibi inserviendum arbitrabantur. Atque haec de Operis nostri proposito, deque scriptis, et ingenio, ac doctrina, Fortunati satis dicta existimo.

Ut autem vel eorum mentionem aliquam faciam qui de hac Editione praeclare meriti sunt, et ad ipsam inchoandam aut perficiendam opis et adjumenti aliquid contulere, primas certe is sibi vindicat, quem superius commemoravi, illustrissimus ac reverendissimus Nicolaus Antonius Justiniani, Patavinus episcopus, hujusce, uti diximus, Editionis procurandae auctor et adjutor. Item illustrissimus ac reverendissimus Stephanus Borgia, sacrae congregationis de Propaganda Fide a secretis, vir clarissimus et eruditissimus, cum me saepe juvit consilio, tum duo carmina indicavit quae Brow. Editioni addidi, lib. II, capp. 8 et 9. Postremo clarissimus et doctissimus vir Rambaldus de Azzoniis advocatus, Tarvisinae Ecclesiae canonicus, quaedam monumenta mihi benignissime communicavit, uti suo loco indicabimus. Jam vero sodalitii nostri monachi suam mihi sedulitatem, operam, diligentiam, hanc Editionem adornanti, saepe amantissime praestiterunt.

Vita Venantii

Auctor incertus

[Col. 0019] 1. Venantius Honorius Clementianus Fortunatus, episcopus Pictaviensis, origine ac natione Italus fuit. Praeter haec quatuor nomina, quibus fere notior esse [Col. 0020] solet, quintum sibimet aliud attribuere videtur, ut animadvertit vir eruditissimus Joan. Josephus Liruti in Opere quod inscripsit: Notizie delle Vite ed [Col. 0021A] opere scritte da Letterari del Friuli, vol. I, cap. 12. Is namque scribens epitaphium Leontii, anterioris episcopi Burdegalensis, lib. IV, cap. 9, sic illum alloquitur ad extremum:

2. P. Christophorus Browerus, in Vita Fortun., cap. 1, censet eumdem nomen Venantii a sancto Venantio Bituricensi, qui magna quondam in Galliis sanctitatis laude floruit, mutuatum fuisse, itemque nomen Fortunati a sancto Fortunato, Aquileiensis Ecclesiae martyre, quem ille praecipua semper pietate ac religione fuerit prosecutus. Sed haec, et id genus alia, quae curiosius Browerus investigat, haud vacat pluribus exquirere.

3. Porro ex hoc nominum quibus Fortunatus praeditus [Col. 0021C] fuit numero, sunt qui conjiciant ( Lirut., loc. cit. ) eumdem ex prisca Romanorum gente ac stirpe ortum fuisse, cum id veteribus Romanis solemne fuerit, plura sibi nomina, cum ad familiae insigne, tum ad virtutis alicujus et habitus significationem, usurpare, de quibus Appianus Alex., in Praef. ad Bella Rom., haec scribit: Nomen olim cuique Romano unum erat, ut caeteris hominibus; post accessit alterum, nec ita dudum etiam tertium coeptum est addi quibusdam, quo magis agnoscerentur ex aliqua nota corporis, aut virtute animi, quemadmodum et Graeci aliquot nominibus adjuncta habebant cognomina.

4. Etsi autem, adhuc stante Rom. rep., cum plura [Col. 0021D] assumebant singuli nomina, hoc quod primo ponebatur loco (ut animadvertit vel Brow.) vocaretur praenomen, quod inde proprium esset gentis aut familiae, tertium cognomen, et huic interdum quarto loco agnomen adderetur, citeriore tamen aevo haec promiscue adhiberi coeperunt, ac plerumque quod ultimo ponebatur loco praenominis vim habebat, sive quo a caeteris ejusdem domus ac gentis hominibus singuli secernebantur. Qua de re legere praestat cl. Sirmondum, in diss. praefixa Op. Sidonii Apollinaris, in qua de more inferioris aetatis hominum in assumendis pluribus nominibus disserit fusius. Ex hac ipsa consuetudine factum est ut hic noster, quamvis multis nominibus sit insignis, Fortunati [Col. 0022A] vocabulo et sua et consequente aetate fuerit fere notior.

5. Erat autem eidem soror, Titiana nomine, de qua is mentionem facit lib. XI, cap. 6, scribens ad Agnetem abbatissam his verbis:

6. Quod vero attinet ad patriam Fortunati, is Tarvisino in agro natus est eo in loco qui Duplavilis, sive Duplabilis, aut Duplavenis nominabatur, idque constat ex apertis cum Fortunati ipsius, tum aliorum, testimoniis. Is certe, lib. IV Vitae sancti Martini, librum suum, quem ex Gallia in Italiam mittebat, alloquens poetico more, se Duplavili natum [Col. 0022D] esse testatur, his verbis:

7. Itaque Fortunatus Tarvisino in agro natus est Duplavili, sive ille pagus aut oppidum fuerit, sive regionis tractus aliquis, ad Plavim fluvium exporrectus, [Col. 0023A] a quo etiam nomen videtur accepisse. Hodieque iis in locis pagus, sive oppidum, jacet, quod vulgari sermone Valdebiadena nominatur. Hoc sibi Fortunatum nostrum ut civem suum et indigenam vindicat, honestissimorum virorum domicilium.

8. Cluverius, t. I Ital. antiq., cap. 18, censet Duplavilem eo in loco fuisse ubi nunc, inquit, oppidum in edito loco conspicitur ad laevam amnis ripam, vulgari appellatione S. Salvadore. Sed vir eruditissimus, ornatissimusque, comes Rambalbus de Azzoniis, Tarvisinae Ecclesiae canonicus (quem alias laudavi), in dissert. in qua Ven. Fortunatum patria Tarvisinum esse ostendit (quamque mihi benignissime, ut etiam alia, commodavit), gravissimis [Col. 0023B] momentis evincit Duplavilem haud potuisse eamdem esse ac oppidum illud de quo Cluverius, cum Fortunatus, ubi libro suo iter ex Gallia in Italiam commonstrat, ex Aquileia Concordiam, atque inde Tarvisium, tum Cenetam et Duplavilem, veniendum ostendat, Patavium versus proficiscenti, ut proinde Duplavilis, patria Fortunati, non esset media Tarvisium inter ac Cenetam, sed ultra Cenetam, Patavium versus, iter agenti, cujusmodi non est oppidum illud S. Salvadore, quod utrumque, Tarvisium scilicet ac Cenetam, intermedium jacet. Deinde istud oppidum nullum erat saeculo VI et ad annum usque 1245 solus ac desertus montis clivus permansit. Quocirca minime is dubitat quin Duplavilis, in qua natale Fortunati solum, eadem sit ac quae [Col. 0023C] Valdebiadena vulgo appellatur, posita in Tarvisino agro, cum et similitudo nominis (ut ex antiquis monumentis quae ab ipso proferuntur magis constat) huic sententiae admodum favere deprehendatur.

9. At Joan. Josephus Liruti cum assentitur Cluverio hac in re, tum illud de suo addit, Duplavilem nonnisi avitum aut paternum Fortunati praedium fuisse, in quod ejus parentes, aut avi, cives (ut ipse opinatur) Aquileienses, secesserant, quo Attilae, ac caeterorum Barbarorum, qui suis saepe exercitibus Aquileiam infestarunt, immanitatem et armorum furorem declinarent.

10. Sed haud scio quantum huic singulari viri [Col. 0023D] caeteroquin doctissimi opinioni tribuendum sit, cum tam perspicue in allato superius carmine Fortunatus, non solum Tarvisum suam esse dicat, et amicos inter Duplavilenses natale solum esse sibi sanguine sede Parentum, sed etiam prolis originem patrum, quo haud scio an evidentius aliquid ad patriam cujusque regionem indicandam possit proferri.

11. Illud tamen haud invitus dem, eumdem haud diu paterna in domo ac regione subsedisse, qui primaevis ab annis spatium temporis aliquod, vel Aquileiae, potentissimae quondam civitatis, vixisse deprehendatur, ut ipse de se affirmat, lib. IV Vitae sancti Martini, hisce verbis, quibus item librum [Col. 0024A] suum alloquens, inquit:

12. Hisce postremis e verbis infert Joan. Joseph. Liruti Fortunatum Aquileiae a Paulo, ejus urbis pontifice, baptismum accepisse, quod sententiae suae, qua illum civem Aquileiensem opinatur fuisse, in primis suffragari arbitratur.

13. Verum, ut illud omittam, ex eo quod Paulus optaret Fortunatum a primaevis annis converti, haud posse concludi vel fuisse conversum, illud mihi multo verisimilius videtur, Paulum, Aquileiensem Antistitem, id optasse potius, ut idem, puer adhuc, vel [Col. 0024B] adolescens, abjectis caeterarum rerum curis, monasticam vitam Aquileiae amplecteretur, cum tamen is, ob illam forte causam, quod Ravennam proficisci cogitaret, ut ea in urbe, tanquam scientiarum omnium Lycaeo, studiis litterarum daret operam, votis pontificis minime obsequendum censuerit. Certe id erat usitatum iis temporibus, ut qui monasticen amplecteretur, is diceretur converti. Ac, ut omittam sancti Bened. c. 58 Reg., et sancti Gregor. magni testimonia, lib. II, epist. 4 et 66 Edit. Paris., Baudonivia, coaeva Fortunato, ac sanctimonialis monasterii Pictaviensis, in Vita beatae Radegundis, num. 3, sic de ipsa loquitur: Postquam, inquit, operante divina potentia, a rege terreno discessit, quod sua vota poscebant, dum Suaedas in villa, quam ei rex dederat, [Col. 0024C] resideret, in primo anno conversionis suae, etc. Jam vero certum est Radegundem, Christiana in pietate ab extrema pueritia educatam, cum a Clotario rege, conjuge suo, discessisset, ut infra dicetur (Fortun., in Vita S. Rad., n. 12) , confestim Noviomagi a beato Medardo episcopo monasticum velum accepisse, atque hic proinde annus ejus conversionis primus a Baudonivia appellatur. Haud secus Fortunatus, lib. IV, cap. 23, loquens de quodam Juliano, qui antea mercaturam exercuerat, tum, hac relicta, se totum Deo consecraverat, parta tribuens egenis, inquit:

[Col. 0024D] 14. Erat autem percelebre Aquileiae monasterium, vel ipsa Rufini aetate, qui monachus in eo vixerat, cum interea, si unum Vercellense excipias, aliud fere in Italia esset nullum ⁜ a . Credibile itaque est ad hoc Aquileiense monasterium Fortunatum tunc a Paulo invitatum fuisse, quo forte et clero (qui fere semper adjunctam tunc temporis monasticae vitae professionem habebat) ascitus, majora deinceps Aquileiensi Ecclesiae officia, pro illa qua erat vitae innocentia, et ingenii acie, praestaret ⁜ b .

15. Quanquam, cum illud animadverto, Paulum, sive Paulinum (de quo plura Ughellus in Italia Sacra ) [Col. 0025A] Aquileiensis Ecclesiae sedem non ante tenere coepisse quam anno 558, vel 559, facile adducor, ut credam, Fortunatum non tam immatura aetate Aquileiae commoratum fuisse ⁜ a . Nam si ipse natus creditur circa annum 530, jamque senex Pictavis obiit, saeculo septimo ferme ineunte, is vigesimum octavum, aut undetrigesimum annum agebat, cum, sub Paulino pontifice, Aquileiae habitabat ⁜ b . Quod si idem narrat, quod primaevis ab annis se invitarit Paulus ut converteretur, aut id poeta scripsisse dicendus est eo spectato tempore quo illos de sancti Martini Vita libros conscribebat, ante annum videlicet 576 ⁜ c , aut vero Paulus, antequam Aquileiensis pontifex esset creatus, cum idem tamen forte Ecclesiae illius clericus, aut monachus esset, ad parem vitae [Col. 0025B] rationem amplectendam Fortunatum, adhuc puerum, vel adolescentem, dicendus invitasse.

16. Neque tamen in eo repugnem, Aquileiae Fortunatum in pietate et earum rerum scientia quae ad colendam religionem pertinent proficere potuisse, ac Paulini opera ad eam rem usum fortasse fuisse. Quod vero ejus rei indicium illud profert clariss. Liruti, quod Expositio Symboli, quam edidit ipse Fortunatus, plane sententiis congruat cum illa quam Rufinus, Aquileiensis Ecclesiae presbyter ac monachus, ante ediderat, id mihi declarare videtur potius (ut dicam suo loco) Fortunatum, cum ejus in manus illa Rufini Expositio Symboli venisset, eamdem ad Ecclesiae Pictaviensis plebem erudiendam accommodasse quam ut inde evinci possit utrosque eadem in [Col. 0025C] Ecclesia prima Christianae religionis rudimenta accepisse. Praesertim cum Symbolum Aquileiense (uti testis est Rufinus, lib. I, Invect. in sanctum Hieronymum) ex Ecclesiae illius traditione et consuetudine haberet, et carnis hujus resurrectionem, cujus verbi indicium nullum in Symbolo quod exponit Fortunatus.

17. Is itaque (ut eo unde defleximus revertamur) Pauli voluntati ac votis minime acquievit ob eam, ut dixi, causam verisimiliter, quod ipse aliud sibi domicilium ac sedem, in qua litterarum studiis liberius et opportunius vacare posset, cogitaret. Erat autem, ea aetate, aptissima inter caeteras illam ad rem Ravenna, celeberrima civitas, in qua jampridem Honorius, Occidentis imper., regiam sedem [Col. 0025D] constituerat, tum, Romanis victis, ac pulsis imper., Odoacer rex Gothorum, ac rursus, hoc pulso, Theodoricus, Gothorum una et Roman. rex, et alii deinceps, sua domicilia habuerunt. Solent vero regiae civitates cum caeterarum rerum opportunis copiis abundare, tum fere vel litteratorum hominum numero ac scientiarum cultura caeteris antecellere, quos nimirum regum liberalitas, et honorum ambitio, et commoda alia ex omnibus fere terris accersere consueverant, praesertim vero si is qui rerum summam tenet non alienus a litteris videatur. At si quispiam [Col. 0026A] alius, certe Theodericus, quamvis interdum saevus ac vehemens, cum doctis hominibus favit, tum ipse litterarum studiosissimus fuit. Ut enim is de se profitetur, scribens ad Cassiodorum: Gratus est nobis eorum semper aspectus, qui nostris animis, gloriosis actionibus, insederunt, quoniam perpetuum obsidem dederunt amoris sui, qui apud nos probati sunt studere virtuti (Epist. 28, l. III) . Ejusdem vero in colendis litterarum studiis diligentiam et assiduitatem Athalaricus, qui illum in regno excepit, commendat, his verbis scribens ad eumdem Cassiodorum: Cum esset publica cura vacuatus, sententias prudentum a tuis fabulis exigebat, ut factis propriis se aequaret antiquis. Stellarum cursus, maris sinus, fontium miracula, rimator acutissimus, inquirebat, ut, rerum naturis [Col. 0026B] diligentius perscrutatis, quidam purpuratus videretur esse philosophus. Quocirca minime mirandum est sub talibus regibus scientiarum studia Ravennae in primis floruisse, eaque publicis in gymnasiis praeclare constituta, vel ad citeriora tempora pervenire potuisse, ad quae addiscenda homines, litterarum cupidi, undique convenirent.

18. Huc itaque se Fortunatus contulit, ibidemque tandiu commoratus est, quoad uberem pretiosamque liberalium artium supellectilem inde exportaret. Ut enim de ipso scribit Paulus Diac., lib. II, cap. 13, Hist. Long.: Ravennae, inquit, nutritus et doctus in arte grammatica, sive rhetorica, seu etiam metrica, clarissimus exstitit. Ipse etiam, modestissime de se loquens, quibus artibus in primis Ravennae studuerit, [Col. 0026C] narrat lib. I. de Vita sancti Martini his verbis:

19. Hinc opinatur Browerus, c. 2 Vitae Fort., ita illum leviter litteris imbutum fuisse, ut neque togam praetextam, publice gesti muneris insigne, unquam adeptus sit, neque pennulam docendi causa sumpserit. At multo verisimilius est Fortunatum, prae animi modestia ac propositae vitae instituto, ultro ab illis, [Col. 0026D] si qui erant, honoribus abstinuisse, quam hominem non vulgari ingenio nec mediocri doctrina praestantem illa honorum insignia, quae plerisque patebant, pro scientiae tenuitate et litterarum inopia assequi non potuisse. Praesertim vero cum aliunde constet eumdem laudes suas extenuandi semper studiosissimum fuisse, ut propterea mirandum non sit id quod suo quodam instituto et animi sententia adipisci neglexisset, ad illam quae de ipso erat ingenii famam et doctrinae imminuendam traduxisse.

20. Is igitur Ravennae cum grammaticae, sive rhetoricae, sive metricae sedulo operam navavit, cujus [Col. 0027A] deinde artis ope plura scripsit praeclare, sive soluta, sive ligata, oratione, tum ne juris quidem scientiae expers fuit, quamvis, pro singulari modestiae studio, illa se attigisse leviter tantummodo ac veluti delibasse fateatur.

21. In hisce vero studiis habuit Fortunatus (quod pene erat necesse in illo litterarum domicilio) alios, eosque scientia et ingenio claros, socios, quos ipse universos invitans ad sancti Martini Turonensis pontificis laudes celebrandas, sic per libellum suum affatur:

[Col. 0027B] 22. Porro cum ipse adhuc esset Ravennae, graviter oculis laborare coepit, ut jam eorum lumen sensim prope amitteret. Erat ea in urbe basilica sanctorum martyrum Joannis et Pauli, in ipsaque altare in quo memoria colebatur sancti Martini, episcopi Turonensis, toto jam orbe fama sanctitatis et prodigiorum splendore percelebris, ac in pariete ejus imago erat depicta. Hanc in basilicam cum is festinus, opem imploraturus, venisset, ac forte lychnus, ad altare positus sub quadam fenestra, arderet, litis ex oleo lychni oculis, illa aegritudine confestim est liberatus. Sed praestat Fortunatum ipsum audire, rem totam, ut gesta est, enarrantem, supra citato libro IV, Vitae Sancti Martini, hisce versibus:

23. Una cum Fortunato Felix, ejusdem familiaris, et in studiis litterarum socius, cum et ipse simili aegritudine oculorum laboraret, ex sancti Martini patrocinio, et ejus olei virtute, liberatus est. Ut enim narrat de utrisque Paulus Diac., lib. II, cap. 13, Histor. Long.: Hic (Fortunatus) cum oculorum dolorem [Col. 0027D] vehementissimum pateretur, et nihilominus Felix iste, ipsius socius, pari modo oculos doleret, uterque ad basilicam beatorum Pauli atque Joannis, quae intra eamdem urbem sita est, perrexerunt; in qua etiam altarium in honorem beati Martini confessoris constructum propinquam habet fenestram, in qua lucerna, ad exhibendum lumen est constituta, de cujus oleo mox sibi isti, Fortunatus scilicet et Felix, dolentia lumina tetigerunt, illico dolore fugato, sanitatem quam optabant adepti sunt. Idem narrat Greg. Turon., l. I de Mir. sancti Martini, c. 15.

24. Hic ille Felix fuit non multo post creatus Tarvisinus episcopus, Alboino, Longobardorum regi, cum magnis copiis in Italiam irrumpenti, ad Plavim [Col. 0028A] fluvium obviam processit: Eique Alboinus (uti citato loco refert Paulus Diaconus), ut erat largissimus, omnes Ecclesiae suae facultates postulanti concessit, et per suum prammaticum postulata firmavit. Hujusce Felicis mentionem facit Fortunatus lib. IV Vitae sancti Martini, his verbis:

25. Ex hujusce autem, quod impetraverat, beneficii magnitudine et gratia Fortunatus majore quam ante pietate ac religione in beatum Martinum coepit exardescere, ac suum in Galliam iter meditari, quo ipsius divi Martini sepulcrum adiret, ac praesens veneraretur, votaque exsolveret. Ut enim de ipso narrat Paulus, loco saepius citato: Qua de causa Fortunatus [Col. 0028B] in tantum beatum Martinum veneratus est, ut, relicta patria, paulo ante quam Longobardi Italiam invaderent, Turonis ad ejusdem beati viri sepulcrum properaret. Eamdem et ipso itineris sui causam fuisse refert, lib. I de Vita sancti Martini, paulo post initium. Interea vero et bellicos tumultus, qui undique jam, miserae Italiae ex Barbarorum armis impendebant, aut quibus dudum vexabatur, exitum aliquem habituros sperare potuit, ut, reddita deinde tranquillitate, et pacatis rebus, ad patriam regionem atque ad suos remigraret.

26. Quem vero ad annum Fortunatus Italia digressus sit, et profectus in Galliam, non una est omnium sententia. Browerus eumdem anno 565 in Gallias pervenisse affirmat. Idem sentit Pagius, in [Col. 0028C] notis ad Baron., ad an. 564. Certe in non multo antequam Longobardi Italiam invaderent, profectus est in Gallias, uti testis est Paulus Diac. loco saepius citato. At Longobardi in Italiam irrupere, ad an. 568, eodem Paulo Diac. teste, lib. II Hist. Long., cap. 33.

27. Haec vero sunt quae Broweri et Pagii sententiam confirmare videntur. Fortunatus quippe erat in Gallia, cum Sigibertus, rex Austrasiae, nupsit Brunichildi, Athanagildi, regis Gothorum in Hispania, filiae, quippe qui iisdem cecinit epithalamium, quod legere est cap. 2, lib. VI. At Sigibertus iniit has nuptias anno quinto regni sui cum an. 561 regnare coepisset, Clotario patre, eodem anno, vita functo, ut [Col. 0028D] testis est Greg. Turon. lib. IV Hist. Franc., c. 21. Quocirca an. 566 erat jam in Gallia Fortunatus, ac fruebatur regis Sigiberti patrocinio et gratia ⁜ a .

28. Praeterea idem Pictavis jam habitabat, cum Gelesuintha, Brunichildis soror, illac pertransiit, Chilperico, fratri Sigiberti, nuptura, de qua idem haec scribit lib. VI, cap. 7.

29. Addit Browerus laudari Sigibertum a Fortunato l. II, c. 17, quod is basilicam sancti Medardi, a Clotario coeptam exaedificari, summo studio compleret atque eidem fastigium jam imposuisset. Ipsum enim sanctum Medardum alloquitur poeta ad extremum carminis, hoc modo:

[Col. 0029B] 30. At cl. vir Joan. Josephus Liruti a Browero aliquid et Pagio dissentit, dum vult adventum Fortunati in Gallias ad an. 567, minimum vero ad 566, esse referendum. Neque alienum est hujusce sententiam, quam vel aliis communem esse video, paucis expendere, quae ad eam rem de qua agimus illustrandam luminis aliquid afferre possunt. Ipse igitur dubitat primum utrumne Fortunatus paulo antequam Longobardi Italiam invaderent in Gallias proficisci potuerit. Nam cum, eodem Paulo Diacono teste, Felix socius Fortunati, et quidem (ut ipse existimat) itineris socius, creatus jam Tarvisinus episcopus, Alboino, regi Longobardorum, ad Plavim, ut supra dicebamus, occurrerit, vix fieri potuit ut tam perbrevi spatio Felix iret in Galliam, ac inde in Italiam reverteretur, [Col. 0029C] tum creatus Tarvisinus episcopus Alboino obviam procederet. Quocirca opinatur Paulum in rebus a sua praesertim aetate remotis narrandis saepe minus diligentem, vel hac in re a temporum veritate aberrare potuisse.

31. Sed, ut nihil hic Paulum Diac. purgem et defendam, certe non erat cur laudatus scriptor propter eam causam quam affert de ejusdem diligentia aut fide dubitaret. Nullo quippe ex testimonio aut litterarum monumento constat (quantum equidem assequi potui) Felicem una cum Fortunato in Gallias profectum fuisse: non Paulus Diaconus id affirmat, licet narret utrumque, Felicem ac Fortunatum, eadem oculorum aegritudine afflictos fuisse, et simili modo ex patrocinio D. Martini liberatos; sed potius [Col. 0029D] de Fortunato et ejus voto in Galliam proficiscendi ita loquitur, ut Felicem plane sejungere videatur; non Greg. Turonensis, licet eamdem rem narret quam Paulus Diac., lib. I de Mirac. sancti Mart., c. 15; postremo non Fortunatus ipse id uspiam indicat, licet saepius locus in ejusdem scriptis ac tempus id significandi (si quidem actum contigerat) incidisset. Quinimo, in epistola ad Greg. Tur., lib. I, c. 1, nullum se habuisse itineris sui, quod ex Italia in Galliam contenderat, socium, satis declarat iis verbis: Quid inter haec extensa, viatica consulte dici potuerit, censor ipse mensura, ubi non urgebat vel metus ex judice . . . nec invitabat favor ex comite, etc.

32. Quod vero idem addit, minime credendum [Col. 0030A] esse Felicem, aequalem Fortunato, atque adeo juvenili aetate, iis temporibus creatum fuisse Tarvisinum episcopum, quibus ad illum supremum honoris gradum nonnisi matura jam aetate ascensus pedetentim per omnes honorum gradus patebat, ut nihil dicam de illorum temporum disciplina, quibus saepe virtus magis quam aetas spectabatur, ut pluribus exemplis possem ostendere, ut illud etiam concedam, Felicem plane aequalem Fortunati fuisse, hinc potius evincitur hunc haud ita juvenem in Gallias migrasse, ut is si, ut creditur, anno circiter 530 natus est, annum ageret trigesimum quintum, aut trigesimum sextum, cum in Galliam est profectus.

33. Cur autem iter Fortunati in Galliam ad an. 567 referendum sit, hac ratione potissimum vir clar. [Col. 0030B] ducitur, quod narret Fortunatus se tunc novum Pictavis fuisse, cum illac pertransiit Gelesuintha, Chilperico nuptura. Id vero anno contigit 567, ut supra indicavimus. At statim atque Fortunatus pervenit in Galliam, ad sancti Martini sepulcrum perrexisse dicendus est, inde vero statim Pictavum venisse, qui (ut de ipso scribit Paulus Diac.) postquam Turonis juxta votum proprium advenit, Pictavis pertransiens illic habitavit. Quocirca Fortunatus nonnisi an. 567, aut minimum, an. 566, in Gallias pervenit. Haec ille.

34. Verum non video cur hac Pauli auctoritate moveri vir cl. debeat, qui, ipso teste, in rebus referendis ab aetate sua remotis nonnunquam errore labitur, ut si is in definiendo tempore quo Fortunatus [Col. 0030C] in Galliam profectus circiter est errare potuerit, multo magis in statuendo quandonam Pictavum, ut illic habitaret, concesserit. Sed ut hoc omittamus, cum illud credibile est, Fortunatum non continuo post adventum suum in Galliam Turonis perrexisse, sed temporis spatium aliquod apud Sigibertum regem, Mettis, aut Rhemis (quibus in urbibus sedebant reges Austrasiae) substitisse, quippe cui epithalamium cecinit, et a quo itineris, quod per Galliam erat suscepturus, comitem (ut infra dicetur), et ducem accepit; tum ex illo Pauli testimonio non videtur saltem luculenter ostendi posse Fortunatum statim atque Turonis abscessit Pictavum venisse, cum id solum Paulus asseveret, eumdem, posteaquam Turonis votum [Col. 0030D] suum jam absolverat, Pictavum, itineris causa, accessisse, atque illic habitasse, quin certum statuat tempus quod utrumque interfuerit. Jam vero et illud incertum est, quantum temporis Turonis permanserit, cum erga sancti Martini cineres pietatis ac religionis causa, tum vel Euphronii, episcopi Turon. (cui ipse conjunctissimus fuit), officiis et humanitate detentus. Quanquam quid vel illud prohibet scripsisse Fortunatum se tunc novum fuisse, cum illac Gelesuintha pertransiit, eo spectato tempore quo funebre carmen scribebat in ejus mortem, quae sane aliquanto post accidit? Quod vero magnum his momentum addit, illud est, quod ante annum 567 necessario in Gallia Fortunatus fuit, qui et nuptias Sigiberti cum Brunichilde, an. 566, ut saepius diximus, [Col. 0031A] initas, carmine celebrarit, et cum Nicetio Trevirensi episcopo conjunctus amicitia fuerit, ad quem adhuc superstitem scripsit carmen 11 lib. III. Jam vero Nicetius an. circiter 566 labente obiit, ut conjicit Cointius ad hunc annum, n. 60.

35. Ex his igitur omnibus statuendum videtur iter Fortunati in Galliam in annum 565 conjiciendum esse; certe nec ante annum 564, nec post 566, esse ponendum. Quam autem ipse viam, in Gallias proficiscens, tenuerit, quae loca adierit, satis idem enarrat, scribens ad Greg. Tur., lib. I, cap. 1, his verbis: Praesertim quod ego imperitus de Ravenna progrediens, Padum, Athesim, Brintham, Plavem, Liquentiam, Tiliamentumque tranans, per Alpem Juliam pendulus montanis anfractibus, Dravum Norico, Oenum [Col. 0031B] Breonis, Liccam Bojaria, Danubium Alemannia, Rhenum Germania transiens, ac post Musellam, Mosam, Axonam, et Sequanam, Ligerim et Garomnam, Aquitaniae maxima fluenta, Pyrenaeis occurrens, Julio mense nivosis, pene aut equitando, aut dormitando, conscripserim. Brevius adhuc Paulus Diac. hoc iter Fortunati complectitur, inquiens: Qui sibi (Fortunatus), ut in suis ipse carminibus refert, illuc properanti per fluentilia menti [Forsan, fluenta Tiliamenti] et Rounam, perque Osupum, et per Alpem Juliam, perque Aguntum Castrum, Dravumque, et Byrrum fluvios, et Briones, et Augustam civitatem, quam Virdo et Lech (id est, Vindo et Lychus) fluentant, iter fuisse describit.

36. Ex his igitur perspicuum est eumdem, Ravenna [Col. 0031C] digressum, Patavium, continuato itinere, atque inde Tarvisium, venisse (cum, ut verisimile est, Duplavilim divertisset ad suos invisendos), tum per Alpes Noricas, Germaniam ingressum, hinc in Gallias (quod tunc erat tritum et usitatum in regnum illud iter) trajecisse. Quocirca idem, lib. IV Vitae sancti Martini, libello suo eamdem viam, e Gallia in Italiam proficiscenti, commonstrat his versibus:

37. Hoc autem itineris, quod per sola plerumque ac deserta loca faciebat Fortunatus, carminibus pangendis, quasi quodam Musarum condimento ac temperatione, solabatur. Id de se profitetur, scribens ad Greg. Turon., lib. I, cap. 1, inquiens: Inter Barbaros, longo tractu, gradiens, aut via fessus, aut crapula, [Col. 0032A] brumali sub frigore, Musa hortante, nescio gelida magis an ebria, novus Orpheus Lyricus silvae voces dabam, silva reddebat. A barbaris etiam et agrestibus hominibus, per quos iter faciebat, invitatus, et hospitio exceptus, eorum saepe in conviviis carmina fundebat, ubi, ait, sola saepe bombicans barbaros leudos harpa relidebat. Atque is hanc in causam refert cur quaedam sua poemata minus eleganter scripta essent, ac minus limata et perpolita. Quid enim, inquit, tibi affabre dictum sit, ubi quis sanus non creditur, nisi secum pariter insanitur, quo gratulari magis est si vivere licet post bibere?

38. Atque in hoc ipso per Germaniam et Galliam itinere cum nobilissimis ac virtute et honore praestantibus viris amicitiam inire, ac eorum sibi gratiam [Col. 0032B] promereri, facile potuit, cum ob vitae innocentiam, ac morum suavitatem, tum ob laudem litterarum et ingenii, in primis vero ex quadam Musarum commendatione, quae vel peregrinos et ignotos homines exteris nationibus probare semper consuevit. Certe quamplurimi occurrunt, de quibus Fortunatus suis in carminibus mentionem facit, qui eumdem per Germaniam hospitio excepisse, et sua amicitia dignum judicasse, et officiis aliis prosecuti esse, videntur: quos inter eminent Lupus et Gogo, principes apud regem Austrasiae dignitate viri, Magnulphus, Lupi frater, Jovinus praefectus, Bodigisilus dux, et alii, quos in Germania se vidisse, et apud eos fuisse diversatum, nonnunquam testatur. Itaque ad Lupum scribens, lib. VII, cap. 8:

39. Sigismundum quoque et Aregisilum fratres in se liberales ac beneficos iis in locis fuisse testatur, quos propterea non dubitat parentibus suis pro charitate ac beneficentia exaequare. Sic enim ad eosdem scribit, lib. VII, cap. 21:

[Col. 0032D] 40. Ex his autem proclive est conjicere eumdem aliquod spatium temporis in Germania et proximis regionibus commoratum fuisse, quoad scilicet clarissimos, quos saepe suis carminibus celebrat, viros invisere et commode adire, et frequentibus officiis eorum in se amicitiam conciliare, posset, tot praeterea urbes et regiones, quarum diligens et accurata in ejusdem poematibus descriptio occurrit, cognosceret ac peragraret.

41. Porro Fortunatum in Gallias venientem excepit is cujus saepe meminimus, Sigibertus, Austrasiae rex, ac omni liberalitate et officio est prosecutus, cum plurimorum, ut credibile est, praestantium dignitate virorum (quos sibi per Germaniam devinxerat) litteris ac testimoniis commendatum, tum [Col. 0033A] ex ingenii doctrinaeque fama satis insignem et cognitum.

42. Cl. vir Joan. Josephus Liruti, quaerens ac secum admirans qua fieri ratione potuerit ut is tot regum ac principum virorum amicitiam inire, atque eorum animos sibi devincire potuerit, arbitratur eam qua erat praeditus generis ac stirpis nobilitatem in causa fuisse cur ad principum atque regum amicitias facilis eidem aditus patere potuerit. Qua in re ut vel ipse aperiam quod sentio, plane difficile mihi videtur hominem qui humili, nec satis celebri in loco (Duplavili dico), paternam sedem ac domum, quin, ut ipse de se profitetur, majorum originem haberet, nullum publicum gessisset magistratum, nullum certum honoris ac dignitatis insigne fuisset [Col. 0033B] adeptus (ut superius declaravimus), tam claram et gloriosam generis nobilitatem nancisci potuisse, qua non solum in Italia, sed etiam in Germania extremaque Gallia inclaresceret, praesertim cum turbulentis adeo temporibus, quibus jam bellis ac seditionibus omnia miscebantur, vel nobiliorum virorum generi, nisi quorum opera in bellis administrandis aut gerenda domi rep. praestitisset, tenebrae offundi facile potuissent. Malim itaque cum Hincmaro sentire, qui, in praef. ad Vitam sancti Remigii scribit de Fortunato, quod a multis potentibus et honorabilibus viris in his Gallicis et Belgicis regionibus per diversa loca tunc vitae, ac scientiae suae merito invitabatur.

43. Quoniam vero magna et praecipua Sigiberti in eumdem humanitatis ac beneficentiae officia exstitere, [Col. 0033C] de ipsoque et fuit, et erit saepius sermo, haud alienum sit de eodem ejusque regno, nec non regia stirpe ac cognatione, aliquid hoc loco dicere. Is itaque filius fuit Clotarii I, Francorum regis, omnium sua aetate potentissimi, qui post Clodovei patris obitum regnare coeperat, paterno regno aequas in partes diviso cum tribus fratribus (Greg. Turon., l. III Hist. Franc., c. 1) ; quibus vita functis, universum sibi Francorum imperium, partim haereditate, partim armis ac potentia, vindicaverat. Ipse vero Clotarius moriens quatuor post se filios reliquit, Charibertum, Guntramnum, Chilpericum, Sigibertum, qui regnum inter se, jacta sorte, diviserunt, ac Sigiberto (ut verbis utar Gregorii, l. IV Hist. Franc., c. 22) regnum Theuderici (Clotarii fratris) obtigit, sedemque habere Rhemensem. Porro regum Austrasiae, qui Rhemis sedebant, imperium vel in Germaniam longe procurrebat; de quo lege Fort., lib. VI, c. 2, et Ruin., in notis ad Greg. Tur., l. IV Hist., c. 22.

44. Interea Sigibertus, cum fratres suos reges vidisset infima et servili conditione mulieribus nupsisse, oblitos generis ac dignitatis suae, regio ipse animo et consilio uxorem regali e stirpe ducendam censuit. Quam ad rem legatos misit in Hispaniam, qui Brunichildem, Athanagildi regis in Hispania filiam, sibi peterent ad nuptias, puellam cum forma corporis, tum industria et morum honestate, consilii [Col. 0034A] prudentia ac sermonis suavitate, praestantem. Quam cum impetrasset, eidem nupsit regia pompa et apparatu, totiusque regni cum summa laetitia ac gratulatione (Greg. Tur., l. IV, c. 27) . Hisce nuptiis epithalamium cecinit Fortunatus, de quo supra, n. 34, locuti sumus; idemque scribens ad Gogonem, rem recens gestam declarat his verbis:

45. Chilpericus, Sigiberti frater, ejus nuptias aemulatus, misit et ipse in Hispaniam qui Gelesuintham, Brunichildis sororem, sibi peterent, cui nuberet, quam anno fere post quam Sigibertus Brunichildem sibi copulaverat duxit uxorem, Fredegunde, cujus amoribus tenebatur, infimi generis ac servili ex conditione muliere rejecta. At non multo [Col. 0034B] post, cum Gelesuintha, Chilperici perfidia offensa, reditum in Hispaniam pararet, ejus jussu, dum in lectulo cubaret, interfecta est; atque paucos post dies Chilpericus Fredegundem recepit, cujus deinde fraude et insidiis cum Sigibertus, tum Chilpericus ipse, occisi sunt. Gelesuintham, pertranseuntem Pictavis, vidit Fortunatus, cum adhuc ea in urbe novus esset, et ejus funus acerbissimum lugubri carmine expressit, quod legere est l. VI, c. 7.

46. Sigibertus itaque (ut ad id unde defleximus revertamur) nobilissimus iis temporibus, ac prudentissimus rex (cujus virtutes passim celebrant Fortunatus et Greg. Tur., aliique plures) eumdem Fortunatum, in Galliam venientem, perhonorifice excepit, [Col. 0034C] atque illi Sigoaldum comitem pro socio ac duce itinerum quae per Galliam agenda ipsi fuerant dedit, quo scilicet operam suam, et assiduitatem, et tutelam eidem, sive Turonos adeunti, sive urbes alias, ac regiones Galliae peragranti, praestaret. Hoc ex ipso novimus Fortunato, qui, l. X, c. 20, ad Sigoaldum scribit his verbis:

47. Eumdem vero Turonis confestim, cum per regem Sigibertum licuit, ad sancti Martini sepulcrum venerandum perrexisse, credendum est, ut quem Ravennae tam praeclare de se meritum noverat, cujusque [Col. 0034D] causa in Galliam advenerat, ejus cineres praesens coleret, ac votum suum exsolveret. Praeerat tunc temporis Ecclesiae Turonensi ⁜ a Euphronius, nepos sancti Greg., episcopi Lingonensis, vir cum genere nobilissimus, tum sanctitate clarissimus, quem deinceps Fortunato singulari benevolentia et amicitiae necessitudine fuisse cunjunctum, testantur hujusce ad illum scriptae epistolae, l. III, c. 1 et 2. Eumdem itaque tunc convenisse Fortunatus, et ejus amicitiae fundamenta quaedam jecisse, quae postea, mutuis officiis culta et aucta, eo pervenit, ut ipse illum parentis in loco haberet, dicendus est.

48. Interea Turonis digressus, cum, itineris causa, [Col. 0035A] Pictavum venisset, ea in urbe domicilium suum ac sedem constituit. Id cum ex Pauli Diaconi testimonio discimus, tum ipse Fortunatus de se profitetur, l. VIII, c. 1, sic scribens:

49. Multo vero difficilius est statuere quonam tempore idem ipse hospitio usus fuerit Agricolae, seu Agroeculae, episcopi Cabillonensis, sive, ut verisimilius videtur, Nivernensis, sicut adnotavimus ad cap. 24 lib. III Op. Fort. Is enim scribens ad eumdem, [Col. 0035D] non solum se cum illo vixisse prae se fert, sed etiam ab optimo ejusdem parente doctum, institutum ac pastum fuisse, testatur hisce versibus:

50. Illud vero hoc loci quaeri solet, quibusnam de causis Fortunatus, posteaquam votum suum Turonis [Col. 0036A] exsolverat (quae praecipua fuerat causa ex Italia in Galliam veniendi), adhuc substiterit in Gallia, nec ad suos remearit. P. Browerus, cap. 2 de Vita Fortunati, ejus rei causam refert in bellicos tumultus quibus Italia Longobardorum armis tunc maxime afflicta est. Quo sane tempore Tarvisium, Fortunati patria, et propinquae regiones, positae in ipsius Germaniae ore ac faucibus, hostilibus excursionibus et injuriis in primis patuere. Is interea sibi in Gallia subsidendum duxit, donec, pace et tranquillitate Italiae reddita, tuto paternam ad regionem atque domum remigrare posset. Sane haud ipse aequo animo in Gallia commorabatur, nec propterea videtur ex animi proposito alienam regionem patriae ac suis anteposuisse, qui scribens ad Lupum, lib. VII, cap. 9, [Col. 0036B] haec de se loquitur:

51. Neque altera praetereunda causa est ob quam is in Gallia permanserit, nec ad suos amplius reversus sit. Hanc autem ipse nobis declarat lib. VIII, cap. 1, inquiens:

52. Quoniam vero de Radegunde mentio est facta, cujus maxime opera id praestitum fuit, ut Fortunatus in Gallia remaneret, quemque illa coluit semper, atque omnibus liberalitatis et benevolentiae officiis est prosecuta, haud erit alienum de regio ejus genere ac fortuna, nec non de egregia virtute ac sanctimonia, nonnulla dicere, e quibus ad Vitam Fortunati et pleraque ejus poemata illustranda plurimum lucis addi possit. Fuit itaque Radegundis Bertharii, regis Thuringorum, filia, quem cum Hermenefridus, [Col. 0036D] germanus ejusdem frater, oppressisset, Radegundis, adhuc puella, patre orba, patrui in tutela relicta est (Greg. Turon. III Hist. Franc., c. 4) . Postea vero Hermenefrido ipso a Francorum regibus Clotario et Theodorico superato et devicto, eadem in Galliam adducta captiva est; de qua cum Theodoricum inter ac Clotarium contentio fuisset exorta, utri uxor obtingeret, vicit Clotarius, ac eidem, statim atque per aetatem puellae licuit, nupsit, cum eam interea regia in villa educandam ac nutriendam custodibus tradidisset (Fort., n. 2 Vitae Rad.) . Verum regales nuptiae deliciaeque aulae potentissimae illud pietatis ac religionis studium quod in puellula jam eluxerat, solita suis manibus imam altarium partem tergere, et puerorum choros, divinas [Col. 0037A] laudes celebrantium, ducere, nihil imminuerunt, sed potius illustrarunt, ut jam diceretur Clotario a suis aulicis habere eum potius jugalem monacham quam reginam, unde erat in illam nonnunquam asperior. Interea vero Radegundis frater, injuste a Clotario occiditur, ex aulicorum fraude ac perfidia. Hoc illa tempus et occasionem nacta, sibi a Clotario recedendum censuit, ac monasticam vitam, cujus studio in primis tenebatur, cogitavit amplecti. Itaque ad beatum Medardum, Noviomensem antistitem, directa a rege conjuge, cum venisset, ab eodem coepit contendere, ut sese, mutata veste, Domino consecraret. Quod ille primo recusans, veritus ne Clotarii indignationem in semet excitaret, postremo cessit precibus, ac velum ejus capiti imposuit, [Col. 0037B] quo eam sanctimonialem declararet. Illa autem inde digressa Turonis ad basilicam sancti Martini venit, tum Suedas accessit, villam agri Pictaviensis, atque illic, monasterio exstructo, ad extremum usque vitae diem sanctissime vixit (Fort., ibid., c. 12) . De qua uti scribit Greg. Tur., lib. III Hist. Franc., cap. 7: Mutata veste, monasterium sibi infra Pictaviensem urbem construxit; quae orationibus, jejuniis, vigilis atque eleemosynis, praedita, in tantum emicuit, ut magna in populis haberetur.

53. In hoc autem Pictaviensi monasterio Agnetem, virginem singulari pietate ac virtute praestantem, quam olim ancillam habuerat, et quam a prima aetate loco filiae (ut ipsius Radegundis verbis utar) coluerat, et educaverat, abbatissam constituit, ac se [Col. 0037C] post Deum ejus ordinationi regulariter obedituram commisit. Id enim de se ipsa fatetur, apud Greg. Tur., lib. IX, cap. 42. Quocirca canit de illa Fortunatus, lib. VIII, cap. 1:

54. Summa vero Radegundi facultas et opportunitas fuit, pro regia ejusdem cognatione ac genere, illud suum Pictaviense monasterium pretiosis muneribus ditare, inter quae ea praecipue numerantur quae ipsa a Justino imper., anno circiter 569, missa ad eumdem legatione, impetravit, plurimum conferente ad eam rem Sigiberti opera et gratia. Scilicet, ut de ipsa scribit Baudonivia in ejus Vita, num. 8: Quod sua vota poscebant obtinuit, ut beatum lignum crucis Domini, auro et gemmis ornatum, et multas sanctorum reliquias, quas Oriens retinebat, [Col. 0038A] uno residens loco, se habere gloriata est. Ad petitionem sanctae misit imper. legatarios cum Evangeliis auro et gemmis ornatis.

55. Haec autem occasio fuit Fortunato ut hymnos nonnullos et poemata alia elucubraret in honorem sanctae crucis, quae inter celeberrimum illud est quod incipit Vexilla Regis prodeunt, Ecclesiae ipsius usu jampridem consecratum. Idem praeterea scripsit prolixum poema, quo, Radegundis nomine, gratias agit Justino et Sophiae Augg. pro missis ad se pretiosissimis muneribus, quibus totum Occidentem illustratum et ornatum fuisse affirmat.

56. Quae vero et quanta Fortunatum inter et Radegundem Agnetemque interesset summae pietatis, benevolentiae, charitatis, necessitudo, eaque ab [Col. 0038B] omni aliena petulantiae suspicione ac periculo, ipse nobis Fortunatus testis sit, lib. XI, cap. 6, scribens ad Agnetem hisce versibus:

57. Suam vero praecipuam charitatem in Radegundem declarat lib. XI, cap. 2, his versibus, quibus, cum illa se includeret (ut infra dicentur), suum in ipsam desiderium exprimit, inquiens:

58. Harum vero in se munificentiam ac liberalitatem suis saepe carminibus celebrat, quibus, pro missis munusculis, iisdem gratias agit; quod quam crebro fieret, satis indicant haec ejus verba, quibus ad Agnetem scribit, lib. XI, cap. 9:

59. Haec vero inter illos mutua charitas et necessitudo monet ut quaeramus quo officio maxime, seu munere, apud religiosissimas feminas Fortunatus fungeretur. Sed ante quaedam notanda sunt. Ac primum illud animadverto, singulare semper Radegundis studium in his colendis et audiendis exstitisse, a quibus ad pietatem ac religionem institui poterat: quae, ut scribit Fortunatus in ejus Vita, num. 8: Ad ejus opinionem si quis servorum Dei visus fuisset, vel per se, vel vocatus, occurrere, videres illam coelelestem habere laetitiam . . . sequenti die curam domus committens creditariis, ipsa se totam occupabat juxta [Col. 0039A] viri justi verba circa salutis instituta, et circa adipiscendae vitae coelestis commercia retentebatur per dies. Atque haec de Radegunde, dum ea in regia aula adhuc viveret.

60. Deinde multa jam erant Pictaviensis monasterii sanctimonialibus negotia gerenda, sive quae ad privatas earum curas et officia spectarent, sive quae ad totius monasterii rem ac statum pertinerent, quibus in procurandis alterius qui extra monasterii septa viveret diligentia desiderabatur ac fides. Ita, quo unum aut alterum exemplum proferam, exstat apud Gregor. Tur., lib. IX Histor. Franc., cap. 42, exemplar epistolae quam Radegundis mittit ad episcopos Galliae, quo illorum patrocinium et auctoritatem adversus eos qui monasterii Pictaviensis jura vel bona [Col. 0039B] laedere voluissent aliquid impetraret. Item, cap. 39, legitur quoddam rescriptum episcoporum ad Radegundem, in quo moniales illae feriuntur anathemate, quae unquam e monasterio egredi aut nubere voluissent. Haec itaque, et id genus alia, saepe cum episcopis, aut regibus, et aliis principibus viris, communicanda, et per ipsos interdum transigenda, aliquem, praestantem consilio solertiaque virum requirebant, qui eadem gereret ac procuraret.

61. Quae cum ita sint, illud mihi videor primo affirmare posse Radegundem et Agnetem totius vitae moderatorem ac praeceptorem Fortunatum habuisse, cujus judicio atque consilio cum in rebus suis privatis dirigendis, tum monasterii totius disciplina temperanda uterentur. Quod sane et tantae [Col. 0039C] necessitudini, quantam inter ipsum et illas interfuisse ostendimus, consentaneum videtur, et Fortunati religioni, doctrinae, prudentiae; idque Radegundis illa vota fuisse facile dixerim, quibus Venantius ipse se adhaesisse fatetur, quominus ad suos in Italiam regrederetur. Atque etiam adsunt indicia aliqua ex scriptis Fortunati quae hoc ipsum confirment. Ita lib. XI, cap. 4, auctor est Radegundi ut ad stomachum corroborandum ac recreandum vini aliquid sumeret, proferens Apostoli exemplum et auctoritatem, Timotheo ad ipsum suadentis. Item, cap. 7, ad Agnetem scribens, rogat ut quod ipse obsequium seu famulatum absens Radegundi impendere non poterat, pro se ipsa praestaret. Idem, cap. [Col. 0039D] 8, gratias agit Agneti quod monialibus epulum; rogatu suo, indulsisset, et optat ad extremum, quo Agnes et Radegundis diu essent superstites, quo earum freno, seu auctoritate, Pictaviensis monasterii status, sive disciplina, diu floreret ac staret incolumis. Postremo, lib. VIII, cap. 17, scribens ad Gregor. Turon., cum grave scandalum ad dissidium, post obitum sanctae Radegundis, in eodem Pictaviensi monasterio excitatum fuisset, eidem causam abbatissae commendat his verbis: Memor sis commendationis beatae domnae meae filiae, vel jam matris vestrae, domnae Radegundae, pro loci sui, vel personae, totiusque regulae, stabilitate quod petiit, et verborum vel viscerum supplicatione commisit, ita praecipiatis infatigabiliter laborare, qualiter ipse vobis in [Col. 0040A] retributione sempiterna restituat, qui providet auxilium indigentibus. Quibus ex verbis potest intelligi quo in loco is esset apud Radegundem, et Agnetem, et quae iisdem officia praestaret.

62. Atque etiam ex itineribus tam frequentibus quae Fortunatum per Galliam Germaniamque habuisse comperimus, conjicere licet plura ad monasterium Pictaviense spectantia negotia per ipsum solita transigi. Ita lib. XI, cap. 27 et 28, scribens ad Agnetem et Radegundem, sua quaedam itinera enarrat, quorum in altero diu procella jactatus fuerat, unde in grave vitae amittendae discrimen venerat; in altero vero hiemale frigus ac pruinas se perpessum fuisse describit, cum nive et glacie late omnia tenerentur. Atque ipse indicat quaedam habuisse [Col. 0040B] quae praesens cum illis conferret, nec tum epistolae committeret, iis verbis:

Item lib. VI, cap. 10, cum Mettin accessisset, narrat lintrem quo vehebatur a regio coquo sibi fuisse abductum; cumque venisset Nauciacum, vel Nasium, a Sigiberto rege perliberaliter exceptum, necnon ab ejus ministris Papulo et Gogone, cum lintrem, tum caeteras copias ad iter suum prosequendum necessarias, refert se accepisse. Idem, lib. X, cap. 10, iter suum, aliud quod circa Rhenum et Mosellam confecerat, describit cum quidem regiae domui, id est, Childeberto et ejus matri Brunichildi obvius factus, et ab ipsis retentus, et exceptus perhumaniter, eosdem deinde, regia pompa et apparatu iter facientes, [Col. 0040C] fuisset prosecutus. Haud inverisimile itaque est Fortunatum isthaec loca, non tam solatii sui causa, aut privati negotii, adiisse, sed ut earum voluntati ac sollicitudini, quibus se et operam suam addixerat, satisfaceret.

63. Ex hisce autem itineribus (quaecunque tandem eorum suscipiendorum causa et ratio fuerit) per magnam ipse nactus opportunitatem est percelebres Galliae ac Germaniae episcopos adeundi, et cognoscendi quibuscum amicissima benevolentia conjunctus fuisse ex ejusdem carminibus passim deprehenditur. Atque ut ex iis nonnullos commemorem, quorum ex amicitia et consuetudine non vulgaris commendatio innocentiae ac virtutis Fortunati sumi potest, sanctus Germanus, episcopus Parisiensis, propensissima [Col. 0040D] in eumdem voluntate ac benevolentia exstitit, ut constat inter caetera ex lib. VIII, cap. 2, Op. Fortunati, qui cum ad eumdem proficisci vellet, et a Radegunde retineretur, haec inquit:

Hic ille fuit Germanus a quo Agnes, Pictaviensis monasterii abbatissa, consecrata est, ut constat ex testimonio Radegundis apud Gregor. Turon., lib. IX, cap. 42, ex quo intelligi potest magnam inde necessitudinis ac benevolentiae causam vel cum Fortunato interfuisse.

64. Felici etiam, episcopo Namnetensi, viro cum [Col. 0041A] nobilitate generis, tum virtute animi conspicuo, acceptus in primis ac jucundus fuit: idque indicant scripta ad illum Fortunati carmina, et illius ad hunc litterae quas legere est l. III, cap. 4, 5 et seq. Idem apud Leontium, episcopum Burdigalensem, et Placidinam, ejus olim uxorem, mulierem ex imperatoria familia, in primis vero singularis pietatis laude praestantem, non infimum locum tenuit benevolentiae et gratiae, ut aperte testantur carm. 15, 16 et 17, l. I. Libro vero IV, cap. 10, exstat poema, quod ipse scripsit in funus ejusdem Leontii, in quo ipsius generis nobilitati, ac virtuti, et in gregem suum sedulitati, tum apud reges auctoritati et gratiae refert egregium testimonium.

65. Quid vero de Euphronio dicam, antistite Turonensi? [Col. 0041B] quid de Nicetio, episcopo Trevirensi, aut, qui illum excepit, Magnerico? ad quos singulos exstant scriptae Fortunati epistolae, seu carmina, l. III, capp. 1, 2, 3, 11, 12 et 13. Nec vero praetereundus sanctus Martinus, Galliciae episcopus, ille qui Suevos, Galliciae incolas, a paterna superstitione ad Christianam religionem amplectendam convertit, ad quem item Fortunatus epistolam scripsit, plenam amicissimi desiderii, et poema, in quo ejusdem virtutes, et erga gregem suum merita commendat. Habes illa l. V, c. 1 et 2.

66. Addendus his Avitus, episcopus Arvernensis, a quo Gregor. Turon. ad studium divinarum rerum se excitatum fuisse ac provocatum commemorat in libro de Vitis Patrum, cap. 2. Is igitur in primis dilexit [Col. 0041C] Fortunatum, uti jam conjuncta utrique cum Gregorio necessitudo efflagitare videbatur. Porro cum Avitus, sacro Pentecostes die, plusquam quingentos Hebraeos ad Christum convertisset, hoc ejus factum, prolixo carmine, prosecutus est Fortunatus, Gregorii hortatu.

67. Sed ne singulos commemorem, qui Fortunatum benevolentia et officiis humanitatis complexi fuisse deprehenduntur, sit unus pro omnibus is, de quo supra mentionem fecimus, Gregorius, Turonensis antistes, vir cum sede ac loco, tum pietate ac doctrina clarissimus. Quam vero ipse diligeret Fortunatum, ac quanta inter utrosque amicitia ac familiaritas intercederet, tam multae et crebrae ad illum scriptae hujusce litterae seu carmina declarant in quibus [Col. 0041D] is haud secus quam in parentem se affectum esse ostendit, ac vicissim illius praecipuum erga se studium et benevolentiam contestatur. Cum autem, regionum intervallo sejunctus, minus quam vellet ipsi adesse et ejus praesentia frui posset, desiderium suum litterarum frequentia compensabat. Ut enim ipse de se profitetur, l. V, c. 14, scribens ad eumdem Gregorium:

68. Hujus suasu plura scripsit aut edidit Fortunatus, quae, nisi ejus hortatus et impulsus accessisset, fortasse perpetuis in tenebris ac oblivione posteritatis [Col. 0042A] jacuissent. Quanti vero Gregorius faceret scripta Fortunati, ac quanti interesse arbitraretur eadem publicam in lucem proferri, inde intelligi potest, quod non leviter cum ipso agendo, sed obtestando et adjurando ab eo contenderit, quo carmina sua et alia Opuscula in unum volumen colligata evulgaret. Id ex ipsius Fortunati testimonio discimus, ita scribentis ad Greg., lib. I, cap. 1: Unde, vir apostolice, praedicande papa Gregori, quia viriliter flagitas ut quaedam ex opusculis imperitiae meae tibi transferenda proferrem, mearum nugarum admiror te amore seduci; ac rursus: Sed quoniam humilem impulsum, alacriter acrius renitentem, sub testificatione divini mysterii, et splendore virtutum beatissimi Martini, conjurans, hortaris sedulo ut contra pudorem [Col. 0042B] meum deducar in publicum, etc. Libro vero V, cap. 5, se item ab eo ad scribendum incitatum scribit iis verbis: Instigas, Pater optime, seria curiositate, sincera tamen dulcedine, carmine elinguem proloqui, et currere pinguem versu pedestri. Eadem fere scribit, l. IX, c. 6.

69. Atque haec inter carmina quae tunc edidit Fortunatus plura sunt quae ad Gregorium ipsum scripta fuerunt, atque ejus virtutum laudem et commendationem complectuntur. Ac inter caetera illud eminet in primis, quod exstat lib. V, cap. 3, scriptum ad cives Turonenses, quo iisdem Venantius gratulatur, quod Gregorius Ecclesiae illius episcopus creatus fuisset, ac bona iis omnia ex pontificis sui adventu ac praesentia ominatur.

[Col. 0042C] 70. Qua vero in se munificentia ac liberalitate idem Gregorius esset, passim suis in carminibus declarat, atque ut de caeteris taceam, lib. VIII, cap. 25, memorat sibi ab illo agellum praestitum fuisse ad alimoniam ac caeteros sumptus, in quo munificentiam ejusdem confert cum liberalitate sancti Martini, cum hic de parte chlamydis suae nudum et egentem contexit, his versibus:

71. Ejusdem vero in se collata munera ac beneficia summatim complectens, l. VIII, c. 23, eorum magnitudinem ac numerum exprimit, inquiens:

72. Quid autem reliquos enumerem quos sui amicos ac patronos habuit in Gallis Fortunatus? Reges dico ac principes viros, quibus tam acceptum atque omni tempore jucundum et charum eumdem fuisse, permagnum, meo quidem judicio, cum ingenii ejus et doctrinae, tum vitae integritatis, atque etiam cujusdam [Col. 0043A] in familiari consuetudine urbanitatis ac festivitatis, est testimonium. Supra jam diximus quam is Sigiberto, regi Austrasiae, gratus esset et jucundus: cui addendi ejusdem fratres, Charibertus, Guntramnus, Chilpericus, et Sigiberti filius (qui postea Austrasiae regnum tenuit), Childebertus, cum reginis suis Brunichilde, Gelesuintha, Fredegunde, ac regiis familiis, apud quos Fortunatum in honore ac pretio fuisse, tot de his atque ad ipsos scripta poemata passim testantur.

73. Jam vero praeter Gogonem, Lupum, Magnulphum, Jovinum, et alios de quibus supra mentionem feci, Mummulenus etiam, vir illis temporibus dignitate praestans, et inter suos nobilissimus, amicissimus Fortunati fuit. Hic illum egregie laudat l. VII, [Col. 0043B] c. 14, ac l. IX, c. 2, scribit ad eumdem consolatoriam epistolam pro morte puellae filiae. Item Papulus, vir apud Sigibertum potentissimus, Berulfus, Condo, Gundoarius, Boso, Galactorius, Chrodinus, Mummolus, et alii cum virtute ac dignitate praecellentes viri, tum apud reges suos honorati et gratiosi, praecipua benevolentia eumdem prosecuti deprehenduntur. Quod autem ad ejus commendationem, meo quidem judicio, valere plurimum debet, illud est, quod cum illorum quos nominavi plerique varia fortuna usi interdum sint, ac nonnulli vel in reges ipsos conspiraverint, aut ab iisdem defecerint, alii gravibus de causis suspecti et offensi locum suum et gradum amiserint, et exsilio aut morte multati miserrime interierint, unus pene Fortunatus, [Col. 0043C] nulla unquam de causa accersitus aut suspectus legitur fuisse, nec eorum quos amicissimos et conjunctissimos habebat calamitas illi qua apud Reges fruebatur gratiae offecit aliquando: quod magno indicio est ita eumdem nobilissimorum virorum amicitias coluisse, ut idem alienis a persona sua et gradu negotiis sese non immisceret, atque, ab omni partium studio alienus, quod suum erat opus persequeretur, pacis atque otii amicus.

74. Spatium vero temporis aliquod habitavit Fortunatus in ea Britanniae minoris parte quae ad Oceanum posita, ejus fluctibus alluitur ac cingitur. Sic enim ipse scribit ad Felicem Namnetensem, l. III, cap. 4: Oscitante me prope finitima pelagi blandimento [Col. 0043D] naturalis torporis in lecto, et littorali diutius in margine decubante, subito per undifragos vestri fluctus eloquii, quasi scopulis incurrentibus elisa, salis spargine me contigit irrorari. Idem scribens ad Druconem Diac., lib. III, cap. 33, haec ait:

75. Quaerendum autem videtur quanam maxime de causa idem in oras illas ac littora secessisset? Qua in re si licet conjicere aliquid, illud primum animadverto, solemne tunc temporis plerisque viris religiosissimis [Col. 0044A] fuisse ut per annum, ac sacro maxime quadragesimali tempore, in locum quempiam ab hominum frequentia remotum secederent, in quo precibus soli ac jejuniis vacarent. Ita de sancto Senoch narrat Greg. Tur., lib. de Vitis Patrum, cap. 15, quod a die sancti Martini, usque ad Natalem Christi diem, et rursus quadraginta ante Pascha diebus cellula vivebat inclusus; itemque de Berecundo ⁜ a , pontifice Ambianensi narrat auctor Gregorio coaevus, quod secretum in locum recedebat, ut sacro quadragesimali tempore divinarum rerum contemplationi vacaret impensius.

76. Porro eam ad rem aptissimae occurrebant insulae, quae, mari undique circumfusae, frequentiores hominum arcebant accessus. Hinc de Palladio, Santonensi [Col. 0044B] episcopo, narrat Gregorius, lib. VIII Hist. Franc., cap. 43, quod ipse Quadragesimae tempore in insulam maris, orationis causa, secessisset. Sanctus Marculfus etiam, abbas Nantensis, in quamdam insulam quotannis confugiebat, quatenus ibi super illud sacrum tempus quadragenarium corpus rigidius solito maceraret, et quo ab hominum conspectu esset remotior, eo ad vigilias, orationem, jejuniaque exercenda aptior, atque expeditior esset, ut legitur in ejusdem Vita, n. 12, quae relata est saec. I Bened., pag. 128. Porro vel aetate divi Ambrosii quam frequentari insulae solerent ab his qui, pietatis causa, sola ac secreta in loca cupiebant secedere, indicat ipse Ambrosius in Hexam. l. III, c. 5, iis verbis: Quid enumerem insulas . . . in quibus ii qui se abdicant intemperantiae [Col. 0044C] saecularis illecebris, fide continentiae proposito, eligunt mundo latere, et vitae hujus declinare dubios anfractus? Mare est ergo secretum temperantiae, exercitium continentiae, gravitatis secessus, portus securitatis, tranquillitas saeculi, mundi hujus sobrietas, tum fidelibus viris atque devotis incentivum devotionis, ut cum undarum leniter alluentium sono certent cantus psallentium, plaudant insulae tranquillo fluctuum sanctorum choro, hymnis sanctorum personent.

77. Quae cum ita sint, adducor ut credam vel Fortunatum in quampiam insulam secedere aliquando consuevisse, idque forte sacro Quadragesimae tempore, in qua, ab hominum turba remotus, atque omnibus vacuus negotiis, jejuniis ac precibus studiosius [Col. 0044D] instaret. Quod enim ipse in aliqua insula vixerit, ex ejusdem verbis intelligi potest, quibus ad Placidinam scribit, lib. I, cap. 17, hoc modo:

78. Quanquam vel ea fortasse fuit causa cur Fortunatus insulas, sive alia maritima loca, peteret aliquando, quod is sanctissimorum hominum, qui illis in regionibus habitaverant, ac rerum ab iisdem gestarum monumenta quaereret, quibus cum ad pietatem accenderetur, et acueretur ad imitationem similitudine exemplorum, tum actas ab iisdem Vitas conscriberet. Quod in primis solemne eidem fuisse, [Col. 0045A] cum tot ab ipso elucubratae Vitae sanctorum testantur, tum haec ejus verba confirmant, quibus ipse de se profitetur, lib. II, cap. 12:

79. Ac sane non obscurum ejus rei indicium ipse nobis praestat Fortunatus, l. I, c. 17, ad Placidinam scribens hisce verbis:

80. P. Browerus (cui et cl. vir Joseph. Liruti assentitur) arbitratur Radegundem secutam Fortunatum fuisse, ac in eadem cum ipso aut certe proxima insula interea habitasse. Ea vero ratione ducitur, quod scribens Fortunatus ad Felicem, episcopum Namnetensem, in eadem epistola, in qua dicit se oscitari prope finitima pelagi, refert ipsius Felicis verba, quibus antea ad sese scripserat: Ipsum Radegundis [Col. 0045C] muro charitatis inclusum vivere.

81. Sed id mihi tanti esse non videtur quamobrem credamus Radegundem, ejus regulae ad quam mores suos conformaverat ac sui propositi oblitam, unquam e monasterio egressam esse, ut alio concederet. Ipsa siquidem regulam sancti Caesarii Arelatensis episcopi sequebatur, in qua, art. 5 recapit., diserte cautum fuerat: Ut nulla ex vobis (monialibus) usque ad mortem suam de monasterio egredi permittatur, aut per se ipsam praesumat exire. Hinc de Radegunde scribit Baudonivia in ejus Vita, num. 28, quod instituerat ut nulla vivens foras monasterii januam egrederetur. Quin ipsamet Radegundis, in epistola ad episcopos Galliae (quam legere est apud Greg. Tur., l. IX Hist. Franc., c. 42) , implorat eorum auctoritatem adversus [Col. 0045D] moniales illas quae extra regulam exinde (e monasterio) egredi tentavissent. Postremo eadem in libro de Excidio Thoringiae sic a Fortunato loquens ad Hamalefredum, patruelem suum, inducitur:

82. Porro ex illa quae Radegundem inter ac Fortunatum interfuit necessitudine, Browerus conjicit eumdem monasticem amplexum fuisse, ac fortasse regulam sancti Caesarii, episcopi Arelatensis, secutum esse, in quam praecipuum exstitisse Radegundis studium [Col. 0046A] testatur idem Fortunatus, de illa scribens, lib. VIII, cap. 6:

83. Addit Browerus eumdem, more veterum anachoretarum, fiscellas texere solitum, e quibus unam mittens ad Radegundem et Agnetem, l. XI, c. 13, sic eas alloquitur:

84. Atque his Broweri conjecturis vel illud addere placet, quod a cl. Ruinart animadversum est in praef. ad Op. Greg. Tur., n. 35, inquiente: Monasticus ordo, jam tempore Gregorii, ita erat clericatui conjunctus, ut idem fuerit monachum esse ac clericum. Aliquam etiam ex eo conjecturam facere possumus, quod, cum is, lib. IV Vitae sancti Martini, de Paulo, Aquileiensi episcopo, scribat:

[Col. 0046C] 85. Sane Radegundis praeter illud suum monasterium mulierum, quod Agneti regendum tradiderat, et in quo ipsa vivebat, aliud virorum apud Turonos exstruxerat. Quin et Pictavis basilicae sanctae Radegundis aliud monasterium virorum adjunctum fuisse constat ex Baudonivia, lib. Vitae sanctae Radeg., num. 19 et 31, in quo credibile est Fortunatum etiam, sive exemplo ac imitatione, sive incitamento et hortatu Radegundis, monachum egisse ut et illi praesto esset, si quid ejus consilio et opera indigeret, et vitae consuetudine ac instituto ad ejus vitae similitudinem propius accederet.

86. Quamvis autem plurima exstiterint Fortunati officia in Agnetem ac Radegundem, quibus nunquam [Col. 0046D] ejus diligentia ac sollicitudo videtur defuisse, non minora tamen pietatis ac sedulitatis officia Ecclesiae Pictaviensi, cujus clero (ut ante diximus) ascriptus fuerat, praestitisse dicendus est. Neque vero sine praeclaris illam in Ecclesiam meritis vir, praesertim advena, supremam ipsius Ecclesiae sedem aliquando adipisci potuisset.

87. Mirandum est autem nonnullos exstitisse qui inficiati sint Venantium Fortunatum episcopum fuisse unquam, aut alium Fortunatum comminiscantur, ad quem munus illud delatum fuisse asserant, a nostro plane diversum. Qui ea maxime ratione ducuntur, quod Gregorius Turonensis, quoties ejus mentionem facit nonnisi presbyterum illum nominet. At duo gravissima ac certissima monumenta evincunt [Col. 0047A] Fortunatum nostrum episcopum, et quidem Pictaviensem fuisse. Nam primo Baudonivia, monialis monasterii Pictaviensis, coaeva Fortunato, sic de ipso scribit in prolog. Vitae sanctae Radegundis: Non ea quae vir apostolicus, Fortunatus episcopus, de beatae Vita composuit iteramus. Quis autem asserat Vitam beatae Radegundis, quae alteri scriptae a Baudonivia solet praefigi, a nostro Venantio Fortunato non fuisse conscriptam? Deinde Paulus Diac., lib. II Hist. Long., cap. 13, sic de ipso scribit: Novissimeque in eadem civitate (Pictavis) primum presbyter, deinde episcopus ordinatus est. Jam vero Paulus diaconus a Carolo Magno, postquam hic Longobardorum regnum in Italia exstinxerat, abductus in Gallias, cum et Pictavum ad tumulum Fortunati venisset, [Col. 0047B] ex certis monumentis rem omnem discere potuit.

88. Quod vero Greg. Turonensis nonnisi presbyterum eum appellet, nihil negotii ea res facit, cum Fortunatus nonnisi extremo vitae suae tempore, ut infra dicemus, Pictaviensis episcopus creatus sit, quo tempore Gregorius non solum ediderat libros suos, sed etiam vita functus fuerat, ut suo loco ostendemus. Atque isthaec fuit causa cur ejus opera Gregorio Turon. nuncupata presbyteri Italici, non episcopi Pictaviensis, nomen praeferant.

89. Quo vero anno Fortunatus sedem Pictaviensem conscenderit, difficile est definire ⁜ a . Quo scilicet tempore decessit Radegundis (quae obiit an. 587, teste Gregor. Turon., lib. IX Hist. Franc., cap. 2) Pictaviensem Ecclesiam adhuc regebat Mauroveus, [Col. 0047C] ex testimonio ipsius Gregorii, qui cap. 106 lib. de Gloria conf., testatur se, Mauroveo absente, curasse funus ac sepulturam beatae Radegundis. Mauroveum excepit Plato an. 592, qui ad illam sedem evectus est, adhuc superstite Gregorio, cujus fuerat discipulus. Hinc quo die Plato Pictaviensis episcopus constitutus est, sic de illo cecinit Fortunatus lib. 10, cap. 18.

90. Exstat lib. IV Op. Fort., cap. 25, poema scriptum ab eo in funus Theodechildis reginae, quae ad an. 598 fato exstincta est, ut ostendit cl. Pagius, ad illum annum, num. 4. Non multo itaque postquam illud epithaphium scripsit, renuntiatus est episcopus Pictaviensis, jam inclinata ad senectutem aetate. Cum enim is annos circiter triginta sex natus venerit [Col. 0048A] in Gallias, ac triginta quatuor alios exegerit in hoc regno, antequam episcopus fieret, constat ad illum pervenisse dignitatis gradum, cum jam devexus esset ad senectutem.

91. Locum illum adeptus Fortunatus, cum vitae innocentia et virtutum exemplo, tum doctrina plurimum, gregi suo profuit. Exstant jam ejusdem Expositiones in Symbolum et Orationem Dominicam (L. X, c. 1, 2) , quas ille ad eum finem elucubrasse videtur, ut eas plebi suae recitaret, quarum in altera haec ait inter caetera: Inde retinentes ejus (Orationis Dominicae) mysteria, et quam multa sint in brevitate collata, propter aedificationem Ecclesiae, paucis docemur explicare, quia tunc nobis melius placebunt auditu, cum patuerint intellectu. Itaque ad ipsum veniamus [Col. 0048B] sanctae Orationis sermonem, etc. Quibus in verbis Pastoris gregem suum instituentis persona satis ostenditur.

92. Non multos vero annos Pictaviensi Ecclesiae praefuit Fortunatus, cum eidem jam demortuo successerit Caregisilus, et hunc Ennoaldus exceperit, qui ad an. 615 Pictaviensem Ecclesiam regebat, de quo legendus Cointius ad hunc annum, num. 27. Fortunatus itaque, septimo ineunte saeculo, e vita excessisse dicendus est; ac Pictavis in basilica sancti Hilarii (ut narrat Paulus Diac. loco saepius citato) digno tumulatus honore quiescit. Cujus ad tumulum cum idem Paulus, venerationis ac pietatis causa, accessisset, sequens epithaphium, rogatu Apri, ejus loci abbatis (ut ipse refert de sese) scribendum contexuit:

93. Porro Fortunatus cum ob pietatem ac sanctimoniam, tum ob ornamenta ingenii atque doctrinae, commendari plurimum consuevit, ut tot pene habuerit virtutis suae praecones, ac testes, quot de illo scripsere. Certe tot in Gallia Germaniaque clarissimi [Col. 0048D] sanctitate viri, inter quos celeberrimi illius aetatis episcopi, cum Fortunato intima amicitia ac familiaritate conjuncti, in primis vero Radegundis et Agnetis, quae tam singularis pietatis laude illis temporibus floruerunt, tanta cum Fortunato necessitudo et charitas, satis declarant qua is existimatione esset in Galliis, quaeque de ejusdem virtute esset omnium opinio.

94. Itaque mirandum non sit Baudoniviam apostolicum illum virum appellasse: Paulum Diaconum, cum venisset in Gallias, ejusdem tumulum, ut ipse de se profitetur, orationis causa invisisse, atque eumdem sanctum et beatum in illo carmine quod ad ejus sepulcrum elucubravit nominasse, ac implorasse [Col. 0049A] ut sibi apud aequum judicem eximiis meritis patrocinaretur. Ex quibus intelligi potest eam quae tunc de Fortunati sanctitate opinio in Galliis fuit, vel ad posteriores aetates, perpetua hominum consensione, pervenisse.

95. Ipsum deinde Fortunatum inter imagines sanctorum Augustanorum relatum legimus iis verbis: Sanctus Fortunatus ex presbytero Italico, episcopus Pictaviensis; quem honorem eidem tributum censent nonnulli, quod eam ad urbem, in suo illo per Germaniam itinere, accesserit, ut cineres sanctae Afrae ibi conditos veneraretur; ac forte, spatium temporis aliquod ea in civitate commoratus, egregiae virtutis specimen aliquod dederit (L: 4 Vitae S. Mart.) . Idem invocatur in litaniis sancti Cypriani extra muros [Col. 0049B] Pictavienses, ut ex illius Ecclesiae sacris monumentis ostendit Andreas Suassaius ad calcem Martyrologii Gallicani. Qua de re legendus Cointius, ad an. 599, num. 28, et Pagius, ad an. 568, num. 4. In vetustissimis etiam precibus, seu litaniis, solitis a Carolo Calvo recitari, inter caeteros sanctos episcopos vel Fortunati nomen expressum reperitur his verbis: Sancte Fortunate, ora pro nobis, uti apparet ex antiquissimo Ms., quod edidit Stephanus Balutius in app. ad Cap. Regum Franc., cap. 94. Postremo ejusdem Festum in Ecclesia Pictaviensi sub ritu duplici celebratur ad diem 14 Decembris, ut referunt Sammarthani in Gall. Christ., t. II, p. 1151. Legendus et Suassaius in Mart. Gall. II, p. 13, Kal. Jan.

[Col. 0049C] 96. Atque haec externa sunt de pietate ac religione Fortunati testimonia. Si autem ejus scripta, sive prosa, sive versu, elucubrata, legantur, nihil fere aliud illa quam egregiam in Deum ac beatam Mariam, Divosque omnes, pietatem et reverentiam prae se ferunt, tum in virtutibus hominum ac praeclaris meritis celebrandis alienum ab omni invidentia singulare studium ac sedulitatem. In iisdem ubique digna Christiano homine, ingenuitas ac morum simplicitas apparet, in colendis amicitiis singularis innocentia ac fides, tum praecipuus aequitatis honestatisque amor ubique expressus perspicitur. De se quoties loquitur, non modo verbis non effert ea ornamenta quae alii in ipso admirabantur, sed etiam totus est in eisdem occultandis, aut extenuandis, idem in caeteris ornandis, [Col. 0049D] quos ulla virtutis laude praestare cognoverat facilis ac liberalis ostenditur.

97. Ejusdem vero in scribendo pietatem Ecclesia testimonio suo ac facto comprobavit, cum plures hymnos ab ipso concinnatos ad divina officia et sanctorum festa celebranda adhibuerit, et usu suo consecrarit, quos permultos fuisse (quamvis alii fortasse adhiberi desierint, alii auctoris sui ex incuria hominum et oblivione nomen amiserint) ex Paulo Diac. et Joanne Trithemio discere possumus, quorum alter hymnos singularum festivitatum compositos a Fortunato fuisse refert, alter hymnos ab eodem elucubratos septuaginta septem enumerat, quorum primus ille statuitur, qui incipit: Agnoscat omne saeculum, etc., qui exstat lib. VIII, cap. 3, Op. Fort.

[Col. 0050A] 98. Quod vero attinet ad ingenium et doctrinam Fortunati, etsi illud dem, ejusdem poemata iis leporibus ac venustatibus lita saepe non apparere quas delicatuli nonnulli persequi ac desiderare consueverunt, imo et quamdam interdum barbariem, ex temporum indole, prae se ferre concedam, idem tamen illud affirmo, cum aptis concinnisque sententiis tota fere illa contexta esse (quod plurimi faciendum est, non solum in soluta oratione, sed etiam in poesi), tum ne rude quidem, saltem in locis pluribus, aut impolitum dicendi genus ab eo adhiberi, quinimo tale quod interdum vel delicatiores aures delectare possit. Idem in affectionibus animi, pro temporum ac personarum natura, exprimendis (quod in primis artis et ingenii vim ostendit) maxime antecellit; nec [Col. 0050B] salis quidem et leporis expers, cum locus expostulat, deprehenditur.

99. Quod si quis forte id desiderat, ut elegantior interdum ac diligentior esset, idem meminerit oportet, ea in tempora illum incidisse, quibus diutinis bellis ac frequentibus Barbarorum incursionibus non solum Italia, in qua doctus et educatus fuerat, sed etiam, in qua deinceps vixit, Gallia vexata et afflicta saepius fuit, ut mirandum potius sit, si quid, ea aetate, cum caeteris in rebus, tum in Musis ac litteris, barbariem ac feritatem non redoleret. Si quid vero aliud, Musae certe quietem et otium desiderant, ac quamdam vacuitatem ab angoribus. Quocirca quid tandem festivum, ac laetum, et suis absolutum numeris, canere is poterat, qui, anxius ac sollicitus, [Col. 0050C] illud saepe quaereret:

100. Hisce adde quod is pleraque carminum non domi scripsit otiose, ut eadem seria cura ac diligentia elucubrare, ac, si quid minus commode exciderat, refingere ac limare subtilius posset, sed in itinere, aut navigans, aut equitans, fere effudit, aut inter barbaros homines, invitatus ad convivia, ex tempore profudit. Ut enim ipse de sese scribit ad Gregor. Turon., lib. I, cap. 1: Praesertim, inquit, cum ego [Col. 0050D] imperitus de Ravenna progrediens Padum, Athesim, etc., tranans, pendulus montanis anfractibus, Pyrenaeis occurrens, Julio mense nivosis, pene aut equitando, aut dormitando conscripserim. Ubi inter Barbaros longo tractu gradiens, aut via fessus, aut crapula brumali, aut frigore, Musa hortante, nescio gelida magis an ebria, novus Orpheus Lyricus, silvae voces dabam, silva reddebat. Quibus propterea se excusat ad Gregorium, quominus carmina sua ederet. Item in alia epistola ad eumdem Gregor., quae praefixa est quatuor libris de Vita sancti Martini, suum quoddam poema ad eumdem dicit mittere: quod in opere messium, id est, in ipsa messe, ait, ut praesens explicare portitor poterit, nec expedire licuit, nec tentare singula. Et addit: Totum illud opus (nempe quatuor libros de Vita sancti [Col. 0051A] Martini) versu intra hoc bimestre spatium, audax magis quam loquax, nec efficax, cursim et impolite, inter frivolas occupationes, sulcavi. Idem veniam rogat ad extremum, quod magnam lituram, in messe scribenti, pluvia superfudisset. Item prolixum poema, quod exstat lib. V, cap. 5, scriptum rogatu ejusdem Gregorii in laudem Aviti, pontificis Arvernensis, intra duos nec integros dies, se absolvisse scribit, cum instans portitor (ut ipse ait) per verba, sigillatim hianti fauce cadentia, quasi gravis exactor, non in me tam fenera solvere cogeret, quam pensare.

101. Ex quibus facile perspici potest Fortunatum, dum aliis fere negotiis distineretur, aut cum premeretur temporis angustia, poemata sua fudisse. Quocirca hinc quisque facile conjecturam facere debet [Col. 0051B] qualis et quantus poeta exstitisset, si melioribus temporibus fuisset natus, ac vacuus negotiis Musas domi colere otiose potuisset, cum in tanta barbarie vitaque tam occupata non modo non vulgaris, aut mediocris, sed plane bonus poeta ac sua aetate facile princeps evaserit.

102. Quid autem veteres senserint de ingenio doctrinaque Fortunati, ex corum testimoniis intelligi potest, quae suo loco a nobis ponenda sunt. Hic solum ejusdem amicissimi et aequalis Gregorii Turonensis testimonium liceat afferre, qui in epistola, quam praetexit quatuor libris de virtutibus sancti Martini, cum tanto operi quod aggressus fuerat perficiendo semet imparem dixisset: Utinam, ait, Severus aut [Col. 0051C] Paulinus viverent, aut certe Fortunatus adesset, qui ista describerent. Idem Fortunatum adjuravit sub testificatione divini mysterii, et splendore virtutum beatissimi Martini, ut poemata sua in unum collecta volumen ederet, utique plurimi interesse existimans ne diutius in silentio ac tenebris laterent, sed in communem fructum proferrentur. Eidem addendus Felix Namuetensis episcopus, qui scripserat ad Fortunatum ejus vocem nec acclamatione laudum superatam in ultimo orbis angulo personasse. Quibus ex verbis intelligi potest quaenam in tota Gallia esset de ingenio ejus ac litteris communis fama et existimatio.

103. Neque vero ejusdem opera in carminibus pangendis tantummodo aut sanctorum Vitis describendis praestitit, sed idem ne a theologicis quidem studiis [Col. 0051D] alienus fuit. Sane ejusdem in Orationem Dominicam explanatio prae caeteris declarat quo is sensu ac judicio esse theologicis in rebus. Item carmen 7 lib. VIII, quod . . . laudem sanctae Mariae virginis et Matris [Col. 0052A] Domini scriptum est, satis ostendit quam is versatus esset in theologicis disciplinis. Is tamen videtur hujusce scientiae laudem a se removere, scribens ad Martinum Galliciae episcopum, lib. V, cap. 1, his verbis: Plato, Aristoteles, Chrysippus, vel Pittacus, cum mihi vix opinione noti sunt, nec legenti Hilarius, Gregorius, Ambrosius, Augustinus, quos, si vel in visione noti fierent dormitanti, nec ego vere cognoscerem. Sed quid mirandum est hominem laudes suas occultandi sagacissimum haec scripsisse ad Martinum, qui in sua quadam ad eumdem epistola scripserat de Fortunato quod post stoicam peripateticamque censuram theologiae ac theoriae studio mancipatus fuisset? Certe is presbyter primum, deinde vel episcopus renuntiatus, diutius illa scientia carere non potuit ad [Col. 0052B] quam sibi comparandam vel exemplo Radegundis incendi poterat, de qua, ut refert Baudonivia in ejus Vita, num. 9, assidua rerum divinarum in meditatione assiduaque lectione diu noctuque versabatur.

104. Idem etiam (ut censet Joan. Joseph. Liruti) Graecarum litterarum expers non fuit quas forte Ravennae, in illo scientiarum omnium Lycaeo, didicerat, ac in Galliam deportarat. Ejus vero rei argumentum ab ipso profertur, quod is scribens ad Felicem, Episcopum Namnetensem, cujus eloquentiae admiratione se perculsum fuisse narrat, haec dicat: Credebam quasi sono Pindarico compactos tetrastrophos pedestri glutine suggilatos (Epistola praefix. lib. I Vitae S. Mart.) . Ac profecto is qui, scribens ad Gregor. Turon., [Col. 0052C] sic exorditur epistolam: Apud pietatis animum, quod opere minus inscribitur, dilectionis intuitu dilatatur. Nam ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΛΕΖΙ‚ ΔΙΑΕΡΕ‚Ι‚ ΠΑΡΑΙΝΕ‚Ι‚ et reliqua cratoribus et dialecticis permittantur, etc., haud videtur Graecarum litterarum ignarus fuisse. Postremo, quod meo judicio maxime facit ad rem, plura sunt in ejus scriptis quae Graecum dicendi leporem ac modum passim referant. Merito itaque reprehendendus Hilduinus abbas, qui, in epistola ad Ludovicum Pium, idcirco illum de natione Dionysii Areopagitae, de quo hymnum pulcherrimum scripserat, et ordinatione episcopatus mentionem non fecisse narrat, quia Graecae linguae penitus expers fuit. Atque haec de pietate, tum scientia Fortunati et ingenio, satis a me dicta existimo.

[Col. 0052D] Ut autem illa quae in ejus Vita retulimus, vel hominum doctissimorum qui de Fortunato, omni fere aetate, aliquid scripserunt auctoritate ac testimoniis comprobentur, placet hic elenchum eorum subjicere.

Testimonia

Auctores varii

Greg. Tur., lib. V Hist. Franc., cap. 8.

Si quis strenuus virtutes illius (sancti Germani Parisiensis), quas in corpore fecit, sollicite vult inquirere, librum vitae illius, qui a Fortunato presbytero compositus est, legens, cuncta reperiet.

Idem lib. I de Glor. martyr., cap. 42, agens de templo sancti Laurentii apud Brionas, et de trabe quae per miraculum creverat, etc, qua frusta excidebantur ad morbos curandos:

[Col. 0052D] «Quod, ait, Fortunatus presbyter his versibus prosecutus est: Laurentii merito, etc., multo plures exinde scripsit versiculos, quos ego praetermisi, hos tantum pro testimonio veri scribens, etc.»

Idem in epistola praefixa lib. quatuor de virtutibus sancti Martini.

Utinam, inquit, Severus, aut Paulinus viverent, aut certe Fortunatus adesset, qui ista describerent, etc.

De eodem Fortunato vel aliis in locis mentionem facit. Baudonivia sanctimonialis, in prologo ad Vitam sanctae Radegundis.

Non ea, quae vir apostolicus Fortunatus episcopus de beatae Vita composuit, iteramus, etc.

Paulus Diaconus, de Gestis Longobar., lib. II, cap. 13.

Sane quia hujus Felicis fecimus mentionem, libet quoque pauca nos de venerabili et sapientissimo viro Fortunato retexere, qui hunc Felicem suum asseverat socium fuisse. Denique hic, de quo loquimur, Fortunatus, natus quidem in loco qui Duplavilis dicitur, [Col. 0053B] fuit: qui locus haud longe a Cenitensi castro, vel Tarvisiana distat civitate; sed tamen Ravennae nutritus et doctus, in arte grammatica, sive rhetorica, sive etiam metrica, clarissimus exstitit. Hic cum oculorum dolorem vehementissimum pateretur, et nihilominus Felix iste, ipsius socius, pari modo oculos doleret, uterque ad basilicam beatorum Pauli atque Joannis, quae intra eamdem urbem sita est, perrexerunt in qua etiam altarium in honorem beati Martini confessoris constructum propinquam habet fenestram, in qua lucerna ad exhibendum lumen est constituta, de cujus oleo mox sibi isti, Fortunatus scilicet et Felix, dolentia lumina tetigerunt: illico dolore fugato, sanitatem, quam optabant, adepti sunt. Qua de causa Fortunatus in tantum beatum [Col. 0053C] Martinum veneratus est, ut, relicta patria, paulo antequam Longobardi Italiam invaderent, Turonis ad ejusdem beati viri sepulcrum properaret. Qui sibi, ut in suis ipse carminibus refert, illuc properanti per fluentilia menti, et Rounam, perque Osopum, et Alpem Juliam, perque Aguntum castrum, Dravumque, et Byrrum fluvios, ac Briones, et Augustam civitatem, quam Virdo et Lech fluentant, iter fuisse describit. Qui postquam Turonum, juxta votum proprium, advenit, Pictavis pertransiens, illic habitavit, et multorum ibidem sanctorum gesta, partim prosa, partim metrali oratione, conscripsit; novissimeque in eadem civitate primum presbyter, deinde episcopus ordinatus est, atque in eodem loco digno tumulatus honore quiescit. Hic beati Martini Vitam, quatuor [Col. 0053D] in libris, heroico in versu, contexuit, et multa alia, maximeque hymnos singularum festivitatum, et praecipue ad singulos amicos versiculos, nulli poetarum secundus, suavi et diserto sermone composuit. Ad cujus ego tumulum, cum illuc, orationis gratia, adventassem, hoc epitaphium, rogatus ab Apro, ejusdem loci abbate, scribendum contexui etc. (Vide hoc carmen in Vita Fort., num. 92.)

Hilduinus abbas, in epistola ad Ludovicum Pium, apud Surium, die 9 Octob.

Caeterum parcendum est simplicitati viri religiosi Gregorii Turonensis episcopi, qui multa aliter quam se veritas habeat, aestimans, non calliditatis astu, sed benignitatis ac simplicitatis voto, litteris commendavit. Patenter et quidem noscere possumus, non [Col. 0054A] adeo quaedam solerter eum investigasse, cum ei contemporalis, existens vir prudens et scholasticissimus Fortunatus, qui plura et frequenter ad eum scripserat, Hymnum rythmicae compositionis pulcherrimum de isto gloriosissimo martyre composuerit. In quo commemorat eum a beato Clemente destinatum, sicut in Latinorum paginis didicit. De natione autem ejus et ordinatione episcopatus mentionem non facit, quia linguae Graecae penitus expers fuit.

Hincmarus, in Vita sancti Remigii episcopi Rhemensis in praef., num. 2.

Egidius, post beatum Remigium, quartus istius civitatis episcopus quemdam virum religiosum, nomine Fortunatum, metricis versibus insignem, quia multis potentibus et honorabilibus viris, in his Gallicis [Col. 0054B] et Belgicis regionibus, per diversa loca, tunc vitae ac scientiae suae merito invitabatur, petiit de eodem libro, cothurno Gallicano dictato, aperto sermone aliqua miracula, quae in populo recitarentur, excipere, etc.

Inter inscriptiones beati Flacci Alcuini in quodam monasterio (Forte, Nobiliacensi) sequens carmen habetur inscriptum:

[Col. 0054C] Ita reperitur allatum poema in Edit. Ratisb., an. 1777, adornata per illustrissimum et reverendissimum virum Frobenium S. R. I. principem, et ab. ad sanctum Emmeramum.

Flodoardus, Hist. Rhem. Eccl., l. II, c. 2.

Fortunatus Italicus apud Gallias in metrica insignis habebatur.

Aimoinus, l. III Hist. Franc., c. 13.

Fortunatus, qui in rhetorica metricaque arte famosus habebatur, ab Hesperia in Gallias transiens, Pictavis episcopus ordinatur. Hic multorum Vitas passionesve sanctorum, partim prosa, partim metro, composuit, ad amicos quoque singula disticha elegans orator conscripsit. Unde Sigiberto regi elegiacum [Col. 0054D] misit carmen, congratulans ei in nuptiis Brunichildis. Quem cum sors librum, ad diversos ab eo sibi familiares conscriptum, manibus intulisset meis, in eo fecunditatem viri, dulcemque affabilitatem satis admiratus sum.

Regino, in Chron., l. I.

Fortunatus poeta in Galliis insignis habetur.

Sigibertus, in Chron., ad an. 575.

Fortunatus poeta veniens ab Italia claret in Gallia.

Idem, de Script. Eccl., c. 45.

Fortunatus, natione Italus, liberalibus artibus eruditus, a dolore oculorum virtute Martini Turonensis episcopi sanatus, et pro hac causa ad Turones venit; et ad Pictavos progressus, primo ibi presbyter, deinde episcopus consecratus est. Scripsit metrice [Col. 0055A] Hodoepericum suum; scripsit metrice quatuor libros de Vita sancti Martini, et multa alia, et maxime hymnos singularum festivitatum. Ad singulos amicos composuit versus suavi et diserto sermone.

Vincent., Spec. lib. XXII, c. 126, ex Hug. Floriac.

Fortunatus vir egregius,

Qui ab Italia Turonos adveniens, actus beati Martini IV libris, heroico contexuit metro. Verum inde assumptus, Pictavorum ordinatus est episcopus. Scripsit autem etiam Vitam beati Hilarii Pictaviensis, et Vitam beati Maurilii Andegavensis. Hujus est illa sententia brevis et utilis:

Petrus de Natalibus, in catal. Sanct., lib. IX, cap. 65.

Fortunatus, episcopus Pictaviensis, claruit tempore Justini imperatoris junioris. Qui natione Italus, primo poeta, deinde in praefatae urbis episcopatum sublimatus, vir egregius, ingenio clarus, sensu celer, ore suavis.

Platina, in Vita Joannis Tertii papae.

Fortunatus, vir singularis litteraturae et eloquentiae, Gallos ad mitiorem cultum redegit scriptis et exemplo. Ad Sigibertum enim eorum regem libellum de gubernando regno perscripsit, ac beati Martini vitam eleganter composuit.

Joannes Trithemius, lib. de Scriptor. Ecclesiasticis.

Fortunatus episcopus Pictaviensis, natione Italus, [Col. 0055C] vir in divinis Scripturis doctus, et in saecularibus litteris eruditissimus, ingenio subtilis, eloquio disertus et nitidus, carmine et prosa excellens, inter cunctos suae aetatis doctores non minus sanctitate conversationis quam scientia eruditionis clarus effulsit. Hic virtute sancti Martini a dolore oculorum liberatus pro agenda gratiarum actione, Turonem ad ejus sepulcrum venit, et, Pictavos progressus, primo presbyter, deinde episcopus ibidem ordinatus, magna doctrina et religione claruit. Scripsit eleganti carmine multa utilia et devota opuscula, de quibus ego tantum vidi subjecta.

Ad sanctam Radegundem, regis Thuringorum ultimi filiam, et regis Francorum captivam, postea Pictaviensis coenobii abbatissam, versu hexametro: [Col. 0055D] Excidium Regni Thuringorum, l. I: Conditio belli tristis. Ad Jovinum de Radegunde, l. I: Aonias avido, qui lamb. Ad Justinum juniorem, l. I: Gloria summa Patris, Natique. Ad Sophiam Augustam, lib. I: Cui meritis compar. In persona Radegundis, l. I: Post patriae cineres. In laudem Martini episcopi, l. I: Lumen apostolicum. De Leontio venerabili episcopo, l. I: Inter quos genuit. De eodem laudis, l. I: Agnoscat omne saeculum. Hymnorum septuaginta septem, l. I: Agnoscat omne saeculum. De miraculis sancti Martini, l. IV. Vita sancti Hilarii Pictaviensis, l. I. Hodoeporicum viae suae, l. I. Vita sancti Maurilii episcopi, l. I. Epist. ad diversos, l. I. Carminum ad amicos l. I: Rex regionis apex, etc. Alia quoque multa composuit, quae cum brevia sint, sub librorum nomine [Col. 0056A] nolui consignare. Plura enim epitaphia et versus breves scripsit, quos vidi. Claruit sub Justino juniore Aug., an. Domini 570.

Petrus Crinitus, libro quinto de Poetis Latinis.

Venantius Honorius Fortunatus inter Christianos poetas relatus est; et cum ingenio, atque moribus longe praestaret, Ravennae eruditus traditur, magnaque diligentia in Latinis litteris institutus. De hoc Fortunato referuntur permulta apud eos auctores qui de gestis Gallorum annales composuerunt. Neque desunt qui scribant illum diu versatum in Gallia, et ob egregiam eruditionem optimumque ingenium pontificem Pictavorum factum. Plura ac varia opera edidit, quibus ingenii facilitatem, minimeque imparem doctrinam, demonstrat. Leguntur adhuc ejus [Col. 0056B] poemata et hymni complures, qui magnopere commendati sunt a nostris grammaticis. Sed et libros quatuor fecit de gestis divi Martini versibus hexametris, praefatus tali opere se imitari Christianos poetas, ut Alchimum, Prudentium, Juvencum, Paulinum, et alios plures. Idem Fortunatus maximo affectu, singularique benevolentia prosecutus est Gregorium pontificem, Euphronium, atque Felicem, ut alios omittamus. In pervetustis exemplaribus additum est nomen Clementiani, quod ab his probari poterit, qui paulo accuratius antiquitatem perscrutari voluerint.

Hieronymus Bologni, in electis elegiacis ex libro XII promiscuorum, num. 23.

Orlendius, Orbis sacri et profani illustrati part. II, vol. I.

Viros praestantissimos (Tarvisius) genuit, atque in iis maxime excelluerunt . . . . Venantius Fortunatus, episcopus Pictaviensis, Christianae poeseos nobile decus, qui se Tarvisio oriundum hisce carminibus indicat:

Joannes Antonius Oliva, Tarvisinus Bononiae artistarum rector, in oratione de laudibus patriae recitata an. 1537, ex Ms. quo usus est doctissimus et eruditissimus vir Rambaldus de Azzoniis, Tarvisinae Ecclesiae canonicus, a quo hoc testimonium accepimus.

Haud est silentio involvendus Fortunatus Tarvisinus, ipsius Felicis socius, quem merito Fortunatum censemus. Pythagoras enim, ille primus philosophiae [Col. 0057A] nuncupator, inter plurima quae humano generi saluberrima documenta praecepit, praesertim monet, Deum religione colendum esse, animum disciplinis excolendum, quae duo sociali nodo connexae, procul dubio fient beatitudinis effectrices, quippe religio, vitiorum expultrix, Deo nos conciliat, et vinculo pulcherrimo connectit. Doctrina vero, virtutis indagatrix, imo ipsa virtus animos nostros exornat, et alit, venustat, fovet, ac moderatur. Hic utriusque admirabilis cultor ita religioni deditus fuit, quod eo episcopo Pictavorum gens in Gallia, jure optimo, gloriatur; ita etiam doctrina decoratur, quod inter eloquentissimos oratores suavissimosque poetas non postremus habeatur.

Card. Baronius, ad an. 825.

Sed quam male gloriantur de majorum consuetudine (qui sacris imaginibus adversantur), sat erit si testificatione sanctissimi viri Martini, et assertione Venantii Fortunati, viri quidem sancti, doctique Pictaviensis episcopi, qui ambo Gallicanam Ecclesiam, illustrarunt, perspicue demonstremus receptum antiquitus Deoque gratum esse cultum sanctarum imaginum, etc.

Gaspar Barthius, in adversariis Comment., l. v, c. 12.

Is poeta, Venantium dico, mirifico et admirabili ingenio fuit, temporibus et gentibus eloquentiae iniquissimis editus, ut fere fit, magnitudine ingenii sermonem etiam pejus corrupit quam unus et alter non pari felicitate naturae editi. Multa tamen habet variam [Col. 0057C] lectionem arguentia, et non mediocrem eruditionem, quare non plane nobis insuper habendus videtur . . . . . . . . . . . . . De eruditione autem hujus praesulis, quod dixi, facile auctores probant, quos nominatim citat: Homerus, Menander, Aratus, Cato, Pythagoras, Chrysippus, Plato, Cleantes, Ovidius, Virgilius, Horatius, Cicero, Pindarus, Sappho; denique quicunque celebriores inter Graecos, Latinosque Patres, quorum tam gentilium quam Christianorum non solum nomina ponit, sed phrasim saepius exprimit, doctrinamque numeris concludit. Adde non vulgarem historiae et geographiae eo tempore notitiam; adde physices non infelix studium, ut ex herbarum, gemmarum, arborum, aromatum speciebus constat, de quibus commode et erudite loquitur, etc.

Idem lib. XLVI, cap. 3.

Qui Venantium Fortunatum ediderunt, multum gratiae promeruerunt ab omnibus aetatum Christianarum lectoribus. Infinita enim sunt ad clarorum virorum, urbium, populorum, morum et historiae illustrationem, utilissima in illo maximi ingenii vate, nec infeliciter ab iisdem ex parte enarrata atque exposita. Tamen non sine nota properati nimis operis, quae ad intellectum ejus pertinent quoad genera dicendi et stylum ipsum, etiam loca mendis inquinata parum eidem contulerunt. Atque talis qui in hunc poetam notas elaboraverit, non solum ipsum, sed omne ipsius saeculum, cum universis sequentibus adjuverit. Ad hunc enim Fortunatum, velutad Calliopium quemdam [Col. 0058A] magistrum, et coryphaeum musicorum modulaminum, respexit omnis sequentium poetarum chorus.

Card. Bellarminus, in lib. de Script. eccl., ad an. 570.

Venantius Fortunatus episcopus Pictaviensis floruit doctrina et sanctitate tempore Justini junioris, etc.

Antonius Godeau, Hist. Eccl. t. IV, lib. II, postquam Fortunati patriam retulit, et ejus iter in Gallias, haec subdit:

Sa principale profession dans les premieres années de sa vie fut la poesie latine, et si on considère la barbarie de son temps, il est digne de quelche loüange; il est vray, que l'on accuse d'avoir loüè Fredegonde, Brunehaud, e d'autres Princes, qui etaient plûtot dignes de censure, que d'éloge. Mais il faut l'excuser vivant alors dans leur Cour, ou il [Col. 0058B] ne subsistoit, que par sa plume.

Vossius, de Hist. Lat., lib. XI, cap. 22.

Fortunatus poeta, prout tempora illa erant, nobilis fuit.

Andreas de Saussay, in Martyr. Gall., part. II, XIII Kal. Januar.

Beatus Venantius Fortunatus Pictaviensis episcopus, vir in quo ambigitur magis ne doctrina et pulchritudo ingenii quam vitae sanctitas praecelluerit, ut qui encomiastes sanctorum suo aevo praecipuus, eorumdemque studiosus imitator, ac omnipotentiae supernae majestatis praeco perelegans, operumque Dei in sanctis mirabilium enarrator gravissimus, exacta in omni pietatis studio et actu aetate, senio [Col. 0058C] non tam quam sanctis exercitationibus fractus, quam cum in assidua sacri muneris exsecutione, tum in Christianae sapientiae cultu et egregiorum operum exaratione subiit, fine beato consummatur, atque ad lauream coelestem progreditur, ab amicis illis aeterna in tabernacula excipiendus quos sibi non de iniquitatis mammona, sed ex doni scientiae penu, gratiaeque ac pietatis fenore justissimo comparavit . . . quo titulo sancti, et si minime recensetur in Hagiologio Romanae Ecclesiae, merito tamen dudum inter sanctos connumeratum solertissimi sanctorum indagatores testantur. Et revera pridem in Aquitania honoribus sanctis qui beatis deferuntur celebratus est.

Cointius, ad an. 599.

[Col. 0058D] Fortunatus ut eruditione, ita pietate emicuit, invocaturque in litaniis monasterii sancti Cypriani extra muros Pictavienses, ut ex sacris Ecclesiae Pictaviensis monumentis refert Andreas Suassaius ad calcem Martyr. Gall.

Dupinius, in nova Bibliotheca auctorum eccl., t. V.

Fortunat a passè en son temps pour un excellent Orateur et pour un bon Poete: et ce n'est pas sans raison: car non seulement il surpasse tous les autres Poetes de son siecle, mais il approche de ceux d'un meilleur non pas a la veritè par la purete des expressions, ni par la beaute des vers, mais par le tour poetique, et la facilitè merveilleuse avec la quelle il escrit en vers.

Muratorius, Anecdotorum Latinorum t. II.

Fortunatus hic memoratus alius a Fortunato non est, quem infulae Pictaviensis Ecclesiae, quem Christianae poetices ornamenta, aeternitate donarunt: plura ab eo profecta ingenii ac eruditionis monumenta ad nostram usque aetatem servata sunt non sine magna illius commendatione, quod barbaris [Col. 0060A] omnino temporibus aequales alios scriptores superaverit.

Gulielmus Cave, in Historia litteraria Scriptorum ecclesiasticorum, Coloniae, Allobrog., in saec. Eutychiano.

Multa conscripsit (Fortunatus) partim poetica, partim historica. Vim illius poeticam sic dilaudat Barthius, Adv. l. IV, c. 3. Maximi ingenii vates, etc.

Miscellanea

Venantius Fortunatus