087
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS. PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
PATROLOGIAE TOMUS LXXXVII.
TOMUS UNICUS.
VENIT 7 FRANCS GALLICIS.
1851
SCRIPTORUM ECCLESIASTICORUM QUI IN VII SAECULI SECUNDA PARTE FLORUERUNT
OPERA OMNIA,
ORDINE CHRONOLOGICO DIGESTA, JUXTA MEMORATISSIMAS EDITIONES. D. MABILLONII, GALLANDI, MANSI, ANTONII LORENZA, BROCKIE, ETC., RECOGNITA, EXPRESSA ET EMENDATA. COLLECTIO, SI QUA ALIA, INSIGNIS NEC MINUS QUAM QUADRAGINTA NUMERO AUCTORES COMPREHENDENS NEMPE:
ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS, EDITORE.
TOMUS UNICUS.
VENIT 7 FRANCIS GALLICIS.
1851
Sanctus Gallus, abbas et confessor.
col. 9
Sanctus Theodorus papa I.
71
Maurus, Ravennatensis archiepiscopus.
103
Sanctus Martinus I, Romanus pontifex.
105
Sanctus Gallus, episcopus Claromontanus.
211
Sanctus Paulus, Virdunensis episcopus.
Ibid.
Rauracus, vel Rauracius, Nivernensis episcopus.
213
Felix, Lemovicensis episcopus.
Ibid.
Sanctus Palladius, Antissiodorensis episcopus.
215
Constantius, Albigensis episcopus.
Ibid.
Sanctus Abbo, Metensis episcopus.
217
Sanctus Desiderius, Cadurcensis episcopus, et Herchenefreda mater ejus.
Ibid.
Sanctus Donatus, Vesontionensis episcopus
267
Sanctus Landericus, Parisiensis episcopus.
297
Sanctus Sigebertus, rex Francorum.
301
Sanctus Livinus.
326
Sanctus Eugenius, episcopus Toletanus.
347
Sanctus Valerius, abbas.
417
Sanctus Annemundus, episcopus Lugdunensis.
469
Verus, Ruthenensis episcopus.
473
Sancti Eligius et Audoenus, Noviomensis et Rothomagensis episcopi.
Ibid.
Clodoveus II, rex Francorum, et sancta Bathildis, ejusdem regis uxor.
661
Marculfus, monachus.
691
Sanctus Cummianus.
969
Vitalianus papa.
997
Jonas, abbas Elnonensis.
1009
Sanctus Fructuosus, Bracarensis episcopus.
1087
Chrodobertus, Turonensis episcopus.
1131
Sanctus Faro, Meldensis episcopus.
Ibid.
Sanctus Adeodatus, pontifex Romanus.
1139
Donus, pontifex Romanus.
1145
Sanctus Agatho, Romanus pontifex.
1153
Damianus, Ticinensis episcopus.
1259
Amandus, Trajectensis episcopus.
1267
Sanctus Mansuetus, Mediolanensis episcopus.
1275
Clotarius III, Francorum rex.
1277
Childericus II, Francorum rex.
1283
Sanctus Dagobertus II, Francorum rex.
1299
Theodoricus III, Francorum rex.
1313
Diplomata ecclesiastica selecta regum Longobardorum, vel sub eorum ditione confecta.
1347
Donationes factae monasterio Pistoriensi sancti Bartholomaei.
1428
Notitia historica
[Col. 0009A] Gallus Hibernus, confessor, sancti Columbani discipulus, abbas apud Arbonam in Germania, defunctus anno Christi 640, aetatis 95 [Col. 0009B] Caveus, ex Balei XIV, 14, et Jacob. Waraeus de Scriptoribus Hiberniae, pag. 20. , cujus memoria recolitur in martyrologiis 16 Octobris. Ejus Vita, libris duobus a Walafrido Strabo scripta, exstat apud Surium 16 Octobris, et in Thomae Messinghami Florilegio sanctorum Hiberniae, pag. 255 et 294. Memoria ex Notkero ad 16 octobr. et de translatione ejus 16 novembr. atque Ratperti [Col. 0010B] Confer Bibl. Patr. Lugdun., tom. XVII, pag. 510 seq. versus de festivitate sancti Galli, et pag. 415 sermo ab eo dictus in templo sancti Stephani in consecratione Joannis episcopi Constantiensis, anno 614. Hunc primus ediderat Canisius, tom. V antiquarum Lectionum, parte II, pag. 896 (Edit. novae Basnagianae tom. I, pag. 784) , deinde recusum in Supplemento Bibl. Patrum Paris., tom. I, [Col. 0009B] pag. 678, et in Lugdunensi Bibl., tom. XI, pag. 1046, et separatim cum Casp. Barthii notis Francof. 1623, 8 o . Ecclesiae vero gubernandae formam et monita salutaria ad Wulmarum presbyterum, quae memorat Baleus, intercidisse vel certe edita non esse existimo, certe [Col. 0010A] inter Galli opuscula a Barthio edita, quod vir praeclarus conjiciebat, non exstant, nihil enim Galli praeter sermonem jam memoratum Barthius edidit. Epistolam brevem ad Desiderium ab anno 1635 Cadurcensem episcopum, quem dominum semper suum et apostolicum Patrem Gallus peccator appellat, vulgavit Jacobus Usserius in epistolis Hibernicis, pag. 23. In ea mentio de clade Massiliensi. Hujus Sancti Galli celebre monasterium in Suevia ord. Bened., de quo Goldastus in Alemannicis. Vide supra tom. I, pag. 6 seq., atque epigrammata et hymni sacri illustrium virorum illius monasterii in tom. V, parte II, antiquarum Lectionum Henr. Canisii (Edit. novae tom. II, parte III, pag. 185 seq.) . Chronicon brevissimum monasterii Sancti Galli ab anno Christi 691 ad 814, [Col. 0010B] apud Baluzium tom. I Misc., pag. 494-495. Denique Jodoci Mezleri, coenobitae San Gallensis de viris illustribus monasterii Sancti Galli libri duo anno 1606 inscripti et editi, Bernardi Pezii tom. I Anecdotorum, parte III, pag. 555.
Notitia alia
[Col. 0009C] 1. Ex gestis S. Galli abbatis quae litteris commendavit Walafridus Strabus [Col. 0009D] Mabill., Act. SS. Ord. Ben., tom. II, pagg. 215 seqq. , intelligimus eum circa saeculi VI medium in Hibernia natum, sancti Columbani disciplinae fuisse a parentibus traditum; quo ductore pietate ac litteris, praesertim divinis, sedulo excultum, monasticum institutum in Banchorensi coenobio fuisse deinceps amplexum. Magistri sui assectator assiduus, in Britanniam, Galliam et Alemanniam contendit; eique in Italiam quoque pergenti comitem sese adjunxisset, sed gravi febre correptus apud Alemannos remansit; ubi sanitati restitutus, construendae dedit operam cellae, quae postmodum celeberrimum sui nominis monasterium evasit. Interea ibi degens cum duodenis monachis quibus mansiunculas circa oratorium a se constructum disposuerat, [Col. 0010C] sanctum Columbanum in monasterio Bobiensi supremum diem clausisse, etsi longius abesset, divinitus intellexit: qui, morti proximus, baculum suum cum epistola in paternae benevolentiae pignus ad ipsum legasse perhibetur. Haec aliaque plura de S. Gallo Walafridus modo laudatus. Postquam vero aetatis nonaginta quinque annos vir beatus explesset, demum circa annum 645 aut sequentem, XVII Kal. Novembris, ex hac vita discessit, ut calculis exactius subductis ostendit cl. Mabillonius [Col. 0009D] Mabill., l. c., pag. 235, et Annal. Ord. Ben. [Col. 0010D] lib. XIII, § XXXII. .
II. Porro ex scriptis S. Galli abbatis unus exstat sermo Constantiae dictus in templo sancti Stephani, quo die Constantiae antistes consecratus est Joannes; quem quidem sermonem ex ms. Codice bibliothecae Sangallensis primus evulgavit Canisius [Col. 0010D] Canis., Antiquar. Lect. tom. V, part. I, pag. 896. . De quo [Col. 0011A] haec Walafridus [Col. 0011D] Walafr., lib. I de Vita S. Galli, cap. 25, apud Mabill., l. c., pag. 232. : «Praemissis ex more divinae libationis initiis, post lectionem Evangelii rogaverunt venerabilem Gallum ut multitudini quae aderat verbi officio sacrae instructionis pabulum ministraret. Qui, assumpto Joanne episcopo, gradum ascendit, eo videlicet pacto, ut ipse quidem aedificationis instrumenta colligeret, episcopus vero ad utilitatem barbarorum bene prolata interpretando transfunderet. Coepit ergo verbum facere de initio creaturarum, et Adae peccatum pro quo depulsus est de paradiso commemorare. Transiens inde ad diluvium, patriarcharum consequenter tempora perstrinxit et actus. Egressus quoque filiorum Israel de Aegypto, et transitum per mare Rubrum, legisque lationem per Moysen, et coelestis alimenti miracula replicavit. Regum [Col. 0011B] deinde successiones et tempora prophetarum breviter attingens, adventus Dominici tempus retexuit. Baptismum etiam Salvatoris et mirabilium ejus gloriam commemorans, crucis ignominiam cum impiis insectationum generibus veraci relatione subjunxit. Haec audientes ecclesiae pastores, cum populi multitudine lacrymas fuderunt uberrimas; et ad invicem dixerunt: Vere Spiritus sanctus locutus est hodie per os viri istius. Ille vero praedicationem perduxit usque ad resurrectionem Christi, et in commemoratione generalis judicii terminavit. Omnes ergo qui aderant, alacri mentis exsultatione repleti, benedicebant Dominum, et ad sua cum gaudio remeabant.» Hactenus Walafridus, egregii hujus sermonis summaria capita recensens. Estque sane hujusmodi [Col. 0011C] opusculum praeclarum et eximium ecclesiasticae antiquitatis monumentum, ut jure censent eruditi Gallicae Historiae litterariae scriptores [Col. 0011D] Hist. littér. de la France, tom. III, pag. 563. .
III. In aliam tamen sententiam de hujusce sermonis pretio abiit Basnagius, qui nonnulla in eo castiganda existimavit. Ex iis vero quae huic censori haud probantur, unum ducimus animadvertendum: reliqua enim nihil moramur, cum in illis sive nodum in scirpo quaerat, sive partium studio abreptum se praebeat. Locus autem in primis Basnagio notatus sic se habet [Col. 0011D] Gall., Serm., § X, infra, pag. 755. : «Duodecimo aetatis anno (Christus) cum in templo parentibus remaneret ignaris, . . . . et ibi eum post triduum in medio doctorum sapientissime se agentem reperissent, interrogante matre cur eam dolentem reliquisset, respondit: In his quae Patris [Col. 0011D] mei sunt, oportet me esse; utique insinuans templum non minus ad se quam ad Deum Patrem pertinere.» Haec sanctus Gallus, optimus sane interpres. Quid [Col. 0012A] ad haec Basnagius? « De templo, inquit [Col. 0011D] Basnage, Thes. Canis., tom. I, pag. 784, sub fin., num. 4. , intelligit sanctus Gallus, quae de rebus a Patre sibi mandatis praedicabat Christus; indeque concludit, ficulneo prorsus argumento, templum ad Christum aeque ac Patrem pertinere. » Sic vir κριτικώτατος. Inepte enimvero. «Vulgus quidem interpretum [viri doctissimi verbis utor] [Col. 0011D] Lamy, Comment. in Concord. Evangel., lib. I, cap. 15, pagg. 58 seq., edit. Paris. 1699. huncce locum, in his quae Patris, sic accipit ut subintelligat negotia, scilicet in Patris negotiis. Verum etiamsi haec locutio esse in negotiis alicujus non mala sit, nusquam tamen legitur esse in his, pro in negotiis. Contra vero innumeris exemplis evincere possumus illud, ἐν τοῖς τοῦ πατρὸς, in his quae Patris sunt, significare paternam domum; sicut herilem, ἐν τοῖς τοῦ δεσπότου, in his quae domini sunt. ἐν τοῖς Αμὰν, in domo Aman, ut hanc locutionem interpretatur [Col. 0012B] vulgatus interpres Esther VII, 9, et Syrachides XLII, 10, ἐν τοῖς πατρικοῖς αὐτης, in paternis ejus, subintellige aedibus. Sic ἐν τοῖς τοῦ Διὸς, apud Josephum contra Apionem: in his quae Jovis sunt, id est, in templo Jovis. Templum appellabatur domus Dei. Ita ipse Jesus illud appellat (Joan. II, 16) . Itaque responsio Domini conveniebat querelis matris: Cur alibi me quaerebatis quam ubi me esse decebat, nimirum in templo, domo Patris mei? alibi enim non quaerendus puer quam in domo paterna. Quadrabat, inquam, responsio Christi verbis Mariae, ut eleganter notat Theophylactus: cum enim illa Joseph nominasset patrem; ille dixit: Non hic verus pater meus est, alioqui in domo ejus mansissem: sed Deus est Pater meus, et propterea in domo illius sum; hoc [Col. 0012C] est, in templo illius.» Hactenus V. C. Neque aliter alii eruditissimi viri, Polus nimirum [Col. 0011D] Poli, Synops. Criticor., tom. IV, pag. 857. , Blackwallus [Col. 0011D] Blackw., Auctor. sacr. class. defens. tom. II, part. I, cap. 1, pag. 404 seq. , Bosius [Col. 0012D] Bos., Ellips. Graec., p. 233, edit. Norimb. 1763. , Ottius [Col. 0012D] Ottius, Spicil. ex Flav. Joseph., pag. 25 edit. Haverc. , Wolfius [Col. 0012D] Wolf., Cur. Philol. tom. I, pag. 595. et Glassius [Col. 0012D] Glass., Philol. sacr., lib. III, tract. II, pag. 170. , ut alios praetereamus: quorum unum saltem si consulere Basnagius duxisset, non utique ficuliteo prorsus, ut equidem puto, sed valde apposito argumento conclusisse sanctum Gallum pronuntiasset, ex verbis illius, in his quae Patris mei sunt, templum ad Christum aeque ac Patrem pertinere.
Quod superest, advertendum cum viris doctis superius laudatis [Col. 0012D] Hist. littér. de la France, tom. III, pag. 563. , epistolam ex Canisio desumptam [Col. 0012D] Thes. Canis., tom. l, pag. 636. inscriptamque Desiderio episcopo Cadurcensi, quam post Usserium [Col. 0012D] Usser., Syllog. veter. Epist. Hibern., pag. 22. Caveus [Col. 0012D] Cav., Hist. litter., tom. I, pag. 581. et Fabricius [Col. 0012D] Fabric., Bibl. med. Latin., tom. III, pag. 41. tribuunt S. Gallo de quo hic sermo, alium S. Gallum agnoscere auctorem, episcopum nempe Claromontensem [Col. 0012D] hujus nominis II de quo auctores Galliae Christianae consulendi [Col. 0012D] Gall. Christ., tom. II, pag. 244.
Sermo
[Col. 0013A] Sempiternus et inaestimabilis Deus, cum coaeterna sibi sapientia, hoc est, Filio sempiterno, et charitate sibi et Filio suo consempiterna, id est, Spiritu sancto, absque ulla inchoationis vel temporis mutabilitate, vel locorum vel ministeriorum indigentia, semper in semetipso beata et immortali majestate subsistens. Nequaquam tamen sine congruo sibi [Col. 0013] Servitiorum. Sic edit. Bibl. PP. Paris. tom. XV, pag. 678. At Canis., Basnag., servitorum. servitiorum obsequio solitarius mansisse putandus est, cum manifestissime dicat Apostolus: Elegit nos in Christo ante constitutionem mundi (Ephes. I, 4) ; praedestinatione scilicet aeterna, non creatione temporaria, sed vocatione gratuita, vel indebita gratia. Sed qui semper omnia futura in sua bonitate, et maxime sanctorum angelorum, et hominum societatem, praesentialiter contuendo quasi facta disponit; [Col. 0013B] aliquando etiam praescitam et praedestinatam immobili consilio creaturam, ad se laudandum, et ex se, et in se, et per se beate vivendum omnipotentissimo dignatus est opificio creare de nihilo, et super coelestia quidem beatis spiritibus habitaculum fecit, terram vero futuris hominibus praeparavit. Quorum creationis causam nosse nos convenit, fratres Christianissimi, ne, viles vos et abjectos arbitrantes, pecudum conversatione dignitatem vestram nullificetis.
II. Deus summe bonus, benevolentia plenus, invidiae carens, malitiae nescius, spiritus angelicos exemplo sui rationabiles creare disposuit, ut ipsum Dominum suae cognoscentes originis auctorem, dilectionis ejus pinguedine refecti, in ipso delectarentur [Col. 0013C] esse beati. Sed cum de illis aliqui, nondum de ejus dulcedine degustata, seipsos sibi esse principium et caput, vitamque et suavitatem, cursu temerario et stultissimo persuadere sibi praesumerent: intus inanes et vacui, superbiaeque pondere praegravati, de tranquillissimo coelorum habitaculo in hujus aeris tempestuosam turbulentiam, usque in diem generalis et sempiterni judicii, repentino sunt casu detrusi. Sed immutabilis benignissimi Creatoris voluntas praefinitum beatissimi coetus numerum supplere disponens, humanum genus in eorum locum substituit. Quos homines ratione praeditos, praeceptis instructos, minis coercitos, proprio dereliquit arbitrio, ut imitatione Dei prava et iniqua contemnerent, ac recta et aequa retinere curarent. [Col. 0013D] Impius autem homicida Satanas, qui nec sibimet [Col. 0014A] ipsi pepercit, tantum a Deo terrigenis honorem collatum perdolens, casum quo ipse superbus periit incautis et fallaciae nesciis invidus persuasit; ut videlicet non creatorem sempiternum pro Deo venerari, sed creaturam temporalem, hoc est, seipsos sibi pro diis habere delectatione mortifera consentirent. Quod maximum et immanissimum peccatum tanta flagitia et facinora vel etiam crimina sunt subsecuta, ut justitia divina mundum quem omnimodo decoravit ornatu, cum humano genere quod eidem regendo praefecit, aquis diluvii delere decreverit. Et faceret, nisi multam malitiam nostram ejus immensa bonitas superaret.
III. Ergo nec tanta scelera inulta dereliquit, nec tamen creaturam bene conditam penitus consumpsit. [Col. 0014B] Ex omnibus hominibus, uno delecto justo, per cujus providentiam, imo suam admonitionem, talis quaedam arca construeretur, in qua ipse cum domo sua et reliqua creatura ad resuscitandum semen competente, in supremis licet periculis se quasi defuncti mundi superstitem remanere miraretur. Cumque post totius anni paene circulum praesago nomine Noe nuncupatum, quasi consolatorem tantae, licet justissimae vindictae, de claustri illius ergastulo creator miseratus eduxisset, et ipsum cum prole sua, et seminarium cunctae creaturae nova benedictione ditavit. Jamque renascentibus filiis Adam, revixit et superbia dudum in radice damnata, adeo ut lutei mortales luteo et bitumine turrim construere molirentur, de cujus cacumine sidereum et immortale [Col. 0014C] habitaculum, Deo possessore invito, possent invadere. Cujus tam invicti (ut stolidis videbatur) machinamenti conspirationem tam facile omnipotentissima sapientia dissipavit, ut linguis omnium confusione diversissima, vel similitudine dissimillima disparatis, nullus consanguinei vel fratris sui linguam intelligere posset. Et idcirco universi per regiones et loca varia disjecti, ut terris et loquela divisi, ita et religione vel potius furore dispersi; et alii quidem coelestem naturam hominum ministeriis, Deo auctore provisam, divino cultu et servitute venerati sunt: alii vero mortuis hominibus simulacra facientes, malignos spiritus affidentes eis quasi tutores et fautores animae vel corporis vivorum, [Col. 0014D] licet juste mortalium, dementes colere coeperunt. Sed adhuc indefessa pietas immortalis et verae deitatis [Col. 0015A] creaturam benigne conditam, non usquequaque sua miseratione privatam dispulit, sed de medio idololatriae deditarum gentium Abraham patrem futurorum fidelium, ad se verum et vivum Deum cognoscendum de coelo vocavit.
IV. Qui incomparabili plenus obedientia, divino parens imperio, exiit de terra et cognatione sua, nesciens adhuc quo ire deberet, dummodo Dei jussionem expleret. Qua de re hujuscemodi desuper accepit oraculum, quod et terram peregrinationis suae in possessionem esset accepturus: quod factum est in Judaeis de carne ejus, mortali propagine descendentibus: et quod in semine ipsius benedicerentur omnes gentes. Quod in nobis ipsis per Christum, ex ejus semine secundum carnem procreatum [Col. 0015B] per Virginem, completum esse gaudemus. Hujus igitur fidei in praeputio comprobatae quasi quoddam signaculum eidem patri Abraham circumcisionis imposuit signum. Quo tam diu gentem de ejus femore propagatam oportuit insigniri, donec ille veniret qui omnes in se credentes ab omni peccato et circumcisionis injuria, sua passione redimeret. Cum autem populus de illo non modicus exortus, causa famis de terra Chanaan quam incolebant, terram ingrederentur Aegypti, quo Deus unum de [Col. 0015D] Pronepotibus . . . per cujus. Haec improvide omissa in nova Thesauri Canisiani editione a Basnagio adornata, tom. I, pag. 786. prone potibus ejus, causa multorum salutis, direxit; per cujus providentiam mundus pene totus alimentorum penuria periclitatus aliquatenus conservaretur; et juxta ritum gentis illius milleformia coepissent monstra venerari, durissimis etiam operibus premerentur [Col. 0015C] ab Aegyptiis: recordatus Deus fidei probitatisque patrum, direxit ad eos servum suum Moysen, qui, per multa signa et plagas intolerabiles domitis Aegyptiis, Dei populum ad terram patriarchae Abraham dudum promissam, coelesti ducatu directus introduceret. Cumque de terra illa progressi inter oram Rubri maris et vastissimam solitudinem fessi consedissent, rex Aegyptiorum, damno servitutis amissae stimulatus, congregato exercitu junctisque curribus, eos ita quasi pisces in gurgustio conclusit. Quibus ad Deum verum levantibus vocem, aquae maris huc atque illuc divisae, iter siccum viantibus praebuerunt. Quod cernentes cultores simiarum et caniformis Anubis, Neptunum jam supervacue placandum sibi putabant, sic undis in partes divisis. [Col. 0015D] Omnes igitur sequentes vestigia commeantium, [Col. 0015D] Extremo suor. Cotelerius in notis ad Recognit. Clement. lib. I, cap. 35, hunc locum ita restituit: Extremo suorum barathrum ingresso, novissimoque plebis Dei ad naturale littus transgresso, etc. extremo suorum barathrum ingressi, novissimoque plebis Dei ad naturale littus transgressi, ita sunt montibus aquarum involuti, ut nullus remaneret qui factum domi residentibus referre potuisset.
V. Cum autem expensae quas de Aegypto secum tulerant Hebraeis defecissent (quod nomen populo [Col. 0016A] Dei idcirco impositum est, quia transierant de gente in gentem, et de regno ad populum alterum), dedit eis Deus panem vel carnes de coelo, aquam vero vel amaram dulcoravit, vel non habitam de petra produxit, et [Col. 0015D] Sic eos per desertum, etc. Imitatur sanctus Gallus [Col. 0016D] auctorem Recognitionum Clementinarum, I. c., apud quem sic legimus: Per longos eremi plebem ducit anfractus, ut quadraginta annorum exercitiis, mala quae eis ex Aegyptiorum moribus usu longi temporis inoleverant, innovatione mutatae consuetudinis aboleret. sic eos per desertum quadraginta annos ad terram promissionis circumduxit, donec desuescerent idololatriam de qua erant educti, et quam ubicunque venirent erant inventuri, a qua sicut et de caeteris malis, de coelis illos cavere monuit, et ad se cognoscendum, vel alia bona et justa sectanda diligenter instructos, tandem in terram, pollicitationis suae memor, miseratus introduxit. Et ut pridem Rubrum mare, ita modo Jordanem fluvium navigabilem siccis pedibus transmeare praecepit et fecit. Dumque adhuc qui haec mirabilia [Col. 0016B] viderunt superstites in carne vixerunt, notitia et cultus verae Deitatis et divinae veritatis incontaminata perseveravit. Illis vero ad patres suos repositis, filii de carne ipsorum propagati, non fidei bonum imitati, sed circumpositarum gentium simulacra colendo, sunt in praecipitium idololatriae devoluti. Pro quo scelere dati sunt in manus inimicorum suorum, circumcirca vel longe positorum. Et cum aliquando pressi justissime, per preces ad Deum patrum suorum fuissent reversi, suscitavit illis aliquem de fratribus eorum, qui eis et salvator contra hostes, et ad concordiam invicem retinendam judex idoneus existeret. Cumque multo tempore influctuarent, id est, ut cum aliquando illis prosperitas arrideret, ad venerationes idolorum defluerent: cum [Col. 0016C] vero tempestas persecutionum immineret, ad Deum verum, ad tutissimum portum omni adnisu redire conarentur.
VI. Tandem dedit illis regem, nomine David, qui et a finitimarum gentium incursionibus defenderet, et timorem Dei, cujus ipse plenissimus erat, et juxta nomen suum, Manu fortis, continuis retineret habenis. Post cujus mortem, cum propter peccatum filiorum ejus, non amplius de duodecim tribubus filiorum Israel (quod nomen patri eorum, et ipsis idcirco impositum est, quia visione sua Deus eumdem dignaretur) quam duae tantum, Benjamin scilicet et Juda, a qua et Judaei sunt appellati, posteris David cum paucis sacerdotibus et levitis adhaererent (quo nomine omnes divino ministerio mancipandi), reliquae [Col. 0016D] vero decem, vel potius undecim tribus per regem una subversorem suum Hieroboam nuncupatum, et pessimam ipsius progeniem ad immunditiam [Col. 0016D] Idololatriae. Forte idololatricae foeditatis. idololatriae foeditatis a gloria sua, Deo scilicet sempiterno immanissima dementia recesserunt. Qui et tradidit eos in manus inimicorum suorum, quibus subjecti, idola sunt etiam qui nollent adorare compulsi. [Col. 0017A] Sed et fidelissimi David propagatio ad infidelitatis malum non post multum temporis aberravit; adeo ut et ipsi reges et sacerdotes, neglecto unius veri Dei cultu, Saturnos, Junones, turpissimumque Priapum, in ipsa Hierusalem, quam civitatem cum templo in sanctificationem sibi delegit, acti furore venerarentur. Propter quod competenti satis talione impie derelictus ab eis, juste dereliquit eos Deus in potestatem paganorum, ut impleretur quod eis antea comminabatur: Sicut servistis diis alienis in terra vestra, sic servietis diis alienis in terra non vestra, qui non dabunt vobis requiem (Jerem. V, 19; XVI, 13) .
VII. Sed et tunc non oblitus fidei Abraham et David, aliquos ex iis, pro reliquiis, in terra sua retinuit, [Col. 0017B] templumque suum in Hierusalem ad tempus aliquantulum conservavit, donec, peccatis eorum crebrescentibus, etiam ipsum cum civibus et civitate mereretur incendi. Sed neque tunc eos usquequaque divina deseruit clementia; quin imo de favillis et ruinis urbis eversae quosdam reservavit, quibus aptissime propheticum illud conveniret: Facti estis quasi torris de incendio raptus, et nec sic redistis ad me, dicit Dominus (Amos IV, 11) . Quod quidem in eis quos in terra sua residere fecit, completum cognovimus, ut peccata peccatis addentes et se mutua caede vastantes, ultima necessitate, ut sibi videbatur, compulsi in Aegyptum quasi reservandi, contra vetitum divini oraculi, vere trucidandi confugissent. Qui vero a rege qui superbiam [Col. 0017C] eorum Dei voluntate domuerat, in captivitatem longinquam fuissent abducti, ibi ad Deum Patrum suorum ex toto corde conversi, ita tribulationis igne decocti sunt, ut nec igne materiali ab ipsius possent amore divelli.
VIII. Tandem ergo misericors et miserator Dominus, tam graves eorum labores miseratus, regum adeo animos qui eosdem in captivitate tenuerunt, ad indulgentiam et relaxationem voluntariam illorum permutavit, ut de publicis reditibus et aerariis plurima impendi praeciperent, in adminiculum ad terram suam revertendi, et templum Dei in ea demum restaurandi. Sed heu! proh dolor! cum legem Dei vel caeremonias, in quantum a finitimis, imo a commixtitiis hostibus impediri non poterant, sedulo curassent [Col. 0017D] observare; quod nullus unquam vel excogitare potuisset, repentino casu rex nefandissimus Graecorum, utputa, praevius et praeco [Col. 0017] Malissimi. Sic citata editio Parisiensis. Basnagiana vero, malignissimi, minus recte, ut videtur. malissimi Antichristi, eos ita oppressit, ut non nisi manu coelestis Imperatoris se ullo modo ulterius crederent allevari. Qui et tanto miraculo ab immanissimorum, diversissimorum atque innumerabilium adversariorum eos impetu liberavit, ut paucissimi de Judaeis, plurimis eorum interfectis, reliquis qui manere poterant non parum incuterent ubicunque terroris. At cum illi qui talibus flagellis eruditi Dominum patrum suorum metuere nossent, diversis casibus absumpti, morte sua mundum reliquissent orbatum, [Col. 0018A] et propter peccata in saeculo remanentium primum viles personae de successoribus eorum populo Dei praeficerentur, postea vero et ipsi alienigenis miscerentur, vel potius servitutis ejus jugo subjicerentur, necessarium erat ut ipsa divina Sapientia per quam cuncta sunt facta, reficiendo generi humano per se ipsam consulere dignaretur.
IX. Sed quia in sua incomprehensibili majestate natura illa divina ab infirmis et mortalibus comprehendi non poterat, mira pietatis dispensatione procuravit, ut nostrae infirmitati mortali, manente tamen incommutabilitatis suae potentia conformata, de incorruptae Virginis utero nasceretur, et consueto nobis more usque ad juveniles annos aetate et incrementis, gratia vero et sapientia singulari perveniret. [Col. 0018B] Nec tamen cum carne sua deitas illius esset obumbrata, per totum potuit humanis mentibus abscondi, his duntaxat qui eum cognitum suscipere voluissent. Quando et in hora nativitatis illius angelus Domini cum magna claritate pastoribus gentis ipsius apparuit, et ortum ejus omnibus gentibus profuturum nuntiavit; in quae verba eidem angelo multitudo coelestis militiae occinuit. Sed et ipsa hora in remotioribus Orientis partibus, sapientissimis et astrorum gnaris hominibus nova stella inopinato apparens, eos ad ortum novi regis attraxit. Nec non et quadragesimo nativitatis ejus die, cum eum ad templum Dei, pro solemni ejus gentis consuetudine, mater Virgo praesentandum deferret, ibidem a sanctis hominibus mundi Salvator est agnitus, et ab eis caeteris [Col. 0018C] fidelibus nuntiatus.
X. Duodecimo quoque aetatis anno, cum in eodem templo parentibus remaneret ignaris, videlicet aestimantibus inter cognatos et notos eum secessisse de urbe, sed eo non invento, regrederentur ad templum, et ibi eum post triduum in medio doctorum sapientissime se agentem reperissent, interrogante matre cur eam dolentem reliquisset, respondit: In his quae Patris mei sunt, oportet me esse (Luc. XI, 49) : utique insinuans templum non minus ad se quam ad Deum Patrem pertinere. Trigesimo vero ex quo inter homines conversari coepit anno, ad baptisma servuli sui properavit, ut ex eo scilicet sequacibus suis exemplum tribueret, ne quis ab inferiori persona baptizari contemneret, quando ipsum Dominum et [Col. 0018D] Deum suum famuli sui manibus baptizatum meminisset. Sed quia non aliqua sui necessitate, sed humilitatis propagandae gratia voluisset in aqua lavari, ecce Deus Pater cum voce de coelo delata contestatus est, dicens: Hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacitum est: ipsum audite (Matth. III, 17; XVII, 5) . Et Spiritus sanctus, cujus jam et opere conceptus est, ad declarandam sanctitatis ejus innocentiam, in columbae super eum specie descendit.
XI. Ita ergo Christus homo glorificatus et confortatus ad praelium cum diabolo conferendum, quadraginta dierum jejunium exacturus, abiit in desertum. Quibus expletis, callidissimus adversarius, ex [Col. 0019A] aliquibus, ut creditur, humani corporis gestibus aut habitu, illum esurire persentiscens, et idcirco hominem eum tantum esse reputans, sed propter vitam innocenter actam super homines formidans; hac arte illum aggreditur, ut si quidem esuriem suam pane de lapide facto, ut ipse suadebat, consolari potuisset, divina in eo potentia deprehensa, ab ejus injuriis et insectationibus quievisset: si in tanta necessitate nec se ipsum recreare quivisset, puro tamen homine comprobato, non minus eum sibi quam caeteros mortalium obnoxium consideraret. Sed admirabilis magister pietatis ita versutias ejus elusit, ut, nec in panes lapidibus permutatis, divinitatis in eo deprehenderet insignia, nec impossibilitate confessa, ad nostra animaretur infirma, dicens quod vita rationalis [Col. 0019B] animae non tantum in materiali consistat alimento, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Matth. IV, 4) .
XII. In hoc ergo conflictu certior factus quam ante fuerat, diabolus per ostentationem inanis gloriae qua plurimum delectari mortalium mentes agnoverat, divinitatem Christi se explorare posse putabat: assumpto eo et super fastigia celsissimi templi posito, suasoque ut inde, si Filius Dei esset, se praecipitem daret, et non laederetur. Ad quem bellator invictus hujusmodi temperavit eloquium, ut nec Filium Dei se negaret, nec diaboli suasionibus consentiendum esse doceret, dicens: quia sanae mentis non esset ut quisquam Dominum et Deum suum tentare praesumeret. Igitur et in hoc elisus certamine [Col. 0019C] inimicus, per avaritiam qua mundum se peremisse gaudebat, et Christum sibi subjugare non diffidens, ostendit ei omnia regna mundi, et gloriam eorum, eo pacto ut si pro his accipiendis ipsum prostratus adoraret, talibus ab eo donatus abiret. Quam immanissimam blasphemiam magister humilitatis exhorrescens, turbida indignatione monstrum nefandissimum a se repulit, dicens: religiosi cordis esse, Dominum Deum adorare, et illi soli servire. Cujus vi fulminis attonitus adversarius, et ab eo recessit usque ad tempus (Luc. IV, 13) . Victoriosissimum vero Regis nostri triumphum admirantes angeli, debitis eum venerati sunt obsequiis.
XIII. His ergo ita peractis, Christus Dominus ad homines regressus, secundum Scripturam, operatus [Col. 0019D] est salutem in medio terrae (Psal. LXXIII, 12) : caecis visum restituens, surdis auditum, mutis loquelam, leprosis emundationem; mancis opificia, daemoniacis mentem, paralyticis vigorem, claudis gressum, et mille sine nomine morbis omnimodam impertiens medelam. Quin et sequentium quatuor millia de septem panibus et paucissimis piscibus saturavit; aliquando vero de quinque panibus et duobus piscibus ita quinque millia virorum, excepta mulierum et parvulorum immensa numerositate, replevit, ut de fragmentis reliquiarum, quae de his pauculis rebus inter manus et dentes convivantium succreverant [Col. 0020A] duodecim corbes ad testimonium tanti miraculi farcirentur. Mare quoque siccis pedibus ambulavit, et fetentes mortuos de sepulcro suscitavit, et ad convivium vocatus, aquas in vina mutavit. Et super haec omnia, Pater de coelo, quondam, discipulis audientibus, interdum vero turbis infinitis astantibus pariter et auscultantibus, eum Filium suum commendavit, et se illum jam clarificasse et adhuc clarificaturum promisit.
XIV. De doctrina vero ejus quis aliquid digne commemoret? cum et discipulis suis talia mandata proponeret quae vix aut nequaquam humana possibilitas, nisi vi valida Dei ipsius adjuta vel attracta, posset exsequi, et omni sexui vel conditioni tam levia et ita salubria ipsa monita intimare curaret, ut [Col. 0020B] nullus omnino, nisi multum ignarus et per omnia divina gratia vel protectione indignus, a regno Dei debeat excludi. Denique ipsis apostolis et eorum sequacibus ita bonum virginitatis arripiendum persuasit, ut hoc scirent non humanae industriae, sed muneris esse divini. Abrenuntiationem quoque omnium facultatum et affectionum sic eisdem aggrediendam intimavit, ut se cognoscerent et in hoc saeculo [Col. 0019D] Multo plura. Canisii editio Basnag., male, multa plura. multo plura quam reliquerant accepturos, et in futuro vitam aeternam possessuros, et in die magni judicii cum ipso judices esse venturos. Caeteros autem fideles docuit, ut humilitate, mansuetudine, pace, misericordia, justitia vel patientia [Col. 0020D] Deos suos, et sibi regnum Dei. Haec in mendo cubare videntur. deos suos, et sibi regnum Dei, persecutiones etiam improborum, si ita necessitas incumberet, sustinendo acquirere non lassarentur. [Col. 0020C] In commune autem cunctis praeceptum dedit, ne fratribus irati conviciorum maledicta in eos jacularentur, vel his occasionibus non amputatis, ad homicidia laberentur. Et ne quis uxorem proximi sui impuro contueretur oculo, et idcirco maculari posset adulterio; et ne temere jurare praesumeret, ne forte perjuraret; nec quisquam obstinate adversario suo resisteret, et inde non solum animae, sed et corporis periculum incurreret.
XV. Porro autem perfectioris vitae cupidis, et regnum coelorum avidis, ita nuditatem et contemptum terrenorum indixit, ut tamen nequaquam haec sibi defutura confiderent; cum caeteros Christianos his abundantes ita ad illorum accenderet obsequium, ut quicunque illorum haec suis pauperibus ministraret, [Col. 0020D] ipsi Christo et Deo Patri se impendere non dubitaret. Fictos autem Dei cultores, et de generis nobilitate gloriantes, hypocritas et genimina viperarum nuncupavit. Ipsos quoque sacerdotes, qui pietatem nomine praetendebant, et malitiam in corde contegebant, caecitatis notavit, et caecorum duces redarguit, et multum convenienti comparatione sepulcris dealbatis assimiles devicit, qui a foris quidem apparent hominibus pulchra, intus vero plena sunt omni spurcitia. Nec non et Pharisaeos qui sibi justi videbantur, et aspernantes caeteros, poenitentiam peccatorum recipere noluerunt, ita confutavit, ut se ipsum [Col. 0021A] diceret ideo venisse, non ut justos, sed peccatores et perditos inquireret et salvos faceret. Et se esse verum Dei Filium, non solum attestatione signorum et incomparabili sapientia manifestavit, sed etiam propheticis litteris ac invictissimis allegationibus approbavit: sed increduli Judaei quoties in sanctis suis Deum contemnere non timuerunt, nec ab unico Filio ejus malitiae suae machinamenta continuerunt, injuriis eum lacessentes et maledictis, insuper et lapidibus eum insectantes. Cum ergo incorrigibiles eos pervideret, cum discipulis suis secedens ab eis seorsum, ruinam miserorum jam jamque incumbere, sed et mundi totius finem non longe post futurum renuntiavit: et se pro salute generis humani cito crucis patibulum subiturum, et die tertia se resurrecturum [Col. 0021B] esse prophetavit.
XVI. Interea gens impia unum de discipulis jam dudum avaritiae morbo corruptum, promissa pecunia, ad proditionem magistri et Domini sui protrahere curaverat: dum ille diabolo plenus, et jam ultro inimicis eum tradere paratus esset. Captata igitur opportunitate quando sine turbis quae illum frequentissime sequi solebant, ita ab adversariis capi, ligari, trahique potuisset, ut evadendi vel defendendi facultas ei, sicut illis videbatur, non esset; post orationem quam valde prolixam pro salute nostra Deo Patri profudit, obviam persecutoribus suis processit, et quem quaererent interrogavit. Qui cum se Jesum (quod nomen ejus erat propitium Leg. proprium) quaerere dixissent, et ille se esse [Col. 0021C] responderet, iterum atque iterum retroacti abierunt, et ceciderunt in terram. Sed qui ad hoc venerat, ut passione sua nos ab aeterna damnatione liberaret, tandem aliquando, majestatis suae potentia ad tempus abscondita, in potestatem furentium se sponte permisit, ut indebita morte sua nos ab omnibus debitis peccatis absolveret. Captum ergo et ligatum impii ministri ad tribunal Pilati praesidis perduxerunt, quod gentem illorum subverteret, et tributa Caesari dare prohiberet, et Christum regem se esse diceret; et idcirco judex ipse, si amicus Caesaris esse voluisset, talem vivere in sui condemnationem capitis permittere non deberet. Tum ille, necessitate compulsus, dedit illum militibus suis ad illudendum. Qui irrisoria veste, veluti qui regium sibi nomen [Col. 0021D] usurpare praesumeret, induens ( Forte, induentes), et corona spinea pro diademate coronatum, quin et arundine pro sceptro imperiali dexteram completum, sputis in faciem illius projectis, et colaphis alapisque creberrimis, ferulisque caedentibus eum injuriantes, et regis nomine salutantes; insuper et singulorum nomina prodere velatum postulantes: quasi vile mancipium (ut interim Dei Filium taceam) maximum prophetam, et tantorum effectorem signorum, sapientissimumque virum turpissime tractare studuerunt; et ita illusum, imo castigatum, et ut apertius quidem dicam, mortificatum praefecto suo iterato illum praesentaverunt.
XVII. Judaei vero necdum tantis ejus injuriis saturati, [Col. 0022A] petiverunt praesidem, ut eum crucifigi praeciperet. Quod cum ille saepius abnueret, dicens: In eo se nihil dignum morte invenire (Luc. XXIII) ; tunc impia gens et cuntis abominanda, tali maledicto se damnavit, ut imprecarentur sanguinem ejus venire super se et super filios suos (Matth. XXVII, 25) ; adjicientes quia ipsi legem haberent, et ille secundum legem deberet mori qui se Dei Filium praesumptuose faceret: sed ne verbo quidem simplici diceret, nisi eo modo ut ipsi ex operibus quae in nomine Patris sui faciebat metirentur, aut conjectarent, utrum tantorum mirabilium operator Filius Dei dici et credi merito deberet. His igitur praeses tremefactus, et maxime propter illud constrictus, quod quasi maximum et intolerabile sibi metuebat objectum: Si [Col. 0022B] hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Joan. XIX, 12) , adjudicavit fieri petitionem eorum (Luc. XXIII, 24) .
XVIII. Tunc imposuerunt ei crucem quam ad locum usque portaret; sed tamen quasi honorantes et compatientes ei quem tam indigna morte perimere satagerunt, coegerunt quemdam alienigenam crucem ferre post illum. Et cum venisset ad locum qui Calvariae dicebatur, pro eo quod ibidem ad mortem condemnati truncari solebant, Christum Dominum crucifigentes; ut ex hoc turpissima mors redderetur infamior, latrones unum a dextris, alterum suspenderunt a sinistris, et his verbis irridere gaudebant: Alios salvos fecit, se ipsum non potest salvum facere (Matth. XXVII, 42) . Unus etiam de latronibus, simili [Col. 0022C] bacchatus insania, dixit ad illum: Si tu es Filius Dei, salvum fac te ipsum et nos (Luc. XXIII, 39) . Alter vero, cujus Deus illuminare dignatus est mentem ad cognoscendam veritatem praesentem, increpabat socium, et obsecravit Dominum pendentem, ut suimet in regno suo meminisse dignaretur. Cujus credulam mentem et os confitens Christus approbans, eodem die secum in paradiso illum spopondit adfuturum. Dum haec Creator a creatura quam rationabilem condidit, pertulisset, irrationabilia et insensibilia majestatis ejus nutu conterrita, defectum sui mortalibus minabantur: cum et sol in tenebras sit conversus, et terra mota, et petrae scissae, et monumenta aperta, et rerum natura turbata, quae injuriam Dei ferre non sustinebat. Post haec vero cum [Col. 0022D] omnia reliqua quae fieri oportuerat essent impleta, ut consummaretur Scriptura quod aceto potandus esset, sitire se dixit, et cum accepisset acetum, et suum spiritum in manus Patris commendasset, dixit: Consummatum est, et sic inclinato capite tradidit spiritum (Joan. XIX, 30) . Et honorifice sepultus ab amicis, cautissime servabatur a custodibus, metuentibus videlicet ne die tertia, sicut ante praedixit, resurgere potuisset.
XIX. Sed angelus e coelo veniens, milites sepulcrum evigilantissime custodientes mortuorum instar stupefactos reddidit; et post modicum recreato animo et spiritu, testes gloriosae resurrectionis ejus effecit. Porro interim cum ipsi jacerent ut exanimes, [Col. 0023A] pias cum aromatibus ejus [Col. 0023D] Corrumpendi. Exscriptoris mendum. Rescribe inungendi. corrumpendi corporis visitatrices idem angelus gratanter affatus, ne timerent hortatus est. Et quia Dominus Jesus Christus devicto mortis imperio resurrexit certo patefecit [Col. 0024D] Indicio. Ita ex contextu rescripsimus. Edit. male, ut videtur, judicio. indicio, et ut locum viderent ubi positus erat Dominus, admonuit. Quo cum intrarent, viderunt duos angelos in albis sedentes, unum ad caput, et unum ad pedes, quondam ibi requiescentis, et modo resurgentis, inde auctoris aeternae vitae. Cumque pavefactae coepissent egredi, aufugere cupientes, occurrit eis ipse Dominus; benignissime salutatas ad discipulos suos devictae mortis nuntias destinavit. Et eodem die Petro specialiter apparuit. Qui et duobus ambulantibus, et de se sermocinantibus conviator effectus, de Scripturis asseruit quia sic oporteret [Col. 0023B] Christum pati, et resurgere a mortuis, et ita intrare in gloriam suam. A quibus etiam invitatus ad coenam, in fractione panis est agnitus, cum ob caecitatem cordis prius videretur ignotus.
XX. Sero quoque cum factum esset, ipsa die apparuit apostolis suis, et eis gaudia pacis mandans insufflavit, et dixit: Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX, 22, 23) . Ad confirmanda quin etiam corda dubitantium, qui se putarent spiritum potius videre quam corpus, ostendit eis manus et pedes recentissimae passionis signa retinentes, ut indubie resurrectionis ejus fierent idonei testes. Sed illis adhuc non credentibus et [Col. 0023C] mirantibus prae gaudio, ut per effectum comestionis veritas patesceret carnis, interrogavit si haberent aliquid ad manducandum. Cumque obtulissent ei partem piscis assi et favum mellis, manducans coram illis, reliquias dedit eis, et commemoravit haec eis esse verba quae ante passionem suam praedixerat, quomodo necesse est sua morte mortis imperium dissolvi, et in sua resurrectionis agnitione poenitentiam et remissionem peccatorum cunctis gentibus praedicari; nec non et ipsos adhuc gloriosissima Spiritus sancti missione roborari promisit. Nec tamen ita instructos et tali promissione consolatos mox abscessu corporali discedere voluit, sed per quadraginta dies in universis argumentis eos visitavit. Nunc foribus clausis, in medio eorum consistere; [Col. 0023D] nunc vero per totam noctem frustra in piscando laborantibus, ipse stans in littore multitudine piscium rete eorum compleverat; et inter prandendum beato Petro post claves regni coelorum ac retentiones relaxationesve peccatorum, ovium suarum curam praecepit, et quia pro earumdem cura ovium crucem subiturus esset intimavit. Deinde in montem quemdam secutos in fide solidavit, et praecepit ut irent docere omnes gentes, et baptizare eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti; docentes servare omnia (Matth. XXVIII, 19) quaecunque ipse mandaverat illis, et ait illis: Qui crediderit et baptizatus [Col. 0024A] fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur (Marc. XVI, 16) .
XXI. Et quia irritatores Dei et increduli Judaei, et gentes idololatriae dediti signiserant ad fidem nutriendi, dedit apostolis suis virtutem super omnia daemonia, et ut languores curarent, caecos illuminarent, leprosos mundarent, ipsos et mortuos resuscitarent; et praecepit illis ut annuntiarent regnum Dei appropinquare. Et quia cunctis gentibus et linguis novam hanc doctrinam praedicare debuerunt, dedit eis diversarum linguarum agnitionem. Quin etiam ipsis et eorumdem fidei sequacibus multo majora promisit et concessit, ita ut dum plurimarum linguarum hominibus in una loquerentur, a cunctis intelligerentur, et umbra illorum transeuntium infirmi [Col. 0024B] sanarentur, et sudariis vel cingulorum fimbriis nequam spiritus fugarentur. Sed cum haec in alia regione, hoc est, in Galilaea, vel ante passionem, vel post resurrectionem suam discipulis edidisset; ut in vicinia ejus loci ad alta coeli conscenderet, ubi crucis ignominiam paulo ante subiit, atque ipso quoque nomine dispensationem incarnationis, passionis, resurrectionis, ascensionis in coelum fidelibus aperiret: Bethaniam, quae domus obedientiae dicitur, unde coelos peteret, cum apostolis invisit, doctore gentium quid significent exponente: Jesus Christus factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis; propter quod et Deus illum exaltavit (Philipp. II, 8, 9) . Cumque illum qui convenerant interrogarent [Col. 0024C] si dies judicii et manifestatio regni Dei jam immineret, dicebat: Non esse illorum, vel cujusquam mortalium; sed ne ipsorum quidem angelorum, nosse tempora et momenta, quae Pater posuit in sua potestate (Act. I, 7 seq.) ; potiusque in civitate Jerusalem adventum sancti Spiritus eis exspectare praecipiebat. Quo spritu roborati, testes illi essent primum in eadem urbe, deinde in tota Judaea et Samaria, ad postremum vero usque ad ultimum terrae. Et his praemissis, elevatis manibus suis benedixit illis; et cunctis nihil minus opinantibus, quasi pennis columbae incorruptibile corpus suum libravit ad coelum. Cujus rei mox duo angeli, hoc est, quia coelum penetraret, astipulatores astiterunt, et quia in eadem specie qua assumptus est ab illis, ad [Col. 0024D] judicandos vivos et mortuos venturus esset, dixerunt. Tunc ut sibi a dominatore coeli praeceptum erat, Jerusalem ingressi, sancti Spiritus adventum suspensi praestolabantur. Qui decima posthaec die venit, et scientiae perfectione illos edocuit, et linguarum varietate donavit, et adversus rabiem perfidorum roboravit: congruentibus ad haec signis ostensis, sono videlicet flatus vehementis, et linguis igneis; cujus auctoritate confortati, resurrectionem Domini nostri Jesu Christi auctoritate prophetica comprobantes, mille Judeorum eodem die ad fidem convertuntur. Et in sequentibus aliquot [Col. 0025A] millia. Quamdam vero turbam sacerdotum obedire fidei persuaserunt.
XXII. Interea vero dum omnia supra dicta fierent, dimisit Dominus omnes gentes ingredi vias suas, et diversissimorum errorum opinionibus impleri; ita ut quidam solem et lunam et stellas, ministeria videlicet humanis usibus attributa, divinis honoribus celebrarent. Alii vero majore dementia capti, non solum aurum et argentum, sed et ligna et lapides, quadrupedia, serpentia seu volatilia, et ipsa terrae virentia, pro Deo auctore venerarentur. Tandem ergo pius creator omnium, quando et nos ipsos adinventionum et pessimorum actuum nostrorum pigere deberet ac taedere, direxit ad nos apostolos suos qui docerent nos ab his vanis converti [Col. 0025B] ad Deum vivum et verum, et exspectare Filium ejus de coelis, et in perceptione Spiritus sancti quem in Christo regenerati percepimus remissionem peccatorum consequi nos crederemus.
XXIII. Hujus igitur legationis nos indigni nostris temporibus vicem gerentes, obsecramus pro Christo, ut sicut quondam in baptismo, ita semper abrenuntietis diabolo et omnibus operibus ejus, et omnibus pompis ejus; et cognoscatis unum verum Deum Patrem semper in coelo regnantem, et sempiternam Sapientiam ejus in tempore pro nobis incarnatam, et sanctum Spiritum aeternae pignus salutis in hac vobis peregrinatione concessum; atque ita vivere curetis, sicut Dei filios decere cognovistis, devitantes gulae concupiscentiam, et ebrietatis insaniam, [Col. 0025C] fornicationis immunditiam, avaritiae idololatriam, irae vesaniam, tristitiae nebulam, taedii rancorem, invidiae rubiginem, inflationis inanitatem, superbiae subversionem; et nullus cuilibet Christiano furtum [Col. 0026A] aut homicidium, vel convicium conferre, aut falsum testimonium de qualicunque crimine praesumat inurere; sed sitis invicem benigni, et donantes vobismetipsis, sicut Deus donavit vobis peccata vestra. Et delicta praeterita poenitentiae remediis vel eleemosynarum largitate redimentes, imminentia cum Dei adjutorio praecavere studeatis. Scientes et diem generalis judicii jam jamque proximare, et incertam singulis exitus sui horam impendere. Et quidem magni judicii novissima dies cunctis est mortalibus expavescenda, ut puta in qua nihil incorrectum absque aeternali poena remanebit inultum.
XXIV. Sed non minus cunctis sapientibus quotidianum Dei judicium formidandum est, quo et [Col. 0026B] quosdam probandos dispensatorie reliquit in mundo ad tempus, quosdam vero his juste condemnatos obliviscitur in perpetuum. Alios quoque diu jacentes in criminibus manu misericordiae suae levat: alios autem de peracta justitia praesumentes [Col. 0025C] Foedae. Basnag. editio, perperam, foede. foedae quondam passioni concedit: hos vero quocunque verbere coercitos usque in finem ab omni prorsus scelerum labe custodit. Quocirca sub his Dei judiciis unicuique in hac vita metuendum est, ut in futuro judicio ab omni metu peccatorum et mortis absolvi mereatur. Deus omnipotens, qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II, 4) , qui haec per ministerium linguae nostrae auribus vestrae fraternitatis infudit; ipse per gratiam suam eadem in cordibus vestris fructificare [Col. 0026C] faciat, cooperante Domino nostro Jesu Christo, et Spiritu paracleto. Benedictus Deus in saecula. Amen.
Ad lectorem
[Col. 0025C] Illustrium virorum monasterii Sancti Galli sacra carmina ubi vidi, digna censui luce, tum ob eruditionem, tum ob pietatem, et vel maxime propter venerandam antiquitatem. Ejusdem judicii fuit nobilissimus Marcus Velserus, qui in litteris quibusdam scribit, haec sacra carmina sibi apprime placuisse, ita ut interdum pene lacrumas excusserint, antiquam [Col. 0026C] pietatem cum nostris temporibus conferenti, ita enim loquitur Velserus. Debemus haec carmina R. P. Jodoco Metzlero, monasterii Sancti Galli professo, et sacrorum canonum doctori, qui misit libellum ms. quem studio et amore antiquitatis conscripsit, vocatque Memoriale illustrium virorum Sancti Galli, in cujus prima parte illustres sanctosque viros ejusdem [Col. 0027A] monasterii, in secunda abbates compendio describit ex variis auctoribus, nec non ex ms. antiquis monumentis, cujus libelli beneficio usi, hinc inde quaedam excerpsimus, et addidimus, ut quis quisque fuerit, facilius pateret. Tertia vero pars continet sacra carmina, quae quanta fide ex ms. Codicibus deprompserit, patet ex praefatione illius, quam praemisit, ideoque hic eam subjunximus: IN HYMNOS SACROS DIVI GALLI PATRUM PRAEFATIO JODOCI METZLERI.
Minimam hanc et veluti extremam partem, hymnos videlicet sacros, ex innumeris quae antiqui Patres Sancti Galli monachi sapienter dixerunt, et suaviter decantaverunt, vel ideo descripsi, ut et mihi mnemosynon aliquod conficerem, et ut quae ob edacem temporis injuriam saltem secundum aliquam sui partem videbantur brevi quasi peritura, ea hac opera mea vel aliqualiter servarem; et demum ut quae adeo erant disjecta et dispersa, in unum quasi corpus redigerem, [Col. 0027B] atque adeo hunc libellum tertium veluti in exemplum statuerem eorum quorum superioribus duobus saepius memineram. Unde nihil penitus huc intromissum est, quod non esset jam olim venerationis titulos consecutum, vel ex auctoris sui fama, vel ex bonitate et antiquitate sua. Certe ipsos Codices, ex quibus descripta [Col. 0028A] sunt ista, ante annos 500, 600, 700 et 800, esse descriptos scimus, et ex ipsis Codicibus, et ex antiquissimis librorum indicibus seu (ut appellant), registris, quibus certissimum testimonium tulit magnus ille Tergestinus praesul Aeneas Sylvius, qui postea pontifex maximus renuntiatus, nominatus est Pius II, dum ad Greg. Hamburgensem jurisconsultum epistolam 120, lib. I, sic scribit: Inveni apud Sanctum Gallum, quod Suevorum est oppidum, in veteri monasterio bibliothecam pervetustam, ubi et libros reperi ornatissime conscriptos, quorum auctores fuerunt Theutones. Haec igitur cum ita sint, non offendetur lector quaedam minus subtilitate levia, cum conspicit rerum pondere esse gravia ea ipsa tam ubique; mirabitur vero aliquos saltem ex illis in aetate tam barbara tam bene lusisse et tam Latine, et ubique meminerit idem lector, cum omnia ista ad cultum divinum fuerint a Patribus dictata, magis spectari res quam verba, tantum musicam quantum prosodiam. Etsi vero integra scripserunt aliqui hujus generis volumina, et adsint [Col. 0028B] seorsim etiam multi alii et hymni, et epigrammata, illa tamen describere non statui; haec autem, quod nec scirem fuissentne auctores ipsorum monachi Sancti Galli nec ne, huic opusculo inferre nolui. Ex Sancto Gallo 1600, die 4 Aug.
Haec Metzlerus.
Observatio
[Col. 0027B] Haec poemata varios habent auctores: priora sunt Hartmanni. Reprehendit Canisium vir eruditus inter Anglos, quod illum Hartmannum, non Hartmutum appellaverit, qui fuit Rodulphi Burgundionum regis consanguineus, abbas Sangallensis post Grimoaldum anno 872 electus, quique post undecim annos munere sese abdicavit. Notat vir eruditus non modo carmina quaedam edidisse, sed et Vitam Viboradae sub ejusdem nomine haberi saeculo Benedictino quinto. Sed an haec vera sint dubito.
[Col. 0027C] Primo distingui debet Hartmutus abbas ab Hartmanno monacho. Sic enim Eckerardus in Vita Notkeri (Cap. 15) : Temporibus Grimaldi canonici abbatis et Hartmoti conabbatis ejus. Hic habes Hartmutum jam conabbatem Grimaldi, post cujus obitum factus est abbas saecularis, ut fuerat ipse Grimaldus archicapellanus Ludovici Pii. Ab eo distinguuntur eodem capite bini Hartmanni, quorum prior consilio magnus Litaniam sanctus humili prece texuit et Melodiam fecerat. Hic commonachus Notkeri ab abbate interrogatus circa Salomonem episcopum, qui cappam monachalem indicere volebat quam ad fores claustri deponeret, responsum fecit: Regula nostra non similitudinem monachi, sed monachum quaerit. Is fuit pro-abbas et tandem abbas post Salomonem. Alter Hartmannus Junior fuit poeta, operaque ediderat in Ecclesia cani solita. Versus qui hic colliguntur sunt Hartmanni Senioris, quanquam et aliqua Hartmanni Junioris potuerint caeteris inseri.
Secundo nec Hartmutus nec Hartmannus ille, de [Col. 0027D] quo nunc agimus, Vitam Wiboradae virginis scripsit. Tertius fuit Hartmannus, saeculo decimo desinente vel undecimo scriptor. Facile probatur ex ipsa Wiboradae Vita (Saec. Ben. V, p. 60) . Eckerhardus ab Udalrico Augustano praesule impulsus, multa quae de Wiborada audiverat scribere inchoavit senio jam confectus et gutta, ut loquuntur, hoc est, podagra miris modis vexatus. Illius Eckerhardi qui obiit an. 978 opus confecit aut descripsit Hartmannus. Vixit igitur tertius ille Hartmannus post Ecke hardum, undecimo saeculo, a geminis Hartmannis qui saeculo nono poeticen colebant plane diversus.
Quidquid sit, fuere in monasterio Sangallensi duo Hartmanni saeculo nono poetae, qui praecipue hymnis et litaniis exarandis studebant; senior Hartmannus ob eam rem praecipue laudatur.
II. Secundus inter poetas Sangallenses recenseri debet Rapertus, quem nescio qua ratione omiserunt litterati omnes qui Bibliothecas Ecclesiasticas his [Col. 0028B] temporibus ediderunt. Praefuerat ab adolescentia scholis Sangallensibus ita studiosus, ut missas et cursum saepius omitteret, quippe bonas se missas audire dicebat, cum eas agere doceret (Eckerhardus, de Vita Notkeri, c. 21) . Languidus circa claustra ibat, nec tamen docere desinebat, inquit Eckerhardus, a quo Ratpertus appellatur; nunquam ad capitulum nisi vocatus venit; cum puniendi munus ipsi demandatum est, impunitatem labem monasterii nominans, scripsit librum de casibus monasterii [Col. 0028C] Sangallensis a temporibus Columbani ad Salomonem usque, de quo inferius. Dictaverat litanias plurimas, quae canebantur diebus Rogationum; inter eas autem principem locum obtinebat illa saepius laudata: Ardua spes mundi, quae hic apud Canisium cum caeteris legitur. Ubi mortem instare sensit, commisit animam quadraginta discipulis, qui tunc presbyteri ad monasterium festi causa advenerant: unusquisque ipsi triginta missas pollicitus est, et laetus obiit.
III. De Notkero cum superius egerimus, nihil hic dicendum sese offert. Distingui debent solummodo gemini Notkeri, quorum alter Balbulus, alter vero Medicus dicitur; amborum enim versus in hac collectione occurrunt.
IV. Poetas Sangallenses enumeramus non secundum temporum seriem, sed eo ordine quo dispositi sunt ipsorum versus in collectione Canisiana. Quintus igitur censeri debet Waldrammus. Litteris eruditus et egregius Praedicator dicebatur; quin imo [Col. 0028D] poeseos et Melodiae studiosus varia confecit carmina. Ipsi tribuebantur in Codice ms. versus Salomonis episcopi; errorem deprehendit Canisius, et accurate genuinos Salomonis fetus a versibus Valdrammi distinxit. Litanias etiam edidit, quae hic leguntur. Dum versaretur in monasterio Sangallensi Wiboradae virgini fuit amicissimus ipsique benedictionem per servulum saepius transmittere consueverat (Vita Wiboradae, c. 39, p. 51) . Hoc muneris compensavit virgo cum benedictum panem servo ministrans, tum ipsum ex aegritudine sanans. Waldrammo vero adventum Hungarorum ante annum revelaverat (Vita Notkeri, c. 20) . Dum decanatu fungebatur in monasterio Sangallensi, Epistolas canonicas Graecas, a Litwardo Vercellensi sibi praestitas, multo labore descripserat; sed nactus Codicem Syndulphus ipse etiam decanus, quem regulari disciplinae subjecerat, singulas quaternionum cultro excisas discerpsit. Transtulerat etiam Waldrammus Psalterium ex lingua [Col. 0029A] Latina in Barbaricam, quae versio diu servata fuit in Armario Sangallensi. Tandem ex monacho factus est episcopus Argenteratensis adfuitque concilio Triburiensi praesul anno 895; huic enim subscripsit Baldrammus Strasburgensis episcopus (Conc., t. IX, p. 466) .
V. Decem monachis in claustro Sangaltensi praefuit Eckerhardus ab eo plane diversus qui scripsit Vitam Notkeri superius memoratam. Scripsit hymnum de simplici confessore et aliquot versus ad Ymmonem fratrem, postea abbatem, qui noni vel decimi saeculi barbariem plane redolent.
VI. Tutilo, inquiunt, bonus erat et utilis homo musicus, serio et joco festivus. Itinerarius appellabatur, eo quod saepius e claustris excurrere solitus erat. Itinerarium Tutilonem ut se caveret amplexibus monebat Ratpertus ipsi conjunctissimus. Vixit ad finem saeculi noni. Ferunt ipsi apud Metenses pingenti Virginem ipsam manus et opem adjunxisse. [Col. 0029B] Aliud de ipso narratur quod forsan lectori risum movebit: Sindulphus episcopo Salomoni devotissimus aures fenestrae noctu admovebat, ut Notkerum, Ratpertum Tutilonemque familiari consortio utentes audiret, et si quid adversus Salomonem, quem oderant, excidisset, ab eo renuntiaretur. Illum cum sibi proximum sensit Tutilo, homo pervicax, lacertisque confisus, Sindulphum captum capillis et ad se attractum violenter tenuit, adhortatus Ratpertum, ut flagello totis viribus increpitaret et Deum in illo ulcisceretur. Praesto fuit Ratpertus ad disciplinas acutissimus et hominem a dorso totis viribus ingrandinavit. Manibus pedibusque cum reniteretur Sindulphus flagellum Ratperto excussit, qui confestim virgam e proximo rapiens ictus validissimos ei infregit. Exclamavit miser Sindulphus veniam incas sum a Tutilone et Ratperto postulans: advolarunt [Col. 0030A] fratres attoniti, quibus Tutilo diabolum se tenere ingeminabat, lumen adhiberi rogans, ut sub cujus forma vapularet diabolus posset inspici. Cumque Notkerus et Ratpertus clam fugissent, ipsos diaboli metu abiisse angelumque Dei ictus manu sua Sindulpho impegisse dixerunt. Mirare, lector, monachorum jocos et astutias? Sindulphum flagello caesum ridebunt omnes; sed quis mendacia Tutilonis, eum tanquam daemonem referentis, angelum ipsum manu propria flagellis et virga castigatum, quod Ratperti fuit opus, asserentem, facile patiatur? Sic saepius angelos et daemones, qui viri fuerunt, se vidisse et vicisse fingunt monachi. Tutilonem inter beatos recensent et venerantur multi. De eo vide plura apud Eckerhardum in Vita Notkeri, c. 22, 23.
VII. Bernardus Secundus fuit abbas Sangallensis anno 883, nimirum eo tempore quo Hartmutus sese munere abdicavit, ejus vices subire fuit coactus. Praeerat illi coenobio cum Patres per meritum sancti [Col. 0030B] Galli jurare soliti se Salomonem absque monachali habitu intra claustra non passuros assererent etiam cum sacramento, consiliumque dedit ipsis in capitulo renitentibus, ut Salomonem habitum sancti Galli intra claustra sumere sinerent, ne si quando ipsi subjicerentur, durior foret; saltem satius erat illum abbatem ipsorum fratrem esse: quod bene cessit; postmodum enim abbas, deinde episcopus creatus est Salomon, ut mox patebit. De Bernardo nihil hic legitur praeter quasdam breves sententias numero 58 indicatas.
VIII. De Walafrido Strabone superius actum, quippe ante hos omnes nunc memoratos vixerat jamque diu clauserat diem supremum. Caeteri sunt anonymi; inde concludas frequentem tunc temporis fuisse hymnorum usum.
Epigrammata
- Auxilium nostrum, XRS Vincit.
- Fortitudo nostra, XRS Vincit.
- [Col. 0034D] Prudentia et temperantia nostra. XRS Vincit.
- Liberatio et redemptio nostra, XRS Vincit.
- Murus noster inexpugnabilis, XRS Vincit.
- Victoria nostra, XRS Vincit.
- Defensio et exaltatio nostra, XRS Vincit.
- Ipsi soli imperium, gloria, et potestas, per infinita saecula saeculorum. Amen.
- Ipsi soli laus, honor, et jubilatio per infinita saecula saeculorum. Amen.
- Ipsi soli virtus et fortitudo, et victoria per omnia saecula saeculorum. Amen.
- XRS vincit, XRS regnat, XRS imperat. ( Tribus vicibus. )
- Christe, audi nos. ( Tribus vicibus. )
- Kyrie, eleison. Christe, eleison. Kyrie, eleison.
| Item etiam anonymi alia. | ||
| Hunc diem. | R\. | Multos annos. |
| Hunc diem. | R\. | Multos annos. |
| Hunc diem. | R\. | Multos annos. |
| Istam congregationem | R\. | Deus conservet. |
| Istam congregationem | R\. | Deus conservet. |
| Istam congregationem | R\. | Deus conservet. |
| Annos vitae | R\. | Deus multiplicet. |
| Annos vitae | R\. | Deus multiplicet. |
| Annos vitae | R\. | Deus multiplicet. |
| Feliciter. | Feliciter. | Feliciter. |
Quid singulae [Col. 0038C] Quae sint illae litterae Cantilenae, non capio ego, fideliter tamen descripta sunt, quaecunque sequebantur, praecedit autem, litania Auxilium. CAN. litterae in superscriptione significent Cantilenae, pro ut potui juxta tuam petitionem explanare curavi.
A. Ut altius elevetur admonet.
B. Secundum litteras quibus adjungitur, ut bene multum extollatur, vel gravetur, sive teneatur, belgicat.
C. Ut cito, vel celeriter dicatur, certificat.
D. Ut deprimatur, demonstrat.
E. Ut aequaliter sonetur, eloquitur.
F. Ut cum fragore seu frendore feriatur, efflagitat.
G. Ut in gutture gradatim garruletur genuine gratulatur.
H. Ut tantum in scriptura aspirat, ita et in nota [Col. 0037B] idipsum habitat.
I. Jussum vel inferius insinuat, gratitudinemque pro g interdum indicat.
K. Licet apud Latinos nihil valeat, apud nos tamen Alemannos pro κ, graeca positum chlencge, clange, clamitat.
L. Levare, laetatur.
M. Mediocriter, melodiam, moderari, mendicando, memorat.
N. Notare, hoc est, noscitare, notificat.
[Col. 0038A] O. Figuram sui in ore cantantis ordinat.
P. Pressionem, vel prensionem, praedicat.
Q. In significationibus notarum cur quaeratur? cum etiam in verbis ad nihil aliud scribatur, nisi ut sequens v vim suam amittere quaeritur.
R. Rectitudinem vel rasuram non abolitionis, sed crispationis rogitat.
S. Susum vel sursum scandere sibilat.
T. Trahere vel tenere debere testatur.
V. Licet amissa in sua, veluti valde vau Graeca, vel Hebraea, velificat.
X. Quamvis Latina verba per se inchoet, tamen exspectare expetit.
Y. Apud Latinos nihil hymnizat.
Z. Vero licet et ipsa mere Graeca, et ob id haud [Col. 0038B] necessaria Romanis, propter praedictam tamen r litterae occupationem ad alia requirere. In sua lingua zitise require.
Ubicunque autem duae, vel tres, aut plures litterae ponuntur in uno loco, ex superiore interpretatione, maximeque illa, quam de b dixi, quid sibi velint facile poterit adverti. Salutant te Ellinici fratres, monentes te fieri de ratione embolismi triennis, ut absque errore gnarus esse valcas biennis contempto pretio divitiarum Xerxis.
[Col. 0037D] Ut intelligas quis hic Notkerus, et quae sint hae musicae litterae, subjungam quae habet Jodocus Metzlerus: Notkerus vocatus Balbulus, Magni Ottonis nepos, natus in castro Heiligow, abbati Grimaldo oblatus est juvenculus, voce balbulus, corpore gracilis, ad repentina timidulus, solis daemonibus exceptis, quibus se audacter occulte et manifeste infestantibus opponebat. Auditor studiosus fuit Isonis et Marcelli. In orando, legendo, dictando creber, et, ut verbo dicam, vere sancti Spiritus fuit vasculum, fuit etiam prophetiae spiritu plenum. Nescias an magis mireris genus, an doctrinam, an virtutem. Primus adinvenit jubilos seu sequentias modulatas, quas ipse ad distinctionem Metensium appellabat Frigdorae aut Occidentanae, quas et inter sanctissima mysteria toties Ecclesia repetit. Dilucidavit etiam [Col. 0038D] amico cuidam litteras alphabeti, quas quibusdam notulis antiphonarum affinxerat Romanus quidam, qui ab Adriano papa ad instantiam Caroli Magni cantor Ecclesias Galliarum in cantu ad primaevum modum Gregorianum reducebat aberrantes. Qui Romanus postea in monasterio morbo primum detentus, omnino etiam jubente Carolo ibi haesit. Praeter illa quae hic edita sunt, scripsit de expositionibus sacrae Scripturae lib. I: Cum prudens. De musica et symphonia lib. I; epistolarum ad diversos lib. I; de Vita sancti Fridolini abb. lib. I; de Vita sancti Galli, lib. III, Martyrologium, et alia nonnulla. Ex Graeco vertit libros perihermenias Aristotelis. Per litteras sciscitanti abbati Augiensi qualis esset in hac regione terra, respondit:
[Col. 0039A] Cum super quibusdam causis imperator nuntium et litteras quadam vice ad eum dedisset, ille, quasi nihil illud reputans, nuntio abituro noluit regi respondere scripto, sed tantum jussit dicere ut quod se videbat nuntius facere, idipsum etiam imperator faceret. Laborabat autem in horto, et radicum alias inserebat, alias evellebat. Post multa cum carne, mundo et diabolo, qui eum plerumque visibiliter appetebat, patrata certamina, senio, et, ut creditur, litterarum, et lacrymarum studio caecus effectus, multa sanctitate obiit in monasterio sancti Galli, sepultus in Ecclesia sancti Petri ad sinistrum altaris cornu, uti adhuc videre est. Ubi sicut etiam ante obitum suum, innumeris propemodum claruit miraculis, maxime in variis languoribus et doloribus tollendis. Floruit anno 850, et est canonizatus intra monasterii septa et ejus totam ditionem subjectasque Ecclesias omnes, jussu variorum pontificum, maxime vero Leonis X, ab episcopo Constantiensi, imperante Maximiliano Augusto, et abbate sancti Galli [Col. 0040A] Francisco, anno 1514. Cujus festivitas translata est ad Dominicam Jubilate, quotannis solemniter celebranda, licet ipse obdormierit 7 Aprilis anno 912. De Notkero Contractus, Eckerardus Junior, in Casibus monasterii et lib. Benedictionum; Trithemius, Stumphius, Vadianus, Bruschius. Codex noster ante annos DCCC descriptus, Stephanus Durantes, de Missa.
Vitam sancti Fridolini scripsit Balterus Seckingensis, eamque sancto Notkero dedicavit, cujus hoc est initium: Notkero doctrinae sophia famosissimo, meritorumque sanctitate beatissimo Balterus infimus servorum Dei servulus. Fatetur auctor se in monasterio (utar verbis ejus) sancti Galli, juxta pedes Notkeri et caeterorum magistrorum scholasticae disciplinae vacasse. Forte haec una est Vita sancti Fridolini, et non ab ipso Notkero, sed ad Notkerum scripta. Sed veteres et recentiores omnes a Notkero scriptam asserunt, ex quibus etiam Petrus Canisius prologo in eamdem Vitam. Haec Jodocus Metzlerus.
![[poem]](../assets/FIGURES/0870048A.bmp)
[poem]
Et
[Col. 0053C] Quia hos, ut appellant, tropos, Jodocus Metzlerus putat a sancto Tutelone conscriptos, volui, ut sciatur quis Tutelo sit, subjungere quae Metzlerus habet lib. de illustr. Viris sancti Galli. Beatus Tutelo (qui olim vulgo sancti GUTLI), magnorum et nobilium parentum filius, monachum in sancto Gallo professus, [Col. 0053D] pictor, poeta, orator, musicus et egregius ἀναγλύπτης, in utraque lingua potens, promptus natura, serio et joco festivus, voce clarus, caelatura elegans. Pingebat aliquando in Metensium urbe imaginem D. Virginis, et ecce duo angeli ad ipsum in habitu peregrinorum accedentes eleemosynam petunt, qua accepta ad quemdam clericum sese convertunt, et aiunt illi: Domina illa, quae illi radios ita ad manum dat, nunquid illius soror est? Stupens clericus (quia ibi consistens nihil simile viderat) appropinquat, et quod antea latuit, etiam illi fit palam. Unde se cohibere non valens, ait illi: Benedictus tu, Domine pater, qui tali magistra uteris ad opera? Qui cum ipsos quid dicerent nescire assereret, vehementer in illos invectus, ne cui tale quid dicerent interminatus est. [Col. 0054C] Statim peregrini transeuntes disparuerunt. In crastinum autem cum gloriam talem de se plures audiret dictitare, occulte sese subtrahens, cessit e medio, neque jam ultra in urbe illa operari volebat. In planitie autem ipsa aurea cum reliquisset circulum vacuum, nescio cujus arte tales caelati sunt apices:
Et imaginem quidem quasi sedentem cunctis aspicientibus mire venerandam tanquam vivam reliquit. In reditu autem ad monasterium (dicebant Patres) cum signum ad missam daretur, in villa quadam per invocationem sancti Galli daemonium eum ejecisse ex quodam in templo illo tunc debacchante. Erat in publico laetus, in angulis lacrymosus, in choro strenuus, honoris Dei zelator mirus. Et cum egregie doctus esset, edidit non pauca ingenii et devotionis suae monumenta, ex quibus sunt multi tropi et melodiae, quarum etiam in sancta missa usus est. Cujus universa dictata singularis et agnoscibilis melodiae sunt, quia per psalterium, seu per rotam ( textus habet rotham); [Col. 0055A] qua potentior ipse erat, neumata inventa dulciora sunt, ut apparet in Hodie cantandus est et Omnium virtutum gemmis, quos quidem tropos Carolo regi ad offerendum, quem ipse rex fecerat, obtulit canendos. Qui rex etiam, Viri Galilaei cum dictasset, Tuteloni versus addere injunxit, ut aiunt: Quoniam Dominus Jesus cum esset, Omnipotens genitor, fons, et origo, cum sequentibus, etc., hos enim solos libuit adferre, ut, si musicus sis, quam dispar ejus melodia sit videas. Mortuus est opinione omnium sanctus, et sepultus in monasterio in sacello sanctae Catharinae (quod sicut et coemeterium illi contiguum [Col. 0056A] sancti Tutelonis vocatur) ad dextrum altaris cornu, hoc epitaphio:
Floruit tempore sancti Notkeri, sub Bernardo abbate, circa an. 883. De eo Eckerhardus in libris Casuum et Benedictionum, et Codex ante DCCC annos scriptus, Bruschius, etc. Haec Metzlerus, qui diligentissime ex antiquis monumentis collegit.
Sequentis lamentationis prosam fecit sanctus Notkerus, cum in Martinsdobel pons in loco praecipiti et [Col. 0058B] periculosissimo aedificaretur. Quis autem versus adjecerit, nescio. Descripsi ex vetustissimo Codice, ubi cum modernis etiam notis est:
«Media vita in morte sumus, quem quaerimus adjutorem, nisi te, Domine, qui pro peccatis nostris juste irasceris.»
Sancte et misericors Salvator, amarae morti ne tradas [Col. 0058D] nos.
Hos duos versus Notkerus Balbulus fratribus Augiensibus misit cum fungo quem moruch vocant, in angulo apud sanctum Gallum fratrum pyralis in hieme nasci aliquot annis solito loco suo. Nam cum ipsi assererent, in Alaspach, piscem quem alandt [Col. 0062B] vocant, XII palmorum apprehensum, loco nomen dedisse, ipse incredibilia narrantibus, etiam de sancti Galli loco se mira esse dicturum respondit, et supra dicti nominis fungum in Januario ibi natum se vidisse subjunxit, idque ipsum illico quasi falso locutum pari voce dicentes, derisui habebant; sed ipse, ut dixi, sequenti anno itidem ibi fungo nato, dicta factis compensavit, fungum mittens, et scribens hoc distichon. Causa tamen erat fungi in angulo illo pyralis nasci soliti, quod aquaeductus eumdem angulum praeterfluens rigavit, et calor pyralis non nimius, sed caumate aquae mistus, illum attigit, et fotu tali parere praecoquam terram fecit, et fungos quidem primitus, mox etiam et gramina quaedam virentia, stiriis et glacie foris sub divo rigentibus, [Col. 0062C] vapor idem produxit.
[Col. 0062C] [Hic Canisius habet carmen ad Fedolium quod dedimus inter S. Columbani carmina, ubi videris tom. LXXX, col. 291.]
1. Studium pietatis sit tibi in primis commendatum.
2. Cognitionem Domini Creatoris, Redemptoris ac Servatoris tui ferventissimo animi desiderio appetas; [Col. 0062D] adque eam pervenire, quantum fieri potest, contendas.
3. Te ipsum, atque defectus tuos, et malas consuetudines, diligenter inspicias, et cognoscas, emendareque omni conatu studeas.
4. Habitum virtutis fac acquiras.
5. Difficultates occurrentes viriliter vincas.
6. In bonas litteras sedulo incumbas.
7. A nimio vino, tanquam a veneno, abstineas.
8. Vocationem ac professionem tuam saepius in animum tuum revoces.
9. Verum amorem monasticae disciplinae imbibas, statumque tuum fac optime cognoscas.
[Col. 0063A] 10. Omni obedientia patribus ac magistris tibi propositis te subjicias.
11. Inobedientium ac irreligiosorum consuetudinem devites.
[Col. 0064A] 12. Tempus bene colloces, ac cum fenore redeas.
Ora pro me. F. Bernardus abbas sancti Galli.
Tabula insigniorum
Exstat in bibliotheca sancti Galli tabula quaedam seu (ut vocant) mappa sane perquam vetusta et ampla ex pergameno ad Gozpertum abbatem, in qua etiam totum monasterium secundum omnes etiam abjectissimas officinas descriptum est (ut quidem ego colligo ex eo quod ibi appellat auctor Gozbertum filium) ab episcopo aliquo, qui fuerit vel monachus, vel studiosus, vel certe alias demum [Col. 0064A] monachis et monasterio familiaris. Eam tabulam index quidam centenarius nominat sancti Martini monasterii, ex eo, ut arbitror, quod aliquid in tergo ipsius est de Vita sancti Martini, sed ut ex titulis et situ manifestum est, non est, nisi sancti Galli monasterii, prout fuit Gozberti temporibus monasterium. Epigraphen insigniorum mansionum sic auctor carminice dicit. CAN.
Hic Petrus Ecclesiae pastor sortitur honorem.
Disticha VII columnarum quae sunt in externa parte summi templi, quod habet in longum pedes CC, in latum autem XL, quoad interiorem sui partem.
Bissenos metire pedes interque columnas,
Ecce renascentes susceptat Christus alumnos.
Crux, via, vita, salus, miserique redemptio mundi.
Hic evangelicae recitatur lectio pacis.
Super cryptam sancti Columbani, altare sanctorum [Col. 0063C] Mariae et Galli, in quo est sarcophagus sancti Galli.
Sancta super Cryptam sanctorum structa nitebunt.
Hic Pauli dignos magni celebramus honores.
Hic sed domatibus paradisi plana parantur.
Hic paradisi acum sed tecto sternito campum.
Has interque pedes denos moderare columnas
Hic muro tectum impositum patet, atque columnis.
Adveniens aditum populus hic cunctus habebit.
Omnibus ad sacrum turbis patet haec via templum,
Hic caulas ovium caute dispone tuarum.
Hic requiem inveniat famulantum turba vicissim.
Ista domus cunctas nutrit, servatque capellas.
Iste sues locus enutrit, custodit adultas.
Hic armenta tibi lac fetus atque ministrant.
Hic fetas servabis equas, tenerosque caballos.
Haec omnia cis viam versus Orientem magis.
Tota monasterio famulantum hic turba subintrat.
Ista bubus conservandis domus atque caballis.
Hic peregrinorum laetatur turba recepta.
Hic habeat fratrum semper sua vota minister.
Hic pia consilium pertractet turba salubre.
Porticus [Col. 0063D] Innuit dormitorium subtus habens calefactoria ejusdem domus. CAN. ante domum stet haec fornace calentem.
Haec domui adsistit cunctis qua porgitur esca.
[Col. 0064C] Huic porticui potus quoque cella cohaeret.
Haec sub se teneat fratrum qui tegmina curat.
Frugibus hic instat cunctis labor excutiendis.
Item adhuc ad Orientem magis.
Inter ligna soli haec semper sanctissima crux est,
Hanc circum lateant defuncta cadavera fratrum,
[Col. 0064D] Pullorum hic cura, et perpes nutritio constat.
Anseribus locus hic pariter manet aptus alendis.
Hoc claustro oblati pulsantibus associantur.
Fratribus infirmis pariter locus iste paratur.
Saepius in gyrum ductis sic cingitur aula.
Haec quoque septa premunt discentis vota juventae.
Haec domus hospitibus parta est quoque suscipiendis.
Exiet hic hospes, vel templi tecta subibit,
Discentis scholae pulchra juventa simul.
Grimaldo abbati, inquit Jodocus Metzlerus, primum exstructa abbatia est, quae jam dicitur die Pfaltz. Eam scribit Eckerhardus et alii elegantissimis tunc fuisse picturis ornatam, quas quidem picturas fecerunt divitis Augiae monachi fratres nostri, et a nostris S. Galli Patribus hi qui sequuntur versus dictati, et infra picturas illas scripti sunt. Qui dum jam cum [Col. 0065B] ipsa pictura inciperent ob antiquitatem suam aboleri a Patribus nostris Notkero physico, et aliis descripti, suisque ipsorum libris commendati sunt ( Haec Metzlerus ).
In quodam vetustissimo opere biblico, quod pinxerat Marcellus monachus, et Gisalbertus subdiaconus, est sermo ad clericos, proverbia, etc., heroico versu, cujus tamen sint, nescio. In eodem bibliorum armario habes itidem heroico versu varios variorum bibliorum partium inscriptione Hartmuti abbatis. In antiquissimo item codice, ubi pictus est Harckerus, supersunt hi versiculi:
[Col. 0069D] Divus P. N. Notkerus, inquit Metzlerus, edidit post Walefridum Vitam sancti Galli metrice III libris, de quo opere, quod hactenus non vidi, nisi pauca haec, ea subjiciam. Notandum scripsisse Notkerum nostrum stylo et modo dialogi, ubi quidem interlocutore usus est primo Hartmanno Juniore discipulo suo, sancti Udalrici postea praeceptore, deinde reliquum cum Raperto Juniore patruele suo, Ratperti autem senioris nepote, quem ipse quoque [Col. 0070A] docuit, absolvit. Ut habet liber ms. ex quo sequentia a me sunt descripta ( Haec Metzlerus ).
NOTKERUS.
HARTMANNUS.
[Col. 0072A] NOTKERUS.
Et NOTKERUS.
Caetera desunt.
Notitia historica
[Col. 0071B] [Col. 0071C] Theodorus. Anno Christi redemptoris nostri 641, vigesima quinta mensis Novembris, Theodorus creatus est pontifex. Hujus exordio Pyrrhus Constantinopolitanae urbis episcopus, ut laqueum, quem conscius veneficii Constantino imperatori allati meruerat, subterfugeret, in Africam sponte secessit: Constans imperator in locum haeretici Paulum aeque Monothelitam subrogavit. Qui cum Orientalem Ecclesiam gravissime perturbaret, querelis Stephani. Dorensis episcopi, aliorumque Orientalium hac de re ad sedem apostolicam interpositis, a Theodoro papa congregata synodo condemnatus est. Pyrrhus delatus in Africam invenit ibi Maximum abbatem et martyrem, habitaque cum eodem disputatione illa famosa, quam infra subjungimus, fidei veritatem et Monothelitarum haeresim et perfidiam cognovit, adeo ut inde Romam profectus, oblato ibidem libello poenitentiae, haeresim suam publice abnegarit, et cum titulo patriarchatus Constantinopolitani a Theodoro receptus fuerit. Quod [Col. 0072C] cum Africanis Ecclesiis innotuisset, habitis ibidem in Africa diversis conciliis, synodales miserunt ad Romanum pontificem, petentes ut is per suos apocrisiarios eosdem ad Paulum Constantinopolitanum episcopum transmitteret. Praestitit id pontifex sanctissimus, suasque addidit, quibus illum in fide orthodoxa instruxit: aliterque sentientem excommunicandum esse minatur. Paulus dum hasce Romani pontificis Africanorum et conciliorum epistolas accepisset, universam Occidentalem Ecclesiam adversus se commotam esse cognovit. Qua occasione magna cum fraude Constanti imperatori haeretico persuasit, ut edictum [Col. 0073C] (quod Typus appellatur) proponeret, quo significaretur tacendum esse de ea altercatione, quae de una seu de duabus voluntatibus in Christo vertebatur, ita futurum pollicebatur imperatori, ut omnes Christiani orbis Ecclesiae in unam eamdemque sententiam unirentur. Paruit imperator episcopo, typum edidit, eumque Romano pontifici insinuavit. Pontifex accepto typo synodum convocavit, in qua Patres congregati eumdem typum simul cum Paulo Constantinopolitano episcopo condemnarunt: dumque sententiam concilii imperatori et patriarchae insinuassent, imperator et patriarcha (quod male refertur in Vita sancti [Col. 0073D] Martini papae) in apocrisiarios Theodori papae Constantinopoli degentes furore exarserunt, altare eorumdem in palatio Placidiae, ubi habitabant, subverterunt, sacrificare eosdem non permiserunt; et, quod pejus est, sacerdotum catholicorum alios in carcerem detruserunt, alios in exsilium deportaverunt, alios denique verberibus subjectos gravi cruciatu corporis affecerunt. Haec ex actis synodalibus concilii Lateranensis secret. I, et sancti Maximi Vita apud Surium, et ex Theophane et Anastasio Baronius. Theodorus natione Graecus, ex patre Theodoro episcopo, de civitate Hierosolyma, [Col. 0072C] Sedit annos sex, menses V, dies X. Theodorus papa anno Domini 649, qui est octavus Constantis imperatoris, ex hac vita migravit pridie Idus Maii. Quare oportet asserere eum annis septem, mensibus quinque et 20 diebus sedem apostolicam administrasse. Baronius anno 649, n. 1. sedit annos sex, [Col. 0072B] menses quinque, dies decem et octo [viginti]. Hic fuit amator pauperum, largus, benignus super omnes, [Col. 0073A] et multum misericors. Hujus temporibus [Col. 0073D] Mauritius chartularius. Hic est ille Mauritius qui sub pontificatu Severini Lateranensem Ecclesiam expilavit, ideoque justa Dei ultione in poenam commissi sacrilegii ab ecclesia abstrahebatur, quando ad ipsam pro salute confugiens auxilium peteret. Baron., anno 643, n. 5. Mauritius chartularius, per quem multa mala operatus est Isacius patritius, cum jam increbuissent peccata ejus, beato Petro apostolo [increvissent contra B. Petrum apostolum], ut eos [eum] haereditaret ignis inexstinguibilis, consilio ductus suprascriptus Mauritius cum ipsis quibus antea devastaverat ecclesiam Dei [Col. 0073C] Intalizavit. intartizavit adversus [erexit se, tyrannizavit] Isacium patritium, et misit per omnia castra, quae erant sub civitate Romana per circuitum, et congregavit eos, et constrinxit se cum ipsis in [secum ipsos per] sacramentum [sacramento], ut deinceps nullus ex ipsis [Col. 0073C] Obediret Isacio. debuisset obedire Isacio, neque hominibus ejus, qui affirmabant eum, quia sibi regnum imponere [Col. 0073C] Voluisset. noluisset [quia affirmabat eum sibi regnum imponere [Col. 0073B] velle]. Audiens haec Isacius patritius, eo quod Mauritio omnis exercitus Italiae sacramenta dedisset, misit Donum magistrum militum et sacellarium suum ad civitatem Romam cum exercitu. Qui veniens in civitatem Romanam, omnes judices, seu exercitus Romanus [Romani], qui prius se cum Mauritio sacramento constrinxerant, timore ducti dimittentes Mauritium chartularium, omnes se cum Dono [Col. 0074C] Fecerunt. Et ornavit. Sede ipse depositione ultione, etc. junxerunt [omnes se ad dona verterunt]. Et ingresso eo Romam fugit Mauritius ad beatam Mariam ad Praesepe, quem tollentes de ecclesia miserunt [Col. 0073D] Boiam. Id est vinculum. boiam in collum ejus. Similiter et omnes, qui in consilio cum ipso fuerant, imboiatos [bojatos] misit Ravennam per manus Maurini scribonis, et Thomati [Thomasii] [Col. 0073C] chartularii. Qui deducentes eos pervenerunt [Col. 0074A] juxta civitatem Ravennatem in locum qui dicitur [Col. 0073D] Ficuclas. Est ecclesia Ficodensis, hodie Cervia nominata. Baronius, anno 643, n. 5. Ficuclas [Ficudas] duodecimo milliario a civitate, et ibi decollaverunt Mauritium, quia sic in mandatis acceperant a suprascripto Isacio, ut vivus civitatem Ravennatem non ingrederetur. Et postquam decollatus est, levantes caput ejus, duxerunt [portarunt] Ravennam. Videns autem Isacius caput Mauritii, gavisus est. Et fecit ad exemplum multorum in circo Ravennate in stipitem poni. Illos autem, qui cum ipso directi fuerant, omnes imboiatos [bojatos] jussit arcta custodia in carcerem mitti, cogitans eos quomodo puniret, sed cum ea agerentur, mox Dei judicio ipsis diebus percussus divino ictu interiit Isacius et mortuus est. Ii autem, qui reclusi erant, exeuntes de carcere, reversi sunt singuli per loca sua. [Col. 0074C] Audiens hoc imperator quia defunctus est Isacius misit Theodorum patritium exarchum. Platonem haereticum exarchum ante Theodorum Calliopam missum fuisse in Italiam, constat ex epist. 16 Martini papae, qua dicitur eo tempore, quo Pyrrhus Constantinopolitanus episcopus se Romam contulit, Platonem quemdam exarchum fuisse, suosque ad Pyrrhum Romae degentem direxisse. Vide Baronium anno 643. Audiens [Col. 0074B] hoc [Constans] imperator quia defunctus est Isacius, misit Theodorum patritium esarchum, cui cognomentum Calliopa, ad regendam omnem Italiam. [Col. 0074C] Ipsis temporibus venit Pyrrhus ex Africa in urbem Romam. Pyrrhus de inita conjuratione in necem Constantini imperatoris cum Martina Augusta diffamatus, [Col. 0074D] fugerat in Africam, ut supra dixi, habitaque celeberrima disputatione cum Maximo convictus sua sponte Romam venit, oblatoque ibidem libello poenitentiae, et abjurata haeresi, fidem professus fuit: praeter ea quae de eventu disputationis hic apud Anastasium et in ipsa disputatione continentur, haec scribit Theophanes: «Pyrrhus vero cum pervenisset in Africam mutuis cum sancto Maximo videtur aspectibus, abba videlicet religiosissimo in monasticis correctionibus, necnon et divinorum illic existentium pontificum praesentatur obtutibus, hunc redargutum et persuasum Romam ad papam Theodorum direxerunt. Qui, orthodoxo libello tradito papae, ab eo receptus est.» Haec Theophanes de praedicta disputatione Pyrrhi cum Maximo habita. His consentanea de eadem scribunt Photius et Martinus pontifex epistola 26. Baronius, anno 646, n. 1, 2 et seq. Ipsis temporibus venit Pyrrhus ex Africa, qui fuerat patriarcha Constantinopolitanus in urbem Romam [Pyrrhus patriarcha Constantinopolitanus venit Romam] ad limina apostolorum. Qui ingressus libellum obtulit cum sua subscriptione apostolicae nostrae sedi in praesentia cuncti cleri et populi, condemnans in eodem libello omnia quae a se, vel a decessoribus suis scripta, vel acta sunt adversus immaculatam nostram fidem. His itaque ab eo peractis, fecit eum munera erogare in populum [populo], et cathedram ei poni juxta altare, honorans eum ut [Col. 0074C] sacerdotem regiae civitatis. [Col. 0074D] Postea rursus more canis ad proprium impietatis vomitum repedavit. Accidit illud hac occasione. Cum [Col. 0075C] imperator Pyrrhi conversionem audisset, misit Platoni exarcho successorem Olympium, haereticum audacissimum, qui ubi Ravennam se contulit, omne adhibuit studium ut perficeret quod imperatori gratum esse sciebat: nimirum, ut Pyrrhum in pristinum errorem revocaret. Quod ut implere posset, elaboravit ut illum ab urbe Ravennam adduceret, [Col. 0075D] cumque illud ex animi sententia consecutus esset, qua pollebat auctoritate ipsum aggressus, nunquam deseruit, quousque desertorem fidei et assertae catholicae confessionis praevaricatorem effecerit. Hoc est quod Theophanes anno 20 Heraclii imperatoris ait: «Pyrrhus cum Roma discessisset, et Ravennam pervenisset, ut canis ad vomitum suum reversus est. Quo papa Theodorus comperto, plenitudine convocatae Ecclesiae ad sepulcrum verticis apostolorum accessit, et divino calice expostulato, ex vivifico sanguine in atramentum stillavit, et ita propria manu depositionem Pyrrhi excommunicati facit.» Eamdem de Pyrrho historiam integre recenset summatim secretario 1 concilii Lateranensis Martinus papa his verbis: «Pyrrhus denuo, pluribus episcopis terrore et blandimentis dolose ab eo deceptis, hujusmodi [Col. 0076C] impietatem actis et subscriptionibus propriis eorum, qui ab eo decepti sive vim passi sunt, confirmare studuit. Propter quod antea confusus, festinavit, pro hoc ipso huc adveniens, emendare proprium commissum, et libellum obtulit cum sua subscriptione apostolicae nostrae sedi, condemnans in eodem libello omnia, quae a se vel a decessoribus suis scripta [Col. 0076D] vel acta sunt adversus immaculatam fidem nostram. His itaque ab eo peractis, postea rursus more canis ad proprium impietatis vomitum repedavit, justam mercedem ac retributionem propriae transgressionis, canonicam poenam sive depositionem decerpens.» Haec ex Theophane et concilio Lateranensi secret. 1 sub Martino papa. Baron., anno 648, n. 11 et seq. Postea rursus more [Col. 0075A] canis ad proprium impietatis vomitum repedavit [reversus est]. Tunc sanctissimus Theodorus papa convocans universos sacerdotes et clerum in ecclesia beati Petri apostolorum principis, condemnavit eum sub vinculo anathematis, juxta mercedem ac retributionem propriae trangressionis, canonicam poenam sive depositionem [Col. 0075C] Decerpens. excipiens [decernens]. [Col. 0076D] Qui praedictus Pyrrhus reversus est in partes orientis. Ubi in gratiam imperatoris receptus, loco impiae promissae mercedis, Constantinopolitanam sedem post obitum Pauli recepit anno Domini 652, et post menses quatuor ex hac vita ad tremendi judicis Dei tribunal evocatus fuit, subrogato in locum illius Petro versutissimo Monothelita haeretico. Qui praedictus Pyrrhus reversus est in partes Orientis.
Eodem tempore revelata sunt corpora sanctorum martyrum Primi et Feliciani, quae erant in arenario sepulta, via Numentana, et adducta sunt in urbem Romam. Quae et recondita sunt in basilica beati Stephani protomartyris [in monte Caelio], ubi et dona obtulit, gabathas aureas tres, tabulas ex argento ante confessionem, arcus argenteos duos. Fecit [Col. 0075B] ecclesiam beato Valentino, via Flaminia, juxta pontem Milvium a solo, quam ipse dedicavit, et dona multa obtulit. Fecit oratorium beato [Col. 0075C] Sebastiano. Silvestro intra episcopium Lateranense, ubi et dona largitus [Col. 0076A] est. Fecit et oratorium beato Euplo martyri foris portam beati Pauli apostoli, quod [Col. 0075C] Etiam dedicavit. etiam ornavit.
Tunc sanctissimus Theodorus papa scripsit Paulo patriarchae regiae civitatis tam rogans, quamque regulariter increpans, necnon per apocrisiarios, ut dictum est, pro hoc maxime destinatos praesentialiter admonens, et contestans, quatenus proprium emendaret commentum, atque ad orthodoxam fidem [Col. 0076C] Catholicam apostolicam ecclesiam remearet. catholicae ecclesiae remearet. Et neque rogantes, neque increpantes potuerunt eum a suo conamine quoquo modo revocare. Propter quod [Col. 0076C] Justa ab apostolica. ab apostolica sede ipse depositionis ultione perculsus [percussus] est. Hic fecit ordinationem unam per mensem Decembrem, presbyteros viginti unum, diaconos quatuor, episcopos per diversa loca numero quadraginta [Col. 0076B] sex. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die secundo Idus Maii, et cessavit episcopatus dies quinquaginta duos [mensem unum, dies XVI].
Admonitio
[Col. 0075] Proxima epistola est Theodori papae ad Paulum patriarcham, qua ejus synodicae respondet, arguitque illum duplici de causa. Primum quidem, quod ecthesis Heraclianae chartam publicis in locis a Pyrrho suspensam non sustulerit. Deinde quod Pyrrhi, qui patriarchatum odio compulsus abdicarat, adhuc superstitis, et nondum damnati sedem occuparit. Quare synodum coram apocrisiariis suis, convocari jubet, ut illius causa examinetur. Quod ipsum etiam in altera epistola scribit ad episcopos qui Paulum consecrarant. Ad decretum vero ectheseos anathematizandae Constantinopolim transmissum, quod inter utramque epistolam insertum est, alludere videntur episcopi Cyprii in epistola ad Theodorum papam, quae in synodo Romana Martini papae legitur, secretario 2. At Serici diaconi quem Theodorus in priore epistola nominat, meminit etiam Honorius in altera ad Sergium epistola, cujus pars quaedam synodi VI, actione 13, continetur. Ex quo liquet illum perdiu et sub diversis pontificibus apocrisiarii munere perfunctum.
Epistola I
[Col. 0075C] Synodicas fraternitatis vestrae litteras, datas per Georgium presbyterum et Petrum diaconum, nos [Col. 0076C] suscepisse significamus; quarum percurrentes textum, invenimus eam inter spem et metum, quemadmodum [Col. 0077A] inter fidum gemini littoris portum confidentem pariter et fluctuantem, et non frustra. Nam sacerdotium grave onus est, quod scilicet aliorum vitae cura fatigat, juxta quod scriptum est: Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? (II Cor. XI.) Et quanto metu sacerdotalis mens concutitur, ne forte per silentium vel immoderatum eloquium maculetur, tanto spe et maxima propriae fortitudinis penna ad altitudinem sublevatur, quando de subjectorum profectu gratulatur. Scriptum est enim: Ubi plurimae segetes, ibi manifesta fortitudo boum (Prov. XIV) . Hinc e contra metus reverberat. Scriptum namque est: Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam. Illaqueatus es verbis oris tui, et captus [Col. 0077B] propriis sermonibus. Hac ergo quod dico, fili mi, et temetipsum libera, quia incidisti in manum proximi tui. Discurre, festina suscita amicum tuum, ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebrae tuae. Eruere quasi damula de manu, et quasi avis de insidiis aucupis (Ibid) . Audivimus, dilectissime frater, per timorem periculum nostrum, audiamus per spem repromissum consolationum solatium. Ego sum, inquit Deus, pars haereditatis tuae (Num. XVIII) . Et iterum: Sacerdotes tui induant justitiam (Psal. CXXXI) . Timor autem concutit, cum alias dicitur: Cui multum creditur, multum ab eo exigetur (Luc. XII) . Et iterum: Potentes potenter tormenta patientur (Sap. VI) . Et rursus spes nos refovet, ubi ait: Labia sacerdotis custodient scientiam, et legem exquirent ex ore ejus, [Col. 0077C] quoniam angelus Domini exercituum est (Malach. II) . Inter tot ergo procellas atque tranquillos fluctus aestuare profundum, quid aliud est nisi in portu asperrimi littoris navim mentis nostrae tempestatibus concuti? Sed quia majorem fiduciam ex longanimitate Dei Evangeliorum habere cognoscimur, spe gaudentes hujusmodi aestum nullo modo formidamus. Nos ergo quid nisi dispensatores unius pastoris sumus? Ipso enim pascente pascimus, et regente regimus, quoniam omnes sub eodem pastore cum ovibus ipsius oves pascuae sumus. Neque enim nostris viribus, sed Dei gratiae deputamus quod sumus. Tantum restat, ut, cum divino auxilio, petendo, quaerendo, pulsando, fide et opere donum gratiae irreprehensibiliter exhibere possimus, quo, conculcatis vitiis, virtutum [Col. 0077D] repromissa praemia percipere mereamur. Superbia, quae est initium omnis peccati, longe a sacerdotum mentibus fiat. Avaritia rursus, quae est idolorum servitus, atque omnium malorum radix, abscisa, et a turbine pulveris sui procul amota destruatur, quae excaecat etiam oculos sapientum. Dilectionem igitur omnium virtutum matrem, sine qua nihil perficitur, et in qua omnes virtutes pacis completae vinculo indissolubiliter continentur, fide recta et spe certa studio indesinenti teneamus. Et quoniam fide hominum corda purgantur, lecti apices dilectionis vestrae limpida fidei fluenta vos de fontibus Salvatoris hausisse, et sicut praedicamus praedicare, et quemadmodum credimus credere, et sicuti docemus indiminute [Col. 0078A] docere manifestarunt. His ergo ita se habentibus, cum ea quae a Pyrrho adversus apostolicam fidem nostram ad subversionem synodalium decretorum prolata sunt, tam per dogma sedis apostolicae, quod expositum est a praedecessore nostro, quam per jussionem filii nostri mansuetissimi principis destructa sint: quamobrem fraternitas tua a publicis locis chartam, quae suspensa pridemque cassata fuerat, non abstulit? quae scilicet scandalum sanctis Dei ecclesiis non modicum intulit. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit in salutem (Rom. X) . Si dejiciendum ergo ejusdem Pyrrhi conamen fraternitas vestra ducit, qua pro causa praedictam chartam de pariete non deposuit? Nemo quippe quod abominatur colit. Si autem, quod absit, hujusmodi [Col. 0078B] scriptum amplectitur, cujus rei gratia nobis hoc per propria synodica sua minime patefecit? Neutrum enim sine horum alterius dejectione indemniter stare potest. Nam si recta fides, quae a tot conciliis roborata est, ab Heraclio et Pyrrho cum quadam additione et emendatione corripitur, ergo fides a Patribus subtiliter examinata commoveri cognoscitur, et mortui vacua spe beatitudinis deciderunt, quod avertat Deus a fidelium cordibus. Hi enim qui defuncti sunt minime perierunt: Pretiosa namque in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV) . Et qui vivunt in hac fide, mundi effecti sunt, Patrumque dogma signata fide verum et pium firmiter est posteris traditum. Restat igitur quod contra fidem promulgatum est irritum fiat, et cum auctore [Col. 0078C] proprio destruatur. Porro, mirati sumus quia episcopi, qui fraternitatem tuam consecraverunt, sanctissimum illum in litteris suis dixerunt; sed et quia propter vulgarem turbationem et odium ecclesiae hunc Constantinopolitanae abrenuntiasse significaverunt. Propter quod etiam in ambiguitate positi, quae a fraternitate vestra scripta sunt judicaveramus ad modicum quid differre, donec jam dictus Pyrrhus ab episcopatu Ecclesiae Constantinopolitanae pelleretur. Nam turbatio et odium populi episcopatus gradum nescit auferre. Canonica enim vindicta super eo debuerat provenire quo fraternitatis tuae consecratio irreprehensibilis et firma consistat. Scriptum est enim: Si vir ejus mortuus fuerit, soluta est a lege viri. Si autem vir ejus vivit, adultera vocabitur si [Col. 0078D] fuerit cum alio viro (Rom. VII) . Erunt enim duo in carne una. Mysterium autem hoc magnum est, ait Apostolus: Ego autem dico in Christo et Ecclesia (Ephes. V) . Etenim licet indigni simus, locum tamen ejus in Ecclesiis adimplemus. Vivente itaque praedicto Pyrrho, et nondum natura vel culpa exstincto, ne forte fieret schisma, oportuerat praecaveri. Ut ergo fraternitatis vestrae sacerdotalis robustior ordo permaneat, oportet debitum adversus eum colligi episcoporum ex propinquioribus locis conventum. Praecepimus enim super hoc etiam charissimis filiis nostris Serico archidiacono, et Martino diacono et apocrisiario, quibus et locum nostrum ad hujus rei deliberationem credimus, quatenus cum fraternitate [Col. 0079A] vestra praedicti Pyrchi culpa regulariter exquiratur. Non enim praesentia ejus necessaria est, ubi excessus ejus et scripta veritati repugnantia praesto sunt, ut cum de his dijudicatur, modis omnibus condemnetur. Primo quidem, quoniam Heraclium, qui anathematizavit inviolabilem orthodoxorum Patrum fidem, diversis laudibus extulit, et sophisticam jussionem ipsius, in qua quasi symbolum fidei composuit, subscribendo firmavit, furtivisque surreptionibus quosdam sacerdotes apud se singulatim praedictam chartam roborare coegit, et in publicis locis suspendere ad destructionem Chalcedonensis concilii audaci transgressione praesumpsit. Unde non modicum dissensionis scandalum Ecclesiis Dei disseminavit, et obtestatione conventus a decessore nostro corrigi [Col. 0079B] parvipendit. His igitur et aliis in synodo fraternitatis vestrae requisitis, canonicae hunc exsecutioni submittite, ut sacerdotali ordine et episcopali legislatione, ac regulariter eo sacerdotio denudato, non solum fides illibata permaneat, sed et fraternitatis vestrae gradus episcopalis firmior conservetur. At vero, si diligenter fraternitas vestra, dum consiliatur, perspexerit fautores jam dicti Pyrrhi circumstrepere, et senseritis crebro, insolenter praesenti negotio quod definiendum est, impedimentum per dilationem afferre, ut proprium compleant quandoque consilium, vobis contradicentes, nisi juxta votum suum quidquam proveniat; et si ob hoc fraternitatem vestram obnoxiam facere, vel etiam schisma de eadem persona tentaverint, possibile est ut ab [Col. 0079C] scindatur etiam in hujusmodi capitulo talis versutiarum ipsorum intentio, et obtineatur jussio a domino nostro et filio Christianissimi principis, quoniam de hoc enixius eum per litteras nostras poposcimus, ut scilicet saepe dictum Pyrrhum ad hanc Romanam urbem jubeat mitti, quatenus conventu synodico a nobis effecto, pro sua temeritate judicetur. Sic enim et fraternitatis vestrae episcopalis dignitas omni futuro contrariorum schismate firmior apparere valebit, et scandalum novitatis ab orthodoxa fide pulsum necabitur, atque Dei Ecclesia continuae paci donabitur. Deleri namque ab Ecclesia Dei scandala debent, et exstirpari. Multa enim possunt oriri dissensionis zizania contra promotionem fraternitatis tuae, nisi canonica falce ne proficiant [Col. 0079D] radicitus rescindantur. Siquidem cum patitur unum membrum, compatiuntur reliqua corporis membra. Absit ergo ut schismata et dissensiones proveniant, secundum quod et mansuetissimum dominum et filium nostrum principem per litteras nostras petivimus, quo ab episcopatu fraternitatis vestrae omnia quae nuper exorta sunt scandala recidantur, et nos quidem veluti fraterna viscera condolentibus providentiae nostrae medelam afferentes appareamus. Verumtamen praedictam chartam, quae contra orthodoxam fidem et Chalcedonense concilium sophistice probatur exposita, cunctis viribus irritam esse deliberamus, et vinculo anathematis refutatam, atque [Col. 0080A] ut a nobis et ab omnibus orthodoxis episcopis abominatam respuimus. Sufficit namque nobis fides, quam sancti apostoli praedicaverunt, concilia firmaverunt, et sancti Patres consignaverunt, per quam renati et docti facti sumus, quamque docemus, nullum augmentum in symbolo fidei, quod a synodis est firmatum, recipientes. Anathema his qui addunt, anathema qui demunt sancto mathemati, id est symbolo, quod in concilio Nicaeno definitum, Constantinopolique firmatum, et in Ephesino primo, atque Chalcedone, a sanctis et orthodoxis Patribus, qui in catholica fide floruerunt, gratia sancti est Spiritus stabilitum. Haec et his similia concordi sensu fraternitas vestra praedicando nobiscum ore et opere confiteatur. Similiter autem anathematizantes omnes [Col. 0080B] haereses et auctores earum, ut id ipsum dicamus omnes, sicut scriptum est, et schismata nullo modo germinent in Ecclesiis Dei, quae spirituali jam et bis acuto sententiae gladio sunt recisa. Porro praesentem litterarum latorem fraternitati vestrae in omnibus commendamus, quoniam et mores ejus exigunt ut eum vobis nos commendare debeamus: quia manifeste vestram nobis praesentiam exhibere venerabilitas ejus atque perfectio morum dignoscitur.
[Col. 0079D] Edidit Sirm. EXEMPLAR Propositionis transmissae Constantinopolim a Theodoro sanctissimo papa Romano.
Dominus ac Salvator noster in Evangeliis apostolis suis ita dixit: Quicunque solverit unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur [Col. 0080C] in regno coelorum (Matth. V) ; et alia Scriptura dicit: Ne transferas terminos aeternos, quos posuerunt patres tui (Prov. XXII) . His ergo sic se habentibus, ad notitiam fraternitatis vestrae deducimus quia Pyrrhus, qui quondam Ecclesiae Constantinopoleos episcopatum subripuit, et instar lupi sub pretextu pastoris latitabat, contra orthodoxam fidem, cornu bellico erecto, quaedam novitatis figmenta composuit, et chartis a se dictatis, quosdam furtivis ac subreptitiis modis subscribere compulit sacerdotes: versute gerens, ut haereticum praesumptionis suae dogma subreptis aliorum subscriptionibus stabiliret, et veluti novum mathema contra colendum, nobisque traditum a sanctis Patribus symbolum componere conaretur. Et quoniam in Chalcedonensi concilio anathema [Col. 0080D] positum est his qui addiderint vel dempserint quid in fide quae a tot Patribus est roborata, hujus rei gratia dilectionem vestram praemunire consideravimus, ut his quae a praedicto Pyrrho adversus apostolicam fidem praesumpta sunt, reprobatis, eamdem fidem, sicut et fisi sumus, retineatis, quam ex ipso lacte uberum sanctae Ecclesiae simul suxistis, universa temerariae novitatis deliramenta destruentes. Nos enim tam per alias litteras, quam per decretum praesentis propositionis, omnia quae contra orthodoxam et apostolicam fidem nostram ab ejusdem Pyrrhi nova et temeraria vanitate introducta sunt, abominantes, simulque cum charta, quae proposita, et in [Col. 0081A] publicis locis ab eo suspensa est, anathematizantes, volumus omnes illa sapere, id est tenere, quae sancti apostoli tradiderunt et Patres qui in orthodoxa fide [Col. 0082A] floruerunt, posteris tradita per sancta quinque concilia firmaverunt.
Epistola II
[Col. 0081B] Litteras fraternitatis vestrae, per quas nobis de promotione Pauli fratris et coepiscopi nostri significastis, suscepimus, et gavisi quidem super hujus sumus ordinatione. Sed futura moestitia huic videlicet successura, propter zizania quae nascitura fore sperantur, animum nostrum valde concussit, nisi diligentissima manu et cautissima cura, priusquam crescant, et Dominicam messem suffocent, exstirpentur. Debuerat igitur Pyrrhus, qui sanctis Dei Ecclesiis scandalum seminavit, canonicae prius animadversioni submitti, et tum praelatus frater noster Paulus sacrari: ne forte tempore aliquo de ejectione sua quampiam se putet querimoniam objecturum, quod odium sustinuerit populare, et vi pulsus libellum dederit, et suam Ecclesiam refutaverit, sicut [Col. 0081C] nobis fraternitas vestra per litteras suas significavit. Facile quippe mutantur homines, et quidem aliquando ex odio ad dilectionem assurgunt, aliquando vero a dilectione in odium dilabuntur. Qua ergo pro causa, quae dissimulari futura sunt provido non contemplantur obtutu? ne forte proveniens scandalum variis simultatibus Ecclesiam Dei discindat. Sunt capitula, quibus praedictus Pyrrhus canonice potest ab omni sacerdotali ordine pelli. Primum quidem, quia Heraclium, qui anathematizavit catholicam fidem et Patres orthodoxe sentientes, in litteris suis laudibus extulit, et per subreptionem, per quosdam sacerdotes qui subscripserant, sophisticam quoque chartam adversus apostolicam fidem confirmare praesumpsit, et in publicis locis suspendere festinavit, [Col. 0081D] quasi novam fidem et symbolum contra sanctam Chalcedonensem synodum: poenam minime veritus aeterni judicii, et anathema quod positum est in eadem Chalcedonensium synodo, quod nemo unquam sancto mathemati, id est colendo symbolo, quidquam addere vel minuere audere pertentet. Praedictus autem Pyrrhus nec protestatione conventus a pravitate sua recedere passus est. Ideo ergo jam memoratam chartam abominantes, et omnia quae crebro dictus Pyrrhus contra fidem [Col. 0082B] molitus est, anathematizantes, quin etiam nunc iterum atque iterum anathematizamus: illa tantum amplectentes quae sancti nobis Patres in synodis tradiderunt, nihil fidei addentes, nec auferentes. Et idcirco quae in personam praedicti Pyrrhi definierimus, in litteris quas ad jam memoratum fratrem et coepiscopum nostrum misimus, agnoscetis. Ut igitur scandalum minime futuro tempore generetur, secundum praefixum modum diligenter sacra providentia exstinguere curet. Et res quidem ipsa nos magis ad tribulationem provocavit, et nascitura zizania conjecturis probabilibus informavit, quoniam per litteras vestras praedictum Pyrrhum sanctissimum nominastis. Si enim alia taceamus, et nihil omnino peccavit aut in religionem, aut in doctrinam [Col. 0082C] fidei, et nec una culpa damnavit: quamobrem de propria est ejectus Ecclesia? Sed fortasse quis dixerit, generale hoc odium fecit. Sed vulgaris tumultus jus sacerdotii auferre non potest, nec odium sacro quemquam ordine denudare. Manifestae quippe sunt canonicae causae, quae jura sacerdotii recidere possunt. Nisi enim naturae causa praesul exstinguatur, Ecclesiam ejus alius non potest irreprehensibiliter apprehendere. Et haec quidem non contradicentes ordinationi praedicti fratris nostri Pauli scribimus, sed vulnus latens et absconsum medente manu adaperimus, ne in vitalia viscera serpere possit, omnem immunditiam fetidae putredinis medicinaliter exhaurientes, et quae possunt fieri diligentia providae incisionis penetrantes, non ut haec [Col. 0082D] fiant optantes. Nam saepe dictum fratrem nostrum in visceribus mentis nostrae complectimur et fovemus: sed ne schismata fiant, fraterna providentia et affectione dilectionis terremur: quatenus episcopatu ejus manus impositio nullomodo maculetur. Denique interemptis et suffocatis schismatibus, et fides quoque orthodoxa, quae tot spiritualibus paradisi florum odoribus per agricolas Christi Dei nostri, sanctos videlicet apostolos, eluxit, nullatenus aliquibus zizaniorum spinis poterit sauciari.
Epistola III
[Col. 0081D] Domino beatissimo apostolico culmine sublimato, sancto Patri Patrum, Theodoro papae, et summo [Col. 0084A] omnium praesulum pontifici, Columbus primae sedis episopus concilii Numidiae, et Stephanus primae sedis episcopus concilii Byzaceni, et Reparatus episcopus primae sedis concilii Mauritaniae, et universi episcopi de tribus conciliis antedictis Africanae provinciae.
Magnum et indeficientem omnibus Christianis fluenta redundantem, apud apostolicam sedem consistere fontem nullus ambigere possit, de quo rivuli prodeunt affluenter, universum largissime irrigantes orbem Christianorum, cui etiam in honore beatissimi Petri Patrum decreta peculiarem omnem decrevere reverentiam in requirendis Dei rebus, quae omnino et sollicite debent, maxime vero justeque ab ipso praesulum examinari vertice apostolico, cujus [Col. 0084B] vetusta sollicitudo est tam mala damnare quam probare laudanda. Antiquis enim regulis sancitum est ut quidquid quamvis in remotis vel in longinquo positis ageretur provinciis, non prius tractandum vel accipiendum sit, nisi ad notitiam almae sedis vestrae fuisset deductum, ut hujus auctoritate, juxta quae fuisset pronuntiatio firmaretur, indeque sumerent caeterae Ecclesiae velut de natali suo fonte praedicationis exordium, et per diversas totius mundi regiones puritatis incorruptae maneant fidei sacramenta salutis. Quocirca humillimum vestro apostolico culmini persolventes obsequium, cum lacrymis suggerimus, quod sine cordis gemitu reticere non valemus, ante hoc temporis spatium exosum apud [Col. 0084C] Constantinopolitanam civitatem novitatis commentum ad nos usque opinanter fuisse delatum. Et ut hactenus siluissemus, putavimus serenissimo examine vestrae apostolicae sedis fuisse desectum. Quod ubi pertinaciter cognovimus invalescere, relegentes, videlicet, libellum Pyrrhi nostri fratris et coepiscopi dudum ejusdem Constantinopolitanae civitatis, apud vestram venerabilem sedem prolati, relationem qualem necessitas exegit, fratri Paulo, nunc Constantinopolitanae civitatis ecclesiam occupanti, emisimus, exhortantes cum nimio fletu jam dictum novitatis commentum, non quidem suis temporibus adinventum, a suo videlicet auctore confutatum, a se quoque vel ab omni ecclesia, cui praesidet, repellere, et chartas omnes prae foribus ipsius sanctae [Col. 0084D] Ecclesiae ad scandalum populorum suspensas projicere, qualiter fides quae nunc usque permansit integra, et apostolica eruditio illibata servetur. Certum est enim, quod tales sermonum novitates de malo gloriae amore nascuntur: dum sibi nonnulli volunt acuti, perspicaces et sapientes videri, quaerunt quid novi proferant, nescientes quia Deus noster infirma mundi elegit, ut confundat fortia, et sapientes per mundi stulta confudit (I Cor. I, 27) . Ad Timotheum quippe doctoris gentium sollicite legisset sermones, quibus ait, ut novitates vitet vocum profanas (I Tim. VI) : ad impietatem nempe ista proficiunt, quae super spinas et tribulos contulerunt [ducunt et spinas tribulosque generant]; et Ephesi remanens denuntiet [Col. 0085A] quibusdam, ne quis aliter praedicaret (I Tim. I) . Et ut aliqua de veteribus proferamus, Jeremiae prophetae verba sunt: Horribilia, inquit, facta sunt super terram, prophetae iniquitatem prophetant (Jerem. V) . Multa sunt divinae legis documenta, quae de largo vestri culminis fonte nostris rivulis infundatur [ F. infunduntur]. Quia vero in quamdam suspectionem nostra Africana a malignis hominibus apud memoratam regiam civitatem recitata est provincia, ante dictam relationem memorato fratri Paulo Constantinopolitano antistiti transmissam, vestrae Deo amabili beatitudini direximus, quam rogamus humiliter per vestrae sacratissimae sedis responsales transmittere, qualiter prospere cognoscamus, si memoratus superius frater a nefanda se novitatis adinventione ad integram reformaverit [Col. 0085B] orthodoxae fidei praedicationem. Quod si dissimulaverit, auctoritas almae sedis vestrae juxta patrum sanctiones salubri consilio pertractabit a sano corpore separare vulnus insanum, remotoque morbi saevientis flatu cautius, quae sunt sincera perdurent, et grex purior ab hac mali contagione, spiritali vestri culminis ferramento purgetur. Novissime hoc, necessitatis eventu quod accidit, in veritate suggerimus, quia nobis specialiter per unamquamque provinciam synodos contrahentibus venerandas, dum ex nostro collegio fratribus electis plenam transmittere nitimur legationem cum nostris relationibus, quaedam oborta sunt, quae nostram intentionem rationabiliter prohiberent. Sed hujus rei quam memoravimus, urgente necessitate, generali Africanae provinciae [Col. 0085C] constituto per legatos diversorum conciliorum inito, generalem hanc prospere vestro culmini demandavimus relationem, postulantes non nobis, sed ipsi quae evenit, necessitati ascribere.
[Col. 0086C] Columbus episcopus primae sedis concilii Numidiae. Ora pro nobis, domine sancte ac beatissime Patrum Pater.
Stephanus episcopus primae sedis concilii Byzaceni. [Col. 0086D] Ora.
Reparatus episcopus primae sedis concilii Mauritaniae. Ora.
[Col. 0082D] Τῷ μακαριωτάτῳ δεσπότῃ, καὶ τῇ ἀποστολικῇ κορυφῇ ὑπερέχοντι πατρὶ πατρῶν Θεοδώρῳ τῷ ἁγιωτάτῳ πάπᾳ καὶ μεγάλῳ τῶν ἁπανταχῇ προέδρων ἀρχιποιμένι, Κολοῦμβος ἐπίσκοπος τοῦ πρώτου θρόνου, τῆς ἐν τῷ Βυζακίῳ συνόδου, καὶ Ῥεπαράτος ἐπίσκοπος τοῦ πρώτου θρόνου τῆς ἐν Μαυριτανίᾳ συνόδου, καὶ σὺν ἡμῖν οἱ ἐπίσκοποι πάντες τῶν εἶρημένων τριῶν συνόδων τῆς τῶν Ἄφρων χώρας.
Μεγάλην καὶ ἀνέκλειπτον θείας χάριτος πηγὴν, τοὺς χριστιανοὺς ἅπαντας καταπλουτίζουσαν, παρὰ τῷ καθ` ὑμᾶς ἀποστολικῷ θρόνῳ τυγχάνειν, οὐχ` οἷόν τέ τινα τῶν πάντων διαμφιβάλλειν, ἐξ ἧς ὀχετοὶ προϊᾶσιν ἀφθόνως, ἅπαντα τὸν Χριστιανὸν ἀρδεύοντες κόσμον· ὅθεν, εἶς τὴν τοῦ παναγίου Πέτρου τιμὴν, ὦ πάτερ πατρῶν, αὐτὸς ὁ ὑμετέρος ἀποστολικὸς θρόνος ἶδιοτρόπως ἤτοι μονογενῶς κατὰ θεῖον κεκλήρωται θέσπισμα, τὰ ἱερὰ τῆς Ἐκκλησίας δόγματα διερευνᾶσθαι καὶ ἀναψηλαφᾷν, ἅπερ τῷ ἀληθινῷ παραλαβόντες κηρύγματι, διακριβωθῆναι τῶν ἀναγκαιοτάτων ἐστὶν, καὶ τῶν ἀρχιερέων τῆς κορυφαίας καὶ ἀποστολικῆς. Ἀρχῆθεν γὰρ αὕτη πέφῃνεν ἡ συνήθεια, ὥστε παρ` αὐτῶν τὰ φαῦλα μὲν κατακρίνεσθαι, βεβαιοῦσθαι δὲ τὰ προσήκοντα. Ἐπεὶ οὖν οἱ ἐξαρχῆς κανόνες θεσπίζουσιν, ὅπουπερ ἂν ἐκκλησιαστικὸν πρᾶγμα κινεῖται, μὴ πρότερον ψηλαφᾶσθαι καθάπαξ, ἢ προσδέχεσθαι, κἂν ὅτι μάλιστα τὰ κινούμενα τύχοιεν ὄντα ἐν ἀπῳκισμέναις τισὶ καὶ ποῤῥωτάταις ἐπαρχίαις, ἄχρις ἂν ἐπὶ τόν ἀποστολικὸν ἀνακομισθῇ θρόνον, ἵνα ἐκ τῆς κατ` αὐτὸν αὐθεντίας τοῦ ζητουμένου δοκιμασθέντος, οἷον καὶ τρανωθέντος, ἐξ αὐτοῦ καθάπερ ἔκ τινος πηγῆς ἱερᾶς ἡ τοῦ κηρύγματος ἔναρξις γένηται, καὶ οὕτω καθεξῆς αἱ πᾶσαι τοῦ Θεοῦ προσδεχόμεναι καθολικαὶ πρὸς τὰ τοῦ κόσμου πέρατα διανείμωσιν ἀμειώτως τὰ τῆς ἀκραιφνοῦς μυστήρια πίστεως. Ἐπὶ ταύτην ὑμῶν τὴν τῆς προσρήσεως ἤχθημεν ἐλαχίστην προσκύνησιν, ἥν τινα τῇ ἀποστολικῇ ὑμῶν ἐκπέμποντς κορυφῇ μετὰ δακρύων ἀναφέρομεν. Παρασιωπῆσαι γὰρ οὐ δυνάμεθα διὰ τὴν συνοχὴν τῆς καρδίας ἡμῶν· περιῆλθεν ἐξ ἀκοῆς εἶς ἡμᾶς, ἁγιώτατοι, ὡς πρὸ χρόνων τινῶν τέχνασμά τι μεμιασμένον καὶ βέβηλον ἐν Κωνσταντινουπόλει γεγένηται, καὶ νομίσαντες ὅτι τῇ τοῦ καθ` ὑμᾶς θρόνου αὐστηρίᾳ δικαίως κατακρίνεται καὶ ἐκκόπτεται, μέχρι τοῦ παρόντος ἐσιωπήσαμεν. Ὁπηνίκα δὲ τοὐναντίον προπετῶς θρασυνόμενον μεμαθήκαμεν, ἀνέγνωμεν δἐ καὶ τὸν λίβελλον Πύῤῥου τοῦ ἀδελφοῦ ἡμῶν τοῦ ἐπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ὃν τῷ ὑμετέρῳ τιμίῳ θρόνῳ μετανοήσας ἔναγχος ἐπιδέδωκεν, εἶκότως, οἵαν ἡ ἀνάγκη λοιπὸν ἡμᾶς ἀπῄτει, πεποιήκαμεν ἀναφορὰν πρὸς Παῦλον τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν τὸν νυνὶ τὴν αὐτὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει διακατέχοντα Ἐκκλησίαν, αἶτήσαντες αὐτὸν ἀγαπητικῶς μετὰ πλείστων δακρύων ὡς τε τὸ εἶρημένον τῆς καινοτομίας σόφισμα, τὸ μὴ ἐξ αὐτοῦ μὲν, ἐκ δὲ τοῦ προηγησαμένου αὐτὸν ἐφευρεθὲν, τοῦτο διακρούσασθαι καὶ πάσης ἐξωθῆσαι δικαίως, ἧς προκαθέζεται Ἐκκλησίας, ἀποβαλλόμενον τοὺς πρὸ τῶν τῶν θυρῶν τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας ἀνακειμένους χάρτας, οὓς ἐπὶ σκανδάλῳ τοῦ λαοῦ προτεθείκασιν, ἵνα, τούτων ἀποβαλλομένων, ἀταράχως ἡ πίστις ἡμῶν τηρηθείν, καὶ ὥσπερ ἐξ ἀρχῆς μέχρι τοῦ παρόντος ἀκεραία διέμεινε, τῇ ἀποστολικῇ παραδόσει κρατυνομένη, οὕτω καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν ἄθικτος διαμείνῃ. Ταυτὶ γὰρ δῆλον καθέστηκεν, ὡς αἱ τοιαῦται καινοφωνίαι ἐκ τοῦ κακοῦ τῆς κενοδοξίας ἀποτίκτονται πάθους. Θέλοντες γὰρ ἱκανοὺς ἑαυτοὺς ἀποφῆναι καὶ περιφανεῖς καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων φρονιμωτέρους, καινά τινα παρ` ἑαυτῶν ἀνευρίσκουσι καὶ προφέρουσιν, ἀγνοοῦντες ὅτι ὁ Κύριος ἡμῶν καὶ Θεὸς, τὰ ἀσθενῆ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο, ἵνα καταργήσῃ, τὰ ἶσχυρὰ, καὶ διὰ τῶν μωρῶν καταισχύνῃ τοὺς οἶομένους εἶναι σοφούς. Ὅθεν Τιμοθέῳ γράφων ὁ τῶν ἐθνῶν ἀπόστολος παρεγγυᾶται τὰς βεβήλους ἡμᾶς ἐκτρέπεσθαι καινοφωνίας εἶς ἀσέβειαν ἀπαγούσας, καὶ ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἐπικομιζομένας. Ἀλλὰ καὶ Ἐφεσίοις προστάσσει μηδαμῶς ἑτεροδιδασκαλεῖν. Συμφώνως δὲ καὶ οἱ τῶν παλαιῶν ἡμᾶς ἐκπαιδεύουσι λόγοι· διακηρύττει γὰρ ὁ προφήτης Ἱερεμίας οὕτως· Φρικτὰ ἐγένετο ἐπὶ τὴν γῆν. Οἱ προφῆται αὐτῆς ἄνομα προφητεύουσιν. Ἀλλὰ καὶ ὁ θεῖος νόμος πλείοσιν ἡμᾶς ἐξασφαλίζεται παραγγέλμασιν, ἅπερ ἡμῖν ἡ ὑμετέρα πηγάζουσα κορυφὴ, τοὺς ἡμετέρους ὀχετοὺς ἀνερεύγει, καὶ δαψιλεῖς ἀπεργάζεται πρὸς εὐσέβειαν. Ἀλλ` ἐπειδὴ παρά τινων κακοθελῶν ἀνθρώπων ἐν ὑπονοίᾳ τῇ βασιλευούσῃ πόλει γεγένηταί πως ἡ καθ` ἡμᾶς χώρα τῶν Ἄφρων, τὴν εἶρημένην γεγράφθαι παρ` ἡμῶν ἀναφορὰν πρὸς τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν Παῦλον τὸν ἐπίσκοπον Κωνσταντινουπόλεως τῇ ὑμετέρᾳ θεοφιλεῖ μακαριότητι κατεπέμψαμεν, σὺν εὐλαβείᾳ παρακαλοῦντες, ἵνα διὰ τῶν ἀποκρισιαρίων τοῦ καθ` ὑμᾶς ἀποστολικοῦ θρόνου ταύτην πρὸς αὐτὸν ἀποστέλλῃ, καὶ μάθωμεν αἶσίως εἴγε ὁ προλεχθεὶς ἡμῶν ἀδελφὸς τῆς ἐφευρεθείσης ἀθεμίτου διϊστάμενος καινοτομίας πρὸς τὸ ἀκραιφνὲς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ἐπανέρχεται κήρυγμα. Εἶ δὲ τοῦτο παραποιεῖται μὴ μεταβαλλόμενος, δέον ἐστὶ τὴν τοῦ καθ` ἡμᾶς ἀποστολικοῦ θρόνου αὐθεντίαν βουλῇ σωτηρίῳ σκέψασθαι τοῦ ὑγιεινοῦ σώματος τὸ ἀθεράπευτον νόσημα διαχωρίσαι κατὰ τὴν τῶν ἁγίων πατρῶν διάταξιν. Ἵνα, τοῦ χαλεποῦ διαῤῥυέντος τῆς αἱρέσεως τραύματος, τὰ τῆς εὐρωστίας ἀσφαλέστερον ἡμῖν διαμείνωσιν, οἶα τῷ πνευματικῷ σιδήρῳ τῆς ὑμετέρας ὑπεροχῆς τοῦ τοιούτου πονηροῦ μιάσματος τὴν Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ποίμνην ἐλευθερούσῃς. Τὸ δὲ συμβάν ἐν τέλει χρεὼν ἡμᾶς ἀναγαγεῖν. Ἀφ` ὅλης γὰρ τῆς χώρας προελθούσης ἡμῖν τῆς συνόδου, ἐπελεξάμεθά τινας ἀδελφοὺς ἐκ τοῦ καθ` ἡμῶν συλλόγου μετὰ τῶν οἶκείων ἀναφορῶν ἐκπέμψαι πρὸς ἐντελεστέραν πρεσβείαν· τοῦτο δὲ βουλομένων ἡμῶν, κοινή τις συμφορὰ τῇ καθ` ἡμᾶς ἐπελθοῦσα χώρᾳ τὸν ἡμέτερον περὶ τοῦτο σκοπὸν διεκώλυσεν, ὅθενταύταις, ὡς εἴρηται, πρὸς τὴν ὑμετέραν ὑπεροχὴν ἀνεπέμψαμεν, παρακαλοῦντες μὴ μᾶλλον ἠμῖν ἢ τοῖς ἐξ ἀνάγκης συμβᾶσι καταλογίσαθαι τὴν παραίτησιν.
[Col. 0085C] Κολοῦμβος ἐπίσκοπος τοῦ πρώτου θρόνου τῆς ἐν Νουμηδίᾳ συνόδου. Εὔχου ὑπὲρ ἡμῶν, δέσποτα ἁγιώτατε καὶ μακαριώτατε Πάτερ πατρῶν.
Στέφανος ἐπίσκοπος τοῦ πρώτου θρόνου τῆς ἐν τῷ Βυζακίῳ συνόδου. Ὁμοίως.
Ῥεπαράτος ἐπίσκοπος τοῦ πρώτου θρόνου τῆς ἐν Μαυριτανίᾳ συνόδου. Ὁμοίως.
Epistola IV
[Col. 0085D] Domino beatissimo et honorabili sancto fratri, Theodoro papae, Victor.
Vestrae beatissimae paternitatis apud Deum acceptabilia opera, et conversatio gloriosa pene mundo toti sunt manifesta. Praedicationibus igitur apostolicis [Col. 0088A] et doctrinis dum verae fidei cultura universa repleta sit terra, per divinorum tamen eruditionem eloquiorum, vestra instruente admonitione exhortatoria, superaedificatur orthodoxa Christi Ecclesia, apostolica institutione fundata, et a fidelibus Patribus firmissime roborata. Ad quam omnes beatissimi apostoli, pari honoris et potestatis consortio praediti, populorum agmina convertentes, pie et sancte de tenebris ad lumen, de lapsu ad veram fidem, de morte ad vitam homines divinae praedestinationis gratia praescitos, salutaribus praeceptis ac monitis perduxerunt. Quorum sanctorum apostolorum vestra fraternitas honoranda sequens plenius merita, et perfectius implens exempla, Ecclesiam Dei morum probitate et actuum sanctitate condecorat, et fide sacra [Col. 0088B] vel Christianis moribus vigens, quae fieri Deo placita praecepit, studiis pontificalibus indesinenter operatur et perficit, servans legis divinae mandata: Quia non legis auditores justi sunt apud Deum, sicut narrat Apostolus, sed factores legis justificabuntur (Rom. II) . In qua lege divina vestra sancta et veneranda sinceritas, sicut scriptum est, meditatur die ac nocte (Psalm. I) : quae meditatio non lectione per figuram litterarum tantum conspecta, sed uberante in vobis Christi gratia, in vestra cognoscitur conscientia immobiliter insita, nullatenus de vestro corde recedente lege Christi Dei Domini sacrosancta, sicut in Psalmis dicit propheta: Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium (Psalm. XXXVI) . Lex Dei ejus in corde ipsius: non atramento, sed [Col. 0088C] Spiritus Dei vivi vestra in arcana conscripta; neque in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus (II Cor. III) , sicut beatissimi apostoli Pauli ad Corinthios missa nos docet epistola. Quibus praemissis, significamus Deo placitae fraternitati vestrae, die decimo septimo Kalendarum Augustarum indictionis quartae, nostram humilitatem divina gratia, suo ut praecepit munere praeveniente, ut vestris sanctis ac Deo dignis precibus, in sancta Carthaginensis civitatis ecclesia pontificalis honoris accepisse consecrationem et stolam. In quo dignitatis fastigio, ut a Deo omnipotente regamur ab altissimo, et a malis actibus liberati, sacerdotale non nomen tantum, sed Christi Domini Dei nostri protegente auxilio, et meritum habeamus, vestris sanctis ac Deo acceptabilibus [Col. 0088D] nos commendantes orationibus, poscimus, quatenus et vestris deprecationibus pro nobis ad Deum effusis muniti, et eruditionibus bonis instructi, digni efficiamur cum omnibus nobis populo Christiano commisso illaesi protegi velamento divino. Ad salutationem ergo vestrae sanctae et honorandae fraternitatis, vice nostra Mellosum humilem vestrum fratrem, nostrum episcopum, et Redemptum diaconum, [Col. 0087] Vel hic, ut passim, pro et. In Graeco καὶ. HARDUINUS. vel Cresciturum notarium sanctae nostrae sedis, vestros famulos destinavimus, quos postulamus celerius nobis a vestra beatitudine persolvi, quo possint ad proprias ecclesias ante hiemem Deo propitio remeare. Prae omnibus autem fateor, in ipso [Col. 0089A] nostrae provectionis exordio cor nostrum non leviter vulneratum fuisse, ut propheticum illud praeceptum exoptarem, dicens: Quis dabit capiti meo aquam, aut oculis meis fontem lacrymarum, et sedens plorabo die ac nocte? (Jer. IX.) Ecce enim Ecclesiae Dei non leviter perturbantur, Christianissimorum voces ac gemitus episcoporum non supportamus, querentium et clamantium novitates et concinnationum figmenta, a Paulo venerabili consacerdote nostro, ut dicitur, contra fidem veracissimam approbata debere repelli. Nos autem temperamentum causis innectentes, expedire putavimus, praedictorum beatissimorum consacerdotum nostrorum licet justissimos questus aequanimiter supportare, et ad auditus venerandos fraternitatis vestrae hoc ipsum pervigili cura deducere. [Col. 0089B] Inquiunt enim, quaedam vice epigrammatum, chartarum volumina in sacris aedibus apud regiam civitatem nuper esse suspensa, religioni catholicae et ipsi verae fidei ac Patrum traditionibus omnino contraria. Quis enim vecors sacrilega voce audeat praedicare in Domino nostro Jesu Christo aut unam tantummodo voluntatem, aut unam operationem existere, dum manifestissimis Patrum definitionibus liquidius clareat in Domino nostro Jesu Christo duas naturas, et earum duas voluntates, duasque operationes vel proprietates naturales modis omnibus inveniri? Et possumus multiplicibus Patrum documentis nostrae parvitatis intentionem firmare, nisi vestram sanctissimam fraternitatem in omnibus corde ea retinere firmissime teneamus. Ut autem ipsius [Col. 0089C] sedis apostolicae decretis per omnia confirmemur, Leonis beatissimi praedecessoris vestri apostolicae memoriae definitionem inseri pervidimus, et continet (Epist. 10) : Agit enim utraque natura [Col. 0089] Ex Graeco hic rursum utraque natura in sexto casu. HARD. cum alterius communione quod proprium est. Nos itaque Patrum in omnibus decreta sequentes, in Christo Domino nostro duas naturas, earumque duas voluntates, duasque operationes firmissime praedicamus, Deum verum atque hominem verum absque delictis humanis veraciter confitemur, repudiantes cunctarum haeresum subsannationes, vanitates et insanias mendaces. Vestrum est itaque, frater sanctissime, canonica discretione solite contrariis catholicae fidei obviare, nec permittere noviter dici quod Patrum venerabilium auctoritas omnino non censuit. Nos [Col. 0089D] enim humiles corde, quae recta sunt adjutore Domino sapientes, uno vinculo charitatis vobiscum sumus constricti, veram fidem ac religionem catholicam in omnibus fortiter defensantes. Studiosius itaque a catholicis improbis posse resistere, imminendum est, ne torpore desidiae oppressi, culpae taciturnitatis teneamur obnoxii, et quasi favorem impendentes judicemur, dum adversa catholicae fidei propulsare negligimus. A beato namque Felice apostolo [Col. 0089D] Lege, apostolico. HARD. vestrae sanctitatis praedecessore dictum est: Negligere quippe, cum possis, deturbare perversos, nihil est aliud quam fovere; nec caret scrupulo societatis occultae, [Col. 0092A] qui manifesto facinori desinit obviare [Col. 0091D] Ex epist. 1 Felicis III ad Acacium CP. . Liquet, doctor sanctissime, venenosa serpentum sine simplicitate astutia, manifesta est dolosa haereticorum fallacia. Quid est enim naturarum in Christo Domino nostro proprietates auferre, nisi earumdem naturarum confusionem inducere? quod catholicae Ecclesiae, id est, statutis quam maxime Patrum sancti Chalcedonensis concilii exstat contrarium, ex quo amplius et fundamentum fidei et perfectio indubitate consistit. [Col. 0091] Significat motus Gregorianos, de quibus Theophanes anno 5 Constant. Baron., ann. 646. Possemus vero etiam eidem fratri et coepiscopo nostro Paulo beatissimo regiae civitatis antistiti similia nostris scriptis dirigere, nisi malorum cognosceremus falsis locutionibus dictum fuisse, nostram quasi Africanam provinciam posse aliqua, quae in vero non consistunt, mala peragere. Sed et hoc nostrae [Col. 0092B] postulationi subjungimus, ut ea quae epistolariter a coepiscopis nostris sancti concilii nostri ad beatissimum Paulum patriarcham scripta sunt, per vestrae beatitudinis responsarios eidem fratri nostro Paulo dirigere jubeatis.
[Col. 0086D] Δεσπότῃ τὰ πάντα μακαρ. καὶ τιμιω άτῳ ἀδελφῷ Θεοδώρῳ ἁγιωτάτῳ πάπᾳ, Βίκτωρ ἐπίσκοπος.
Τῆς ὑμετέρας πατρικῆς ἁγιωσύνης αἴ τε θεάρεστοι πράξεις καὶ ἡ ἔνδοξος ἀναστροφὴ, παντὶ τῷ κόσμῳ σαφῶς πεφανέρωται· καὶ γὰρ ὥσπερ διὰ τῶν ἀποστολικῶν κηρυγμάτων καὶ τῆς ἀληθοῦς αὐτῶν παραδόσεως σύμπασα ἡ γῆ τὸ τῆς πίστεως κατεπλούτησε σέλας, οὕτω καὶ διὰ τῆς ὑμετέρας παρακλητικῆς ἅμα καὶ παιδευτικῆς νουθεσίας τῆς ἐκ τῶν θείων προφερομένης ὑμῖν λογίων ἡ τοῦ Θεοῦ καθολικὴ Ἐκκλησία βεβαίως οἶκοδομεῖται ἡ τοῖς ἀποστολικοῖς ὅροις θεμελιωθεῖσα, καὶ τοῖς πατρικοῖς δόγμασιν ἶσχυρῶς κραταιωθεῖσα, εἶς ἣν ὁμοτίμως οἱ ἅγιοι ἀπόστολοι κατὰ τῆν ἐν κλήρῳ θείῳ δεδωρημένην αὐτοῖς ἐξουσίαν παρὰ τοῦ Πνεύματος τὰ τῷ Θῷ προεγνωσμένα τε καὶ προωρισμένα πλήθη τῶν λαῶν, εὐσεβῶς καὶ ὁσίως ἐπέστρεψαν, ὥσπερ ἐκ σκότους εἶς φῶς, καὶ ἐκ θανάτου πρὸς ζωὴν, καὶ ἐξ ὀλισθηρὰς ἤτοι πεπλανημένης δόξης εἶς εἶλικρινῆ καὶ ὀρθόδοξον πίστιν, ταῖς σωτηρίοις αὐτῶν προστάξεσί τε καὶ παραινέσεσιν. Ὧν κατ` ἴχνος ἡ ὑμετέρα βαίνουσα θεοτίμητος ἀδελφότης, καὶ τὸ τῆς αὐτῶν ἀρετῆς ἀξίωμα τελείως μεταδιώκουσα, ταῖς ἀπαραλλάκτοις τῶν κατορθωμάτων αὐτῶν ἐκπληρώσεσι τὴν ἁγίαν τωῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαν κατακοσμεῖ, τῇ τῶν δοκιμωτάτων αὐτῆς ἐπιβολῇ καὶ τῇ ἁγιότητι τῆς οἶκείας ἀναστροφῆς· ἐπειδὴ πράξεσιν ὁσίαις ἡ εὐσεβὴς ἡμῶν ἐπισφραγίζεσθαι πέφυκε πίστις. Ὅθεν τὰ εὐάρεστα τῷ Θεῷ καὶ φίλα ταῖς ἱερατικαῖς αὐτῆς ἀπαύστως ἐνεργοῦσα κινήσεσι, φύλαξ τῶν τοῦ θείου νόμου καθέστηκεν ἐνταλμάτων, πεπεισμένη σαφῶς, ὡς οὐχ` οἱ ἀκροαταὶ τοῦ νόμου δίκαιοι παρὰ τῷ Θεῷ, ἀλλ` οἱ ποιηταὶ τοῦ νόμου δικαιωθήσονται, κατὰ τὸν θείον ἀπόστολον. Ἐν ᾧ νόμῳ τὴν μελέτην ἔχει νυκτὸς καὶ ἡμέρας, κατὰ τὸ γεγραμμένον, ἡ ὑμετέρα θεοτίμητος καὶ ἁγία μακαριότης, οὐκ ἐν ψιλῇ τῇ μνήμῃ τυπουμένων ἐκ τῆς ἀναγνώσεως, ἀλλ` ἐν καθαρᾷ τῇ συνειδήσει κρατυνομένην διὰ τῆς χάριτος, καὶ οὕτω βεβαίως καὶ ἀμετακινήτως ἐγκάρδιον ἔχει τὸν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ νόμον, ὥστε τὸ ψαλμικὸν ἐφ` ὑμῖν ἐκπληροῦσθαι ῥητὸν, τὸ φάσκον· Τὸ στόμα μου λαλήσει σοφίαν, καὶ ἡ μελέτη τῆς καρδίας μου σύνεσιν. Ὁ νόμος τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ, οὐ μέλανι γεγραμμένος, ἀλλὰ πνεύματι Θεοῦ ζῶντος, μυστικῶς ἐσφραγισμένος, οὐ γὰρ ἐν πλαξὶ λιθίναις, ἀλλ` ἐν πλαξὶ καρδίας σαρκίνης, ὥς φησι Κορινθίοις γράφων ὁ ἅγιος Παῦλος. Τούτων οὕτως ἐχόντων, σημαίνομεν τῇ θεαρέστῳ μακαριότητι ώς τῇ ἑπτακαιδεκάτῃ τοῦ Αὐγούστου μηνὸς τῆς ἐνισταμένης τετάρτης ἐπινεμήσεως, τῆς ἐκ Θεοῦ προκαταλαβούσης ἐπικουρίας, διὰ τῶν ἁγίων καὶ θεοδιδάκτων ὑμῶν προσευχῶν, τὴν ἐμὴν ἐλαχιστίαν εἶς ἀρχιερατικὴν ἀξίαν τῆσδε τῆς Καρθαγενησίων πόλεως χάριτι θείᾳ προήγαγον. Ἡς τὸ μέγεθος ἀνεγκλήτως ἡμᾶς διανύσαι, τὸν πανάγαθον ἱκετεύσατε Κύριον· ὡς ἂν, αὐτοῦ διακυβερνῶντος ἡμᾶς, τῶν [Supple κακῶν] ἐλευθερωθείημεν πράξεων· πρὸς τὸ μὴ ὄνομα μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ ἔργον τῆς ἱερωσύνης κατέχομεν, ἐξ αὐτοῦ σκεπαζόμενοι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, παρά τινων [Lege παρατιθεμένων] ἡμᾶς αὐτῷ τῶν ἁγίων καὶ θεοπειθῶν ὑμῶν προσευχῶν, ἵνα ταύταις ὀχυρωθέντες καὶ ταῖς χρησταῖς νουθεσίαις ὑμῶν στηριχθέντες ἀξιωθῶμεν σὺν παντὶ τῷ πιστευθέντι ἡμῖν Χριστιανικωτάτῳ λαῷ, τῇ σκέπῃ τῆς χάριτος, ἀβλαβεῖς φυλαχθῆναι μέχρι τέλους. Ἐκ προσώπου δὲ τῆς ἡμῶν μετριότητος εἶς προσκύνησιν τῆς ὑμετέρας σεβασμίας, καὶ ἁγιωτάτης ἀδελφότητος, ἐξεπέμψαμεν Μέλλωσον τὸν πρόσφυγα ἡμῶν, ἀδελφὸν δὲ, καὶ συνεπίσκοπον ἡμῶν, καὶ Ῥεδέμπτον τὸν διάκονον, καὶ Κρισκεντοῦρον τὸν νοτάριον τοῦ καθ` ἡμᾶς ἁγίου θρόνου, τοὺς οἶκέτας ὑμῶν, οὓς τὴν ταχίστην πρὸ χειμῶνος ἐπανελθεῖν πρὸς ἡμᾶς ἀπολυομένους ἐκ τῆς ὑμετέρας μακαριότητος παρακαλοῦμεν ἀποκαθισταμένους ταῖς αὐτῶν Ἐκκλησίαις. Ἐκεῖνο δὲ διαγγέλλω πρὸ πάντων, ὡς ἐν αὐτῇ τῇ ἀρχῇ τῆς ἡμῶν χειροτονίας, ἐθραύσθησαν οὐ μετρίως ἡμῶν αἱ καρδίαι, ὥστε καὶ τὸ προφητικὸν ἐπᾴδειν ῥητόν· «Τίς δώσει τῇ κεφαλῇ μου ὕδωρ, καὶ τοῖς ὀθαλμοῖς μου πηγὰς δακρύων, καὶ καθήσομαι, καὶ κλαύσομαι νυκτὸς καὶ ἡμέρας_» Ἰδοὺ γὰρ αἱ Ἐκκλησίαι τοῦ Θεοῦ μεγάλως συνταράσσονται, ὥστε μήτε φέρειν ἡμᾶς δύνασθαι τὰς τῶν Χριστιανικῶν λαῶν οἶμωγὰς καὶ τοὺς στεναγμοὺς πάντων τῶν ἐπισκόπων, ἐγκαλοῦντων καὶ καταβοώντων, διά τε τὰς καινοτομίας, καὶ τῶν τεχνασμάτων τὰ πλάσματα, τὰ παρὰ Παύλου, καθώς φασι, τοῦ θεοφιλοῦς ἡμῶν συλλειτουργοῦ κυρωθέντα κατὰ τῆς ἀληθοῦς ἡμῶν πίστεως. Δέον αὐτὸν ὑπῆρχε ταῦτα διώσασθαι καὶ ἀποβαλεῖν, ἀλλὰ μὴ μέχρι τοῦ νῦν ἐκδικεῖν. Ἡμεῖς δὲ τοῖς πράγμασι τὴν προσήκουσαν ἐπιτιθέντες διάκρισιν, συμφέρον ἡγησάμεθα δικαίας οὔσας, πρώτως μὲν ὑπενεγκεῖν, τὰς τῶν ἁγιωτάτων ἡμῶν συλλειτουργῶν αἶτίας ἀνακομίσαι ταύτας ἐν ἀγρύπνῳ φροντίδι πρὸς τὰς σεβασμίους τῆς ὑμετέρας ἀδελφότητος ἀκοάς. Λέγουσι γὰρ ὡς ἔναγχος ἐν Κωνσταντινουπόλει χάρται τινὲς ἐπιγραμμάτων δίκην ἐν τοῖς τῆς ἐκκλησίας ἱεροῖς προπύλοις ἀνετέθησαν τῇ τε ὀρθοδόξῳ πίστει, καὶ τῇ εὐσεβεῖ τῶν πατρῶν διδασκαλίᾳ παντελῶς ἀντικείμενοι. Τίς γὰρ ἄφρων οὕτως ἐστὶ καὶ ἀνόητος, ὥστε τολμῆσαι κηρύττειν ἱεροστύλῳ φωνῇ, μίαν θέλησιν, ἢ μίαν ἐνέργειαν ὑπάρχειν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ_ Καίτοι τῶν πατρίκῶν ὅρων τηλαυγῶς ἡμῖν καὶ ἐκδήλως παραδηλούντων, δύο τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Κυρίου ἡμῶν καὶ Θεοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ τὰς φύσεις ὑπάρχειν, καὶ δύο θελήσεις, καὶ δύο ἐνεργείας, καὶ ἶδιότητας φυσικὰς, ὅπερ πολυτρόπως ἐξ αὐτῶν τῶν ἁγιῶν πατρῶν ἀποδεῖξαι δυνάμεθα κατὰ τὴν ἡμετέραν δύναμιν, καὶ τὸν ἀληθῆ περὶ τούτου βεβαιώσασθαι λόγον, εἶ μὴ ὅτι σαφῶς πεπείσμεθα ταῦτα τῇ καρδίᾳ κραταιῶς ἐν πᾶσι κατέχειν καὶ παριστᾷν τὴν ὑμετέραν ἀδελφικὴν ἁγιωσύνην. Ὅθεν καὶ ἡμεῖς τοῖς τοῦ καθ` ὑμᾶς ἀποστολικοῦ θρόνου ψηφίσμασι τὸν ὑμέτερον ὀχυροῦντες λόγον, Λέοντος τοῦ ἐν μακαρίᾳ τῇ μνήμῃ προηγησαμένου ὑμᾶς τῷ ἡμετέρῳ γράμματι τὸν ὅρον συνεμβαλεῖν ἐσπουδάσαμεν, ἔχοντα οὕτως· Ἐνεργεῖ ἑκατέρᾳ μορφῇ μετὰ τῆς θατέρου κοινωνίας τοῦτο ὅπερ ἴδιον ἔσχησεν. Ἡμεῖς μὲν οὖν τὰ τῶν ἁγίων θεσπίσματα μεταδιώκοντες, δύο φύσεις, ὡς εἴρηται, καὶ δύο θελήματα, καὶ δύο ἐνεργείας αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ βεβαίως κηρύττοντες ὁμολογοῦμεν αὐτὸν Θεὸν ἀληθινὸν, καὶ ἄνθρωπον ἀληθινὸν χωρὶς ἁμαρτίας, ἀποβαλλόμενοι πάσης αἱρέσεως τοὺς μυκτηρισμοὺς καὶ τὰ ψεύδη, τάς τε ματαιότητας καὶ τὰς ἀφροσύνας. Ὑμέτερον δέ ἐστιν, ἁγιώτατε ἀδελφὲ, κρίσει κανονικῇ συνήθως ἀντικαθίστασθαι τοῖς ἀντικειμένοις τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ μὴ συγχωρεῖν ὅλως νέον τι λέγεσθαι κατὰ τῆς ἀληθείας, μήτε μὲν ὁμολογεῖσθαί τι καθάπαξ ὅπερ οὐχ ὥρισεν ἡ ἁγία τῶν ἐγκρίτων πατρῶν παράδοσις. Ἡμεῖς γὰρ οἱ ἐλάχιστοι τοῦ Κυρίου διακυβερνῶντος τὰ ὀρθὰ φρονοῦντες ἑνὶ τῷ ἀγάπης δεσμῷ μεθ` ὑμῶν συνεσφίγμεθα, τὴν ἀμώμητον πίστιν, ἤγουν τὴν ὀρθόδοξον ὁμολογίαν ὶσχυρῶς ἐν πᾶσι διεκδικοῦντες. Δέον οὖν ἐστιν ἐπιμελέστερον τοὺς ὀρθοδόξους, ἀδοκίμοις ἀντικαθίστασθαι, καὶ μηδαμῶς ἠρεμεῖν. Ἵνα μὴ τῇ ναρκώσει τῆς ἀμελείας συνενεχθέντες, τῷ τῆς σιωπῆς παραπέσωμεν παραπτώματι, καὶ εὔνοιαν ὥσπερ τινὰ κριθῶμεν ἐπιδεικνύμενοι πρὸς τὰ τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ ἐναντιούμενα, διαναβαλλόμενοι ταῦτα κατακρίνειν καὶ ἐξωθεῖν. Εἴρηται γὰρ σοφῶς τῷ προηγησαμένῳ τὴν ὑμετέραν ἀποστολικὴν ἁγιωσύνην Φίληκι τῷ ἀποστολικῷ πάπᾳ, ὅτι τὸ ἀμελῆσαι τὸν τέως δυνάμενον συνταράξαι τοὺς διεστραμμένους, οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν, εἶ μὴ περιποιήσασθαι τὴν τούτων ἀσέβειαν· οὐ γὰρ ἐστέρηται τῆς πρὸς αὐτοὺς κεκρυμμένης ἐγκλήσεώς τε καὶ ἑταιρίας, ὁ περιστελλόμενος τῷ φανερῷ τούτων ἀντιπίπτειν μολύσματι. Καὶ μάλιστα προδήλου τυγχάνοντος, ἁγιώτατε δέσποτα, καὶ τῆς οἱασοῦν ἑρμηνείας χωρὶς τῆς τῶν ἶοβόλων ὄφεων πανουργίας, ἤγουν τῆς τῶν αἱρετικῶν κακουργίας. Ὡς τῇ ἀναιρέσει τῶν Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ φυσικῶν ἶδιωμάτων, αὐτὰς ἐκεῖνοι τὰς τοῦ Χριστοῦ φύσεις συγχέουσιν, ὅπερ ἐναντίον ὑπάρχει σαφῶς τῷ ὅρῳ τῶν ἐν Καλκηδόνι συνειλεγμένων πατρῶν, ἐν ᾧ τῆς πίστεως ἡμῶν ἐντελῶς ἐστιν ὁ θεμέλιος, καὶ οὐ τοῖς Ῥωμαίοις μόνον, ἀλλὰ καὶ πάσῃ τοῦ Θεοῦ καθολικῇ καὶ ἀποστολικῇ Ἐκκλησίᾳ. Διὸ τούτου χάριν ἐμέλλομεν καὶ αὐτῷ τῷ ἀδελφῷ καὶ συλλειτουργῷ ἡμῶν Παύλῳ τῷ ἁγιωτάτῳ ἐπισκόπῳ Κωνσταντινουπόλεως τὰ αὐτὰ γράψαι καὶ ὑπονοῆσαι δεόντως αὐτὸν, ἀλλ` ἐκώλυσεν ἡμᾶς τὸ μαθεῖν, ὥσπερ οἱ κακοί τινες ἄνδρες ψευδηγορίας τινὰς ἐκεῖσε κατὰ τῆς ἡμετέρας τῶν Ἄφρων χώρας ἀνήνεγκαν. Ὅθεν δυσωποῦμεν ἵνα τὰ πρὸς τὸν Παῦλον τὸν ἁγιώτατον πατιάρρχην ἐκ τῶν ἐνθάδε ἐπισκόπων ἡμῶν γραφέντα συνοδικῶς διὰ τῶν τῆς ὑμετέρας μακαριότητος ἀποκρισιαρίων ἐκπεμφθῆναι τῷ αὐτῷ ἀδελφῷ ἡμῶν Παύλῳ κελεύσητε. Ἐῤῥωμένον καὶ μεμνημένον ἡμῶν χαρίσηταί σε ἡμῖν, δέσποτα, ὁ παντοδύναμος Θεὸς, ἁγιώτατε ἀδελφέ.
Epistola V
[Col. 0092C] Sanctissimo et beatissimo fratri et consacerdoti, domino Theodoro Paulus indignus episcopus in Domino salutem.
Ecce quam bonum et quam jucundum, habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) : spiritali dico habitaculo, et concordia quae in Deo est, et unitate fidei, hujus delectabilis secundum veritatem inhabitaculi, quae videlicet in Aaron magis decorabatur, atque sacerdotalem induentibus dignitatem, sicut unguentum super caput, principalem intellectum irrigans, et usque ad ipsam extremam scientiam deducens. In hoc enim habitaculo benedictionem et aeternam vitam promisit Dominus. Hujus igitur propheticae vaticinationis meritum amplectentes, praesentem fraternam syllabam exposuimus, nostra propter charitatem [Col. 0092D] minime quaerentes aut quaesituri. Nec enim detrahentibus bonum est detrahere, aut palo, secundum vulgarem fabulam, excutere palum. Absit. Non sunt nostra haec. Avertat Divinitas, non sunt edocti habitus nostri ita vincere, sed in patientia longanimitatis, et spiritu humilitatis, quia sicut minime per duritiam, ut prophetice dicamus, purgatur nigelia, ita nec pacis saporatus fructus intelligentiae per [Col. 0093A] asperitatem exprimitur. Propter hoc enim et verborum supportavimus colaphos, ut vel paulatim valeamus eum imitari, qui propter nos se humiliare dignatus est, ut extremae illius ultionis per hanc plagam verbera declinemus. Audiamus igitur et consentiamus Ecclesiae oratori, qui per linguam Spiritus clara voce exclamat, dicens: Omnia a vobis in charitate fiant (II Cor. XVI) . Ergo sive quaerimus, sive tantummodo dicimus, et tantummodo audimus, charitas intercedat, ars aliqua existens ad compositionem concordiae boni et conjunctionem. Oportet enim de Deo quaerentibus nobis, sparto rectitudinis mentis nostrae denumerantes templum, pacifice inhabitare in eo propter Dominum, qui per prophetam locutus est: Quaerens quaere, et apud me habita (Isai. XXI, 12, juxta Graec.) . Speculum enim dedit Deus populo suo, et oportet eos qui a Deo sunt deputati sacerdotium adipisci, ita in humilitate gressum mentis adinvicem tendere, ut in melius aedificentur hi qui ad nos respiciunt, quam, quod dicere piget, per nostram discordiam, semitam pedum eorum concutere. Ad concordiam inclinemus nos ipsos, et unum ad charitatem sapiamus. Humilitatem veneremur, per quam apprehendi solet altitudo Spiritus. Si enim et verbo amplius usque huc taciturnitatem dileximus, hoc quidem bene habere arbitrati sumus, ne scriptis vestris reciprocata respondentibus, injuriae fomitem exhortemur, et pusillanimitate dijudicemur ab eo, quia [ Forte, qui] omnia ad charitatem diligere [ Forte, dirigere] promulgavit. Oravimus vero et tunc [Col. 0093C] ostium circumstantiae labiis nostris imponi (Psal. CXL) , et verbum insonitum concipere potius quam verbum invigile; et tamen hoc mihi donum est a Domino, et factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore ejus argumentationes (Psal. XXXVII) ; sed quia tempus est loquendi, et tempus tacendi (Eccle. III) , aperio verbum, et claudo ostium per taciturnitatem, competenter exorans: Domine, labia mea aperies (Psal. L) , ut respondeam exprobrantibus mihi verbum (Psal. CXVIII) . Licet enim tacuimus, non semper tacebimus, adaperiente nobis Deo claves verbi. Igitur directis in praesenti a beatitudine fraternitatis vestrae apocrisariis, qui post multas factas inter nos de ecclesiastica requisitione dissonantes sermocinationes, in finem ad hoc pervenerunt, admonentes [Col. 0093D] nos atque adhortantes interpretari unius Christi veri Dei nostri voluntatis intellectum, atque hujusmodi interpretationem destinari vestrae sacratissimae venerationi. Nos autem acceptam habentes bonae conscientiae praedictorum venerabilium virorum admonitionem, cognoscentes autem et quae principatus apostolorum summitas docet, paratos esse ad satisfactionem omni poscenti nos verbum de spe quae in nobis est (I Pet. III) , secundum Dei timorem, mansuetudinem ad bonam scientiam temperantes, super tali tantummodo requisitione mentem nostram per has syllabas exponimus, superfluam excitationem et altercationem verborum propter satietatem et praesentis temporis incongruitatem declinantes ac praecaventes, [Col. 0096A] nihil nostrum intelligentes, aut proferentes, vel dicentes, sed quae audivimus et cognovimus a sanctis et universalibus magnis conciliis, et Patres nostri enarraverunt nobis, quoniam viae veritatis intellectus est sapientum, sicut proverbiatori Salomoni atque veritati bene placere dignoscitur. Sed quia tempus jam trahit nos promissionis, et ad aperiendam requisitionem provocat, incipiamus rectae nostrae fidei formam Scripturae imaginibus enarrare, sicuti tinctitiis aliquibus coloribus paternis testimoniis certius decorantes quae a nobis dicuntur. Nos igitur, id est, jurisdictio Ecclesiae nostrae et synodus, confitemur unum consubstantialis et auctoris vitae Trinitatis Filium ac Verbum sine initio Genitoris Dominum Jesum Christum verum Deum nostrum ex [Col. 0096B] Spiritu sancto et immaculata Dei genitrice semperque virgine Maria inconvertibiliter incarnatum, perfectum esse eumdem deitate, et perfectum humanitate, unam personam, unam substantiam compositam in duabus et post unitatem praedicantes naturis, differentiam utrarumque naturarum cognoscentes secundum earum proprietatem. Nec enim earum per partem divisionem, aut in alterutram mutationem, aut commistionem, sive confusionem penitus intelligimus aut suscipimus; absit: sed in uno Christo salvata utraque natura divinitatis et humanitatis, et in essentiae proprio termino secundum substantiam inenarrabilis summae unitatis convenientia conservatis et permanentibus. (Mansit enim Verbum quod erat, et factum est quod non erat.) Propterea et omnem [Col. 0096C] congruam divinitati et humanitati operationem ab uno eodemque procedentem incarnato Deo Verbo dicimus, et in unum eumdemque reduci. Ideoque et divisio non introducitur et inconfusio salvatur. Resipiscat plebs impiorum haereticorum, sileant cum Nestorio, Diodoro, et Theodoro, Severus et Eutyches, et Apollinaris exsecrabiles, ex alterutra dissonantia consonantes ad impietatem, aliis confusionem, aliis divisionem male induentibus, et bene a veritatis regulis denudatis. Unius autem et ejusdem Dei Verbi incarnati miracula praedicamus, et passiones cognoscimus, quas secundum carnem propter nos sponte sustinuit. Ideoque et Deus dicitur pati, et Filius hominis a coelo descendisse propter summam et indissipabilem secundum substantiam duarum naturarum unitatem. [Col. 0096D] Unde et unam voluntatem Domini nostri Jesu Christi intelligimus, ne contrarietatem aut differentiam voluntatum uni eidemque personae Domini nostri Jesu Christi applicemus, aut ipsum se expugnantem dogmatizemus, aut duos volentes introducamus. Non enim ad conglomerationem omnino aut confusionem duarum naturarum, quae in eodem videntur unius voluntatis, hanc producentes vocem, aut ad interemptionem alterius tantum aliam esse praedicantes, sed hoc per hujusmodi significantes vocem, quoniam caro ejus rationabiliter et intellectualiter animata, ex ipsa summa unitate inenarrabiliter omnibus divinis ditata, unientis eam sibi secundum substantiam divini Verbi, divinam habebat indiscretam voluntatem, quae [Col. 0097A] ab ipso semper ducebatur ac movebatur, utpote in nullo tempore eadem divise, et ex proprio impetu contrarie nutui uniti secundum substantiam Dei Verbi, naturalem ejus faciens motionem, sed quando, et qualem, et quantam ipse Deus Verbum volebat, ne (quod absit) in blasphemia dijudicemur, quod utique cavendum, et terribile dicendum: vae hujusmodi pravitati, ut per necessitatem, naturae violentiam sustinentem, introducamus ejus humanitatem, et communicantem Petro dignae ejus increpationi, si utique per similem recusationem ex verborum significatione passioni ejus communicat. Sic et evangelicam intelligamus lectionem, ubi dicit: Non ut faciam voluntatem meam, sed ejus qui misit me (Joan VI) . Sed et in recusatione passionis non diversam in unum [Col. 0097B] eumdemque Christum, et resultantem introducentes voluntatem, magis autem recusative et non positive hujusmodi suscipiamus vocem. Non enim quasi existens hoc verbum dictum est, sed ac si non est: sicuti: Neque peccatum meum, neque iniquitas mea (Psal. LVIII) , ut peritissimus in dogmatibus theologus Gregorius. Sed et omnes doctores, qui passionis verba memoraverunt, ex affectione et relatione nostrae massae hanc susceperunt; sicut et magnus Ecclesiae lucifer Athanasius edocuit nos, nostram ostendens pronam in hanc vitam naturam sine passione nolentem a praesente vita disrumpi; et non ut animatam intellectualiter carnis Verbi impromptam existentem ad totius mundi salutiferam passionem, aut discordantem Patri et inhabitanti Verbo. Sed et [Col. 0097C] hujus intellectui acribiosissimum [ Id est, diligentissimum] expositorem et interpretatorem suscipiamus, id est, bis acutum pugionem spiritalem Cyrillum, in sacerdotibus secundum zelotem Phinees, qui validissimo linguae ictu percussit optime meretricem confusionem (Num. XXV) , divisionis intellectum et verbum pravitatis, in quarto de anathematibus capitulo, dictis adversum contradictiones duodecim capitulorum, factas a Theodorito, atque probatis a sancta universali Chalcedonensi et quinta synodo, luculentius evangelicam proferens atque adaperiens vocem. Sed et omnes pietatis doctores et praedicatores hujusmodi unius voluntatis mente detinentur. Quorum, si opus est requisitione proveniente, et competenter relegimus testimonia: quibus concordantes [Col. 0097D] et consonantes facti sunt piae memoriae [Col. 0097D] Sergius et Honorius quasi ejusdem sententiae proferuntur; sed notandum est haereticum esse qui scribit. Sergius et Honorius, unus quidem novae, alter autem antiquae Romae summi sacerdotii sedem decorantes. Igitur de his ita nos habemus, sic intelligimus, sic praedicamus, in his orthodoxiae manifestatio, in his Ecclesiae laus, in his salutis nostrae spes. Haec est spiritui germen nutriferum, haec Patrum salutaris flos, hic est rationabilium ovium vivificus veritatis paradisus. Haec meditari, in his esse, per haec illuminati et illuminare oramus, quoniam hoc facientes, et nos salvamur et [Col. 0098D] Forte, audientibus proderimus. HARDUINUS. audientes praedicavimus: ad supernam vocationem nostrum est studium, ubi pacis compositio, [Col. 0100A] his qui in stadio pietatis bene unica gloriae intercessor tribuitur corona. Deo manifestati sumus, qui judicat omnia et comprobat. Non jurgialiter stamus, non ad contradictionem respicimus, non favorem inanem amplectimur, sed in verbo Dei praepositae hujusmodi requisitionis resolutionem fecisse dignoscimur, confidentes quoniam pacis Dominus Deus ad alterutrum nostrorum unitatem et dilectionem conservabit in gloria ejus benignissimae Majestatis. Omnem cum vestra beatitudine in Christo existentem fraternitatem, tam nos et qui nobiscum sunt, multum salutamus. Et subscriptio: Incolumes in domino orate pro nobis, sanctissime et beatissime frater.
[Col. 0091C] Τῷ παναγιωτάτῳ καὶ μακραριωτάτῳ ἀδελφῷ καὶ συλλειτουργῷ, κυρίῳ Θεοδώρῳ, Παῦλος ἀνάξιος ἐπίσκοπος, χαίρειν.
Ἰδοὺ δὴ τί καλὸν ἢ τί τερπνὸν, ἀλλ` ἢ τὸ κατοικεῖν ἀδελφοὺς ἐπὶ τὸ αὐτὸ, ἐν τῇ πνευματικῇ λέγω κατοικίᾳ, τῇ ὁμοφροσύνῃ τῆς πρὸς Θεὸν ἑνώσεώς τε καὶ πίστεωσ, τῆς τοιαύτης ἐπιτερποῦς ὡς ἀληθῶς κατασκηνώσεως, τῷ Ἀαρὼν ἐμπρεπούσης μάλιστα, καὶ τοῖς ἱερατικὴν περιβεβλημένοις ἀξίωσιν, ὡς μύρον ἐπὶ κεφαλῆς τὰς ἡγεμονικὰς εὐωδιάζον ἐννοίας, καὶ μέχρι τῆς ᾤας αὐτῆς, εἴτουν ἐσχάτης κινήσεως. Ἐν τοιούτῳ γὰρ ἐνδιαιτήματι, καὶ τὴν εὐλογίαν, καὶ τὴν αἶώνιον ζωὴν ἐνετείλατο Κύριος. Ταύτης οὖν ἡμεῖς τῆς προφητικῆς ὑποφωνήσεως ἀντεχόμενοι, τὴν παροῦσαν ἀδελφικὴν ἐποιησάμεθα συλλαβὴν, διἀ τὴν ἀγάπην τὰ ἑαυτῶν μὴ ζητήσαντες ἢ ἀξιοῦντες. Οὐ γὰρ τοῖς λοιδοροῦσιν, ἀντιλοιδορεῖσθαι καλὸν, οὐδὲ παττάλῳ, κατὰ τὴν Θύραθεν παροιμίαν, ἐκκρούεσθαι πάτταλον. Ἄπαγε. Οὐ πρὸς ὑμῶν τὰ τοιαῦτα μὴ γένοιτο, οὐχ οὕτω νικᾷν, οὐκ τοῦ καθ` ἡμᾶς ἐδιδάχθημεν σχήματος, ἀλλ` ἐν μακροθυμίας ὑπομονῇ καὶ πρᾳότητι πνεύματος. Ὥσπερ γὰρ οὐ σκληρότητι, προφητικῶς εἶπεῖν, καθαίρεται τὸ μελάνθιον, οὐδὲ τῆς εἶρήνης ὁ νόστιμος ταῖς διακονίαις καρπὸς, διὰ τραχύτητος ἐμφανίζεται. Διά τοι τοῦτο καὶ τῶν ἐν λόγοις ἠνεχόμεθα τάχα που ῥαπισμάτων, ἵνα καὶ ἐν ἐλαχίστοις, τὸν δι` ἡμᾶς ἑαυτὸν ταπεινώσαντα μιμησώμεθα, καὶ τῆς ἐσχάτης ἐκεῖσε κολάσεως διὰ τῆς ἐνταῦθα πληγῆς τὰς πληγὰς διαφύγωμεν. Ἀκούσωμεν τοιγαροῦν καὶ πεισθῶμεν τῷ ῥήτορι τῆς Ἐκκλησίασ, τῇ γλώττῃ τοῦ πνεύματος μεγαλοφώνως ἐκβοώσῃ· «Ἁπάντα ὑμῶν ἐν ἀγάπῃ γινέσθω.» Εἴτε οὖν ζητοῦμεν, εἴτε καὶ μόνον λέγομεν ἢ καὶ μόνον ἀκούομεν, ἀγάπη βραβευέτω, τέχνη τις οὖσα πρὸς διευθέτησιν συμφυΐας ἀγαθῆς καὶ συνειδήσεως. Δεῖ γὰρ περὶ Θεοῦ ζητοῦντας ἡμᾶς, τῷ σπαρτίῳ τῆς εὐθύτητος τοῦ λογισμοῦ διαμετροῦντας τὸ τέμενος, εἶρηνικῶς ἐν αὐτῷ προσαυλίζεσθαι διὰ τὸν ἐν τῷ προφήτῃ λαλήσαντα Κύριον· «Ζητῶν ζήτει, καὶ παρ` ἐμοὶ οἴκει.» Σκοπὸν γὰρ ὁ Θεὸς τέθεικεν ἡμᾶς τῷ λαῷ, καὶ πρέπον ἐστὶ τοὺς ἱερατεύειν ὑπὸ Θεοῦ τεταγμένους οὕτως ἐν πρᾳότητι τὰ πρὸς ἀλλήλους τοῦ λογισμοῦ τιθέναι διαβήματα, ὥσπερ τὸ κρεῖττον οἶκοδομεῖσθαι τοὺς εἶς ἡμᾶς ἀτενίζοντας, ἔπερ διὰ τῆς ἡμετέρας, ὀκνῶ λέγειν, ἐριθείας τὴν τρίβον τῶν ποδῶν αὐτῶν ταράττεσθαι. Εἶς ὁμοψυχίαν συνεύσωμεν, τὸ ἓν πρὸς ἀγάπην φρονήσωμεν, τὴν ταπεινοφροσύνην τιμήσωμεν δι` ἧς καταλαμβάνεσθαι φιλεῖ τὸ ὕψος τοῦ πνεύματος. Εἶ γὰρ καὶ τοῦ λόγου πλέον, μέχρι τοῦδε τὴν σιωπὴν ἐτιμήσαμεν, τοῦτο ποιεῖν εὖ ἔχοντος ἐδοκιμάσαμεν, ἵνα μὴ τοῖς γραφεῖσιν ἀντεξαγόμενοι, ἄμιλλαν ὕβρεως ποιησώμεθα, καὶ μικροψυχίαν κατακριθῶμεν παρὰ τοῦ στέγειν πάντα πρὸς ἀγαπὴν νομοθετήσαντος. Ηὐξάμεθα γὰρ τηνικαῦτα καὶ θύραν περιοχῆς προσεπιθέσθαι τῷ στόματι, καὶ λόγον ἀφωνίας ἐνστερνίσασθαι μᾶλλον, ἢ λόγον ἀμύσσοντα· καί γε τοῦτο δοτόν μοι παρὰ Κυρίου, καὶ ἐγενόμην ὡσεὶ ἄνθρωπος οὐκ ἀκούων, καὶ οὐκ ἔχων ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ ἐλεγμούς. Ἀλλ` ἐπεὶ καιρὸς τοῦ λαλεῖν καὶ καιρὸς τοῦ σιωπῆσαι, ἀνοίγω τῷ λόγῳ, καὶ κλείω τὴν θύραν τῇ σιωπῇ προσφόρως αἶτούμενος· «Κύριε, τὰ χείλη μου ἀνοίξεις, καὶ ἀποκριθήσομαι τοῖς ὀνειδίζουσί μοι λόγον.» Εἶ γὰρ καὶ ἐσιγήσαμεν, ἀλλ` οὐκ ἀεὶ σιωπήσωμεν ὑπανοίξαντος ἡμῖν τοῦ Θεοῦ τὰ κλεῖθρα τοῦ λόγου. Τῇ παρουσίᾳ τῶν παρὰ τῆς ἀδελφικῆς ὑμῶν μακαριότητος, σταλέντων ἀποκρισιαρίων οἵ τινες μετὰ πολλὰς ὅσας τὰς πρὸς ἡμᾶς περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζητήσεως ἀσυμβάτους διαλέξεις, εἶς τοῦτο τέλος ἠνέχθησαν, εἶσηγησάμενοί τε καὶ προτρέψαντες ἡμᾶς, ἑρμηνευθῆναι τὴν ἐπὶ Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, τοῦ ἑνὸς θελήματος ἔννοιαν, καὶ τὴν τοιαύτην ἑρμηνείαν τῇ ὑμετέρᾳ σταλῆναι πανιέρῳ τιμιότητι. Ἡμεῖς οὖν ἀποδεξάμενοι τὴν εὐσυνείδητον τῶν εἶρημένων θεοφιλῶν ἀνδρῶν εἶσήγησιν, ἐπιστάμενοι δὲ καὶ ἅπερ ἡ κορυφαία τῶν ἀποστόλων ἀκρότης διδάσκει, ἑτοίμους εἶναι πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ αἶτοῦντι ἡμάς λόγον περὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἐλπίδος πρὸς συνείδησιν ἀγαθὴν, τὴν πρᾳότητα τῷ τοῦ Θεοῦ φόβῳ κεράσαντες, τὸ ἡμέτερον περὶ τοῦ τοιούτου καὶ μόνου ζητήματος, διὰ τῶνδε τῶν συλλαβῶν ἐκτιθέμεθα φρόνημα, τὴν περιττὴν ἀδολεσχίαν καὶ παλιλογίαν διὰ τὸ προσκορὲς καὶ τῷ παρόντι προσαπᾷδον καιρῷ, παρεκκλίναντές τε καὶ φυλαξάμενοι, οὐκ ἡμέτερον ἐν τούτῳ τι νοοῦντες ἢ δοξάζοντες, ἢ καὶ λέγοντες, ἀλλ` ἅπερ ἠκούσαμεν καὶ ἔγνωμεν παρὰ τῶν ἁγίων οἶκουμενικῶν μεγάλων συνόδων, καὶ οἱ πατέρες ἡμῶν διηγήσαντο ἡμῖν· ὁδοὶ γὰρ ζωῆς, διανοήματα συνετῶν, ὡς τῷ παροιμιαστῇ καλῶς καὶ τῆ ἀληθεία δοκεῖ. Ἀλλ` ἐπειδὴ λοιπὸν ὁ καιρὸς ἡμᾶς ἕλκει τῆς ὑποσχέσεως, καὶ πρὸς τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ ζητουμένου καλεῖ, φέρε τῆς ὀρθῆς ἡμῶν δόξης τὴν μόρφωσιν ταῖς διὰ τοῦ γράμματος εἶκόσιν ἐντυπωσώμεθα, ὥσπερ δευσοποιοῖς τισι χρώμασι ταῖς πατρικαῖς μαρτυρίαις ἀκριβῶς ὡραΐζοντες τὰ λεγόμενα. Ἡμεῖς οὖν, ἤγουν τῆς καθ` ἡμᾶς Ἐκκλησίας ἡ δικαιοδοσία καὶ σύνοδος, ὁμολογοῦμεν τὸν ἕνα τῆς ὑπερουσίου καὶ ζωαρχικῆς Τριάδος τὸν τοῦ ἀνάρχου Γεννήτορος Υἱόν τε καὶ Λόγον τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ τῆς ἀχράντου θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας ἀτρέπτως σαρκωθέντα, τέλειον εἶναι τὸν αὐτὸν ἐν θεότητι, καὶ τέλειον ἐν ἀνθρωπότητι, ἓν πρόσωπον, μίαν ὑπόστασιν σύνθετον ἐν δύο καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν κηρύττοντες φύσεσι, τὴν διαφορὰν ἑκατέρας γνωρίζοντες φύσεως κατὰ τὴν αὐτῶν ἶδιότητα. Οὐ γὰρ τὴν αὐτῶν ἀναμέρος διαίρεσιν, ἢ τὴν εἶς ἄλληλα τροπὴν ἢ φυρμὸν καὶ ἀνάχυσιν, ἄπαγε, νοοῦμεν ὅλως, ἢ προσιέμεθα· ἀλλ` ἐν τῷ ἑνὶ Χριστῷ σωζομένων ἑκατέρων τῶν φύσεων, θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος, καὶ ἐν τῷ ἶδίῳ τῆς οὐσίας ὅρῳ ἐν τῇ καθ` ὑπόστασιν ἀφράστῳ τῆς ἄκρας ἑνώσεως συνόδῳ φυλαττομένων τε καὶ μενουσῶν. Ἔμεινε γὰρ ὁ λόγος ὃ ἦν, καὶ γέγονεν ὅπερ οὐκ ἦν. Διὰ τοῦτο καὶ πᾶσαν θεοπρεπῆ καὶ ἀνθρωποπρεπῆ ἐνέργειαν ἐξ ἑνὸς τοῦ αὐτοῦ προσιέναι σεσαρκωμένου Θεοῦ Λόγου φαμὲν, καὶ εἶς ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἀναφέρεσθαι. Ὅθεν καὶ τὸ διαιρετὸν οὐκ εἶσάγεται, καὶ τὸ ἀσύγχυτον σώζεται. Παυσάσθω τῶν ἀσεβῶν αἱρετικῶν ἑ πληθὺς, ἐπιστομιζέσθωσαν ἅμα Νεστορίῳ, Διοδώρῳ τε καὶ Θεοδώρῳ, Σεβῆρος, Εὐτυχὴς, καὶ Ἀπολλινάριος, οἱ κακόφρονες, ἐξ ἀντιθέτου διαφωνίς συμφωνοῦντες πρὸς τὴν ἀσέβειαν, οἱ μὲν τὴν σύγχυσιν, οἱ δὲ τὴν διαίρεσιν κακῶς ἐνδυόμενοι, καὶ καλῶς ὑπὸ τῆς ἀληθείας γυμνούμενοι. Ἑνὸς δὲ καὶ αὐτοῦ Θεοῦ Λόγου, σεσαρκωμένου, τά τε θαύματα κηρύττομεν καὶ τὰ πάθη γνωρίζομεν ἅπερ σαρκὶ δι` ἡμᾶς ἑκουσίως ὑπέμεινεν. Ὅθεν καὶ Θεὸς λέγεται παθεῖν, καὶ υἱὸς ἀνθρώπου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ κατεληλυθέναι, διὰ τὴν ὑπὲρ νοῦν καὶ ἀδιάσπαστον καθ` ὑπόστασιν τῶν δύο φύσεων ἕνωσιν· καὶ διὰ τοῦτο ἓν θέλημα τοῦ Κυρίου καὶ δεσπότου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ νοοῦμεν, ἵνα μὴ ἐναντίωσιν ἢ διαφορὰν θελημάτων, ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ προσώπῳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ περιάψωμεν, ἢ αὐτὸν ἑαυτῷ διαμαχόμενον δογματίζωμεν, ἢ δύο τοὺς θέλοντας εἶσαγάγωμεν. Οὐκ ἐπὶ συναλοιφῇ παντοίως ἢ συγχύσει τῶν δύο φύσεων, τῶν ἐν αὐτῷ θεωρουμένων, τὴν τοιαύτην τοῦ ἑνὸς θελήματος προφέροντες φωνὴν, ἢ ἐπ` ἀναιρὴσει θατέρας, μόνην τὴν ἑτήραν εἶναι πρεσβεύοντες· ἀλλὰ τοῦτο διὰ τῆς τοιαύτης σημαίνοντες φωνῆς ὡς ἡ αὐτοῦ λογικῶς τε καὶ νοερῶς ἐψυχωμένη σὰρξ ἐξ αὐτῆς ἄκρας ἑνώσεως τὰ θεῖα καταπλουτήσασα, τῷ τοῦ ἑνώσαντος αὐτὴν ἑαυτῷ καθ` ὑπόστασιν Λόγου θεῖον ἐκέκτητο καὶ ἀδιάφορον θέλημα ὑπ` αὐτοῦ διὰ παντὸς ἀγομένη τε καὶ κινουμένη, ὡς αὐτῆς ἐν μηδενὶ καιρῷ κεχωρισμένως καὶ ἐξ οἶκείας ὁρμῆς ἐναντίως τῷ πνεύματι τοῦ ἡνωμένου αὐτῇ καθ` ὑπόστασιν Θεοῦ Λόγου τὴν φυσικὴν αὐτῆς ποιησαμένης κίνησιν, ἀλλ` ὁπότε καὶ οἵαν καὶ ὅσην αὐτὸς ὁ Θεὸς Λόγος, ἠβούλετο, ἵνα μὴ βλασφημίαν κατακριθῶμεν, ὅπερ φυκτόν τε καὶ φρικῶδες εἶπεῖν. Οἴμοι τῆς ἀτοπίας, ἀνάγκῃ φύσεως βιαζομένην εἶσάγοντες καὶ κοινωνοῦσαν τῷ Πέτρῳ τῆς ἀξίας ἐκείνης ἐπιτιμήσεως, εἴγε καὶ τῆς ὁμοίας αὐτῷ τοῦ πάθους, διὰ τῶν ῥημάτων, κοινωνεῖ παραιτήσεως· οὕτω δὲ καὶ τὴν εὐαγγελικὴν νοήσωμεν ῥῆσιν· «Οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με.» Καὶ τὴν ἐπὶ τοῦ πάθους παραίτησιν, οὐ διάφορον ἐπ` αὐτοῦ τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ καὶ ἀντιπίπτον ἀντεισφέροντες θέλημα, ἀρνητικῶς δὲ μᾶλλον καὶ οὐ θετικῶς, τὴν τοιαύτην παραδεξώμεθα φωνήν. Οὐ γὰρ ὡς ὄντως ὁ λόγος, ἀλλ` ὡς οὐκ ὄντως ὡς τὸ· «Ωὔτε ἡ ἁμαρτία μου οὔτε ἡ ἀνομία μου,» κατὰ τὸν ἀκριβῆ τῶν δογμάτων γνώμονα τὸν θεολόγον Γρηγόριον. Καὶ ὅσοι δὲ τῶν διδασκάλων τῆς ἐν τῷ πάθει ῥήσεως ἐπεμνήσθησαν κατ` οἶκείωσιν ταυτὴν καὶ ἀναφορὰν τοῦ ἡμετέρου φυράματος, ἐξειλήφασι, καθὼς, καὶ ὁ μέγας τῆς Ἐκκλησίας φωστὴρ Ἀθανάσιος ἡμᾶς ἐκδιδάσκει, τὴν ἡμετέραν παριστῶν φιλόζωον φύσιν, ἀπαθῶς μὴ αἱρουμένην τῆς παρούσης ἀποῤῥαγῆναι ζωῆς, οὐχ ὡς τῆς νοερῶς ἐψυχωμένης τοῦ Θεοῦ Λόγου σαρκὸς, ἀπροθύμου καθεστώσης πρὸς τὸ τῷ κόσμῳ σώτήριον πάθημα, ἢ διχονοούσης πρὸς τὸν Πατέρα καὶ πρὸς αὐτὸν δὲ τὸν ἐνοικήσαντα Λόγον. Ἀλλὰ γὰρ τῆς τοιαύτης ἐννοίας ἀκριβέστατον ἐξηγητήν τε καὶ ἑρμηνέα δεξώμεθα τὸν ἀμφίστομον σειρομάστην τοῦ πνεύματος Κύριλλον, τὸν ἐν ἱερεῦσι δεύτερον ζηλωτὴν Φινεὲς, τὸν τῇ ἀλκίμῳ τῆς γλώσσης πληγῇ συνεκκεντήσαντα καλῶς τῇ πόρνῃ συγχύσει, τὸν τῆς διαιρέσεως νοῦν τε καὶ λόγον ἀκόλαστον, ἐν τῷ τετάρτῳ τῶν ἀναθεματισμῶν τῶν κατὰ τῶν δώδεκα κεφαλαίων ἀντιῤῥητικῶς παρὰ Θεοδωρίτου πρὸς αὐτὰ συγγραφέντων, ἐγκριθέντων τε παρά τε τῇ ἁγίᾳ καὶ οἶκουμενικῇ ἐν Χαλκηδόνι, καὶ ἐν τῇ πέμπτῃ συνόδῳ, τρανότερον τὴν εὐαγγελικὴν διὰ σχόντος τε καὶ ἀναπτύξαντος ῥῆσιν. Καὶ πάντες δὲ τῆς εὐσεβείας οἱ διδάσκαλοί τε καὶ κήρυκες τῇ τοιαύτῃ τοῦ ἑνὸς θελήματος δόξῃ συμφέρονται. Ὧν εἶ δεήσει ζητήσεως τυχὸν προϊούσης, καὶ τὰς προσφόρους ὑπαναγνωσόμεθα χρήσεις. Οἷς τισι σύμφρονες γεγόνασι καὶ ὁμόφρονες οἱ τὴν μνήμην τῆς εὐσεβείας ἀοίδιμοι Σέργιος καὶ Ὁνώριος, ὁ μὲν τῆς νέας, ὁ δὲ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης τὸν ἀρχιερατικὸν θρόνον κοσμήσαντες. Οὕτως ἡμεῖς περὶ τούτων ἔχομεν, οὕτω φρονοῦμεν, οὕτω κηρύττομεν. Ἐν τούτοις τῆς ὀρθοδοξίας ἡ δήλωσις, ἐν τούτοις τὴς Ἐκκλησίας ἡ καύχησις, ἐν τούτοις ἡμῶν ἡ τῆς σωτηρίας ἐλπίς. Αὕτη τοῦ πνεύματος ἡ τρόφιμος πόα, τοῦτο τῶν πατρῶν τὸ σωτήριον ἄνθος, οὗτος τῶν λογικῶν προβάτων ὁ ζωογόνος τῆς ἀληθείας παράδεισος· ταῦτα μελετᾷν, ἐν τούτοις εἶναι, διὰ τούτων φωτίζεσθαι καὶ φωτίζειν εὐχόμεθα. Τοῦτο γὰρ ποιοῦντες καὶ ἑαυτοὺς σώζομεν, καὶ τοὺς ἀκούοντας ὠφελήσομεν· ὡς πρὸς τὴν ἄνω κλῆσιν ἡμῖν ἡ σπουδὴ, ἔνθα τῆς εἶρήνης τὸ σύνθημα, τοῖς ἐν τῷ σταδίῳ τῆς εὐσεβείας καλῶς βραβευόμενον τὸν ἐνώπιον τῆς δόξης παρέχεται στέφανον· Θεῷ πεφανερώμεθα, τῷ κρίνοντι πάντα καὶ δοκιμάζοντι. Οὐ φιλονείκως ἱστάμεθα, οὐ πρὸς ἐρίθειαν βλέπομεν, οὐ προσπάθειαν καινὴν ἀσπαζόμεθα. Ἀλλ` ἐν λόγῳ Θεοῦ, τὴν τοῦ ζητουμένου προβλήματος ἀνάπτυξιν ἐποιησάμεθα, θαῤῥοῦντες ὡς ὁ τῆς εἶρήνης δεσπότης Θεὸς τὴν πρὸς ἀλλήλους ἡμῶν ἕνωσίν τε καὶ ἀγάπησιν συντηρήσοι, εἶς δόξαν τῆς αὐτοῦ παναγάθου Μεγαλειότητος. Πᾶσαν τὴν σὺν τῇ ὑμετέρᾳ μακαριότητι ἐν Χριστῷ ἀδελφότητα ημεῖς τε καὶ οἱ σὺν ἡμῖν πλεῖστα προσαγορεύομεν. Ἐῤῥωμένος ἐν Κυρίῳ ὑπερεύχου ἡμῶν, ἁγιώτατε, καὶ μακαριώτατε ἀδελφέ.
Epistola VI
[Col. 0099B] Theodorus, episcopus servus servorum Dei, vener. Bobuleno presbytero et abbati vener. monasterii beati Petri apostolorum principis, e Bobio constituto, ejusque congregrationi in perpetuum.
Quanquam priscae regulae decreta nos doceant, quae oportet perenniter custodiri, et Patrum constituta indiminuta servari, attamen, et nos supra hoc regulariter decernentes vota supplicum, et maxime orthodoxa fide fulgentium, justo in omnibus debent effectui mancipari, quatenus eorum pia devotio apostolicis inviolata permaneat institutis, atque decretis. Dum igitur excellent filius noster Rotharis rex, et gloriosissima filia nostra Gundiberga, regina gentis Longobardorum, pia et religiosa devotione prospicui, nos scriptis postulasse noscuntur, ut apostolicae [Col. 0099C] sedis privilegium monasterio beatissimorum Petri et Pauli, in loco qui dicitur e Bobio constituto, in quo vir vener. Columbanus, ex partibus Hiberniae, in quibus ortus fuerat, sanctis studiis fervens, cum largitate regia in regno gentis Longobardorum, postquam alia fundavit monasteria, accedens, monasterium construxisse perhibetur. Ubi non parvam congregationem monachorum instituens etiam se cum eis paribus piae devotionis studiis mancipavit. In quo nunc vir vener. Bobulenus presbyter, et abbas una cum centum quinquaginta monachis conversari videtur, et in Dei laudibus, uno regulae Spiritu superna inspiratione commotus, ad laudem omnipotentis Dei pium exhibet famulatum, conferre deberemus. In quo monasterio, monachi sub regula sanctae [Col. 0099D] memoriae Benedicti, vel praedicti reverendissimi Columbani fundatoris loci illius conversari videntur. Pro qua re supplici expetierunt deprecatu, ut privilegium apostolicae sedis nostrae in eodem mirificae sanctitatis monasterio concedere deberemus. Quod salubriter annuentes, necnon etiam quia et charitatis debito provocamur, et apostolicae sedis benignitate ac benevolentia incitamur honorem fratribus exhibere, et specialibus sanctae Romanae Ecclesiae [Col. 0100B] filiis specialioris praerogativae gratiam elargiri, ut hominibus spectabiliores appareant, et commissas sibi Ecclesias apostolicae dilectionis familiaritate suffulti tutius regant, atque ipsorum subditi majorem eis reverentiam et honorem exhibeant, hoc privilegium, perenni auctoritate servandum, ipsi monasterio et ejus ecclesiae alacriter indulgemus, ut, videlicet, liceat abbati ejusdem vener. loci mitra et aliis pontificalibus uti. Et quia etiam de Beati Petri, et nostrae dilectionis gratia disposuimus ipsum monasterium, et ejus Ecclesiam peramplius honorare, ex apostolicae sedis liberalitate concedimus ut abbas ejusdem monasterii infra sacra mysteria constitutus signaculo sanctae crucis valeat praemuniri. Ita quod ad honorem Dei, et ipsius monasterii, et ejus Ecclesiae [Col. 0100C] supradicta valeat exercere, sicut a praedecessore nostro apostolicae recordationis Honorio eidem monasterio indultum esse conspicitur. Haec enim nova postulantium, vel indulgentium est auctoritas privilegium largiendi, dum profecto cunctis apostolicae sedis non solum sub ditione nostra constitutis, sed etiam in caeteris longius regionibus postulata semper indulgenda sanxerunt, praesertim in vicinitatem nostram, id est in regno Longobardorum, et praecipue gloriosissimae filiae nostrae Gondibergae reginae, super hoc litteris expetiti postulata concedimus. Interdicentes omnibus episcopis vicinis, vel procul ab ipso monasterio constitutis, nihil usurpare nihilque praesumere contra haec, quae tenor hujus privilegii, et norma decernit, ut, videlicet, episcopus, quem [Col. 0100D] pater monasterii, vel cuncta congregatio voluerit ad celebrandum missarum solemnia, aut consecrationes presbyterorum seu diaconorum, vel etiam tabularum, in quibus missae debeant celebrari, habeat facundiam in eodem monasterio ingrediendi tantum ad pii opus monasterii. Quo peracto nihil contingens, sed gratis omnia peragens, ad propria mox ingredi non moretur, nihil, sicut diximus, usurpans de rebus monasterii, non de sacris altaribus, non [Col. 0101A] de paramentis, neque de vasibus, neque de sacris voluminibus, nec quidquam majus, vel exiguum, sed nec concupiscere attentet, quia si privata concupiscere satis est noxium, quanto magis sacra auferre, vel desiderare, et juri suo mancipare Deo est inimicum! Interdicentes etiam episcopo, in cujus parochia esse videtur praedictum monasterium constitutum, ut nihil contra tenorem praesentis decreti pia postulatione indulti, quidquam attentet, neque ullo modo ejus baptismales ecclesias, seu decimas sibi vindicet, nec ipse suique successores praesumant prohibita contingere. Chrisma igitur, vel quidquid ad sacra ministeria pertinet, si a parte monasterii fuerit postulatum, a quibuscunque praeviderit concedimus praesulibus tribuendum; et, ut superius dictum [Col. 0101B] est, et saepe dicendum est, nullam potestatem habere permittimus episcopos in eodem monasterio neque in rebus, vel in ordinandis personis, sed quod cuncta congregatio elegerit post mortem patris monasterii, ipse debet in eodem monasterio ordinari. Super hoc neque presbyteros, neque diaconos, nec quamlibet personam in eodem monasterio habere ullo modo potestatem immutare quidquam, vel agere. Cognoscentes quod sub apostolica sede, id est, beati Petri apostoli ex praedicti regis, seu reginae consensu, et postulatione, sub quorum defensione esse videtur. Nostrum praesentis privilegium indulta concedere. Rogatus vero episcopus a Patre monasterii vel a cuncta congregatione suam exhibeat praesentiam, non autem petitus, ad secreta monasterii [Col. 0101C] accedere non praesumat, ne quietam monachorum vitam, qui solitariam propter Deum studia peragere decreverunt, frequens sacerdotum insolentia irrumpat, ut in Dei laudibus conversantes, pro incolumitate sanctae sedis apostolicae nostrae, et pro excellentissimis regibus pia postulatione poscentibus assidue Dominum deprecare non cessent. Si autem, [Col. 0102A] quod non optamus, monachi in eodem monasterio constituti, tepidi in Dei amore, et in institutis Patrum torpentes, quandoque conspiciantur existere, secundum regulam ab abbate, id est a patre monasterii, corrigi debeant. Si autem, et ipse abbas in ignavia aliqua contra instituta Patrum, et regulae tenorem fuerit deprehensus, et in aliquam sinistram partem inclinatus, a sede apostolica, sub cujus constitutis consistit, corrigatur. Nec enim cuidam episcopo damus licentiam sub obtemptu reprehensionis aliquam in suprascripto monasterio suam extendere potestatem, sed ejus capiti, id est, apostolicae sedi, si certo zelo Dei et instinctu pietatis innititur, suis epistolis debebit suggerere, ut quid pontifici Romanae sedis apostolicae placuerit juxta suam prudentiam [Col. 0102B] praevideat respondendum. Quo facto tunc irreprehensibiliores videntur existere, constituta sedis apostolicae inviolabiliter custodiendo si studuerit, quae contra hunc tenorem agi perspexerit fideliter nuntiare, et non semetipsos, et in eorum machinatione quandoque emergere: quod si quidam calliditate aliqua, vel avaritiae instigatione, quidquam de prohibitis praesumpserit attentandum, et contra superius decreta quoquomodo obviandum, primum quidem sui ordinis gradu et dignitate privabitur, et ex beati Petri apostoli auctoritate, qui ligandi solvendique in coelo et in terra meruit potestatem, sit a participatione Dom. nostri Jesu Christi corpor. et sanguinis immunis, ac nostro consortio seclusus, et etiam excellentissimi, qui pro tempore fuerit, regis, [Col. 0102C] nihilominus submovendus, quatenus, et quae statuta sunt perpetua possint definitione manere, et temeratores praesentis decreti de sua temeritate poenis multiplicibus subjacere. Bene valete.
Dat. IV Nonas Maii imperii D. piissimi Augusti, Constantini anno 2, consulatus 1, ind. 1.
Notitia historica
[Col. 0103A] Maurus, ex oeconomo Ravennatis Ecclesiae, archiepiscopus ejusdem adlectus est anno 648. Hic ex superbia [Col. 0103A] Anno 649, quo, ut verior calculus ex Oldoino docet, habita est synodus Romana a sancto Martino papa, adhuc obsequentissimum fuisse Romanae sedi [Col. 0104A] Maurum Ravennatem constat, cum illi concilio praesto fuerit per Maurum episcopum Caesenatem. potentiaque contra Romanum pontificem nefarie rebellavit, contumaxque fuisse dicitur quoad vixit. Etenim cum Vitellianus pontifex ad dicendam causam illum Romam vocasset, pontificium contempsit imperium, vicissimque per summam temeritatem, romanum pontificem ad suum citavit tribunal judicandum. Quin moriens tantum abfuit ut contumaciam ejuraret, ut etiam clero suo mandaverit secessionem [Col. 0104A] a papa. Quamobrem Adeodatus pontifex omnem Mauri memoriam in anniversariis inferiis censuit mandavitque abolendam. Itaque Maurus contumax et superbus misere vitam finivit, nactusque suae contumaciae par porphyriticum sepulchrum est apud sanctum Appollinarem. Adeo divitiae instant, adeo potentia mortales transversos agit, ut plerumque se perdere malint, quam aliorum justae potentiae subjecti videri.
Epistola
[Col. 0104B] Domino sancto et meritis beatissimo, totoque orbe apostolico et universali pontifici Martino papae, Maurus servus servorum Dei episcopus.
Unicum omnibus et singulare est Redemptoris Dei et Domini nostri Jesu Christi concessum remedium ad animarum nostrarum salutem, ut ea quae per apostolorum praedicationem percepimus et Patrum doctrinam, procul dubio teneamus. Ergo quia apostolatus vestri praeceptionibus admonitus ut pro his quae adversus eorum doctrinam commentata sunt debeam ad sanctam et apostolicam Ecclesiam catholicam vestramque praesentiam reperiri, et una cum caeteris episcopis quae de his Patres praecipiunt debeant terminari, neque etiam praeparatum, dum ab exercitu et plebe hujus civitatis, vel etiam Pentapolitanorum, [Col. 0104C] detinerer, pro incertis gentilium excursionibus, et non se habentibus praesentia excellentissimi exarchi, ad hanc suggestionis meae satisfactionem venire compulsus sum, quod cum summo moerore satisfaciens supplico, ut me non sicut absentem, sed ut praesentem et festinantem suscipere apostolatus vester dignetur. Nam in his quae moventur, et contra [Col. 0105A] Patrum orthodoxorum decreta proponuntur, me non aliter sentire, nisi quomodo sancta vestra apostolica doctrina et orthodoxa tenet Ecclesia, et omnem novitatem repellens atque respuens, non solum ecthesin, quae a Pyrrho Constantinopolitano episcopo defendebatur, abjicio, quippe quia ut haeretica de aedibus Constantinopolitanae Ecclesiae est deposita, sed et quae ad ejusdem defensionem noviter conscripta sunt, omni modo nec consentio, nec suscipio, sed cum anathemate repello. Sed et duas operationes duasque voluntates profiteor, et Deum et hominem Dominum Jesum Christum per Spiritum sanctum in utero Virginis conceptum et natum, in duabus naturis verum Deum et hominem, in una persona utraque operantem, quae deitatis et humanitatis sunt, tenere me profiteor, nec aliud quam quod [Col. 0105B] sanctas quatuor universales synodos invenimus praedicasse, et quintam sub piae memoriae Justiniano, suscipere, sed solum fidem a Patribus constitutam, per quam verum Deum verumque hominem totum in suis, totum in nostris praedicaverunt, omni constantia profiteri. Ad quod hanc satisfactionis meae suggestionem, per confamulos meos Maurum Caesenatem episcopum et Deusdedit presbyterum, dirigere non omisi, eosque vice mea, ut quidquid adversum ecthesios vel alia conscripta ad ejus defensionem noviter commentata descripserint me sine dubio esse conservaturum. Et subscriptio. Ora pro me, domine sancte et meritis beatissime, totoque orbe apostolice papa.
[Col. 0103B] Δεσπότῃ ἁγιωτάτῳ καὶ μακαριωτάτῳ ἀποστολικῷ οἶκουμενικῷ ἀρχιερεῖ Μαρτίνῳ πάπᾳ, Μαῦρος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ.
Μονογενὴς πᾶσι καὶ κυριωτάτη θεραπεία δεδώρηται παρὰ τοῦ Κυριοῦ καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ πρὸς σωτηρίαν τῶν ἡμετέρων ψυχῶν, τὸ βεβαίως ἐκεῖνα κατέχειν ἅπερ διὰ τοῦ κήρύγματος τῶν ἁγίων ἀποστόλων, καὶ τῆς διδασκαλίας τῶν ἁγίων πατρῶν ἡμῶν παρελάβομεν. Τοιγαροῦν ἐπείπερ διὰ τῶν ἀποστολικῶν ὑμῶν προστάξεων τὴν ὑμετέραν ἁγιωσύνην ὑπεμνηματίσθην καταλαβεῖν ἕνεκεν τῶν συντεθέντων κατά τε τῆς τῶν πατρῶν διδασκαλίας, καὶ τῆς καθολικῆς τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, ἵνα μετὰ τῶν λοιπῶν ἐπισκόπων ὁρίσωμεν ἅπερ οἱ πατέρες περὶ τῶν τοιούτων προστάττουσιν, ἀναγκαίως πρὸς ταύτην μου τὴν διὰ τῆς ἀναφορᾶς ἀπολογίαν ἐλθεῖν ἐσπούδασα, γνωρίζων ὡς ἐμοῦ τοῦτο πράττειν ἑτοίμως ἔχοντος, ἐκωλύθην ἔκτε τοῦ ἐξερκέτου καὶ τοῦ λαοῦ ταύτης τῆς πόλεως, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Πενταπόλεως, διὰ τὰς ἀδήλους τῶν παρακειμένων ἐθνῶν ἐπιβουλὰς, καὶ τὸ μήποτε ὡς παρεῖναι τὸν εὐκλεέστατον ἔξαρχον· παρακαλῶ τοίνυν μὴ ὡς ἀπόντα μᾶλλον, ἀλλ` ὡς παρόντα με καταξιῶσαι προσδέξασθαι τὴν ὑμετέραν ἀποστολικὴν ἁγιωσύνην. Περὶ γὰρ τῶν προκειμένων, ἤτοι τῶν προτεθέντων κατὰ τῶν θεσπισμάτων τῶν ὀρθοδόξων πατρῶν, οὐκ ἄλλως φρονῶ, εἶ μὴ καθὼς ἡ ἁγία ὑμῶν ἀποστολικὴ διδασκαλία φρονεῖ. Κατέχειν γὰρ ὁμολογῶ ὡς ἡ ὀρθόδοξος Ἐκκλησία κατέχει, πᾶσαν καινοτομίαν ἐξωθούμενός τε καὶ διαῤῥίπτων, ὥστε μὴ μόνον τὴν ὑπὸ Πύῤῥου, τοῦ γενομένου Κωνσταντινουπόλεως ἐπισκόπου, διεκδικουμένην ἔκθεσιν ἀποβάλλεσθαι, τὴν ἐκ τῶν τειχῶν τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἐκκλησίας κατενεχθεῖσαν ὡς αἱρετικὴν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ πρὸς ἐκδίκησιν αὐτῆς νεωστὶ συγγραφέντα διαπτύειν μετὰ ἀναθέματος, οὐδαμῶς αὐτὰ προσδεχόμενος, ἢ συναινῶν αὐτοῖς παντελῶς. Δύο γὰρ ἐνεργείας, καὶ δύο θελήματα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ πρεσβεύω, Θεὸν καὶ ἄνθρωπον αὐτὸν ὄντα γινώσκων, καὶ ἐκ Πνεύματος ἁγίου ἐν γαστρὶ τῆς Παρθένου συλληφθέντα, καὶ ἀσπόρως ἐξ αὐτῆς γεννηθέντα. Δύο γὰρ φύσεις ἐν ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ προσώπῳ πιστεύομεν ἑκάτερα ἐνεργοῦντι, τάτε τῆς θεότητος αὐτοῦ καὶ τὰ τῆς ἀνθρωπότητος. Ἄλλο τι μὴ παραδεχόμενοι παρὰ τά ἐκ τῶν ἁγίων οἶκουμενικῶν τεσσάρων συνόδων κηρυχθέντα, καὶ τῆς πέμπτης τῆς ἐπὶ τοῦ ἐν εὐσεβεῖ τῇ μνήμῃ γενομένης Ἰουστινιανοῦ. Ἀλλὰ μόνην τὴν ἐκ τῶν ἁγίων πατρῶν παραδοθεῖσαν κατέχομεν πίστιν, δι` ἦς τὸν άληθινὸν Θεὸν καὶ ἄνθρωπον ἀληθινὸν, ὅλον ἐν τοῖς ἶδίοις, ὅλον ἐν τοῖς ἡμετέροις, ἐκήρυξαν μετὰ πάσης ἀκλινοῦς ὁμολογίας σταθερῶς πιστεύομεν. Οὗ χάριν, ὡς εἴρηται, τὴν τῆς παρούσης ἀπολογίας ἀναφορὰν ἐσπούδασα καταπέμψαι διὰ τῶν συνδούλων μου Μαύρου τοῦ Κεσίνης ἐπισκόπου, καὶ Δεουσδέδιτ τοῦ πρεσβυτέρου, ὅπως τὸ ἐμὸν ἀναπληρώσωσι πρόσωπον, καὶ πᾶν εἴτι κατὰ τῆς εἶρημένης ἐκθέσεως, ἢ καὶ καθ` ἑτέρων συγγραμμάτων εἶς ἐκδίκησιν αὐτῆς νεωστὶ συνταγέντων ψηφίσωνται, ταῦτα με ἀναμφιβόλως παραφυλάττειν. Ἡ ὑπογραφή· Εὔξασθε ὑπὲρ ἐμοῦ, κύριε ἁγιώτατε καὶ μακαριώτατε καὶ τοῦ κόσμου παντὸς ἀποστολικὲ πάπα.
Notitia historica
[Col. 0105D] Martinus, [Col. 0105D] Martinus. Anno Christi 649, die prima mensis Julii post interregnum unius mensis et sexdecim dierum, Martinus, ex Tuscia oriundus, thronum apostolicum conscendit. Hunc Novatianae haereseos sectatorem fuisse calumniantur novatores haeretici, ideo quod in epistola 11, ad Amandum, docuerit non esse dandam veniam presbyteris vel diaconis post ordinationem suam peccantibus. Sed si pontificis epistolam sequestrato omni affectu attente legissent, vel etiamnum legerent, sine dubio ipsos suae malitiae et ignorantiae puderet. Cum enim Amandus Trajectensis episcopus, pravos mores ecclesiasticorum pertaesus, a Romano pontifice vacationem ab episcopatu per litteras petivisset, Martinus merito id, quod cum incommodo ecclesiae Trajectensis petiverat, illi negavit, [Col. 0106D] et ad disciplinam ecclesiasticam ibidem reformandam eumdem admonuit, ut presbyteros ac diaconos graviter peccantes a gradu suo deponat; et, si resipuerint, veniamque petierint, eos quidem absolvat, sed nunquam suis gradibus ac dignitatibus restituat. Unde patet quod Martinus non tam de peccatorum venia, quam de restitutione ad sacra ministeria loquatur. Vide Bellarm. lib. IV de Rom. pontif., cap. 12. Hic per sanctum Landelinum, Cameracensis ecclesiae presbyterum, et sanctum Amandum Leodiensem [Trajectensem] episcopum, et sanctum Follianum Hiberniae apostolum, impertita ipsis praedicandi facultate, multos infideles ad Ecclesiam perduxit. Deinde directus est ab imperatore Theodorus. Cum imperator cognovisset, per Olympium apud sanctum Martinum papam nihil effectum fuisse, ipsamque Monothelitarum haeresim una cum typo quem promulgaverat damnatam esse, confictis in pontificem tribus calumniis, quasi fidem a majoribus traditam mutasset, cum Sarracenis conspirasset, atque contra [Col. 0109C] Dei genitricis Mariae cultum nescio quid locutus, illegitime pontificatum occupasset, jussu Heraclii, atque opera Theodori Calliopae exarchi, per vim militarem e basilica Constantiniana pontifex abductus, ab tractusque e palatio Lateranensi, et in navim conjectus, asportatus est in Orientem, mandato clericis dato, ne abductum sequerentur. Capto pontifici, quantumvis morbo podagrico afflictaretur, inhibitum fuit ne in terram conscenderet e navi, omneque humanitatis officium illi negatum est, eo consilio, ut, integro anno inter Cycladas detentus, his aerumnis a constantia solita amoveretur. Post exactum annum unum, tandem adduxerunt illum Constantinopolim, ubi post lapsum XCIII dierum, quibus omnium alloquio dedignabatur, in judicium adductus, accusatus, et per falsos ac perjuros testes convictus, gladio addicitur, pontificalibus ornamentis exuitur, urbis opprobrio exponitur, catenisque oneratus in carcerem retruditur; jamque gloriam martyrii consecutus fuisset, nisi Paulus Constantinopolitanus episcopus morti [Col. 0109D] vicinus obstitisset. Nam cum illi imperator, postridie quam haec gesta fuerant, retulisset quae in sanctissimum pontificem commissa erant, suo seipsum judicio condemnans, teste Anastasio, in epistola hac de re ad Occidentales scripta, «conversus ad parietem dixit: Hei mihi! et hoc ad abundantiam judiciorum meorum actum est; numquidnam, Domine, non est miserabile talia pati pontificem? Tunc attentius adjuravit imperatorem sufficere ei in his quae passus est, nihilque amplius sustinere.» Quod cum beatus papa audisset, aegre tulit, exspectans per gladium consummare martyrium. Post aliquot dies igitur suos jam ante consolatus, navigio in Chersonam transvectus est clanculum, ut ibidem in exsilio fame, aliisque corporis calamitatibus consumptus, diem extremum claudere cogeretur. Chersonae constitutus, duas postremas scripsit epistolas, quibus indicat, quas ibi aeris injurias, quamque corporis inediam sustineat. [Col. 0110B] De relegato Martino pontifice Theodorus exarchus Romae certior factus, curavit quod mandarat Constans imperator, ut quantumvis reluctaretur clerus Romanus, Martino successor designaretur. Ad majus incommodum evitandum, tandem universi cleri consensu electus est Eugenius ista conditione, ut saltem eo tempore, quo vivebat sanctus Martinus, vicaria [Col. 0110C] praefectura Ecclesiae praeesset, idque ne invitis ab imperatore obtruderetur Romanus episcopus, qui ejusdem cum ipso haereseos propugnator esset. Haec ex epistolis sancti Martini papae et Anastasii bibliothecarii quae est 16 inter epistolas Martini, Baronius in annalibus.
Notitia alia
[Col. 0111A] Afflictionum moerores et lacrymas, communemque sine cessatione ac moestissimam vocem, quae in dolore ex imo cordis prolata est, puto autem quae et profertur Deo ab his qui sunt Romae, adhuc autem et in omni loco dominationis ejus de gentibus sanctis famulis Dei, et fidelibus populis, ex quo facta est persecutio adversus sanctissimum Patrem nostrum, Deo beatissimum et fidelem sacerdotum principem et apostolicum universalem papam, ac per hoc adversus catholicam Ecclesiam; puto autem hactenus hunc eumdem moerorem retineri in vobis, et multam sollicitudinem habere vos, scire quomodo peractum est contra eum, quando exsulatus est et persecutione pulsus a Roma navigio usque Byzantium. Haec in mente habens ego humilis et peccator [Col. 0111B] famulus vester, quaedam quidem exterius sollicitudine multa addiscens; plurimorum autem proprie contemplator factus, indignus ministerii beatissimi et pretiosi sacerdotis nostri, judicavi litteris reminisci, et nota facere, claraque constituere vobis benedictis, atque per vos omnibus fidelibus et zelum habentibus culturae divinae, quatenus cognoscentes cum cordis moestitudine mecum illum propheticum sermonem proferatis: Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, et plorabo die et nocte (Jerem. IX, 10) contritiones catholicae Ecclesiae et omnium Christianorum, imo perditionem, propter ea quae acta sunt in beatum et Deo plenum ducem veritatis et praedicatorem? Verumtamen Deo gloria, qui dedit ei virtutem et sufferentiam stabilem [Col. 0111C] in tentationibus quae supervenerunt ei a contrariis virtutibus et viris, in expugnando et viriliter dimicando pro cultu Dei, irrefragabiliter et spe firma usque ad mortem ponens animam suam, ut pote imitator ejus qui eum constituit athletam dominus ejus ad informationem pro veritate dimicare. Ea equidem quae inibi Romae gesta sunt in beatum et adamantinum spiritualem Patrem, sacerdotumque principem domnum Martinum, et vos scitis, qualibus periculis luctatus est, videns gladios vibratos et acutos confertos ad invicem, tentos a pluribus militibus paratum habentibus inficere enses, et commutare a vita beatum, in circuitu altaris astantibus, et in toto templo catholicae Ecclesiae Romae, quae cognominatur Constantiniana, in qua sacerdotio fungens recubabat in [Col. 0111D] foribus et grabato ipse beatus aeger; et quomodo, contritus animis, et artubus constrictus, impulsus et expulsus, raptus et extractus ex apostolico throno, in quo Deus eum constituit loco, inspectorem sui [Col. 0112A] apostolum, et praedicatorem orthodoxum veritatis. Sed vere iste non fecit pretiosiorem animam suam se, sed posuit eam usque ad mortem, imitans, sicut dictum est, dominum suum dicentem: Bonus pastor animam suam ponit pro ovibus suis (Joan. X, 11) , quo salvaret ubique errantem et perditam plebem ab insurgentibus nostris temporibus haereticis. Traditus igitur Romae de catholica Ecclesia sancti Joannis, a potentibus hujus saeculi his qui hoc erant ministerio digni ministri, atque custodibus, depositus est ad portum, et conjectus est in lembo, et navigantibus, sicut scitis, euntibusque juxta Avidum, in insulam quae vocatur Naxos, non concesserunt beato illi apostolico viro custodes penitus contingere terram, dolentibus prorsus pedibus ejus, cum ipsi per loca [Col. 0112B] conferrent, et [Col. 0112D] Forte, non. HARD. omnino quiescerent. Hi autem qui per loca erant sacerdotes, et caeteri fideles regionis ipsius, dirigebant munera beato illi causa utilitatis ejus, non parvae multoties quantitatis; quas quidem directas species et quantitates custodes bestiales continuo coram eo diripiebant, improperiosa et amara plurima congerentes in eum. Eos autem qui munuscula detulissent, injuriis et verberibus afficientes dimittebant, dicentes ad eos: Quoniam quicunque diligitis istum, inimici estis reipublicae. Nunquidnam hoc solum ei non valebat inferre dolorem incomparabilem super infirmitatem quae eum aegre deprimebat? Exinde igitur praemittentes ab Avido quemdam, custodes qui retinebant eum, nuntiaverunt in Byzantio adventum et captionem ejus, proferentes adversus [Col. 0112C] eum plurima mala, haereticum et rebellem. Denique adversarium proclamantes, et subvertentem universam terram Romanorum. Cumque tandem pervenisset Byzantium beatus ille septimo decimo die [Col. 0112D] Rom. Edit., mense Novembrio. Septembrii mensis, in portum juxta Euphemiam prope Arcadianon, reliquerunt eum a mane ministri usque in horam decimam recubantem in grabato navis, eratque, sicut scriptum est, spectaculum omnibus angelis et hominibus. Accedebant enim varii homines, quos propter ferales mores lupaces dixerim, et subrogati, ut conjicio, talia contra sanctum papam agebant, qualia Christianis dici non oportet. Morantibus nobis in littore, tota die eram incedens dolore plenus et amaritudine, eo quod viderem talem sanctum virum ita dejectum; non solum autem, sed et talia [Col. 0112D] eloquia a quibusdam ethnicis prolata contra eum, nihil aliud quaerebam, nisi ut auferretur anima mea a me. Dehinc circa solis occasum venit quidam scriba nomine Sagoleva cum multis excubitoribus; et auferentes [Col. 0113A] de lembo posuerunt in gestatorio, duxeruntque in custodiam excubitorii, quae cognominatur [Col. 0113D] Rom., Prandiarea. Prandearia; et fecit eum inclausum sub multa custodia, praecipiens custodibus ut nullus penitus sciret civitatis quia est in eodem excubitu. Fecit ergo sanctus idem apostolicus clausus, et sine participatione penitus sermonis alicujus, nonaginta tres dies. In ipsa vero nonagesima tertia die, quae est dies Parasceve, mane tulerunt eum de custodia, constituendum in cella sacellarii, jubentes pridie convenire omnem senatum; quod et factum est. Jusserunt autem eum introducendum, et introduxerunt in portatoria sella; erat enim penitus aeger, praecipue autem illis diebus prae navigatione et afflictione custodiae per tot dies effectae. Intendens autem in eum primus, qui [Col. 0113B] praesidebat sacellarius cum reliquis principibus a longe, jussit eum surgere a ferculo, et stare. Aientibus quibusdam ministrorum non valere eum stare, turbatus prae multa ira sacellarius exclamavit, cum eo autem et quidam de custodia, surgere eum et astare censurae subnixum hinc inde; quod et factum est. Sacellarius autem inquit ad eum: Dic, miser, quid tibi mali intulit imperator? Tulit a te aliquid? oppressit te vi? Ille autem tacebat. Tunc ait ad eum sacellarius imperativa voce: Non respondes? ecce nunc ingredientur accusatores tui. Et continuo cum sermone introducti sunt plurimi accusatorum contra eum. Omnes autem erant mendacii filii, et discipuli eorum qui Dominum nostrum Jesum Christum necaverunt. Contradicebant vero sancto viro, quemadmodum [Col. 0113C] praemoniti fuerant. Erant enim voces eorum praemeditatae et praeparatae. In quibus quidam eorum paulo ante interrogati ut testimonium perhiberent, tentabant dicere veritatem, sicut mos est; et continuo turbati qui praetendebant certamen hoc, incipiebant validis minis increpare eos, donec suaderent eis proferre quae erant convenientia in mortem beati et justi viri. Contemplatus sanctus papa introeuntes testificari, subridens dixit: Isti sunt testes? Sic habet ordo. Erant enim primi ingredientes nomine quidem milites, lupaces autem et bestiales sententia; et quidam eorum qui erant Olympii, cum quibus erat et Andreas, qui fuerat ejus notarius. Erant autem inter accusatores infelices Imericus et Therinus, et reliqui numero quasi viginti, primores milites et reliqui [Col. 0113D] accusantes. Jurabant autem ad sancta Evangelia, et sic testificabantur. Primicerius sane omnium accusantium erat Dorotheus patritius [Col. 0113D] Rom., Siciliae. Ciliciae, qui jurans dixit quoniam quinquaginta capita si haberet, non oporteret eum vivere, eo quod solus subvertit et perdidit universum Occidentem, et delevit; et re vera unius consilii fuit cum Olympio, et inimicus homicida imperatoris et Romanae urbanitatis. Videns ergo justus vir introeuntes eos et jurantes sine parcitate testificatores, compassus perditioni animarum eorum, ait ad eos qui praesidebant principes: Obsecro vos per Deum, nolite praeparare eos jurare, sed absque sacramento dicant quaecunque volunt, vosque [Col. 0114A] facite quaecunque vultis. Et quid opus est etiam jurando perdere illos animas suas? Ingresso equidem uno testium, et dicente, quoniam conjurationes fecit cum Olympio, et milites praeparavit ut jurarent, interrogatus Deo pretiosus vir, si haec ita se haberent, respondit: Si vultis audire veritatem, dico vobis sequentia; et coepit dicere: Quando factus est typus, et directus Romam ab imperatore. Et hoc tantum dicente beato illo, aliud quid non concessum est loqui. Sed continuo ante omnes incipiens cum clamore Troilus, inquit: Non inferas nobis hic de fide, de duello nunc scrutaris, quoniam et Romani, et nos Christiani sumus et orthodoxi. Et respondit idem vir justus: Utinam! Verumtamen invenietis me in illa die tremendi examinis [Col. 0114B] testem etiam in hoc. Denuo inter accusantes testes ait ad eum praefectus Troilus [Col. 0114D] Rom. addit: Praefectus. : Qualis homo es tu, quoniam cernens et audiens talia contra imperatorem nitentem effodiendum Olympium, non prohibuisti eum, sed e contra consensisti ei? Ad quem continuo dixit ipse beatus apostolicus papa: Dic, domine Troile, quando, sicut scitis etiam vos, et nos audivimus, Georgius a magistratibus, qui erat ex monachis, ingressus est huc in urbem a castris, et talia verba locutus est, fecitque res tales, ubi eras tu, ei qui sunt tecum, quoniam non restitistis ei, sed e contra concionatus est vobis, et quos voluit palatii exsulavit et prohibuit? Iterumque sub Valentino, cum praecepto imperatoris indutus est purpura, et consedit ei, quo ieratis vos? non eratis hic? cur [Col. 0114C] ergo non prohibuistis eum dicentes: Non attingas res non opportunas tibi? nonne omnes e contra convenistis ei? Quomodo habebam ego tali viro adversus stare, habenti praecipue brachium universae militiae Italicae? an potius ego illum feci exarchum? Verumtamen denuo obsecro vos per Dominum, quodcunque vultis et definitis fieri in me, citius explete. Novit enim Deus, maxima mihi dona tribuistis, quacunque me clade jugulaveritis. Percontatus autem quemdam de ministrantibus, Sagolebam, videlicet, sacellarius, si sunt foris alii aliqui qui debeant testificari, respondit scriba: Sunt, domine, plurimi alii. Deficientes autem hi qui praesidebant, sancto et venerabili astante viro in conspectu eorum, et potissimum Spiritu eum sancto firmante, dixerunt sufficere testes. [Col. 0114D] Erat quippe interpres eorum, quae a sancto dicebantur, verborum Innocentius consul filius Thomae, qui erat ab Africa; et cum interpretaretur ea quae a beato viro dicebantur, non ferebat, videns ignita jacula sancti Spiritus a Deo honorabili viro contra eos prolata, ait ad Innocentium cum furore: Cur nobis interpretaris quae dicit? noli dicere quae dicit. Surgens ergo continuo sacellarius cum plurimis qui consederant ei, ingressus est nuntiare imperatori quaeque ipse voluit. Eduxerunt autem sanctum apostolicum virum de cella judicii, magis autem ex aula Caiphae, in gestatorio sedili sedentem, et statuerunt eum in medio atrii quod erat ante cellam sacellarii, [Col. 0115A] et imperialis stabuli, quo consueverat omnis populus convenire et exspectare sacellarii ingressum. Circumdederunt eum excubitores, eratque omnibus spectaculum formidabile turbis. Post paululum ergo, jusserunt inferri eum in solarium expositionis, ut esset ibi, quatenus prospiceret imperator per cancellos triclinii sui ea quae futura erant fieri. Erat itaque multitudo populorum usque ad hippodromium conferta convenientium illic. Statuerunt ergo reverentissimum virum in medio solarii dispositionis, praesentia totius senatus subnixum hinc et inde. Facta est ergo constipatio subito non minima, et exiens ab imperatore sacellarius apertis januis triclinii in solarium, dividere universum populum jussit. Veniensque ad sanctum ac venerabilem virum Martinum apostolicum, [Col. 0115B] dixit ad eum: Vide quomodo Deus te duxit, et tradidit in manus nostras. Tu nitebaris contra imperatorem, quid tibi spei erat? Ecce dereliquisti Deum, et dereliquit te Deus. Et continuo exclamans sacellarius quemdam astantium excubitorum tonsorem, praecepit sine mora auferre psachnion summi et apostolici atque praecipui pastoris omnium Christianorum, qui orthodoxam sanctorum Patrum et synodorum confessionem, hoc est, fidem, confirmavit, et novi erroris exortos auctores, novos, videlicet, haereticos, cum impiis dogmatibus eorum canonice et synodice anathematizavit. Cum ergo incidisset psachnion beati viri excubitor, et corrigiam compagiorum ejus, statim tradidit eum sacellarius praefecto urbis, dicens: Tolle eum, domine praefecte, et [Col. 0115C] continuo membratim incide illum. Cum his autem omnibus jussit astantibus anathematizare eum, quod et fecerunt. Non responderunt autem hujuscemodi voci viginti virorum animae. Sed omnes quique hoc ipsum videbant, et sciebant quia est Deus in coelo conspector eorum quae fiebant, demisso vultu cum multa moestitudine recedebant [Col. 0115D] Rom., turbati. tribulati. Suscipientes ergo eum carnifices, exuerunt exterius ejus pallium sacerdotalis stolae, et scindentes alas tunicae, quae erat interius a summo usque deorsum, circumposuerunt ferrea vincula in sanctam ejus cervicem, et per omne corpus ejus trahentes eum vi, non concesserunt penitus ei alicubi residere, et animam refocillare, sed a palatio duxerunt eum publicantes et dehonestantes per medium civitatis ad praetorium, [Col. 0115D] et gladius coram eo. Erat autem dolor magnus beato illi, et inenarrabilis: oppido enim erat fessus et infirmus, prae tantis incommodis futurus relinquere animam a pressura passionum et tenuitate corporis. Attamen gaudens spe confortabatur in Domino; et quo magis cum afflictione et vi trahebatur, eo sereno obtutu ductus cum multa constantia animae justus, cum uno solummodo indumento a summo discisso in duas partes, et sine cinctorio sequebatur [Col. 0115D] Rom. sic legit: Sequebatur vir tantus, fide et gratia Domini cinctus. Heu, proh dolor! cerneres virum [Col. 0116D] Deo plenum tanto opprobrio subjectum, ut interiora, etc. , adeo ut interiora ejus quodammodo nuda panderentur, et multifaria quidem continuo populorum conspectis quae fiebant, gemebant, ut veritatem dicam, [Col. 0116A] et lacrymabantur. Pauci autem ministrorum Satanae gaudebant, et subsannabant, et capita transeuntes, sicut scriptum est, movebant, dicentes: Ubi est Deus ejus, et ubi fides ejus, et ubi doctrina ipsius? Qui cum venisset in praetorium dehonestatus, et a carnificibus vinculatus cum gladiis, conjecerunt eum in unum carcerum cum homicidis, et post unam quasi horam tulerunt eum inde, et transposuerunt in eam quae dicitur Diomedis custodia, in praetorio praefecti. Tanta autem instantia et vi trahebant eum vinculis nexum, ut dilaniarentur crura et poplites ejus, et sanguis efflueret per ascensum scalae ejusdem custodiae. Sunt enim scopulosi et asperi valde, ac penitus in altum porrecti gradus. Erat autem ipse beatus praesentis vitae proximus jam carere, [Col. 0116B] suppliciis anima deficiente etiam ante gladium, cum jam non valeret conscendere cum se trahentibus. Introducentes ergo eum quomodocunque in custodiam, decidentem saepius et surgentem, posuerunt in scamno indutum calibis et catenis. Tunc enim, quando traditus est a Caipha Pilato ut crucifigeretur, hoc est, a praefecto, continuo cum exuerent eum carnifices, graviter algoribus vexabatur; erat enim intolerabilis hiems. Imposuerunt ei gravissima ferri pondera, et nullus aderat ei hominum ejus proprius, excepto uno solummodo clerico adolescente; quique commanens ei in custodia, et superstans lamentabatur magistrum, sicut Petrus. Erat etiam convinctus magister custodiae eidem beato, quoniam sic erat mos, ut futurus pati per gladium [Col. 0116C] convinciretur magistro custodiae. Erant ergo duae mulieres, genitrix et nata, praenominatae custodiae claves tenentes, quaeque aspicientes importabilem dolorem sancti illius, qui inter tot poenarum genera, quae aderant, algore quatiebatur durissimo, motae compassionibus, quaerebant aliquam exhibere misericordiam cum eo, et contegere eum, sed non audebant propter convinctum et custodientem carnificem. Putabant enim actutum venturam censuram ut trucidaretur. Post quasdam vero horas, cum vocassent quidam ab imo ex ordine militari magistrum vigiliae [Col. 0116D] Rom., carceralis. carnificum, descendente eo, una mulierum ergastulorum illorum pietatis viscere ducta, accedens, amplectensque bellatorem Christi et apostolicum Patrem, portansque reclinavit eum in [Col. 0116D] proprio toro suo, contegens utiliter et involvens. Mansit autem usque ad vesperum sine voce. Vespere autem facto, misit ad eum Gregorius praefectus eunuchus ex cubiculariis majorem domus suae, cum parvis cibariis, qui refecit eum, dicens: Ne deficias in tribulationibus, confidimus in Deum, non morieris. In quo magis aggravatus ille beatus ingemuit. Abstulerunt autem ferrea vincula continuo ab eo. Sequenti vero die abiens imperator in patriarchium visendi gratia Paulum patriarcham (proximus enim erat morti) narravit ei quae consummata sunt in sanctissimum virum. Ingemiscens vero Paulus, [Col. 0117A] et conversus ad parietem dixit: Hei mihi! et hoc ad abundantiam judiciorum meorum actum est. Percontatus autem ab imperatore quamobrem hoc dixerit, respondit: Nunquidnam, domine, non est miserabile talia pati pontifices? Tunc attentius adjuravit imperatorem sufficere ei in his quae passus est, nihilque amplius sustinere. Unde audiens beatus ille ac apostolicus vir, quod non suscepit quod exspectabat, non gratum habuit tale promissum, sed penitus moestus effectus est. Festinabat enim explere bonum certamen, et abire ad eum quem desiderabat. Interea defuncto Paulo, et Pyrrho residere nitente, atque quibusdam Ecclesiae contradicentibus et prohibentibus, libellumque ejus publicantibus in palatio, asserentibusque quoniam et a beatissimo Paulo [Col. 0117B] anathematizatus est, Pyrrhus reprobatus est sacerdotio propter libellum quem fecerat Romae, et multa commotione facta, post dies octo defuncto Paulo, dirigitur ab imperatore ad Diomedis custodiam ad magnanimum papam Demosthenes rescriptor et collaborator sacellarii, et libellificus cum eo. Intrantes vero dixerunt ad eum: Dominator noster eximius imperator misit nos ad te, dicens: Ecce in quanta gloria prius consistens, in qualem ordinem teipsum duxisti; nemo tibi fecit hoc, sed tu ipse tibimetipsi. Ipse autem nihil aliud respondit, nisi solum hoc: Gloria et gratiarum actio per omnia soli immortali regi. Dicit ad eum Demosthenes rescriptor. Significavit tibi dominator, dic nobis ea quae de Pyrrho expatriarcha hic et Romae subsequenter gesta sunt. [Col. 0117C] Pro qua causa abiit Romam? jussus, an proprio proposito? Respondens sanctus papa dixit: Proprio proposito. Ait Demosthenes: Libellum illum quomodo fecit? compellente aliquo? Respondit sanctus vir: Nemine, sed propria propositione. Demosthenes inquit: Veniente Pyrrho Romam, quomodo suscepit eum sanctus vir Theodorus decessor tuus papa? uti episcopum? Respondit aequanimis papa: Et quomodo non? qui prius quam veniret Pyrrhus Romam, manifeste scripsit huc, hoc est, beatus Theodorus ad Paulum, ut pote ad eum qui indecens fecerit, et alterius thronum invaserit. Deinde autem sponte sua eodem Pyrrho veniente Romam ad vestigia beati Petri, quomodo non haberet eum suscipere praecessor meus, et honorare, ut pote episcopum? [Col. 0117D] Respondens Demosthenes dixit: Vere veritas sic se habet. Unde autem sumebat ea quae ad usum sui corporis erant necessaria? Dicit beatus: Manifeste de patriarchio Romano. Ait concertator: Qualis panis dabatur ei? Respondit honorabilis vir: Vos, domini mei, nescitis Ecclesiam Romanam? Dico enim vobis, quia quisquis venit illuc miserabilis homo hospitari, omnia ad usum praebentur ei, et nullum immunem suis donis sanctus Petrus repellit venientium illuc, sed panis mundissimus et vina diversa dantur non solum ei, sed et hominibus ei pertinentibus. Si [Col. 0118A] ergo in miserabilibus hominibus haec fiunt, qui venit etiam honorabilis sicut episcopus, qualem sumptum habet suscipere? Dicit ad eum Demosthenes: Nos didicimus, quia vi fecit libellum Pyrrhus Romae, et quia lignea vincula sustinuit, et multa dolenda passus est. Respondit vir ille beatus, et dixit: Nihil tale factum est. Nam nisi quia formidine aliqui tenentur, non possunt forte loqui veritatem. Hic sunt Constantinopoli plurimi, qui tunc erant Romae, et sciunt quae ibi gesta sunt. Ex quibus interim superest Plato patricius, qui tunc exarchus erat, quique direxit homines suos tunc ad Pyrrhum Romam: percontamini eum de his si mentior. Verumtamen, quid volumus plurima quaerere? Ecce in manibus vestris retinetis me, et quodcunque vultis consummate [Col. 0118B] in me, Deo indulgente in vestra est potestate. Utique si membratim inciditis carnes meas, sicuti praefecto jussistis cum me traderetis, non communico Ecclesiae Constantinopolitanae. Ecce hic sum, examinate me, et tentate, et invenietis experimento gratiam Dei, et fidelium servorum ejus. Iterum Pyrrhus in medium venit, qui toties anathematizatus et nudatus est divino honore. Stupefactus autem Demosthenes rescriptor, et admirans super hac voce aequanimis papae audaciam atque contantiam pro Christo in morte sua, equidem ad hoc positus erat calix passionis. Similiter et hi qui consequentes erant ei stupentes, accepto libellario seriatim cuncta dicta a beato viro conscribentes, recesserunt. Fecit ergo reverentissimus papa in eodem Diomedis ergastulo [Col. 0118C] octoginta quinque dies post primas nonaginta tres, hoc est omnes simul CLXXVIII. Venit igitur Sagoleba scriba, dicens: Quia jussus sum auferre te hinc, et transferre in domum meam, et post dies duos dirigere te quo jusserit mihi sacellarius. Interrogante autem papa quo ducendus esset, vel in quem locum, noluit ei dicere. Rogabat ergo sanctus ille ut sineretur in eadem custodia, quousque exsularetur, et ad horam auferretur de custodia, et nec hoc concessum est ei. Sed circa occasum solis dicit venerabilis papa his qui erant in ergastulo: Accedite, fratres, vale faciamus, quia ecce nunc aderit, qui auferat me hinc. Et haec dicente eo, hauserunt singuli calicem. Et surgens sereno vultu cum multa constantia atque gratiarum actione, dicit ad unum [Col. 0118D] concurrentium sibi dilectum, quia erat ibi: Veni, domine frater, et da mihi pacem. Erant porro praecordia fratris illius, sicut mihi ipse referebat in illa hora, qualia, ut conjicio, discipuli illius contemplantis Dominum in cruce. [Col. 0117D] Edit. Rom. sic prosequitur: Cumque osculum praeberet sanctissimo papae prae nimia charitatis abundantia copiosissime inter se lacrymas fuderunt. Omnes [Col. 0118D] vero qui aderant, lamentum terribile faciebant. Anxiatus, etc. Non valens ergo, ut aiebat, cohibere seipsum, vocante eum beato ad osculum irrugiit frater ut leo. Cum eo autem inibi praesentes omnes lamentabantur terribili lamento. Anxiatus in hoc vir beatus flagitabat omnes ne ita facerent, sereno obtutu dicens. Et impositis venerabilibus manibus super verticem ejus, subridens ait: Bona sunt haec, domine frater, haec sunt opportuna, et te [Col. 0119A] oportet ita facere? haec sunt pacis? cum e contra nunc debeas gaudere super me. Ad quem illico cum contritione cordis respondit frater: Deus novit, famule Christi. Laetor in gloria, qua dignatus est Christus Deus noster propter nomen suum haec te omnia pati, sed lamentor omnium perditionem. Salutantes ergo omnes eum, recesserunt. Veniens igitur continuo scriba, et auferens eum, intulit in domum suam. Dictum est ergo quia in Chersonam exsulatur; et post dies aliquot cognovimus quia illuc clanculo navigio transvectus est ipse sanctissimus apostolicus vir. Veniens ergo illuc, post dies aliquot scripsit epistolam in Byzantium ad quemdam sibi charissimum, ex illis, videlicet, qui hunc propter Dominum et ob rectam fidem ejus amabant. Cum [Col. 0119B] esset in magna tribulatione et exsilio idem saepe dictus Pater noster sanctissimus constitutus, postulans aliquarum specierum subsidia, propter multas et frequentes, gravesque aegrimonias corporales, angustiasque omnimodas regionis illius, eo quod nihil ibi inveniretur, praecipue triticum, quod quidem illic nominabatur, non autem inveniebatur. Unde cum jurejurando scripsit, quia navicula illo veniente, et parum tritici habente ad commutationem salis, vix potuerit emere ex eo unum tritici modium quatuor solidis, cum multis et hoc precibus. Diversas autem angustias scripsit sancta ejus anima pati se ibi, non solum corporalibus augustiis, sed etiam habitantium et dominantium ibi malis oppressus, ita ut penitus contritus male pejus moreretur, [Col. 0119C] suasione, videlicet, dominantium in Byzantio. Quamobrem quaeso vos, ego humilis et peccator famulus vester, a Deo honorabiles Patres, ut quemadmodum ego visa mihi et audita diligentissime declaravi vobis, hoc est, imminentes tentationes beatissimo papae propter rectam confessionem in Christo Domino, et propter anathematismum in novos factum haereticos, quanquam ex multis, parva tamen quae potui dirigere scripsi, ita et vos zelum habentibus culturae Dei, explicate eadem, et hortamini imitari eum, et traditiones sanctorum Patrum [Col. 0120A] retinere secundum imitationem ejus, et non communicare omnino contraria sentientibus. Obsecrantes etiam pro me indigno famulo qui scripsi, quo cum eo et vobiscum inveniam misericordiam a Christo Deo nostro in saecula, amen [Col. 0119C] Hic absolvitur epistola in Editione Romana. . Obiit autem idem sanctissimus ter beatus apostolicus Martinus papa, recens revera confessor et martyr Christi Dei nostri, in eadem exsulatione Chersonae, juxta ejusdem ad Dominum Deum petitionem, quam obtulit ei cum lacrymis, exiens de navi, et calcans terram illam, id est, ut in ea finiret vitam, bonum certamen certans, cursum martyrii consummans, et bonam fidem servans, mense Septembrio, die sexta decima, in qua felicissimae martyris et fidem custodientis orthodoxam Euphemiae pretiosissima et beatissima [Col. 0120B] secundum anni circulum celebratur memoria, [Col. 0119] Hinc falsi arguuntur quae vulgo jactantur de hujus sancti obitus tempore. indictione quarta decima. Positus est autem in tumulis sanctorum extra muros Chersonitarum civitatis quasi stadio uno, in pretiosissimo et reverendissimo templo sanctissimae et prae omnibus sanctis colendae, castissimae et immaculatae, perbenedictaeque gloriosissimae et excellentissimae omnium creaturarum, gratia plenissimae, gaudium facientis et tribuentis dominae nostrae, proprie natura ac veritate solius Dei genitricis semper virginis Mariae, quae cognominatur Blachernes: factus typus imitabilis omnibus qui bene vivere et decertare elegerint et voluerint, pro ea quae verissime est veritas. Cujus virginis, cujusque confessoris, intercessionibus, Christus verus Deus et Salvator noster, qui ineffabiliter et [Col. 0120C] sine semine ex ea processit propter genus humanum, custodiat et conservet nos, et omnes fideliter audientes, omnemque populum quem acquisivit in sinceritatem fidei et conversationem, in pace et dilectione perfecta, et omni justitia usque in finem. Cui est cum Deo Patre et Spiritu sancto in deitate una substantia, aequus honor, virtus eadem, sine tempore regnum, semper principium, sceptrum juge, gloria perpes, majestas similis, per infinita saecula. Amen.
Epistolae
Martinus servus servorum Dei, atque per gratiam ejus episcopus sanctae catholicae atque apostolicae Ecclesiae urbis Romae, una cum sancto concilio nostro reverendissimorum sacerdotum, regulariter huc nobiscum venientium in confirmatione piissimorum catholicae [Col. 0121A] Ecclesiae dogmatum, his qui coaequalem nobis sortiti sunt fidem Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi per lavacrum regenerationis, in omni loco dominationis ejus, qui peregrinantur in sanctitate et justitia, spiritalibus fratribus nostris episcopis, presbyteris, diaconis, abbatibus monasteriorum, monachis, continentibus, atque catholicae Ecclesiae universae, sanctaeque plenitudini.
Gratia vobis et pax multiplicetur (Ephes. II) in agnitione et communione sancti Spiritus, in haereditatem incorruptibilem et immarcescibilem, conservatam (I Petr. I) ante constitutionem mundi, nunc autem manifestatam in nobis, qui credimus in Jesu Christo Domino nostro, qui omnia nobis donavit quae ad vitam et pietatem respiciunt, per salutarem praedicationem, [Col. 0121B] ut in hoc permanentes semper et instructi per concordiae sinceritatem superaedificemur fundamento sanctorum apostolorum et prophetarum, in ipso summo angulari lapide Christo (Jac. I) , qui super omnia Deus existit et Salvator nostrarum animarum, in quo omnis aedificatio constructa crescit in augmentum ejus per architectoniam Spiritus in regale sacerdotium et templum sanctum, qualiter in eo proficientes a gloria in gloriam, virtutes annuntiemus ejus, qui de tenebris nos vocavit in illud admirabile lumen suum, apud quem non est commutatio, nec momenti obumbratio, omnium autem bonorum perfectio: ex quo illuminati, tenemus in eum confessionem immobilem, donec occurramus omnes in unitatem fidei et in agnitionem ejus, in virum perfectum, [Col. 0121C] in mensuram aetatis plenitudinis ejus, ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae, in nequitia hominum, in astutia ad machinationem erroris diaboli (Ephes. IV) , qui semper propria festinat operari in filios diffidentiae (Ephes. II) . Itaque notum facimus vobis, dilectissimi fratres, quod et vos sine dubio nobiscum cognoscitis, vigilantem et bene zelantem in Deum habentes proprium [intellectum], quoniam catholica Dei et apostolica Ecclesia in quiete et pace consistente, veluti leones rugientes et quaerentes quem devorarent (I Petr. V) , subintroierunt quidam homines, qui olim praescripti sunt in hoc judicium impietatis sponte procedere (Jud. I) , hoc est, Theodorus quondam episcopus Pharanitanus, Cyrus Alexandriae, Sergius [Col. 0121D] Constantinopolitanus, vel ejus successores, Pyrrhus et Paulus, magni Dei et Salvatoris nostri dispensationem in haereticam novitatem retorquentes, et eum qui emit eos, Christum Dominum denegantes, ex hoc quod in scripto asserunt minime eum habere secundum formam servi, vel secundum quod propter nos factus est homo, voluntatem aut operationem naturalem, sed sine substantia eum sive natura, et non solum sine anima, et irrationabilem, et insensibilem secundum eos existere, quia sicut nos gloriosi Ecclesiae Patres docuerunt, quidquid absque voluntate consistit et operatione ab omni caret substantiali natura: pro qua re ipsum gloriae Deum et Dominum nostrum Jesum Christum per utramque, ex quibus consistit naturis atque appertinentibus [Col. 0124A] eisdem naturalibus proprietatibus perfectum esse in omnibus, absque tantummodo peccato, praedicarunt. Si ergo perfectum in omnibus, quomodo non et in voluntate et operatione secundum nostram naturam? Certum est enim, quia proprietas naturalis nostrae substantiae, consistit essentialis ejus operatio et voluntas; qua proprietate amputata, utique et ipsa natura cum illa perimitur, quia jam cognosci natura nullo modo potest per essentialem designantem eam naturalem proprietatem. Propterea et pari numero unitis substantialiter ei naturis, ejusdem voluntates et operationes sapere nobis tradiderunt, hoc est, increatam et creatam, divinam et humanam, cohaerenter unitas, ut testantur verba eorum actibus nostris in approbatione veritatis inserta, [Col. 0124B] et super omnem radium solis nitentia. Igitur eorumdem sanctorum Patrum, qui haec nos docuerunt, rectam viam, hoc est, orthodoxam confessionem superius dicti contrarii veritatis respuentes ac derelinquentes, ambulaverunt in viam Balaam de Bosor (II Pet. II) , hoc est, in perfidia haereticorum, et in spontaneo eorum errore effusi sunt, atque in contradictione inobedientiae suae obdurati sunt, sidera existentes erroris, et nubes sine aqua, nec non arbores autumnales, infructuosae, bis mortuae, eradicatae fluctus feroces maris, spumantes proprias confusiones, quibus caligo tenebrarum in aeternum conservata est minime poenitentibus (Jud. 12, 13) , sed huc illucque maculam propriae haereseos absque timore jactantibus: Qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, [Col. 0124C] et coluerunt (Rom. I) , et praeposuerunt catholicae Ecclesiae piis dogmatibus haereticorum seductiosa conscripta, properantes omnibus modis aut decipere simpliciores, aut persequi eos qui in Domino permanent. Quid [Quod] jam et in plures orthodoxos viros operati sunt, corporaliter eos afficientes, quoniam animam captare non valuerunt, in petra orthodoxae fidei illorum collisi. Ideoque propter pravas eorum adinventiones, et praviora novitatis commenta, et in interiora cordis, juxta beatum Jeremiam (Jerem. IV) , conturbati catholicae recordationis antecessores nostri pontifices, non destiterunt admonentes eos et contestantes recedere a sua hujusmodi haeresi, et sanam doctrinam amplecti, nequando irascatur Dominus (Psal. II) , et pereant funditus [Col. 0124D] de via justorum, hoc est, pia sanctorum Patrum confessione. Hoc autem consultissime non solum ipsi effecisse noscuntur, sed et alii plures diversas provincias habitantes reverendissimi episcopi, et majus est dicere, generalitates synodorum per sua scripta non solum invitantes emendare propriam haeresim, sed et nos ipsos, id est, apostolicam nostram sedem conjurantes, et protestantes erigere secundum regularem auctoritatem, et non usque ad finem per tot tempora permittere contrariorum novitatem sanctas Dei catholicas depasci Ecclesias. Ideoque ex omnibus pene sacerdotibus cum charitate admoniti, non inclinaverunt aurem suam ad audiendam vocem postulantium eos, neque cordis [Col. 0125A] sui cervicem mitigare voluerunt, ut converterentur ad Deum. Sed quod ait Dominus de inobedientibus, hoc et in eis provenire certum est. Dicit enim per prophetam: Misi ad eos omnes servos meos prophetas, per diem consurgens diluculo, et mandavi, et non audierunt me, nec inclinaverunt aurem suam, sed induraverunt cervicem super petram (Jerem. VII) . Quam vilis es facta, nimis iterans vias tuas (Jerem. II) ? Addere peccata super peccata properaverunt, humanitatem Salvatoris atque deitatem ejus blasphemare ac denegare per impiissimum typum, qui ex maligna instigatione illorum factus est contra immaculatam nostram Christianorum fidem a serenissimo principe, definientes in eodem typo, nec unam nec duas voluntates aut operationes, hoc est, neque divinam [Col. 0125B] neque humanam voluntatem et operationem in ipso Salvatore nostro quempiam omnino confiteri. Haec autem praedicaverunt, ut non solum in humana ejus natura, sed etiam in utraque omnino eum sine voluntate et operatione, hoc est, absque natura et essentia esse denuntient, quatenus cum perfidis haereticis et orthodoxos Patres abjiciant, et cum scelerosorum virorum vocibus, hoc est, una voluntate et operatione, pariter denegari faciant orthodoxorum doctrinas, id est, duas ejusdem Christi voluntates et operationes, sicuti et naturas unitas inconfuse et indivise, promulgantes illicite, etiam sine reprehensione, vel condemnatione, consistere in suis confessionibus haereticos, hoc est, in ipsa, quae ab eis praedicatur, una voluntate et operatione, atque eadem [Col. 0125C] sine periculo libertate perfrui eos, qui in dogmatibus reprehenduntur, haereticos, cum eis qui in doctrina usque in finem irreprehensibiliter delucescunt, sanctis Patribus: quod utique catholicae Ecclesiae sacratissimas regulas destruere certum est, magis autem totius a Deo inspiratae doctrinae sanctam praedicationem, quae nullatenus noxios excusat, neque liberat de judicio culpantes cum innoxiis, hoc enim pravum et divinae aequitatis est alienum. Quoniam autem et illud cum caeteris contrarii praesumpserunt, in deceptione simplicium, et cooperimentum suarum pravitatum, in scripto audacter proferre impiissimae suae novitatis invalida dogmata, dicentes haec esse pietatis dogmata, quae tradiderunt [Col. 0125D] hi qui ab initio speculatores et ministri verbi facti sunt, et sequentes successores eorum a Deo inspirati Ecclesiae Patres, sanctae et universales quinque synodi, ideoque consultissime pertractantes terribile esse et divinam provocans indignationem haec omnia despicere, quae oppugnant catholicam Ecclesiam, ut ne condemnemur, utpote imperfectos atque inefficaces habentes intellectus animae ad discernendum malum et bonum, prompti secundum gratiam Dei convenisse dignoscimur in hac Romana Christianissima civitate, ad confirmationem quidem piissimarum Ecclesiae praedicationum, condemnationem autem impiissimorum novitatis dogmatum, per similitudinem decessorum nostrorum sanctorum Patrum, quique per sinceram concordiam et in idipsum [Col. 0128A] Deo amabilem conventionem, destruxerunt, haeresim, et omnes haereticos superasse noscuntur, eripientes de errore eorum catholicam Ecclesiam. Quae enim ex sacra concursione, hoc est, spiritali consonantia sanctorum Patrum exsequuntur, validiorem habent contra adversarios et inexpugnabilem virtutem. In ore enim, inquit, duorum vel trium testium stabit omne verbum (Deut. XIX; Matth. XVIII) ; et: Funiculus triplex difficile rumpitur (Eccl. IV) ; et: Frater qui adjuvatur a fratre, quasi civitas firma (Proverb. XVIII) ; praevalebit autem sicuti fundatum imperium. Propterea et nos, ut dictum est, secundum indivisam communionem spiritus in idipsum convenientes, properavimus per gestorum seriem comparationem adinvicem per distinctionem discretam [Col. 0128B] efficere, tam sanctorum Patrum et universalium quinque synodorum sacras promulgationes, et dogmata infidelium haereticorum, tam anteriorum, quamque nunc emergentium contra fidem, cum impia eorum ecthesi, necnon impiissimo typo, proferentes, ut omnibus ostendamus relegentibus differentiam luminis et tenebrarum, hoc est, clarae Patrum doctrinae, et temulentae haereticorum vesaniae, et quia nulla communia haereticis existunt cum sanctis Patribus, sed quantum distat Oriens ab Occasu, tantumque distant impii haeretici verbo et mente a Deo inspiratis viris. Propterea sanctos quidem Patres sententialiter confirmavimus cum omnibus sacris praedicationibus eorum, nec non eis qui nobiscum sincere ipsos et easdem suscipiunt. Impios [Col. 0128C] autem haereticos, cum omnibus pravissimis dogmatibus eorum, et impiam ecthesin vel impiissimum typum, et omnes qui eos vel quidquam de his quae exposita sunt in eis, suscipiunt aut defendunt, seu verba pro eis faciunt in scripto, anathematizavimus, ut et vos omnes, qui per omnem terrarum inhabitare noscimini pii et orthodoxi, haec pie a nobis gesta cognoscentes pro tuitione catholicae Ecclesiae, consonanter nobiscum similia exsequamini, et omnes quidem sanctos Patres confirmetis in scripto, consonantes illis nobisque in orthodoxa fide; anathematizetis autem omnes haereticos qui praesumptive hanc olim et nunc expugnaverunt, una cum scelerosa ecthesi et impiissimo typo, sed et qui eos, aut quiddam [Col. 0128D] de his quae ab eis implicite exposita sunt, susceperint, quatenus fructum piae confessionis vestrarum animarum haereditare valeatis salutem. Propterea enim ea quae a nobis pro catholica Ecclesia synodaliter gesta sunt, omnibus direximus, ut nostri studii perficientes opus, nos quidem ipsos innoxios esse approbemus coram Deo et electis angelis, ante quos ab eo judicandi sumus cum eis qui haec a nobis susceperint, in terribili ejus adventu; inexcusabiles autem eos qui non obediunt, demonstremus, ut pote nullam habentes occasionem pro sua perfidia post veritatis ostensionem, Domino dicente: Si non venissem et locutus eis fuissem, peccatum non haberent; nunc autem excusationem non habent de peccato suo (Joan. XV) . Sed et Apostolus iterum perhibet: Consideremus [Col. 0129A] invicem in provocatione charitatis et bonorum operum, non deserentes collectionem nostram, sicut est consuetudinis quibusdam, sed consolamini, et tanto magis, quanto viderimus appropinquantem diem (Hebr. X) . Voluntarie enim peccantibus nobis post acceptam notitiam veritatis, jam non relinquitur hostia pro peccatis; terribilis autem quaedam exspectatio judicii, et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios. Scimus enim dicentem: Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus (Deut. XXXII) . Propter quod praemuniens nos praecepit, dicens: Et tu, Fili hominis, loquere ad filios populi tui, et dices ad eos: Terra super quam inductus fuerit gladius, et tulerit populus terrae virum unum de novissimis suis, et constituerit eum super se speculatorem, et ille viderit [Col. 0129B] gladium venientem super terram, et cecinerit buccina, et annuntiaverit populo: audiens autem quisquis ille est sonitum buccinae, non se observaverit, veneritque gladius, et tulerit eum, sanguis illius super caput ipsius erit, quia sonum buccinae audivit, et non se observavit; sanguis ejus in ipso erit. Si autem se custodierit, animam suam salvabit. Quod si speculator viderit gladium venientem, et non insonuerit buccina, et populus non se custodierit, veneritque gladius, et tulerit de eis animam, ille in iniquitate sua captus est, sanguinem autem ejus de manu speculatoris requiram (Ezech. XXXIII) . Propter quod testificamur omnibus in hodiernum diem, sicut inquit beatus Paulus, quia mundi sumus a sanguine omnium vestrum (Act. XX) . Non enim subtraximus nos non annuntiare [Col. 0129C] omnibus quae tradita est nobis a sanctis Patribus et synodis, orthodoxam confessionem per ea quae nuper apud nos synodaliter gesta sunt. Attendite, itaque vobis et omni gregi, in quo vos Spiritus sanctus constituit episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit proprio sanguine (Ibid.) , ut non sit qui vos decipiat aut seducat in subtilitate sermonis per philosophiam et inanem fallaciam (Coloss. II) . Apertissime enim Spiritus sanctus per Apostolum dicit: Quia in novissimis temporibus recedent quidam a fide, attendentes spiritibus seductoribus et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi mendaciloquorum, cauteriatam habentium suam conscientiam (I Tim. IV) . Propter quod vigilate et orate, ut non intretis in tentationem (Matth. XXVI) : quae mentis transgressio operatur in his qui non [Col. 0129D] crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati (II Thess. II) , eo quod charitatem veritatis non perceperunt, ut salvi fierent. Deus enim intentator malorum est, ipse autem neminem tentat. Unusquisque vero tentatur a concupiscentia sua abstractus et illectus. Deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum; peccatum vero, cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I) . Nolite itaque errare, fratres mei dilectissimi, doctrinis variis et extraneis (Hebr. XIII) circumducti: et licet nos, aut angelus de coelo evangelizaverit vobis (Gal. I) , praeter quod accepimus tam a sanctis apostolis et probabilibus Patribus, et universalibus quinque synodis, anathema sit. Igitur sicut praediximus, et nunc iterum dicimus: Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepimus ex [Col. 0132A] ipsis, anathema sit. Modo autem hominibus suademus, an Deo (Ibid.) ? aut quaerimus hominibus placere? Si adhuc hominibus placerem, inquit beatus Paulus, Christi servus non essem (II Tim. I) . Sicut ergo accepistis Christum a sanctis praedicatoribus, sic in eum credite, bonum depositum usque in finem custodite per Spiritum sanctum, qui habitat in vobis, quoniam firmum fundamentum Dei stat, habens signaculum hoc: Novit Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) ; et discedat ab iniquitate omnis qui invocat nomen Domini. Propterea, fratres, profanas vocum novitates evitantes, nullatenus eos qui de terra clamant, et non ex ore Domini loquuntur, suscipiatis adversus fidem typos, aut leges, vel definitiones, aut expositiones haereticas agnoscentes, quoniam [Col. 0132B] haec omnia requisiturus et judicaturus est ipse gloriae Dominus, et quia nullus hominum, quorum sicut fenum dies illorum, pro nobis crucifixus est, neque in nomine cujusquam eorum baptizati sumus, sed in mortem Christi Dei per lavacrum regenerationis renovati dignoscimur, qui crucifixus est pro nobis sub Pontio Pilato: maxime apertissime considerantes quoniam et per se sua dogmata destruunt contrarii. Dicit enim Dominus: Omne regnum in se divisum non stabit (Matth. XII) , et omnis sententia, lex, adversum se divisa, non stabit; et si typus destruit ecthesim, sed et ecthesis destruit typum; illa quidem dicens unam habere, hic autem asserens non unam habere Dominum nostrum voluntatem et operationem: ergo in se divisum est utrumque, et [Col. 0132C] quomodo stabit adversariorum haeresis, magis a semetipsa invalida et inanis existens, quam a nobis destructa? Ergo nullo modo per transitoriam umbram, potius autem corruptelam dissolutam, Christi Dei vestram orthodoxam fidem amittatis, mirantes personas quaestus causa, quoniam sicut flos feni transiet. Exortus est enim sol cum ardore, et arefecit fenum, et flos ejus decidit, et decor vultus ejus deperiit: ita et dives in itineribus suis marcescit (Jac. I) ; ut ne pro dilectione mundi compatientibus nobis dicatur etiam de nobis: Dilexerunt gloriam hominum magis quam gloriam solius Dei (Joan. XII) ; et subjaceamus aeterno judicio: Horrendum est, fratres, incidere in manus Dei viventis (Heb. X) , qui protestatur, dicens: Quicunque me negaverit et verba mea [Col. 0132D] coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo qui in coelis est (Matth. X) . Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum, qui veritatem per illicitam haeresim expugnant aut denegant, quia quod notum est Dei, manifestum factum est in illis. Deus enim illis manifestavit (Rom. I) per sanctos apostolos, et prophetas, et doctores, et universales quinque synodos, quorum dogmata lex catholicae Ecclesiae existunt: et tamen his omnibus propriam novitatem praeposuerunt: Nemo ergo vos seducat inanibus verbis (Ephes. V) . Propterea enim venit ira Dei super filios diffidentiae. Nolite ergo effici comparticipes dogmatum eorum, neque communicetis infructuosis verbis illorum: magis autem et [Col. 0133A] redarguite, quoniam coetus praevaricatorum sunt, et extenderunt linguam suam quasi arcum mendacii, et non veritatis. Completum est in eis, quia de malo ad malum egressi sunt, et me non cognoverunt, dicit Dominus. Veritatem enim non loquentur, docuerunt autem linguam suam loqui mendacium; ut impie agerent, laboraverunt, et renuerunt scire me, dicit Dominus (Jerem. IX) . State ergo vos, dilectissimi, super vias, et videte et interrogate de semitis Domini antiquis, et videte quae est via bona sanctorum Patrum, et ambulate in ea, et invenietis requiem animabus vestris (Jerem. VI) . Sed et si patimini propter Christum, beati eritis; metum autem eorum ne timueritis, neque conturbemini. Dominum autem Deum sanctificate in cordibus vestris (I Petr. III) , ipso dicente: Nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non [Col. 0133B] possunt occidere; sed potius eum timete qui potest animam et corpus perdere in gehennam. Nonne duo passeres asse veneunt, et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro? Vestri autem et capilli capitis omnes numerati sunt. Nolite ergo timere eos, multis passeribus meliores estis vos (Matth. X) . Rememoramini ergo, fratres, eum qui talem sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem, ut ne fatigemini, animis vestris deficientes, nondum enim usque ad sanguinem certavimus adversus peccatum repugnantes (Hebr. XII) . Confidimus autem de vobis, fratres charissimi, meliora et viciniora saluti, quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudines, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia, [Col. 0133C] magistro gentium docente, poterit vos separare a charitate Domini nostri Jesu Christi (Rom. VIII) , et quae in ipso est, recta ficte. Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem. Patientia enim vobis necessaria est (Hebr. X) ad colluctationes adversariorum, quatenus fidem intemeratam usque in finem conservantes, repromissionem percipiamus, quam repromisit his qui legitime certare deproperant. Adhuc enim modicum quantulum, qui venturus est veniet, et non tardabit. Ecce enim judex ante januam assistit, coronas hilariter promittens his qui pro eo passionibus submittuntur. Quod si subtraxerit se quis, non placebit animae meae (Ibid.) , sed cadet de promissione propter negationem. Nos autem non sumus subtractionis in perditionem, sed [Col. 0133D] fidei in acquisitionem animae (Heb. X) . Propter quod assumite arma Dei, ut possitis resistere in die malo adversus omnem haereticum virum et dogmata, et induite vos loricam justitiae, calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis, in omnibus assumentes scutum fidei, in quo possitis omnia jacula nequissimi ignita exstinguere: et galeam salutis accipite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem, radicati et fundati (Ephes. VI) , ut idipsum nobiscum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata (I Cor. I) , dividentia bonum et integrum corpus Ecclesiae in tortuosas novitates; sitis autem perfecti et integri in eodem sensu, et in eadem scientia firmati, ut per eam vias nostras dirigentes, in eumdem inflexibiliter occurramus, qui a nobis creditur Dominus: ad quem accedentes lapidem vivum, ab hominibus quidem reprobatum pro eorum impia haeresi, a Deo autem electum et honorificatum, magis autem Deum [Col. 0135] naturaliter existentem, licet propter nos caro factus sit, et vos tanquam lapides vivi aedificemini domus spiritualis, in sacerdotium sanctum, offerentes spiritales hostias ipsi in odorem suavitatis (I Petr. II) . Sed et nunc, fratres, commendamus omnes vos Domino, et verbo gratiae ejus (Act. XX) , qui potest perficere et dare haereditatem in omnibus sanctificatis. Ipse autem Deus pacis et consolationis det vobis idipsum sapere in alterutrum, et in ipso semper, ut in omnibus unanimes, uno ore et uno corde honorificemus eum in concordia orthodoxae fidei (Rom. XV) , qui potens est confirmare nos secundum Evangelium ejus, secundum revelationem mysterii temporibus aeternis taciti, patefacti autem per Scripturas sanctas, et patrum orthodoxorum doctrinas, secundum praeceptum aeterni Dei, ad obediendum fidei, in omnibus nobis cogniti (Rom. XVI) . Soli sapienti Deo Domino nostro Jesu Christo, cum Patre et Spiritu sancto, gloria, honor, imperium, et potestas in saecula saeculorum. Amen. Deus vos incolumes custodiat, dilectissimi fratres.
Μαρτῖνος δοῦλος τὼν δούλων τοῦ Θεοῦ κατὰ χάριν ἐπίσκοπος τῆς τῶν Ῥωμαίων ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, ἅμα τῇ καθ` ἡμᾶς ἁγιωτάτῃ συνόδῳ τῶν θεοφιλῶν ἱερέων τῶν ἐνθάδε κανονικῶς ἡμῖν συνδεδραμηκότων εἶς βεβαίωσιν τῶν εὐσεβῶν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας δογμάτων· τοῖς ἶσότιμον ἡμῖν λαχοῦσι πίστιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν καὶ Σωτῆρος Ἰησοῦ Χριστοῦ, διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας, ἐν παντὶ τόπῳ τῆς δεσποτείας αὐτοῦ παροικοῦσιν ἐν ὁσιότητι καὶ δικαιοσύνῃ (Deesse aliq. videtur), πατρικοῖς ἡμῶν ἀδελφοῖς, ἐπισκόποις, πρεσβυτέροις, διακόνοις, ἡγουμένοις μοναστηρίων, μοναχοῖς, ἀσκηταῖς, καὶ παντὶ τῷ εὐσεβεῖ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας πληρώματι.
Χάρις ὑμῖν καὶ εἶρήνη πληθυνθείη ἐν ἐπιγνώσει καὶ κοινωνίᾳ τοῦ παναγίου Πνεύματος, εἶς κληρονομίαν ἄφθαρτον καὶ ἀμάραντον τετηρημένην, πρὸ καταβολῆς κόσμου, νῦν δὲ πεφανερωμένην εἶς ἡμᾶς τοὺς πιστεύοντας ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν ὃς πάντα ἡμῖν δεδώρηται, τὰ πρὸς ζωὴν καὶ εὐσέβειαν, διὰ τοῦ σωτηρίου κηρύγματος, ἵνα τούτῳ προσμένοντες ἀεὶ, καὶ συμβιβαζόμενοι δι` ὁμονοίας εἶλικρινοῦς, ἐποικοδομηθῶμεν τῷ θεμελίῳ τῶν ἁγίων ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Χριστοῦ τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ, καὶ Σωτῆρος τῶν ἡμετέρων ψυχῶν, ἐν ᾧ πᾶσα ἡ οἶκοδομὴ συναρμολογουμένη αὔξει τὴν αὔξησιν αὐτοῦ τῇ ἀρχιτεκτονίᾳ τοῦ Πνεύματος, εἶς βασίλειον ἱεράτευμα καὶ ναὸν ἅγιον, ὅπως καὶ ἡμεῖς ἐν αὐτῷ προκόπτοντες, ἀπὸ δόξης εἶς δόξαν τὰς ἀρετὰς ἐξαγγέλλωμεν αὐτοῦ τοῦ ἐκ σκότους ἡμᾶς καλέσαντος, εἶς τὸ θαυμαστὸν αὐτοῦ φῶς, παρ` ᾧ οὐκ ἔστι παραλλαγὴ, ἢ τροπῆς ἀποσκίασμα, πάντων δὲ τῶν ἀγαθῶν ἡ τελείωσις. Ἐξ οὗ φωτισθέντες, κρατοῦμεν τὴν εἶς αὐτὸν ὁμολογίαν ἀσάλευτον, μέχρις ἂν καταντήσωμεν οἱ πάντες, εἶς τὴν ἑνότητα τῆς πίστεως, καὶ τῆς ἐπιγνώσεως αὐτοῦ, εἶς ἄνδρα τέλειον εἶς μέτρον ἡλικίας τοῦ πληρώματος αὐτοῦ, ἵνα καὶ μηκέτι ὦμεν νήπιοι, καὶ κληδονιζόμενοι, καὶ περιφερόμενοι, παντὶ ἀνέμῳ τῆς διδασκαλίας, ἐν τῇ κυβείᾳ τῶν ἀνθρώπων, ἐν πανουργίᾳ πρὸς τὰς μεθοδείας τῆς πλάνης τοῦ διαβόλου, τοῦ πάντοτε τὰ οἶκεῖα σπουδάζοντος ἐνεργεῖν ἐν τοῖς υἱοῖς τῆς ἀπειθείας. Γνωρίζομεν γὰρ ὑμῖν, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ, ὅπερ καὶ ὑμεῖς ἀκριβῶς συνεπίστασθε, διαγρηγοροῦντα κατὰ Θεὸν καὶ εὐζήλωτον ἔχοντες τὸν ἴδιον λογισμὸν, ὅτι τῆς καθολικῆς τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἡσυχαζούσης, καὶ εἶρηνευούσης δίκην λεόντων ὡρυομένων, καὶ ζητούντων τινα καταπιεῖν, παρεισέδυσάν τινες ἄνθρωποι, οἱ πάλαι προγεγραμμένοι εἶς τοῦτο τὸ κρῖμα τῆς ἀσεβείας ἑκουσίως ἐξάγεσθαι, τουτέστι, Θεόδωρος ὁ γενόμενος ἐπίσκοπος τῆς Φαρὰν, Κῦρος ὁ Ἀλεξανδρείας, Σέργιος ὁ Κωνσταντινουπόλεως, καὶ οἱ τούτου διάδοχοι, Πύῤῥος καὶ Παῦλος, τὴν τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν οἶκονομίαν, εἶς αἱρετικὴν μεταστρέφοντες καινοτομίαν, καὶ τὸν ἀγοράσαντα αὐτοὺς δεσπότην Χριστὸν ἀρνούμενοι, διὰ τοῦτο λέγειν αὐτοὺς ἐγγράφως, μὴ ἔχειν αὐτὸν, κατὰ τὴν τοῦ δούλου μορφὴν, ἤτοι καθὸ δι` ἡμᾶς γέγονεν ἄνθρωπος, θέλησιν ἢ ἐνέργειαν φυσικὴν, ἀλλ` ἀνούσιον αὐτὸν καὶ ἀνύπαρκτον, κατ` αὐτοὺς ὑπάρχειν· ἧττον γὰρ εἶπεῖν ἄψυχον καὶ ἄλογον, καὶ ἀνόητον, ἐπειδὴ, καθὼς ἡμᾶς οἱ περίδοξοι τῆς Ἐκκλησίας Πατέρες διδάσκουσι, τὸ πάσης ἄμοιρον ὑπάρχον θελήσεως καὶ ἐνεργείας, καὶ πάσης ἔρημόν ἐστιν οὐσιώδους ὑπάρξεως· ὅθεν αὐτὸν τὸν τῆς δόξης Θεὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, καθ` ἑκατέραν τῶν ἐξ ὧν καὶ ἐν αἷς συνέστηκε φύσεων, καὶ τῶν προσόντων αὐταῖς φυσικῶν ἶδιωμάτων τέλειον ὄντα κατὰ πάντα μόνης δίχα τῆς ἁμαρτίας ἐκήρυξαν. Εἶ δὲ τέλειον κατὰ πάντα, πῶς οὐχὶ καὶ ἐν θελήσει τῇ καθ` ἡμᾶς φυσικῇ καὶ ἐνεργείᾳ_ Δῆλον γὰρ ὅτι ἶδιότης φυσικὴ τῆς καθ` ἡμᾶς οὐσίας καθέστηκεν, ἡ οὐσιώδης αὐτῆς ἐνέργεια καὶ θέλησις. Ἧς ἀναιρουμένης, καὶ ἡ φύσις αὐτὴ συναναιρεῖται πάντως, ὡς οὐκ ἔτι γνωριζομένη διὰ τῆς οὐσιωδῶς χαρακτηριζούσης αὐτὴν φυσικῆς ἶδιότητος. Διὸ καὶ ἶσαρίθμους ταῖς ἡνωμέναις αὐτοῦ καθ` ὑπόστασιν φύσεσι, δύο τε αὐτοῦ θελήσεις καὶ ἐνεργείας φρονεῖν ἡμῖν παραδεδώκασιν, ἤγουν ἄκτιστον καὶ κτιστὴν, θείαν καὶ ἀνθρωπίνην συμφυῶς ἡνωμένας, καὶ μαρτυροῦσιν οἱ τούτων λόγοι τῇ πράξει τῶν ὑπομνημάτων ἡμῶν ἐνταγέντες, εἶς ἀπόδειξιν τῆς ἀληθείας, καὶ πάσης ὑπερλάμποντες ἡλιακῆς ἀκτῖνος. Αὐτῶν οὖν τῶν ταῦτα διδασκόντων ἡμᾶς ἁγίων Πατρῶν τὴν εὐθείαν ὁδὸν, ἤγουν τὴν ὀρθόδοξον πίστιν ἀπωσάμενοί τε καὶ ἀπολιπόντες οἱ ῥηθέντες ἀντικείμενοι ἄνδρες, ἐπορεύθησαν τῇ ὁδῷ τοῦ Βαλαὰμ, τοῦ Βοσὸρ, τουτέστι τῇ κακοπιστίᾳ τῶν αἱρετικῶν, καὶ τῇ αὐτονομίᾳ τῆς πλάνης αὐτῶν ἐξεχύθησαν, καὶ τῇ ἀντιλογίᾳ τῆς ἀπειθείας αὐτῶν ἐσκληρύνθησαν, ἀστέρες ὄντες πλανῆται, καὶ νεφέλαι ἄνυδροι, καὶ δένδρα φθινοπωρινὰ ἄκαρπα, δὶς ἀποθανόντα καὶ ἐκριζωθέντα, κύματα ἄγρια θαλάσσης ἀπαφρίζοντα τὰς ἑαυτῶν αἶσχύνας, οἷς ὁ ζόφος τοῦ σκότους εἶς αἶῶνα τετήρηται μὴ μεταβαλλομένοις, ἀλλὰ τῇδε κᾲκεῖσε, τὸν μολυσμὸν τῆς οἶκείας αἱρέσεως, ἀφόβως ἐξακοντίζουσιν, οἵτινες μετήλλαξαν τὴν ἀλήθειαν τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ ψεύδει, καὶ ἐσεβάσθησαν καὶ προέκριναν τῶν εὐσεβῶν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας δογμάτων, τὰ τῶν αἱρετικῶν ἠπατημένα συγγράμματα πρὸς τὸ πᾶσι τρόποις σπουδάζειν, ἢ πλανῆσαι τοὺς ἀκεραιοτέρους, ἢ διῶξαι τοὺς ἐν Κυρίῳ μονιμωτέρους. Ὅπερ ἤδη καὶ εἶς πολλοὺς τῶν εὐσεβῶν ἀνδρῶν ἐξειργάσαντο, σωματικῶς τούτους κακοποιήσαντες, ἐπειδὴ ψυχικῶς οὐκ ἐξίσχυσαν, τῇ πέτρᾳ τῆς αὐτῶν προσραγέντες ὀρθοδόξου πίστεως, ἐφ` οἷς διὰ τὰς ἀτόπους αὐτῶν πράξεις καὶ τὰς ἀτοπωτέρους καινοτομίας σπαραττόμενοι καὶ τὰ αἶσθητήρια μαιμασσόμενοι τῆς καρδίας κατὰ τὸν θεῖον Ἱερεμίαν, οἱ ἐν μακαρίᾳ τῇ μνήμῃ προηγησάμενοι ἡμᾶς ἀρχιερεῖς, οὐκ ἐπαύσαντο μαρτυρόμενοι καὶ παραινοῦντες αὐτοῖς, ἐνδοῦναι τῆς τοιαύτης αὐτῶν αἱρέσεως καὶ προσελθεῖν τῇ ὑγιαινούσῃ διδασκαλίᾳ, μήποτε ὀργισθῇ Κύριος, καὶ ἀπολοῦνται τελείως ἐκ τῆς ὁδοῦ τῶν δικαίων, ἤγουν τῆς εὐσεβοῦς τῶν ἁγίων πατρῶν ὁμολογίας. Τοῦτο δὲ προνοητικῶς οὐ μόνον αὐτοὶ πεποιήκασιν, ἀλλὰ καὶ ἕτεροι πλεῖστοι τῶν εἶς διαφόρους ἐπαρχίας παροικούντων εὐλαβῶν ἐπισκόπων, ἢ μᾶλλον εἶπεῖν, ὁλόκληροι σύνοδοι διὰ τῶν οἶκείων γραμμάτων οὐκ ἐκείνους προτρεπόμενοι μόνον διορθώσασθαι τὴν οἶκείαν αἵρεσιν, ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς, ἤγουν τὸν ἡμέτερον ἀποστολικὸν θρόνον, ἐπευχόμενοι, καὶ παρεγγυῶντες διαναστῆναι κανονικῶς, καὶ μὴ μέχρι τέλους παρεᾶσαι νεμομένην ἐν τοσούτοις χρόνοις τὰς τοῦ Θεοῦ καθολικὰς Ἐκκλησίας τὴν τῶν ἐναντίων καινοτομίαν. Ὅθεν ἐκ πάντων σχεδὸν ἀγαπητικῶς ὑπομιμνησκόμενοι τῶν ἱερέων, οὐκ ἔκλιναν τὸ οὖς αὐτῶν εἶσακοῦσαι τῆς φωνῆς τῶν παρακαλούντων αὐτοὺς, οὔτε τὸν αὐχένα τῆς καρδίας αὐτῶν ἐμάλαξαν εἶς τὸ ἐπιστρέψαι πρὸς Κύριον. Ἀλλ` ὅπερ φησὶ περὶ τῶν ἀπειθούντων ὁ Κύριος, τοῦτο καὶ ἐπὶ τούτοις γεγένηται. Λέγει γὰρ διὰ τοῦ προφήτου· Ὅτι ἐξαπέστειλα πρὸς αὐτοὺς πάντας τοὺς δούλους μου τοὺς προφήτας ἡμέρας καὶ ὄρθρου, καὶ ἀπέστειλα καὶ οὐκ εἶσήκουσάν μου, καὶ οὐ προσέσχε τὸ οὖς αὐτῶν, καὶ ἐσκλήρυναν τὸν τράχηλον αὐτῶν ὑπὲρ πέτραν· καὶ κατεφρόνησάν μου σφόδρα τοῦ δευτερῶσαι τὰς ὁδοὺς αὐτῶν· καὶ προσθεῖναι ἁμαρτίας ἐφ` ἁμαρτίαις. Ἐσπουδάσθη γὰρ αὐτοῖς πρὸς τῇ ἀνθρωπότητι τοῦ Σωτῆρος, καὶ τὴν αὐτοῦ θεότητα βλασφημῆσαι καὶ ἀθετῆσαι, δι` ἀσεβοῦς τύπου κατὰ πονηρὰν εἶσήγησιν αὐτῶν γεγενημένου κατὰ τῆς ἀμωμήτου ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πίστεως, παρὰ τοῦ γαληνοτάτου βασιλέως, διαγορεύσαντες ἐν αὐτῷ τῷ τύπῳ, μήτε μίαν μήτε δύο θελήσεις ἢ ἐνεργείας, τουτέστι μήτε θείαν μήτε ἀνθρωπίνην θέλησιν καὶ ἐνέργειαν ἐπ` αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν τινα τῶν πάντων ὁμολογεῖν. Ἀλλ` ἐν ἑκατέρᾳ φύσει λοιπὸν, καὶ οὐχὶ μόνον τῇ κατ` αὐτῶν ἀνθρωπότητι, παντοίως ὑπάρχειν αὐτὸν, ἀνεθέλητόν τε καὶ ἀνενέργητον, ἤγουν ἀνούσιόν τε καὶ ἀνύπαρκτον, ἵνα τοῖς κακοδόξοις αἱρετικοῖς συνεκβάλλωσι τοὺς ὀρθοδόξους Πατέρας, καὶ ταῖς τῶν βεβήλων ἀνδρῶν φωναῖς, ἤγουν τῇ μιᾷ θελήσει καὶ ἐνεργείᾳ συνεξαρνηθῆναι ποιήσωσι τὰς τῶν θεολόγων διδασκαλίας, ἤτοι τὰς δύο τοῦ αὐτοῦ Χριστοῦ θελήσεις καὶ ἐνεργείας, ὥσπερ οὖν καὶ φύσεις ἡνωμένας ἀσυγχύτως καὶ ἀδιαιρέτως, θεσπίσαντες, παρανόμως, καὶ ἀνεγκλήτους, ἤγουν ἀκατακρίτους ὑπάρχειν ἐπὶ ταῖς οἶκείαις ὁμολογίαις τοὺς αἱρετικοὺς, τουτέστιν ἐπ` αὐτῇ τῇ πρεσβευομένῃ παρ` αὐτῶν μιᾷ θελήσει καὶ ἐνεργείᾳ, καὶ τὴν αὐτὴν ἐξ ἀνευθύνου ποινῆς ἔχειν ἐλευθερίαν τοὺς ἐν τοῖς δόγμασι διαβεβλημένους αἱρετικοὺς τοῖς ἐν ἀμέμπτῳ διδασκαλίᾳ διαβεβοημένοις ἁγίοις Πατράσιν· ὅπερ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας τοὺς ἱεροὺς ἀνατρέπει κανόνας, μᾶλλον δὲ πάσης τῆς θεοπνεύστου γραφῆς τὴν ὁσίαν διάταξιν, μηδαμῶς ἀθωοῦσαν τὸν ἔνοχον, μήτε μὴν ὑπεξάγουσαν σὺν τῷ ἀναιτίῳ τὸν ὑπαίτιον κρίματος. Ἀνώμαλον γὰρ τοῦτο καὶ θείας δικαιοσύνης ἀλλότριον. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τοῦτο μετὰ τῶν ἄλλων οἱ δι` ἐναντίας ἐτόλμησαν εἶς δέλεαρ τῶν ἁπλουστέρων καὶ συγκάλυψιν τῶν ἶδίων ἀτοπημάτων, ἐγγράφως ἀποφήνασθαι καὶ εἶπεῖν τὰ τῆς αὐτῶν ἀσεβοῦς καινοτομίας ἀβέβαια δόγματα, ταῦτα τῆς εὐσεβείας ὑπάρχειν τὰ δόγματα, ἃ παραδεδώκασιν ἡμῖν οἱ ἀπ` ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται τοῦ Λόγου γενόμενοι, καὶ οἱ καθεξῆς τούτων διάδοχοι θεόπνευστοι τῆς Ἐκκλησίας Πατέρες, καὶ αἱ ἅγιαι οἶκουμενικαὶ πέντε σύνοδοι· προσηκόντως ἡμεῖς λογισάμενοι φοβερὸν ὑπάρχειν καὶ θείας ἀγανακτήσεως πρόξενον, τὸ ταῦτα παριδεῖν πολεμοῦντα τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν, ἵνα μὴ κατακριθῶμεν ὡς ἀτελεῖς, καὶ ἀγύμναστα κεκτημένοι τὰ αἶσθητήρια τῆς ψυχῆς πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ, προθύμως χάριτι Θεοῦ συνεληλύθαμεν ἐν ταύτῃ τῇ τῶν Ῥωμαίων φιλοχρίστῳ πόλει, πρὸς βεβαίωσιν μὲν τῶν εὐσεβῶν τῆς Ἐκκλησίας κηρυγμάτων, ἀναίρεσιν δὲ τῶν ἀσεβῶν τῆς καινοτομίας δογμάτων, μιμήσει τῶν προηγησαμένων ἡμᾶς ἁγίων Πατρῶν, οἵ τινες ἐξ εἶλικρινοῦς ὁμονοίας καὶ τῆς ἐπὶ τὸ αὐτὸ θεοφιλοῦς συνελεύσεως, πᾶσαν κατήργησαν αἵρεσιν, καὶ πάντας ἐτροπώσαντο τοὺς αἱρετικοὺς, ἐλευθερώσαντες ἐκ τῆς πλάνης αὐτῶν τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν· ἐπειδὴ τὰ ἐκ συνδρομῆς ἱερᾶς, ἤτοι πνευματικῆς γινόμενα συμφωνίας ἁγίων Πατρῶν, ἶσχυρὰν ἔχει καὶ ἀκαταμάχητον κατὰ τῶν ἀντικειμένων τὴν δυνάμιν· «Ἐπὶ στόματος γὰρ, φησὶ, δύο ἢ τριῶν μαρτύρων σταθήσεται πᾶν ῥῆμα,» καὶ· «Τὸ σπαρτίον οὐ ταχέως ἀποῤῥαγήσεται,» καί· «Ἀδελφὸς ὑπὸ ἀδελφοῦ βοηθούμενος, ὡς πόλις ἶσχυρὰ καὶ ὑψηλή·» ἶσχύει δὲ ὥσπερ τεθεμελιωμένον βασίλειον. Οὗ χάριν, ὡς εἴρηται, καὶ ἡμεῖς κατὰ τὴν ἀδιαίρετον κοινωνίαν τοῦ πνεύματος ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνελθόντες, ἐσπουδάσαμεν διὰ πράξεως ὑπομνημάτων παράλληλα θέσθαι κατὰ διαστολὴν εὐκρινῆ, τάτε τῶν ἁγίων Πατρῶν καὶ τῶν οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων ἱερὰ θεσπίσματα, καὶ τὰ δόγματα τῶν ἀπίστων αἱρετικῶν, τῶν τε παλαιῶν καὶ τῶν νῦν ἀναφυέντων κατὰ τῆς πίστεως μετὰ τῆς ἀσεβοῦς αὐτῶν ἐκθέσεως, καὶ τοῦ ἀσεβεστέρου τύπου, πρὸς τὸ δεῖξαι πᾶσι τοῖς ἐντυγχάνουσι τὴν διαφορὰν τοῦ φωτὸς καὶ τοῦ σκότους, ἤγουν τῆς πατρικῆς ἀληθείας καὶ τῆς αἱρετικῆς κακοδοξίας, καὶ ὡς οὐδεμία κοινωνία τοῖς αἱρετικοῖς ὑπάρχει, πρὸς τοὺς ἁγίους Πατέρας, ἀλλὰ καθ` ὅσον ἀπέχουσιν Ἀνατολαὶ ἀπὸ Δυσμῶν, τοσοῦτον ἀπέχουσιν οἱ ἀσεβεῖς αἱρετικοὶ λόγῳ τε καὶ διανοίᾳ τῶν θεολόγων ἀνδρῶν. Ὅθεν τοὺς μὲν ἁγίους Πατέρας ὁριστικῶς ἐκυρώσαμεν, μετὰ πάντων τῶν ἱερῶν αὐτῶν κηρυγμάτων, καὶ πάντων τῶν σὺν ἡμῖν εἶλικρινῶς αὐτούς τε καὶ αὐτὰ προσδεχομένων. Τοὺς δὲ δυσσεβεῖς αἱρετικοὺς ἀνεθεματίσαμεν μετὰ πάντων τῶν βεβήλων αὐτῶν δογμάτων καὶ τῆς ἀσεβοῦς ἐκθέσεως καὶ τοῦ ἀσεβεστέρου τύπου, καὶ πάντων τῶν τούτοις εἴτε τῶν παρ` αὐτῶν ἐκδοθέντων ἢ ἀκροωμένων, ἢ διεκδικούντων, ἢ ὑπεραπολογουμένων αὐτῶν, ἵνα καὶ ὑμεῖς πάντες οἱ κατὰ πᾶσαν παροικοῦντες τὴν οἶκουμένην εὐσεβεῖς καὶ ὀρθόδοξοι, ταῦτα παρ` ἡμῶν εὐσεβῶς πραχθέντα γινώσκοντες, εἶς ἀσφάλειαν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας συμφώνως ἡμῖν τὰ ὅμοια πράξητε, καὶ κυρώσητε μὲν πάντας τοὺς ἁγίους Πατέρας, ἐγγράφως συναινοῦντες αὐτοῖς τε καὶ ἡμῖν εἶς τὴν ὀρθόδοξον πίστιν, ἀναθεματίσητε δὲ καὶ πάντας τοὺς αἱρετικοὺς τοὺς πάλαι καὶ νῦν, αὐτὴν τὴν ἁγιωτάτην ἡμῶν πίστιν ἀναιδῶς πολεμήσαντας, μετὰ τῆς ἀσεβοῦς ἐκθέσεως, καὶ τοῦ ἀσεβεστέρου τύπου, καὶ τῶν τούτοις, ἤτοι τῶν ἀτόπως ἐκτεθέντων παρ` αὐτῶν προσδεχομένων, ἵνα καρπὸν εὐσεβοῦς ὁμολογίας, τὴν τῶν οἶκείων κληρονομήσητε σωτηρίαν. Διὰ τοῦτο γὰρ τὰ παρ` ἡμῶν ὑπὲρ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας συνοδικῶς πραχθέντα, πανταχοῦ τοῖς πᾶσιν ἐστείλαμεν, ἵνα τὸ τοῦ σκοποῦ πληρώσαντες ἔργον, ἡμεῖς μὲν ἑαυτοὺς ἀνευθύνους ὄντας γνωρίσωμεν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν ἐκλεκτῶν ἀγγέλων, ἐφ` ὧν ὑπ` αὐτοῦ κριθησόμεθα, μετὰ τῶν ταῦτα παρ` ἡμῶν δεχομένων κατὰ τὴν αὐτοῦ φοβερὰν ἐπιφάνειαν, ἀναπολογήτους δὲ τοὺς μὴ πειθομένους ἀποδείξωμεν, ὡς οὐδεμίαν ἔχοντας πρόφασιν περὶ τῆς ἑαυτῶν ἀπιστίας μετὰ τὴν φανέρωσιν τῆς ἀληθείας. Λέγει γὰρ ὁ Κύριος· Εἶ μὲ ἦλθον καὶ ἐλάλησα σὐτοῖς, ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον· νῦν δὲ πρόφασιν οὐκ ἔχουσι περὶ τῆς ἁμαρτίας αὐτῶν. Καὶ ὁ Ἀπόστολος εἶπε· Κατανοῶμεν ἀλλήλους εἶς παροξυσμὸν ἀγάπης καὶ καλῶν ἔργων, μὴ ἐγκαταλιπόντες τὴν ἐπισυναγωγὴν ἑαυτῶν καθὼς ἔθος τισὶν, ἀλλὰ παρακαλοῦντες καὶ τοσοῦτον μᾶλλον, ὅσον βλέπομεν ἐγγίζουσαν τὴν ἡμέραν. Ἑκουσίως γὰρ ἁμαρτανόντων ἡμῶν, μετὰ τὸ λαβεῖν τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας, οὐκέτι περὶ ἁμαρτιῶν ἀπολείπεται θυσία· φοβερὰ δέ τις ἐκδοχὴ κρίσεως, καὶ πυρὸς ζῆλος ἐσθίειν μέλλοντος τοὺς ὑπεναντίους. Οἴδαμεν γὰρ τὸν εἶπόντα· Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ἀνταποδώσω, λέγει Κύριος. Οὗ χάριν ἀσφαλιζόμενος ἡμᾶς προστάσσει λέγων· Καὶ σὺ, υἱὲ ἀνθρώπου, λάλησον τοῖς υἱοῖς τοῦ λαοῦ σου, καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτούς· Γῆ ἐφ` ἣν ἂν ἐπέλθοι ῥομφαία ἐπ` αὐτὴν, καὶ λάβοι ὁ λαὸς τῆς γῆς ἄνθρωπον ἕνα ἐξ αὐτῶν, καὶ δώσουσιν αὐτὸν αὐτοῖς εἶς σκοπὸν, καὶ ἴδῃ τὴν ῥομφαίαν ἐρχομένην ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ σαλπίσει τῇ σάλπιγγι, καὶ σημανεῖ τῷ λαῷ, καὶ ἀκούσει ὁ ἀκούσας τῆς φωνῆς τῆς σάλπιγγος, καὶ μὴ φυλάξηται, καὶ ἐπέλθῃ ἡ ῥομφαὶα, καὶ λάβῃ αὐτὸν, τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ ἔσται, ὅτι τῆς φωνῆς τῆς σάλπιγγος ἀκούσας, οὐκ ἐφυλάξατο· τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐπ` αὐτὸν ἔσται. Καὶ οὗτος ὅτι ἐφυλάξατο, τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἐξείλατο. Καὶ ὁ σκοπὸς ἐὰν ἴδῃ τὴν ῥομφαίαν ἐρχομένην, καὶ μὴ σημαίνῃ τῇ σάλπιγγι, καὶ ὁ λαὸς μὴ φυλάξηται, καὶ ἔλθῃ ἡ ῥομφαία, καὶ λάβῃ ἐξ αὐτῶν ψυχὴν, αὐτὴ διὰ τὴν ἀνομίαν ἐλήφθη, καὶ τὸ αἷμα ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ σκοποῦ ἐκζητήσω.» Διὸ μαρτυρόμεθα πᾶσιν ἐν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ, κάθώς φησιν ὁ μακάριος Παῦλος, ὅτι καθαροί ἐσμεν ἀπὸ τοῦ αἵματος πάντων ὑμῶν. Οὐ γὰρ ὑπεστειλάμεθα τοῦ μὴ ἀναγγεῖλαι πᾶσι τὴν παραδοθεῖσαν ἡμῖν ἐκ τῶν ἁγίων Πατρῶν τε καὶ συνόδων ὀρθόδοξον ὁμολογίαν, διὰ τῶν ἀρτίως παρ` ἡμῶν συνοδικῶς πεπραγμένων· Προσέχετε οὖν ἑαυτοῖς καὶ παντὶ τῷ ποιμνίῳ, ἐν ᾧ ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔθετο ἐπισκόπους ποιμαίνειν τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, ἣν περιεποιήσατο διὰ τοῦ ἶδίου αἵματος, ἵνα μηδεὶς ὑμᾶς εἴη ὁ συλαγωγῶν, ἢ παραλογιζόμενος ἐν πιθανολογίᾳ διὰ τῆς φιλοσοφίας καὶ κενῆς ἀπάτης. Ἐπειδὴ τὸ Πνεῦμα ἀῤῥήτως λέγει· Ὅτι ἐν ἐσχάτοις καιροῖς ἀποστήσονταί τινες τῆς πίστεως, προσέχοντες πνεύμασι πλάνης, καὶ διδασκαλίαις δαιμονίων, ἐν ὑποκρίσει ψευδολόγων κεκαυτηριασμένων τὴν ἶδίαν συνείδησιν. Γρηγορεῖτε οὖν καὶ προσεύχεσθε ἵνα μὴ εἶσέλθητε εἶς πειρασμὸν, ὃν ἡ προδοσία τῆς γνώμης ἐργάζεται, τοῖς μὴ πιστεύουσι τῇ ἀληθείᾳ, ἀλλ` εὐδοκοῦσιν ἐν τῇ ἀδικίᾳ, ἀνθ` ὧν τὴν ἀγάπην τῆς ἀληθείας οὐκ ἐδέξαντο, εἶς τὸ σωθῆναι αὐτούς. Ὁ γὰρ Θεὸς, ἀπείραστός ἐστι κακῶν, πειράζει δὲ αὐτὸς οὐδένα. Ἕκαστος δὲ πειράζεται ὑπὸ τῆς ἶδίας ἐπιθυμίας ἐξελκόμενος καὶ δελεαζόμενος. Εἶτα ἡ ἐπιθυμία συλλαβοῦσα, τίκτει ἁμαρτίαν· ἡ δὲ ἁμαρτία ἀποτελεσθεῖσα ἀποκύει θάνατον. Μὴ οὖν πλανᾶσθε, ἀδελφοί μου ἀγαπητοὶ, διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις περιφερόμενοι· ἀλλὰ ἐὰν ἡμεῖς, ἢ ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ εὐαγγελίσηται ὑμῖν παρ` ὃ παρελάβομεν ἐκ τε τῶν ἁγίων ἀποστόλων καὶ τῶν ἐγκρίτων Πατρῶν, καὶ τῶν οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων, ἀνάθεμα ἔστω, ὡς προειρήκαμεν. Καὶ πάλιν λέγομεν· Εἴ τις ἡμᾶς εὐαγγελίζηται παρ` ὃ παρελάβομεν ἐξ αὐτῶν, ἀνάθεμα ἔστω. Ἄρτι γὰρ ἀνθρώπους πείθωμεν, ἢ τὸν Θεὸν_ ἢ ζητοῦμεν ἀνθρώποις ἀρέσκειν_ εἶ ἔτι ἀνθρώποις ἤρεσκον, φησὶν ὁ μακάριος Παῦλος, Χριστοῦ δοῦλος οὐκ ἂν ἤμην. Ὡς οὖν παρελάβετε τὸν Χριστὸν ἐκ τῶν χριστοφόρων ἀνδρῶν, οὕτως εἶς αὐτὸν πιστεύετε, τὴν καλὴν παρακαταθήκην μεχρί τέλους φυλάξατε, διὰ Πνεύματος ἁγίου τοῦ ἐνοικοῦντος ἐν ὑμῖν, ἐπειδὴ ὁ στερεὸς θεμέλιος τοῦ Θεοῦ ἕστηκεν ἔχων τὴν σφαγίδα ταύτην· Ἔγνω Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ, καὶ ἀποστήτω ἀπὸ ἀδικίας πᾶς ὁ ὀνομάζων τὸ ὄνομα Κυρίου. Διόπερ, ἀδελφοὶ, τὰς βεβήλους ἐκτρεπόμενοι καινοφωνίας, μηδαμῶς τῶν ἀπὸ γῆς φωνούντων, καὶ οὐκ ἀπὸ στόματος Κυρίου λαλούντων, προσδέξησθε κατὰ τῆς πίστεως τύπους, ἢ νόμους, ἢ ὅρους, ἢ ἐκθέσεις ἀτόπους, γινώσκοντες, ὅτι μέλλει ταῦτα πάντα ζητεῖν καὶ κρίνειν αὐτὸς ὁ τῆς δόξης Θεός· καὶ ὅτι οὐδεὶς ἀνθρώπων, ὧν ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτῶν, ὑπὲρ ἡμῶν ἐσταυρώθη, οὔτε εἶς τὸ ὄνομά τινος αὐτῶν ἐβαπτίσθημεν, ἀλλὰ τοῦ σταυρωθέντος ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, μαλίστα σαφῶς κατανοοῦντες, ὅτι καὶ δι` ἑαυτῶν τὰ οἶκεῖα δόγματα καταλύουσιν οἱ δι` ἐναντίας. Λέγει γὰρ ὁ Κύριος· Πᾶσα βασιλεία ἐφ` αὐτῆς μερισθεῖσα, οὐ σταθήσεται, καὶ πᾶς ὅρος καὶ νόμος, ἐφ` ἑαυτοῦ μερισθεὶς, οὐ σταθήσεται· καὶ εἶ ὁ τύπος ἐκβάλλει τὸν τύπον [Col. 0131] Deest aliquid; legendum: καὶ εἶ ὁ τύπος ἐκβάλλει τὴν ἔκδεσιν, καὶ ἡ ἔκδεσις τὸν τύπον. EDIT. , ἡ μὲν λέγουσα μίαν ἔχειν, ὁ δὲ λέγων μηδεμίαν ἔχειν τὸν Κύριον θέλησιν, ἢ ἐνέργειαν, ἄρα ἐφ` ἑαυτῶν ἐμερίσθη τούτων ἑκάτερον, πῶς οὖν σταθήσεται τῶν ἐναντίων ἡ αἵρεσις, ὑφ` ἑαυτῆς καταργηθεῖσα μᾶλλον, ἢ παρ` ἡμῶν ὡς ἕωλος καὶ ἀβέβαιος_ Μὴ τοίνυν παρερχομένῃ σκίᾳ μᾶλλον δὲ λυομένῃ φθορᾷ τὴν εἶς Χριστὸν τὸν Θεὸν ὀρθόδοξον ὑμῶν πίστιν ἀπεμπολήσητε, θαυμάζοντες τὰ πρόσωπα ὠφελείας χάριν, ἐπειδὴ ὡς ἄνθος χόρτου παρελεύσεται· ἀνέστειλε γὰρ ὁ ἥλιος σὺν τῷ καύσωνι καὶ ἐξήρανε τὸν χόρτον, καὶ τὸ ἄνθος αὐτοῦ ἐξέπεσεν, καὶ ἡ εὐπρέπεια τοῦ προσώπου αὐτοῦ ἀπώλετο. Οὕτως καὶ ὁ πλούσιος ἐν ταῖς πορείαις αὐτοῦ μαρανθήσεται, ἵνα μὴ τῇ ἀγάπῃ τοῦ κόσμου προσπασχόντων ἡμῶν, ῥηθῇ καὶ περὶ ἡμῶν, «Ἠγάπησαν γὰρ τὴν δόξαν τῶν ἀνθρώπων μᾶλλον ὑπὲρ τὴν δόξαν τοῦ μόνου Θεοῦ,» καὶ ὑποπέσωμεν αἶωνίῳ κρίματι. Φοβερὸν, ἀδελφοὶ, τὸ ἐμπεσεῖν εἶς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος, τοῦ ἀποφαινομένου καὶ λέγοντος· Ὃς ἀρνήσεταί με καὶ τοὺς ἐμοὺς λόγους ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ἀρνήσομαι κᾀγὼ αὐτὸν ἔμπροσθεν τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ἀποκαλύπτεται γὰρ ὀργὴ Θεοῦ ἀπ` οὐρανοῦ ἐπὶ πᾶσαν ἀσέβειαν καὶ ἀδικίαν ἀνθρώπων, τῶν τὴν ἀλήθειαν ἐν ἀδίκῳ πολεμούντων, ἢ προδιδόντων αἱρέσει. Διότι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ, φανερὸν γέγονεν αὐτοῖς. Ὁ Θεὸς γὰρ αὐτοῖς ἐφανέρωσε διά τε τῶν ἁγίων ἀποστόλων, καὶ προφητῶν, καὶ διδασκάλων, καὶ τῶν οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων, ὧν τὰ δόγματα νόμος τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ὑπάρχουσί. Καὶ ὅμως τούτων ἁπάντων, τὴν οἶκείαν προέκριναν καινοτομίαν. Μηδεὶς οὖν ὑμᾶς ἐξαπατάτω καινοῖς λόγοις. Διὰ ταῦτα γὰρ ἔρχεται ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῆς ἀπειθείας· μὴ οὖν γίνεσθε συμμέτοχοι τῶν δογμάτων αὐτῶν, μήτε κοινωνεῖτε τοῖς λόγοις αὐτῶν τοῖς ἀκάρποις. Μᾶλλον δὲ καὶ ἐλέγχετε, ἐπειδὴ σύνοδος ἀθετούντων εἶσὶ, καὶ ἐνέτειναν τὴν γλῶσσαν αὐτῶν ὡσεὶ τόξον, ψεῦδος καὶ οὐ πίστις ἐνίσχυσεν εἶς αὐτοὺς, ὅτι ἐκ κακῶν εἶς κακὰ ἐξήλθοσαν, καὶ ἐμὲ οὐκ ἔγνωσαν, φησὶ Κύριος. Ἀλήθειαν γὰρ οὐ μὴ λαλήσωσι, μεμάθηκεν ἡ γλῶσσα αὐτῶν λαλεῖν ψευδῆ, ἠσέβησαν, καὶ οὐ διέλιπον τοῦ ἐπιστρέψαι, καὶ οὐκ ἠθέλησαν τοῦ εἶδέναι με, λέγει Κύριος. Στῆτε οὖν ὐμεῖς, ἀγαπητοὶ, ἐπὶ ταῖς ὁδοῖς, καὶ ἴδετε καὶ ἐρωτήσατε τρίβους Κυρίου αἶωνίας, καὶ ἴδετε ποία ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀγαθὴ τῶν ἁγίων Πατρῶν, καὶ βαδίσατε ἐν αὐτῇ· καὶ εὑρήσετε ἁγνισμὸν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν, ἀλλ` εἶ καὶ πάσχετε διὰ Χριστὸν, μακάριοί ἐστε. Τὸν δὲ φόβον αὐτῶν μὴ φοβηθῆτε, μή δε ταραχθῆτε, Κύριον δὲ τὸν Θεὸν ἁγιάσατε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν. Αὐτοῦ λέγοντος, ἐπακούσατε· Μὴ φοβηθῆτε ἀπὸ τῶν ἀποκτεινόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν μὴ δυναμένων ἀποκτεῖναι· φοβηθῆτε μᾶλλον τὸν δυνάμενον καὶ ψυχὴν καὶ σῶμα ἐν γεέννῃ ἀπολέσαι. Οὐχὶ δύο στρουθία ἀσσαρίου πωλεῖται_ καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν οὐ πεσεῖται ἐπὶ τὴν γῆν ἄνευ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν_ ὑμῶν δὲ καὶ αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς πᾶσαι ἠριθμημέναι εἶσὶ· μὴ οὖν φοβηθῆτε αὐτοὺς, πολλῶν στρουθίων διαφέρετε ὑμεῖς. Ἀναλογίσασθε γὰρ, ἀδελφοὶ, τὸν τοιαύτην ὑπομεμενηκότα ὑπὸ τῶν ἁμαρτωλῶν εἶς ἑαυτὸν ἀντιλογίαν, ἵνα μὴ ἐκκακῆτε ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν ἐκλυόμενοι· οὔπω μέχρις αἵματος ἀντικατέστητε πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀγωνιζόμενοι· πεπείσμεθα δὲ περὶ ὑμῶν, ἀγαπητοὶ, τὰ κρείσσονα καὶ ἐχόμενα σωτηρίας, ὅτι οὔτε θάνατος, οὔτε ζωὴ, οὔτε ἄγγελοι, οὔτε ἀρχαὶ, οὔτε ἐνεστῶτα, οὔτε μέλλοντα, οὔτε δυνάμεις, οὔτε ὕψωμα, οὔτε βάθος, οὔτε τις κτίσις ἑτέρα δυνήσεται ὑμᾶς χωρίσαι ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῆς εἶς αὐτὸν ὀρθοδόξου πίστεως. Μὴ οὖν ἀποβάλλητε τὴν ὁμολογίαν ὑμῶν, ἥτις ἔχει μεγάλην μισθαποδοσίαν· ὑπομονῆς γὰρ ἔχομεν χρείαν, πρὸς τὰς προσβολὰς τῶν ἐναντίων, ἵνα τὴν πίστιν ἀκεραίαν μέχρι τέλους τηρήσαντες, ἀπολάβωμεν τὰς ἐπαγγελίας, ἃς ἐπηγγειλατο τοῖς νομίμως ἀθλοῦσιν ὁ Κύριος. Ἔτι γὰρ μικρὸν ὅσον, ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ. Ἰδοὺ γὰρ ὁ κριτὴς πρὸ τῶν θυρῶν ἕστηκε τοὺς στεφάνους ἱλαρῶς προτεινόμενος, τοῖς δι` αὐτὸν ὑπομένουσιν. Ἀλλ` ἐὰν ὑποστείληταί τις, φησὶν, οὐκ εὐδοκεῖ ἡ ψυχή μου ἐν αὐτῷ, ἐκπίπτει γὰρ τῆς ἐπαγγελίας, ὁ τὴν εἶς αὐτὸν ὁμολογίαν, δι` ὑποστολῆς ἐξαρνούμενος. Ἡμεῖς δὲ οὐκ ἐσμὲν ὑποστολῆς εἶς ἀπώλειαν· ἀλλὰ πίστεως, εἶς περιποίησιν ψυχῆς. Διὰ τοῦτο ἀναλάβετε τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, ἵνα δυνηθῆτε ἀντιστῆναι ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ πονηρᾷ κατὰ παντὸς αἱρετικοῦ ἀνδρός τε καὶ δόγματος, καὶ ἐνδύσασθε τὸν θώρακα τῆς δικαιοσύνης, ὑποδησάμενοι τοὺς πόδας, ἐν ἑτοιμασίᾳ τοῦ εὐαγγελίου τῆς εἶρήνης, ἐπὶ πᾶσιν ἀναλαβόντες τὸν θυρεὸν τῆς πίστεως, ἐν ᾧ δυνήσεσθε πάντα τὰ βέλη τοῦ πονηροῦ τὰ πεπυρωμένα σβέσαι, καὶ τὴν περικεφαλαίαν τοῦ σωτηρίου δέξασθε, καὶ τὴν μάχαιραν τοῦ πνεύματος, ὅ ἐστι ῥῆμα Θεοῦ, διὰ πάσης προσευχῆς καὶ δεήσεως ἐῤῤιζωμένοι καὶ τεθεμελιωμένοι, ἵνα τὸ αὐτὸ μεθ` ἡμῶν λέγητε πάντες, καὶ μὴ εἴη ἐν ὑμῖν σχίσματα, διαιροῦντα τὸ καλὸν καὶ ἄρτιον σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, εἶς ἀνομάλους καινοτομίας. Ἦτε δὲ κατηρτισμένοι ἐν τῷ αὐτῷ νοῒ καὶ τῇ αὐτῆ γνώμῃ βεβαίως, ἵνα δι` αὐτῆς τὰς ὁδοὺς ἡμῶν ὀρθοτομοῦντες, εἶς αὐτὸν ἀκλινῶς καταντήσωμεν τὸν πιστευόμενον Κύριον, πρὸς ὃν προσερχόμενοι, λίθον ζῶντα, ὑπὸ ἀνθρώπων μὲν ἀποδεδοκιμασμένον διὰ τῆς αὐτῶν ἀσεβοῦς αἱρέσεως, παρὰ δὲ Θεοῦ ἐκλεκτὸν ἔντιμον, μᾶλλον δὲ Θεὸν κατὰ φύσιν ὑπάρχοντα κᾂν εἶ γέγονε σὰρξ δι` ἡμᾶς· καὶ αὐτοὶ ὡς λίθοι ζῶντες οἶκοδομεῖσθε, οἶκος πνευματικὸς, ἱεράτευμα ἅγιον, ἀνενέγκαι πνευματικὰς θυσίας αὐτῷ, εἶς ὀσμὴν εὐωδίας. Καὶ τὰ νῦν, ἀδελφοὶ, παρατιθέμεθα πάντας ὑμᾶς τῷ Κυρίῳ καὶ τῷ Λόγῳ τῆς χάριτος αὐτοῦ, τῷ δυναμένῳ τελειῶσαι καὶ δοῦναι τὴν ὁλοκληρίαν ἐν τοῖς ἡγιασμένοις πᾶσιν. Αὐτὸς δὲ ὁ Θεὸς τῆς ὑπομονῆς καὶ τῆς παρακλήσεως, δῴη ὑμῖν, τὸ αὐτὸ φρονεῖν ἐν ἀλλήλοις, καὶ ἐν αὐτῷ πάντοτε καὶ ἐν πᾶσιν, ἵνα ὁμοθυμαδὸν ἐν ἑνὶ στόματι καὶ μιᾷ καρδίᾳ δοξάζωμεν αὐτὸν, ἐν ὁμονοίᾳ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, τὸν δυνάμενον στηρίξαι ὑμᾶς κατὰ τὸ εὐαγγέλιον αὐτοῦ κατὰ ἀποκάλυψιν μυστηρίου, χρόνοις αἶωνίοις σεσιγημένου, φανερωθέντος δὲ διά τε τῶν γραφῶν ἁγίων καὶ πατρικῶν, ἤτοι θεοπνεύστων διδασκαλιῶν, κατ` ἐπιταγὴν τοῦ αἶωνίου Θεοῦ εἶς ὑπακοὴν πίστεως εἶς πάντας ἡμᾶς γνωρισθέντος. Μόνῳ σοφῷ Θεῷ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ, μεθ` οὗ τῷ Πατρὶ σὺν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι δόξα, τιμὴ, κράτος εἶς τοὺς αἶῶνας τῶν αἶώνων. Ἀμήν.
[Col. 0135A] Dilectissimo fratri Amando Martinus.
Fraternitatis tuae studio pietatis congestam epistolam suscipientes, animos nostros relevari cognoscimus. Quippe quoniam hujus saeculi fluctivagas atque transitorias despicientem oblectationes, illa quae perpetua et sublimia dona pro Domini Dei nostri obsequiis tribuuntur, appetere certum est. Ex relatione igitur, juxta tenorem tuae fraternitatis epistolae, praesentium latoris, laborum tuorum certamen cognovimus, ex quibus coelestis patriae ascensu, humilitatis mentibus, atque contritis corporibus, vobis futurorum gaudiorum largienda sunt munera. Nam cum sit nulli omnino comparationi coaequandum quod a Creatore nostro pro bonis servitiis repensatur, dum brevi atque parvo temporis spatio finiuntur labores quos pro dilectione ipsius sustinemus, [Col. 0135B] consideratione refrigerii nos oportet libenti animo tolerare praesentis vitae angustias. Sed quantum nobis laborum vestrorum operatio magnam gaudii ubertatem inducit, tantum pro duritia sacerdotum gentis illius conterimur, quod, postpositis salutis suae suffragiis, atque Redemptoris nostri contemnendo servitia, vitiorum foetoribus [foederibus] ingravantur, quibus ad praeparandam salutem [Col. 0136C] Hic deesse aliquid videtur. HARD. quandoquidem tantum nos necesse est importunis praedicationibus imminere, quantum nos perfectae negotiationis creditorum nobis talentorum duplicat assignatio atque Dominicae vocis ad suscipiendam ejus requiem persuadet assertio. Suggestum est namque nobis, eo quod presbyteri, seu diaconi, aliique sacerdotalis officii, post suas ordinationes in lapsu [Col. 0135C] coinquinantur, et propterea nimio moerore fraternitatem tuam astringi, velleque pastorale obsequium pro eorum inobedientia deponere, et vacationem ab episcopatus laboribus eligere, et in silentio atque otio vitam degere, quam in his quae tibi commissa sunt permanere, dicente Domino: Beatus qui perseveraverit [Col. 0136A] usque in finem (Matth. X, 22; XXIV, 13) . Unde namque beata perseverantia, nisi de virtute patientiae? quia, secundum apostolicam praedicationem: Omnes qui voluerint in Christo pie vivere, persecutiones patientur (II Tim. III, 12) . Ideoque, frater charissime, non vos afflictionum amaritudo a pio mentis vestrae proposito coarctet recedere, considerans quanta pro absolutione nostri et liberatione Creator Dominusque noster pertulerit, quibusque se contumeliis afficiendum tradiderit, ut nos a vinculis diabolicae potestatis liberaret. Propterea nullatenus in hujusmodi peccato delinquentibus ad destructionem canonum compassionem exhibeas. Nam qui semel post suam ordinationem in lapsum ceciderit, deinceps jam depositus erit, nullumque gradum sacerdotii poterit adipisci; sed sufficiat ei lamentationibus [Col. 0136B] fletibusque assiduis quousque advixerit in eadem poenitentia perdurare, ut commissum delictum divina gratia exstinguere valeat. Si enim tales quaerimus ad sacros ordines promovendos, quibus nulla ruga, nullumque vitae contagium mentes et corpora praepediat, quanto magis, si post ordinationem suam quispiam in lapsum ceciderit, et praevaricationis peccato deprehendatur obnoxius, omnino prohibendus est cum manibus lutulentis atque pollutis mysterium nostrae salutis tractare? Sitque hujusmodi semper, juxta sacrorum canonum statuta, in hac vita depositus, ut ab illo qui mentis interiora scrutatur, nullamque de ovibus errare congaudet, dum aspexerit sinceram poenitentiam ejus, in terribili judicio habeat reconciliatum. Ideoque iterum hortamur charitatem [Col. 0136C] tuam, exemplo ejus qui pro nobis pati et moti voluit, promptos vos in cunctis ejus servitiis permanere. Neque pigeat [Col. 0136C] Edit. Rom. habet nos. vos temporales cruciatus pro Christi nomine sustinere, sed emolumenta futurae remunerationis hujus saeculi vexationes tolerare persuadeant. Scriptum namque est: Quid retribuam Domino [Col. 0137A] pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo. Tantum enim a nobis exigitur, quantum possumus famulatus nostri obsequio commodare. Cumque cuncta quae nobis ad confortandos fraternitatis vestrae animos poterant ministrari, largiente supernae Majestatis clementia vobis sint procul dubio manifestata, restat ut de aliis quae nos per sua scripta consuluit, fraternitati vestrae significemus.
Credimus etenim ad vos pervenisse quomodo in conturbatione rectae fidei, et catholicae Ecclesiae conculcatione, ante hos annos plus minus quindecim, a Sergio falso episcopo Constantinopolitano, in auxilio habente tunc imperantem Heraclium, exsecranda et abominanda haeresis pullulavit, Apollinaristarum et Severianorum, Eutychianistarum atque Manichaeorum [Col. 0137B] errorem renovans: quam successor ejus Pyrrhus, idemque episcopus, qui ambitionis fastu Constantinopolitanam sedem arripuit, in deterius auxit. Pro qua re saepius apostolica sedes persuasionibus, contestationibus atque increpationibus plurimis, admonuit eos, quatenus ab ejusmodi errore recederent, et ad lumen pietatis, ex quo lapsi sunt, remearent. Et non solum hoc facere nullatenus voluerunt, sed et nunc successor ejus Paulus, temerator fidei, episcopus Constantinopolitanus, aliud nequius excogitavit in praejudicium catholicae fidei conamen, quasi quae a decessoribus suis haeretice exposita fuerunt destruens, et imperialem typum, sacrilego ausu, totius plenum perfidiae, a clementissimo principe nostro [Col. 0137C] fieri persuasit, in quo promulgatum est ut omnes populi Christiani credere debuissent. Ideoque necesse habuimus, ne pro quadam negligentia et animarum detrimento quae nobis commissae sunt, culpae reatu astringamur, coetum generalem fratrum et coepiscorum nostrorum in hac Romana civitate congregare. In quorum praesentia memoratorum haereticorum scelerosa conscripta examinata atque denudata sunt, et apostolico mucrone, Patrumque definitionibus, [Col. 0138A] uno ore unoque spiritu condemnavimus, ut cognoscentes universi errorem qui in eis continetur, eorum pollutione nullatenus maculentur. Unde praevidimus volumina gestorum synodalium in praesenti vobis dirigere, una cum encyclia nostra. Ex quorum serie omnia subtiliter potestis addiscere et tenebras illorum nobiscum, ut filii lucis, exstinguere. Idcirco studeat fraternitas tua omnibus eadem innotescere, ut tam abominandam haeresim nobiscum exsecrentur, quamque suae salutis sacramenta addiscere valeant, atque synodali conventione omnium fratrum et coepiscoporum nostrorum partium illarum effecta, secundum tenorem encycliae a nobis directae scripta una cum subscriptionibus vestris nobismet destinanda concelebrent, confirmantes atque consentientes eis [Col. 0138B] quae pro orthodoxa fide et destructione haereticorum vesaniae nuper exortae a nobis statuta sunt. Et [Col. 0137C] Sigebertum regem, Dagoberti nempe filium, qui in Austrasia regnabat. Ex Actis porro Vitae sancti Eligii, lib. I, cap. 33, liquet eadem gesta synodalia ad Clodoveum quoque regem Sigeberti fratrem missa, [Col. 0138C] qui in Neustria et Burgundia, hoc est, in altera Francici regni parte, imperabat. ID. Sigebertum praecellentissimum filium nostrum regem Francorum, pro suae Christianitatis remedio consultissime admone atque precare, dirigere nobis ex corpore fratrum nostrorum dilectissimos episcopos, qui sedis apostolicae legatione, divina concedente propitiatione, fungi debeant, et quae in nostro concilio peracta sunt, [Col. 0138C] Edit. Rom.: cum aliis synodalibus apicibus nostris. cum his synodalibus apicibus vestris, ad clementissimum principem nostrum sine dubio asportare, ut nostrorum laborum particeps effectus, mercedis cumulum adipisci valeat, et sui regni protectorem inveniat eum, cujus causa flagitari dignoscitur. Hoc namque et in ejus epistola exhortari eum cognovimus. Reliquias vero sanctorum, de quibus [Col. 0138C] praesentium lator nos admonuit, dari praecepimus. Nam codices jam exinaniti sunt a nostra bibliotheca, et unde ei dare nullatenus habuimus; transcribere autem non potuit, quoniam festinanter de hac civitate regredi properavit. His igitur praelibatis, quae a nobis per epistolam vobis scripta sunt, effectui mancipari fraternitatem vestram hortamur. Deus te incolumem custodiat, dilectissime frater.
[Col. 0138D] Domino piissimo et serenissimo victori triumphatori, filio diligenti Deum et Dominum nostrum Jesum Christum, Constantino [Constanti] Augusto, Martinus episcopus servus servorum Dei, et universa synodus in hac urbe Roma congregata.
[Col. 0139A] Coelesti saeculorum regi Christo Deo qui per carnem unam cum mente animatam, et ipsi secundum hypostasim unitam, in terris apparuit, magi terrena munera prompte obtulerunt, non magis quae divina gloria ipsius digna essent (est enim incomparabilis) quam quae promptam eorum voluntatem declararent; illa enim infinita est, haec singularem Deo amorem exhibet. Vobis autem, serenissime, qui in terra per ipsum regnatis et ad eum properatis, cum multa libertate pretiosa [Col. 0139] In Graeco additur: Quae de coelo sunt, et ad coelos perducunt eos qui haec suscipiunt. HARD. offerimus dona, qui omnes per gratiam sacerdotes ejus existimus; salutaria nempe sanctorum Patrum et synodorum praeconia, ad veram ostensionem internae erga ipsum Dominum ac Deum nostrum charitatis, et erga vos, qui sinceri ejus estis ministri. Et quoniam omne datum optimum, [Col. 0139B] et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) , tanquam splendidum aurum possidemus firmam in eum et sincerissimam confessionem; theologiam vero, thus purum et eximium et optimi odoris; myrrham conservatricem bonorum, et contrariorum expultricem doctrinam. Haec enim stabiliter custodita erunt ditioni vestrae corona decoris, et diadema gloriae in manu Domini. Nam regni ornamentum est veritatis cognitio, splendida et immarcescibilis, quaeque invenitur his qui eam quaerunt: quoniam haec dignos se circuit quaerens, et iis se ostendit, qui eam non tentant. Quapropter vobis, optime imperator, ut Dominum quaerentibus in simplicitate cordis, et in mentis bonitate de eo sentire properantibus, studuimus ejus annuntiare [Col. 0139C] salutare hac relationis nostrae mediocritate. Nobis enim per Amos prophetam de se annuntiare praecepit, dicens: Sacerdotes audite, et testificamini domui Israel, dicit Dominus Deus omnipotens (Amos. III) . Edocemus igitur pium vestrum ac serenum imperium, quod in hac Dei amante et cultrice vestra urbe Roma convenientes nos omnes, qui ad mansuetudinem vestram confugimus, ex apostolica et spirituali unanimitate et consensu, in eadem mente et eadem sententia, piam orthodoxae fidei definitionem confirmavimus, et congruenter infirmavimus inconvenientem haereticorum sermonem, qui quondam quique nunc propriorum sensuum pravitate se a veritate separarunt, qui, intra seipsos non recte ratiocinati, dixerunt non habere in humanitatis suae [Col. 0139D] natura voluntatem aut operationem naturalem, ipsum qui propter nos humanatus est, Dominum; sed sine voluntate ipsum existere, ac sine operatione, intangibilemque et inanimem esse; et quidem, cum Patrum doctrina, testem veritatis propriam habentes naturam, ad redarguendam eam, quae de hoc ab iis dogmatizatur, absurditatem, cum substantiam suam videant ab ipso Creatore voluntate praeditam et operatoriam factam esse, quomodo igitur a se fabricatam, et propria incarnatione assumptam a naturali voluntate et operatione deminuit, non vere faciens substantiae nostrae in se fidem, sed imaginarie et fallaciter dispensationem secundum illos perpetrans, [Col. 0142A] qui ob hoc unam divinitatis ejus atque humanitatis voluntatem et operationem esse dogmatizarunt? Quapropter ab omnibus fere aliarum provinciarum Deo amabilibus episcopis, et ab apostolicis pontificibus in hac seniore Roma constitutis, in dilectione admonitis, ut ab ejusmodi damnabili novitate abstinerent, ad correctionem non venerunt, sed in deterius progressi sunt, divinam ejus voluntatem et operationem in humanam contrahentes, ac veluti asserentes nullam ullo modo eum in utraque earum, ex quibus et in quibus est naturarum, voluntatem et operationem habere, sed absque voluntate naturam esse, et absque operatione: quod omnium tum sanctorum Patrum, tum oecumenicorum quinque conciliorum definitiones evertit, quae per omnia perfectum [Col. 0142B] eumdem in divinitate, et in humanitate perfectum praedicaverunt, tantum absque peccato. Nam in peccato naturae perfectio non conspicitur, sed vitium agnoscitur nostrae transgressionis. Quod si perfectus est, videlicet perfectus secundum divinam voluntatem et operationem, quemadmodum et juxta naturam principii expertem atque increatam, et secundum humanam quoque tum voluntatem, tum operationem, ut et secundum naturam creatam, et quae principium habuit. Qui vero in aliquo eum imminuit, manifeste evertit perfecti rationem, eam conspici nullo modo permittens propter ejus quod naturae convenit defectum: quem adversarii, Theodorus, videlicet, qui Pharan episcopus fuit, et Cyrus qui Alexandriae, Sergius qui regiae urbis, ac eorum [Col. 0142C] successores Pyrrhus et Paulus, in prima et secunda conscriptione dogmatum suorum non solum posuerunt, sed etiam studuerunt, ut sibi illa per expositionem [ecthesim], haec per formulam [typum] confirmaretur, idque contra fidem: nefarie subrepentes vestrae serenitatis auribus, ut et antea auribus beatae memoriae avi mansuetudinis vestrae, ut culpam suam callide aliis aspergerent, deque manu Domini hanc ob causam duplicia peccata sua reciperent, justas, videlicet, pro iis poenas, utpote qui ea peccaverint, ex quibus non exigua perturbatio tandiu universam terram vexat; quod non solum pii populi scandalizentur, sed impii etiam barbari magnum confessionis nostrae mysterium traducant, quia non solum prima ac potissima fides ab adversariis labefactetur, [Col. 0142D] sed ea etiam, quam excogitarunt, statim ab iis evacuetur, opposita nova pessimae haereseos pravitate, ut de caetero ne illi quidem intelligant, quid ab illis credatur aut existimetur, propter obstinatam propriarum opinionum eversionem. Quocirca omnium fere piorum sacerdotum et populorum contra eos clamores apostolica sedes accipiens, orantium atque obtestantium, ne usque in finem catholicam Ecclesiam ab ipsis in periculum adductam negligamus, sed exsurgamus acriter, et immaculatam Christianam fidem diligenti paternarum et synodicarum traditionum observatione conservemus, nos omnes sacerdotali ordine convocavit, ut a nobis omnia adversariorum dogmata tractentur, et canonice per commentariorum acta judicentur, de quibus [Col. 0143A] opinionibus suis ad simpliciores fallendos ausi sunt dicere, haec pietatis esse dogmata, quae tradiderunt qui ab initio ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis, quique deinceps eorum discipuli et successores fuere, catholicae Ecclesiae divinitus inspirati doctores, id est, sanctae et oecumenicae quinque synodi. Ad veritatis igitur ostensionem, et denudationem calumniae adversariorum, absurdam illorum doctrinam, et piam sanctorum Patrum synodorumque praedicationem, adversa dilucide inter se comparantes, nec horum ad illa ullam convenientiam et cognationem invenientes, quemadmodum nec tenebris prorsus ad lucem, haec, ut diximus, definientes sancivimus, salutaria nempe sanctorum Patrum et synodorum decreta: illa vero omnes, ut piis definitionibus [Col. 0143B] contraria et inimica, una voce damnavimus, ipsosque etiam haereticos, praedictos nempe homines, una cum ipsorum expositione et praefata formula, orta ex suggestione et pravo eorum dogmate, cumque omnibus, quae pro iis acta scriptaque sunt, ut vestram in omnibus sine ulla macula felicem conversationem tueamur, quae adversariorum scriptis gravatur. In quam ausi sunt religiosis Africae episcopis dicere, scribentes, quod mente consilioque regio vere excitati, memoratam piam formulam exposuistis, praecipientem de nimia observatione paulum sine damno remittere. Haec autem scripserunt sanctis Patribus nullo modo auscultantes, quod in iis quae ad Deum pertinent, inque divinis praedicationibus, id quod parum abest, paulumque mutatum [Col. 0143C] est, non parvum tamen est ducendum. Sed in eo vel maxime vestrae potestati labem, ut dictum est, inurere properarunt in eo quod illam formulam praeter exactam rationem esse testati sunt, et scripto aliis significarunt. Quorum in his nequitiam et fraudem aversantes, cum his ipsis et eorum haeresim canonice damnavimus, ubique omnibus et ante omnes vestrae divinitus stabilitae serenitati notum facientes per ea quae synodice a nobis pro orthodoxa fide in praesenti acta sunt, quod duas ejusdem et unius Christi Dei edicunt theologi naturas sive substantias confiteri, secundum hypostasim unitas inconfuse et indivise: et duas juxta naturam voluntates, duasque juxta naturam operationes, divinam et humanam, increatam et creatam conjuncte unitas, [Col. 0143D] ad veram confirmationem, quod Deus natura perfectus, et homo natura itidem perfectus, idem proprie est, et unus Christus ac filius; quodque omnes sanctis Patribus contraeuntes haeretici, quique confusione, quique divisione propriis dogmatibus depravati sunt, impie unam in eo voluntatem et unam operationem sunt confessi, alii quidem ut per inanem speciem, alii vero ut per nudam nominum similitudinem, sive per puram ambiguitatem, magnum Incarnationis Christi mysterium temerarie reprobarent. Unde nos ad pietatem vestram confugientes, ut utrorumque tum paternorum piorumque decretorum, tum impiorum hominum ac dogmatum differentiam vestrae [Col. 0146A] potestati aperte exhiberemus, haec a nobis synodice acta una cum eorum Graeca interpretatione misimus, orantes atque hortantes serenitatem vestram divinae sapientiae deditam, ut haec diligenter legere dignetur, pietatisque legibus memoratos haereticos una cum eorum haeresi condemnet, ac religionis divinae rationibus solam nobiscum, qui minimi sumus, sanctorum Patrum et synodorum orthodoxam confessionem sanciat, ad catholicae Ecclesiae commendationem et laudem, et ad incolumitatem reipublicae vestrae, Christum amantis, ipsique servientis. Solet enim una cum orthodoxa fide status reipublicae florere, ac vestrae potestati merito hostes subjugabit Dominus, a vestra serenitate recte creditus, ad vindictam inimicorum creaturam armans. [Col. 0146B] Induet enim lorica justitiae pietatem vestram, galeaque muniet, judicio vero ac simulationis experte, et clypeum praebebit, inexpugnabilem religionem, ad subjiciendum pedibus ejus barbaras omnes gentes, quae bella volunt, utque victorem efficiat, rebus contra vitia pariter et homines feros praeclare gerendis, et religiosorum laborum praemium reddat, aeternam cum sanctis, qui a saeculo sunt, fruitionem et quietem. Piissimum Domini imperium superna gratia custodiat, et omnium gentium cervices ei subdat.
[Col. 0146B] Maximus episcopus sanctae Dei Aquileiensis ecclesiae, praesenti a nobis factae relationi subscripsi.
Deusdedit episcopus Caralitanus, similiter.
Maurus peccator et indignus episcopus sanctae ecclesiae Caesenae, locum implens Mauri sancti episcopi sanctae ecclesiae Ravennae, praesenti relationi a nobis factae subscripsi.
Deusdedit presbyter, locum implens Mauri sanctissimi episcopi sanctae ecclesiae Ravennae, praesenti [Col. 0146C] relationi a nobis factae subscripsi.
Et caeteri episcopi synodi similiter.
[Col. 0137D] Δεσπότῃ εὐσεβεστάτῳ καὶ γαληνοτάτῳ νικιτῇ προπαιούχῳ υἱῷ ἀγαπῶντι τὸν Θεὸν καὶ Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν Κωνσταντίνῳ Αὐγούστῳ Μαρτῖνος ἐπίσκοπος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ καὶ πᾶσα ἡ σύνοδος, ἡ ἐν ταύτῃ τῇ πόλει Ῥώμῃ συναχθεῖσα.
[Col. 0140A] Τῷ ἐπουρανίῳ Βασιλεῖ τῶν αἶώνων Χριστῷ τῷ Θεῷ διὰ σαρκὸς ἐπὶ γῆς φανέντι τῆς νοερῶς ἐψυχωμένης καὶ ἑνωθείσης αὐτῷ καθ` ὑπόστασιν, τὰ ἀπὸ γῆς δῶρα προθύμως οἱ μάγοι προσήγαγον, οὐ μᾶλλον τῆς αὐτοῦ θείας ὄντα δόξης ἐπάξια (ἀσύγκριτος γὰρ), ἢ τῆς αὐτῶν προθυμίας δηλωτικά. Ἡ μὲν γάρ ἐστιν ἀόριστος, ἡ δὲ διαφερόντως φιλόθεος. Ὑμῖν δὲ, γαληνότατοι, τοῖς ἐπὶ γῆς δι` αὐτοῦ βασιλεύουσι, καὶ πρὸς αὐτὸν ἐπειγομένοις διὰ τῶν ἀρετῶν, τὰ ἐξ οὐρανοῦ καὶ εἶς οὐρανοὺς ἀνακομίζοντα τοὺς δεχομένους σὺν παῤῥησίᾳ πολλῇ προσάγομεν τίμια δῶρα πάντες ἡμεῖς, οἱ αὐτοῦ κατὰ χάριν ὑπάρχοντες ἱερεῖς, τουτέστι τὰ σωτήρια τῶν ἁγίων πατρῶν τε καὶ συνόδων κηρύγματα πρὸς ἔνδειξιν ἀληθῆ τῆς εἶς αὐτὸν τὸν Κύριον ἡμῶν, καὶ Θεὸν, καὶ ὑμᾶς τοὺς αὐτοῦ γνησίους θεράποντας, ἐνδιαθέτου στοργῆς, ἐπειδὴ πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον, ἄνωθέν ἐστι καταβαῖνον ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων, χρυσὸν ὥσπερ διαυγῆ κεκτημένους, τὴν στεῤῥὰν εἶς αὐτὸν καὶ εἶλικρινεστάτην ὁμολογίαν· λίβανον δὲ καθαρὸν καὶ ὑπερφυῆ καὶ εὐώδη θεολογίαν, καῖ σμύρναν τὴν φυλακτικὴν τῶν καλῶν καὶ ἀπωστικὴν τῶν ἐναντίων διδασκαλίαν. Ἔσονται γὰρ ταῦτα παγίως, τῷ ὑμετέρῳ συντηρούμενα κράτει, στέφανος κάλλους, καὶ διάδημα δόξης, ἐν χειρὶ Κυρίου. Κόσμος γὰρ βασιλείας ἐστὶν, ἡ τῆς ἀληθείας ἐπίγνωσις, λαμπρὰ καὶ ἀμάραντος οὖσα, καὶ εὑρισκομένη τοῖς ἐπιζητοῦσιν αὐτὴν, ὅτι τοὺς ἀξίους αὐτὴ περιέρχεται ζητοῦσα καὶ ἐμφανίζεται τοῖς μὴ πειράζουσιν αὐτήν. Οὗ χάριν ὑμῖν, κράτιστε βασιλέων, ὡς ἐν ἁπλότητι καρδίας ἐπιζητοῦσι τὸν Κύριον, καὶ ἐν ἀγαθότητι διανοίας τὰ περὶ αὐτοῦ φρονεῖν ἐπειγομένοις, ἐξαγγέλλειν αὐτοῦ τὸ σωτήριον ἐσπουδάσαμεν, διὰ τῆσδε τῆς μετρίας ἡμῶν ἀναφορᾶς. Ἡμῖν γὰρ παρακελεύεται διὰ Ἀμὼς τοῦ προφήτου, τὰ περὶ αὐτοῦ διαγγέλλειν, φάσκων· Ἱερεῖς ἀκούσατε, καὶ ἐπιμαρτύρατε τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ, λέγει Κύριος ὁ Θεὸς ὁ παντοκράτωρ. Ἐκδιδάσκομεν οὖν τὸ εὐσεβὲς ὑμῶν καὶ γαλήνιον κράτος, ὅτι κατὰ τήνδε τὴν φιλόχριστον καὶ δουλικὴν ὑμῶν τῶν Ῥωμαίων πόλιν ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνελθόντες ἡμεῖς ἅπαντες οἱ τῆς σῆς ἡμερότητος πρόσφυγες, ἐξ ἀποστολικῆς, ἤγουν πτευματιῆς ὁμοψυχίας τε καὶ συμφωνίας, ἐν τῷ αὐτῷ νοῒ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ, τὸν εὐσεβῆ τῆς ῤθοδόξου πίστεως συνοδικῶς ἐκυρώσαμεν ὅρον, ἀπεκυρώσαμεν δὲ προσηκόντως τὸν τῶν αἱρετικῶν ἀσύμβατον λόγον, τῶντε πάλαι καὶ τῶν νῦν σκολιότητι τῶν οἶκείων λογισμῶν ἀπὸ τῆς ἀληθείας ἑαυτοὺς χωρισάντων, οἵ τινες εἶπον ἐν ἑαυτοῖς λογισάμενοι οὐκ ὀρθῶς, μὴ ἔχειν θέλησιν ἢ ἐνέργειαν φυσικὴν ἐν τῇ φύσει τῆς κατ` αὐτὸν ἀνθρωπότητος αὐτὸν τὸν δι` ἡμᾶς ἐνανθρωτήσαντα Κύριον· ἀλλ` ἀνεθέλητον ὑπάρχειν αὐτὸν καὶ ἀνενέργητον, ἄναπτόν τε καί ἄψυχον, καὶ τοι σὺν τῇ πατρικῇ διδασκαλίᾳ, μάρτυρα τῆς ἀληθείας τὴν οἶκείαν ἔχοντες φύσιν, εἶς ἔλεγχον τῆς περὶ τούτου δογματιζομένης αὐτοῖς ἀτοπίας, θελητικὴν ὁρῶντες καὶ ἐνεργητικὴν τὴν ἑαυτῶν οὐσίαν ὑπ` αὐτοῦ γενομένην τοῦ κτίσαντος. Πῶς οὖν τὴν οὕτω δημιουργηθεῖσαν ὑπ` αὐτοῦ προσληφθεῖσαν τῇ οἶκείᾳ σαρκώσει κατὰ φυσικὴν ἀπεμείωσε θέλησιν καὶ ἐνέργειαν, οὐ πιστωσάμενος ἀληθῶς ἐν ἑαυτῷ τὴν ἡμετέραν οὐσίαν, ἀλλὰ φαντάσας ἀπατηλῶς κατ` ἐκείνους τὴν οἶκονομίαν, οἳ διὰ τοῦτο καὶ μίαν τῆς θεότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνθρωπότητος ὑπάρχειν ἐδογμάτισαν θέλησιν καὶ ἐνέργειαν. Ἐφ` οἷς ἐκ πάντων σχεδὸν τῶν ἑτέραις ἐπαρχίαις παροικούντων θεοφιλῶν ἐπισκόπων, καὶ τῶν κατὰ ταύτην ἶδρυμένων τὴν πρεσβυτέραν Ῥώμην ἀποστολικῶν ἀρχιερέων ἀγαπητικῶς ὑπομιμνησκόμενοι καὶ νουθετούμενοι τῆς τοιαύτης αὐτῶν ἐπιβλαβοῦς ἀποσχέσθαι καινοτομίας, εἶς διόρθωσιν μὲν οὐκ ἧλθον· ἐπὶ δὲ τὸ χεῖρον προέκοψαν, συνελόντες τῇ κατ` αὐτὸν ἀνθρωπίνῃ, καὶ τὴν θείαν αὐτοῦ θέλησιν καὶ ἐνέργειαν· οἷα μηδαμῶς μηδεμίαν ἔχειν αὐτὸν ἐν ἑκατέρᾳ τῶν ὧν καὶ ἐν αἷς ἐστιν ἀποφηνάμενοι φύσεων θέλησιν καὶ ἐνέργειαν, ἄλλ` ἀνεθέλητον εἶναι φύσει καὶ ἀνενέργητον, ὅπερ πάντων τε καὶ πασῶν τῶν ἁγίων πατρῶν καὶ τῶν οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων ἀνατρέπει τοὺς ὅρους, κατὰ πάντα τέλειον τὸν αὐτὸν ἐν θεότητι, καὶ τέλειον τὸν αὐτὸν ἐν ἀνθρωπότητι κηρυξάντων, μόνης δίχα τῆς ἁμαρτίας· οὐ γὰρ ἐν ἁμαρτίᾳ τὸ ἐντελὲς ὁρᾶται τῆς φύσεως, ἀλλὰ τὸ ἐμπαθὲς τῆς ἡμῶν ἐπιγινώσκεται παραβάσεως· εἶ δὲ τέλειον κατὰ πάντα, δηλονότι καὶ κατὰ θέλησιν καὶ ἐνέργειαν, ὥσπερ καὶ φύσιν ἄναρχόν τε καὶ ἄκτιστον καὶ κατὰ ἀνθρωπίνην θέλησιν καὶ ἐνέργειαν, ὥσπερ καὶ φύσιν ἠργμένην τε καὶ κτιστὴν τελείωσιν ὁ αὐτός· τὸν γὰρ κατά τι μεῖον [Col. 0143] Lege διὰ ψίλης, ut recte in Latino, per nudam. HARD. , ἀθετεῖ προδήλως τὸν τοῦ τελείου λόγου ἐνορᾶσθαι μηδαμῶς αὐτὸν συγχωρῶν, διὰ τὴν τοῦ κατὰ φύσιν προσήκοντος ἔλλειψιν, ἣν οἱ δι` ἐναντίας, φαμὲν δὴ, Θεόδωρος ὁ τῆς Φαρὰν ἐπίσκοπος γεγονὼς, καὶ Κύρος ὁ Ἀλεξανδρείας, Σέργιος ὁ τῆς βασιλίδος, καὶ οἱ τούτου διάδοχοι, Πύῤῥος καὶ Παῦλος, ἐν πρώτῃ τε καὶ δευτέρᾳ συντάξει τῶν οἶκείων δογμάτων, οὐ μόνον ἐνήργησαν, ἀλλὰ καὶ ἐσπούδασαν, τὴν μὲν δι` ἐκθέσεως αὐτοῖς κυρωθῆναι, τὴν δὲ διὰ τύπου βεβαιωθῆναι, κατὰ τῆς πίστεως· ὑφαρπάσαντες ἀθεμίτως τὰς τῆς ὑμετέρας γαληνότητος ἀκοὰς, ὥσπερ οὖν καὶ τὰ τοῦ ἐν μακαρίᾳ ἁπλῇ τῇ μνήμῃ πάππου τῆς ὑμῶν ἡμερότητος, ἵνα τὸν ἑαυτῶν πανούργως ἑτέρους προστρίψωνται μῶμον, καὶ διπλᾶς ἐκ χειρὸς Κυρίου, τούτου χάριν, δέξωνται τὰς ἑαυτῶν ἁμαρτίας, ταυτὸν δὲ λέγειν, τὰς ὑπὲρ αὐτῶν δικαίας ἐκτίσεις, ὡς αὐτοί τε παρανομήσαντες, ἐξ ὧν οὐκ ὀλίγος τάραχος ἐν τοσούτοις χρόνοις συνέχει τὴν σύμπασαν γῆν· οἷα μὴ μόνον τῶν εὐσεβῶν σκανδαλιζομένων λαῶν, ἀλλ` ἤδη που καὶ τῶν ἀθέων βαρβάρων τὸ μέγα τῆς ἡμῶν ὁμολογίας διακωμωδούντων μυστήριον, τῷ μὴ τὴν πρώτην μόνον καὶ κυριωτάτην ὑπὸ τῶν ἐναντίων ἀθετηθῆναι πίστιν, ἀλλὰ καὶ τὴν αὐτῆς ἐπινοηθεῖσαν θᾶττον ὑπ` αὐτῶν καταργηθῆναι τῇ τῆς καινοτέρας ἀντεισφορᾷ κακίστης αἱρέσεως, ὡς μηδὲ γινώσκειν ἔτι λοιπὸν ἐκείνους, τί τὸ πιστευόμενόν ἐστιν αὐτοῖς, ἢ δοξαζόμενον, ἐξ ἀνενδότου τῶν οἶκείων περιτροπῆς. Οὗ χάριν ἐκ πάντων σχεδὸν τῶν εὐσεβῶν ἱερέων τε καὶ λαῶν τὰς ἐκβοήσεις κατ` αὐτῶν δικαίως ὁ Ἀποστολικὸς δεχόμενος θρόνος, ἐνευχομένων αὐτὸν καὶ διαμαρτυρομένων μὴ μέχρι τέλους οὕτως ὑπ` αὐτῶν κινδυνεύουσαν παριδεῖν τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν· ἀλλὰ διαναστῆναι προθύμως, καὶ περισώσασθαι, δι` ἀκριβοῦς τῶν πατρικῶν καὶ συνοδικῶν ὅρων παραφυλακῆς, τὴν ἀμώμητον ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πίστιν· πάντας ἡμᾶς ἱεραρχικῶς συνεκάλεσε πρὸς τὸ παρ` ἡμῶν ἅπαντα ψηλαφηθῆναί τε καὶ κριθῆναι κανονικῶς, διὰ πράξεως ὑπομνημάτων τῶν ἐναντίων τὰ δόγματα· περὶ ὧν καὶ εἶπεῖν ἀπετόλμησαν, εἶς ἀπάτην τῶν ἀκεραιοτέρων, ταῦτα τῆς εὐσεβείας ὑπάρχων τὰ δόγματα, ἃ παραδεδώκασιν οἱ ἀπ` ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται τοῦ λόγου γενόμενοι, καὶ οἱ καθεξῆς τούτων μαθηταὶ καὶ διάδοχοι θηόπνευστοι τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι, ταυτὸν δὲ λέγειν, αἱ ἅγιαι καὶ οἶκουμενικαὶ πέντε σύνοδοι· διὸ πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀληθείας καὶ ἀπογύμνωσιν τῆς τῶν ἐναντίων συκοφαντίας, τὰ τούτων ἄτοπα δόγματα, καὶ τὰ τῶν ἁγίων Πατρῶν τε καὶ συνόδων εὐσεβῆ κηρύγματα κατὰ διαστολὴν εὐκρινῶς παραθέμενοι, καὶ μηδεμίαν εὐράμενοι τούτων πρὸς ἐκεῖνα συγγένειαν, ὥσπερ οὐδὲ σκότους παντελῶς πρὸς τὸ φῶς· τὰ μὲν, ὡς ἔφαμεν, ὁριστικῶς ἐκυρώσαμεν, ἤγουν τὰ σωτήρια τῶν ἁγίων Πατρῶν τε καὶ συνόδων θεσπίσματα· τὰ δὲ συμφώνως κατεκρίναμεν ἅπαντες, ὡς ἐναντία τῶν εὐσεβῶν ὅρων ὑπάρχοντα καὶ πολέμια, καὶ αὐτούς τε τοὺς αἱρετικοὺς ἤγουν τοὺς εἶρημένους ἄνδρας μετὰ τῆς ἐξηγήσεως αὐτῶν, καὶ παρὰ διδαχῆς γενομένης ἐκθέσεως καὶ τοῦ ῥηθέντος τύπου καὶ πάντων τῶν ὑπὲρ αὐτῶν πεπραγμένων αὐτοῖς γεγραμμένων, ἵνα τὴν ὑμετέραν ἐν πᾶσιν ἀκηλίδωτον διαφυλάξωμεν ὑπὸ τῶν ἐναντίων ἐγγράφως βαρυνομένην. Καθ` ἧς καὶ λέγειν ἐτόλμησαν τοῖς κατὰ τὴν Ἀφρικὴν εὐλαβέσιν ἐπισκόποις, ἐπιστέλλοντες, βασιλικῷ πρὸς ἀλήθειαν φρονήματί τε καὶ βουλεύματι διαναστάντες τὸν εἶρημένον εὐσεβῆ τύπον ἐξέθεσθε, τῆς ἄγαν ἀκριβείας ἀβλαβῶς ἐνδοῦναι μικρὸν διαγορεύοντα. Ταῦτα δὲ γεγραφήκασιν, οἷα μηδαμῶς τῶν ἁγίων Πατρῶν ἐπακούσαντες, ὡς οὐ μικρὸν τὸ παρὰ μικρὸν ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ καὶ θείου ὑπάρχει κηρύγμασιν. Ἀλλ` ἔσπευσαν ἐν τούτῳ δὴ μάλιστα τὴν οἶκείαν, ὡς εἴρηται, τῷ ὑμετέρῳ κράτει προστρίψασθαι λώβην, ἐν τῷ παρὰ τὴν ἀκρίβειαν ἔχειν αὐτῆς τὸν τύπον μαρτύρασθαι, καὶ ἅλλους ἐγγράφως κατασημανεῖν· ὧν τὴν ἐπὶ τούτοις αὐτοῖς καὶ τὴν αἵρεσιν αὐτῶν κανονικῶς κατεκρίναμεν· πανταχοῦ τοῖς πᾶσι καὶ πρὸ πάντων τῇ ὑμετέρᾳ θεοστηρίκτῳ γαλήνῃ γνωρίσαντες διὰ τῶν συνοδικῶς ἡμῖν ὑπὲρ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ἐπὶ τοῦ παρόντος πραχθέντων ὡς δύο τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ κηρύττουσιν οἱ θεολόγοι τὰς φύσεις, ἤγουν οὐσίας ὁμολογεῖν, καθ` ὑπόστασιν ἡνωμένας ἀσυγχύτως καὶ ἀδιαιρέτως, καὶ δύο τὰς κατὰ φύσιν θελήσεις καὶ δύο τὰς κατὰ φύσιν ἐνεργείας, θείαν καὶ ἀνθρωπίνην, ἄκτιστον καὶ κτιστήν, συμφυῶς ἡνωμένας, εἶς πίστώσιν ἀληθῆ τοῦ, Θεὸν φύσει τέλειον καὶ ἄνθρωπον φύσει τέλειον τὸν αὐτὸν κυρίως ὑπάρχειν, καὶ ἕνα Χριστὸν καὶ Υἱὸν, καὶ ὅτι πάντες οἱ αἱρετικοί τοῖς ἁγίοις ἀντιῤῤόπως ἶόντες Πατράσιν, οἵ τε τῇ συγχύσει καὶ τῇ διαιρέσει τῶν οἶκείων δογμάτων καταφθαρέντες, μίαν θέλησιν καὶ μίαν ἐνέργειαν ἐπ` αὐτοῦ δυσσεβῶς ὡμολόγησαν· οἱ μὲν, ἵνα διὰ κενῆς φαντασίας, οἱ δὲ ἵνα διὰ ψυχῆς ὁμωνυμίας, τὸ μέγα τῆς Ἐνανθρωπήσεως τοῦ Χριστοῦ μυστήριον προπετῶς ἀθετήσωσιν. Ὅθεν ἡμεῖς, οἱ τῆς ὑμετέρας πρόσφυγες εὐσεβείας, ἵνα τὴν ἑκατέρων, τουτέστι τῶν τῆς εὐσεβείας πατρῶν καὶ ὅρων καὶ τῶν ἀσεβῶν ἀνδρῶν καὶ δογμάτων τῷ ὑμετέρῳ κράτει τὴν διαφορὰν εὐκρινῶς παραστήσωμεν, αὐτὰ τὰ παρ` ἡμῶν συνοδικῶς πραχθέντα, μετὰ τῆς τούτων πρὸς τὴν ἑλλάδα φωνὴν ἑρμηνείας ἀποστείλαμεν, δεόμενοι καὶ παρακαλοῦντες, τούτους ἐπιεικῶς ἐντυχεῖν ἀξιοῦσαν τὴν θεόσοφον ὑμῶν γαληνότητα· νόμοις μὲν εὐσεβείας τοὺς εἶρημένους αἱρετικοὺς μετὰ τῆς αὐτῶν αἱρέσεως, καταδικάσαι· λόγοις δὲ θεοσεβείας, μόνην σὺν ἡμῖν κυρῶσαι τοῖς ἐλαχίστοις, τὴν τῶν ἁγίων Πατρῶν τε καὶ συνόδων ὀρθόδοξον ὁμολογίαν· εἶς σύστασιν μὲν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἀσφάλειαν δὲ τῆς φιλοχρίστου καὶ δουλικῆς ὑμῶν πολιτείας. Ἐπειδὴ συνακμάζειν εἴωθέ πως ἀεὶ τῇ ὀρθοδόξῳ πίστει, καὶ ἡ τῆς πολιτείας συντήρησις. Συνεκπολεμήσει γὰρ τῷ ὑμετέρῳ κράτει δικαίως τοὺς πολεμίους ὁ παρὰ τῆς ὑμετέρας γαλήνης ὀρθῶς πιστευόμενος Κύριος, ὁπλοποιῶν τὴν κτίσιν, εἶς ἄμυναν τῶν ἐχθρῶν. Ἐνδύσει γὰρ θώρακα δικαιοσύνης τὸ εὐσεβὲς ὑμῶν κράτος, καὶ περιθήσει αὐτῳ κόρυθα, κρίσιν ἀνυπόκριτον. Παρέξει τε ἀσπίδα ἀκαταμάχητον ὁσιότητα, πρὸς τὸ ὑποτάξαι ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, πάντα τὰ βάρβαρα φῦλα, τὰ τοὺς πολέμους θέλοντα, καὶ νικηφόρον ἀναδείξει ταῖς κατὰ παθῶν ὁμοίως καὶ ἀνδρῶν ἀτιθάσσων ἀρίσταις ἀνδραγαθίαις, καὶ γέρας ὁσίων καμάτων τὴν αἱωνίαν μετὰ τῶν ἀπ` αἶῶνος ἁγίων κληρουμένων, ἀπόλαυσίν τε καὶ ἀνάπαυσιν. Τὴν εὐσεβεστάτην τοῦ δεσπότου βασιλείαν, ἡ ἄνωθεν χάρις διαφυλάξοι, καὶ πάντων τῶν ἐθνῶν τοὺς αὐχένας αὐτῷ ὑποτάξοι.
[Col. 0145B] Μάξιμος ἐπίσκοπος τῆς ἐν Ἀκυλείᾳ ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας τῇ παρούσῃ ἀναφορᾷ τῇ παρ` ἡμῶν γενομένῃ ὑπέγ.
Δεουσδέδιτ ἐπίσκοπος Καράλλεως, ὁμοίως.
Μαῦρος ἁμαρτωλὸς καὶ ἀνάξιος ἐπίσκοπος τῆς ἐν Κεσινῇ ἁγίας Ἐκκλησίας, τὸν τόπον ἀναπληρῶν Μαύρου τοῦ ἁγίου ἐπισκόπου τῆς ἐν Ῥαβέννῃ ἁγίας Ἐκκλησίας τῇ παρούσῃ ἀναφορᾷ καὶ παρ` ἡμῶν γενομένῃ ὑπέγραψα.
Δεουσδέδιτ πρεσβύτερος τὸν τόπον ἀναπληρῶν Μαύρου τοῦ ἁγιωτάτου ἐπισκόπου τῆς ἐν Ῥαβέννῃ ἁγίας Ἐκκλησίας τῇ παρούσῃ ἀναφορᾷ καὶ παρ` ἡμῶν γενομένῃ, ὑπέγ.
Καὶ οἱ λοιποὶ ἐπίσκοποι τῆς συνόδου, ὁμοίως.
[Col. 0146C] Electo spirituali consensu catholicae Carthaginensium ecclesiae, et omnibus qui ei subsunt, episcopis, clericis, populisque Christi amantibus, Martinus servus servorum Dei ejus gratia episcopus sanctae catholicae [Col. 0146D] et apostolicae Romanae ecclesiae.
Omnis quidem virtus, dilecti fratres, bonis viris inter se conciliare solet generosissimum amorem, qui necessitudine religiosae mentis et conversationis, indissolubile charitatis vinculum semper in se conservant. Fidei vero verbum, sicut radix quaedam ac fundamentum virtutum, universos universis, atque ipsi, qui super omnes est, Deo, eos qui orthodoxe in eum credunt, spiritualiter contemperat, eosque juxta regulam fidei, quae una voce ab iis praedicatur, sic unit, ut omnes ab invicem magis quam a seipsis cognosci faciat, per indivisibilem Spiritus gratiam. Atque hoc nobis aperte Actorum liber testatur hoc [Col. 0147A] modo manifeste praedicans: Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una. Et virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi Domini nostri, et gratia magna erat in omnibus illis (Act. IV) . Unde his ipsis, id est, fide ac virtute, vinculum charitatis vos quoque, fratres, habere cognoscentes, et erga nos, et ad invicem, atque ad bonorum fontem Dominum nostrum ac Deum Jesum Christum quaeque praeterea confessionis conjunctione, ultro citroque quasi transferendo, facile nobis subministratur, ad declarationem piorum, qui in mentibus nostris sunt, sensuum; vos merito de sincero corde amplectimur, cum maxime, tanquam perennes lucernas, confessionis vestrae characteres nobis expresseritis, sive huic apostolicae sedi, per [Col. 0147B] synodales litteras vestras, quos [Col. 0147D] Gr., in vobis, recte. HARD. in nobis Spiritus sanctus informavit per Ecclesiae catholicae oratorem, gloriosum nempe Augustinum; quibusque cum vos patrissare compererimus, et universum in vobis doctoris decus in vestris piissimis dogmatibus efferre atque exprimere, necessario his beati Jeremiae verbis vos omnes collaudamus: Recordatus sum misericordiae adolescentiae tuae, et dilectionis perfectionis tuae (Jerem. II, juxta LXX) . Adolescentiam appellans, misericordiae vigorem, sive fidei radicem, sicuti a sancto Paulo dictum est: Credere enim primum oportet accedentem ad Deum, quod est, et quaerentibus se retributor (Hebr. XI) . Dilectionis vero perfectionem, impletionem mandatorum. Nam qui diligit me, inquit Dominus, mandata mea servabit (Joan. XV) ; et: Ego [Col. 0147C] et Pater ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Unde et in virum perfectum et in mensuram aetatis plenitudinis Christi perveniunt ii qui haec secundum vos studiose servant. Horum igitur et nos cum virtute conjunctorum insigniumque dogmatum memores, non infructuosum effecimus vestrum aemulandum consensum, sed per spiritualem in altari intercessionem Deo tanquam dona offerentes eorum quae a vobis synodaliter gesta sunt, manifeste exsultantes, et intercedentes pro salute vestra, ea Domino obtulimus in odorem suavitatis, sive ostensionem sincerae in ipsum confessionis, ac per utilem eorum recitationem vos praecones veritatis ubique omnibus exhibuimus. Odor erit enim vitae ex vita iis qui nostram fidem aperte imitantur. Ut autem [Col. 0147D] hujusmodi nostri sacrificii pretiosum opus vobis quoque ipsis penitus certum faceremus, ea quae in praesenti a nobis gesta sunt, continentia, sicuti dictum est, vestrorum sermonum splendorem et coruscationem una cum nostris encycliis litteris ad vos misimus per Theodorum et Leontium religiosos monachos sanctae Laurae, ut scienter intuentes nostra dogmata (nostra enim, secundum indivisam Spiritus communionem vestra sunt), id est, apostolicas et paternas Ecclesiae catholicae praedicationes, dicatis, et ipsi, in divina agnitione facti, nequaquam in excessu mentis, verum semper mentibus vigilantes: Hoc nunc os ex ossibus nostris, et caro de carne nostra (Gen. II) ; [Col. 0150A] eamdem quippe in sensibus verbisque veritatis cognationem per omnia et conspirationem invenientes. Haec vera fides vocabitur, Deo quidem ante omnia saecula praecognita, nunc vero propter nos manifestata, nobisque omnibus, qui in ipsum orthodoxe credimus, donata; quod ab ipso, qui vere creditur. Christo accepta, per salubrem praedicationem data est in salutem animarum nostrarum, propter quam non solum patrem et matrem omnino derelinquet pius homo et orthodoxus, sed suam etiam ipsius animam, eique soli adhaerebit per integram et inculpatam paternae doctrinae unitatem. Mysterium enim hoc magnum est. Dico autem, ait divinus Apostolus, in Christo et in Ecclesia (Ephes. V) . Cognoscite igitur, dilectissimi, vocationem vestram, firmiter hanc custodientes, [Col. 0150B] sicut eam per memoratos sanctos Patres, et universales qui que synodos accepistis; quandoquidem et nosipsos, ut ante a nobis dictum est, hortati estis hujus fructum offerre Deo, vestrum nobi per ea quae synodaliter scripsistis zelum demonstrantes. Ne simus igitur propriae confessionis praevaricatores per coactionem vel per fraudem eorum qui nos, ut verisimile est, vel impetunt, vel tentant, ne in die judicii rationem praevaricationis in saecula saeculorum reposcamur. «Si enim qui per angelos dictus est sermo, factus est firmus, et omnis praevaricatio et inobedientia accepit justam mercedis retributionem, quomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem? quae cum initium accepisset enarrari per Dominum, ab eis qui audierunt, nempe [Col. 0150C] a sanctis apostolis, ac deinceps ab eorum discipulis [ Vel, ac ejus discipulis], in nos confirmata est, contestante Deo signis, et portentis et Spiritus sancti distributionibus.» Enim vero et demonstrationibus tum ex scriptura, tum ex argumentis, ac iis plane omnibus quibus veritatis praeconium tam multis temporibus Patres confirmarunt, quod et nos synodaliter sanximus, ad stabilimentum et commendationem Ecclesiae catholicae, damnationem vero haereticorum, qui et olim et nunc eam oppugnarunt, eorumque praesertim qui temporibus nostris exorti sunt: Theodori, inquam, qui Pharan fuit episcopus, et Cyri, qui Alexandriae, et Sergii, qui Constantinopolis, ejusque successorum, quorum alii usque in finem non poenituerunt, alii ad hanc diem usque haeresim [Col. 0150D] pertinaciter defendunt; et idcirco aliquando unam, aliquando vero nullam prorsus voluntatem et operationem divinitatis atque humanitatis Domini nostri Jesu Christi juxta impios, qui eos praecesserunt, haereticos confitentur: commutantes orthodoxam Patrum fidem in eas quas excogitarunt, et contra catholicam Ecclesiam induxerunt, expositiones et formulas [ Vel, ectheses ac typos]. Unde non immunes erunt ab ea, quae ipsis irrogata a sanctis Patribus ac synodis est, horribili comminatione, vel potius a tremendo Dei judicio. Quid enim in fide orthodoxa invenerunt iniquitatis? Quia elongaverunt a me, dicit Dominus, et ambulaverunt post vanitatem, et vani facti sunt. Non enim dixerunt sacerdotes eorum, ubi est Dominus? et tenentes legem nescierunt [Col. 0151A] me, et pastores praevaricati sunt in me; et prophetae prophetaverunt in Baal, et inutilia secuti sunt. Propterea adhuc judicio contendam cum eis, ait Dominus. Considerate enim vehementer, et videte si factum est hujusmodi; si mutavit gens deos suos, et certe ipsi non sunt dii. Populus vero meus mutavit gloriam suam: de quo nihil ei proderit (Jerem. IV) . Quocirca obsecramus vos, fratres dilectissimi, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis, cum omni humilitate et mansuetudine, cum patientia supportantes invicem in charitate, solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis: unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. Unus Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV) ; non deserentes collectionem vestram: perditio eorum non dormitat. [Col. 0151B] Persuasi autem sumus de vobis, dilecti fratres, quod facilius putatis, coelum et terram transire, quam iota unum, aut unum apicem, quod est divinitas ejus atque humanitas, mystice in figuram crucis formatae, iis qui proposita intellectualiter praecipiunt ex tradita nobis a sanctis Patribus et synodis fide, quam vos quoque litteris ad nos datis et synodaliter confessi estis; qua pie praedicastis, ipsum solum potentem Deum ac Dominum nostrum Jesum Christum duas habere naturas in hypostasi inconfuse et indivise unitas, duasque naturales voluntates, ac duas naturales operationes, increatam et creatam, divinam et humanam, cohaerenter unitas, ad demonstrandum eumdem et unum Dominum nostrum ac Deum, perfectum in divinitate, et perfectum eumdem [Col. 0151C] in humanitate absque solo peccato esse, ut Deo et Patri consubstantialem secundum ejus divinitatem, et perpetuae Virgini consubstantialem secundum ejus humanitatem, et totum eumdem in propriis sempiterne ac principio, eumdemque totum in nostris, in ultimis temporibus, sine diminutione ac sine phantasia. Nam in hac praedicatione divina firmiter fundamentum Ecclesiae integrum stat, inconcussum signaculum habens verae Patrum confessionis. Advertite igitur diligenter, fratres, ne quis desit gratiae Dei, quae per ipsos sanctos nobis tradita est, ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, ac per eam inquinentur multi, scientes quod non ad tractabilem et accensum ignem accessimus, [Col. 0151D] sed ad Sion montem, et civitatem Dei viventis Jerusalem coelestem, et multorum millium angelorum frequentiam, et Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in coelis, et judicem omnium Deum, et spiritus justorum perfectorum, et testamenti novi mediatorem Jesum, et sanguinem aspersionis melius loquentem quam Abel (Hebr. XII, 18, 22, etc.) ; et horribiliter ac minaciter redarguentem eos qui orthodoxae in ipsum fidei praevaricatores sunt. Propter quod remissas manus et soluta genua erigentes, et gressus rectos facientes pedibus nostris, ad bravium supernae vocationis properemus, obliviscentes quidem haereticos, qui post sensum suum ambulaverunt; ad Patres vero, qui ante nos in orthodoxa fide consummati [Col. 0154A] sunt, nosmetipsos extendentes; qui nobis locuti sunt verbum Dei, quorum intuentes exitum conversationis, imitamini fidem; cujus causa offerimus hostiam laudis semper Deo, id est, fructum labiorum confitentium nomini ejus. Talibus enim hostiis promeretur Deus (Hebr. XIII, 15) . Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam, per quam serviamus placentes Deo cum metu et reverentia; etenim Deus noster ignis est consumens adversarios, quem ut lucem inaccessibilem, et splendorem gloriae, et characterem paternae substantiae (Hebr. XII) , digni efficiamini [Col. 0153A] posterius nobiscum videre, id est, cum sanctis qui a saeculo fuerunt, per sinceram in ipsum et orthodoxam fidem, sorte secundum promissum vobis distribuentem quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se; cui cum Patre et Spiritu sancto gloria, honor, potestas, adoratio nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0145C] Τῷ κατὰ συμφωνίαν πνευματικὴν ἐκλεκτῷ γενομένῳ τῆς Καρθαγενησίων καθολικῆς Ἐκκλησίας καὶ πᾶσι τοῖς ὑπ` αὐτὸν τελοῦσιν ἐπισκόποις καὶ κληρικοῖς καὶ φιλοχρίστοις λαοῖς, Μαρτῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ κατὰ χάριν αὐτοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ῥωμαίων ἁγίας καθολικῆς καὶ ἁποστολικῆς Ἐκκλησίας.
Πᾶσα μὲν ἀρετὴ, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ, συναύξειν εἴωθέ πως τοῖς ἐναρέτοις, τὴν πρὸς ἀλλήλους εὐγενεστάτην στοργὴν, οἶκειότητι γνώμης θεοφιλοῦς καὶ πολιτείας ἄλυτον ἐν ἑαυτοῖς συντηροῦσιν ἀεὶ, τὸν τῆς ἀγάπης δεσμόν. Ὁ δὲ τῆς πίστεως λόγος, οἷα ῥίζα τις ὑπάρχων καὶ πυθμὴν τῶν ἀρετῶν, ὅλοις καὶ αὐτῷ τῷ ὑπὲρ πάντας Θεῷ, τοὺς εἶς αὐτὸν ὀρθοδόξως πιστεύοντας, πνευματικῶς ἀνακίρνησι, καὶ τοσοῦτον ἑνίζει κατὰ τὸν συμφώνως πρεσβευόμενον αὐτοῖς ὅρον τῆς πίστεως, ὥστε καὶ ἀπ` ἀλλὴλων μᾶλλον ἢ ἑαυτῶν τούτων ἕκαστον ἐπιγινώσκεσθαι παρασκευάζειν κατὰ τὴν ἀδιαίρετον χάριν τοῦ Πνεύματος. Καὶ τοῦτο μαρτυρεῖ σαφῶς ἡμῖν ἡ βίβλος τῶν Πράξεων, οὕτω διαῤῥήδην κηρύττουσα· Τοῦ δὲ πλήθους τῶν πιστευόντων ἦν ἡ καρδία καὶ ἡ ψυχὴ μία, καὶ δυνάμει μεγάλῃ ἀπεδίδουν οἶ ἀπόστολοι τὸ μαρτύριον τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ τῆς ἀναστάσεως. Χάρις τε μεγάλη ἦν ἐπὶ πάντας αὐτούς. Ὅθεν τούτοις αὐτοῖς, τουτέστι πίστει καὶ ἀρετῇ, τὸν σύνδεσμον τῆς ἀγάπης καὶ ὑμᾶς, ἀδελφοὶ, κεκτημένους γινώσκοντες πρὸς ἡμᾶς τε καὶ ἀλλήλους καὶ τὴν πηγαίαν τῶν ἀγαθῶν αἶτίαν τὸν Κύριον ἡμῶν καἱ Θεὸν Ἰησοῦν Χριστόν, ἔτι δὲ πρὸς τούτους πάλιν τῷ συγγενεῖ τῆς ὁμολογίας πορθμοῦ δίκην εὐκόλως ἡμῖν ἐξυπηρετουμένοις εἶς τὴν τῶν κατὰ ψυχὴν εὐσεβῶν νοημάτων φανέρωσιν, εἶκότως ὑμᾶς ἐγκαρδίως γνησιέστερον ἀσπαζόμεθα· μάλιστα καθάπερ λαμπτῆρας ἀειφανεῖς τοὺς χαρακτῆρας τῆς ὑμετέρας ὁμολογίας ἐνσημηναμένων ἡμῖν, ἤγουν τῷ καθ` ἡμᾶς ἀποστολικῷ θρόνῳ διὰ τῶν ἡμετέρων συνοδικῶν γραμμάτων, οὓς ἐν ὑμῖν ἐμόρφωσε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ ῥήτορος τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας· Αὐγουστίνου λέγω τοῦ περιδόξου. Δι` ὧν πατρώζοντας ὑμᾶς εὑράμενοι καὶ ὅλον ἐφ` ἑαυτῶν τὸν τοῦ διδασκάλου κόσμον ἐν τοῖς εὐσεβέσιν ὑμῶν ἐπικομιζομένους τε καὶ χαρακτηρίζοντας δόγμασιν, ἀναγκαίως τοῖς τοῦ μακαρίου Ἱερεμίου ῥήμασι, πάντας ὑμᾶς ἀνευφημοῦντες λέγομεν, Ἐμνήσθην ἐλέους νεότητός σου καὶ ἀγάπης τελειώσεώς σου· νεότητα λέγων ἐλέους τὴν ἀκμὴν, ἤγουν τὴν ῥίζαν τῆς πίστεως, κατὰ τὸ εἶρημένον τῷ ἁγίῳ Παύλῳ· Πιστεῦσαι γὰρ δεῖ πρῶτον τὸν προερχόμενον τῷ Θεῷ, ὅτι ἔστι, καὶ τοῖς ἐκζητοῦσιν αὐτὸν μισταποδότης γίνεται. Ἀγάπην δὲ τελειώσεως, τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἐντολῶν. Ὁ γὰρ ἀγαπῶν με, φησὶν ὁ Κύριος, τὰς ἐντολάς μου τηρήσει, κὰγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα καὶ μονὴν παρ` αὐτῷ ποιήσωμεν. Δι` ὧν καὶ εἶς ἄνδρα τέλειον εἶς μέτρον ἡλικίας τοῦ πληρώματος τοῦ Χριστοῦ καταντῶσιν οἱ ταῦτα καθ` ὑμᾶς σπουδαίως φυλάσσοντες. Τούτων τοιγαροῦν καὶ ἡμεῖς τῶν ἐναρέτων ὑμῶν καὶ ἐπισήμων δογμάτων μνησθέντες, οὐκ ἄκαρπον ὑμῶν τὴν εὐζήλωτον συνδρομὴν ἐποιήσαμεν. Ἀλλ` ὥσπερ δῶρα τῷ Θεῷ προσκομίζοντες διὰ πνευματικῆς ἐντεύξεως ἐν τῷ θυσιαστηρίῳ τῶν παρ` ἡμῖν συνοδικῶς πραχθέντων ἐναργῶς ἐπαγαλλόμενοι καὶ κατατάξαντες ὑπὲρ τῆς ὑμῶν σωτηρίας ταῦτα τῷ Κυρίῳ προεκομίσαμεν εἶς ὀσμὴν εὐωδίας, ἤγουν ἀπόδειξιν τῆς εἶς αὐτὸν εἶλικρινοῦς ὁμολογίας, κήρυκας ὑμᾶς ἀληθείας πανταχοῦ τοῖς πᾶσι παραστησάμενοι, διὰ τῆς αὐτῶν ἐπωφελοῦς ἀναγνώσεως. Ὀσμὴ γὰρ ἔσεται ζωῆς ἐκ ζωῆς τοῖς τὴν ἡμετέραν πίστιν ἐναργῶς μιμουμένοις. Ἵνα δὲ τῆς τοιαύτης ἡμῶν ὑπέρ ὑμῶν ἱερουργίας τὸ τίμιον ἔργον καὶ ὑμῖν αὐτοῖς εν πληροφορίᾳ πάσῃ ποιήσωμεν, αὐτὰ παρ` ἡμῶν ἐπὶ τοῦ παρόντος πραχθέντα συνειλημμένον ἔχονται καθὼς εἴρηται τὸ διαυγές ἤτοι τὸ μαργαρῶδες τῶν ὑμερέρων λόγων, μετὰ τῆς ἐγκυκλίου ἡμῶν ἐπιστολῆς, πρὸς ὑμᾶς ἀπεστείλαμεν διὰ Θεοδώρου καὶ Λεοντίου τῶν εὐλαβῶν μοναχῶν τῆς εὐαγοῦς λαύρας, ἵνα τοῖς ἡμετέροις ἐπιστημόνως ἐνατενίσαντες δόγμασιν (ὑμῶν γάρ εἶσι τὰ ἡμέτερα κατὰ τὴν ἀδιαίρετον κοινωνίαν τοῦ Πνεύματος), ταυτὸν δὲ λέγειν, τοῖς ἀποστολικοῖς καὶ πατρικοῖς τῆς κατολικῆς Ἐκκλησίας κηρύγμασιν, εἴπητε καὶ ὑμεῖς ἐν ἐπιγνώσει θείᾳ γενόμενοι, μὴ ἐκστάντες ὅλως κατὰ ψυχὴν, ἀλλὰ γρηγοροῦντες ἀεὶ τῇ διανοίᾳ· Τοῦτο οὖν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν ἡμῶν, καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκὸς ἡμῶν· ἅτε δὴ τὴν αὐτὴν ἐν τοῖς ὑπὲρ ἀληθείας νοήμασί τε καὶ ῥήμασι διὰ πάντων εὑρίσκοντες συγγένειάν τε καὶ συμπνοιαν. Αὔτη κληθήσεται πίστις ἀληθής προεγνωμένη μὴν τῷ Θεῷ πρὸ πάντων τῶν αἶώνων, φανερωθεῖσα δὲ νῦν δι` ἡμᾶς, καὶ χαρισθεῖσα πᾶσιν ἡμῖν τοῖς εἶς αὐτὸν ὀρθοδόξως πιστεύουσιν, ὄτι ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἀληθῶς πιστευομένου Χριστοῦ ληφθεῖσα διὰ τοῦ σωτηρίου κηρύγματος, δεδώρηται πρὸς περιποίησιν τῶν ἡμετέρων ψυχῶν. Δι` ἢν οὐ μόνον πατέρα καὶ μητέρα καταλείψει πάντως ὁ εὐσεβὴς καὶ ὁρθόδοξος ἄνθρωπος, ἀλλὰ καὶ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν, καὶ αὐτὴ μόνη προσκολληθήσεται κατὰ τὴν ἀπαθῆ τε καὶ ἄμεμπτον τῆς πατρικῆς διδασκαλίας ἑνότητα. Τὸ γὰρ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστὶν, ἐγὼ δὲ λέγω, φησὶν ὁ θεῖος Ἀπόστολος, εἶς Χριστὸν καὶ εἶς τὴν Ἐκκλησίαν. Κατανοήσατε οὖν, ἀγαπητοὶ, τὴν κλῆσιν ὑμῶν βεβαίως ταύτην φυλάσσοντες, καθὼς αὐτὴν παρελάβετε, διὰ τῶν εἶρημένων ἁγίων Πατρῶν, καὶ τῶν οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων· ἐπειδὴ καὶ ἡμᾶς αὐτούς συνοδικῶς ὑπὴρ ὑμῶν προείρηται, καρποφορῆσαι ταύτην τῷ Θεῷ προσετρέψασθε, τὸν ὑμέτερον ἡμῖν δι` ὧν συνοδικῶς γεγραφήκατε ζῆλον ἐπιδειξάμενοι. Μὴ οὖν τῆς οἶκείας ὁμολογίας παραβάται γενηθῶμεν, δι` ἀνάγκην ἢ ἀπάτην τῶν ὡς εἶκὸς προβαλλόντων ἢ πειραζόντων ἡμᾶς, ἵνα μὴ τῆς παραβασίας εἶσπραχθῶμεν ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως εἶς αἶῶνας αἶώνων τὸν λόγον. Εἶ γὰρ ὁ δι` ἀγγέλων λαληθεὶς λόγος ἐγένετο βέβαιος καὶ πᾶσα παράβασις καὶ παρακοὴ ἔλαβεν ἔνδικον μισταποδοσίαν, πῶς ἡμεὶς ἐκφευξόμεθα τηλικαύτης ἀμελήσαντες σωτηρίας_ Ἥτις ἀρχὴν λαβοῦσα λαλεῖσθαι διὰ τοῦ Κυρίου, ὑπὸ τῶν ἀκουσάντων, ἤγουν τῶν ἁγίων ἀποστόλων καὶ τῶν καθεξῆς αὐτοῦ μαθητῶν, εἶς ἡμᾶς ἐβεβαιώθη, ἐπιμαρτυροῦντος τοῦ Θεοῦ σημείοις καὶ τέρασι καὶ ποικίλαις δυνάμεσι, καὶ Πνεύματος ἁγίου μερισμοῖς, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ γραφικαῖς καὶ λογικαῖς ἀποδείξεσι, καὶ πᾶσιν ἁπλῶς, οἷς τὸ κήρυγμα τῆς ἀληθείας ἐπιστώσαντο χρόνοις τοσούτοις. Ὅπερ καὶ ἡμεῖς συνοδικῶς ἐκυρώσαμεν εἶς σύστασιν μὲν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, κατάκρισιν δὲ τῶν ταύτην πάλαι καὶ νῦν πολεμησάντων αἱρετικῶν, καὶ μάλιστα, τῶν ἐπὶ τῶν καθ` ἡμᾶς ἀναφυέντων χρόνων, Θεοδώρου φαμὲν τοῦ γενομένου τῆς Φαρὰν ἐπισκόπου, καὶ Κύρου τοῦ Ἀλεξανδρείας, καὶ Σεργίου τοῦ Κωνσταντινουπόλεως, καὶ τῶν αὐτοῦ διαδόχων, τῶν μὲν ἄχρι τέλους οὐ μετανοησάντων, τῶν δὲ, μέχρι τῆς σήμερον, τὴν αἵρεσιν ἶταμῶς ἐκδικούντων, καὶ διὰ τοῦτο ποτὲ μὲν μίαν, ποτὲ δὲ παντελῶς οὐδεμίαν θέλησιν καὶ ἐνέργειαν τῆς θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, κατὰ τοὺς πρὸ αὐτῶν ἀσεβεῖς αἱρετικοὺς, ἀνοήτως ὁμολογούντων, ἀνταλλαξαμένων τῆς ὀρθοδόξου τῶν Πατρῶν πίστεως, τὰς ἐπινοηθείσας αὐτοῖς καὶ ἐξ εἶσηγήσεως αὐτῶν γεγενημένας κατὰ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἐκθέσεις καὶ τύπους. Ἐξ ὧν οὐκ ἀθωωθήσονται τῆς ἐπικέιμὲνης αὐτοῖς ἐκ τῶν ἁγίων Πατρῶν τε καὶ συνόδων φοβερᾶς ἀπειλῆς, μᾶλλον δὲ τῆς τοῦ Θεοῦ φοβερωτάτης κρίσεως. Τί γὰρ εὕροσαν ἐν τῇ ὀρθοδόξῳ πίστει πλημμέλημα, ὅτι ἀπέστησαν μακρὰν ἀπ` ἐμοῦ, λέγει Κύριος, καὶ ἐπορεύθησαν ὀπίσω τῶν ματαίων καὶ ἐματαιώθησαν. Οὐ γὰρ εἶπον οἱ ἱερεῖς αὐτῶν, Ποῦ ἔστι Κύριος, καὶ οἱ ἀντεχόμενοι τοῦ νόμου μου οὐκ ἠπίσταντό με, καὶ οἱ ποιμένες ἠσέβουν εἶς ἐμὲ, καὶ οἱ προφῆται αὐτῶν προεφήτευον τῇ Βάαλ, καὶ ὀπίσω ἀνωφελῶν ἐπορεύθησαν, Διὰ τοῦτο κριθήσομαι πρὸς αὐτούς, λέγει Κύριος. Νοήσατε γὰρ σφόδρα καὶ ἴδετε, εἶ γέγονε τοιαῦτα, εἶ ἀλλάξονται ἔθνη θεοὺς αὐτῶν, καὶ αὕτοι οὐκ εἶσὶ θεοί. Ὁ δὲ λαός μου ἠλλάξαντο διὰ τῆς ἀπάτης τῶν εἶρημένων ἀνδρῶν, τὴν δόξαν αὐτοῦ ἐξ ἧς οὐκ ὠφεληθήσεται. Διὸ παρακαλοῦμεν ὑμᾶς, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ, ἀξίως περιπατῆσαι τῆς κλήσεως, ἧς ἐκλήθητε διὰ πάσης ταπεινοφροσύνης καὶ πρᾳότητος μετὰ μακροθυμίας ἀνεχόμενοι ἀλλήλων ἐν ἀγάπῃ· σπουδάζοντες τηρεῖν τὴν ἑνότητα τοῦ πνεύματος, ἐν τῷ συνδέσμῳ τῆς εἶρήνης, ἣν σῶμα καὶ ἣν πνεῦμα καθὼς καὶ ἐκλήθητε ἐν μιᾷ ἐλπίδι τῆς κλήσεως ἡμῶν, εἷς Κὺριος, μία πίστις, ἓν βάπτισμα, μὴ ἐγκαταλιπόντες τὴν ἐπισυναγωγὴν ἑαυτῶν, καθὼς ἔθος τισὶν, οἷς τὸ κρῖμα ἔκπαλαι οὐκ ἀργεῖ, καὶ ἡ ἀπώλεια αὐτῶν, οὐ νυστάζει. Πεπείσμεθα δὲ περὶ ὑμῶν, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ, ὅτι εὐκοπώτερον ἡγεῖσθαι τὸν οὐρανὸν καὶ τὲν γῆν παρελθεῖν, ἢ ἶῶτα ἓν, ἢ μίαν κεραίαν. Ὅπερ ἐστὶ θεότης τοῦ αὐτοῦ καὶ ἀνθρωπότης, σχήματι σταυροῦ τυπούμεναι μυστικῶς, τοῖς νοητῶς νοοῦσι τὰ παρακείμενα, ἐκ τῆς παραδοθείσης ὑμῖν ἐκ τῶν ἁγίων Πατρῶν καὶ συνόδων πίστεως, τῆς καὶ παρ` ὑμῶν ἐγγράφως πρὸς ἡμᾶς καὶ συνοδικῶς ὁμολογηθείσης, δι` ἧς εὐσεβῶς ἐκηρύξατε αὐτὸν τὸν μόνον δυνάστην Θεὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, δύο κεκτῆσθαι φύσεις καθ` ὑπόστασιν ἡνωμένας ἀσυγχύτως καὶ ἀδιαιρέτως, καὶ δύο φοσικὰς θελήσεις, καὶ δύο φυσικὰς ἐνεργείας, ἄκτιστον καὶ κτιστὴν, θείαν καὶ ἀνθρωπίνην συμφυῶς ἡνωμένας, ὡς ἀπόδειξιν ἀληθῆ τοῦ, τὸν αὐτὸν καὶ ἕνα Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν, τέλειον ἐν θεότητι, καὶ τέλειον τὸν αὐτὸν ἐν ἀνθρωπότητι, μόνης δίχα τῆς ἁμαρτίας ὑπάρχειν, ὡς ὁμοούσιον τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, κατὰ τὴν αὐτοῦ θεότητα, καὶ ὁμοούσιον τῇ ἀειπαρθένῳ κατὰ τὴν αὐτοῦ ἀνθρωπότητα, καὶ ὅλον τὸν αὐτὸν ἐν τοῖς ἶδίοις, ἀνάρχως καὶ ἀϊδίως, καὶ ὅλον τὸν αὐτὸν ἐν τοῖς ἡμετέροις ἐπ` ἐσχάτων τῶν αἶώνων ἀμειώτως καὶ ἀφαντασιάστως. Ἐν τούτῳ γὰρ τῷ θείῳ κηρύγματι βεβαίως ὁ τῆς Ἐκκλησίας θεμέλιος ἕστηκεν ἀῤῥαγὴς, ἀσάλευτον ἔχων τὴν σφραγίδα τῆς ἀληθοῦς τῶν Πατρῶν ὁμολογίας. Σκοπήσατε οὖν ἀκριβῶς, ἀδελφοὶ, μή τις ὑστερῶν ἀπὸ τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ τῆς δι` αὐτῶν τῶν ἁγίων παραδοθείσης ἡμῖν, μήτις ῥίζα πικρίας ἄνω φύουσα, ἐνοχλεῖ, καὶ δι` αὐτῆς μιανθῶσι πολλοὶ γινώσκοντες, ὡς οὐ ψηλαφωμένῳ καὶ κεκαυμένῳ πυρὶ προσεληλύθαμεν Σιὼν ὄρει καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίῳ, καὶ μυριάσιν ἀγγέλων ἐν πανηγύρει, καὶ Ἐκκλησίᾳ πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοὶς, καὶ κριτῇ Θεῷ πάντων καὶ πνεύμασι δικαὶων τετελειωμένοις, καὶ διαθήκῃ νέᾳ, μεσίτῃ Ἰησοῦ καὶ αἵματι ῥαντισμοῦ κρεῖττον λαλοῦντι παρὰ τὸν Ἄβελ, καὶ ἐλέγχοντι φοβερῶς καὶ ἀποτόμως τοὺς παραβάτας γινομένους τῆς εἶς αὐτὸν ὀρθοδόξου πίστεως· διὸ τὰς παρειμένας χεῖρας καὶ τὰ παραλελυμένα γόνατα ἀνορθώσαντες, καὶ τροχίας ὀρθὰς ποιήσαντες τοῖς ποσὶν ἡμῶν, ἐπὶ τὸ βραβεῖον τῆς ἄνω κλήσεως σπεύδωμεν, ἐπιλανθανόμενοι μὲν τῶν ὀπίσω τῆς ἑαυτῶν διανοίας πορευθέντων αἱρετικῶν, τοῖς ἔμπροσθεν τετελειωμένοις, ἡμῶν ἐν ὀρθοδόξῳ πίστει Πατράσιν ἐπεκτεινόμενοι, οἵ τινες ἡμῖν ἐλάλησαν τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ· ὧν ἀναθεωροῦντες τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναστροφῆς, μιμεῖσθε τὴν πίστιν, ἧς χάριν ἀναφέρομεν θυσίαν αἶνέσεως διὰ παντὸς τῷ Θεῷ, τουτέστι καρπὸν χειλέων ὁμολογούντων τῷ ὀνόματι αὐτοῦ· τοιαύταις γὰρ θυσίαις εὐαρεστεῖται ὁ Θεός. Βασιλείαν οὖν ἀσάλευτον παραλαβόντες, ἔχομεν χάριν δι` ἧς λατρεύομεν εὐαρέστως τῷ Θεῷ μετ` εὐλαβείας καὶ αἶδοῦς. Καὶ γὰρ ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον τοὺς ὑπεναντίους, ὃν ὡς φῶς ὄντα κατὰ φύσιν ἀπρόσιτον, καὶ ἀπαύγασμα τῆς δόξης καὶ [Col. 0153D] Pro χαρακτῆρα. HARD. χαρακτὴρ τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως, ἀξιωθείητε νῦν τε καὶ ὕστερον σὺν ἡμῖν κατιδεῖν, ταυτὸν δὲ λέγειν, τοῖς ἀπ` αἶῶνος ἁγίοις διὰ τῆς εἶς αὐτὸν εἶλικρινοῦς, καὶ ὀρθοδόξου πίστεως κληροδοτοῦνταας κατ` ἐπαγγελίαν ὑμῖν, ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οὖς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπῖ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν, μεθ` οὗ τῷ πατρὶ σὺν τῷ ἁγίῳ πνεύματι, δόξα, τιμὴ, κράτος, προσκύνησις, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἶς τοὺς αἶῶνας τῶν αἶώνων. Ἀμήν.
[Col. 0154B] Joanni episcopo Philadelphiae Martinus servus servorum Dei, sanctae ejus catholicae et apostolicae Romanorum Ecclesiae episcopus.
Fidelis sermo, et omni acceptione dignus, quem de te accepimus, dilecte frater, et ex iis quae ad nos a te scripta sunt, et ab iis qui experimentum jam coeperunt spiritualis tuae secundum Deum conversationis, Stephano nempe dilecto coepiscopo nostro, et comitibus ejus, monachis mansionis sancti Theodosii. Notum enim fecerunt nobis studium te de iis habere, in quibus episcopum esse oportere apostolicus sermo determinat: Sobrium, prudentem, ornatum, hospitalem, doctorem, modestum, non litigiosum, non cupidum, suae Ecclesiae bene praepositum (I Tim. III) . Haec igitur audientes, gratiam habemus Deo, cui servimus [Col. 0154C] a juventute nostra, qui confortavit vos cum omnibus qui eum diligunt, ut ad mensuram perveneritis hujusmodi Deo amabilis virtutis; quoniam iis qui secundum propositum vocati sunt, omnia cooperatur, qui nobis etiam omnia divinae ejus virtutis, quae ad vitam et pietatem pertinent, donavit per cognitionem ejus qui vocavit nos propria gloria et virtute; per quae pretiosae magnaeque promissiones donatae sunt, ut per haec simus divinae consortes naturae, fugientes ejus quae in mundo est concupiscentiae corruptionem. Sic igitur procedentem in Domino, et ascensiones ad eum facientem de gloria in gloriam, charitatem tuam exhortamur, religiosissime frater, nostram istic vicem implere, id est, in Orientis partibus, in omnibus ecclesiasticis functionibus atque [Col. 0154D] officiis, ut in hoc maxime, sicut oportet, suscites gratiam Dei, quae in te est per impositionem sacerdotalis dignitatis, et nostrae apostolicae vicis. Non [Col. 0155A] enim dedit nobis Deus spiritum timoris, sed fortitudinis, et dilectionis, et prudentiae (II Tim. I) , ad tollendam omnem haeresim, quae verbo fidei adversatur, et ad omne vitium expugnandum, quod virtuti divinae contrarium sit; ut sic prosperans in Domino, ea quae desunt corrigas, et constituas per omnem civitatem earum quae sedi tum Jerosolymitanae, tum Antiochenae, subsunt, episcopos et presbyteros, et diaconos: hoc tibi omni modo facere praecipientibus nobis ex apostolica auctoritate, quae data est nobis a Domino per Petrum sanctissimum, et principem apostolorum, propter angustias temporis nostri, et pressuram gentium, ne usque in finem in illis partibus deficiat sacerdotalis decoris eximius ordo, ac ne inde de caetero nostrae religionis magnum [Col. 0155B] et venerandum mysterium ignoretur, si jam non sit sacerdos, et sacrificium aut spirituale libamen, quod jugiter Deo in odorem suavitatis pro salute populi offeratur. Nam oportet in hoc maxime tempore pastoribus spiritualibus frequentari ac muniri quae ubique sunt Dei catholicas Ecclesias, quo juxta ipsius Domini praedictiones, tribulationes propter peccata nostra venerunt, quales non fuerunt ab initio mundi usque modo, neque fient, cum quibus et magnae scandalorum tentationes, ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi (Matth. XXII) . Quocirca ne differas omnimodo, dilecte, implere, juxta praeceptum nostrum, episcopis, et presbyteris, et diaconis, quae istic sunt catholicas Ecclesias, qui per propriam eorum conversationem in omnibus [Col. 0155C] bonis testimonium habeant. Oportet enim episcopum, sicut beatus Paulus dicit, sine crimine esse, sicut Dei dispensatorem, non superbum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem, non turpis lucri cupidum; sed hospitalem, benignum, prudentem, justum, sanctum, continentem, amplectentem eum qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere; presbyteros sobrios, prudentes, sanos in fide, in dilectione, in patientia; diaconos similiter pudicos, non bilingues, non multo vino deditos, non turpe lucrum sectantes. Hoc enim faciens, et teipsum salvabis, et rationabiles Dei greges, incursum effugientes luporum, hujusmodi sacerdotum diligentia. Dolor enim mihi est magnus, et incessabilis molestia cordi [Col. 0155D] meo, quoadusque per vestrum in Christo studium, hoc opus absolutum videam, quando quidem hoc et prius apostolica haec sedes fieri praecepit per memoratum Stephanum, dilectum coepiscopum nostrum. Sed hoc salutare propositum ad effectum venire prohibuerunt, qui talia prohibere dignos seipsos praestiterunt; qui pro arbitratu suo ea quae aedificationis sunt nota ei omnino non fecerunt, nempe praecepta demandatae vicis apostolicae hujus cathedrae, quibus jussus est electiones ibi facere eorum qui ad curam christianissimi populi deligendi sunt; solummodo autem ei significarunt de depositione, timorem Domini minime cogitantes, neque in his formidabilem ejus indignationem. Quoniam igitur, ut nosti, dilecte frater, in aedificationem magis quam [Col. 0158A] in destructionem a Domino potestatem accepimus, studio tibi sit ea quae aedificationis sunt operari, dato tibi per nos ejus discipulos apostolico praecepto et potestate; et gratia dignos promovere nequaquam dubites ad incolumitatem et securitatem Ecclesiae catholicae, cum magna dilectione exhortans eos qui jam depositi sunt converti ad Dominum; potest enim eos rursum in admirabilem lucem suam adducere, qui haec facit et immutat, prout utilius est. Quocirca etiam hortatur propheta dicens eis: Accedite ad eum, et illuminamini, et facies vestrae non confundentur (Isa. I) ; quae vero signantur lumine. Et: Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur; et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt. Si volueritis, et audieritis me, bona terrae [Col. 0158B] comedetis. Lavamini, mundi estote, auferte novitates cogitationum vestrarum ab oculis meis; quiescite a commentitiis vestris dogmatibus; discite bene confiteri, quaerite orthodoxam fidem; et venite, et recipiam vos, dicit Dominus. Quare nimium propter ipsos aporior, donec rursum formetur in iis per fidem Christus. Unde pro ipsis indesinenter diu noctuque cum lacrymis obsecrationem facio, ut ipse qui propter nos in carne voluntarie passus est, rursum eos virtute proprii et vivifici sanguinis ad seipsum et nos indissolubiliter per sinceram concordiam uniat. Cognoscens igitur, dilecte, hujusmodi nostrum de ipsis moerorem, ne cesses per misericordiam Dei continenter eos hortari, et propheticam iis quotidie decantare vocem, quae dicit: Numquid qui cadit, non [Col. 0158C] resurget; et qui aversus est, non revertetur (Jerem. VIII) ? Appropinquate mihi, et appropinquabo vobis (Jac. IV) , dicit Dominus; quia Deus appropinquans ego sum, et non Deus de longe (Jerem. XXIII, juxta LXX) . Prope enim Dominus omnibus invocantibus eum in veritate (Psal. CXLIV) , quae a sanctis Patribus praedicatur. Et vero ne defatigeris hoc faciens. Scriptum est enim: Bonum facientes ne deficiatis. Optime autem audiens dicentem: Fratres mei, si quis ex vobis erravit a veritate, et convertit quis eum, scire debet, quoniam qui convertere fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte et operiet multitudinem peccatorum (Jac. V) . Et rursum: Si separaveris pretiosum a vili, quasi os meum eris; et convertentur ipsi ad te, et tu non converteris ad eos. Et dabo [Col. 0158D] te populo huic in murum aeneum, fortem (Jerem. XV) . Quapropter si virtuti gratiae mentem obsequentem habebunt, et obedientem aurem, ut persuadeantur, et audiant vocem Domini, ut eum per veram confessionem cognoscant; confirma unumquemque eorum in proprio ordine, scriptos libellos ipsis dantibus de orthodoxa fide, ut fructum Deo ferant, aliorum conversionem et meliorationem, atque ut multum fructum afferentes, majore a Deo honore digni habeantur. Hoc etiam omnino advertet charitas tua, in iis qui ab ipsa confirmantur, aut eliguntur, ne quo modo, praeter haeresim quae ab ipsis dato libello evacuatur, alia quaedam peccata, nota canone, eorum impediant vel confirmationem, vel electionem. Impossibile enim est ea contegere, vel praetermittere, [Col. 0159A] quae continentem locum defensionis non habent; sed omnino in iis qui libenter peccant et amant peccare, denegare oportet eam veniam quae in hujusmodi lapsibus ex dispensatione datur, ne et ipsi propter canonis contemptum amplius graventur, et nos in culpa simus, injuste agendi iis licentiam permittentes. Defensores enim divinorum canonum et custodes sumus, non praevaricatores, quandoquidem praevaricationibus conjunctae manifesto retributiones sunt. Cujus rei gratia, hortamur canonem observari in iis qui praeter mentem ac scientiam seipsos elegerunt vel delecti sunt in patriarchia beatae memoriae Sophronii. Qui sane ante ipsius patriarchiam, vel post decessum in Domino, a quibusdam non convenienter electi sunt, propter angustiam (ut [Col. 0159B] dictum est) temporis, vel quod ejus copia non esset, qui, judicio adhibito, sive juxta canones eligere deberet, vel permittere, tales datis scriptis libellis confirmari mandamus, nullatenus inde canoni praejudicio facto. Novit enim canon afflictorum temporum persecutionibus veniam tribuere, in quibus contemptus non praecessit, praevaricationem redarguens, sed angustia magis et penuria, quae propter necessitatem ex misericordia cogit multam diligentiam praetermittere. Sed haec de istis. Ejus vero qui false episcopatus sibi nomen affinxit, Macedonii dico, importunas litterarum minas, sive protestationem, fortiter despuito, ut rabidi canis et temerarii latratum; auscultans ei qui dicit: Nolite timere opprobrium hominum, et contemptu eorum ne vincamini [Col. 0159C] (Isa. LI, juxta LXX) . Hunc enim episcopum catholica Ecclesia nullo modo novit, non solum quod is praeter canones in externa regione sine consensu, et absque ullo decreto, hanc sibi appellationem usurpavit, sed et quod consentiat haereticis qui haereseos suae appendicem, ejus electionem per contemptum tumultuarie fecerunt, quemadmodum et Petri, qui ab iis nominatus est et assimulatus episcopus Alexandriae, ut per plures et ascriptitias personas haeresim suam munitiorem utique reddant, quam una cum ipsis impraesentiarum canonice hic et synodaliter anathematizavimus, Theodorum, videlicet, qui Pharan episcopus fuit, et Cyrum, qui Alexandriae, et Sergium, qui Constantinopolis, ejusque successores Pyrrhum et Paulum, et eos qui similia [Col. 0159D] ipsis senserunt, aut sentiunt, vel sentient, et usque in finem non poenituerint, aut se correxerint: quibuscum et typum [Col. 0159D] Lege, qui factus est. HARD. quae ex suggestione ipsius Pauli nuper facta est, contra integritatem nostrae Christianae fidei: definientes, ut ubique omnes orthodoxi pie sentiant et confiteantur, sicut tradiderunt nobis praecipui catholicae Ecclesiae Patres et sanctae universales quinque synodi, id est, duas ejusdem et unius Domini ac Dei nostri Jesu Christi secundum hypostasim unitas inconfuse et indivise naturas, ex quibus et in quibus constat; duasque juxta naturam operationes, ac duas juxta naturam voluntates, divinam et humanam, in uno et eodem [Col. 0162A] connaturaliter unitas et servatas. Quae ut cognoscat tua in Domino spiritualis dilectio, ac per te omnes quae istic sunt Ecclesiae catholicae, haec ipsa a nobis hic synodaliter gesta, ad constituendam defendendamque catholicam Ecclesiam, una cum encycliis nostris et synodalibus litteris misimus per presbyterum et apocrisarium nostrum, abbatem Theodorum, et monachos sancti Theodosii religiosissimae [Col. 0162D] Monasterii. HARD. mansionis, Joannem, Stephanum, Leontium, qui hujuscemodi nostrae apostolicae synodo interfuerunt, et per gratiam Dei ipso visu didicerunt quae insecuta sunt omnia, et canonice definita. Quae ipse firmiter custodiens, denuntia quoque omnibus, qui istic sunt, fidelibus populis inviolabiliter tenere, in propriarum salutem animarum. Quapropter testificor coram Deo [Col. 0162B] et Jesu Christo et electis angelis, ut haec custodiens, amoto omni praejudicio, nihilque placendi causa faciens, sed ex pura conscientia, Evangelium gratiae tradas omnibus sicut accepisti et a sanctis Patribus, et a nobis ipsis, qui synodaliter sanctiones eorum confirmavimus. Ne igitur erubescas testimonium Domini nostri Jesu Christi, sed conforteris gratia ipsius; et quae audisti a nobis per multos testes, sive demonstrationes, ex Scripturis et ex Patribus, ea commenda fidelibus hominibus, qui idonei sint ad alios quoque docendos. Tu collabora Evangelio ex virtute Dei, ut bonus miles. Certa bonum certamen fidei, apprehende vitam aeternam. Quandoquidem manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in [Col. 0162C] spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria. Propter quod haec doce et exhortare, testificans coram Deo, non excitare pugnas verborum absque utilitate, ad subversionem fidei. Si quis autem aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi, et ei quae secundum pietatem est doctrinae; superbus est, nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum importunas, ex quibus oriuntur invidiae, contentiones, blasphemiae, suspiciones malae, conflictationes hominum mente corruptorum, et qui veritate privati sunt (I Tim. VI) , reprobi circa fidem, sed ultra non proficient. Insipientia enim eorum manifesta erit omnibus, sicut et illorum fuit: id est illorum, qui ante ipsos fuerunt, haereticorum, quos devitans, [Col. 0162D] charissime, permane in iis quae didicisti, et credita sunt tibi, sciens a quibus didiceris (II Tim. III) . Nemo sacerdotium tuum contemnat, sed forma sis omnibus in sermone, in conversatione, in dilectione, in fide, in sanctitate. Attende lectioni, exhortationi, doctrinae. Noli negligere gratiam quae in te est, quae data est tibi per sacerdotalem dignitatem, et functionem nostrae apostolicae vicis, ut profectus tuus manifestus ac testatus sit (I Tim. IV) , et ante omnes ipsi Deo, apud quem susceptorum pro virtute et pietate laborum reposita est dignis laus et corona justitiae, quam reddet tibi justus judex, qui perfecte serves ejus [Col. 0163A] orthodoxam fidem, et mandatum prompto animo impleas, in gloriosa ejus ac tremenda apparitione. Ecce vero in auxilium, ut magno studio, ac sine ullo impedimento, charitas tua ministerium impleat, a nostra apostolica auctoritate tibi commissum, hortati sumus Deo amabiles episcopos, ipsum dico Theodorum Esbuntiorum, et Antonium Bacathorum, adesse in omnibus, ac pro viribus inservire hujusmodi spirituali voluntati tuae; quibuscum et Georgium, dilectum presbyterum et archimandritam, et Petrum Christi amantem, Adraensem nempe, ac omnino eos qui in illis partibus fidem Dei verumque zelum habent, quorum merces plurima erit apud Deum, cum vobis promptitudinem animi studiique sui praestiterint in omni obedientia et gratiae perfectione.
[Col. 0153B] Ἰωάννῃ ἐπισκόπῳ Φιλαδελφείας Μαρτῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ τῆς τῶν Ῥωμαίων ἁγίας αὐτοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐπίσκοπος.
Πιστὸς ὁ λόγος καὶ πάσης ἀποδοχῆς ἄξιος, ὃν περὶ σοῦ κατηχήθημεν, ἀγαπητὲ ἀδελφέ, ἔκ τε τῶν πρὸς ἡμᾶς παρὰ σοῦ γραφέντων, καὶ ἐκ τῶν ἤδη πεῖραν λαβόντων, τῆς πατρικῆς σου κατὰ Θεὸν ἀγωγῆς· τουτέστι Στεφάνου τοῦ ἀγαπητοῦ συνεπισκόπου ἡμῶν, καὶ συνεκδήμων αὐτῶν γενομένων, ἐκ τῶν αὐτόθι μοναχῶν, τῆς τοῦ ἁγίου Θεοδοσίου μονῆς. Ἐγνώρισαν γὰρ ἡμῖν ἐν ἐκείνοις ἔχειν σε τὴν σπουδὴν, ἐν οἷς τὸν ἐπίσκοπον ὑπάρχειν ὁ ἀποστολικὸς ὁρίζεται λόγος, νηφάλιον, σώφρονα, κόσμιον, φιλόξενον, διδακτικὸν, πρᾷον, ἄμαχον, ἀφιλάργυρον, τῆς ἶδίας Ἐκκλησίας καλῶς προϊστάμενον. Ταῦτα τοίνυν ἀκούσαντες, χάριν, ἔχομεν τῷ Θεῷ, ᾧ λατρεύομεν ἐκ νεότητος ἡμῶν, τῷ δυναμώσαντι ὑμᾶς, σὺν πᾶσι τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν, εἶς τὸ μέτρον τῆς τοιαύτης καταντῆσαι θεοφιλοῦς ἀρετῆς· ἐπειδὴ τοῖς κατὰ πρόθεσιν κλητοῖς οὖσι, πάντα συνεργεῖ εἶς ἀγαθὸν, ὃς ἡμῖν καὶ πάντα τῆς θείας αὐτοῦ δυνάμεως, τὰ πρὸς ζωὴν καὶ εὐσέβειαν δεδώρηται, διὰ τῆς ἐπιγνώσεως τοῦ καλέσαντος ἡμᾶς, ἶδίᾳ δόξῃ καὶ ἀρετῇ, δι` ὧν τὰ τίμια καὶ μεγάλα ἐπαγγέλματα δεδώρηται, ἵνα διὰ τούτων γενώμεθα θείας κοινωνοὶ φύσεως, ἀποφυγόντες τὴν ἐν κόσμῳ ἐπιθυμίαν φθοράν. Οὕτω τοιγαροῦν προβαίνουσαν ἐν Κυρίῳ, καὶ τὰς ἀναβάσεις εἶς αὐτὸν ποιουμένην, ἀπὸ δόξης πρὸς δόξαν, προτρέπομεν τὴν σὴν ἀγάπην, εὐλαβέστατε ἀδελφὲ, τὸν ἡμέτερον αὐτόθι τόπον πληρῶσαι, τουτέστιν ἐν τοῖς μέρεσι τῆς ἀνατολῆς, ἐν πᾶσι τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς κεφαλαίοις· ἵνα ἐν τούτῳ μάλιστα δεόντως ἀναζωπυρήσῃς τὸ χάρισμα τοῦ Θεοῦ, ὅ ἐστιν ἐν σοὶ διὰ τῆς ἐπιθέσεως τῆς ἱερατικῆς ἀξίας, καὶ τῆς ἡμετέρας ἀποστολικῆς τοποτηρησίας. Οὐ γὰρ ἔδωκεν ἡμῖν ὁ Θεὸς πνεῦμα δειλίας, ἀλλὰ δυνάμεως, καὶ ἀγάπης, καῖ σωφρονισμοῦ πρὸς τὸ πᾶσαν μὲν αἵρεσιν ἐξαφανίζειν, ἀντικειμένην τῷ λόγῳ τῆς πίστεως· πᾶσαν δὲ καταπαλαίειν ἐμπάθειαν, ἀρετῆς θείας οὖσαν ἀντίπαλον· ὡς ἂν οὕτως ἐν Κυρίῳ κατευοδούμενος, καὶ τὰ λείποντα ἐπιδιορθώσῃς, καὶ καταστήσῃς κατὰ πᾶσαν πόλιν, τῶν ὑπό τε τὸν Ἱεροσολύμων θρώνον τελουσῶν, καὶ τῶν ὑπὸ τὸν Ἀντιοχείας, ἐπισκόπους καὶ πρεσβυτέρους καὶ διακόνους· τοῦτό σοι ποιεῖν ἐκ πάντος τρόπου προστασσόντων ἡμῶν, ἐξ ἀποστολικῆς αὐθεντίας τῆς κεχαρισμένης ἡμῖν παρὰ Κυρίου διὰ Πέτρου τοῦ παναγίου καὶ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων, διά τε τὴν στένωσιν τοῦ καθ` ἡμᾶς καιροῦ, καὶ τὴν συνοχὴν τῶν ἐθνῶν· ἵνα μὴ εἶς τέλος ἐν τοῖς μέρεσιν ἐκείνοις ἐκλείψῃ τῆς ἱερατικῆς εὐπρεπείας ὁ ἐξαίρετος κόσμος, καὶ ἐκ τούτου λοιπὸν ἀγνοηθῇ τὸ μέγα τε καὶ σεβάσμιον τῆς ἡμετέρας θρησκείας μυστήριον, οὐκ ὄντος ἱερέως ἔτι καὶ θυσίας, ἢ σπονδῆς εἶς ὀσμὴν εὐωδίας τῷ Θεῷ προσαγομένης ἐνδελεχῶς ὑπὲρ τῆς τοῦ λαοῦ σωτηρίας. Δέον γάρ ἐστιν ἐπὶ τοῦ παρόντος μάλιστα καιροῦ, σπουδῇ πάσῃ καταπυκνωθῆναι ποιμέσι πνευματικοῖς τὰς πανταχοῦ τοῦ Θεοῦ καθολικὰς Ἐκκλησίας, ἡνίκα κατὰ τὰς αὐτοῦ τοῦ Κυρίου προῤῥήσεις, αἱ θλίψεις παραγεγόνασιν διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, αἳ οὐ γεγόνασιν ἀπ` ἀρχῆς κόσμου, ἕως τοῦ νῦν, οὐδ` οὐ μὴ γένωνται, μεθ` ὧν καὶ οἱ μεγάλοι πειρασμοὶ τῶν σκανδάλων, ὥστε πλανηθῆναι, εἶ δυνατὸν, καὶ τοὺς ἐκλεκτούς. Διὸ μὴ ἀναβάλλῃ παντοίως ἀγαπητὲ, πληρῶσαι, κατὰ τὴν ἡμετέραν πρόσταξιν, ἐπισκόπων, καὶ πρεσβυτέρων, καὶ διακόνων, τὰς αὐτόθι καθολικὰς Ἐκκλησίας ἐν πᾶσιν ἀγαθοῖς μεμαρτυρημένων, διὰ τῆς οἶκείας αὐτῶν ἀναστροφῆς. Δεῖ γὰρ τὸν ἐπίσκοπον, καθά φησιν ὁ μακάριος Παῦλος, ἀνέγκλητον εἶναι ὡς Θεοῦ οἶκονόμον, μὴ αὐθάδη, μὴ ὀργίλον, μὴ πάροινον, μὴ πλήκτην, μὴ αἶσχροκερδῆ, ἀλλὰ φιλόξενον, φιλάγαθον, σώφρονα, δίκαιον, ὅσιον, ἐγκρατῆ, ἀντεχόμενον τοῦ κατὰ τὴν διδαχὴν πιστοῦ λόγου, ἵνα δυνατὸς εἴη καὶ παρακαλεῖν ἐν τῇ διδασκαλίᾳ τῇ ὑγιαινούσῃ, καὶ τοὺς ἀντιλέγοντας ἐλέγχειν· πρεσβυτέρους ὁμοίως, νηφαλίους, σώφρονας, ὑγιαίνοντας τῇ πίστει, τῇ ἀγάπῃ, τῇ ὑπομονῇ· διακόνους ὡσαύτως, σεμνοὺς, μὴ διλόγους, μὴ οἴνῳ πολλῷ προσέχοντας, μὴ αἶσχροκερδεῖς. Τοῦτο γὰρ ποιῶν, καὶ σεαυτὸν σώσεις, καὶ τὰ λογικὰ τοῦ Κυρίου θρέμματα, τὴν τῶν λύκων ἐκφεύγοντα καταδρομὴν, διὰ τῆς τῶν τοιούτων ἱερέων ἐπιμελείας. Λύπη γάρ μοί ἐστι μεγάλη, καὶ ἀδιάλειπτος ὀδύνη τῇ καρδίᾳ μου μέχρις ἃν διὰ τῆς ὑμετέρας ἐν Κυρίῳ σπουδῆς, τοῦτο τὸ ἔργον ἀκούσω τετελειωμένον· ἐπειδὴ τοῦτο καὶ πρότερον ὁ καθ` ἡμᾶς ἀποστολικὸς γενέσθαι προσέταξε θρόνος, διὰ τοῦ ῥηθέντος Στεφάνου, τοῦ ἀγαπητοῦ συνεπισκόπου ἡμῶν. Ἀλλ` ἐνυπόδισαν εἶς ἔργον προβῆναι, τὴν τοιαύτην σωτήριον πρόθεσιν, οἱ τὰ τοιαῦτα διακωλύειν ἀξίους ὄντας ἑαυτοὺς παραστήσαντες, οἵτινες καθὼς ἠθέλησαν τὰ μὲν τῆς οἶκοδομῆς αὐτῷ παντελῶς οὐκ ἐγνώρισαν, ἤγουν τὰ περὶ τῆς τοποτηρησίας πραικέπτα τῆς καθ` ἡμᾶς ἀποστολικῆς καθέδρας, δι` ὧν προσετάγη ποιῆσαι τὰς χειροτονίας αὐτόθι, τῶν ὀφειλόντων χειροτονηθῆναι πρὸς ἐπιμέλειαν τοῦ χριστιανικωτάτου λαοῦ· μόνον δὲ τὸ τῆς καθαιρέσεως αὐτῷ κατεμήνυσαν, οὐκ ἐννοήσαντες τὸν τοῦ Κυρίου φόβον, οὐδὲ τὴν ἐπὶ τούτοις αὐτοῦ φοβερὰν ἀγανάκτησιν. Ἐπειδὴ οὗν, ὡς οἶδας, ἀγαπητὲ ἀδελφὲ, πρὸς οἶκοδομὴν μᾶλλον ἢ καθαίρεσιν παρὰ τοῦ Κυρίου τὴν ἐξουσίαν ἐλάβομεν, σπούδασον αὐτὸς τὰ τῆς οἶκοδομῆς ἐνεργῆσαι τῇ δεδομήνῃ σοι παρ` αὐτοῦ δι` ἡμῶν τῶν αὐτοῦ μαθητῶν ἀποστολικῇ προστάξει καὶ ἐξουσίᾳ· καὶ τοὺς ἀξίους τῆς χάριτος προβάλλεσθαι μηδαμῶς ἐνδοιάσης πρὸς ἀσφάλειαν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας προτρεπόμενος, λίαν ἀγαπητικῶς, καὶ τοὺς ἤδη καθαιρεθέντας ἐπιστρέψαι πρὸς Κύριον· δύναται γὰρ αὐτοὺς καὶ πάλιν, εἶς τὸ θαυμαστὸν αὐτοῦ φῶς ἀγαγεῖν, ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετασκευάζων πρὸς τὸ λυσιτελέστερον. Διὸ καὶ παραινεῖ λέγων αὐτοῖς ὁ προφήτης· Προσέλθετε πρὸς αὐτὸν καὶ φωτίσθητε, καὶ τὰ πρόσωπα ὑμῶν οὐ μὴ καταισχυνθῇ τῷ ἀληθινῷ φωτὶ σημειούμενα· καὶ ἐὰν ὦσιν αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν ὡς φοινικοῦν, ὡς χίονα λευκανῶ· ἐὰν δὲ ὦσιν ὡς κόκκινον, ὡς ἔριον λευκανῶ. Καὶ ἐὰν θελήσητε καὶ εἶσακούσητέ μου, τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγησθε. Μόνον λούσασθε, καθαροὶ γίνεσθε, ἀφέλετε τὰς καινοτομίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν μοῦ· παύσασθε τῶν ἐπεισάκτων ὑμῶν δογμάτων· μάθετε καλῶς ὁμολογεῖν, ἐκζητήσατε τὴν ὀρθόδοξον πίστιν· καὶ δεῦτε καὶ εἶσδέξομαι ὑμᾶς, λέγει Κύριος. Ἱκανῶς οὖν δι` αὐτοὺς ἀποροῦμαι, μέχρις ἂν πάλιν μορφωθῇ Χριστὸς ἐν αὐτοῖς διὰ τῆς πίστεως. Ὅθεν καὶ ἀδιάλειπτον ὑπὲρ αὐτῶν ἔχω νυκτὸς καὶ ἡμέρας μετὰ δακρύων τὴν δέησιν, ἵνα αὐτὸς ὁ δι` ἡμᾶς σαρκὶ πεπονθὼς ἑκουσίως, πάλιν αὑτοὺς τῇ δυνάμει τοῦ ἶδίου καὶ ζωοποιοῦ αἵματος, πρὸς ἑαυτὸν καὶ ἡμᾶς, ἀλύτως ἑνώσῃ, δι` ὁμονοίας εἶλικρινοῦς. Εἶδὼς οὖν, ἀγαπητὲ, τὴν τοιαύτην ἡμῶν περὶ αὐτῶν ἀθυμίαν, μὴ παύσῃ, διὰ τῶν οἶκτιρμῶν τοῦ Θεοῦ συντόνως αὐτοὺς παρακαλῶν, καὶ τὸ προφητικὸν αὐτοῖς ὡσημέραι κατεπᾴδων ῥητὸν τὸ φάσκον· Μὴ ὁ πίπτων οὐκ ἀνίσταται, ἢ ὁ ἀποστρέφων, οὐκ ἐπιστρέφει_ ἐγγίσατέ μοι καὶ ἐγγιῶ ὑμῖν, λέγει Κύριος· ὅτι Θεὸς ἐγγίζων, ἐγώ εἶμι, καὶ οὐ Θεὸς πόῤῥωθεν. Ἐγγύς γὰρ Κύριος πᾶσι τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν, ἐν ἀληθείᾳ τῇ κηρυττομένῃ παρὰ τῶν ἁγίων Πατρῶν. Ἀλλὰ μὴ ἀποκάμῃς τοῦτο ποιῶν. Γέγραπται γάρ· Τὸ καλὸν ποιοῦντες, μὴ ἐκκακεῖτε. Μάλιστα δὲ ἀκούων τοῦ λέγοντος· Ἀδελφοί μου, ἐάν τις ἐν ὑμῖν πλανηθῇ ἀπὸ τῆς ἀληθείας, καὶ ἐπιστρέψει τις αὐτὸν, γνωσκέτω, ὅτι ὁ ἐπιστρέψας ἁμαρτωλὸν ἐκ πλάνης ὁδοῦ, σώσει ψυχὴν αὐτοῦ ἐκ θανάτου, καὶ καλύψει πλῆθος ἁμαρτιῶν, καὶ πάλιν· Ἐὰν ἐξάγῃς τίμιον ἀπὸ ἀναξίου, ὡς στόμα μου ἔσῃ· καὶ ἀναστρέψουσιν αὐτοὶ πρὸς σὲ, καὶ σὺ οὐκ ἀναστρέψεις πρὸς αὐτοὺς. Καὶ δώσω σε τῷ λαῷ τούτῳ, ώς τεῖχος χαλκοῦν καὶ ὀχυρόν. Τοιγαροῦν ἐὰν τῇ δυνάμει τῆς χάριτος εὐήνιον ἕξουσι τὸν λογισμὸν, καὶ τὸ οὖς εὐήκοον εἶς τὸ πεισθῆναι καὶ ἀκοῦσαι φωνῆς Κυρίου τοῦ ἐπιγνῶναι αὐτὸν δι` ἀληθοῦς ὁμολογίας, κύρωσον ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῇ ἶδίᾳ τάξει βεβαίως, ἐπιδιδόντων αὐτῶν ἐνυπογράφους λιβέλλους περὶ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, εἶς τὸ καρποφορῆσαι καὶ αὐτοὺς τῷ Θεῷ τὴν ἑτέρων ἐπιστροφὴν καὶ βελτίωσιν· ἵνα καρπὸν πολὺν φέροντες, μείζονος ἀξιωθῶσι παρὰ τοῦ Κυρίου τιμῆς. Τοῦτο δὲ σκοπήσει πάντως ἡ σὴ ἀγάπη, ἐν τοῖς παρ` αὐτῆς κυρουμένοις ἢ χειροτονουμένοις, μήπως πρὸς τῇ κατ` αὐτοὺς αἱρέσει τῇ καταργουμένῃ παρ` αὐτῶν διὰ τοῦ ἐπιδιδομένου λιβέλλου, καὶ ἕτερά τινα παραπτώματα τῷ κανόνι σεσημειωμένα κωλύει τούτων τὴν ἐπικύρωσιν ἢ τὴν χειροτονίαν. Ἀδύνατον γὰρ συγκαλύπτειν ἢ παρατρέξειν τὰ μὴ τόπον ἔχοντα προσηκόντως ἀπολογίας. Ἀλλὰ παραιτεῖσθαι παντελῶς ἐν τοῖς φιλαμαρτήμοσι τὴν ἐξ οἶκονομίας ἐπὶ τῶν τοιούτων ὀλισθημάτων συγγνώμην, ἵνα μὴ πλέον αὐτοί τε βαροῦνται [βαρῶνται] διὰ τὴν καταφρόνησιν τοῦ κανόνος, καὶ ἡμεῖς ὑπὸ μέμψιν γενώμεθα, τοῦ παρανομεῖν αὐτοῖς ἐφιέντες τὴν ἄδειαν. Ἐκδικηταὶ γὰρ καὶ φύλακες, ἀλλ` οὐ παραβάται τῶν θείων κανόνων ὑπάρχομεν, ἐπειδὴ ταῖς παραβάσεσι, σύζυγοι προδήλως αἱ ἀνταποδόσεις τυγχάνουσιν. Οὗ τινος χάριν φυλαχθῆναι τὸν κανόνα παρεγγυῶμεν ἐπὶ τῶν παρὰ γνώμην καὶ εἴδησιν αὐτοχειροτονησάντων ἢ χειροτονηθέντων ἐπὶ τῆς πατριαρχίας τοῦ ἐν μακαρίᾳ τῇ μνήμῃ Σωφρονίου. Τοὺς μέν τοι πρὸ τῆς αὐτοῦ πατριαρχίας, ἢ μετὰ τὴν ἐν Κυρίῳ [Supple ἔξοδον] χειροτονηθέντας παρά τινων οὐ προσηκόντως, διὰ τὴν στένωσιν, ὡς εἴρηται, τοῦ καιροῦ, καὶ τὴν ἀπορίαν τοῦ χειροτονεῖν ἢ ἐπιτρέπειν ἐγκρίτως, ἤτοι κατὰ κανόνας, ὀφείλοντος, τοὺς τοιούτους κυρωθῆναι προστάσσομεν, διὰ τῆς ἐπιδόσεως τῶν ἐνυπογράφων λιβέλλων, οὐδαμῶς ἐντεῦθεν τοῦ κανόνος προκριματιζομένου τοῦ σύνολον. Οἶδε γὰρ ὁ κανὼν ἀπονέμειν συγγνώμην, τοῖς τῶν θλιβερῶν καιρῶν διωγμοῖς, ἐν οἷς, οὐ προήγηται μὴν καταφρόνησις ἐλέγχουσα τὴν παράβασιν· συνοχῇ δὲ μᾶλλον καὶ ἀπορίᾳ βιαζομένῃ πως διὰ τὴν ἀνάγκην, ἐξ οἴκτου παραχωρεῖν τὴν ἀκρίβειαν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν περὶ τούτων. Τοῦ γε μὴν ψευδωνύμως τὴν τῆς ἐπισκοπῆς ἑαυτῷ περιπλάσαντος ὀνομασίαν, Μακεδονίου λέγω, τὴν διὰ γραμμάτων ἄκαιρον ἀπειλὴν, ἤτοι διαμαρτυρίαν συντόνως διάπτυσον ὡς ὑλακὴν λυσσῶντος καὶ ἀτάκτου κυνός, ἀκούων τοῦ λέγοντος· Μὴ φοβεῖσθε ὀνειδισμὸν ἀνθρώπων, καὶ τῷ φαυλισμῷ αὐτῶν μὴ ἡττᾶσθε. Τοῦτον γὰρ οὐδαμῶς οἶδεν ἐπίσκοπον ἡ καθολικὴ Ἐκκλησία, οὐ μόνον διὰ τὸ παρὰ κανόνας αὐτὸν ἐπ` ἀλλοδαπῆς τὴν τοιαὐτην ἀσυμφώνως καὶ δίχα παντὸς ἐγκρίτου ψηφίσματος σφετερίσασθαι προσηγορίαν, ἀλλὰ καὶ τὸ ὁμόφρονά τε καὶ ὁμόδοξον ὑπάρχειν τοῖς αἱρετικοῖς· οἵ τινες καὶ πάρεργον τῆς ἶδίας αἱρέσεως τὴν αὐτοῦ φαυλίσαντες ἐσχεδίασαν χειροτονίαν· ὥσπερ οὖν καὶ τὴν Πέτρου τοῦ ὀνομασθέντος αὐτοῖς καὶ ἀναπλασθέντος ἐπισκόπου Ἀλεξανδρείας· ἵνα διὰ πλειόνων καὶ παραγράπτων προσώπων ὀχυρωτέραν δῆθεν τὴν ἑαυτῶν ἀποφήνωσιν αἵρεσιν· ἥν τινα σὺν αὐτοῖς ἐπὶ τοῦ παρόντος κανονικῶς ἐνθάδε καὶ συνοδικῶς ἀνεθεματίσαμεν, τουτέστι, Θεόδωρον τὸν τῆς Φαρὰν γενόμενον ἐπίσκοπον, καὶ Κύρον τὸν Ἀλεξανδρείας, καὶ Σέργιον τὸν Κωνσταντινουπόλεως, καὶ τοὺς αὐτοῦ διαδόχους, Πύῤῥον καὶ Παῦλον, καὶ τοὺς τὰ ὅμοια αὐτοῖς φρονήσαντας, ἢ φρονοῦντας, ἢ φρονήσοντας, καὶ μέχρι τέλους μὴ μετανοήσαντας, ἢ διορθωσαμένους, μεθ` ὧν καὶ τὸν ἀρτίως ἐξ εἶσηγήσεως αὐτοῦ τοῦ Παύλου γενόμενον τύπον κατὰ τῆς ἀμωμήτου ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πίστεως· ὁρίσαντες πανταχοῦ πάντας τοὺς ὀρθοδόξους, εὐσεβῶς φρονεῖν καὶ ὁμολογεῖν, ὡς παρέδωκαν ἡμῖν οἱ ἔγκριτοι τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας Πατέρες, καὶ αἱ ἅγιαι καὶ οἶκουμενικαὶ πέντε σύνοδοι, τουτέστι δύο τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Κυρίου ἡμῶν καὶ Θεοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ καθ` ὑπόστασιν ἡνωμένας, ἀσυγχύτως καὶ ἀδιαιρέτως, τὰς φύσεις, ἐξ ὧν καὶ ἐν αἷς συνέστηκε· καὶ δύο τὰς κατὰ φύσιν ἐνεργείας, καὶ δύο τὰς κατὰ φύσιν θελήσεις, θείαν καὶ ἀνθρωπίνην, ἐν ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ Χριστῷ συμφυῶς ἡνωμένας τε καὶ σωζομένας. Ὅθεν πρὸς τὸ γνῶναι τὴν σὴν ἐν Κυρίῳ πνευματικὴν ἀγάπην, καὶ διὰ σοῦ πάσας τὰς αὐτόθι καθολικὰς Ἐκκλησίας, αὐτὰ τὰ παρ` ἡμῶν ἐνταῦθα συνοδικῶς πραχθέντα πρὸς σύστασιν καὶ ἐκδίκησιν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας μετὰ καὶ τῆς ἐγκυκλίου ἡμῶν καὶ συνοδικῆς ἐπιστολῆς, ἐστεὶλαμεν διὰ τοῦ πρεσβυτέρου καὶ ἀποκρισιαρίου ὑμῶν, τοῦ ἀββᾶ Θεοδώρου, καὶ τῶν μοναχῶν τῆς τοῦ ἁγίου Θεοδώρου, καὶ τῶν μοναχῶν τῆς τοῦ ἁγίου Θεοδωσίου εὐαγεστάτης μονῆς, Ἰοάννου, Στεφάνου, Λεοντίου, τῶν καὶ εὑρεθέντων ἐν τῇ τοιαύτῃ καθ` ἡμᾶς ἀποστολικῇ συνόδῳ, καὶ δι` αὑτοψίας, χάριτι Θεοῦ, μεμαθηκότων τὰ παρακολουθήσαντα πάντα καὶ ὁρισθέντα κανονικῶς. Ἅπερ αὐτὸς βεβαίως φυλάττων, καὶ πᾶσι παράγγελε τοῖς αὐτόθι πιστοτάτοις λαοῖς, ἀπαραβάτως κατέχειν, εἶς σωτηρίαν τῶν οἶκείων ψυχῶν. Οὗ χάριν διαμαρτύρομαι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῶν ἐκλεκτῶν ἀγγέλων ἵνα ταῦτα φυλάξας χωρὶς προκρίματος, μηδὲν ποιῶν κατὰ πρόσκλησιν, ἀλλὰ καθαρᾷ συνειδήσει τὸ Εὐαγγέλιον τῆς χάριτος παραδίδου πᾶσι, καθὼς παρέλαβες, ἔκ τε τῶν ἁγίων Πατρῶν, καὶ ἡμῶν αὐτῶν τῶν τὰ ἐκείνων θεσπίσματα συνοδικῶς κυρωσάντων. Μὴ οὖν ἐπαισχυνθῇς τὸ μαρτύριον τοῦ Κυρίου ἐμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἀλλ` ἐνδυναμοῦ τῇ χάριτι αὐτοῦ· καὶ ἃ ἤκουσας παρ` ἡμῶν διὰ πολλῶν μαρτύρων, ἤτοι Γραφικῶν καὶ Πατρικῶν ἀποδείξεων, ταῦτα παράθου πιστοῖς ἀνθρώποις, οἵτινες ἱκανοὶ ἔσονται καὶ ἑτέρους διδάξαι. Σὺ κακοπάθησον τῷ Εὐαγγελίῳ κατὰ δύναμιν Θεοῦ ὡς καλὸς στρατιώτης· ἀγωνίζου τὸν καλὸν ἀγῶνα τῆς πίστεως, ἐπιλαβοῦ τῆς αἶωνίου ζωῆς. Ἐπειδὴ ὁμολογουμένως, μέγα ἐστὶ τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον, ὡς ἐφανερώθη ἐν σαρκὶ, ἐδικαιώθη ἐν πνεύματι, ὤφθη ἀγγέλοις, ἐκηρύχθη ἐν ἔθνεσιν, ἐπιστεύθη ἐν κόσμῳ, ἀνελήφθη ἐν δόξῃ. Διὸ ταῦτα συντόνως διδάσκει [δίδασκε], καὶ παρακαλεῖ [παρακάλει], διαμαρτυρόμενος ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, μὴ λογομαχεῖν ἐπ` οὐδενὶ χρησίμῳ, πρὸς διαστροφὴν τῆς πίστεως. Εἶ δέ τις ἑτεροδιδασκαλεῖ, καὶ μὴ προσέρχεται ὑγιαίνουσι λόγοις τοῖς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ τῇ κατ` εὐσέβειαν διδασκαλίᾳ, τετύφωται, μηδὲν ἐπιστάμενος, ἀλλὰ νοσῶν περὶ ζητήσεις καὶ λογομαχίας ἀκαίρους, ἐξ ὧν γίνεται φθόνος, ἔρις, βλασφημίαι, ὑπόνοιαι πονηραὶ, διαπαρατριβαὶ ἀνθρώπων διεφθαρμένων τὸν νοῦν, καὶ ἀπεστερημένων τῆς ἀληθείας, ἀδοκίμων περὶ τὴν πίστιν· ἀλλ` οὐ προκόψουσιν ἐπὶ πλέον. Ἡ γὰρ ἄνοια αὐτῶν ἔκδηλος ἔσεται πᾶσιν ὡς καὶ ἡ ἐκείνων ἐγένετο, τουτέστι τῶν πρὸ αὐτῶν αἱρετικῶν. Οὓς ἐκτρεπόμενος, ἀγαπητὲ, μένε ἐν οἷς ἔμαθες καῖ ἐπιστώθης, εἶδὼς παρὰ τίνων ἔμαθες. Μηδείς σου τῆς ἱερωσύνης καταφρονείτω. Ἀλλὰ τύπος γίνου πᾶσιν ἐν λόγῳ, ἐν ἀναστροφῇ, ἐν ἀγάπῃ, ἐν πίστει, ἐν ἁγιότητι. Πρόσεχε τῇ ἀναγνώσει, τῇ διδασκαλίᾳ. Μὴ ἀμέλει τοῦ ἐν σοι χαρίσματος, ὃ ἐδόθη σοι διὰ τῆς ἱερατικῆς ἀξίας, καὶ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν τοποτηρησίας· ἵνα ᾖ σου ἡ προκοπὴ φανερὰ, καὶ μεμαρτυρημένη πᾶσι, καὶ πρὸ πάντων αὐτῷ τῷ Θεῷ, παρ` ᾧ τῶν ὑπὲρ ἀρετῆς καὶ εὐσεβείας καμάτων, ἀπόκειται τοῖς ἀξίοις ὁ ἔπαινος, καὶ τῆς δικαιοσύνης ὁ στέφανος, ὃν ἀποδώσει σοι ὁ δίκαιος κριτὴς ἐντελῶς αὐτοῦ τὴν ὀρθόδοξον πίστιν τηροῦντι, καὶ προθύμως τὴν ἐντολὴν ἐκπληρώσαντι, κατὰ τὴν ἔνδοξον αὐτοῦ καὶ φοβερὰν ἐπιφάνειαν. Ἰδοὺ δὲ πρὸς σύναρσιν εἶς τὸ πληρῶσαι σπουδαίως καὶ ἀνεμποδίστως τὴν σὴν ἀγάπην τὴν ἐμπιστευθεῖσάν σοι παρὰ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν αὐθεντίας διακονίαν προσετρεψάμεθα τοὺς θεοφιλεῖς ἐπισκόπους τῶν αὐτόθι, Θεόδωρον λέγω, τὸν [Col. 0161D] Ἐσβούς in Arabia; Βάκαθα in Palaest. I. HARDUINUS. Εσβούντων, καὶ Ἀντώνιον, τὸν Βακαθῶν, συνελθεῖν ἐν πᾶσι καὶ ἐξυπηρετῆσθαι κατὰ δύναμιν τῇ τοιαύτῃ πνευματικῇ διαθέσει· μεθ` ὧν καὶ Γεώργιον τὸν ἀγαπητὸν πρεσβύτερον καὶ Ἀρχιμανδρίτην, καὶ Πέτρον τὸν φιλόχριστον, λέγω δὴ, τὸν ἀπὸ [Col. 0163D] Forte Ἄδρασος in Arabia. HARDUINUS. Ἀδραῶν, καὶ ἁπλῶς τοὺς τῶν μερῶν ἐκείνων πίστιν Θεοῦ καὶ ζῆλον ἀληθῆ κεκτημένους. Ὧν ὁ μισθὸς πολὺς ἔσεται παρὰ Κυρίῳ, συμπροθυμουμένων ἡμῖν ἐν ὑπακοῇ πάσῃ καὶ τελειώσει τῆς χάριτος.
[Col. 0163B] Theodoro episcopo Esbuntiorum, Martinus servus servorum Dei, sanctae ejus catholicae et apostolicae Romanorum Ecclesiae episcopus.
Est confusio adducens peccatum, et est confusio adducens gloriam et gratiam (Eccle. IV) . Tu igitur, religiosissime frater, confusionem vituperabilem culpans, scripta tua secundum Deum satisfactione, gloriam tibi et gratiam acquisivisti: gloriam quidem, orthodoxam de ipso Domino ac Deo nostro confessionem; gratiam vero, splendorem tuorum in virtute illustrium studiorum: quibus non solum nobis innotuisti in pietate perfectus, sed et ipsi universorum Salvatori Christo cum multa libertate placitus, ut in vobis apostolicum illud de sanctis dictum impleatur: Sancti per fidem vicerunt regna, operati sunt [Col. 0163C] justitiam, adepti sunt repromissiones, obturaverunt ora leonum, exstinxerunt impetum ignis, convaluerunt de infirmitate, fortes facti sunt in bello, castra verterunt exterorum (Hebr. XI) . Vicisti enim, religiosissime frater, adversarii diaboli malum regnum, justitiam in fidei confirmatione operatus es: cujus gratia adeptus repromissiones Spiritus, haereticorum ora tanquam leonum obturasti, ac exstinxisti eorum impetum haereseos, quasi flammam ignis aspiratione gratiae; qua ita confortatus imbecillitatem sententiae illorum devicisti, fortis in bello contra eos suscepto fuisti, eorumque infirma adulterinorum dogmatum castra sufficienter vertisti, ac victor per proprium scriptum productus es ad victoriae auctorem, Salvatorem omnium Christum, qui idcirco sacerdotalem in te [Col. 0163D] dignitatem apostolica confirmavit auctoritate. Verum ne cesses laudationes ejus in gutture perpetuo habere, eique placitum sacrificium offerre, rationabile obsequium tuum. Sic enim et supernae gloriae praesentia dignaberis, et coelestibus Christi muneribus imbueris. Quae autem synodaliter a nobis hic gesta sunt, ad confirmationem defensionemque Ecclesiae [Col. 0166A] catholicae, id est, paternarum ejus ac synodalium definitionum, nuper misimus ei, qui a nobis vicarius canonice designatus est, dilecto fratri nostro et episcopo Philadelphensium civitatis: cui benefacitis assentientes, et omnes orthodoxos una vobiscum excitantes ad eorum articulorum implementum, qui ei pie commissi sunt, ad commendationem Ecclesiae catholicae. Nam pro eo multa vobis in sempiterno regno merces erit.
[Col. 0164B] Θεοδώρῳ ἐπισκόπῳ Ἐσβούντων, Μαρτῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐπίσκοπος.
Ἐστὶν αἶσχύνη ἐπάγουσα ἁμαρτίαν, καὶ ἔστιν αἶσχύνη, δόξα καὶ χάρις. Τὴν οὖν διαβεβλημένην αἶσχύνην διαβαλὼν, εὐλαβέστατε ἀδελφὲ, τῇ κατὰ Θεὸν ἐγγράφῳ σου πληροφορίᾳ, δόξαν ἑαυτῷ καὶ χάριν περιεποιήσω· δόξαν μὲν τὴν εἶς αὐτὸν τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν ὀρθόδοξον ὁμολογίαν· χάριν δὲ, τὴν λαμπρότητα τῶν ἐν ἀρετῇ φωτεινῶν αὐτοῦ σπουδασμάτων. Δι` ὧν οὐκ ἡμῖν μόνον ἐγνωρίσθης ὑπάρχων ἐν εὐσεβείᾳ τετελειωμένος, ἀλλά καὶ αὐτῷ τῷ Σωτῆρι τῶν ὅλων Χριστῷ σὺν παῤῥησίᾳ πολλῇ τυγχάνων, εὐάρεστος· ὡς καὶ ἐν ὑμῖν τὸ ἀποστολικὸν περὶ τῶν ἁγίων πληροῦσθαι ῥητὸν τὸ φάσκον· Οἱ ἅγιοι διὰ πίστεως κατηγωνίσαντο βασιλείας, εἶργάσαντο δικαιοσύνην, ἐπέτυχον ἐπαγγελιῶν, ἔφραξαν στόματα λεόντων, ἔσβεσαν δύναμιν πυρὸς, ἐνεδυναμώθησαν ἀπὸ ἀσθενείας, ἐγενήθησαν ἶσχυροὶ ἐν πολέμῳ, παρεμβολὰς ἕκλιναν ἀλλοτρίων. Κατηγωνίσω γὰρ, εὐλαβέστατε ἀδελφὲ, τοῦ ἀντικειμένου διαβόλου τὴν πονηρὰν βασιλείαν, ἐργασάμενος δικαιοσύνην ἐν τῇ βεβαιώσει τῆς πίστεως· ἧς χάριν τετευχὼς τῆς ἐπαγγελίας τοῦ Πνεύματος, ἐνέφραξας ὥσπερ λεόντων τὰ στόματα τῶν αἱρετικῶν, σβέσας αὐτῶν τὴν δύναμιν τῆς αἱρέσεως, ὥσπερ φλόγα πυρὸς τῇ ἐπιπνοίᾳ τῆς χάριτος. Ἐξ ἧς οὕτω δυναμωθεὶς κατεπάλαισας τὴν τῆς ἐκείνων διανοίας ἀσθένειαν, ἶσχυρὸς ἐν τῷ κατ` αὐτῶν πολέμῳ γενόμενος, καὶ τὰς ἀσυστάτους παρεμβολὰς τῶν κιβδήλων αὐτῶν δογμάτων ἱκανῶς κατακλίνας, νικητὴς προήχθης διὰ τοῦ οἶκείου γράμματος τῷ νικοποιῷ Σωτῆρι τῶν ὅλων Χριστῷ, ὃς διὰ τοῦτο τὴν ἱερατικὴν ἀξίαν ἐπὶ σοί διά τῆς Ἀποστολικῆς ἐκραταίωσεν αὐθεντίας· ἀλλὰ μὴ παύσῃ τὰς αἶνέσεις αὐτῷ ἐν τῷ λάρυγγι φέρων διὰ παντὸς, καὶ προσάγων αὐτῷ θυσίαν εὐάρεστον, τὴν λογικὴν λατρείαν. Οὕτω γὰρ καὶ τῆς ἄνω δόξης παραστάτης γενέσθαι καταξιωθήσῃ, καὶ μύστης τῶν οὐρανίων τοῦ Χριστοῦ δωρεῶν· τὰ δὲ συνοδικῶς ἡμῖν ἐνθάδε πραχθέντα πρὸς σύστασιν καὶ ἐκδίκησιν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ταυτὸν δὲ λέγειν, τῶν πατρικῶν, καὶ συνοδικῶν αὐτῆς ὅρων καὶ θεσπισμάτων, ἀρτίως ἐστείλαμεν, τῷ παρ` ἡμῶν προβληθέντι κανονικῶς τοποτηρητῇ Ἰωάννῃ τῷ ἀγαπητῷ ἡμῶν ἀδελφῷ καὶ ἐπισκόπῳ τῆς Φιλαδελφέων πόλεως. ᾯ καλῶς ποιεῖτε αὐτοί τε συντρέχοντες, καὶ πάντας τοὺς ὀρθοδόξους σὺν ὑμῖν διεγείροντες, εἶς ἐκπλήρωσιν τῶν εὐσεβῶς ἐπιτραπέντων αὐτῷ κεφαλαίων, εἶς σύστασιν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἔσεται γὰρ ὑμῖν ὑπὲρ τούτου πολὺς ὁ μισθὸς, ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν.
[Col. 0166B] Antonio episcopo Bacathorum Martinus servus servorum Dei, sanctae ejus catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae episcopus.
Decipi quidem et falli commune est propriumque humanae infirmitatis; at in melius commutari, solius opus est gratiae: quae erga eos qui secundum nos in omni sermone et opere digni sunt, perfecte bono Deo convenit, et sanctum eis optimae secundum eum conversationis spiritum firmiter praebet. Quod in vobis cum omni satisfactione evenisse, religiosissime frater, vestrae litterae significarunt, afferentes, per veram de Domino confessionem, bonam vestram bonique odoris fidem, quam in spiritu suscipientes, et secundum Deum ea delectati, sacerdotalis dignitatis unguentum ei retribuimus, ex auctoritate [Col. 0166C] apostolica signatum: vos semper hortantes, ut in verbo gratiae permaneatis, ut exemplo aliis esse studeatis, eorum excitetis studium, et vestro zelo ad meliorem mentem omnes convertatis, qui superinductam novitatem secuti, in Domino resurgunt, ut illi cum omnibus sanctis rectas vias suas, gressus rectos facientes pedibus suis, per piam Patrum doctrinam, et efficacem mandatorum observationem. Hujus enim rei gratia flecto genua mea ad Deum et Patrem, a quo omne datum optimum, et omne donum perfectum descendit (Jac. I) , ut det eis, secundum divitias gloriae suae, prompte conversis, confirmari per Spiritum ejus in interiori homine, ut rursus in eis habitet Christus per orthodoxam in eum fidem, utque sit unum ovile et unus pastor, is qui [Col. 0166D] super omnes est Deus ac Dominus noster Jesus Christus, medium parietem maceriae solvens, et colligens eos qui longe sunt et qui prope, per lapidem angularem, in unam et eamdem salutarem confessionem: quam una nobiscum ipsi quoque firmiter tenentes, omnino confirmabimini, positi in sorte sanctorum, ad ea bona quae sensum et cogitationem omnem excedunt, perfruenda. Quae vero synodaliter a nobis hic gesta sunt ad commendationem defensionemque Ecclesiae catholicae, id est, paternarum [Col. 0167A] et synodalium ejus definitionum ac decretorum, nuper misimus, canonice designato a nobis vicario, Joanni, dilecto fratri nostro et episcopo Philadelphensium civitatis: cui bene facitis consentientes, et omnes orthodoxos vobiscum excitantes, pro adimpletione eorum, qui pie ipsi commissi sunt, articulorum, in laudem Ecclesiae catholicae. Pro eo enim multa vobis merces in regno coelorum est reposita.
[Col. 0165B] Ἀντωνίῳ ἐπισκόπῳ Βακαθῶν, Μαρτῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ τῆς τῶν Ῥωμαίων ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ Ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐπίσκοπος.
Τὸ μὲν κλαπῆναι κοινὸν καὶ τῆς ἀνθρωπίνης ἴδιον ἀσθενείας, τὸ δὲ πρὸς τὸ κρεῖττον μεταβληθῆναι, μόνης τῆς χάριτος, τοὺς καθ` ὑμᾶς ἀξίους ἔν τε λόγῳ παντὶ καὶ ἔργῳ τῷ παναγάθῳ προσοικειούσης Θεῷ, καὶ τὸ πανάγιον αὐτοῖς ἀμεταθέτως παρεχομένης πνεῦμα τῆς ἀρίστης [Col. 0165D] Forte, καθ` αὐτὸν. HARDUINUS. κατ` αὐτῶν πολιτείας. Ὅπερ ἐν πᾶσι πληροφορίᾳ γεγονὸς εἶς ὑμᾶς, εὐλαβέστατε ἀδελφέ, τὸ ὑμέτερον κατεμήνυσε γράμμα, φέρον εὐωδιάζουσαν ὑμῶν διὰ τῆς ἀληθοῦς εἶς τὸν Κύριον ὁμολογίας, τὴν ἐνάρετον πίστιν· ἧς ἀντιλαβόμενοι πνευματικῶς, καὶ ἐπ` αὐτῇ κατὰ Θεὸν εὐφρανθέντες, ἀντεδώκαμεν αὐτῇ τῆς ἱερατικῆς ἀξίας τὸ μύρον ἐξ ἀποστολικῆς αὐθεντίας ἐσφραγισμένον· προτρεπόμενοι διηνεκῶς ὑμᾶς, προσμένειν τῷ λόγῳ τῆς χάριτος, εἶς τὸ, πᾶσαν παρεισενέγκασθαι σπουδὴν, τῷ καθ` ὐμᾶς ὑποδείγματι, καὶ πάντας εὐζηλώτως μεταποιῆσαι πρὸς τὴν κρείττονα γνώμην, ἐν Κυρίῳ διανισταμένους τοὺς ὀπίσω τῆς ἐπεισάκτου καινοτομίας ἀκολουθήσαντας, ἵνα κᾀκεῖνοι σὺν πᾶσι τοῖς ἁγίοις ὀρθοτομήσωσι τὰς ὁδοὺς αὐτῶν, τροχιὰς ὀρθὰς ποιησάμενοι τοῖς ποσὶν αὐτῶν, διά τε τῆς εὐσεβοῦς τῶν Πατρῶν διδασκαλίας, καὶ τῆς ἐνεργοῦς τῶν ἐντολῶν ἀκριβείας. Τούτου γὰρ χάριν κάμπτω τὰ γόνατά μου πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πάτερα ἐξ οὗ πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον καταβαίνει· ἵνα δῷ αὐτοῖς κατὰ τὸ πλοῦτος τῆς δόξης αὐτοῦ, προθύμως ἐπιστραφεῖσι κραταιωθῆναι διὰ τοῦ πνεύματος αὐτοῦ, εἶς τὸν ἔσω ἄνθρωπον κατοικῆσαι καὶ αὖθις τὸν Χριστὸν, διὰ τῆς εἶς αὐτὸν ὀρθοδόξου πίστεως, ἵνα γένηται μία ποίμνη καὶ εἷς ποιμὴν, αὐτὸς ὁ ἐπὶ πάντων Θεὀς Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, τὸ μεσότειχον τοῦ φραγμοῦ λύσας, καὶ συνάγων τοὺς μακρὰν καὶ τοὺς ἐγγὺς, εἶς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν, διὰ λίθον [Col. 0166D] Lege, ἐπιγωνώσεως vel ἐπιγωνιώδη. HARDUINUS. ἐπιγνώσεως, σωτήριον ὁμολογίαν. Ἥν τινα μεθ` ἡμῶν καὶ αὐτοὶ βεβαίως κατέχοντες, βεβαιωθήσεσθαι πάντως ἐν τῷ κλήρῳ τῶν ἁγίων καταπτόμενοι πρὸς ἀπόλαυσιν τῶν ὑπὲρ αἴσθησιν καὶ νοῦν ἀγαθῶν· τὰ δὲ συνοδικῶς ἡμῖν ἐνθάδε πραχθέντα πρὸς σύστασιν, καὶ ἐκδίκησιν τῆς καθολικὴς Ἐκκλησίας, ταυτὸν δὲ λέγειν, τῶν πατρικῶν, καὶ συνοδικῶν αὐτοῖς ὅρων καὶ θεσπισμάτων, ἀρτίως ἐστείλαμεν τῷ παρ` ἡμῶν προβληθέντι κανονικῶς τοποτηρητῇ Ἰωάννῃ τῷ ἀγαπητῷ ἡμῶν ἀδελφῷ καὶ ἐπισκόπῳ τῆς Φιλαδελφέων πόλεως, ᾧ καλῶς ποιεῖτε αὐτοί τε συντρέχοντες καὶ πάντας τοὺς ὀρθοδόξους σὺν ὑμῖν διεγείροντες εἶς ἐκπλήρωσιν τῶν εὐσεβῶς ἐπιτραπέντων αὐτῷ κεφαλαίων, εἶς σύστασιν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας. Ἔσεται γὰρ ὑμῖν ὑπὲρ τούτου πολὺς ὁ μισθὸς, ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν.
[Col. 0167B] Georgio archimandritae Martinus servus servorum Dei, sanctae ejus catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae episcopus.
Te spiritu vegeto ac vivido esse, dilectissime, significat virtutis tenor. Effers enim hujusmodi spiritualis roboris apertos characteres, in quibus insigne est atque eximium charitatis non fictae studium, quo ostendisti te non verbo, neque lingua, sed opere et veritate diligere, juxta mandatum Domini: qui per proprios monachos nobis eum conservastis qui a nostra apostolica cathedra missus est, Deo amabilissimum Stephanum episcopum civitatis Dorensium, pro quo mercedem a Domino habentes, satagite ad certamina pro pietate studiosius vos extendere, et virtutum reginam, sanctissimam nostram fidem omni [Col. 0167C] bono zelo defendere: ut eos qui ipsi praeter rationem adversantur, misericorditer convertas, vel non convertentes se redarguas: ut integrum catholicae Ecclesiae verbum conservantes, Christum, rectorem ejus ac sponsum habeatis, in thalamo coelestis regni vos gratia reficientem, cum ei, qui vos ad luctam et pugnam delegit, complaciti fueritis, in spiritualis certaminis ratione. Quae hic a nobis synodaliter acta sunt ad commendationem et defensionem Ecclesiae catholicae, id est, paternarum ac synodalium ejus definitionum et sanctionum, proxime misimus a nobis canonice delecto vicario, Joanni dilecto fratri nostro et episcopo Philadelphensium Ecclesiae: cui recte facitis tum consentientes, tum omnes orthodoxos vobiscum excitantes ad impletionem [Col. 0167D] eorum qui pie ipsi commissi sunt articulorum, in laudem Ecclesiae catholicae. Vobis enim pro eo multa merces in regno coelorum retribuetur.
[Col. 0168B] Γεωργίῳ Ἀρχιμανδρίτῃ, Μαρτῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ τῆς τῶν Ῥωμαίων ἁγίας αὐτοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐπίσκοπος.
Νεάζοντά σε τῷ πνεύματι γνωρίζει τῆς ἀρετῆς ὁ τόνος, ἠγαπημένε. Φέρεις γὰρ τῆς τοιαύτης πνευματικῆς ἶσχύος ἐναργεῖς τοὺς χαρακτῆρας, ὧν ἐπίσημός ἐστι καὶ ἐξαίρετος ὁ τῆς ἀγάπης ἀνυπόκριτος πόθος, δι` οὗ παρέστησας ὅτι οὐκ ἀγαπᾷς λόγῳ, οὔτε γλώσσῃ, ἀλλ` ἔργῳ καὶ ἀληθείᾳ κατὰ τὴν ἐντολὴν τοῦ Κυρίου· περισωσάμενος ἡμῖν διὰ τῶν οἶκείων μοναχῶν, τὸν ἐκ τῆς ἡμετέρας Ἀποστολικῆς καθέδρας αὐτόθι σταλέντα Στέφανον, τὸν θεοφιλέστατον ἐπίσκοπον τῆς τῶν Δωρητῶν πόλεως, ὑπὲρ οὗ μισθὸν ἔχοντες παρὰ Κυρίου, σπουδάσατε τοῖς ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶσι προθυμότερον ἐπεκτείνεσθαι, καὶ τὴν ἡγεμονίδα τῶν ἀρετῶν, λέγω δὴ τὴν ἁγιωτάτην ἡμῶν πίστιν, εὐζηλώτως διεκδικεῖν. Ὥστε τοὺς ἀντικαθισταμένους αὐτῇ παραλόγως, συμπαθῶς ἐπιστρέφειν, ἢ μὴ ἐπιστρέφοντας διελέγχειν. Ἵνα τὸν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἀλώβητον διασωσάμενοι λόγον, σχοίητε τὸν αὐτῆς ἁρμοστὴν καὶ νυμφίον Χριστὸν, τῷ θαλάμῳ τῆς αὐτοῦ κατ` οὐρανῶν βασιλείας ἐναναπαύοντα κατὰ χάριν ἡμᾶς ὡς αὐτῷ τῷ στρατολογήσαντι Χριστῷ, πρὸς πάλην καὶ μάχην τῶν ἐναντίων ἐπιδειξαμένους κατὰ λόγον πνευματικῆς ἀθλήσεως, τὸ διὰ πάντων εὐαρεστᾷν. Τὰ δὲ συνοδικῶς ἡμίν ἐνθάδε πραχθέντα πρὸς σύστασιν καὶ ἐκδίκησιν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ταυτὸν δὲ λέγειν, τῶν πατρικῶν καὶ συνοδικῶν αὐτῆς ὅρων καὶ θεσπισμάτων ἀρτίως ἐστείλαμεν, τῷ παρ` ἡμῶν προβληθέντι κανονικῶς τοποτηρητῇ Ἰωάννῃ τῷ ἀγαπητῷ ἡμῶν ἀδελφῷ καὶ ἐπισκόπῳ τῆς Φιλαδελφέων πόλεως· ᾧ καλῶς ποιεῖτε, αὐτοί τε συντρέχοντες, καὶ πάντας τοὺς ὀρθοδόξους σὺν ὑμῖν διεγείροντες, εἶς ἐκπλήρωσιν τῶν εὐσεβῶς ἐπιτραπέντων κεφαλαίων, εἶς σύστασιν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας. Ἔσεται γὰρ ὑμῖν ὑπὲρ τούτου πολὺς μισθὸς ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν.
[Col. 0169A] Pantaleoni Martinus servus servorum Dei, sanctae ejus Romanae catholicae Ecclesiae episcopus.
Semper quidem omnis hominum vita, propter condemnationem ortam e transgressione Adam primaevi patris, non in aliis omnino esse cognoscitur, quam in gemitibus et lacrymis; sed nunc praecipue, propter peccatorum abundantiam, et inflictionem vehementiorum propter ipsa correptionum et poenarum, quandoquidem errori et amentiae delicti, castigationis et emendationis medicinam Dei humanitas adjunxit. Quod charitas tua manifeste cognoscens, non debuit ita se gerere adversus eum qui ab apostolica sede missus esset, Stephanum Deo amabilem episcopum Dorensium civitatis, aut ejusmodi de eo [Col. 0169B] ad nos per propriam relationem transmittere, cum Salvatoris nostri mandatum id non facere jubeat, sed praecipiat invicem sincere diligere. Ecce enim illa diligenter expendentes, vana prorsus invenimus, nec ullis argumentis demonstrata; atque idcirco eum merito ex apostolica justificavimus auctoritate; iis autem qui contra eum scripserunt crimen dimisimus, canonis rigorem misericordia temperantes, et ad resipiscentiam ipsis sufficere existimantes fabulae revelationem. Nam aliud talium hominum peccatum ad remissionem sola indiget Salvatoris nostri bonitate. Scriptum est enim: Si peccaverit vir in virum, placari ei potest Deus: si autem in Dominum peccaverit vir, quis orabit pro eo (I Reg. II) ? Universam enim, quae istic est, catholicam Ecclesiam clauserunt, [Col. 0169C] quantum in ipsis est, qui vel fecerunt, vel consenserunt, ne memorato episcopo redderentur missa ad eum ab apostolica sede praecepta, quibus ejus vicarius constitutus est, ac jussus, propter temporis angustias, id est, propter pressuram irruentium in nos gentium, canonice instituere, ad supplementum ecclesiastici ordinis, episcopos et presbyteros et diaconos, quoad potestas nobis defuit ad promovendum patriarcham Jerosolymorum. Oportebat igitur eos qui se zelum habere profitentur hic zeli ardorem exhibere, ut Christianorum augeretur et exaltaretur cornu, incremento sive creatione sacerdotum. Oportuit passionem humanam vinci, propter salutarem Christi Dei passionem. Oportuit humanae contentioni anteferre catholicae Ecclesiae aedificationem, [Col. 0169D] nec violari apostolicam de eo jussionem. Dicit enim ad Samuel Deus: Non te abjecerunt, sed me, ne regnem super eos (I Reg. VI) . Ea enim fecerunt, quae nec haeretici unquam ausi sunt facere, abscondentes ea quae ad creationem et institutionem pertinebant, [Col. 0172A] ea vero tradentes quae ad depositionem. Quam igitur defensionem habebunt, cum jam propter eos non sint ibi episcopi et sacerdotes, qui jugiter altari insistant, et sacrificia atque oblationes pro populo ad salutem animarum offerant, quamvis cognoscant quod ultima hora sit, et scandalorum tempus immineat? Atque idcirco oportebat pluribus episcopis, et presbyteris, et diaconis, providenter Ecclesias Dei ubique increbrescere, quemadmodum navim, quae in pelago tempestate jactatur, pluribus gubernatoribus et nautis; hujus enim rei gratia et nos in aedificationem praecipue, et non in destructionem a Domino potestatem accepimus, ut populis fluctuantibus humane ac benigne opitulemur. Unde ob hanc potestatem mota apostolica sedes nihil praetermisit, [Col. 0172B] quo catholica istic Ecclesia per memoratum religiosum episcopum convenienter sacerdotale decus recuperaret, qui vero id prohibuerunt, sibi de eo imputabunt rationem: cujus causa lugens et contristatus ingredior, dies noctesque bonitatem Dei cum lacrymis obsecrans, ne haereditatem suam usque in finem repellat, sed ostium aperiat, quod illi concluserunt, ut rursum istic sacerdotii ejus, per supplementum episcoporum, splendor et ornamentum exoriatur, Ecclesiae oves cura pastorali servans, et a luporum insidiis vigilanti studio eripiens. De iis, qui non canonice istic electi sunt in patriarchia beatae memoriae Sophronii, eum canonem inviolabiliter decernimus custodiri, qui a sanctis apostolis et Patribus nostris constitutus est de iis qui in alia [Col. 0172C] civitate praeter sententiam scientamque pontificis, qui ei civitati praeest, vel eligunt, vel eliguntur, vel consentiunt, vel convocant (Lateran. conc. decret. 2) . Canones enim ecclesiasticos solvere non possumus, qui defensores et custodes canonum sumus, non transgressores, tametsi utramque sedem illi violarunt: hanc quidem apostolicam sedem, quod creationum praecepta non dederint, ut ante dictum est; sedem vero sancti Jacobi, quod Sophronium celare studuerint, [Col. 0171] Gr., ut deinde libere. Interpres legit λοιποί. HARDUINUS. ut caeteri libere, sicuti ipsi volunt, non sicut sanctus Spiritus jubet, electiones sibi arrogarent: tales propterea Ecclesiae canon castigat, non enim confusionis ac turbationis Deus est, sed ordinis et pacis (I Cor. XIV, 33) . Qui vero ante [Col. 0172D] ipsius patriarchiam, aut post dormitationem memorati Sophronii creati sunt, de iis scripsimus, propter temporis angustiam, quae sic creatis defensionis locum praebet, cum inde ecclesiastico canoni nullo modo praejudicetur, ut, cum libellum sincerae poenitentiae sive orthodoxae fidei dederint ei, qui nuper a nobis ad id istic delectus est, eos in proprio ordine confirmet, modo hi ex aliis peccatis non prohibeantur confirmari, quae a canone notata sint. Transmissas autem dogmaticas chartas, sive quae scripta sunt ab adversariis, damnamus una cum iis qui scripserunt, siquidem in propriae opinionis perversitate maneant, ut et omnes haereticos, cum omnibus impiis eorum scriptis: hortantes eos qui ubique orthodoxi [Col. 0173A] sunt, ut in Patrum doctrina, et iis quae synodaliter definita sunt, ac nuper a nobis hic per synodum confirmata ad commendationem defensionemque Ecclesiae catholicae, quae brevi nota omnibus faciemus, ea mittentes, firmiter, inviolabiliterque permaneant. Nam haec vos nobiscum pie servantes, Dominique fidem bono zelo asserentes, res vestras feliciter geretis, ac promissa coelesti haereditate tandem dignabimini.
[Col. 0170A] Πανταλέοντι, Μαρτῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ τῆς τῶν Ῥωμαίων ἁγίας αὐτοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐπίσκοπος.
Ἀεἶ μὲν πᾶς ὁ τῶν ἀνθρώπων βίος, διὰ τὴν ἐκ παραβάσεως τοῦ προπάτορος Ἀδὰμ καταδίκην, οὐκ ἐν ἑτέροις ὑπάρχων γνωρίζεται παντελῶς, εἶ μή ἐν στεναγμοῖς τε καὶ δάκρυσιν· ἐξαιρέτως δὲ νῦν διὰ τὴν πλημμύραν τῶν ἁμαρτημάτων, καὶ τὴν δι` αὐτὰ τῶν σφωδροτέρων ἐπαγωγὴν παιδευμάτων· ἐπειδὴ τῇ ἀνοίᾳ τοῦ παραπτώματος, τὴν ἶατρείαν ἡμῖν τοῦ σωφρονιστικοῦ παιδεύματος συνέζευξε φιλανθρώπως ὁ Κύριος. Ὅπερ καὶ ἡ σὴ ἀγάπη δι` ἀκριβείας γινώσκουσα, οὐκ ὤφειλεν οὕτως ἐνεχθῆναι πρὸς τὸν ἐκ τῆς Ἀποστολικῆς καθέδρας, αὐτόθι σταλέντα Στέφανον τὸν θεοφιλέστατον ἐπίσκοπον τῆς Δωρητῶν πόλεως, ἢ τοιαῦτα περὶ αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς ἀναγαγεῖν διὰ τῆς οἶκείας ἀναφορᾶς, τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐντολῆς μὴ τοῦτο πράττειν παρεγγυωμένης, ἀλλ` ἀγαπᾷν εἶλικρινῶς ἀλλήλους παρακελευομένης. Ἰδοὺ γὰρ σὺν ἀκριβείᾳ τὰ περὶ αὐτοῦ κατεξετάσαντες, ἕωλα παντάπασιν εὕραμεν ὄντα καὶ ἀναπόδεικτα. Διὰ τοῦτο μὲν, εἶκότως ἐξ Ἀποστολικῆς ἐδικαιώσαμεν αὐθεντίας, τοῖς δὲ κατ` αὐτοῦ γεγραφόσι, τὸ κρίμα παρεχωρήσαμεν, ἐλέῳ συγκεράσαντες τὴν τοῦ κανόνος ἀκρίβειαν, ἀρκετὸν αὐτοῖς ἡγησάμενοι πρὸς συναίσθησιν τὴν τοῦ δράματος ἀποκάλυψιν. Τὸ γὰρ ἕτερον τῶν τοιούτων πλημμέλημα, μόνης χρῄζει πρὸς ἄφεσιν τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀγαθότητος, γέγραπται γάρ· Ἐὰν ἁμάρτῃ ἀνὴρ εἶς ἄνδρα, καὶ προσεύξονται περὶ αὐτοῦ πρὸς Κύριον· καὶ ἐὰν τῷ Κυρίῳ ἁμάρτῃ, τίς προσεύξεται περὶ αὐτοῦ_ διότι πᾶσαν τὴν αὐτόθι καθολικὴν Ἐκκλησίαν, ὃ καὶ λέγων πενθῶ καὶ δακρύω, συνέκλεισαν, ὅσον τὸ ἐπ` αὐτοῖς, οἵτε δράσαντες, καὶ οἱ συνευδοκήσαντες, μὴ ἀποδοθῆναι τῷ εἶρημένῳ θεοφιλεστάτῳ ἐπισκόπῳ τὰ σταλέντα πρὸς αὐτὸν ἐκ τοῦ Ἀποστολικοῦ θρόνου πραικέπτα, δι` ὧν τοποτηρητὴν αὐτὸν κατέστησεν ἑαυτοῦ, προστάξας αὐτῷ, διὰ τὴν στένωσιν τοῦ καθ` ἡμᾶς καιροῦ, ταυτὸν δὲ λέγειν, τὴν συνοχὴν τῶν ἐπελθόντων ἡμῖν ἐθνῶν, ἵνα χειροτονήσῃ κανονικῶς αὐτόθι, πρὸς συμπλήρωσιν τῆς ἐκκλησιαστικῆς καταστάσεως, ἐπισκόπους, καὶ πρεσβυτέρους, καὶ διακόνους, ἐφ` ὅσον πραχθῆναι πατριάρχην Ἱεροσολύμων ἐξηπορήσαμεν. Ἔδει τοίνυν τοὺς ζῆλον ἔχειν ἐπαγγελλομένους, ἐνταῦθα τοῦ ζήλου παραστήσασθαι τὸ διάπυρον· ἵνα τῶν Χριστιανῶν αὐξηθῇ τὸ κέρας διὰ τῆς αὐξήσεως ἤτοι χειροτονίας τῶν ἱερέων. Ἔδει τὸ ἀνθρώπινον νικηθῆναι πάθος, διὰ τὸ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ σωτήριον πάθος. Ἔδει προκρῖναι τῆς ἀνθρωπίνης φιλονεικείας τὴν οἶκοδομὴν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, καὶ μὴ παραβαθῆναι τὴν ἀποστολικὴν περὶ τούτου παραγγελίαν. Λέγει γὰρ πρὸς τὸν Σαμουὴλ ὁ Θεὸς. Οὐχί σε ἐξουδενώκασι τοῦ μὴ βασιλεύειν ἐπ` αὐτῶν. Ἐποίησαν γὰρ ὅπερ οὔτε αἱρετικοὶ ποιῆσαί ποτε τετολμήκασιν, ἀποκρυψάμενοι μὲν τὰ τῆς τελειώσεως, ἐγχειρήσαντες δὲ μόνον αὐτῷ τὰ τῆς καθαιρέσεως. Ποίαν οὖν ἕξουσιν ἀπολογίαν, οὐκ ὄντων ἔτι δι` αὐτοὺς ἐπισκόπων ἐκεῖσε καὶ ἱερέων ἐνδελεχῶς τῷ θυσιαστηρίῳ παρεδρευόντων, καὶ τὰς ὑπὲρ τοῦ λαοῦ τῷ Θεῷ προσαγόντων θυσίας καὶ ἀναφορὰς εἶς περιποίησιν τῶν ψυχῶν_ καίτοι γινώσκοντες ἀσφαλῶς, ὅτι ἐσχάτη ὥρα ἐστὶ, καὶ ὁ τῶν σκανδάλων καιρὸς ἐνέστηκε. Καὶ ἐχρὴν διὰ τοῦτο προνοητικῶς πλείοσιν ἶπισκόποις, καὶ πρεσβυτέροις, καὶ διακόνοις, τὰς Ἐκκλησίας τοῦ Θεοῦ πανταχοῦ καταπυκνωθῆναι, καθάπερ καὶ ναῦν ἐν χειμῶνι καὶ πελάγει κλυδωνιζομένην πλείοσι κυβερνήταις καὶ ναύταις. Τούτου γὰρ χάριν καὶ ἡμεῖς εἶς οἶκοδομὴν προηγουμένως, ἀλλ` οὐκ εἶς καθαίρεσιν, παρὰ τοῦ Κυρίου τὴν ἐξουσίαν ἐλάβομεν, ἵνα φιλανθρώπως ἐπικουρήσωμεν τοῖς χειμαζομένοις λαοῖς. Ὅθεν ὑπὸ ταύτης τῆς ἐξουσίας ὁ καθ` ἡμᾶς ἀποστολικὸς ὁρμηθεὶς θρόνος παρέλειψε μὲν οὐδὲν, εἶς τὸ πρεπόντως ἀπολαβεῖν τὸν ἱερατικὸν αὐτῆς κόσμον διὰ τοῦ ῥηθέντος εὐλαβοῦς ἐπισκόπου τὴν αὐτόθι καθολικὴν Ἐκκλησίαν· οἱ δὲ τοῦτο γενέσθαι κωλύσαντες, ἑαυτοῖς τὸν περὶ τούτου καταλογίσονται λόγον. Οὗ χάριν πενθῶν καὶ σκυθρωπάζων πορεύομαι, παρακαλῶν τὴν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ, μετὰ δακρύων νυκτὸς καὶ ἡμέρας, μὴ εἶς τέλος ἀπώσασθαι τὴν ἑαυτοῦ κληρονομίαν, ἀλλ` ἀνοῖξαι τὴν θύραν, ἣν ἐκεῖνοι συνέκλεισαν, ἵνα πάλιν αὐτόθι τῆς ἱερωσύνης αὐτοῦ διὰ τῆς συμπληρώσεως τῶν ἐπισκόπων ἀνατείλῃ ὁ κοσμός· τὰ πρόβατα τῆς Ἐκκλησίας ποιμαντικῶς περιποιούμενος, καὶ τῆς ἐπιβουλῆς τῶν λύκων ἀγρύπνῳ σπουδῇ συντόνως λυτρούμενος. Περὶ μέντοι τῶν ἀκανονίστως αὐτόθι χειροτονηθέντων ἐπὶ τῆς πατριαρχίας τοῦ ἐν μακαρίᾳ τῇ μνήμῃ Σωφρονίου, τὸν ἐπὶ τῶν χειροτονούντων ἢ χειροτονουμένων, καὶ συναινούντων, ἢ συγκαλούντων ἐν ἑτέρᾳ πόλει παρὰ γνώμην καὶ εἴδησιν τοῦ ἐν τῇ πόλει προεστῶτος ἀρχιερέως κείμενον κανόνα τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις καὶ Πατράσιν ἡμῶν, ἀπαραβάτως ὁρίζομεν φυλαχθῆναι. Κανόνας γὰρ ἐκκλησιαστικοὺς οὐ δυνάμεθα λύειν, ἐκδίκηται καὶ φύλακες, ἀλλ` οὐ παραβάται τῶν κανόνων ὑπάρχοντες· εἶ καὶ ἀμφοτέρους ἐκεῖνοι τοὺς θρόνους παρέβησαν, τόν τε καθ` ἡμᾶς ἀποστολικὸν θρόνον, διὰ τὸ μὴ δοῦναι τὰ πραικέπτα τῆς χειροτονίας, ὡς εἴρηται, καὶ τὸν τοῦ ἁγίου Ἰακώβου θρόνον διὰ τοῦ λαθεῖν τὸν ἐν ἁγίοις Σωφρόνιον, ἵνα λοιπὸν αὐτονόμως, ὡς αὐτοὶ θέλουσιν, ἀλλ` οὐ καθὼς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρακελεύεται, τὰς χειροτονίας ἑαυτοῖς σφετερίζωνται. Διὸ τοὺς τοιούτους ὁ κανὼν σωφρονίζει τῆς Ἐκκλησίας· οὐ γάρ ἐστιν ἀκαταστασίας ὁ Θεὸς, ἀλλὰ τάξεως καὶ εἶρήνης. Τοὺς μέντοι πρὸ τῆς πατριαρχείας, ἢ μετὰ τὴν κοίμησιν τοῦ ῥηθέντος ἐν ἁγίοις Σωφρονίου χειροτονηθέντας, ἐπεγράψαμεν, καὶ τωῦτο διὰ τὴν τοῦ καιροῦ στενοχωρίαν, τόπον ἀπολογίας τοῖς οὕτω χειροτονηθεῖσι παρεχομένην, οὐδαμῶς ἐνθεῦθεν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ προκριματιζομένου κανόνος· ἵνα λίβελλον εἶλικρινοῦς μετανοίας, ἤγουν ὀρθοδόξου πίστεως ἐπιδιδοῦντας τῷ ἐπὶ τούτῳ παρ` ἡμῶν ἀρτίως αὐτόθι προχειρισθέντι, κυρώσῃ τούτους ἐν τῇ ἶδίᾳ τάξει βεβαιουμένους, εἶ μέντοι μὴ ἐξ ἑτέρων καὶ οὗτοι κωλύονται κυρωθῆναι παραπτωμάτων, ἅπερ τῷ κανόνι σεσημειωμένα καθέστηκε. Περὶ δὲ τῶν στάλέντων δογματικῶν χαρτῶν, ἤτοι συγγραφέντων παρὰ τῶν δὶ` ἐναντίας, κατακρίνομεν αὐτὰ, καὶ τοὺς γεγραπηγρ_ότας, τῇ ἶδίᾳ μέντοι κακοδοξίᾳ προσμένοντας, ὥσπερ καὶ πάντας τοὺς αἱρετικοὺς, μετὰ πάντων τῶν ἀσεβῶν αὐτῶν συγγραμμάτων προτρέποντες πανταχοῦ πάντας τοὺς ὀρθοδόξους τοῖς πατρικῶς καὶ συνοδικῶς ὁρισθεῖσι, καὶ παρ` ἠμῶν ἀρτίως ἐνταῦθα διὰ συνόδου βεβαιωθεῖσιν, εἶς σύστασιν καὶ ἐκδίκησιν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἂ καὶ ἐν τάχει πᾶσι γνωρίσωμεν, ἐκπέμποντες αὐτὰ, βεβαίως καὶ ἀπαραβατως ἐμμένειν. Ταῦτα γὰρ σὺν ἠμῖν καὶ ἡμεῖς εὐσεβῶς φυλάττοντες, εὐπράξετε, τὴν τοῦ Κυρίου πίστιν, εὐζηλώτως διεκδικοῦντες καὶ τῶν κατ` ἐπαγγελίαν ἀποδοχῶν ἀξιούμενοι.
[Col. 0173B] Petro illustri Martinus servus servorum Dei, sanctae ejus catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae episcopus.
Cum in timore Domini et charitatis dilectione vestram Christi amantem nobilitatem irreprehensibiliter ambulare a multis fide dignis personis didicissemus, merito ex toto corde ipsum Dominum ac Deum nostrum Jesum Christum glorificavimus; nihil enim aeque ad eum collaudandum omnes commovere solet, quam integra vita virtutibus praefulgens: e quibus in imagine pertransiens homo similitudinem Conditoris sui exhibet, se ab irrationali separans: quandoquidem hanc nobis transgressio superinduxit, illam vero dilapsam in nobis rursum gratia reformavit, observatione mandatorum hominem secundum [Col. 0173C] Deum formans, et eum efficiens sancti Spiritus templum: quod te, sordidarum depositione passionum, sapienter te ipsum constituisti, dilecte, ac merito ea sola cogitas, quae sunt Jesu Christi, ad perfectam salutem festinans, quam tibi ardenter desideranti nos quoque conciliantes hortamur, ut intentiore studio vires tuas conferas Dei amantissimo episcopo Philadelphensium civitatis, quoniam eum vice nostra Deo juvante fungi canonice jussimus, ut catholicas in illis partibus Ecclesias decenter ordinet, in iis omnibus episcopos, et presbyteros, et diaconos creans, permissa ei a Domino per nos minimos, sive per auctoritatem sancti et principis apostolorum Petri, spirituali potestate; ne viduati in tam multis temporibus, talique afflictionis pressura, [Col. 0173D] populi in terram squalidam et infrugiferam vertantur, sed ut magis augeantur ac splendescant, instantia diligentiaque sacerdotum, qui ut constituantur, adjuvans vestra Christi amans claritudo per praefatum dilectum nostrum coepiscopum, propriae matris, nempe catholicae Ecclesiae viscera reficiet, ad salutem ejus filiorum suum Domino studium ipsis operibus exhibens, a quo juste in illo tribunali audies coram coelestibus angelis et omni sanctorum choro: Euge, serve bone, super pauca fuisti fidelis, super multa [Col. 0176A] te constituam; intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) .
[Col. 0174B] Πέτρῳ ἶλλυστρίῳ Μαρτῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ, τῆς τῶν Ῥωμαίων ἁγίας αὐτοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐπίσκοπος.
Ἐν φόβῳ Κυρίου καὶ τῇ ἀγάπῃ τῆς χάριτος περιπατοῦσαν ἀμέμπτως τὴν φιλόχριστον ὑμῶν λαμπρότητα, διὰ πλειόνων καὶ ἀξιοπίστων μεμαθηκότες προσώπων, εἶκότως ἐξ ὄλης καρδίας αὐτὸν τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐδοξάσαμεν. Οὐδὲν γὰρ οὕτως πρὸς δοξολογίαν αὐτοῦ συγκινεῖν εἴωθεν ἅπαντας, ὡς βίος ἀμόλυντος ταῖς ἀρεταῖς φαιδρύνομενος. Ἐξ ὧν ἐν εἶκόνι διαπορευόμενος τοῦ Κτίσαντος αὐτὸν ὁ ἄνθρωπος ἀποδείκνυται, τῆς ἀλόγου καθάπαξ διαχωριζόμενος ὁμοιότητος, ἐπειδὴ ταύτην μὲν ἡμῖν ἡ παράβασις παρεισήγαγεν, ἐκείνην διαῤῥυεῖσαν ἐν ἡμῖν ἀνεζωγράφησε πάλιν ἡ χάρις, τῆ τηρήσει τῶν ἐντολῶν, κατὰ Θεὸν μορφοῦσα τὸν ἄνθρωπον, καὶ ναὸν αὐτὸν ἀπεργαζομένη τοῦ Πνεύματος· ὅπερ τῇ τῶν ῥηπαινόντων ἀποβολῇ παθῶν ἐμφρόνως ἑαυτὸν καταστησάμενος, εὐλογημένε, μόνα μεριμνᾷς εἶκότως, τὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, πρὸς τελειοτάτην ἐπειγόμενος σωτηρίαν, ἥν τινα διαπύρως ποθοῦντί σοι, καὶ ἡμεῖς προξενοῦντες προτρεπόμεθα συντονωτέρᾳ σπουδῇ, τὴν ἑαυτοῦ συνεισενέγκασθαι δύναμιν, τῷ θεοφιλεστάτῳ ἐπισκόπῳ τῆς Φιλαδελφέων πόλεως· ἐπειδὴ τοῦτον ἀναπληρῶσαι σὺν Θεῶ τὸν ἡμέτερον τόπον αὐτόθι κανονικῶς προσετάξαμεν, ἵνα τὰς ἐν τοῖς μέρεσιν ἐκείνοις καθολικὰς Ἐκκλησίας κοσμήσῃ πρεπόντως, ἐν πάσαις αὐταῖς χειροτονῶν ἐπισκόπους, καὶ πρεσβυτέρους, καὶ διακόνους ἐκ τῆς ἐνδοθείσης αὐτῷ παρὰ Κυρίου δι` ἡμῶν τῶν ἐλαχίστων, ἤτοι τῆς αὐθεντίας τοῦ ἁγίου καὶ κορυφαίου τῶν Ἀποστόλων Πέτρου πνευματικῆς ἐξουσίας· ἵνα μὴ διὰ τοῦ χηρεύειν ἐν τοσούτοις χρόνοις καὶ τοιαύτῃ συνοχῇ θλίψεως, οἱ πιστοὶ λαοὶ χερσωθῶσιν, αὐξηθῶσι δὲ μᾶλλον ἐν Κυρίῳ, καὶ λαμπρυνθῶσι διὰ τῆς ἐπιστασίας καὶ ἐπιμελείας τῶν ἱερέων, οὓς τελειωθῆναι συντρέχουσα καὶ ἡ φιλόχριστος ὑμῶν λαμπρότης διὰ τοῦ ῥηθέντος ἀγαπητοῦ ἡμῶν συνεπισκοποῦ τῆς οἶκείας μητρὸς, ἤτοι τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἀναπαύσεις τὰ σπλάγχνα πρὸς περιποίησιν τῶν τέκνων αὐτῆς, τὴν ἑαυτῆς σπουδὴν τῷ Κυρίῳ δι` αὐτῶν τῶν ἔργων ἐπιδειξάμενος, παρ` οὗ δικαίως ἀκούσῃ ἐπὶ τοῦ βήματος αὐτοῦ, ἔμπροσθεν τῶν οὐρανίων ἀγγέλων, καὶ τοῦ χοροῦ πάντων τῶν ἁγίων· Εὖγε, δοῦλε ἀγαθὲ καὶ πιστὲ, ἐπὶ ὀλίγα ᾗς πιστὸς, ἐπὶ πολλῶν σε καταστήσω· εἴσελθε εἶς τὴν χαρὰν τοῦ Κυρίου σου.
[Col. 0176A] Dilectis fratribus, qui sanctae Christi Dei nostri civitati, nempe Hierosolymitanae sedi sacerdotaliter subsunt, orthodoxis episcopis, presbyteris, diaconis, praefectis monasteriorum, monachis, ascetis, populis [Col. 0176B] Christum diligentibus: similiter iis qui censentur sub Antiochena sede, Martinus servus servorum Dei, et sanctae ejus catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae episcopus.
Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo in Spiritu sancto, qui per virtutes habitat in cordibus vestris. Gratias ago Deo meo in omni memoria vestri semper in cunctis orationibus meis pro omnibus vobis cum gaudio deprecationem faciens super communicatione vestra in Evangelio Christi, ut charitate magis abundetis in scientia et omni sensu, ut probetis potiora, ut sitis sinceri et sine offensa in diem Christi, repleti fructu justitiae in gloriam et laudem ejus (Philipp. I) . Scire enim vos volo, fratres, de furibus, qui temporibus nostris insurrexerunt contra orthodoxam fidem, [Col. 0176C] nempe Theodoro, qui fuit episcopus Pharan, et Cyro qui Alexandriae, et Sergio qui Constantinopolis, et ejus successoribus Pyrrho et Paulo: quod hi per propriam haeresim valde moliti sunt perfodere, et thesauros sive dogmata Ecclesiae catholicae expilare. Nos vero, id est, hujus apostolicae sedis pontifices, ad custodiam domus pervigiles, juxta praeceptum Domini, non permisimus eos hanc effodere, vel fidei surripere thesaurum, sed ipsos catenis impiae eorum et adulterinae doctrinae constringentes, accurata demonstratione et examinatione eorum quae ab ipsis contra integritatem Christianae fidei scripta sunt, tum ipsos, tum ea quae impie docuerunt, igne canonicae sententiae veluti mala zizania exurentes, synodaliter condemnavimus, ubique [Col. 0176D] omnibus eorum haeresim publicantes, ut, cum omnes ex iis quae a nobis nuper gesta sunt, eam contrariam et adversariam Paternis ac synodalibus Ecclesiae catholicae definitionibus esse cognoverint, et orthodoxi, simili nobis modo, zelo Dei contra praedictos haereticos moveantur, eosque et ipsorum haeresim damnent, omniaque pro ea ab iis impie acta et scripta, una cum ipsorum suggestione contra fidem facta, nempe expositione Heraclii imperatoris, et formula ejus qui nunc serene imperat, atque omnibus qui similia ipsis senserunt, aut sentiunt, sensurive sunt, et usque in finem in ejusmodi haeresi permanent, nec poenitent; sed unam dementer aut nullam omnino divinitatis atque humanitatis Christi docent voluntatem et operationem, ut et naturam [Col. 0177A] ex toto, nam ex eadem voluntate atque operatione, eadem inducitur substantia, juxta sanctorum et orthodoxorum doctrinam Patrum. Quorum nos disciplinam inviolabiliter custodientes ac defendentes, eos omnes qui contraria ipsis sentiunt, damnavimus ac damnamus: atque idcirco praedictos damnavimus viros, ut pote qui ex iis quae docuerunt declarati sunt aliter quam illi sentire, nec se usque adhuc correxerunt, aut corrigi volunt. Quidam enim ipsorum in haeresi vitam finierunt, alii per suam haeresim etiam nunc vitam admodum perturbant: quamvis multis ac multorum religiosorum sacerdotum, in diversis commorantium locis, non utique solum nostris, sive hujus catholicae sedis pontificum exhortationibus et obtestationibus admoniti, ut a [Col. 0177B] propria haeresi declinent, et ad Dominum per orthodoxam fidem accurrant; nec voluerunt intelligere ut bene agerent, sed in proposito suo obstinate perseverarunt, et noluerunt converti ad Dominum. Unde eos, veluti lapides scandali et petram offensionis e via disjecimus, omnibusque diligentibus Dominum semitam munivimus sincerae in ipsum confessionis ex sanctorum Patrum et universalium quinque conciliorum doctrina, ut nobiscum juxta sanctissimam illorum traditionem teneant ac praedicent duas ejusdem et unius Christi Dei nostri naturas secundum hypostasim unitas inconfuse, ac duas naturales voluntates, duasque naturales operationes, divinam et humanam, increatam et creatam, connaturaliter unitas ad demonstrationem [Col. 0177C] perfectam, quod Deus natura perfectus, et homo natura perfectus, absque solo peccato, idem vere existit. Quapropter hortamur dilectionem vestram, ut ita nobiscum semper credatis ac teneatis, devitantes omnem haeresim, quae contra catholicam Ecclesiam et prius et nunc exorta est, insanosque haeresum auctores, quorum exemplo, una cum vetere et novum, quique temporibus nostrisa vera doctrina aberravit, Macedonium haereticum, quem contra canones sibi finxerunt falsum Antiochiae episcopum praedicti haeretici, quemadmodum et Petrum Alexandriae tumultuarie creaverunt. Hos enim sibi consentientes nacti, concurrentesque in propriae haereseos exitium, et similiter ipsis expositionem novae doctrinae formulamque superinductitiam accipientes, [Col. 0177D] mercedem injustam hujusmodi eorum impiae consensionis ac vanitatis, fictam sacerdotii ipsis imposuerunt appe lationem; non ab ullo legitimo suffragio aut ecclesiastica successione ad hoc inducti, sed a prava et haeretica excogitatione, ut per plures et ascriptitias personas, ut quidem putant, constituant inconsistentem suam et damnatam haeresim, Dei vero catholicam et apostolicam Ecclesiam vastent, quam nos aedificare properantes in Spiritu sancto, ad majorem ejus stabilitatem convenienter studuimus in praesenti praecipere, secundum potestatem nobis a Domino in gratia datam per sanctum Petrum apostolorum principem, Joanni dilecto fratri nostro, episcopo Philadelphensium civitatis, ut locum nostrum in omnibus ecclesiasticis articulis in [Col. 0180A] partibus Orientis suppleat, et creet in omnibus civitatibus, quae Antiochenae sedi, quaeque Jerosolymitanae sacerdotaliter subsunt, episcopos, et presbyteros, et diaconos, ne, sicut dicit propheta, deficiant a comestione oves, eo quod non sint boves in praesepibus (Habac. III, juxta LXX) , id est, fideles et orthodoxi populi, quod catholicae Ecclesiae episcopos non habeant, qui spiritualem ipsis cibum excolant et praebeant, per aptam rerum convenientium doctrinam atque institutionem, nuncque maxime, cum omnia nos misera deprehenderunt, et in novissima tempora conclusi sumus, in quibus multa in nos irruunt scandala, ut percellantur, si fieri potest, etiam electi, juxta verissimas Domini praedicationes (Matth. XXIV) . Quamobrem, dilectissimi, ampliori et diligentiori [Col. 0180B] cura rationabiles oves per sacerdotale officium munire debemus: quoniam adversarius noster diabolus, sicut leo rugiens circuit quaerens quem devoret; cui resistite fortiter in fide permanentes (I Petr. V) ; propter quod succincti lumbos vestros, perfecte sobrii, in gratiam, quae vobis offertur, sperate, in susceptione nostrae apostolicae de hoc obsecrationis et exhortationis, ut, tanquam obedientiae filii, unanimiter omnes sacro divinoque studio adjuvetis propositum apostolica auctoritate vicarium nostrum, nempe dilectum episcopum Philadelphensium, ut omnimodis perficiatis opus ministerii hujus ad salutem animarum vestrarum: non configurati inobedientibus aut contradicentibus veritati per inconsistentem ipsorum haeresim, sed secundum eum qui [Col. 0180C] vocavit vos, sanctum, et ipsi sancti in omni conversatione sitis, per obedientiam et gratiam in eodem verbo fidei. Ecce enim ipsi quae a nobis synodaliter gesta sunt misimus, permittentes ut ea vobis omnibus manifestet, et nota faciat quae a nobis ibi confirmata sunt pia praeconia sanctionesque praefatorum sanctorum Patrum, et probatarum universalium quinque synodorum, atque ut nobiscum hortetur vos omnes pios atque orthodoxos, ut quemadmodum ex ipsis accepistis Dominum ac Deum nostrum Jesum Christum, sic in ipsum credatis, et in ipso ambuletis. Humiliamini igitur sub potenti manu Dei, et salutifera nostra de hoc accipite monita, ut exaltet vos in tempore divinissimae ipsius revelationis (I Petr. II) , in qua multa erit superque omnem cogitationem merces iis [Col. 0180D] qui ejus fidem et mandatum usque in finem impraevaricabiliter servaverint. Deus autem omnis gratiae, qui vocavit vos ad aeternam ipsius gloriam proficientes in omnibus bonis, et ascensionem virtutum in ipsum semper facientes, perficiat, stabiliat, confirmet ac fundet in ipsius metu et cognitione veritatis. Ipsi imperium et gloria cum Patre et sancto Spiritu in saecula saeculorum. Amen (Ibid.) .
[Col. 0175A] Τοῖς ὑπὸ τὴν ἀγίαν Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν πόλιν, ἤγουν ὑπὸ τὸν τῶν Ἱεροσολύμων θρόνον ἶερατικῶς τελοῦσιν ἀγαπητοῖς ἡμῶν ἀδελφοῖς, ὀρθοδόξοις ἐπισκόποις, πρεσβυτέροις, διακόνοις, ἡγουμένοις μοναστηρίων, μονάζουσιν, ἀσκηταῖς, καὶ φιλοχρίστοις λαοῖς, ὁμοίως δὲ καὶ πρὸς τοὺς ύπὸ τὸν Ἀντιοχείας τελοῦντας θρόνον, Ματρῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ, τῆς τῶν Ῥωμαίων ἁγίας αὐτοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐπίσκοπος.
Χάρις ὑμῖν καὶ εἶρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν, καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐν ἁγίῳ Πνεύματι τῷ ἐνοικοῦντι διὰ τῶν ἀρετῶν ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν. Εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ μου ἐπὶ πάσῃ τῇ μνείᾳ ὑμῶν πάντοτε ἐν πάσῃ δεήσει μοῦ ὑπὲρ πάντων ὑμῶν μετὰ χαρᾶς τὴν δέησίν μου ποιούμενος ἐπὶ τῇ κοινωνίᾳ ὑμῖν εἶς τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, ἵνα τῇ ἀγάπῃ ἕτι μᾶλλον, καὶ μᾶλλον περισσεύητε ἐν ἐπιγνώσει καὶ πάση αἶσθήσει εἶς τὸ δοκιμάζειν ὑμᾶς τὰ διαφέροντα, ἴνα ἦτε εἶλικρινεῖς καὶ ἀπρόσκοποι εἶς ἡμέραν Χριστοῦ πεπληρωμένοι καρπῶν δικαιοσύνης, εἶς δόξαν καὶ ἔπαινον αὐτοῦ. Γινώσκειν γὰρ ὐμᾶς θέλομεν, ἀδελφοὶ, τοῦτο ἀκριβῶς ἐπισταμένους ὑπὲρ τῶν νυνὶ, τουτέστιν, ἐπὶ τῶν καθ` ἡμᾶς χρόνων ἐπαναστάντων κλεπτῶν κατὰ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, φαμὲν δὴ Θεοδώρου τοῦ γενομένου ἐπισκόπου τῆς Φαρὰν, καὶ Κύρου τοῦ Ἀλεξανδρείας, καὶ Σεργίου τοῦ Κωνσταντινουπόλεως, καὶ τῶν αὐτοῦ διαδόχων Πύῤῥου καὶ Παύλου· ὠς οὖτοι πλεῖστον ἐμηχανήσαντο διὰ τῆς οἶκείας αἱρέσεως διορύξαι καὶ ἀποσυλῆσαι τὰ κειμήλια, ἤγουν τὰ δόγματα τῆς καθολικῇς Ἐκκλησίας· ἀλλ` ἡμεῖς γε, τουτέστιν οἱ τοῦ καθ` ἡμᾶς Ἀποστολικοῦ θρόνου ἀρχιερεῖς, διαγρηγοροῦντες πρὸς φυλακὴν τῆς οἶκίας κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου διάταξιν, οὐκ εἶάσαμεν αὐτοὺς διορύξαι ταύτην ἢ τὸν θησαυρὸν ἀποσυλῆσαι τῆς πίστεως. Ἀλλὰ σειραῖς τῶν ἀσεβῶν αὐτῶν καὶ κιβδήλων δογμάτων τούτους συνδήσαντες, ἐξ ἀκριβοῦς ἀποδείξεώς τε καὶ ἐξετάσεως τῶν παρ` αὐτῶν γεγραμμένων, κατὰ τῆς ἀμωμήτου ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πίστεως, ὥσπερ ζιζάνια πονηρὰ τῷ πυρὶ τῆς κανονικῆς ἀποφάσεως, αὐτούς τε καὶ τὰ παρ` αὐτῶν ἀσεβῶς δογματισθέντα καταφλέξαντες, συνοδικῶς κατεκρίναμεν, πανταχοῦ τοῖς πᾶσι τὴν ἐκείνων δημοσιεύσαντες αἴρεσιν· ἵνα ταύτην ἀκριβῶς πάντες γινώσκοντες ἐκ τῶν παρ` ἡμῖν ἀρτίως πραχθέντων, ἐναντίαν ὑπάρχουσαν, καὶ ἀντίπαλον τοῖς πατρικοῖς καὶ συνοδικοῖς ὄροις τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, πάντες ὁμοτρόπως ἡμῖν οἱ εὐσεβεῖς καὶ ὀρθόδοξοι ζήλῳ Θεοῦ κατὰ τῶν εἶρημένων αἶρετικῶν κινηθέντες, τούτους τε καὶ τὴν τοὺτων αἵρεσιν, κατακρίνωσι, καὶ πάντα τὰ ὑπὲρ ταύτης πραχθέντα τε καὶ γραφέντα δυσσεβῶς παρ` αὐτῶν, μετὰ καὶ τῶν ἐξ εἶσηγήσεως αὐτῶν, γεγενημένων κατὰ τῆς πίστεως, φαμὲν δὴ τῆς ἐκθέσεως Ἠρακλείου τοῦ βασιλέως, και τοῦ τύπου τοῦ νυνὶ γαληνῶς βασιλευοντος, καὶ πάντων ἁπλῶς τῶν τὰ ὅμοια αὐτῶν φρονησάντων, ἢ φρονούντων ἢ φρονεῖν μελλόντων, καὶ μέχρι τέλους τῇ τοιαύτῃ προσμενόντων αἱρέσει, καὶ μὴ μετανοούντων, ἀλλὰ μίαν ἀφρόνως, ἣ μηδεμίαν ὅλως τῆς θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ δογματιζόντων θέλησιν καὶ ἐνέργειαν, ὥσπερ οὖν καὶ φύσιν ἐξάπαντος, τῷ γὰρ ταὐτῳ τῆς θελήσεως, καὶ τῆς ἐνεργείας, τὸ ταυτὸν εἶσάγεται τῆς οὐσίας κατὰ τὴν τῶν ἁγὶων καὶ ὀρθοδόξων Πατρῶν διδασκαλίαν, ὧν τὰ δόγματα φυλάττοντες ἀπαραβάτως καὶ διεκδικοῦντες ἡμεῖς, πάντας τοὺς τἀναντία φρονοῦντας αὐτοῖς κατεκρίναμέν τε καὶ κατακρίνομεν. Οὗ χάριν καὶ τοὺς εἶρημένους κατεδικάσαμεν ἄνδρας, ὡς ἀντίφρονας αὐτοῖς δι` ὧν ἐδογμάτισαν ἀποδεδειγμένους, καὶ μὴ διορθωσαμένους ἄχρι τοῦ νῦν, ἢ διορθωθῆναι θέλοντας. Οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν τῇ αἱρέσει, τὸν βίον κατέλυσαν, οἶ δὲ διὰ τῆς αἱρέσεως αὐτῶν, ἔτι καὶ νῦν τὸν βίον ἱκανῶς ἐκταράσσουσι· καί τοι πολλαῖς καὶ ἐκ πολλῶν εὐλαβῶν ἱερέων τῶν ἐν διαφόροις παροικούντων τόποις, οὐ γὰρ δὴ μόνον ἡμῶν, ἤγουν τῶν τῆς καθ` ἡμᾶς καθολικῆς καθέδρας ἀρχιερέων παραινέσεσί τε καὶ διαμαρτυρίαις ὑπομνησθέντες, ἐκκλῖναι τῆς οἶκείας αἱρέσεως, καὶ προσδραμεῖν τῷ Κυρίῳ διὰ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, καὶ οὐκ ἠβουλήθησαν συνιέναι, τοῦ ἀγαθῦναι, ἀλλ` ἐκραταιώθησαν ἐν τῇ προαιρέσει αὐτων, καὶ οὐκ ἠθέλησαν τοῦ ἐπιστρέψαι πρὸς Κύριον. Ὅθεν ἡμεῖς καθάπερ λίθους σκανδάλου καὶ πέτραν προσκόμματος, τούτους ἐκ τῆς ὁδοῦ διαῤῥίψαντες, ὡδοποιήσαμεν πᾶσι τοῖς ἀγαπῶσι τὸν Κύριον τὴν τρίβον τῆς εἶς αὐτὸν εἶλικρινοῦς ὁμολογίας, διὰ τῆς τῶν ἁγίων Πατρῶν, καὶ τῶν ἐγκρίτων καὶ οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων διδασκαλίας· ὥστε σὺν ἡμῖν πρεσβεύειν, κατὰ τὴν αὐτῶν ὁσιωτάτην παράδοσιν, δύο τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν τὰς φύσεις καθ` ὑπόστασιν ἡνωμένας ἀσυγχύτως καὶ ἀδιαιρέτως, καὶ δύο τὰς φυσικὰς θελήσεις, καὶ δύο τὰς φυσικὰς ἐνεργείας, θείαν καὶ ἀνθρωπίνην, ἄκτιστον καὶ κτιστὴν, συμφυῶς ἡνωμένας εἶς ἀπόδειξιν ἐντελῆ τοῦ, Θεὸν φύσει τέλειον καὶ ἄνθρωπον φύσει τέλειον μόνης δίχα τῆς ἁμαρτίας τὸν αὐτὸν ἀληθῶς ὑπάρχειν. Διὸ προτρεπόμεθα τὴν ἀγάπην ὑμῶν οὕτως σὺν ἡμῖν πιστεύειν ἀεὶ καὶ κατέχειν ἐκτρεπομένους πᾶσαν αἵρεσιν πρότερόν τε καὶ νῦν ἀναφυεῖσαν κατὰ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας καὶ τοὺς τῶν αἱρέσεων ἀνοήτους προστάτας, μεθ` ὧν σὺν τῷ παλαιῷ, καὶ τὸν νεὸν καὶ ἐφ` ἡμῶν τῶν ἀληθῶν ἐκτραπέντα δογμάτων, Μακεδόνιον τὸν αἱρετικὸν, ὅν τινα παρὰ κανόνας ἑαυτοῖς ἀνεπλάσαντο ψευδώνυμον Ἀντιοχείας ἐπίσκοπον οἱ ῥηθέντες αἱρετικοὶ, καθάπερ οὖν καὶ Πέτρον τῆς Ἀλεξανδρέων ἐσχεδίασαν. Τούτους γὰρ ὁμοδόξγρ_ους ἑαυτοῖς ὄντας εὑράμενοι, καὶ πρὸς τὸν τῆς οἶκείας αἱρέσεως συντρέχοντας ὄλεθρον, καὶ διὰ τοῦτο παραπλησίως αὐτοῖς δεχομένους τήν τε τῆς καινοτομίας ἔκθεσιν καὶ τὸν ἐπείσακτον τύπον, μισθὸν ἄδικον τῆς το αύτης αὐτῶν ἀσεβοῦς ὁμοφροσύνης, ἤτοι ματαιοφροσύνης, τὴν ἐπίπλαστον τῆς ἱερωσύνης αὐτοῖς ἐπέθηκαν ὀνομασίαν, οὐκ ἀπό τινος ἐνθέσμου ψηφίσματος, ἢ ἐκκλησιαστικῆς ἀκολουθίας εἶς τοῦτό γε προαχθέντες, ἀλλ` ἐκ φαύλης καὶ αἱρετικῆς ἐπινοίας, ἐφ` ὅτε διὰ πλειόνων καὶ παρεγγράπτων προσώπων, ὥς γε νομίζουσι, συστῆσαι μὲν τὴν ἀσύστατον αὐτῶν κατάκριτον αἵρεσιν, πορθῆσαι δὲ τὴν καθολικὴν τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν, ἣν οἶκοδομεῖν ἐπειγόμενοι ἐν ἁγίῳ πνεύματι, προσηκόν τως εἶς ἀκριβεστέραν ταύτης ἀσφάλειαν ἐσπουδάσαμἐπὶ τοῦ παρόντος προστάξαι κατὰ τὴν ἐν χάριτι παρὰ τοῦ Κυρίου δοθεῖσαν ἡμῖν ἐξουσίαν, διὰ Πέτρου τοῦ παναγίου καὶ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων, Ἰωάννῃ τῷ ἀγαπητῷ ἡμῶν ἀδελφῷ τῷ ἐπισκόπῳ τῆς Φιλαδελφέων πόλεως, ἵνα τὸν ἡμέτερον τόπον ἐν πᾶσι τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς κεφαλαίοις, ἐν τοῖς μέρεσι τῆς Ἀνατολῆς ἀναπληρώσῃ, καὶ χειροτονήσῃ κατὰ πᾶσαν πόλιν τῶν ὑπὸ τοῦ Ἀντιοχείας θρόνου καὶ τῶν ὑπὸ τῶν Ἱεροσολύμων ἱερατικῶς τελουσῶν ἐπισκόπους καὶ πρεσβυτέρους καὶ διακόνους· ἵνα μὴ, καθώς φησιν ὁ προφήτης, ἐκλίπωσιν ἀπὸ βρώσεως πρόβατα διὰ τὸ μὴ ὑπάρχειν βόας ἐπὶ φάτναις, τουτέστιν πιστοὶ καὶ ὀρθόδοξοι λαοὶ διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἐπισκόπους τὰς καθολικὰς Ἐκκλησίας, τὴν πνευματικὴν τροφὴν γεωργοῦντας αὐτοῖς καὶ παρέχοντας διὰ τῆς ἐμμελοῦς τῶν καθηκόντων διδασκαλίας καὶ ὑφηγήσεως, μάλιστα νῦν ὅτε διὰ τῆς ἁμαρτίας ἡμῶν ἐκ πάντων τῶν θλιβερῶν συνελήφθημεν τοῖς ἐσχάτοις καιροῖς συγκλεισθέντες, ἐν οἷς αἱ τῶν μεγάλων ἐπιφοραὶ σκανδάλων τυγχάνουσιν, ὥς τε εἶ δυνατὸν, καὶ τοὺς ἐκλεκτοὺς κλονηθῆναι, κατὰ τὰς ἀψευδεῖς τοῦ Κυρίου προῤῥήσεις. Οὗ χάριν, ἀγαπητοὶ, περισσοτέρᾳ τε καὶ ἐπιμελεστέρᾳ φροντίδι τὰ τῶν λογικῶν προβάτων κατασφαλίσασθαι διὰ τῶν ἱερέων ὀφείλομεν· ἐπειδὴ ὁ ἀντίδικος ἡμῶν διάβολος, ὡς λέων ὡρυόμενος περιπατεῖ ζητῶν τινὰ καταπιεῖν. ᾯ ἀντίστητε στεῤῥῶς τῇ πίστει προσμένοντες· διὸ ἀναζωσάμενοι τὰς ὀσφύας ὑμῶν νήφοντες τελείως, ἐλπίσατς ἐπὶ τὴν φερομένην ὑμῖν χάριν ἐν ὑποδοχῇ τῆς ἡμετέρας ἀποστολικῆς περὶ τούτου δεήσεώς τε καὶ παρακλήσεως· ἵνα ὡς τέκνα ὑπακοῆς ὁμοθυμαδὸν πάντες κατὰ σπουδὴν ἱερὰν καὶ φιλόθεον συνάρησθε τῷ προβληθέντι παρὰ τῆς ἀποστολικῆς αὐθεντίας ἡμετέρῳ τοποτηρητῇ, τουτέστι τῷ τῆς Φιλαδελφέων ἀγαπητῷ ἐπισκόπῳ πρὸς τὸ πᾶσι τρόποις τελειῶσαι τὸ ἔργον τῆς διακονίας ταύτης εἶς περιποίησιν τῶν ὑμετέρων ψυχῶν· μὴ συσχηματιζόμενοι τοῖς ἀπειθοῦσιν ἢ ἀντιλέγουσι τῇ ἀληθείᾳ, διὰ την αὐτῶν ἀσύστατον αἵρεσιν· ἀλλὰ κατὰ τὸν καλέσαντα ἡμᾶς ἅγιον καὶ αὐτοὶ ἅγιοι ἐν πάσῃ ἀναστροφῇ γενήθητε διὰ τῆς ἐπὶ τῷ αὐτῷ λόγῳ τῆς πίστεως, ὑπακοῆς τε καὶ χάριτος. Ἰδοὺ γὰρ αὐτῷ καὶ τὰ παρ` ἡμῶν συνοδικῶς πραχθέντα πεπόμφαμεν, ἐπιτρέψαντες ἵνα ταῦτα πᾶσιν ὑμῖν ἐμφανίσῃ, καὶ γνωρίσῃ βεβαίως ἐν αὐτοῖς παρ` ἡμῶν κυρωθέντα τὰ εὐσεβῆ κηρύγματα, καὶ θεσπίσματα τῶν εἶρημένων ἁγίων Πατρῶν, καὶ τῶν ἐγκρίτων οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων, καὶ προτρέψηται μεθ` ἡμῶν πάντας ὑμᾶς τοὺς εὐσεβεῖς καὶ ὀρθοδόξους, ἵνα ὡς ἐξ αὐτῶν παρελάβετε τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν Ἰησοῦν Χριστὸν, οὕτως εἶς αὐτὸν πιστεύητε, καὶ ἐν αὐτῷ περιπατῆτε. Ταπεινώθητε οὖν ὑπὸ τὴν κραταιὰν χεῖρα τοῦ Θεοῦ καὶ τὰς περὶ τούτου σωτηριώδεις ἡμῶν προσδέξασθε πάρακλήσεις· ἵνα ὑμᾶς ὑψώσῃ, ἐν καιρῷ τῆς αὐτοῦ θειοτάτης ἀποκαλύψεως εἶς ἣν πολὺς ἔσεται καὶ ὑπὲρ πᾶσαν διάνοιαν ὁ μισθὸς, τοῖς τὴν αὐτοῦ πίστιν ἄχρι τὲλους, καὶ τὴν ἐντολὴν ἀπαραβάτως τηρήσασιν· ὁ δὲ Θεὸς πάσης χάριτος ὁ καλέσας ὑμᾶς εἶς τὴν αἶώνιον αὐτοῦ δόξαν, προκόπτοντας ἐν πᾶσιν ἀγαθοῖς καὶ τὰς ἀναβάσεις τῶν ἀρετῶν εἶς αὐτον ἀεὶ ποιουμένους καταρτίσοι, στηρίξοι σθενώσοι, θεμελιώσοι πάντας ὑμᾶς εἶς τὸν φόβον αὐτοῦ, καὶ τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας. Αὐτῷ τὸ κράτος καὶ ἡ δόξα, σὺν Πατρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, εἶς τοὺς αἶῶνας τῶν αἶώνων, ἀμήν.
[Col. 0181A] Paulo episcopo Thessalonicae Martinus servus servorum Dei, sanctae Romanae catholicae et apostolicae Dei Ecclesiae episcopus.
Dominus ac Deus noster Jesus Christus, qui humana ipsius incarnatione inveteratam naturam nostram renovavit, ac proprio livore plagam transgressionis nostrae sanavit, cum velit nos non jam de caetero peccare, ne per peccatum deterius quid nobis contingat, et tradamur aeterno supplicio, cui traditur qui hic disciplina emendatus non fuerit, dignatus est nimia bonitate te poenis percutientibus quasi quibusdam vallis, animae nostrae vias et aditus ad peccatum obsepire ac munire. Idque significat per Oseam prophetam dicentem: Ecce ego sepiam viam tuam spinis, et sepiam eam maceria; et semitas suas non [Col. 0181B] inveniet, et sequetur amatores suos, et non apprehendet eos; et quaeret eos, et non inveniet eos; et dicet: Vadam, et revertar ad virum meum priorem, quia bene erat mihi tunc magis quam nunc (Oseae II) . Unde, ex humanitate immensa, non ea solum quae a nobis per scientiam, sed etiam quae ex ignorantia peccantur, condemnat, quaeque ex oblivione, aut cupiditate inutili, ne per ea quae leviora esse videntur, malitiae viam ac semitam facientes, ex contemptu ad majoraque peccata adducamur, nullo jam existente metu, qui impetum malitiae nostrae per supplicium cohibeat. Majora autem dico, quae ex scientia per operationem peccantur, et ad malum finem veniunt: per quae omnino excidimus a Deo, et ultimae morti adjudicamur, ubi sempiterna quidem poena [Col. 0181C] est, nulla autem remissionis est venia: Quoniam non est in morte qui memor sit tui; in inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. VI) ? dicit beatus David. Quod autem Deus ea quae ex ignorantia a nobis in ipsum delinquuntur punit, ipse testatur dicens: Ille autem servus qui cognovit voluntatem domini sui, et non praeparavit, et non fecit secundum voluntatem ejus, vapulabit multis; qui autem non cognovit, et fecit digna plagis, vapulabit paucis (Luc. XXII) . Quod autem et ea, quae involuntarie aut ex oblivione, praeterquam oportet, perpetrantur, non inulta relinquit, ostendit rursum per Moysen: Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere filiis Israel: Anima cum peccaverit per ignorantiam, et de universis mandatis Domini, quae praecepit ut non fierent, quippiam [Col. 0181D] fecerit: si sacerdos, qui unctus est, peccaverit, delinquere faciens populum, offeret pro peccato suo vitulum immaculatum Domino. Si peccaverit princeps, et fecerit unum e pluribus per ignorantiam, quod Domini lege prohibetur, et postea intellexerit peccatum suum, afferet hostiam Domino, hircum de capris immaculatum (Levit. IV) ; et rursum: Anima si praevaricans [Col. 0184A] caeremonias per errorem in his quae Domino sunt sanctificata, peccaverit offeret pro delicto suo arietem immaculatum de gregibus (Levit. V) . Sic quoque ea quae in corde, id est. in sola cogitatione consistunt, damnat dicens: Cave ne forte subrepat tibi impia cogitatio, et fiat tibi in peccatum (Deut. XV) . Et quae ex intempestiva cupiditate fiunt, percutit, dicens: Non concupisces domum proximi tui, nec desiderabis uxorem ejus, non servum, non ancillam, non bovem, non asinum, nec omnia quae illius sunt (Exod. XX) . Quare si haec quae a nobis ex oblivione, aut ignorantia, aut abreptione, aut cogitatione, aut cupiditate contra rationem fiunt, omnino non praeterit, sed aperte damnat universitatis Deus, ut stimulum peccati nostri deleat, et damnationis nostrae mortem, quae ex eo oritur, [Col. 0184B] perimat, quali, quaeso, aut quanta dignus est poena, qui divitias bonitatis ejus, et patientiae, et longanimitatis contemnit; atque idcirco omni studio ac proposito per cognitionem peccat, et propriam in ipsum Deum transgressionem scripto nobis ostendit; quod ipse facere ausus es, idque non semel solum, sed jam iterum per synodales litteras tuas, ignorans, ut videtur, quod bonitas Dei ad poenitentiam te adducit; secundum autem duritiam tuam et impoenitens cor thesaurizus tibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus: iis quidem qui secundum patientiam boni operis gloriam et honorem et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam; iis autem qui sunt ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira [Col. 0184C] et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum (Rom. II) ; episcopi maxime, et sacerdotis, qui aliorum dux esse debet, eosque regere, et in viam pacis per veram in Christum Deum confessionem adducere, non praecipitare in viam perditionis gressus sequentium populorum, per propriam haeresim: de quibus et per beatum Jeremiam Dominus dicit: Vae pastoribus qui disperdunt et dilacerant oves pascuae meae. Grex perditus factus est populus meus; pastores eorum seduxerunt eos, feceruntque vagari in montibus: de monte in collem transierunt, obliti sunt cubilis sui. Omnes qui invenerunt, comederunt eos. Pastores enim multi demoliti sunt vineam meam, conculcaverunt partem meam, dederunt portionem meam desiderabilem in desertum solitudinis. [Col. 0184D] Idcirco haec dicit Dominus ad pastores qui pascunt populum meum: Vos dispersistis gregem meum, et ejecistis eos, et non visitastis eos. Ecce ego visitabo super vos malitiam studiorum vestrorum (Jerem XXIII, L, XII) . Et quia oblitus es mei, et sperasti in mendacio; et ego revelabo posteriora tua contra faciem tuum, et apparebit ignominia tua (Jerem. XIV, juxta LXX) . Manifeste enim secunda dogmatum tuorum transgressio etiam primam voluntariam demonstravit, et ex prava meditatione, sive sensu haeretico contra fidem a te factam fuisse, non ex involuntaria abreptione aut corde non ficto. Nos igitur oportuit, creditum nobis onus pontificalis ministerii reputantes, id est, provide animarum curae atque diligentiae, nullatenus morari ac differre, cum fides a te proderetur; [Col. 0185A] sed rigore canonis praecise utentes, ex prima interpellatione scriptum tuum una cum eo qui scripsisset, damnare, ne rationalibus Domini ovibus mortiferum doctrinae tuae porrigens gramen, eos tecum per malam fidem mortificares, privaresque aeterna secundum Christum vita: pro quibus ipse animam suam posuit bonus pastor, et propter quas coelos inclinans, a Patris non discedens sinu, venit in terram, ut perditam recuperans ovem, propriis humeris ad suum secundum naturam patrem humaniter referret, ac per viscera misericordiae coelesti gregi connumeraret (Luc. XV) . Sed per longanimitatem sustinuimus, nec poenam infliximus, acceptis misericorditer precibus Pithani episcopi, et Ignatii diaconi tuorum apocrisiariorum, qui maxime asseverarent [Col. 0185B] et affirmarent ejusmodi litterarum involuntariam esse abreptionem, nec mentis ac certae sententiae opus esse illam absurditatem dogmatis tui. Unde et dicebant, statim ac sine mora a pejori dogmate in melius mutationem in te fore, si te juxta illorum postulatum de eo amanter monuissemus, cujus rei causa nos hortati sunt, ut tibi ostenderemus, nos ea, in quibus lapsus es, notasse, quod utique per apocrisiarios nostros fecimus, rigorem canonis per charitatem omittentes, teque adhortantes, non tamen praecipientes omnino tanquam subjecto huic apostolicae sedi, ut huc venires, teque canonice expurgares de his quae initio creationis tuae non pie docuisti. Sed curavimus, inquit, Babylonem, et non est sanata quoniam pervenit usque ad coelos judicium [Col. 0185C] ejus (Jerem. XV) . Non solum enim ipse incorrectus mansisti, sed memoratos apocrisiarios nostros decepisti, idque erga eos fecisti, quod astutus serpens fecit adversus Adam, desertorem una secum eum constituens, qui a Domino mandatum acceperat. Tu enim simili modo, ut serpens, eos induxisti ac persuasisti ut extenderent manum, ac pro eo ut caperent de scripto nostro, ad te in modum formulae misso, non malum quemdam et promiscuum gustum, ut illic, id est, de ligno transgressionis, sed puram et sinceram sanctorum patrum confessionem; hanc enim pie ei scripto inseruimus ad animae tuae correctionem: tu eam a te repulisti, proque ea adulterine subjecisti absurditatis tuae doctrinam, quo manum adjicerent, quae omnino tibi non profuerunt: [Col. 0185D] tametsi visus es eos irretire multis sermonibus, et blanditiis labiorum protraxisti eos; at illi levitate elati, secuti sunt, nescientes animae se periculum adire, quod iis fraudulenter struxeras: Verba enim fraudulentorum mollia, et feriunt intima viscerum (Proverb. VII) . Nec audivisti dicentem: Qui fodit foveam proximo, incidet in eam; et qui volvit lapidem, in seipsum volvit; lingua enim mendax odit veritatem, os vero incustoditum facit ruinas (Proverb. XVI, juxta LXX) . Quomodo igitur, cum haec perpetraris in ipsos, et in exemplum formulae perscriptum a nobis, et per ipsos ad te missum hortatu, ut dictum est, tuorum apocrisiariorum, constituisti ad nos scribere, teipsum decipiens, non nobis obrepens. Idcirco certiores facimus Patres qui ubique terrarum sunt, quod ea quae [Col. 0188A] visa sunt ad effectum perducentes, omni studio exposuimus nostram in Domino fidem. Sed audi quid princeps apostolorum ad eum dicat, qui veritatem erat frustratus: Cur tentavit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui sancto? non es men itus hominibus, sed Deo (Act. V) . Ac simile aliquid fecisti ei qui per Samuelem prophetam audivit a Domino: Haec dicit Dominus exercituum: Recensui quaecunque fecit Amalec Israeli. Nunc ergo vade, et percute Amalec, et demolire universa ejus. Qui cum non obedisset, ac dixisset Samueli, quasi per impudentiam glorians in transgressione sua: Benedictus tu Domino, implevi verbum Domini; dixitque Samuel: Et quae est haec vox gregum, quae resonat in auribus meis? Nunquid vult Dominus holocausta et victimas, et non potius ut [Col. 0188B] obediatur voci Domini? Melior est enim obedientia quam victimae, et auscultare magis quam offerre adipem arietum, quoniam quasi peccatum ariolandi est, repugnare. Pro eo ergo quod abjecisti sermonem Domini, abjecit te Dominus ne sis rex. Dixitque Saul ad Samuelem: Peccavi; quia praevaricatus sum sermonem Domini et verba tua (I Reg. XV) . At tu ejus quidem transgressionem imitatus es, confessionem vero transgressionis non es aemulatus, nec dixisti: Peccavi, cum mutaveris Domini fidem, et deceperis nostros apocrisiarios. Super quo tibi propitius esse potero? Nunquid super his non visitabo, dicit Dominus? et in gente tali non ulciscetur anima mea (Jerem. V) ? Quamobrem hos quidem in cinere et sacco et afflictione animae et corporum, et lacrymis poenitentiae, [Col. 0188C] opprobrium ipsis a te illatum expurgare jussimus, quod non solum apostolicam contempserint potestatem, sed etiam sapientiem non audierint parabolam quae dicit: Quando submiserit inimicus vocem suam, ne credide is ei, quoniam septem nequitiae sunt in corde illius (Proverb. XXVI) . Te vero una cum haereticis tuis litteris, id est, litteris synodalibus, quae et prius et nunc a te ad nos missae sunt, sententia anathematis damnavimus, ex eo die qui scriptus a nobis ac definitus est, nempe a die prima praesentis mensis Novembris, indictione 8, qua die missas a te lubricas litteras accepimus et condemnavimus: quoad ea, quae synodaliter a te gesta sunt, quaeque prius et quae nunc, tu cum omnibus, qui quomodocunque vel scripto, vel sine scripto, iis patrocinantur, aut ea [Col. 0188D] defendunt, nobis consentiendo damnetis et anathematizetis haeretica et vana. Primum quidem propter haerentem in his absurditatem reprehensibilium duodecim tuorum capitum, quae tibi scripto nota feci, ut inexcusabilis sis, si emendationem recuses. Deinde quod pium sermonem irritum facere in illis ausus es, impium vero dogma confirmare, qui hoc sustuleris, quod per naturam voluntas et operatio salutis nostrae sit in Domino nostro Jesu Christo, secundum utramque earum, ex quibus et in quibus est, naturarum: in quo propter sublatas ejusmodi pias voces, sine voluntate ac sine operatione, quinimo sine substantia ac sine existentia in utraque natura eum esse astruxisti; quod enim est expers omnis substantialis voluntatis atque operationis, destituitur etiam ab [Col. 0189A] omni substantiali existentia. Qui praeterea sustuleris in praefato tuo secundo synodali, et hoc, Omnia anathematizare quaecunque anathematizamus, ut per hoc non solum eos etiam quos anathematizamus, nempe ipsas impiorum haereticorum personas, anathematizare recuses (nam si dogmata a te non anathematizentur, perspicuum est te ne personas quidem nefariorum haereticorum anathematizare, siquidem haereseos ipsorum causa, non causa naturae, eos anathematizamus), sed ut etiam omnem omnium errorem paganorum, Judaeorum, haereticorum in te confirmes. Si enim omnia omnium horum dogmata condemnamus, ut contraria et inimica veritati, tu vero omnia una nobiscum voce non anathematizas quae anathematizamus, consequens est te horum omnium errorem [Col. 0189B] confirmasse, qui a nobis sive ab Ecclesia catholica anachematizatur. Qui igitur ista fecisti adversus catholiam fidem, Neglexisti me, dicit Dominus, et oblitus es foederis mei dicentis: Non transgredieris de omnibus sermonibus, quos ego praecipio tibi hodie, dextera aut sinistra, ut eas post deos alios, ut colas eos. Et erit, si non audieris vocem Domini Dei tui, ut custodias et facias omnia praecepta ejus, et statuta ejus, quae ego praecipio tibi hodie, et venient super te omnes hae maledictiones et apprehendent te (Deut. XXVIII) . Viae enim tuae et cogitationes tuae fecerunt haec tibi. Haec malitia tua, quia amara est, quoniam attigit usque ad cor tuum. Quomodo igitur dices: Non sum pollutus, nec ambulavi post superinductitiam novitatem? Vide vias tuas in errore impressas, et cognosce quid feceris, quoniam si [Col. 0189C] ablueris te nitro, et multi licaveris tibi herbam, maculatus es in iniquitatibus tuis coram me, dicit Dominus (Jerem. II) , donec convertens convertas te sincere, et eum per piam confessionem diligas in toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Hoc est enim primum et magnum mandatum (Matth. XXII) , recte credere in Dominum ac Deum nostrum Jesum Christum, juxta sanctorum Patrum et probatorum atque universalium conciliorum doctrinam. Et nunc meliores fac vias tuas, et dogmata cordis tui emunda ab omni haeretica pravitate; et audi vocem Domini Dei tui, et cessabit Dominus ab omnibus malis quae dixit in te. Ne igitur amplius per ea quae scribis, aut inscite struis, ut alii pro te scribant, patrocineris impietati, sed eam potius ut haereticam [Col. 0189D] accusa. Non enim jam homo poenitens a malitia sua dicit. Quid feci? Ecce enim judicio contendo tecum, dicit Dominus, cum dicis: Non peccavi: quia contempsisti me vehementer, ut duplices faceres vias tuas (Jerem. II) . Quapropter cognoscens cognosces, quemadmodum diximus, quod depositus sis ab omni sacerdotali dignitate et ministerio in sancta Dei catholica et apostolica Ecclesia, quoad sine ulla praetermissione omnia, quae a nobis hic synodaliter sancita sunt ac definita ad commendationem et confirmationem catholicae Ecclesiae, videlicet, dictorum sanctorum Patrum, et universalium quinque synodorum, scripto confirmes, et nobiscum confitearis in uno sanctae et consubstantialis et adorandae Trinitatis [Col. 0192A] Deo Verbo, qui propter nos incarnatus est, et perfecte humanatus, duas naturas secundum hypostasim unitas inconfuse et indivise, et duas naturales voluntates, duasque naturales operationes, divinam et humanam connaturaliter unitas, secundum sanctorum Patrum doctrinam, ad veram confirmationem, quod Deus natura perfectus, et homo natura perfectus idem existit, ut per omnia proprie similis Deo et Patri, praeter quam quod Pater ingenitus est, et per omnia proprie similis nobis, solum absque peccato; et anathematizes omnes haereticos, quos anathematizamus, id est, quos anathematizat catholica Dei et apostolica Ecclesia, cum omnibus haereticis ipsorum dogmatibus; et eos qui nunc exorti sunt haereticos, et qui a nobis synodaliter propter ipsorum haeresim anathematizati sunt: Theodorum dico, qui fuit episcopus [Col. 0192B] Pharao, et Cyrum qui Alexandriae, et Sergium qui Constantinopolis, ejusque successores Pyrrhum et Paulum, cum omnibus ipsorum haereticis dogmatibus, et impia expositione, magisque impia formula eorum quae ab ipsis nefarie firmata sunt, ad orthodoxae fidei eversionem; et omnibus simpliciter qui vane affirmant unam, sive nullam omnino confitentur divinitatis et humanitatis Christi naturam, aut voluntatem, aut operationem: quos ut hostes et adversarios suos catholica Dei et apostolica Ecclesia jure abjicit et anathematizat. Ne igitur repudies Domini sermonem, in impiis permanens. Pietas enim in Deum, principium est sensus ac sapientiae; et si quaeres eam ut argentum, et sicut thesauros investigabis eam, tunc intelliges timorem Domini, et coguitionem [Col. 0192C] Dei invenies, quoniam Deus dat sapientiam, et a facie ejus cognitio et intelligentia, reservat salutem recte agentibus. Quare revertere ad me, dicit Dominus, et non firmabo vultum meum super te, quoniam misericors ego sum, nec irascar tibi in aeternum. Tantum cognosce iniquitatem tuam, quia in Dominum Deum tuum impie egisti, et effudisti vias tuas ad alienos fidei, voci autem meae non obedisti, dicit Dominus. Nam cognitio rerum tuarum conciliabit tibi celerem in iis correctionem, maxime si una cum proprio dogmatis errore corrigas etiam quod in sacros canones peccasti; eos enim irritos facere ausus es, qui teipsum per proprias litteras non confessus sis, ut subditum huic apostolicae sedi vicarium. Qui igitur in utroque lapsus es, utrique studeto convenienter [Col. 0192D] mederi; non enim aliter habebis perfectam a nobis veniam, nisi in utroque nobis correctionem tuam exhibeas.
[Col. 0182A] Παύλῳ ἐπισκόπῳ Θεσσαλονικῆς, Μαρτῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ τῆς τῶν Ῥωμαίων ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, ἐπίσκοπος.
Ὁ Κύριος ἡμῶν καὶ Θεὸς Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ τῇ αὐτοῦ φιλανθρώπῳ σαρκώσει τὴν παλαιωθεῖσαν ἡμῶν φύσιν ἀνακαινίσας, καὶ τῷ ἶδίῳ μώλοπι τὴν πληγὴν τῆς παραβάσεως ἡμῶν ἶασάμενος, βουλόμενος ἡμᾶς μηκέτι λοιπὸν ἁμαρτάνειν, ἵνα μὴ χεῖρόν τι γένηται καθ` ἡμῶν διὰ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ παραδοθῶμεν τῇ αἶωνίῳ κολάσει, καὶ γὰρ ἐκείνῃ παραδίδοται πάντως ὁ μὴ ἐνταῦθα παιδίᾳ σωφρονισθείς· ἠξίωσε δι` ὑπερβάλλουσαν ἀγαθότητα σκόλοψιν ὥσπερ τισὶ ταῖς πληκτικαῖς ἐπιτιμίαις, τὰς πρὸς ἁμαρτίαν ὁδοὺς καὶ εἶσόδους τῆς ἡμετέρας ψυχῆς ἀποφράξαι, καὶ ἀνοικοδομῆσαι. Καὶ τοῦτο γνωρίζει δι` Ὠσηὲ τοῦ προφήτου λέγοντος· Ἰδοὺ ἐγὼ φράσσω τὴν ὁδὸν αὐτῆς ἐν σκόλοψι, καὶ ἀνοικοδομήσω τὰς ὁδοὺς αὐτῆς· καὶ τὴν τρίβον αὐτῆς οὐ μὴ εὕρῃ, καὶ καταδιώξεται τοὺς ἐραστὰς αὐτῆς, καὶ οὐ μὴ καταλάβῃ, καὶ ζητήσει αὐτοὺς καὶ οὐ μὴ εὕρῃ· καὶ ἐρεῖ· Πορεύσομαι καὶ ἐπιστρέψω πρὸς τὸν ἄνδρα μου τὸν πρότερον, ὅτι καλῶς μοι ἦν τότε ἢ νῦν. Ὅθεν ἐξ ἀμέτρου φιλανθρωπίας, οὐ τὰ κατ` ἐπίγνωσιν μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ καταδικάζει τὰ ἁμαρτανόμενα παρ` ἡμῶν ἐξ ἀγνοίας ἢ λήθης ἢ ψιλῆς ἐνθυμήσεως ἢ ἀνωφελοῦς ἐπιθυμίας, ἵνα μὴ διὰ τῶν δοκούντων εὐτελεστέρων ὑπάρχειν τῇ κακίᾳ τρίβων, ὁδοποιοῦντες διὰ τὴν καταφρόνησιν, ἐπὶ τὰ μείζω καὶ πονηρότερα προαχθῶμεν τῶν ἁμαρτημάτων, οὐκ ὄντος ἔτι φόβου, τοῦ τὴν ὁρμὴν διὰ τῆς ἡμετέρας κακίας διὰ τιμωρίας ἐπέχοντος. Μείζονα δὲ λέγω, τὰ ἐν ἐπιγνώσει δι` ἐνεργείας αὐτῆς πλημμελούμενα, καὶ εἶς πέρας ἐρχόμενα μοχθηρόν· δι` ὧν τελείως ἐκπίπτομεν τοῦ Θεοῦ καὶ τῷ ἐσχάτῳ θανάτῳ κατακρινόμεθα, ἔνθα κόλασις μέν ἐστιν αἶώνιος, ἄνεσις δὲ τὸ παράπαν οὔκ ἐστιν ἀφέσεως· οὐ γάρ ἐστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων, καὶ ἐν τῷ ἅδῃ τίς ἐξομολογήσεταί σοι, φησὶν ὁ μακάριος Δαβίδ. Ὅτι γὰρ κολάζει τὰ ἐξ ἀγνοίας εἶς αὐτὸν παρ` ἡμῶν πλημμελούμενα, ὁ Θεὸς αὐτὸς μαρτυρεῖ λέγων· Ἐκεῖνος δὲ ὁ δοῦλος ὁ γνοὺς τὸ θέλημα τοῦ κυρίου αὐτοῦ καὶ μὴ ἑτοιμάσας ἢ ποιήσας πρὸς τὸ θέλημα αὐτοῦ, δαρήσεται πολλὰς, ὁ δὲ μὴ γνοὺς, ποιήσας δὲ ἄξια πληγῶν, δαρήσεται ὀλίγας. Ὅτι δὲ καὶ τὰ ἀκουσίως, ἢ ἐκ λήθης πραττόμενα παρὰ τὸ δέον οὐκ ἀνεύθυνα καταλιμπάνει, γνωρίζει πάλιν διὰ Μωϋσέως· Καὶ ἐλάλησε Κύριος πρὸς Μωϋσὴν λέγων· Λάλησον πρὸς τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ λέγων· Ψυχὴ ἐὰν ἁμάρτῃ ἀκουσίως ἀπὸ πάντων τῶν προσταγμάτων Κυρίου, ὧν οὐ δεῖ ποιεῖν, καὶ ποιήσει ἕν τι ἀπ` αὐτῶν· ἐὰν μὲν ὁ ἀρχιερεὺς ὁ κεχριμένος ἁμάρτῃ τοῦ τὸν λαὸν ἁμαρτεῖν, καὶ προσοίσει περὶ τῆς ἁμαρτίας αὐτοῦ ἧς ἥμαρτε μόσχον ἐκ βοῶν ἄμωμον τῷ Κυρίῳ περὶ τῆς ἁμαρτίας αὐτοῦ. Ἐὰν δὲ ὁ ἄρχων ἁμάρτῃ, καὶ ποιήσωσι μίαν ἀπὸ τῶν ἐντολῶν Κυρίου τοῦ Θεοῦ αὐτῶν ἢ οὐ ποιηθήσεται ἀκουσίως καὶ πλημμελήσῃ, καὶ γνωσθῇ, αὐτῷ ἡ ἁμαρτίᾳ ἣν ἥμαρτεν ἐν αὐτῇ, καὶ προσοίσει τὸ δῶρον αὐτοῦ χείμαῤῥον ἐξ αἶγῶν· καὶ ψυχὴ ἢ ἂν λάθῃ αὐτὸν λήθη, καὶ ἁμαρτήσῃ ἀκουσίως ἀπὸ τῶν ἁγίων Κυρίου καὶ εἶσοίσει τῆς πλημμελείας αὐτοῦ τῷ Κυρίῳ χριὸν ἄμωμον ἐκ τῶν προβάτων. Οὕτω δὲ πάλιν καὶ τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ, τουτέστιν ἐν μόνῃ συνιστάμενα τῇ ἐνθυμήσει, καταδικάζει λέγων· Πρόσεχε σεαυτῷ μήποτε γένηται ῥῆμα κρυπτὸν ἐν τῇ καρδίᾳ σου ἀνόμημα, καὶ ἔσεταί σοι ἁμαρτία μεγάλη. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ ἐξ ἐπιθυμίας ἀκαίρου γινόμενα πλήττει λέγων· Οὐκ ἐπιθυμήσεις γυναῖκα τοῦ πλησίον σου, οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν οἶκίαν τοῦ πλησίον σου, οὐδὲ τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ, οὐδὲ τὸν παῖδα αὐτοῦ, οὐδὲ τὴν παιδίσκην αὐτοῦ, οὐδὲ τοὺς βόας αὐτοῦ, οὐδὲ τὸ ὑποζύγιον αὐτοῦ, οὐδὲ παντὸς κτήνους αὐτοῦ, οὐδὲ ὅσα τοῦ πλησίον σου ἐστίν. Ἐὰν οὖν ταῦτα, τουτὲστι τὰ ἐκ λήθης, ἢ ἀγνοίας, ἢ συναρπαγῆς, ἢ ἐνθυμήσεως, ἢ ἐπιθυμίας, ἀτόπως γινόμενα παρ` ἡμῶν οὐ περιορᾷ παντελῶς, καταδικάζει δὲ προφανῶς ὁ τῶν ὅλων Θεὸς, ἵνα τὸ κέντρον τῆς ἁμαρτίας ἡμῶν ἐξαφανίσῃ καὶ τὸν ἐκ τούτου τῆς ἡμετέρας κατακρίσεως ὀλέσηται θάνατον, ποίας ἄρα καὶ πόσης ἄξιός ἐστι τιμωρίας ὁ τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας καταφρονῶν ; καὶ διὰ τοῦτο πάσῃ σπουδῇ καὶ προθέσει κατ` ἐπίγνωσιν ἁμαρτάνων, καὶ τὴν εἶς αὐτὸν τὸν Θεὸν οἶκείαν παράβασιν διὰ τῶν αὐτοῦ γραμμάτων ἐγγράφως ἡμῖν ἐπιδεικνύμενος, ὅπερ αὐτὸς ποιῆσαι τετόλμηκας, καὶ τοῦτο οὐχ ἅπαξ μόνον, ἀλλ` ἤδη καὶ δεύτερον διὰ τῶν συνοδικῶν συγγραμμάτων, ἀγνοήσας ὡς ἔοικεν, ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἶς μετάνοιάν σε ἄγει· κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν, θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως, καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· τοῖς μὲν καθ` ὑπομονὴν ἔργου ἀγαθοῦ, δόξαν καὶ τιμὴν καὶ ἀφθαρσίαν ζητοῦσι ζωὴν αἶώνιον. Τοῖς δὲ ἐξ ἐριθείας, καὶ ἀπειθοῦσι μὲν τῇ ἀληθείᾳ, πειθομενοις δὲ τῇ ἀδικίᾳ, ὀργὴ καὶ θυμὸς, θλίψις καὶ στενοχωρία, ἐπὶ πᾶσαν ψυχὴν ἀνθρώπου τοῦ κατεργαζομένου τὸ κακόν· ἐπισκόπου μάλιστα καὶ ἱερέως τοῦ καθοδηγεῖν τοὺς ἄλλους ὀφείλοντος, καὶ κατευθύνειν εἶς ὁδὸν εἶρήνης διὰ τῆς ἀληθοῦς εἶς Χριστὸν τὸν Θεὸν ὁμολογίας, ἀλλ` οὐ κρημνίζειν εἶς ὁδὸν ἀπωλείας, διὰ τῆς οἶκείας αἱρέσεως τὰ διαβήματα τῶν ἑπομένων λαῶν. Περὶ ὧν καὶ λέγει διὰ τοῦ μακαρίου Ἱερεμίου ὁ Κύριος· Ὦ οἱ ποιμαίνοντες, οἱ διασκορπίζοντες τὰ πρόβατα τῆς νομῆς μου: Πρόβατα ἀπολωλότα ἐγενήθη ὁ λαός μου, οἱ ποιμαίνοντες αὐτὸν, ἔξωσαν αὐτοὺς ἐπὶ τὰ ὄρη, ἀπεπλάνησαν αὐτοὺς, ἐξ ὄρους ἐπὶ βουνὸν ᾤχοντο, ἐπελάθοντο κοίτης αὐτῶν. Πάντες οἱ εὑρίσκοντες αὐτοὺς, κατανήλισκον αὐτούς. Ποιμένες γὰρ πολλοὶ διέφθειραν τὸν ἀμπελῶνά μου, ἐμόλυναν τὴν μερἱδα μου ἐπιθυμητὴν ἔδωκαν αὐτὴν εἶς ἔρημον ἄβατον. Διὰ τοῦτο, τάδε λέγει Κύριος ἐπὶ τοὺς ποιμαίνοντας τὸν λαόν μου· Ὑμεῖς διεσκορπίσατε τὰ προβατά μου, καὶ ἐξώσατε αὐτὰ, καὶ οὐκ ἐπεσκέψασθε αὐτά. Ἰδοὺ ἐγὼ ἐνδικῶ ἐφ` ὑμᾶς, κατὰ τὰ πονηρὰ ἐπιτηδεύματα ὑμῶν. Καὶ ὡς ἐπελάθω μου καὶ ἤλπισας ἐπὶ ψεύδεσι, κἀγὼ ἀποκαλύψω τὰ ὀπίσω σου, ἐπὶ πρόσωπόν σου, καὶ γνωσθήσεται ἡ ἀτιμία σου. Φανερῶς γὰρ ἡ τῶν σῶν δογμάτων δευτέρα παράβασις, καὶ τὴν πρώτην ἑκούσιον οὖσαν ἀπέδειξεν καὶ ἐκ μελέτης πονηρᾶς, ἤγουν διανοίας αἱρετικῆς, ἀλλ` οὐκ ἀβουλήτου συναρπαγῆς ἢ ἀπλάστου καρδίας παρὰ σοῦ γεγενημένην· κατὰ τῆς πίστεως. Ἔδει τοίνυν ἡμᾶς ἀναλογιζομένους τὸ πιστευθὲν ἡμῖν βάρος τῆς ἀρχιερατικῆς διακονίας, ταυτὸν δὲ λέγειν, τῆς προνοητικῆς τῶν ψυχῶν ἐπιμελείας, μηδαμῶς ἀναβαλέσθαι, πίστεως ὑπὸ σοῦ προδιδομένης, ἀλλὰ τῇ ἀκριβείᾳ τοῦ κανόνος ἀποχρωμένους, ἐκ πρώτης ἐντεύξεως τὸ γράμμα σὺν τῷ γράψαντι καταδικάσαι· ἵνα μὴ τοῖς τοῦ Κυρίου λογικοῖς προβάτοις τὴν θανάσιμον τῆς σῆς διδασκαλίας προτεινόμενος πόαν, ἑαυτῷ ταῦτα συναπονεκρώσῃς, διὰ κακοπιστίαν, καὶ ἀποστερήσης αὐτὰ τῆς κατὰ Χριστὸν αἶωνίου ζωῆς. Ὑπὲρ ὧν αὐτὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τέθεικε ὁ Ποιμὴν ὁ καλὸς, καὶ δι` ἅπερ κλίνας τοὺς οὐρανοὺς, ἐκ τῶν πατρικῶν κόλπων οὐκ ἀποστὰς, κατῆλθεν ἐπὶ τῆς γῆς, ἵνα τὸ ἀπολωλὸς περισωσάμενος πρόβατον ὤμοις ἶδίοις πρὸς τὸν ἑαυτοῦ κατὰ φύσιν Πατέρα φιλανθρώπως ἀνακομίσηται, καὶ τῇ οὐρανίῳ ποίμνῃ συγκαταριθμήσῃ, διὰ σπλάγχνα ἐλέους. Ἀλλ` ἀνέσχομεν τέως μακροθυμίᾳ, τὴν ἐπιτιμίαν, προσδεξάμενοι συμπαθείᾳ τὴν ἱκεσίαν, Πιθανοῦ τοῦ ἐπισκόπου καὶ Ἰγνατίου τοῦ διακόνου τῶν σῶν ἀποκρισιαρίων, ἶσχυριζομένων μάλιστα καὶ διαβεβαιουμένων ἀκούσιον εἶναι τὴν συναρπαγὴν τοῦ τοιούτου γράμματος, ἀλλ` οὐ γνώμης ἔργον τὴν τοῦ σοῦ δόγματος ἀτοπίαν. Ὅθεν καὶ ἔλεγον αὐτίκα τε καὶ παραχρῆμα πρὸς τὸ κρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος δόγματος γίνεσθαι παρὰ σοῦ τὴν μετάθεσιν ἀνυπερθέτως, ἡνίκα σοι κατὰ τὴν αἴτησιν αὐτῶν προτείνομεν ἀγαπητικῶς τὴν περὶ τούτου ὑπόμνησιν, οὗ χάριν ἡμᾶς καὶ αὐτά σου τὰ σφάλματα κατασημήνασθαι καὶ ὑποδεῖξαί σοι παρεκάλεσαν, ὃ δὴ καὶ πεποιήκαμεν διὰ τῶν ἡμετέρων ἀποκρισιαρίων, παριδόντες δι` ἀγάπην τὸ ἀκριβὲς τοῦ κανόνος παρακελεύομεν, οὐ πάντως ὡς ὑποκείμενόν σε τῷ καθ` ἡμᾶς ἀποστολικῷ θρόνῳ κανονικῶς, ἐλθεῖν καὶ ἀπολογήσασθαι, περὶ ὧν οὐκ εὐσεβῶς ἐδογμάτισας ἐν ἀρχῇ τῆς σῆς χειροτονίας, ἀλλ`, ἶδοὺ, φησὶν, ἶατρεύσαμεν τὴν Βαβυλῶνα, καὶ οὐκ ἶάθη· ὅτι ἤγγισεν εἶς οὐρανὸν τὸ κρῖμα αὐτῆς. Οὐ μόνον γὰρ αὐτὸς ἀδιόρθωτος ἔμεινας, ἀλλὰ καὶ τοὺς εἶρημένους ἡμῶν ἀποκρισιαρίους ἠπάτησας, ἐργασάμενος εἶς αὐτοὺς ἔργον ὃ εἶργάσατο κακούργως εἶς τὸν Ἀδὰμ ὁ ὄφις, συναποστάτην ἑαυτῷ καταστησάμενος τὸν λαβόντα παρὰ Κυρίου τὴν ἐντολήν. Καὶ σὺ γὰρ ὁμοτρόπως τῷ ὄφει τούτους παρέπεισας, τεῖναι τὴν χεῖρα αὐτῶν, καὶ λαβεῖν ἐκ τοῦ σταλέντος σοι παρ` ἡμῶν ἶσοτύπου γράμματος, οὐ πονηράν τινα καὶ ἐπίμικτον γεῦσιν, ὥσπερ ἐκεῖ, τουτέστιν ἐπὶ τοῦ ξύλου τῆς παραβάσεως, ἀλλὰ τὴν καθαράν τε καὶ ἄδολον τῶν ἁγίων Πατρῶν ὁμολογίαν· ταύτην γὰρ εὐσεβῶς εἶς αὐτὸ τὸ σταλὲν παρ` ἡμῶν κατετάξαμεν γράμμα πρὸς διόρθωσιν τῆς σῆς ψυχῆς, εἶ καὶ ταύτην ἑαυτοῦ διωσάμενος, ἀντὶ ταύτης αὐτοὺς ἐμβαλεῖν ὑπενόθευσας τῆς σῆς ἀτοπίας τὰ δόγματα, ἐξ ὧν τὸ παράπαν οὐκ ὠφελήθης κᾂν ἔδοξας αὐτοὺς ἀποπλανῶν, ὁμιλίᾳ πολλῇ, βρόχοις δὲ τοῖς ἀπὸ χειλέων ἐξώκειλας αὐτούς. Οἱ δὲ, κουφωθέντες, ἠκολούθησαν, οὐκ εἶδότες ὅτι περὶ ψυχῆς αὐτοῖς ἐστιν ὁ κίνδυνος, ὃν σὺ δολερῶς κατ` αὐτῶν συνεσκεύασας. Λόγοι γὰρ κερκώπων μαλακοὶ, οὗτοι δὲ τύπτουσιν εἶς ταμιεῖα σπλάγχνων. Ὡς μὴ ἀκούσας τοῦ λέγοντος, Ὁ ὀρύσσων βόθρον τῷ πλησίον αὐτοῦ, ἐμπεσεῖται εἶς αὐτόν. Ὁ δὲ κυλίων λίθον ἐφ` ἑαυτὸν κυλίει. Γλῶσσα γὰρ ψευδὴς, μισεῖ ἀλήθειαν· στόμα δὲ ἄστενον, ποιεῖ ἀκαταστασίας. Πῶς οὖν ταῦτα διαπραξάμενος εἶς αὐτούς τε καὶ τὸ δι` αὐτῶν σταλὲν παρ` ἡμῶν ἶσότυπον γράμμα κατὰ παράκλησιν, ὡς εἴρηται, τῶν σῶν ἀποκρισιαρίων ἔδοξας γράφειν ἡμῖν ἑαυτὸν ἐξαπατῶν, ἀλλ` οὐχ` ἡμᾶς συνεξαρπάζων. Διάτοι τοῦτο προσαναφέρομεν τῇ οἶκουμενικῇ ὑμῶν πατρότητι, ὡς τὰ παραστάντα ἐπ` ἔργον ἀγαγόντες, μετὰ πάσης προθυμίας ἐξεθέμεθα, κατὰ μίμησιν τοῦ ὑποδειχθέντος ἡμῖν σχεδαρίου, τὴν ἐνοῦσαν ἡμῖν ἐν Κυρίῳ πίστιν. Ἀλλ` ἄκουε τί φησιν ὁ κορυφαῖος τῶν ἀποστόλων πρὸς τὸν τὴν ἀλὴθειαν παραλογισάμενον· Διὰ τὶ ἐπλήρωσεν ὁ Σατανὰς τὴν καρδίαν σου, ψεύσασθαί σε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον_ οὐκ ἐψεύσω ἀνθρώποις, ἀλλὰ τῷ Θεῷ. Παραπλήσιόν τι ποιήσας τοῦ ἀκούσαντος παρὰ Κυρίου διὰ Σαμουὴλ τοῦ προφήτου· «Τάδε εἶπε Κύριος Σαβαώθ· Νῦν ἐκδικήσω ἃ ἐποίησεν Ἀμαλὴκ τῷ Ἰσραήλ. Καὶ νῦν πορεύου καὶ πατάξεις αὐτὸν καὶ ἀναθεματιεῖς αὐτὸν, καὶ πάντα τὰ αὐτοῦ. Καὶ παρακούσαντος καὶ εἶρηκότος πρὸς Σαμουὴλ οἷα τῇ παραβάσει τῶν ὑπ` αὐτοῦ γενομένων ἐξ ἀναιδείας μεγαλαυχῶν, Εὐλογητὸς σὺ τῷ Κυρίῳ, ἔστησα πάντα ὅσα ἐλάλησε Κύριος· καὶ εἶπε Σαμουήλ· Καὶ τίς ἡ φωνὴ τοῦ ποιμνίου τούτου τοῦ ἐν τοῖς ὠσί μου_ καὶ εἶ θελητὸν τῷ Κυρίῳ ὁλοκαυτώματα καὶ θυσίαι, ὡς τὸ ἀκοῦσαι φωνῆς Κυρίου_ ἶδοὺ ἀκοὴ ὑπὲρ θυσίαν ἀγαθὴ, καὶ ἡ ἐπακρόασις ὑπὲρ στέαρ κρεῶν, ὅτι ἁμαρτία οἶώνισμά ἐστι. Διότι ἐξουδένωσας τὸ ῥῆμα Κυρίου, καὶ ἐξουδενώσει σε Κύριος, τοῦ μὴ εἶναί σε ἡγούμενον τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Καὶ εἶπε Σαοὺλ πρὸς Σαμουήλ· Ἡμάρτηκα, ὅτι παρέβην τὸν λόγον Κυρίου καὶ τὸ ῥῆμά σου.» Σὺ δὲ τὴν μὲν τούτου παράβασιν ἐμιμήσω, τὴν δὲ ἐξαγόρευσιν τῆς παραβάσεως, οὐκ ἐζήλωσας, οὐδὲ εἶπας, Ἡμάρτηκα, παραλλάξας τὴν τοῦ Κυρίου πίστιν, καὶ ἀπατήσας τοὺς ἡμετέρους ἀποκρισιαρίους. Ποία οὖν τούτων ἵλεως ἔσομαί σοι_ μὴ ἐπὶ τούτοις οὐκ ἐπισκέψομαι, λέγει Κύριος_ ἢ ἐν ἔθνει τῷ τοιούτῳ οὐκ ἐκδικήσει ἡ ψυχή μου_ Διὸ τούτους μὲν ἐν σποδῷ καὶ σάκκῳ καὶ τήξει ψυχῆς καὶ σώματος, δάκρυσι μετανοίας, τὴν προστριβεῖσαν αὐτοῖς παρὰ σοῦ χλεύην ἐκκαθᾶραι προστετάχαμεν· οἷα μὴ μόνον τῆς ἀποστολικῆς καταφρονήσαντας ἐξουσίας, ἀλλὰ καὶ τῆς σοφῆς παρακούσαντας παροιμίας τῆς λεγούσης· Ἐὰν δέηταί σου ὁ ἐχθρὸς μεγάλῃ τῇ φωνῇ, μὴ πεισθῇς αὐτῷ, ἑπτὰ γὰρ πονηρίαι εἶσὶν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Σὲ δὲ μετὰ τῶν αἱρετικῶν σου δογμάτων, ἤγουν τῶν συνοδικῶν γραμμάτων τῶν τε πρότερον, καὶ τῶν νῦν παρὰ σοῦ πρὸς ἡμᾶς ἀπεσταλμένων τῇ ἀποφάσει τοῦ ἀναθέματος κατεδικάσαμεν ἐκ τῆς αὐθεντίας τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων Πέτρου, πάσης σε καθελόντες ἱερατικῆς ἀξίας καὶ ὀνομασίας, ἀπὸ τῆς γεγραμμένης ἡμῖν καὶ ὁρισθείσης ἡμέρας, φαμὲν δὴ τῆς πρώτης τοῦ παρόντος Νοεμβρίου μηνὸς τῆς ἐνεστώσης ὀγδόης ἶνδικτιῶνος, εἶς ἣν τὰ παρὰ σοῦ ἐπισφαλῆ συνοδικὰ ἐδεξάμεθά τε καὶ κατεκρίναμεν· ἄχρις ἂν καὶ αὐτὸς αὐτὰ τὰ παρὰ σοῦ γενόμενα συνοδικὰ, τάτε πρότερα, καὶ τὰ νῦν μετὰ παντὸς τοῦ ὁπωσοῦν ἐγγράφως ἢ ἀγράφως, συνηγοροῦντος αὐτοῖς, ἢ ὑπεραπολογουμένου αὐτῶν συμφώνως ἡμῖν καταδικάσωσι καὶ ἀναθεματίσωσιν ὡς αἱρετικά τε καὶ ἕωλα. Τὰ πρῶτα μὲν, διὰ τὴν ἐγκειμένην αὐτοῖς ἀτοπίαν τῶν ἐπιληψίμων σου δώδεκα κεφαλαίων, ὧν τὴν εἴδησιν παρ` ἡμῶν ἐγγράφως προσείληφας, εἶς τὸ ἀναπολόγητόν σε τυγχάνειν, παραίτούμενον τὴν διόρθωσιν. Τὰ δεύτερα δὲ, διὰ τὴν ἀκύρωσιν τοῦ ἀσεβοῦς δόγματος, ἣν ἐν αὐτοῖς ποιῆσαι τετόλμηκας· ἀνελὼν μὲν, τὸ φύσει θελητικὸν, καὶ ἐνεργητικὸν ὑπάρχειν τῆς ἡμῶν σωτηρίας, καθ` ἑκατέραν, τῶν ἐξ ὧν καὶ ἐν αἶς ἐστι φύσεων τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν Ἰησοῦν Χριστὸν, ἐφ` ὧ τε διὰ τῆς τῶν τοιούτων εὐσεβῶν φωνῶν ἀναιρέσεως, ἀνεθέλητόν τε καὶ ἀνενέργητον, μᾶλλον δὲ ἀνούσιον, καὶ ἀνύπαρκτον ἐν ἑκατέρᾳ φύσει τοῦτον ὅντα κατασκευάσας. Τὸ γάρ πάσης ἄμοιρον ὃν οὐσιώδους θελήσεως καὶ ἐνεργείας, καὶ παντοίας ἔρημόν ἐστιν οὐσιώδους ὑπάρξεως. Συνανελὼν δὲ πρὸς τούτοις ἐν τῷ ῥηθέντι σου δευτέρῳ συνοδικῷ, Καὶ τὰ πάντα ἀναθεματίζειν ὅσα ἀναθεματίζομεν· ἵνα διὰ τοὺτου μὴ μόνον καὶ οὓς ἀναθεματίζομεν, ἤγουν αὐτὰ τὰ πρόσωπα τῶν ἀσεβῶν αἱρετικῶν παραιτήσῃ ἀναθεματίζειν· τῶν γὰρ δογμάτων οὐκ ἀναθεματιζομένων ὑπὸ σοῦ, δῆλον ὡς οὐδὲ τὰ πρόσωπα τῶν ἐκθεμένων αἱρετικῶν ἀναθεματίζεις· εἴπερ τῆς αἱρέσεως αὐτῶν χάριν καὶ οὐχὶ τῆς φύσεως ἕνεκα, τούτους ἀναθεματίζομεν· ἀλλ` ἵνα καὶ πᾶσαν ἁπάντων πλάνην, Ἑλλήνων, Ἰουδαίων, αἱρετικῶν καθ` ἑαυτοῦ βεβαιώσῃς. Εἶ γὰρ τὰ δόγματα τούτων ἁπάντων ἅπαντα κατακρίνομεν ὡς ἐχθρὰ καὶ πολέμια τῆς ἀληθείας, σὺ δὲ πάντα συμφώνως ἡμῖν οὐκ ἀναθεματίζεις ἄπερ ἀναθεματίζομεν, εἶκότως ἄρα τὴν τούτων ἁπάντων πλάνην ἐκύρωσας, ὑφ` ἡμῶν ἤγουν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἀναθεματιζομένην. Ταῦτα τοίνυν διαπραξάμενος κατὰ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, ἐμοῦ ἡμέλησας, λέγει Κύριος, καὶ ἐπελάθου τῆς διαθήκης μου τῆς λεγούσης· Οὐ παραβήσῃ ἀπὸ πάντων τῶν λόγων ὧν ἐγὼ ἐντέλλομαί σοι σήμερον, δεξιὰ ἢ ἀριστερὰ πορεύεσθαι ὀπίσω θεῶν ἑτέρων, λατρεύειν αὐτοῖς. Καὶ ἔσεται, ἐὰν μὴ εἶσακούσῃ τῆς φωνῆς Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου φυλάσσειν καὶ ποιεῖν πάσας τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, καὶ τὰ ἠκριβασμένα αὐτοῦ, ὅσα ἐγὼ ἐντέλλομαί σοι σήμερον, καὶ ἐλεύσονται ἐπὶ σὲ πᾶσαι αἱ κατάραι αὗται, καὶ καταλήψονταί σε. Αἱ γὰρ ὁδοί σου καὶ τὰ ἐπιτηδεύματά, ἐποίησαν ταῦτά σοι. Αὕτη ἡ κακία σου ὅτι πικρὰ, ὅτι ἥψατο ἕως τῆς καρδίας σου. Πῶς οὖν ἐρεῖς, Ὅτι οὐκ ἐμιάνθην, καὶ ὀπίσω τῆς ἐπεισάκτου καινοτομίας οὐκ ἐπορεύθην_ Ιδε τὰς ὁδούς σου ἐν τῇ πλάνῃ τῶν αἱρετικῶν τυπωθείσας, καὶ γνῶθι τί ἐποίησας· ὅτι ἐὰν ἀποπλύνῃ ἐν νίτρῳ καὶ πληθύνῃς σεαυτῷ πόαν, κεκηλίδωσαι ἐν ταῖς ἀδικίαις σου ἐναντίον ἐμοῦ, λέγει Κύριος· ἕως ἂν ἐπιστρέφων ἐπιστρέψῃς εἶλικρινῶς καὶ ἀγαπήσῃς αὐτὸν δι` εὐσεβοῦς ὁμολογίας ἐν ὅλῃ τῇ καρδίᾳ σου καὶ ἐν ὅλῃ τῇ ψυχῇ σου καὶ ἐν ὅλῃ τῇ διανοίᾳ σου· αὕτη γάρ ἐστι πρώτη καὶ μεγάλη ἐντολὴ τὸ πιστεύειν ὀρθῶς εἶς αὐτὸν τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν Ἰησοῦν Χριστὸν, κατὰ τὴν τῶν ἁγίων Πατρῶν καὶ τὴν τῶν ἐγκρίτων καὶ οἶκουμενικῶν συνόδων διδασκαλίαν. Καὶ νῦν βελτίους ποίησον τὰς ὁδούς σου, καὶ τὰ δόγματα τῆς καρδίας σου ἄγνισον, ἐκ πάσης φαυλότητος αἱρετικῆς· καὶ ἄκουσον τῆς φωνῆς Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ παύσεται Κύριος ἀπὸ τῶν κακῶν, ὧν ἐλάλησεν ἐπὶ σέ· μὴ οὖν ἔτι δι` ὧν γράφεις, ἢ γράφειν ἀπαιδεύτως ἑτέρους ὑπὲρ σοῦ παρασκευάζεις, συναγορήσῃς τῇ ἀσεβείᾳ, κατηγόρει δὲ ταύτης μᾶλλον, ὡς αἱρετικῆς. Οὐκέτι γὰρ ἄνθρωπος μετανοῶν ἀπὸ τῆς κακίας αὐτοῦ, καὶ λέγων, Τί ἐποίησα_ ἶδοὺ γὰρ ἐγὼ κρίνομαι πρὸς σὲ, λέγει Κύριος, ἐν τῷ λέγειν σε, Οὐχ ἥμαρτον. Ὅτι κατεφρόνησάς μου σφοδρα τοῦ δισσεῦσαι τὰς ὁδούς σου. Διὸ γινώσκων γνώσῃ καθάπερ εἶρήκαμεν, ὡς καθῃρημένος ὑπάρχεις πάσης ἱερατικῆς ἀξίας καὶ λειτουργίας, ἐν τῇ καθολικῇ τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποστολικῇ Ἐκκλησίᾳ, μέχρις ἂν ἀπαραλείπτως ἅπαντα τὰ παρ` ἡμῶν ἐνταῦθα συνοδικῶς κυρωθέντα τε καὶ ὁρισθέντα πρὸς σύστασιν καὶ βεβαίωσιν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ταυτὸν δὲ λέγειν, τῶν εἶρημένων ἁγίων Πατρῶν, καὶ τῶν ἐγκρίτων οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων ἐγγράφως κυρώσῃς, καὶ σὺν ἡμῖν ὁμολογήσῃς ἐπὶ τοῦ ἑνὸς τῆς ἁγίας ὁμοουσίου καὶ προσκυνητῆς τριάδος Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένου δι` ἡμᾶς καὶ τελείως ἐνανθρωπήσαντος, δύο φύσεις καθ` ὑπόστασιν ἡνωμένας ἀσυγχύτως καἶ ἀδιαιρέτως, καὶ δύο φυσικὰς θελήσεις, καὶ δύο φυσικὰς ἐνεργείας, θείαν καὶ ἀνθρωπινὴν συμφυῶς ἡνωμένας κατὰ τὴν τῶν ἁγίων Πατρῶν διδασκαλίαν, εἶς πίστωσιν ἀληθῆ τοῦ, Θεὸν φύσει τέλειον καὶ ἄνθπωπον φύσει τέλειον τὸν αὐτὸν ὑπάρχειν· ὡς κατὰ πάντα κυρίως ὅμοιον τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, πλὴν αγεννησίας, καὶ κατὰ πάντα κυρίως ὅμοιον ἡμῖν, μόνης δίχα τῆς ἁμαρτίας· καὶ ἀναθεματίσῃς πάντας οὓς ἀναθεματίζομεν αἱρετικοὺς, ταυτόν δὲ λέγειν, ἡ καθολικὴ τοῦ Θεοῦ καὶ Ἀποστολικὴ Ἐκκλησία μετὰ πάντων τῶν αἱρετικῶν δογμάτων αὐτῶν, καὶ τοῦς νῦν ἀναφυέντας αἱρετικοὺς, καὶ παρ` ἡμῶν συνοδικῶς διὰ τὴν αἵρεσιν αὐτῶν ἀναθεματισθέντας· φαμὲν δὴ Θεόδωρον τὸν γενόμενον ἐπίσκοπον τῆς Φαρὰν, Κύρον τὸν Ἀλεξανδρείας, Σέργιον τὸν Κωνσταντινουπόλεως, καὶ τοὺς αὐτοῦ διαδόχους, Πύῤῥον καὶ Παῦλον, μετὰ πάντων τῶν αἱρετικῶν αὐτῶν δογμάτων, καὶ τῆς ἀσεβοῦς ἐκθέσεως, καὶ τοῦ ἀσεβεστέρου τύπου τῶν ἀθεμίτως παρ` αὐτῶν κυρωθέντων εἶς ἀνατροπὴν τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, καὶ πάντων ἁπλῶς τῶς μίαν τερατευομένων, ἢ μηδεμίαν ὅλως ὁμολογεῖν τῆς θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ φύσιν, ἢ θέλησιν, ἤ ἐνέργειαν· οὓς ὡς πολεμίους αὐτῆς ὑπάρχοντας, ἡ καθολικὴ τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποστολικὴ Ἐκκλησία δικαίως ἀποβάλλεται καὶ ἀναθεματίζει. Μὴ οὖν ἀποδοκιμάσῃς τὸν τοῦ Κυρίου λόγον προσμένων τοῖς ἀσεβέσιν. Εὐσέβεια γὰρ εἶς Θεὸν, ἀρχὴ αἶσθήσεως· καὶ ἐὰν ζητήσῃς αὐτὴν ὡς ἀργύριον καὶ ὡς θησαυροὺς ἐξερευνήσῃς αὐτὴν, τότε συνήσεις φόβον Κυρίου, καὶ ἐπίγνωσιν Θεοῦ εὑρήσεις. ὅτι Κύριος δίδωσι σοφίαν, καὶ ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ γνῶσις καὶ σύνεσις, καὶ θησαυρίζει τοῖς κατορθοῦσι σωτηρίαν. Διὸ ἐπίστρεψον πρός με λέγει Κύριος, καὶ οὐ μὴ στηριῶ τὸ πρόσωπόν μου ἐπὶ σέ· ὅτι ἐλεήμων ἐγώ εἶμι, καὶ οὐ μὴ μηνιῶ σοι εἶς τὸν αἶῶνα. Πλὴν γνῶθι τὴν ἀδικίαν σου, ὅτι εἶς Κύριον τὸν Θεόν σου ἠσέβησας, καὶ διέχεας τὰς ὁδούς σου πρὸς τοὺς ἀλλοτρίους τῆς πίστεως, τῆς δὲ φωνῆς μου οὐχ` ὑπήκουσας, λέγει Κύριος. Ἡ γὰρ ἐπίγνωσις τῶν οἶκείων πρόξενος ἔσεταί σοι τῆς ταχείας ἐπ` αὐτοῖς διορθώσεως, εἶ μάλιστα μετὰ τοῦ ἐν τοῖς δόγμασιν οἶκείου σφάλματος καὶ τὸ ἐν τοῖς ἱεροῖς κανόσι θεραπεύσεις πλημμέλημα. Καὶ τούτους γὰρ ἀθετῆσαι τετόλμηκας, οὐχ ὁμολογήσας ἑαυτὸν, διὰ τῶν οἶκείων γραμμάτων, ὡς ὑποκείμενον τῷ καθ` ἡμᾶς ἀποστολικῷ θρόνῳ βικάριον. Δι` ἑκατέρου τοίνυν ἀσφαλῶς [ Forte leg. σφαλείς], ἑκάτερον σπούδασον ἐξιάσασθαι προσηκόντως. Οὐ γὰρ ἑτέρως ἕξεις τὴν παρ` ἡμῶν τελείαν συγχώρησιν, εἶ μὴ ἐν ἑκατέροις ἡμῖν παραστήσεις τὴν οἶκείαν διόρθωσιν.
[Col. 0192D] Christum diligenti clero et populo sanctae Dei catholicae Thessalonicensium Ecclesiae, Martinus servus [Col. 0193A] servorum Dei sanctae ejus catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae episcopus.
Universitatis opifex Dominus noster Jesus Christus, cum initio hominem fecisset, ad tutelam ejus vitae proprium ipsi largitus est mandatum, praecipiens id nullatenus transgredi, ne solutionis mandati fructum perciperet propriam dissolutionem, id est, mortem: quod, dum accidisset, innotuit ut omnes timore Dominum timerent, nec amplius ad mandati praevaricationem facile caperentur a diabolo, qui nos primitus decepisset. Unde humaniter saluti ipse nostrae prospiciens, inimicitias posuit inter nos et eum qui fefellisset, easque voluit perennes esse, quas artificiose augens, cum incarnatus homo secundum nos factus est, clamabat, dicens: Non veni pacem [Col. 0193B] mittere in terram, sed gladium (Matth. I) ; has qui non accipit, inimico vitae nostrae diabolo omnino fit amicus, inimicitias solvens, quas inter nos et ipsum Dominus posuit; deficiensque a Deo vivente per peccatum mortificatur, quo hominum natura in seipsam armata est, et affectionibus corrumpitur, quam naturam pacificare volens ipsius opifex, proprium, ut dictum est, in terram adveniens gladium dedit, qui evangelicae secundum ipsum praedicationis sermo est, omnem impietatem atque iniquitatem caedens semper ac demetens, commendans vero orthodoxam in ipsum confessionem in iis qui eam firme custodiunt. Quando igitur, dilecti fratres, nobis, qui per gratiam ipsius sacerdotes sumus, evangelicae praedicationis sermo creditus est, ut cum sapientia [Col. 0193C] et fide tueamur ejus domum, catholicam nempe Ecclesiam, integram atque immaculatam ab iis qui eam violare ac laedere properant, necessario vobis notum facimus, jubente maxime hoc nos facere ipso Domino per prophetam dicentem: Consolamini, consolamini populum meum, dicit Dominus: sacerdotes, loquimini ad cor Jerusalem; consolamini eam, quia impleta est humiliatio ejus (Isai. XL) . Nam is qui pastor ejus vocatus est, mutatus est in lupum, eamque humiliare conatus est, per ea quae impie in nos dogmatizavit, quippe qui coelestem panem, qui per carnem in terram ad nos advenit, non apposuit vobis sincere ac sine innovatione in cibum et potum ad vitam aeternam, per apostolicam paternamque doctrinam, sed apposuit cibum Aegyptiacum, sive doctrinam [Col. 0193D] haereticam, quae inquinare solet, non confirmare cor hominis. Studuit enim non solum initio propositionis suae turbidam in quinamentorum suorum confusionem per litteras suas huic apostolicae sedi imponere, sicuti ab eo missis apocrisiariis, Pi hano episcopo et Ignatio diacono tum coram ostendimus; sed nunc quoque doctrinae suae coenum augere, tametsi, praefatorum virorum hortatu, absurditates ejus et errores notos ei fecissemus, ac praeterea misissemus exemplum formulae doctrinae verae ac salutaris, quae nobis tradita est a sanctis apostolis et probatissimis Ecclesiae Patribus, ut id firmiter intuens, propriam sententiam corrigeret. Ille vero etiam post cognitionem veritatis non audivit dicentem: Initium [Col. 0196A] superbiae hominis apostatare a Deo. Qui tenuerit eam, adimplebitur maledictis, et subverteret cum in finem (Eccli. X) . Propterea exhonoravit Dominus conventus malorum, et destruxit eos usque in finem. Quis igitur eum, qui in animam suam peccat, justificabit? quis glorificabit eum, qui vitam suam exhonorat? Ausus est enim, per summum divinorum judiciorum contemptum, missum a nobis exemplum adulterare ac depravare, ex eoque demere orthodoxam Patrum confessionem et damnationem quam facimus, id est, quam catholica Ecclesia jure facit detestandorum haereticorum, ac venenum propriae novitatis injicere. Quoniam igitur scriptum est, fratres: Quis miserebitur incantatori a serpente percusso, et omnibus qui appropiant bestiis? sic et qui [Col. 0196B] cognitatur cum viro iniquo, et obvolutus est in peccatis ejus. In labiis suis indulcat inimicus, et in corde suo insidiatur, ut subvertat te in foveam. In oculis suis lacrymatur; et si invenerit tempus, non satiabitur sanguine, et quasi adjuvans suffodiet plantas tuas. Caput suum movebit et plaudet manu, et multa susurrans commutabit vultum suum (Eccli XII) . Et rursum dicit: Qui tetigerit picem, inquinabitur ab ea; et qui communicaverit superbo, induet superbiam (Eccli. XIII) . Sata gite vos omnes, dilecti, ut filii obedientiae, et divinum praeceptum adimplentes, quod dicit: Salva animam tuam, noli respicere post tergum, nec stes in omni circa regione, sed in monte salvum te fac, ne et tu simul pereas (Gen. XIX) ; et: Recedite inde, pollutum nolite tangere, exite de medio eorum (Isai. LII) . Deponite [Col. 0196C] omnem ad hominem hujusmodi, id est, ad pessimam ejus haeresim, conjunctionem et amorem; mors enim est, separans a Deo eos qui doctrinae talis viri obsequuntur. Atque idcirco eum canonice ab omni deposuimus sacerdotali dignitate et ministerio, quoad propria corrigens, ad apostolicam catholicae Ecclesiae redeat fidem; in qua ipsi, per Dei gratiam generati et educati, state semper radicati et fundati, et sicut accepistis a nobis, sive a sanctis apostolis, et prophetis, et doctoribus, et universalibus quinque synodis, quomodo oporteat vos credere, et ambulare, et placere Deo, sicut et credidistis, et ambulastis usque adhuc, ut abundetis magis in orthodoxa fide, confitentes juxta ipsorum sanctorum piam traditionem, Dominum nostrum Jesum Christum, Deum verum, [Col. 0196D] et verum hominem eumdem, in nullo a divina sua deficientem natura, et in nullo ab humana natura deficientem, absque solo peccato, sed per omnia perfectum ipsum in utraque naturarum, ex quibus et in quibus constat, tum in divina, tum in humana, in increata, et in creata, sicut natura, ita voluntate et operatione, ad demonstrationem perfectae ejus cum Deo et Patre, et cum matre ac virgine connaturalitatis et consubstantialitatis. Habentes igitur talem spem, multa libertate utimur, et non sicut adversarii superinductis lasciviunt formulis et expositionibus, sed paternis et synodalibus catholicae Ecclesiae muniti praeconiis, haec ubique et omnibus per ea quae nuper a nobis synodaliter gesta sunt, intimavimus, [Col. 0197A] quae et vobiscum nunc loquimur, nihil in ductitium aut peregrinum ac novum praedicantes, sed quae audivistis, et didicistis, et accepistis, et in vobis jugiter radicata sunt. Quae enim est spos nostra, aut gaudium, aut corona gloriationis? nonne vos coram ipso Domino nostro Jesu Christo, et nunc, et in ipsius adventu? quandoquidem multa mihi ad vos libertas est, multa gloriatio pro vobis, repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra, quam propter dictum hominem sustinuimus: Quis enim infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? inquit divinus apostolus (II Cor. XI) . Quocirca et vos, charissimi, hujusmodi nostram pro vobis scientes sollicitudinem, et edocti diligenter a divinitus inspiratis Scripturis, [Col. 0197B] quod nulla est participatio justitiae cum iniquitate, nec societas luci ad tenebras, nec conventio Christi ad Belial, nec pars fideli cum infidelibus (II Cor. VI) , neque consensus orthodoxorum cum haereticis; omni custodia custodite cor vestrum, nullam participationem habentes, nec societatem, nec consensionem, nec connexionem cum hujusmodi homine, ac ne ulla ratione assentiamini ejus doctrinae, sed assidue permanentes in sanctissima nostra fide, servite Deo in conscientia pura. Synaxis autem ministerium perficiant vobis qui ibi sunt presbyteri et diaconi, qui diligenter et acceptabiliter rectam catholicae Ecclesiae nobiscum doctrinam suscipiunt, quae nuper ad vos a nobis scripta est: et abjicientes omnem haeresim ac novitatem, quae ab apostolica [Col. 0197C] praedicatione condemnatur; quousque, ut dictum est, ille sua corrigat, aut alius pro illo canonice eligatur pastor bonus ac verus, quique animam pro ovibus ponat (Joan. X) , imitatione principis pastorum Christi, in loco pascuae vos collocans, et super aquam refectionis educans (Psal. XXII) . Ipse autem, qui nos vobiscum confirmat in divinissima ejus confessione, quique unxit nos ac signavit, deditque arrhabonem Spiritus in cordibus nostris, sanctificet vos perfecte, spiritumque vestrum et animam et corpus integra atque irreprehensibilia custodiat, recepturos in saecula saeculorum quae repromisit diligentibus eum. Amen.
[Col. 0191D] Τῷ φιλοχρίστῳ κλήρῳ τε καὶ λαῷ τῆς Θεσσαλονικέων ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς Ἐκκλησίας, Μαρτῖνος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ τῆς τῶν Ῥωμαίων ἁγίας αὐτοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐπίσκοπος.
Ὁ τῶν ὅλων δημιουργὸς Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς καταρχὰς ποιήσας τὸν ἄνθρωπον, πρὸς συντήρησιν τῆς αὐτοῦ ζωῆς, τὴν οἶκείαν αὐτῷ δεδώρηται ἐντολὴν, παραγγείλας ταύτην μηδαμῶς παραβῆναι, ἵνα μὴ τῇ λύσει τῆς ἐντολῆς, καρπὸν δρέψηται τὴν οἶκείαν διάλυσιν ἤγουν τὸν θάνατον, ὃ δὴ καὶ συμβᾶν, ἐγνωρίσθη πρὸς τὸ πάντας φόβῳ φοβεῖσθαι τὸν Κύριον, καὶ μηκέτι πρὸς παράβασιν ἐντολῆς εὐχειρώτους ὑπάρχειν, τῷ ἀρχῆθεν ἡμᾶς ἀπατήσαντι διαβόλῳ. Ὅθεν φιλανθρώπως αὐτὸς ὁ κηδεμὼν τῆς ἡμῶν σωτηρίας καὶ ἔχθραν ἔθηκεν ἀναμέσον ἡμῶν καὶ τοῦ ἀπατήσαντος, εἶς τὸ διηνεκῶς ταύτην ὑπάρχειν, ἣν εὐτέχνως ἐπιτείνων ἡνίκα σαρκωθεὶς καθ` ἡμᾶς γέγονεν ἄνθρωπος, ἐβόα λέγων· Οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἶρήνην ἐπι τὴν γῆν, ἀλλὰ μάχαιραν. Ἥν ὁ μὴ δεχόμενος, φιλιοῦται πάντως τῷ ἐχθρῷ τῆς ἡμῶν ζωῆς διαβόλῳ, λύων τὴν ἔχθραν ἣν ὁ Κύριος ἔθηκεν, μεταξὺ ἡμῶν καὶ αὐτοῦ, καὶ ἀφιστάμενος ἀπὸ Θεοῦ ζῶντος, καὶ νεκρούμενος τῇ ἁμαρτίᾳ δι` ἣν τῶν ἀνθρώπων φύσις καθ` ἑαυτῆς ἐπολεμήθη καταφθειρομένη τοῖς πάθεσιν. Ἣν αὐτὸς εἶρηνεῦσαι βουλόμενος ὁ ταύτης δημιουργὸς, τὴν οἶκείαν ἐπὶ τῆς γῆς, ὡς εἴρηται, παραγενόμενος δεδώρηται μάχαιραν, ὅπερ ἐστὶν ὁ τοῦ κατ` αὐτὸν εὐαγγελικοῦ κηρύγματος λόγος τέμνων διὰ παντὸς καὶ ἐκθερίζων πᾶσαν ἀσέβειαν καὶ παρανομίαν, συνιστῶν δὲ τὴν εἶς αὐτὸν ὀρθόδοξον ὁμολογίαν ἐν τοῖς βεβαίως ταύτην φυλάσσουσιν. Ἐπεὶ οὖν, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ, ἡμῖν τοῖς κατὰ χάριν αὐτοῦ ἱερεῦσιν, ὁ τοῦ τοιούτου εὐαγγελικοῦ κηρύγματος ἐπιστεύθη λόγος, ἵνα μετὰ φρονήσεώς τε καὶ πίστεως τὴν οἶκίαν αὐτοῦ φυλάξωμεν, ἤγουν τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν ἄσυλόν τε καὶ ἀνεπηρέαστον, ἐκ τῶν ταύτην λυμήνασθαι κατεπειγομένων, ἀναγκαίως γνωρίζομεν ὑμῖν, μάλιστα τοῦτο παρεγγυῶντος πράττειν ἡμᾶς αὐτοῦ τοῦ Κυρίου διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος· Παρακαλεῖτε, παρακαλεῖτε, τὸν λαόν μου, λέγει ὁ Θεός· ἱερεῖς λαλήσατε εἶς τὴν καρδίαν Ἱερουσαλήμ· παρακαλέσατε αὐτὴν, ὅτι ἐπλήσθη ἡ ταπείνωσις αὐτῆς· ὡς ὁ κληθεὶς ὑμῶν ποιμὴν, εἶς λύκου τάξιν ἀντικατέστη, καὶ ταπεινῶσαι ταύτην ἐπεχείρησε, δι` ὧν ἀσεβῶς πρὸς ἡμᾶς ἐδογμάτισε· μὴ τὸν οὐράνιον ἄρτον, τὸν ἐπὶ γῆς διὰ σαρκὸς πρὸς ἡμᾶς φοιτήσαντα παραθέμενος ὑμῖν εἶλικρινῶς τε καὶ ἀκαινοτομήτως εἶς βρῶσιν καὶ πόσιν πρὸς ζωὴν αἶώνιον διὰ τῶν Ἀποστολικῶν καὶ πατρικῶν δογματων· ἀλλὰ τὴν Αἶγυπτιακὴν τροφὴν, ἤγουν τὴν αἱρετικὴν διδασκαλίαν, ἥτις μολύνειν εἴωθεν, ἀλλ` οὐ στηρίζειν καρδίαν ἀνθρώπου. Ἐσπούδασε γὰρ οὐ μόνον ἐν προοιμίοις τῆς αὐτοῦ προβολῆς τὴν θολεράν ἀνατροπὴν τῶν αὐτοῦ μιασμάτων διὰ τῶν αὐτοῦ γραμμάτων τῷ καθ` ἡμᾶς Ἀποστολικῷ θρονίσαι θρόνῳ, καθὼς καὶ τοῖς παρ` αὐτοῦ σταλεῖσιν ἀποκρισιαρίοις, ἤτοι Πιθάνῳ τῷ ἐπισκόπῳ, καὶ Ἰγνατίῳ τῷ διακόνῳ τῷ τηνικαῦτα κατὰ πρόσωπον ἀπεδείξαμεν, ἀλλὰ καὶ νῦν τὴν τῶν τοιούτων αὐτοῦ δογμάτων θόλωσιν ἐπαυξῆσαι· καίτοι κατὰ παράκλησιν τῶν εἶρημένων ἀνδρῶν τὰς ἀτοπίας αὐτοῦ καὶ τὰ σφάλματα γνωρισάντων ἡμῶν, καὶ πρὸς τούτοις ἶσον ἀποστειλάντων ὀρθοῦ καὶ σωτηρίου δόγματος, τοῦ παραδοθέντος ἡμῖν ἐκ τῶν ἁγίων ἀποστόλων, καὶ τῶν ἐγκρίτων τῆς Ἐκκλησίας Πάτρων, ἵνα πρὸς αὐτὸ ποιήσας ἀπαραλλάκτως, τὴν οἶκείαν διορθώσηται γνώμην. Ὁ δὲ καὶ μετὰ τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας μὴ ἀκούσας τοῦ λέγοντος· Ὅτι ἀρχὴ ὑπερηφανείας ἀσέβεια. Καὶ ὁ κρατῶν αὐτῆς, ἐξομβρήσει βδελύγματα. Διὰ τοῦτο παρεδόξασε Κύριος τὰς ἐπαγωγὰς καὶ κατέστρεψεν εἶς τέλος αὐτούς. Τὸν νοῦν ἁμαρτάνοντα εἶς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίς δικαιώσει_ καὶ τίς δοξάσει τὸν ἀτιμάζοντα ζωὴν αὐτοῦ_ ἐτόλμησε γὰρ ἐξ ἄκρας τῶν θείων δογμάτων καὶ κριμάτων καταφρονήσεως, καὶ αὐτὸ τὸ παρ` ἡμῶν σταλὲν ἶσον, νοθεῦσαι καὶ παραποιήσασθαι, καὶ ἀφελεῖν μὲν ἐξ αὐτοῦ τὴν ὀρθόδοξον τῶν Πατρῶν ὁμολογίαν, καὶ τὴν κατάκρισιν ὧν ποιούμεθα, ταυτὸν δὲ λέγειν, ἡ καθολικὴ Ἐκκλησία ποιεῖται δικαίως δυσσωνύμων αἱρετικῶν, καὶ ἐκβαλεῖν τὸν ἶὸν τῆς οἶκείας καινοτομίας. Ἐπεὶ οὖν γέγραπται ἀδελφοὶ, ὅτι, Τίς ἐλεήσει ἐπαοιδὸν ὀφιόδηκτον, καὶ πάντας τοὺς προσάγοντας θηρίοις_ οὕτως τὸν προσπορεύομενον ἀνδρὶ ἁμαρτωλῷ καὶ συμφυρόμενον ἐν ταῖς ἀσεβείαις αὐτοῦ· ἐν τοῖς χείλεσιν αὐτοῦ γλυκαίνει λόγους, καὶ ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ βουλεύεται ἀνατρέψαι σε εἶς βόθρον· ἐν ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ δακρύει, καὶ ἐὰν εὕρῃ καιρὸν, οὐκ ἐμπλησθήσεται ἀφ` αἵματος, καὶ ὡς βοηθὸν [ Leg. βοηθῶν] ὑποσχάσει πέτραν [ Leg. πτέρνα] σου. Τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ κινήσει, ἐπικροτήσει ταῖς χερσὶν αὐτοῦ, καὶ πολλὰ ψιθυρίσει, καὶ ἀλλοιώσει πρόσωπον αὐτοῦ. Λέγει δὲ πάλιν, ὅτι, Ὁ ἁπτόμενος πίσσης, μολυνθήσεται, καὶ ὁ κοινωνῶν ὑπερηφάνῳ, ὁμοιωθήσεται αὐτῷ. Σπουδάσατε πάντες ὑμεῖς, ἀγαπητοὶ, ὡς τέκνα ὑπακοῆς πληρωταὶ θείου γινόμενοι παραγγέλματος, τοῦ λέγοντος· Σώζων σῶζε τὴν σεαυτοῦ ψυχὴν, μὴ περιβλέψῃς εἶς τὰ ὀπίσω, μηδὲ στῇς ἐν πάσῃ τῇ περιχώρῳ, εἶς τὸ ὄρος σώζου, μήποτε συμπαραληφθῇς· καὶ, Ἐξέλθετε ἐκ μέσου αὐτῶν, καὶ ἀφορίσθητε καὶ ἀκαθάρτου μὴ ἅπτεσθε, ἀπόθεσθε πᾶσαν τὴν πρὸς τὸν τοιοῦτον ἄνδρα, ταυτὸν δὲ λέγειν, τὴν χειριστὴν αὐτοῦ αἵρεσιν, οἶκείωσιν, καὶ στοργήν. Θάνατος γάρ ἐστιν ἀπὸ Θεοῦ χωρίζων τοὺς πειθομένους ἐν τοῖς δόγμασι τοῦ τοιούτου ἀνδρός. Ὧν χάριν καὶ κανονικῶς καθείλαμεν αὐτὸν, ἐκ πάσης ἱερατικῆς ἀξίας, καὶ λειτουργίας, ἄχρις ἂν τὰ οἶκεῖα διορθωσάμενος, πρὸς τὴν Ἀποστολικὴν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἐπανέλθοι πίστιν, εἶς ἣν αὐτοὶ κατὰ Θεοῦ χάριν γενηθέντες τε καὶ ἀνατραφέντες, στήκετε διὰ παντὸς ἐῤῥιζωμένοι, καὶ τεθεμελιωμένοι· καὶ καθὼς παρελάβετε παρ` ἡμῶν, ἤγουν τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, καὶ προφητῶν, καὶ διδασκάλων, καὶ τῶν οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων τὸ πῶς δεῖ πιστεύειν, καὶ περιπατεῖν, καὶ ἀρέσκειν Θεῷ, καθὼς καὶ ἐπιστεύσατε καὶ ἐπεριπατήσατε μέχρι τοῦ νῦν, ἵνα περισσεύητε μᾶλλον ἐν ὀρθοδόξῳ πίστει, ὁμολογοῦντες κατὰ τὴν αὐτῶν τῶν ἁγίων εὐσεβῆ παράδοσιν, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν Θεὸν ἀληθινὸν καὶ ἄνθρωπον ἀληθινὸν τὸν αὐτὸν, ἐν μηδενὶ τῆς θείας αὐτοῦ λειπόμενον φύσεως, [Col. 0195] Excidit membrum phrasis, quod sic est restituendum: καὶ ἐν μηδένι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως λειπόμενον. EDIT. πλὴν μόνης τῆς ἁμαρτίας· ἀλλὰ κατὰ πάντα τέλειον τὸν αὐτὸν ἐν ἑκατέρᾳ φύσει τῶν ἐξ ὧν καὶ ἐν αἷς συνέστηκεν, ἔν τε τῇ θείᾳ καὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ, ἐν τῇ ἀκτίστῳ καί τῇ κτιστῇ, ὥσπερ φύσει, οὕτω καὶ θελήσει καὶ ἐνεργείᾳ, πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἐντελοῦς αὐτοῦ πρὸς τε Θεὸν καὶ Πατέρα, καὶ τὴν μητέρα καὶ παρθένον συγγενείας, καὶ ὁμοουσιότητος. Ἔχοντες οὖν τοιαύτην ἐλπίδα, πολλῇ παῤῥησίᾳ χρώμεθα, καὶ οὐ καθάπερ οἱ δι` ἐναντίας τοῖς παρεισάκτοις ἐναβρύνονται τύποις, ἤγουν ἐκθέσεσιν, ἀλλὰ τοῖς πατρικοῖς καὶ συνοδικοῖς τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ὠχυρωμένοι κηρύγμασι, ταῦτα πανταχοῦ τοῖς πᾶσι διὰ τῶν ἀρτίως παρ` ἡμῶν συνοδικῶς πραχθέντων, ἐγνωρίσαμεν, ἃ καὶ πρὸς ὑμᾶς νυνὶ διαλεγόμεθα, μηδὲν ἐπείσακτον ἢ ξένον κηρύσσοντες, ἀλλ` ἅπερ ἠκούσατε καὶ ἐμάθετε, καὶ παρελάβετε, καὶ ἐστι ἐν ἡμῖν ἐῤῥιζωμένα διαπάντος. Τίς γὰρ ἡμῶν ἔλπις, ἣ χαρὰ ἢ στέφανος καυχήσεως_ ἢ οὐχὶ καὶ ὑμεῖς ἔμπροσθεν αὐτου τοῦ Κυριου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ νῦν τε καὶ ἐν τῇ αὐτοῦ παρουσίᾳ_ ἐπειδὴ πολλή μοι παῤῥησία πρὸς ὑμᾶς, πολλή μοι καύχησις ὑπὲρ ὑμῶν· πεπλήρωμαι τῇ παρακλήσει, ὑπερπερισσεύομαι τῇ χαρᾷ, ἐπὶ πάσῃ τῇ θλίψει ἡμῶν, ἣν διὰ τὸν εἶρημένον ἐθλίβημεν ἄνδρα. Τίς γὰρ ἀσθενεῖ καὶ οὐκ ἀσθενῶ_ τίς σκανδαλίζεται καὶ οὐκ ἐγὼ πυροῦμαι_ φησὶν ὁ θεῖος Ἀπόστολος. Διὸ καὶ ὑμεῖς, ἀγαπητοὶ, τὴν τοιαύτην ἡμῶν περὶ ὑμῶν γινώσκοντες μέριμναν, καὶ διδαχθέντες ἀκριβῶς ἐκ τῶν θεοπνεύστων Λογίων, ὅτι οὐδεμία μετοχὴ δικαιοσύνῃ καὶ ἀνομίᾳ, οὐδὲ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος, οὔτε συμφώνησις Χριστοῦ πρὸς Βελίαρ, οὔτε μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστων, οὔτε συγκατάθεσις ὀρθοδόξων πρὸς αἱρετικούς· πασῇ φυλακῇ τηρήσατε τὴν ἑαυτῶν καρδίαν, ἀμέτοχοι καὶ ἀκοινώνητοι καὶ ἀσύμφωνοι καὶ ἀσύγκλωστοι πρὸς τὸν τοιοῦτον ἄνδρα γινόμενοι, κατ` οὐδένα τρόπον συγκατιθέμενοι τοῖς δόγμασιν αὐτοῦ, ἀλλὰ προσμένοντες ἀεὶ τῇ ἁγιωτάτῃ ἡμῶν πίστει, δουλεύετε τῷ Θεῳ ἐν καθαρᾷ συνειδήσει. Τὴν δὲ τῆς συνάξεως λειτουργείαν τελειῶσιν ὑμῖν, οἱ αὐτόθι πρεσβύτεροί τε καὶ διάκονοι, οἱ ἀκριβῶς καὶ ἀπαραλείπτως τὰ ὀρθὰ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας σὺν ἡμῖν δεχόμενοι δόγματα, τὰ παρ` ἡμῶν ἀρτίως γραφέντα ὑμῖν, καὶ ἀποβαλλόμενοι πᾶσαν αἵρεσιν καὶ καινοτομίαν τὴν ὑπὸ τοῦ ἀποστολικοῦ καταδικαζομένην κηρύγματος· ἄχρις ἂν, ὡς εἴρηται, ἢ ἐκεῖνος τὰ οἶκεῖα διορθώσηται, ἢ ἄλλος ἀντ` ἐκείνου κανονικῶς χειροτονηθῇ ποιμὲν καλὸς καὶ ἀληθινὸς, καὶ τιθεὶς τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων μιμήσει τοῦ ἀρχιποίμενος Χριστοῦ εἶς τόπον χλόης κατασκηνῶν ὑμᾶς, καὶ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐκτρέφων. Αὐτὸς δὲ ὁ βεβαιῶν ἡμᾶς σὺν ὑμῖν εἶς τὴν αὐτοῦ θειοτάτην ὁμολογίαν, καὶ χρίσας ἡμᾶς καὶ σφραγισάμενος, καὶ δοὺς τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύματος ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, ἁγιάσοι ὑμᾶς ὁλοτελῶς, καὶ ὁλόκληρον ὑμῶν τὸ πνεῦμα καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα ἄμεμπτον διατηρήσοι, κομιζομένους εἶς αἶῶνας αἶώνων ἃ ἐπηγγείλατο τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν, ἀμὴν .
[Col. 0197D] Martinus Theodoro sincera affectione dilecto fratri.
Quoniam agnovi ut potui ea quae in scriptis a vobis significata sunt, in paucis verbis exsequar. Cum exirem ab ecclesia quae vocatur Constantiniana, in qua exercitus me cum armis constrinxerat, in praesentia exarchi ac Theodori cubicularii, seu cleri, clara voce dixerunt: Anathema habeat quisquis dixerit vel crediderit quia Martinus usque ad unum apicem fidem mutavit, aut mutaturus est, et anathema habeant qui in orthodoxa fide sua usque ad mortem [Col. 0198D] non permanserint. His auditis, Calliopas coepit rationem reddere aliam fidem praeter quam nos tenemus, non esse, neque aliter se credere. Sed hoc propter eos qui audiebant, non propter fidem dicere. Et scire te volo, dilectissime frater, de fide quam significasti, nec non et falsis calumniis, quas adversum veritatem proponunt, quia opitulantibus nobis orationibus vestris, ac omnium fidelium Christianorum, qui vobiscum sunt, et vivens et moriens salutis nostrae fidem defendam, et quemadmodum beatus Paulus apostolus docet: Mihi vivere Christus est, et morilucrum [Col. 0199A] (Philip. I) . De falsis autem accusationibus, quas noviter haeretici faciunt, abjicientes veritatem Christi Dei, qualem omnino poterunt hominibus veritatem loqui, qui Dei veritati resistunt? Tibi igitur reddo rationem, dilectissime frater, per eum qui judicaturus est mundum istum per ignem, qui et reddet unicuique secundum opus suum. Ego aliquando ad Sarracenos nec litteras misi, nec quem dicunt tomum qualiter credere debeant, aut pecunias unquam transmisi, exceptis duntaxat quibusdam illuc venientibus servis Dei causa eleemosynae, quibus et modicum quid praebuimus minime ad Sarracenos transmissum. Porro de domina nostra gloriosa semper [Col. 0200A] virgine Maria, quae Deum et Dominum nostrum Jesum Christum peperit, quam omnes sancti et catholici Patres Dei genitricem appellant, ut pote quae Deum hominem genuit, falsum contra me, imo contra suas ipsorum animas iniqui viri testificati sunt. Nam quisquis beatam super omnem creaturam [Col. 0199A] In Romana Edit. deest et naturam et naturam humanam, absque eo qui genitus est ex ea, venerabilem semperque virginem, matrem, videlicet, Domini nostri non honorat atque adorat, anathema sit et in praesenti saeculo, et in futuro. Sed homines occasiones quaerentes, scandala objiciunt ad scandalizandos multos
Subscriptio. Deus te incolumem custodiat, amantissime fili.
[Col. 0199B] Martinus Theodoro.
Noscere voluit cara vestra dilectio qualiter de sede sancti Petri apostoli, sicut unus passer solitarius ab aedificio, raptus fuerim. Et miror quia super hoc me inquirere voluisti, cum praedixerit Dominus noster de nequam temporibus istis discipulis suis: Quia in diebus illis erit tribulatio, qualis non fuit ab origine mundi usque nunc; et nisi quia abbreviati sunt dies illi, non posset sustinere omnis caro. Sed qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV, 22) . Hoc in paucis de Antichristo dicitur. Nam et sanctus Paulus secundum datam sibi gratiam spiritus praenuntiavit dies istos Timotheo discipulo suo, dicens: In novissimis diebus descendent homines a fide, et veritate auditum avertent, seipsos amantes, avari et [Col. 0199C] caetera (I Tim. IV, 1; II, III, 4) . Et crede mihi, desideratissime fili mi, non videndum tempus aliud, nisi manifeste hoc, in quo sint initia dolorum, quemadmodum Dominus praedixit adventum Antichristi. Et mihi breviter dicere necessarium visum est, antequam in toto mundo praevaleat judicium, et finem cursus tradam, hoc mihi expedire arbitratus, quo aliis mala mihi praeparantibus, exsultem potius quam fleam. Igitur ut scias qualiter sublatus et ductus sim a Romana urbe, nil falsum audies accidentium. Omnia praescivi per totum tempus, quae meditabantur [Col. 0199D] Rom. addit inimici veritatis , et sumpto meipso cum omni clero meo, privatim mansi in ecclesia Salvatoris nostri Jesu Christi, quae cognominatur Constantiniana, quae prima in toto mundo constructa et stabilita est a beatae memoriae [Col. 0199D] Constantino imperatore, et est juxta episcopium. Illic enim omnes nos seorsum morabamur a die Sabbati, quando Calliopas cum Ravennati exercitu, et Theodoro cubiculario, introivit civitatem. Misi ergo in obviam ejus quosdam ex clero: quibus susceptis in palatio, aestimavit et me cum eis esse. Cum autem quaesisset, et non invenisset, dixit primis cleri: Quia [Col. 0200B] nos eum voluimus adorare; sed cras, quod est Dominica dies, obvii ei erimus, et salutabimus eum, quia hodie non suffecimus. Porro, Dominico die datis missis in praedicta sancta Dei Ecclesia, suspicatus ille turbam multam colligi propter diem, nuntiavit hoc: Quia multum fatigati sumus ex itinere, et non possumus occurrere hodie, sed cras omnimodis occurremus, et adorabimus sanctitatem vestram. Ego vero ipse graviter infirmus eram ab Octobrio mense usque ad praedictum tempus, id est, usque ab sextodecimo Kalendas Julias. Ergo feria secunda diluculo mittit chartularium suum, et quosdam ex obsequio suo, dicens: Quia arma praeparasti, et armatos habes intus, et multitudinem lapidum collegisti ad repugnandum; et hoc necessarium non est, nec aliquid [Col. 0200C] tale fieri permittas. Cumque praesens audissem haec, necessarium magis non habui, qualiter hos certos redderem, quam mittere illos gyraturos per totum episcopium, ut si arma vel lapidem vidissent, ipsi testimonium perhiberent. Cum autem issent, et nihil invenissent, subintuli eis per verba, quod nunquam aliquando aliter, sed semper per complexionem et fallacem accusationem incederent adversus nos, et cum in adventu infamis Olympii vani cujusdam hominis cum armis me hunc potuisse repellere faterentur. Ego itaque ante altare ecclesiae lectulum meum habebam in quo jacebam; et nondum transacta media hora, ecce exercitus cum eis veniens in ecclesiam, obumbrati omnes tenentes lanceas et spathas suas, quin et arcus suos paratos una cum scutis [Col. 0200D] suis, et facta sunt illic quae nec dicenda sunt. Quemadmodum namque in hiemali tempore vento valide flante folia ex arboribus concussa cadunt, ita percutiebantur armis candelae sanctae ecclesiae, et retunsae excutiebantur in pavimentum; et audiebatur sonitus qui in eadem fiebat ecclesia, veluti tonitrus quidam horribilis tam ex pressura armorum, quam ex multitudine [Col. 0201A] [Col. 0201C] Edit. Rom., candelabrorum. . . . . fractorum. candelarum ab eis fractarum. Quibus confestim introeuntibus, jussio a Calliopa porrecta est presbyteris et diaconibus, in qua humilitatis meae abjectio continebatur, quod irregulariter et sine lege episcopatum subripuissem, et non essem in apostolica sede dignus institui, sed omnimodis in hanc regiam urbem transmitti subrogato in loco meo episcopo; quod necdum aliquando factum est, et spero quod nec aliquando fieri habet, quia in absentia pontificis archidiaconus et archipresbyter et primicerius locum praesentant pontificis. Dum ergo haec moventur, quae de fide gesta fuerant, jam manifestavi vobis. Quod autem praeparati non fuerimus ad repugnandum, melius judicavi decies mori, quam unius cujuscusque sanguinem in terram fundi. Quod quidem. [Col. 0201B] et sine periculo hoc gestum est, non paucis, quae non placuerunt Deo, malis effectis. Eadem itaque hora dedi meipsum ad exhibendum imperatori, et non resistendum. Porro acclamantibus mihi, ut veritatem dicam, quibusdam ex clero ne facerem hoc, nulli eorum accommodavi aurem, ne subito fierent homicidia. Sed dixi illis: Sinite mecum venire ex clero, qui necessarii mihi sunt, episcopos, videlicet, presbyteros et diaconos, et absolute qui mihi videntur. Respondit Calliopas: Quotquot voluerint venire, cum bono veniant. Nos cuiquam necessitatem non facimus. Respondi ego: Clerus in potestate mea est. Exclamantes autem quidam ex sacerdotibus, dicebant: Cum ipso vivimus, et cum ipso morimur. Post haec coepit dicere per se Calliopas, et qui cum ipso [Col. 0201C] erant: Veni nobiscum ad palatium. Nec hoc facere recusavi, sed exivi cum eis in palatium eadem secunda feria. Et tertia feria venit ad me omnis clerus, et multi erant qui se paraverant ad navigandum mecum; qui etiam res suas jam immiserant in ea quae vocabantur levamenta; et alii quoque nonnulli praeparabantur clerici et laici, qui festinabant pervenire ad nos. Eadem ergo nocte, quae illucescit in feria quarta, quae erat tertio decimo Kalendas Julias, circa [Col. 0202A] horam quasi sextam noctis, tulerunt me de palatio, retrusis omnibus qui mecum in palatio erant, usque ad res diversas, quae mihi in via et hic erant necessariae, et non nisi cum sex puerulis et uno cauculo eduxerunt nos ex urbe; et cum immisissent nos in unum eorum quae dicebantur levamenta, circa horam plus minus quartam diei ad portum pervenimus. In ea sane hora, qua egressi sumus ab urbe Roma, statim ut erant obseratae portae, iterum eas obseraverunt, et sic remanserunt, ne exirent a civitate aliqui, et venirent ad nos in portu, donec illinc navigassemus. Unde necessitas nobis effecta est, ut omnium eorum res, qui in levamenta missi fuerant, in praedicto portu dimitteremus, et mox eadem die moveremur. Et pervenimus Kalendas Julias Mesenam, [Col. 0202B] in qua erat navis, id est carcer meus. Non autem Mesenae tantum, sed et in Calabria; et non tantum in Calabria, quae subdita est magnae urbi Romanorum, sed et in plurimis insularum, in quibus nos vel tribus mensibus peccata impedierunt, nullam compassionem adeptus sum, excepto duntaxat in insula Naxia, quoniam ibi annum fecimus, merui lavari duobus vel tribus balneis, et apud urbem mansi in hospitio quodam. Et ecce quadraginta et septem dies sunt hodie ex quo non merui calida nec frigida aqua rigare me, et effluxi et refrigui totus, quoniam ventris fluor et in navi et in terra usque ad praesentem horam requiem mihi omnino non dedit; et in ipsa quoque necessitatis meae hora cum gustaturus sum, totus conquassatus corpore, ea quae necessaria [Col. 0202C] sunt percipere ad confortandam naturam non habeo, quia quod habeo taedet me sumere, cum id habeam penitus in fastidium. Sed credo in virtutem Dei qui omnia conspicit, quia cum de praesenti vita subductus fuero, exquirentur de his omnibus qui me persequuntur, ut saltem sic ad poenitentiam ducti, ab iniquitate sua convertantur.
Subscriptio. Incolumem te custodiat Deus, fili dulcissime.
[Col. 0201D] Indicamus germanae charitati vestrae, domine frater, quia postquam egressi sumus ex eo quod Jeron dicitur a Constantinopoli, navigantes sancta quinta feria Coenae Domini, pertransivimus Pharum, per diversa loca transmeantes Idibus Maiis, et Chersonem pervenimus. Ergo gerulus harum, qui praesentem vobis tradit epistolam, post triginta dies post nos a partibus Byzantii venit Chersonem. Et gavisi sumus super adventum ipsius, aestimantes quod expensae missae nobis ab Italia essent in terram hanc, quae deberent nos eo veniente consolari. Et cum interrogassemus, cognovimus ab eo, quod nihil huc detulerit [Col. 0202D] ab Italia; et miratus sum, et glorificavi Deum meum etiam in hoc, quoniam, sicut scit, tribulationes nostras dispensat maxime cum fames in hac terra et necessitas talis esset, ut panis in ea tantum nominetur, non tamen penitus videatur. Quoniam nisi mittantur nobis ex partibus illis sumptus, vel a partibus Ponti, hic vivere omnino nequimus. Spiritus enim promptus est, caro vero infirma, ut etiam ipse nosti. Neque enim dispensatio quaevis potest in hac terra ullatenus inveniri in solatium saltem modici sumptus. Si ergo, ut dictum est, transmissum fuerit illinc frumentum, et vinum, aut oleum, et alia [Col. 0203A] quaedam quoquo modo, festina prout potueris mittere nobis. Neque enim hujuscemodi mala, ut reor, ostendi sanctis, qui ibidem sunt, vel his qui sunt ecclesiae illius, ut usque adeo mandatum domini parvipenderent: praesertim cum apostolus Philippensibus scripsit, gratias agens eis, quod et Thessalonicam et semel et bis in usum sibi miserint, ubi et subdit: Habeo autem omnia, et abundo (Philip. IV, 13) . Si enim peregrinos illic, id est, Romae, ita reficit sanctus [Col. 0204A] Petrus, quid dicemus de nobis, qui proprii servi ejus sumus, et saltem ad momentum ministravimus ei, et in tali exsilio et afflictione consistimus? Cognitionem autem feci ad dilectionem vestram quarumdam specierum, quae comparari debent illic; et horum, quaeso, te more solito curam habeto, ut nosti, ad emendum et mittendum nobis propter multas necessitates nostras, et frequentes infirmitates.
[Col. 0203B] Omne desiderium habemus semper litteris nostris charitatem vestram consolandi, et relevandi vos a sollicitudine quae vobis de nobis est: vobiscum vero et omnes sanctos et fratres nostros, qui curam nostri propter Dominum gerunt. Ecce et impraesentiarum scribo vobis, quae coarctant nos. Veritatem dico in nomine Christi Dei nostri. Remoti enim ex omni mundana turbatione, et depositi a peccatis nostris, ecce et ipsa vita caruimus. Siquidem hi qui in hac regione habitant omnes gentiles existunt, et gentiles mores acceperunt hi qui hic habitare noscuntur, nullam charitatem prorsus habentes, quam jugiter hominum natura et inter ipsos quoque barbaros crebra compassione demonstrat. Novit itaque Deus, nisi ex naviculis, quae veniunt ex partibus Romaniae, [Col. 0203C] ut hi qui hic sunt nuncupant, partes, videlicet, Graecorum Ponticas partes vocantes. Nam nec semel de regione ista usque ad unum trimisium frumentum potui comparare, sed nec alterius cujuscunque generis speciem, nisi, ut praedictum est, ex naviculis quae huc raro veniunt, ut sale onustae recedant. Sic potuimus emere tres vel quatuor modios numismate, usque ad praesentem Septembrium mensem. Usque nunc vero non potuimus de novis geniminibus emere, nisi uno numismate modios quatuor. Miratus sum autem, et adhuc miror indiscretionem et incompassionem omnium qui quondam mihi pertinebant, et amicorum meorum ac propinquorum, quia sic funditus infelicitatis meae obliti sunt, et nec scire volunt, ut invenio, sive sim super terram, sive non sim. Miratus [Col. 0203D] quoque multo magis sum in eos qui sunt sanctissimae apostoli Petri Ecclesiae, quoniam tantam dederunt operam de corpore ac membro suo, id est, super dilectione nostra, ad reddendos nos sine sollicitudine. Saltem super corporali usu, quotidianoque [Col. 0204B] sumptu. Nam etsi aurum Ecclesia sancti Petri non habet, frumento tamen, et vino, et aliis necessariis [Col. 0203D] Rom., expensae non carent. expensa non caret per gratiam Dei, ut modicae saltem exhibitionis curam gessissent. Qualem putas conscientiam habemus exhibendi ante tribunal Christi accusantibus omnibus tunc et rationem reddentibus hominibus, qui ex eodem luto et massa consistunt? Quae formido est, quae cecidit super homines ad mandata Dei minime facienda, aut timor ubi non est timor? An subtractione usque adeo nos spiritus maligni operiunt? An ita inimicus omni plenitudini Ecclesiae apparui, et adversarius illis? Verumtamen Deus, qui omnes vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, per intercessiones sancti Petri stabiliat corda eorum in orthodoxa fide, et confirmet [Col. 0204C] contra omnem haereticum et adversariam Ecclesiae nostrae personam, et immobiles custodiat, praecipue pastorem qui eis nunc praeesse monstratur, quo in nullo prorsus decidentes, vel declinantes, aut dimittentes eorum, quae in conspectu Domini et sanctorum angelorum ejus in scriptis professi sunt, usque ad pusillum quidpiam, una cum humilitate mea coronam percipiant justitiae orthodoxae fidei de manu Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi. De humili namque hoc corpore meo et ipsi Domino cura erit, ut sibi gubernare placet, sive in tribulationibus indesinentibus, sive in modico refrigerio. Dominus enim prope est, et quid sollicitus sum? Spero quippe in miserationes ejus, quod non tardet modo finire meum quo jusserit cursum. Omnes vestrates propter Dominum [Col. 0204D] salutate, et omnes qui pro Dei amore meis compassi sunt vinculis. Deus excelsus potenti manu sua protegat vos ab omni tentatione, et salvet in regnum suum.
Privilegia
In nomine unius et summae Deitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti, Martinus, gratia Dei sedis principis apostolorum Petri papa, omnibus sanctae matris Ecclesiae fidelibus vitae aeternae felicitatem, etc. . . ( sic ). Quapropter agnoscat omnium devota fidelium Dei, nostrorum, scilicet, praesertim et futurorum dilectio, quod vir quidam venerabilis de regione Francorum, nomine Dado, nostram adiens praesentiam, suggessit nobis quomodo divini ardoris amore succensus, coenobium aedificaverit, quod Jerusalem voluit appellari, in loco qui dicitur Resbacus, super [Col. 0205B] rivum ejusdem nominis, in pago Meldensi, in honore principum apostolorum Petri et Pauli consecratum a venerabili fratre nostro Amando pontifice. Hic ergo praedictus Dado, multo labore, sed tamen fructuose, quod diu desideraverat usque ad finem perducto, sanctissimae vitae virum, Agilum nomine, ibi sub patris Benedicti exemplo constituit abbatem. Ostendit nobis etiam exemplar Francorum quondam regis Dagoherti, quod fecit pro confirmatione et stabilitate ipsius loci, privilegiumque domini Faronis Meldensis praesulis, et aliorum plurimorum episcoporum, quod de statu et perduratione ipsius loci in sancta synodo fecerunt, et manibus propriis confirmaverunt. Insuper et privilegium praedecessoris nostri Johannis papae, quod eidem loco contulit, nostrae [Col. 0205C] praesentiae idem venerabilis Dado ostendit. His igitur manifestatis ac demonstratis, deprecatus est nostram apostolicam celsitudinem, ut pro majori firmitate eumdem locum cum egregio abbate Agilo ac commonachis seu clericis ibidem Deo famulantibus sibi ad regendum commissis; vel cum omnibus rebus et hominibus eidem monasterio subjectis aut subjiciendis, in nostra potestate et dominatione defensioneque dignaremur suscipere. Hujus igitur justae et rationabili petitioni consensum praebentes, sub beati Petri apostoli, et nostra successorumque nostrorum defensione et immunitatis tuitione libentissime suscepimus. Praecipimus ergo, ac per hanc nostram authoritatem firmamus, ut quidquid piissimus quondam Francorum rex Dagobertus fecit et confirmavit, praedictus [Col. 0205D] etiam vir Dado necnon et reverendissimus praesul Faro cum omnibus qui cum eo fuerunt episcopis, in sancto stabilierunt concilio, et insuper haec sancta et apostolica sedes piae authoritatis privilegio juste et rationabiliter ante nos confirmavit, et nunc [Col. 0206A] etiam in praesentia nostri, nostra authoritate de ipso loco confirmat, permansurum nostris futurisque temporibus maneat inconvulsum, et a successoribus nostris cunctisque Christianae fidei cultoribus observetur illaesum. Volumus autem ut praedictus sanctissimus vir Agilus, quem in eodem loco abbatem constitutum audivimus, suique monachi seu successores eorum, saepefatum locum, una cum omnibus rebus quae ibi appendunt, cum pratis et pascuis, cum aqua quae dicitur Mucra, seu omni piscatione, insulis quoque ac molendinis, necnon et piscatoriis, cum pontibus etiam, cunctisque ipsius aquae transitoriis et cum omnibus adjacentibus, cultis et incultis, ab hodierna die usque ad ultimam hujus saeculi horam teneant et perpetualiter possideant. Prohibemus [Col. 0206B] etiam maledicentes, ne in praesenti ac per succedentia tempora, alicujus dominationi aut subjectioni idem locus subjiciatur; nec unquam aliquis rex Francorum, vel alius quis mortalium, licentiam habeat eum venundandi, aut in beneficio cuiquam dandi, nec in ullo quolibet modo distrahendi aut tribuendi quidquam quod sit de rebus ejusdem loci; sed usque in aevum apostolicalis abbatia semper existat. Si vero de rebus ecclesiae ejusdem alicui aliquid conferendum fuerit, post mortem in monasterio Dei restituatur, ne forte tali occasione locus amittat, nec haeres, aut aliquis ex ejus progenie, contra voluntatem servorum Dei, haereditatem Ecclesiae possideat, nisi hi quibus cuncta congregatio, certissima et rationabili causa existente, verum assensum possidendi concesserit. [Col. 0206C] Qui vero de his quae modo possident, aut certe quocunque ingenio in futurum juste possessuri sunt, minuere aut aufferre quolibet modo praesumserit, excommunicationis anathemate perculsus, sciat se procul dubio, absque ullo absolutionis genere, Dei et sancti Petri omniumque sanctorum, cunctorumque ad hanc apostolicam sedem pertinentium authoritate sine fine condemnatum. Dicendum vero est quid de sacris ordinibus haec sancta et apostolica sedes statuerit. Abbas, monachique ipsius coenobii ordinentur et consecrentur a quocumque episcopo sanctae romanae Ecclesiae voluerint subjecto, sive in eodem loco ab episcopo ab eis convocato, seu in ipsius sede episcopatus. Sanctum vero chrisma et oleum caeteraque sanctae christianitatis necessaria a quo voluerint accipiant; [Col. 0206D] et cuncta quae utilitatis sunt Ecclesiae sanctae, ut est dedicatio monasterii, consecratio altaris, benedictio abbatis, et caetera omnia, cui voluerint, impleri faciant. Quemcumque vero episcoporum pro bis omnibus expetierint, nostra authoritate suffultus, [Col. 0207A] negare non praesumat. Quod si Meldensis civitatis episcopus, in cujus episcopatu idem locus existit, abbatem, vel monachos, seu presbyteros, id est, capellanos parochiatae ecclesiae ejusdem loci in sacris ordinaverit, si chrisma et oleum dederit, si dedicationem monasterii, consecrationem altaris, benedictionem abbatis, aut caetera Ecclesiae commoda expetitus peregerit, nullum munus vel pretium, nec subjectionem nec retributionem nec subventionem, vel ad concilium aut synodum, vel ad aliud aliquod placitum, nec aliquam consuetudinem pro his omnibus requirere praesumat, nec etiam communia sibi proinde praeparari jubeat, sed ab omni infestatione ac perturbatione idem coenobium securum penitus ac liberum permaneat; qui autem ex his omnibus [Col. 0207B] molestias illis, aut contrarietatem aliquam intulerit, damnatus pereat in aeternum. Prohibemus etiam ne per defensionem aut jussionem seu violentiam cujuscunque, absque sanctae romanae Ecclesiae, idem locus, sive ecclesia in quam publicus parochianorum fit conventus, excommunicetur, nec celebratio missarum, nec divinum intermittatur altaris officium, nisi forte, quod absit, ab aliquibus pravis hominibus aliqua injuria de qualibet causa injuste eis inferatur, quibus juste et legaliter nostra jussione potestatem concedimus excommunicandi, ligandi et solvendi, prout oportuerit. Prohibemus quoque interdicentes, ut nullus rex, episcopus, comes, vel judex, nec quaelibet persona in idem monasterium, vel ecclesias, aut loca, vel agros, seu reliquas possessiones, [Col. 0207C] in quibuscumque fuerit pagis vel territoriis, ad causas audiendas, vel injusta freda tollenda, aut mansionaticos, vel paratas faciendas, aut fidejussores tollendos, vel telonea exigenda, aut homines ejus tam ingenuos quam servos, super terram ipsius commanentes injuste distringendos, nec ullas occasiones requirendas, unquam ingredi aut exactare praesumat. Ubicumque aut jussu abbatis praedicti, aut successorum ejus, negotiandi cum [Col. 0207D] Legendum videtur causa. directi fuerint, nullum telonium aut ullum censum vel ullam aliam consuetudinem aliquis ab ipsis accipere aut exactare praesumat; sed liceat tam eos quam homines vel omnia illorum cum pace discurrere, et negotia licenter peragere, et ad quascumque civitates aut portus vel loca accessum habuerint, sive per [Col. 0207D] terram sive per aquam, absque ullo ripatico vel rotatico aut pontatico aut portatico aut passatico, securi et quieti cum omnibus quae secum detulerint, per hanc nostram praesentem authoritatem ire et redire [Col. 0208A] valeant. Quum vero praedictus vir venerabilis Agilus ejusdemque successores ab hac luce migraverint, monachi ipsius coenobii; abbates ex se, juxta voluntatem Domini et secundum regulam B. Benedicti, licentiam habeant eligendi. Interdicimus etiam ut nullus neque per pecuniam, neque per prosapiae sublimitatem, aut violentiam, nec alterius congregationis abbas aut monachus, nec alius quis mortalium, ullo modo eumdem praesumat locum invadere, nisi quem fratrum congregatio, vel minima pars, quamvis parva, concordi electione, secundum timorem Dei elegerit. Quicunque ergo huic privilegio authoritatis nostrae contraire tentaverit, per invocationem sacri corporis et sanguinis Domini, excommunicationis poenam cum impiis in tormentis infernalibus percipiat [Col. 0208B] torquendus et cruciatus ibi in saecula saeculorum. Amen. Observatores autem et assensores istius praeceptionis, peccatorum absolutionem, gloriamque regni coelorum perenniter possideant cum Domino J. C. Amen. Datum per manus Petri abbatis et cancellarii, VIII kal. Malas, indict. VII. Anno incarnati Verbi [Col. 0207D] Martinus papa I summum pontificatum adeptus est prima die Julii, ann. 649, ac proinde annus V pontificatus, quo signatur bulla de qua agimus, die Aprilis XXIV, erat annus Chr. 654. Ergo manifeste vitiata est nota chronologica quae bullam hanc tribuit anno Incarn. 648. Verum nemo nescit ejusmodi chronologicas notas, in apographis veteribus ab incarnatione Domini repetitas, ab exscriptoribus temere insertas fuisse, ex ipsorum conjecturis. DCXLVIII. Anno vero pontificatus domini Martini papae quinto, in sacratissima B. Petri apostoli sede.
Martinus episcopus, ultimus servorum Dei, omnibus Deum diligentibus salutem. De quotidiano sanctae matris catholicae atque apostolicae Ecclesiae profectu [Col. 0208C] ac multiplicatione gaudere debemus, atque in vinea Domini pro mercede laboris operantibus auxilium ferre debemus, unde notum fore volumus sanctae universalis Ecclesiae filiis, tam praesentibus quam et futuris, qualiter sanctae dilectionis nostrae filius Amandus, cum consensu et petitione carissimi filii nostri . . . . memoriae Dagoberti, Francorum regis, sive filii ejus Sigeberti, privilegium auctoritatis nostrae expetierit, de quodam coenobio, quod ipse, deliminatis gentilium spurcitiis, fundo tenus extruxisse dignoscitur, cui nomen Blandinium indidit, quodque etiam ab ipso consecratum est in honore beatissimi apostolorum principis Petri, doctorisque gentium Pauli, situm inter decursum duorum fluminum Sealdis et Regiae. [Col. 0208D] Privilegium quidem sanctae auctoritatis nostrae, nostris futurisque temporibus, memorato loco indulgemus, ordinamus atque firmamus de stabilitate ipsius loci, de villis et facultatibus, de ecclesiis et ecclesiarum decimis sive familia, et de quibuscunque [Col. 0209A] stipendiis specialiter inibi Deo servientium, et ecclesiae ornamentorum atque luminariorum ac matriculariorum hospitum atque pauperum, juxta petitionem carorum nostrorum praecellentissimorum regum Dagoberti atque filii ejus Sigeberti, nostra apostolica auctoritate stabilimus, corroboramus et inconvulsa statuimus. Decrevimus itaque ut liceat regulari abbati [Col. 0209C] Primus Blandiniensis abbas constitutus fuit Flobertus anno 636, decessit anno 657; Nov. Gall. Chr. t. V, col. 187. Florberto, ad praesens inibi subrogato vel constituto a filio nostro Amando, tam ipsi quam in reliquum futuris abbatibus, in universis utilitatibus loci, divino solatio, ita omnia disponere et ordinare, absque ullius contradictione vel refragatione, ut libere invigilent mandatis Domini, secundum regulam sancti Benedicti [Col. 0209D] Id falso dictum arguit Cointius, Annal. t. II, pag. 834, ac clericos ab initio, non monachos habuisse monasterium Blandiniense contendit; sed Mabilionius clericorum nomine monachos olim designatos fuisse docet, Ann, Ben. t. I, pag. 351. . Si quis vero (quod non optamus) temerario ausu contra hujus nostri [Col. 0209B] privilegii apostolici publica scripta agere praesumpserit [Col. 0209D] Hanc clausulam iisdem omnino verbis ex Hincmaro desumptam videri monet Cointius, Ann. t. III, pag. 362; unde post aevum Hincmari fabricatum judicat praeceptum de quo agimus. Vide Hincmari opusc. 46. Ad id facit quod principatum Dagoberti cum pontificatu Martini primus conjunxerit Regino, cujus turpi hallucinatione delusus videtur praecepti fabricator; et hinc, confectum fuisse spurium hoc instrumentum circa decimum saeculum, cum Cointio judicamus. , reum se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; ac a sacratissimo corpore et sanguine Domini Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque perinde in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco jus servantibus, et de suis bonis locum ditantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis recipiant, et apud districtum judicem praemium aeternae pacis inveniant. Scriptum per manum Stephani, notarii et regionarii et sacri scrinii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Januario, indictione secunda. Datum XIV Kalendas Februarii, per manum Amandi episcopi, theatrapi [Col. 0209D] E Graeco idiomate ficta vox Theatrapus, quam interpretatur Cointius inspector Codicum pontificiae bibliothecae; is certe sensus non facile elicitur; sed concordat cum titu o bibliothecarii, quo insignitur [Col. 0210C] Amandus in praecepto quod proxime sequitur. sanctae sedis apostolicae.
Martinus episcopus, ultimus servorum Dei, omnibus Deum diligentibus salutem.
De cotidiano sancte matris catholice atque apostolice Ecclesie profectu ac multiplicatione gaudere debemus, atque in vinea Domini pro mercede laboris operantibus auxilium ferre debemus. Unde notum fore volumus sancte universalis Ecclesie filiis, tam presentibus quam futuris, qualiter sancte dilectionis nostre filius Amandus, cum consensu et petitione [Col. 0210A] karissimi filii nostri dive memorie Dagoberti, Francorum regis, sive filii ejus Sigeberti, privilegium auctoritatis nostre expetierit, de quodam cenobio, cui Elnonis nomen indidit [Col. 0210D] Huic monasterio postea nomen inditum est sancti Amandi, quod praevaluit. , quodque etiam ab ipso consecratum est in honore beatissimi apostolorum principis Petri, doctorisque gentium Pauli, inter decursum duorum fluminum Scarp et Elnonis. Privilegium quidem sancte auctoritatis nostre, nostris futurisque temporibus memorato loco indulgemus. Ordinamus itaque atque firmamus de stabilitate ipsius loci, de villis et facultatibus, de ecclesiis et ecclesiarum decimis, sive familia, et de quibuscumque stipendiis specialiter inibi Deo servientium. (Interdicimus autem, in nomine Domini nostri Jesu Christi, et ex auctoritate beati Petri, apostolorum [Col. 0210B] principis, prohibemus, cujus vice huic Ecclesie Romane, auctore Deo, presidemus, ut nullus episcoporum ultra presumat de reditibus, rebus vel chartis eorum, vel villis quocunque modo, qualibet exquisitione minuere, nec dolos vel immissiones aliquas facere, nec illorum ingredi monasterium, neque placita, nec aliud quid facere. Sed si qua causa forte inter terram venientem ad partem sive Ecclesiae et monasterii evenerit et pacifice non potuerit ordinari, apud electos abbates et alios Patres tementes Deum, sine voluntaria dilatione, mediis sacrosanctis Evangeliis, finiantur. Defuncto vero abbate, non extraneus, nisi de eadem congregatione quem sibi consors congregatio elegerit, et qui electus fuerit sine dolo et venalitate aliqua ordinetur. Pariter autem [Col. 0210C] custodiendum est ut, invito abbate, ad ordinanda alia monasteria, aut ad ordines sacros vel clericatus officium tolli exinde monachi non debeant. Sed si habundantes fuerint qui ad celebrandas Dei laudes, vel utilitates loci complendas sufficiant, de his qui superfuerint, offerat abbas coram quos dignos potuerit. Quisquis autem ex monasterio ad ecclesiasticum ordinem pervenerit, ulterius illic nec potestatem nec licentiam habeat habitandi. Missas quoque publicas ab episcopo in eodem cenobio fieri omnino prohibemus, ne in servorum Dei recessibus et eorum receptaculis ulla popularibus prebeatur occasio conventibus, [Col. 0211A] nec audeat cathedram ibi collocare, vel quamlibet potestatem imperandi, nec aliquam ordinationem quamvis levissimam faciendi habeat, nisi ab abbate ejusdem loci fuerit rogatus: quatinus monachi semper maneant in abbatis sui potestate. Hanc ergo scriptorum nostrorum paginam omni in futuro tempore ob omnibus episcopis firmam statuimus illibatamque servari, ut et sue ecclesie, juvante Domino, suo tantum sint jure contenti, et abbas jam dicti monasterii atque monachi ecclesiasticis conditionibus, seu angariis vel quibuslibet obsequiis secularibus nullo modo subjaceant, nullis canonicis viris deserviant; sed remotis vexationibus ac cunctis gravaminibus, divinum opus cum summa animi devotione perficiant [Col. 0211B] Prolixa haec clausula de immunitate ab episcopali potestate tota deest in praecepto pro monasterio Blandiniensi, et eam parenthesibus inclusimus ut facilius dignosceretur. .) Quicumque ergo in apostolicis [Col. 0212A] constitutionibus sincera dilectione observator extiterit, benedictionem et misericordiam a Domino percipiat. At qui ea que apostolica sedes stabilivit, pro nichilo ducere atque violare tentaverit, beati Petri, apostolorum principis, nostrique apostolatus auctoritate anathematis vinculis irretitus, ut sacrilegus a sinu matris Ecclesie et participatione corporis et sanguinis Christi separatus, cum diabolo et angelis ejus sententiam damnationis accipiat [Col. 0211B] Formula haec anathematis in praecepti violatores [Col. 0212B] discrepat a formula in praecedenti praecepto usurpata: sed in utroque ipsissima est subscriptio, nisi quod Amandus dicitur bibliothecarius, qui in altero theatrapus appellatur. Ipsissimae quoque chronologicae notae. . Amen. Scriptum per manum Stephani, notarii et regionarii et sacri scrinii sancte Romane Ecclesie, in mense Januario, indictione ij. Datum XIV Kal. Februarii, per manum Amandi episcopi, bibliotecarii sancte sedis apostolice.
Notitia historica
[Col. 0211C] Hunc dicunt ante episcopatum fuisse archidiaconum beati Avali. Festum habet Kalendis Novembris. In Vita sancti Amabilis Gallice a D. Chevalier edita Lugduni, apud F. Barbier, 1701, lego sanctum [Col. 0212C] Gallum sancti Avali archidiaconum aedificasse sacellum in honore sancti Amabilis, in quod ejus sacrum corpus transtulit Kalendas Aprilis, anno 649. Creatur deinde Arveni episcopus anno 650.
Epistola
(Vide infra inter Opera sancti Desiderii, lib. II Epist., hujus tomi col. 265.)
Notitia historica
[Col. 0211D] Sanctus Paulus nobilis Belga ex eremita montis Gebennae primum monachus, dehinc Theolegiensis abbas. Ejus primordia sic a Trithemio et Wasburgio referuntur: «Paulus super montem Gebennam, in opposito civitatis Trevericae trans pontem Mosellae fluminis vitam duxit eremiticam. Deinde veniens ad memoratum Dologiense [Theolegiense] coenobium monachus factus est. Istuc cum divertisset, tantum honoris ob eximias virtutes brevi assecutus fuisse perhibetur, ut excepto nomine pastoris, vice magistri ab omnibus [Col. 0212D] coleretur. Hinc ejus curae commendati, qui eo se conferebant, tirones, coeperuntque ad eum ex longinquis terrae partibus, audita ejus famae opinione, multi confluere, non solum mediocrium hominum, sed et nobilium ac praepotentium filii.» Ex hisce verbis, excepto nomine pastoris, nonnulli autumant Paulum non exstitisse abbatem, sed nihil aliud inde colligunt quam Paulum scholae litterarum praepositum fuisse, qui Grimonem caeterosque adolescentes Scripturas doceret.
[Col. 0213A] Is sacris litteris piisque exercitationibus in monasterio totus incumbebat, cum Dagobertus Austrasiae rex a clero et populo Virdunensi enixe rogatus, ipsum per vim raptari et in episcopum, etsi totis viribus renitentem, consecrari jussit. Tunc Virdunensis Ecclesia sic rebus destituta erat, ut non sufficeret alendis clericis, qui in ea vel missarum solemnia, vel consueta divinae laudis officia persolverent; sed suo quisque ordine forenses presbyteri singulis diebus, ejus rei gratia, eo accedebant, et recitatis cursim cum missa consuetis psalmis, mercedula accepta, mox ad propria revertebantur.
Ecclesiae statum miseratus, dolorem discipulo suo Grimoni abbati Theolegiensi, qui Ecclesiae et episcopo compassus, Frasnidum [Col. 0213B] villam in clericorum victum largitus est, et cum Paulo ad Dagobertum profectus, possessiones et pecunias ab eodem istuc impetravit. Necessitudine conjunctus fuit Paulus cum plurimis sanctis Galliae praesulibus, praesertim cum sancto Desiderio Cadurcensi, qui ad dedicationem ecclesiae recens a se constructae eum per litteras invitat (Quesn. tom. I, p. 879) . Duas item epistolas Paulus ad Desiderium scripsit. In prima narrat quid fecerit in gratiam illustris feminae Bobilanae sibi a Desiderio commendatae, [Col. 0214A] ipsique gratias agit de cadis decem vini Falerni ab eo munere acceptis (Ibid. pag. 885) . In altera eum commonet regem Virdunum transiisse, Nativitatem Domini Rhemis celebraturum, nuntiatque Chainoaldum (forte Laudunensem episcopum), cujus mors refertur ad annum circiter 640, fatis concessisse (Ibid.) . Hoc eodem anno sanctum Rodingum, qui, abdicata dignitate abbatiali monasterii Theolegiensis, Virdunum accesserat, benigne excepit, ac per biennium secum retinuit. Astitit anno 641 translationi corporis sancti Arnulphi Metensis ex Monte sancto in suburbanam sanctorum Apostolorum basilicam. Sub initium anni 648, VI id. Febr. condignam sanctissima vita mortem oppetiit, sepultusque est in suburbana sancti Saturnini ecclesia a se condita, [Col. 0214B] quae saeculo decimo Benedictinis monachis assignata est, sancti Pauli nomine ac reliquiis illustrata, excepto capite, quod Theolegienses monachi principatu Caroli Magni obtinuerunt. Scriptor Vitae sancti Pauli atque Bertarius in Historia episcoporum Virdunensium opinati sunt ipsum fratrem fuisse sancti Germani Parisiorum episcopi; sed contra omnem verisimilitudinem, nam sanctus Germanus longe ante e vivis excesserat.
Epistolae
(Vide infra inter Opera sancti Desiderii, lib. II Epistolarum, hujus tomi col. 261.)
(Vide ibidem, col. 262.)
Notitia historica
[Col. 0213C] Sanctum Austregisilum Bituricensem archiepiscopum sepulturae mandavit anno 624 Rauracus, qui concilio Cabilonensi sub Clodovaeo II astitit ante 648. Subscripsit diplomati Clodovaei filii Dagoberti [Col. 0214C] pro San-Dyonisiano monasterio, regni anno 16, Christi 653. Exstat ejus epistola ad Desiderium Cadurcensem episcopum in Collectione scriptorum rerum Gallicarum et Francicarum, t. IV, p. 41.
Epistola
(Vide lib. II Epist. inter Opera sancti Desiderii, hujus tomi col. 259.)
Notitia historica
[Col. 0213C] De Felice Simplicii successore haec legimus in Vita sancti Eligii, auctore sancto Audoeno Rothomagensi [Col. 0214C] episcopo: «Dum adhuc sub laicali habitu esset, Eligius, praesagus futura praenuntiavit. Ex [Col. 0215A] quibus nocte quadam dum consuetas orationes explesset, paululum in discubitu requiescens, coepit subito in somniis vehementer satagere. Quem mox clericus excitum, cum causam visionis illius interrogaret, hujusmodi ab eo responsum audivit: «Nuper, inquit, Simplicius Lemovicinae urbis episcopus migravit de mundo; et ecce modo jam Felix, qui sacerdotio sortitur, missos ad nos destinavit, ut ejus parti solatium praebeamus. Cum ipsis quidem nunc loquebar; solliciti ergo nunc estote, haud procul enim sunt.» Dixit, et conquievit. Et ecce post ejus verba, cum lux diei daret initium, coeperunt repente praedicti nuntii vestibulum domus pulsare; qui illico ingressi, nuntiant episcopi mortem, cunctaque ita esse gesta, sicut jam Eligius praedixerat. [Col. 0215B] Tunc vero offerentes copiosam pecuniam a Felice pro adminiculo episcopatus missam, nullatenus suadere potuerunt ut quidpiam ex eadem acciperet; sed protinus ingressus ad principem, cuncta quae petierant obtinuit.» (Tom. V Spicil., p. 255.)
[Col. 0216A] Hunc Audoeni textum a neoterico interpolatum putat Cointius: «Nam nec Felicem, inquit, adeo flagitiosum arbitramur, ut pecuniam pro adipiscendo episcopatu ad Eligium miserit; nec Eligium existimamus adeo sceleri favisse, ut eum rogarit episcopum fieri, qui pontificatum palam per simoniam ambiret.» Nulla tamen interpolationis vestigia in hac narratione deprehenduntur. Et quanquam ex ea rejicerentur, quae de pecunia oblata pro episcopatu inserta putat Cointius, Eligius non esset omnino immunis a culpa, quod auxilium praebuisset presbytero palam episcopatum ambienti. At cum adhuc esset laicus, ipsi indulgendum quod disciplinae ecclesiasticae ignarus fuerit.
Felix suo nomine misit Paternum abbatem ad [Col. 0216B] concilium Cabilonense, quod Cointius an. 644 autumat celebratum, Jacobus Sirmondus ante annum 648, vulgo tamen anno 650 tribuitur.
Epistola
(Vide lib. II Epist. inter Opera sancti Desiderii, hujus tomi col. 266.)
Notitia historica
[Col. 0215C] Ex abbate sancti Germani factus episcopus Palladius totum se ecclesiasticis tradidit disciplinis. Interfuit concilio Rhemensi 625 et Cliciacensi an. 633. Subscripsit fragmento privilegii olim concessi monasterio sancti Faronis ejusdem sancti rogatu, quod habes in appendice ad tom. IV Annal. Mabillonii. p. 752. Monasterium sancti Juliani quod antea virorum erat extra urbis muros transtulit et usibus feminarum accommodavit anno 635. Tres in eo basilicas construxit in honorem beatae Mariae, sancti Andreae et sancti Juliani, statuitque ut in tribus basilicis singulis diebus singulae missae celebrarentur (Diplomat. lib. VI, pag. 465) . Struxit et prope muros civitatis basilicam in honorem sancti Eusebii Vercellensis, quam monachis attribuit. Aedificavit quoque basilicam sancti [Col. 0215D] Germani apud Vercisum, constituitque ut quolibet [Col. 0216C] anno Kalendis Oct. in festo ejusdem sancti C solidos ab episcopo acciperent canonici sancti Stephani. Pervenit ad annum 653, quo subscripsit diplomati Clodovaei II pro monasterio sancti Dionysii Paris. (Ibid. p. 467) . Transiit ad meliorem vitam IV Id. April. Humatus in basilica sancti Eusebii quam construxerat. Sedit annos non XXVI, sed forte XXXVI et menses III. Basilicam sancti Stephani plurimis dotavit donariis. Post eum cessavit episcopatus dies X; sepultus est autem in tumulo lapideo, unde anno 943 Guido episcopus ossa ejus extulit et theca argentea inclusa super majorem aram evexit. Palladii ad Desiderium Cadurcensem episcopum de bonis ecclesiae Antissiodorensis in Cadurcensi agro positis epistolam edidit Canisius.
Epistola
(Vide lib. II Epist. inter sancti Desiderii Opera, hujus tomi col. 264.)
Notitia historica
[Col. 0217A] Constantius interfuit concilio Rhemensi sub Sunnatio, anno 625, ex Flodoardi Historia. Scripsit Desiderio episcopo Cadurcensi.
Vixit Constantius saltem usque ad annum 647, [Col. 0218A] ex Chronico episcoporum Albigensium, t m. VII Spicilegii. Sub ejus episcopatu inchoatum est Castrense coenobium, cujus primus abbas fuit Robertus.
Epistola
(Vide lib. II Epist. inter Opera sancti Desiderii, hujus tomi col. 258.)
Notitia historica
[Col. 0217B] Sedit Abbo annos decem, mensem unum et dies viginti sex, ut codex sancti Symphoriani Metensis a Marco Antonio Dominicy in Ansberti familia rediviva publicatus testatur. Compertum habemus ex charta Herimanni episcopi data an. 1690, ab illo sancto praesule ecclesiam sancti Joannis Baptistae dependentem ab abbatia sancti Felicis, hodie sancti [Col. 0218B] Clementis, in paroeciam erectam fuisse. Cum strenue gubernasset, ex hac vita migravit, juxta Cointium anno 707. Recentioris vero historiae Metensis scriptores ejus obitum notant anno 700, 15 Aprilis, quo die sic celebratur in martyrologio cathedralis: XVII Kal. Maii Metis sancti Abbonis episcopi.
Epistola
(Vide lib. II Epistol. inter Opera sancti Desiderii, hujusce tomi col. 262.)
Notitia historica
Sanctus Desiderius Obrege [Albige] natus ex nobili genere, patre Salvio, matre Herchenefreda, fratres illustres habuit Siagrium qui amplissimos gessit [Col. 0218B] magistratus, et Rusticum, qui in episcopatu Cadurcensi fratrem suum praecessit. Desiderius vero qui in bonis litteris apprime fuerat cruditus, adhuc adolescens [Col. 0219A] thesaurarii regis (Clotarii II) officio defunctus est; quo in munere magnam prudentiae, aequitatis ac integritatis laudem consecutus est. Neque vero rerum temporalium sollicitudo, studium colendae virtutis ac pietatis in eo vel leviter imminuit. Mortuo fratre Rustico Cadurcorum episcopo, cujus caedem ad an. 629 referunt Cointius et Mabillon, Dagobertus rex, filius Clotarii II, scripsit ad sanctum Sulpicium Bituricensem episcopum de subrogando in I cum Rustici Desiderio ejus fratre. Praeterea praeceptum direxit «ad episcopos, duces cunctumque populum Galliarum,» ea de re, ut doceret, Desiderium, etsi adhuc laicum, ob «angelicos mores et sacerdotalem conversationem» non esse ab episcopatu arcendum tanquam neophytum, maxime cum accessisset [Col. 0219B] «civium abbatumque Cadurcorum» consensus. Jam vero quanta sollicitudine commissi sibi gregis custodiae invigilarit ejusque saluti prospexerit, non est facile dicere. Monastici ordinis propagationi studuit, in primis sancti Amantii vetus monastorium non longe ab urbe denuo magnis sumptibus aedificavit, et praediis dotavit; ad cujus dedicationem invitavit plurimos episcopos, in his Paulum Virdunensem, ut probat Desiderii ad eum epistola. Cum anno sui episcopatus 23, profectus esset Desiderius ad «Albiense territorium paternae possessionis» invisendum, ibi in natali solo ad coelestem patriam evolavit, condito prius testamento, quo ecclesiae suae «quidquid ex parentum successione, quidquid regio munere, quidquid propria comparatione adquisiisset,» [Col. 0219C] contulit. Eum obiisse XVII Kalendas Decembris in confesso est apud omnes pene scriptores. De anno vero mortis disceptatur. Annum hunc [Col. 0220A] fuisse 654 docet Mabillonius, Analectorum tomo III (Pag. 532) . Carolus Cointius vero anno 649; Guillelmus Cave in Historia litteraria, an. 632; scriptor Vitae sancti Desiderii ait, c. 19, eum profectum esse ad Albiense territorium visitandum an. 17 Sigeberti regis, et sui pontificatus 23. Paulo post vero cum obiisse, ex rerum serie intelligitur. Emendat autem hunc scriptorem Cointius, et vult annum 17 Sigeberti non anno 23 episcopatus Desiderii, sed 21 esse illigandum. Nobis sufficiat varias indicasse sententias, in quibus excutiendis diu immorari non licet. Ex his tamen quae supra praemisimus agendo de Rustico, ubi ostendimus anno 630 inchoato sanctum Desiderium factum esse episcopum, liquet annum 652, fuisse vigesimum tertium ejus episcopatus, [Col. 0220B] quo sanctus praesul profectus est ad territorium Albiense; paulo post vero migravit ad superos; hoc est, vel anno eodem 652, vel 653 ineunte. Corpus ipsius ad ecclesiam ejus munificentia prius insigni opificio constructam, scilicet, sancti Amantii delatum, ibidem multis fulsit miraculis. Vita ejus duobus comprehensa libris edita est primum in Gallia Christiana, an. 1656, quam ad hagiographos amandandam censuimus. Scripsit varias epistolas ad amicos Sulpicium Bituricensem episcopum, Dadonem seu Audoenum Rothomagensem, Paulum Virdun., etc. quae apud Canisium, Antiq. Lect., tom. V, habentur, et in bibliotheca Patrum. tom. VIII. Ibidem editae sunt libro altero variorum ad illum epistolae. Inter Usserii epistolas Hibernicas una exstat, [Col. 0220C] scilicet, decima, quae est sancti Galli ad sanctum Desiderium.
Vita S. Desiderii
Igitur Desiderius Cadurcensis episcopus Obrege Galliarum oppido oriundus fuit. Haec itaque civitas in extremis pene Galliarum finibus sita; regionibus [Col. 0219D] quippe Aquitaniarum extrema, habens a meridie provinciam Narbonensem. In hac ergo parentibus honestissimis, et apud Gallicanas familias prae caeteris generositate ornatis, Desiderius exortus est. Pater ejus Christianissimus, vocabulo Salvius, mater vero ejusdem honesta, Harchenefreda dicta est; fratres autem ejus, Rusticus et Siagrius, cum duabus sororibus aderant: quarum una Selina, alia vero dicebatur Avita: e quibus Rusticus a primis pubertatis annis clericus factus, archidiaconatus officium in urbe Rutena et abbatiae, sub Lothario rege administravit; ad ultimum pontificatus dignitatem in Cadurcina urbe emeruit. Siagrius, post diutina palatii Francorum ministeria et familiaria Lotharii regis contubernia, comitatus dignitatem apud Albige gessit, [Col. 0220C] nec non et apud Massiliam judiciariam potestatem diu exercuit.
Desiderius vero summa parentum cura enutritus, litterarum studiis ad plenum eruditus est: quorum [Col. 0220D] diligentia nactus est, post litterarum insignia studia, Gallicarumque eloquentiam (quae vel florentissima sunt, vel eximia, contubernii regalis adductis inde dignitatibus), ac deinde legum Romanarum indagationi studuit, ut ubertatem eloquii Gallicani nitoremque gravitas sermonis Romana temperaret.
Eo autem tempore Teu lebertum regem jam interemptum, Teudericum aeque defunctum; Brunechildem quoque quorumdam equorum pedibus irretitam, ac male discerptam audivit. Lotharius autem pater inclyti Dagoberti monarchiam regni solus tenebat, a quo tres germani, id est Rusticus, Siagrius, et Desiderius, florentissime enutriti, summis dignitatibus praediti sunt. Rusticus (ut praefati sumus) abbatiam [Col. 0221A] Palatini oratorii, quod regalis frequentatur ambitio et archidiaconatus officium gessit. Siagrius autem Massiliae gubernacula et Albiensium comitatum annis plurimis administravit.
Desiderius vero minor tempore, sed non inferior dignitate, sub adolescentiae adhuc annos thesaurarius regis valde strenue se accinxit. Denique quantum regi propius, tantum familiarius inhaerebat, et inter coaevos et proceres laudabiliter nimis adolescentiam suam gerebat; quantumque aetate crescebat, tantum se in timore et regis fidelitate roborabat, cujus utilitatis, subtilitatis, affabilitatis, argutiaeque sagaciam si per singula voluero exponere, deficiet me tempus narrantem: tanta enim humilitatis et scientiae gratia ornabatur, ut multos superaret affines, [Col. 0221B] pluresque praeiret coaetaneos: et licet ad plenum litteris fuerit eruditus, insignem tamen ac robustissimum naturalem habuit magistrum, propriam conscientiam. In aulam hanc sub frequentissima palatii opulentia degebat, sed cautelam monachi propositumque non amittebat. Lasciviam sane, voluptatesque saeculi evitabat, ut mirum in modum semper sperneret quod semel contempserat.
Delectabat namque eum jugis labor, nequaquam considerans quid alii male facerent, sed quid boni ipse facere deberet: semper enim saecularium consortia studiose fugiens, monachorum ac religiosorum delectabatur eloquiis, pravorum contubernia declinans, humilium jungebatur catervis. Item in Deo manens semper per bonam et malam famam, nec laude cujusquam [Col. 0221C] extollebatur, nec vituperatione frangebatur. Habebat enim temperamentum in prosperis, patientiam in adversis, tenebat simplicitatem columbae, ne cuiquam machinaretur dolos, habebat et serpentis astutiam, ne aliorum supplantaretur insidiis; magnum prorsus habens ingenium et facile loquebatur et pure, facilitasque ipsa et puritas mixta prudentiae erat. Cum vero quempiam servorum Dei concionantem audiret, nunquam satiebatur audiendi cupidine, sed, ut scriptum est, addens scientiam addebat et dolorem; et quasi oleum flammae adjiciens, majoris ardoris fomenta capiebat; dicebat enim: Habeant saecularia ministeria sua impedimenta, mihi autem adhaerere Domino bonum est, ponere et in Domino spem meam.
[Col. 0221D] Talia rudimenta Desiderius nuntiabat, hujusmodi experientiam inter pompas saeculi Christi tirunculus gerebat; magnae virtutis qui talia habuit rudimenta, qualis exercitatus miles erit? Quae putas ventura aetas capiet bona, quando pubertas, qua illud hominum genus proclive in vitiis trahitur, Christianam militiam bajulare aspirabat?
Dum his ergo exercitiis polleret, nuntius eum perculit, patrem ejus Salvium ab hac luce migrasse: et licet esset mente fortissimus, ab hac tamen causa vehementer se afflixit; nec minus de piissimae genitricis destitutione, quam de patris abcessu condoluit. Ex regis tamen permissione profectus ad matrem [Col. 0222A] miris eam modis consolari studuit, postque regressus ad palatium, officium sibi commissum strenue, ut coeperat, ac solerter providit.
Sub ejusdem ferme diebus, anno transacto XXXIV Lotharii regis Rusticus Desiderii germanus archidiaconatus officium in urbe Rutena suscepit. Siagrius quoque hoc tempore comecie indeptus est. Sortitusque in matrimonium illustrissimam puellam, Albigae indigenam, nomine Bartolenam, quae devotam demum vitam gessit, ac multum erga ecclesias studium impendit super quidem virum, et omnem prope facultatem ecclesiis delegavit, quod et jugalis ejus antea jam per testamenti sui paginam fecisse manifestatur. Desiderius vero inter exercitatissimi palatii ministeria sedulo Deo vacans die noctuque orationibus [Col. 0222B] insistebat; habebat enim amicos bonae fidei viros, Paulum scilicet, Arnulphum, Eligium et Audoenum, quorum exemplo atque hortatu assidue semetipsum ad meliora subrigens vitam suam in melius propagabat. Interea rex pius et mansuetus Lotharius debitum naturae terminum implens, ac pacifice abiens, Dagobertum filium in principatu reliquit, a quo Desiderius tanta familiaritate retentus est, ut ampliori dignitate quam indeptus fuerat, potiretur; siquidem diligebat eum rex, quia noverat eum strenuum virum et sibi fidelem, et in Dei timore esse jam solidatum; ipse autem officia sibi commissa ita providebat, ut et in rege fidelitatem, et in Deo gratiam conservaret; opulentissimos quidem thesauros summamque palatii supellectilem [Col. 0222C] hujus arbitrio rex Dagobertus commisit, ad ejus obtutum data recondebantur, ad ejus nutum danda proferebantur; multi quoque episcoporum, ducum ac domesticorum sub ala tuitionis ejus degebant, multi nobilium sibi eum gratificare gaudebant; regina autem Nanthildis unice eum diligebat.
Rex, ut dictum est, copiosos ei thesauros, pluresque aedes multaque aulae nitentia commiserat; ipse autem non arrogantia extollebatur, non adducta fronte coaevos aut contubernales spernebat, sed omnibus se minimum judicans in amorem sui cunctum palatii ordinem traxerat: erat quippe blandus in eloquio, honestus in aspectu, cautus in verbo, providus in consilio. Inter caetera animi exercitia nimis [Col. 0222D] misericors, ac benignus erat; constantiam in Deo talem habebat, ut non solum coaetanei, sed etiam majores natu eum revererentur, et admirando praeferrent. Ipse autem in omnibus caute satis progrediens futura Dei judicia et districtam ejus discussionem formidabat, semperque mentis oculos ad bona aeterna conferebat. Cum titillatio carnis ungeret, proponebat sibi adversus carnis ardores futuros supplicii ignes, sicque memoria ardoris futurae gehennae ardorem excludebat luxuriae, sciens scriptum: Nihil esse fortius qui vincit diabolum, nihil imbecillius qui a carne superatur. Sciebat enim Domini dictum: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Scientiam quoque Scripturarum satis amabat, reminiscens cujusdam sapientis sententiae: Ama scientiam Scripturorum, [Col. 0223A] et carnis vitia non amabis. Noverat et illud quod per quemdam sapientem dicitur: Quis gloriabitur castum se habere cor? Astra non sunt munda in conspectu Dei, quanto magis nos, quorum vita tentatio est? Summopere enim varia Scripturarum praecepta decerpere studebat, ut futurus sacerdos plene prius disceret quod demum posset docere, et rationabilem hostiam offerre praecavebat solerter, ne aut linguam, aut aures haberet prurientes, ne aut ipse detraheret, aut alios detrahentes libenter audiret, Salomonis dictum saepius revolvens: Cum detractoribus ne miscearis, quoniam repente veniet perditio eorum; noverat plane illud dictum: Omnis qui facit peccatum, servus est peccati, nec non et illud Apostoli: Omnis qui facit justitiam ex Deo natus est, et omnis qui facit peccatum [Col. 0223B] ex diabolo est, et quod non expedit apprehenso aratro respicere post tergum, quod stadium est haec vita mortalibus, futura enim hic contendimus, ut alibi coronemur, et quod non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus potestates et principatus harum tenebrarum. Meminerat quoque quod beatus Petrus in Epistola sua infert: Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret, cui resistite fortes in fide. His incitatus stimulis ad omnem actum, ad omnem incessum, Dei flagitabat auxilium, ut tandem post carnis conflictum mereretur pervenire ad bravium, et perfrui praemio sempiterno nunquam lapsuro per aevum. Itaque honestissimo genitore Salvio, ut dictum est, jam defuncto, [Col. 0223C] fratre quoque Siagrio in fascibus constituto, Rusticus germanus ejus episcopatum Cadurcae urbis adipiscitur: decesserat enim ipso tempore Eusebius praefati municipii antistes, qui successor in episcopatum sanctae memoriae Ursicini fuerat. Desiderius autem sedule in palatio serviens, ac thesaurarii officium gerens quotidie vitam suam ad augmentum melioris propositi provehebat. In anno autem septimo Dagoberti regis praedictus germanus ejus Siagrius, dum Massiliae administrationem procuraret, Deo jubente vitam finivit, pro quo rex Dagobertus gravi moerore percussus, solertissimum Desiderium loco praefecturae ejus subrogare censuit. Profectus itaque Massiliam praepositi administrationem vigilanter exercuit, atque aulam regressus ministerium sibi injunctum [Col. 0223D] omni cum sollicitudine providit: sed quantum pia ejus genitrix habuerit luctum, quantumque venerabilis Desiderius pro fratre fuerit afflictus, inconveniens nimis est per singula volvere; unde interim his omissis suscepta prosequamur.
Subsequente itaque tempore, et sub iisdem ferme diebus, finiente anno septimo regni Dagoberti, et incipiente octavo, Rusticus episcopus cathedrae Cadurcinae praesidens, septimo autem et eo amplius anno pontificatus sui administrato, a perfidis et scelestis incolis interemptus est: ob quod conturbatio magna facta est in Ecclesia, non solum in urbe Cadurca, sed etiam in regis aula, siquidem vehementer ira regis [Col. 0224A] commota terribilia valde promulgavit praecepta, adeo ut alii obtruncati, alii interempti, alii exsilio damnati, alii etiam perpetuae ob hoc servituti addicti sunt, sic quoque ut nunquam in sempiternum ad libertatis statum meruerint pervenire. Reverendissimus autem Desiderius, licet intolerabiliter sit dolore percussus, ut in morte germani ipse quodammodo videretur mortem subire, fortissimo tamen animo, et valde accurato beatam matrem studuit consolari, ne amissione filii modum Christianae religionis lugendo excederet, asserens eos qui in Christo dormiunt non esse lugendos, sicut Apostolus admonet dicens: De dormientibus ne contris emini sicut et caeteri, qui spem non habent. Harchenefreda autem, pia genitrix, tenerrimo valde affectu Desiderium diligebat, [Col. 0224B] quem crebrae orbitates sibi fecerant jam chariorem, siquidem sanctissimi jugalis Salvii amissione filiorum continnabatur luctus: haec autem crebras ad eum epistolas dirigens pio studio filium cohortatur ut coepta perficeret, ut omni custodia cor suum corpusque servaret, praecepta Dei toto adnisu custodire contenderet, quarum exemplar apud nos habito testamento memoriae gratae hujus pagellae inserendum credidi, ut ex his advertatur qualis fuerit mater, qualeque propositum tenere filium vellet, quarum textus ita se habet.
«Dulcissimo atque amantissimo filio Desiderio Harchenefreda. Immensas omnipotenti Deo egi gratias qui dignatus est tribuere locum, ut litteras meas ad [Col. 0224C] dulcedinem tuam dirigere deberem, per quas tantum saluto quantum viscerum meorum exigit plenitudo, et rogo Domini misericordiam ut mihi de vita et bona conversatione tua affluenter jubeat laetificari. Te vero dulcissimum mihi pignus moneo, ut assidue Dominum cogites, Deum jugiter in mente habeas, mala opera, quae Deus odit, nec consentias, nec facias: regi sis fidelis, conturbernales diligas, Dominum semper ames et timeas; ab omni opere per quod Dominus offenditur, sollicite te custodi, ne alios in malis provoces pro tua malae vitae instabilitate; quare nullam occasionem vicini vel pares habeant per quam detrahere tibi possint, sed magis bonam conversationem tuam videntes glorificent Dominum. Recordare semper, fili, quod Deo pro vobis spopondi, et [Col. 0224D] ideo cum timore semper progredere, de caetero tantum, te, dulcis fili, salutare praesumo, quantum cordis mei continet plenitudo.»
«Dulcissimo ac desideratissimo filio Desiderio Harchenefreda. Omnipotenti Deo immensas ago gratias, quod se locus opportunitatis dedit, ut parvitatis meae apices dominationi vestrae dirigere possim. Cognoscite quod vos in Dei nomine prospere agere cupimus, sicut oportet pro vobis assidue orare; proinde profusissimam salutem persolvens supplico animo ut nostra opera, nostras orationes juves, et quantum potestis, semper animae profectum elaborate, charitatem circa omnes tenete, castitatem super omnia custodite, cautelam in sermone, in omni opere habete, et si forte aliquid mali actum est, cito [Col. 0225A] emendate. Epistolam vero, quam ante tempus vobis direxi, saepius legite, et animo tenete, ac tota mentis ambitione tenete, ut promissio mea de vobis apud Dominum per vos, dulcis fili Desideri, impleatur, quod praestet omnipotens Deus, qui est super omnia benedictus. De conditione vero patris vestri magni abbatis, unde antea tam ipse quam nos vos rogavimus sic perinsistite ac ut sanctorum fuit intercessio maximam vobis mercedem apud Deum acquirat et in aeternam vobis retributionem ipsa merces occurrat. De speciebus vero, quae vobis in palatio sunt necessariae, nobis per epistolam vestram significate, et continuo in Dei nomine dirigemus: de prosperitate etiam vestra nos celerrime certificari jubete et valete in Domino. Manu propria: incolumes vos Dominus [Col. 0225B] custodire, et haeredes regni sui praeparare dignetur.»
«Semper desiderabili et dulcissimo filio Desiderio Harchenefreda, misera mater: jam credo tibi nuntiatum esse qualiter dulcissimus germanus tuus dominus Rusticus episcopus a perfidis Ecclesiae incolis interfectus sit. Propterea, dulcissime fili, dum et pater tuus jam decessit, et Siagrius frater tuus hinc migravit, tu viriliter istam causam persequi facias, ut grande exemplum per hoc fiat. Ego infelix mater quid agam, cum fratres tui jam non sint, si tu decesseris, ego orbata ab que liberis ero; sed tu piissimum pignus, mi dulcissime, sic te jugiter praecave, ut dum solatia fratrum perdidisti, te non perdas, ut, quod absit, in interitum vadas. [Col. 0225C] Cave semper latam et spatiosam viam, quae ducit ad perditionem, et temetipsum in via Dei custodi: ego prae nimio dolore vitam meam amittere suspicor. Tu ora ut egredientem animam ille suspiciat pro cujus amore diu noctuque suspiro. Ego Dodenum ad te direxi per quem omnia scire poteris quae erga nos aguntur, quem cum omni velocitate remittere festina: incolumem te suprema gratia tueatur, fili.»
Jam vero, ut dictum est, interempto Rustico Cadurcae urbis episcopo, consensus regis et civium pari sententia in episcopatum Desiderii aspiravit. Nam licet suggestio civium ad praesules et principes jam praecesserit, rex tamen pro hoc amantissima et valde ambienda praecepta dedit, in quibus perspicue agnoscitur, [Col. 0225D] vel quam ob rem hunc rex diligeret, vel quam de eo aestimationem haberet: tale nimirum de illo rex civibus et episcopis cunctoque populo testimonium dedit ut jure plebium testimonia regia oracula praecellerent ac praevenirent. Cujus epistolae exemplarium necessarium huic operi inserendum putavi: textus autem epistolae iste est.
«Dagobertus rex Francorum episcopis et ducibus, cunctoque populo Galliarum finibus constituto. Condecet clementiam principatus sagaci indagatione prosequere, et pervigili cura tractare, ut electio vel dispositio nostra Dei et hominum voluntati debeat concordare, et dum nobis regiones et regna in potestate ad regendum largiente Domino noscuntur esse collata, illis committantur privilegia dignitatum, [Col. 0226A] quos vita laudabilis et morum probitas vel generositatis nobilitas attulit. Et quoniam virum illustrem Desiderium thesaurarium nostrum cognovimus religionis observantiam ab ipso pueritiae suae tempore in omnibus custodire, et sub habitu saeculari Christi militem gerere, ac mores angelicos et sacerdotalem conversationem habere, ut non solum in contiguis, sed etiam in longinquis regionibus fama bonitatis ejus evulgata crebrescat; ideo credimus eum merito ad sacerdotium debere provehi, quem sicut diximus ornatis moribus videmus jugiter ad coelestem patriam anhelare, et dum civium, abbatumque Caduicorum consensus hoc omnimodis expo cit, ut eum episcopum habeant, et nostra devotio similiter consentit, absque dubio credimus nutu Dei id fieri, ut dum satis nobis [Col. 0226B] est in palatio nostro necessarius, ipsi nobis quodammodo violentiam inferamus, et eum ab aedibus nostris profectu, vestro procuremus; sed dum nobis, ut diximus, eum et ab aedibus nostris auferimus, quibus regiones et regna a Deo sunt commissa, quamvis nobis inferamus di pendium, tales debemus procurare pastores, qui secundum Deum et apostolica dicta plebes sibi a nobis commissas debeant rogere, unde nobis merces amplior possit accrescere. Quamobrem juxta civium petitionem, nostram quoque concordantem in omnibus voluntatem decernimus, ac jubemus, ut adjuvante ac clamante laudes ipsius clero vel populo, vir illustris et verus Dei cultor Desiderius pontifex in urbe Cadurci debeat consecrari, et nostra civiumque voluntas, quod decrevit in omnibus, [Col. 0226C] in Dei nomine perficiatur, et pontificali benedictione sublimatus, dum Christo propitio vere ac religiose profitemur quod vita et conversatio ejus digna et probata ab universis habetur pro nobis et pro universis ordinibus Ecclesiae debeat exorare et acceptabiles Deo hostias studeat offerre, quia ex hoc vitam nobis longiori aevo auctore Domino credimus propagandam si ille in sacerdotio eligitur et sublimatur, qui pro nobis, vel pro vobis sibi commissis securus ante tribunal Christi preces offerat, et in futuro judicio ut culpas excuset peccatorum assistat. Qua de re praesenti auctoritate decernimus ut saepe dictus Desiderius episcopatum in Cadurcensi urbe praesentialiter suscipiat, et Christo propitio ejus temporibus teneat; et ut haec deliberatio voluntatis [Col. 0226D] nostrae firmior habeatur, manus nostrae subscriptione subter eam decrevimus roborare. Crodobertus obtulit, Dagobertus rex subscripsit. Data sub die Idus Aprilis, anno octavo Dagoberti regis.
Domino Sancto et apostolico domno Patri Sulpitio Dagobertus rex. Deo et vestrae Sanctitati credimus esse compertum qualiter fidelis noster vere illustris Desiderius thesaurarius nobis adolescentiae tempore fideliter deservivit. Nos devotissimam ac monasticam conversationem ejus habemus bene compertam: ideo nos cognoscite taliter decrevisse, ut in civitate Cadurca, ubi germanus ejus domnus Rusticus [Col. 0227A] praeivit, in locum ipsius honorem episcopatus in Dei nomine debeat accipere, quia divina inspirante potentia talis nostra devotio manet, ut eos quos moribus ornatos, et sanctis operibus deditos perspicimus, sicut est iste fidelissimus Dei et noster Desiderius, hos ad episcopale culmen provehere debeamus, quia sic decet regiam celsitudinem, ut quos cognoscit in Dei timore conversari, et fidem catholicam integre custodire, vel evangelica praecepta, omnimodis ad pontificale officium studeat promovere. Proinde dum vos archimetropolitani scimus tenere praesentes apices cum debito salutationis officio Almitati vestrae studuimus destinare, petentes, ut ad eum benedicendum properare debeatis, et litteras ad comprovinciales fratres vestros dirigatis, ut [Col. 0227B] et illi adesse debeant, ut canonice, et juxta apostolicam institutionem sub vestri praesentia in sancta Paschali solemnitate pontificali benedictione debeat esse consecratus. Illud etiam ante omnia supplicamus, ut nos in sanctis ac Deo placitis orationibus vestris Domino commendetis, et ad explendum hoc negotium nullam moram faciatis. Quod vero indicimus, manus nostrae subscriptione, ut mos est, decrevimus roborare. Dagobertus rex subscripsit.
Itaque regis promulgata sententia et civium consona voce Desiderius ad episcopatum eligitur, dataque, ut supra dictum est, auctoritate ad Sulpitium Bituricae urbis episcopum, qui metropolitanus dignoscebatur, ipse caeteros fratres comprovinciales [Col. 0227C] ad consecrationem venerabilis Desiderii invitat. Factus itaque episcopus sub anno octavo Dagoberti regis temporibus piissimi Heraclii imperatoris, qualem se Deo ministrum, quantumque praestiterit, non est nostrae facultatis evolvere. Prima enim illi ac praecipua cura fuit de Dei praeceptis nihil praeterire, humilitate jactantiam superare, benignitate invidiam suffundere. Deinde ut nullam obsceni in se rumoris fabulam dare, nullam occasionem pro quolibet modo perniciosis relinquere studuit, summopere subvenire pauperibus, visitare infirmos, consolati pusillanimes, gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus, omnibus se omnia facere, ut omnes faceret salvos. Erat enim caecorum baculus, esurientium cibus, sitientium potus, miserorum salus, solamen lugentium; [Col. 0227D] frequenter in ore facta lectio, saepissime Christi erat invocatio, frequenter humi inhaerens et flexo corpore, mens erecta ad Dominum. Viam, qua spiritus tendebat, monstrabat; rumigerulos clericos sane et gloriosos, et palpantes adulatores quasi hostem fugiens, sola simplicia et pura contubernia amplectabatur. Pauperibus vero et fratribus refrigeria sumptuum ita providebat, ut nulli nihil deesset. Si pusillanimem vidisset, consolabatur; si in Dei amore servientem, cohortabatur ad studium; cujus locutio, instar fontis purissimi dulcis manabat ac placida, ipsumque genus eloquii ejus purum erat ac nitidum, adeo ut eo concionante nihil pulchrius, nihil dulcius, nihilque jucundius crederetur, ita enim in singulis [Col. 0228A] virtutibus eminebat, quasi caeteras non haberet; sic praeparabat se quasi quotidie moriturum, sic nempe vivebat, ut non eum ab oratione somnus, non a lectione saturitas revocaret. Quis unquam de eo, quod displiceret, audivit? quis audiens credidit? quis eo in fide firmior, in opere promptior, in oratione potior, in charitate ardentior potuit inveniri? Ab ipso quippe exordio episcopatus sui in vitia exstirpando, animoque recuperando omne studium dedit, ubi instantissime desudans in opere sine intermissione dies continuabat, ob hoc vel maxime semper aliquid operis facere studebat, ut quoties inimicus eum pulsaret, nunquam ab opere inveniret otiosum, sciens scriptum esse quod otiositas inimica est animae, et Apostoli esse praeceptum, quod qui non [Col. 0228B] operatur non manducet, et invenit alibi esse scriptum, in desideriis est omnis otiosus: vagatur enim perniciosis quisque cogitationibus, inde ipsi etiam apostoli manibus propriis laborabant, ne quem gravarent, sed magis haberent unde refrigerium tribuere possent. Porro industria sua aedificavit et prope matrem ecclesiam domos geminas, utrasque duplis arcubus libratas, fenestris obliquas, scalis contiguas, possessione conjunctas, compendio congruas, socias oratoriis, ornatas antis, quadrisque munitas, mirae magnitudinis miraeque dispositionis compactas, quas super ripam Oltis fluvii exstruens, praecipuumque atque eximium post facturis compendium praeparavit: aedificavit etiam ultra amnis ripam in aspectu praedictarum aedium basilicam forma convenientissime [Col. 0228C] comptam, scilicet in loco quo germanus ejus Rusticus quondam fuerat interemptus, quam mirabiliter perficiens in honorem B. Petri apostolorum principis dedicavit. Terrae quoque redditus et nonnulla ex suis facultatibus eidem indulsit. Aliam vero quae extra munitionem in valle qua Vilariago vel Spino tenditur, aedificavit basilicam in honorem sancti martyris Juliani fundatam, quam cum terrae compendiis monasterio suo dedit. Aedificavit etiam aliquanto procul a majore ecclesia sub intervallo trium domiciliorum elegans oraculum miro opere miraque volutione constratum, quo loco dum mens desiderantis ita ingrediens refovetur ac si partem paradisi se occupasse gratuletur; qui locus tam suavis, [Col. 0228D] tamque jucundus existit, ut etiam nolens in contemplatione erectus illic orare cogatur. Non ibi coenum horrorem, non ventus fragorem, non gelu infert rigorem, non calor angustiam, non solitudo acediam, non inquietudo gignit molestiam, et hunc nihilominus larem in honorem B. confessoris Martini voluit consecrare; multa etiam sub aliis compendiis secuturis post fratribus praeparare studuit. Praeter civitatis Cadurcae opera castellum quoque Cadurcum, quod antea nudum pene ac exiguum videbatur, copioso opere conspicanda quadam munitione ampliavit, erexit, ac firmavit, quod sagaciter exstruens, multoque ibi labore desudans, ecclesias, domos, portas, turres murorum ambitu ac quadratorum lapidum compactione munivit, firmumque ac solidum [Col. 0229A] ad posteros pervenire decrevit. Jam vero in altaris ecclesiae ministeria dici non potest quantum se fuderit, quantaque fecerit, quam numerosa, quam pulchra, quamque nitentia, quae hodie constare melius puto intuentium oculos judicare, quam nostro sermone exponere. Quantus sit in calicibus decor, in distinctione gemmarum nec ipsos intuentium obtutus facile dijudicare reor; fulgent quidem gemmis auroque calices, prominent turres, micant coronae, candelabra resplendent, nitet pomorum rotunditas, fulget recentarii coelique varietas, nec desunt patenae sacris propositionis panibus praeparatae; adsunt et statarii cereorum corporibus aptati. His omnibus crux alma ac pretiosissima varia simul et candida arcubus appensa, sanctique superjecta fulgetris. Haec [Col. 0229B] sunt opera Desiderii, haec monilia illius sponsae, hoc studium pontificis nostri, hoc emolumentum pastoris egregii, in his sedulum studium impendit, quod dum paravit Domino quidem honorem, sanctis autem venerationem, et sibi providit mercedem perennem.
Sub ejus quoque tempore res accidit non mediocriter stupenda, siquidem nonnulla ita in hoc saeculo occulto Dei judicio aguntur, ut humanae investigationi abdita omnino habeantur, magisque terrorem incutiant agnita, quam inquisitionem ingerant experta: unde et res, quam narro, stuporis pariter et admirationis plena esse constat, quia hanc ut dixi occulta Dei judicia secreta ejus obumbrant. Itaque die quadam dum vir beatus in unam ex aedibus, quam [Col. 0229C] super ipsam amnis ripam exstruxerat, consideret, vox subito e fluvio emissa sonuit dicens: Hora venit, homo non venit. Ad quam mirum cuncti audientes attoniti diversa, ut in talibus solet, opinabantur portenta; venerabilis autem Desiderius cum esset altioris ingenii, cauta et pervigili consideratione causam protinus animadvertit, jussitque illico famulis concito ad amnis trajectum pergere ac sollicite circumspicere sicubi quempiam transmeare volentem viderent, de quo praecepit, ut nullatenus fluvium permitterent intrare, priusquam ad se cognoscendae rei causa perducerent. Perrexerunt itaque ministri, et curiose ripam fluminis contuentes vident eminus quemdam equum vehementer stimulantem currere atque ad amnis trajectum pernici cursu festinare. [Col. 0229D] Qui percunctantes vel cujus esset, vel quam ab causam curreret, audiunt ab eo Maurinii comitis se esse, atque ad ipsum festinanter pergere sibi esse jussum. Cumque mox responsione impleta fluvium praecipitanter vellet intrare, tentus ab ipsis ad episcopum ducitur. Percunctatus autem ab episcopo, quae esset causa cursus ipsius, respondit: Ancilla (inquit) vestra Placida ad filium vestrum Maurinium litteras me perferre mandavit: hujus rei gratia festinanter vado; ad quem episcopus: Sustine, paulisper, fili, quousque litterae scribantur, ego epistolam dirigere volo, nunc jam ibis. Dum ista dicuntur, ille adhuc ad amnem anhelans, nec coercere se valens, subito rubore perfusus mixtum aquae poscere coepit, [Col. 0230A] anxie, ac vehementer satagere, quem episcopus cernens nimis anxie palpitare, festinanter valde vinum servis suis afferre mandavit, quos scilicet anxios currere praecepit; allato igitur vino, nullatenus homo ori suo applicare permisit, sed longe repellens guttam aquae clamare coepit; cumque aqua fuisset allata valde inhianter cyathum praeripiens deglutivit, et cum ipsa ut ita dixerim hausta, statim occulto Dei judicio in terram decidens, spiritum exhalavit, morteque subito praeventus obriguit. Ex quo facto, cuncti videntes nimio timore percussi causam mortis hujus satis mirabantur attoniti. Desiderius autem occultum Dei judicium glorificans, atque ex hujus interemptione materiam sermonis assumens, multa salubria multaque terribilia praesentibus concionatus [Col. 0230B] est, asserens manifeste quod multum essent metuenda, cunctaque incomprehensibilia ejus consilia, proponens quoque hujus viri interemptionem, quod quamvis summo ipsi conatu, subtilique studio aquae periculo eximere tentaverint, nullatenus tamen proposito mortis termino subtrahere potuerint; hinc agat unusquisque sollicitus semper suspectus quasi sub oculis Domini debet conversari, dum quae illum mortis sententia praeveniat nullatenus valet praevidere, qua de re necesse est ut tantum quisque sit semper paratus, quantum de repentini casus eventu constat esse incertus; sed de his satis sit dictum, nunc interim ad ea, unde digressi sumus, redeamus.
Desiderius itaque praeter alia magnifica opera aedificavit [Col. 0230C] monasterium sub ipso Cadurcae municipio in cunctis aedibus eximium, septingentos circiter et quinquaginta passus a praecipua pontificum sede distante, quod summo studio, miro ac singulari opere in domorum vel ecclesiarum exstructione patratum, vinearum quoque ac segetum ac pontis adjectionem circumscripsit. Monachos etiam copioso numero aggregavit, quibus post Ursicinum venerabilem virum Dadalenum abbatem instituit. Ipse autem profluo se amore erga ipsum coenobium dedit, ut omnia quae habebat necessaria, tam in utensilibus quam speciebus affluentissime ministraret: sepulturam quoque sibi in eodem monasterio sub dextri lateris basilicae volutione praeparari jussit, ubi hodie [Col. 0230D] in Dei nomine humatus quiescit. Sub ipso adhuc Cadurcae oppido aedificavit in honorem sanctae Mariae semper virginis, cujus operis prosecutorem Claudium abbatem constituit, ibique abbatiam gerere permisit. Alias etiam complures, et in Cadurco territorio, et in Albiensi oppido, tam infra municipias, quam infra urbanas, vel in Ecclesiae Cadurcinae praediis ecclesiarum compages coepit exstruere, quae per singula narrate non sufficimus: ex quibus hodieque pars maxima regionis decorata consistit, sed cum exteriori constructione praecipuum ei studium fuit animarum pariter culmina erigere, bonum quidem esse dicens domum Christo exstruere, marmoribus vestire, pigmentis lucubrare, auro gemmisque obumbrare, lacunaria ornare, pavimenta componere, sed [Col. 0231A] multo melius animas coelesti sponso dignas praeparare, quia verum Christi templum anima credenda est.
Sane vitae suae moderamina ita temperavit, in victu, in vestitu, in domo, in comitatu, ut nec nimium superflua, nec multum essent abjecta, siquidem omnes hypocrisis fictiones abjiciens mediam semper discretionem tenebat, non divitiis tumens, non contrahebatur paupertate, et laeta et tristia aeque continebat, melius dicens humilitatem in corde portare quam in corpore proferre, sciebat procul dubio quales Dominus quaerat ornatus, prudentiam scilicet, justitiam, fortitudinem, et castitatem, nihil aiebat his virtutibus clarius, nihil hoc monili pretiosius, [Col. 0231B] nihil hac gemmarum varietate distinctius. Clerus sane et omne ejus contubernium in publico episcopum, domi patrem habebant; sic enim omnes a majori usque ad minimum providebat, ut nihil nulli deesset, gravitatem morum hilaritate vultus temperabat, sermo ejus ad omne erat convivium de Scripturis aliquid proponere, salubria libenter audire, proponentibus verecunde respondere, utilia suscipere, recta praeferre, prava refutare: callide enim acuteque discordantes magis blande docere, quam violenter convincere, et ingenuo pudore qui ornabat aetatem quid opus esset simpliciter honesteque confiteri. Divina quippe praecepta sollicite scrutans, coelestia oracula saepius percunctans dicebat, quod deceret, sanam doctrinam, summopere studens, [Col. 0231C] ne sermones ejus vel in modico contraria confunderent opera, recordabatur semper quod B. Petrus sacerdotibus praecipit dicens: Pascite qui in vobis est Domini gregem spontanee secundum Deum, neque ut dominantes in clero, sed forma facti gregis et ex animo, ut cum apparuerit princeps pastorum, percipiatis immarcescibilem coronam.
Cum exterioribus autem curis templo semper inserviens erat sollicitus si nitore altare esset aptatum, si parietes absque pulvere, si pavimenta essent sine sorde, si custos sollicitus, si cantor paratus, si aedituus bene esset, si vasa nitentia et clara, si sacrarium mundum, si lucernae accensae, si lampades digne [Col. 0231D] aptatae, si vasa dominica munda, si altaris velamina honesta, et in omnes caeremonias strenua illi semper sollicitudo disposita, quisque dum sedule inservit templo merito ipse templum efficiatur Dei. Nullum quidem eo tempore in urbe Cadurcae propositum monachi, neque habitum religionis aut regulae coenobialis intraverat: secta Columbani procul aberat, instituta B. Benedicti longe distabant. Desiderii autem tempore haec secta Cadurcae intravit, hujus sub die haec religio adolescere coepit: nam et Marciliacense coenobium hujus temporis a viris laudabilibus Anseberto et Leutado initiatum est. Et in ipso oppido sancti viri monasterium his diebus exorditum alia complura monasteria suo tempore sata creverunt.
Frugum vero abundantia et vinearum ac segetum copia tanta in diebus ejus sucerevit, abundavit et exsuperavit, ut nec ante acto tempore nec post transacto similia ulla antiquitas meminerit adfuisse; nam intra urbem nullus fere egenus erat, nullus quod cupiebat difficulter inveniebat, nec ulla victus aut vestimentorum indigentia, sed omnia plene, omnia exuberantia affluebant, vicinae quoque civitates ex abundantia Cadurcorum alebantur, nec immerito Dominus enim opera ejus dirigebat. Ipse rerum copiam multiplicabat, ejus Desiderius praecepta desiderabilia super aurum et lapides pretiosos ducebat, vere quod scriptum est implebat: Diligentibus Dominum omnia cooperantur [Col. 0232B] in bonum: non enim surda aure transierat quod Dominus in Evangelio dicit: Quaerite primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis. Et quia studiosus auditor fuerat, non solum auditor, sed etiam factor, ideo Dominus invento qui mereretur accipere gratiam suae largitatis non negavit, imo quod olim promiserat, mirabiliter in eum adimplevit. De talibus autem per prophetam dicitur: convertimini, ait Dominus, et videbitis quid sit inter justum et injustum, et inter servientem Deo, et non inservientem; hinc vero scriptum est: Oratio justi coelos penetrat et iterum: Didici in timorem, et timuit me, et a facie nominis mei pavebat. Denique tanta eum rerum copia, frugumque ubertas comitata est, ut cum die quadam unum ex colonis de [Col. 0232C] villa Rusticiago interrogaret, quot vini amphoras in Dominico tunc pro canone esset illaturus, rusticus ille centum et eo amplius metras se solum in dolia illaturum respondit; ex quo Desiderius valde laetatus, nimiumque largitatem bonitatis Dei miratus, qui ita uberes fructus in diebus suis contulisset, maximas Deo laudes, Christoque gratias retulit, conjiciens quid in majoribus, qui multa laborarent divina largitio conferret, quando in hoc tantillo et modico, tam uberes fructus contulisset. Tu ergo (inquit) pauperrime, mille amphoras habes? cumque ille ita esse affirmasset, Desiderius ei ipsas centum dimisit, quas in dolia inferre debuerat, laetatus et multum in Domino gratulatus, qui tantam pauperibus largitatem in diebus ejus concessit.
Habebat eo tempore plures Dominus Jesus in Galliis nobiles servos, Arverno Gallum, Bituricis Sulpitium, Rutena Verum, Agenno Salustium, Engolisma Ebargehenum, Petrogorico Austerium, Noviomo Eligium, Metis Arnulphum, Luco Austrasium, Mestarone Diodorum, Cadurca Desiderium. Cumque Desiderius inter divina officia plerumque aedium aedificationi insisteret, multique fragiles difficultatem opum ei objicerent, ille constanter asserens dictis illud proverbium quod nihil sine magno labore in hac vita Deus dedit mortalibus; in adversitatibus vero illius dicti recordabatur: Pati (inquit) necesse est mortalem multa mala; et illius: aurum et argentum [Col. 0233A] probat ignis, homines autem justos, tentationes; et illud: Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in tentatione. Damna quoque rerum vultu laeto portabat, et omnia adversa aequanimiter tolerabat. Canebat jugiter orans: In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi; et illud: Meditatio cordis mei in conspectu tuo semper. Cujus ego nunc utilitatem, industriam et sagaciam si arbitrer a me dici posse, non sapiam: dum enim studium ejus in rebus quam plurimis considero, in memetipsum delicio, dum utilitatem attendo, pro ipsa quantitate vehementer obstupesco; miror enim et supra modum stupeo tanta et talia per unum hominem potuisse fieri. Opinor quidem ab India usque Britanniam, a frigida Septentrionis plaga usque ad sinum Atlantici Oceani non [Col. 0233B] fuisse virum meliorem: hujus Desiderii nomen magnae insuper opinionis, magnaeque erat apud omnes reverentiae. Dei insignis amator, et pauperum pius sublevator, cujus habitus, vultus, et incessus disciplina virtutum erat, vigil sensus, nec vanis cogitationibus patens, corpus pariter animusque tendebat ad coelum. Erat ergo Desiderius mente justus, opere devotus, charitate diffusus, hospitalitate solatus, in eleemosynis largus, in prosperis et in adversis coelo semper intentus, qui praeter alia imitanda exempla silentium ac studium in tantum sectatus est, ut in domo, in conviviis vix ridentia, anhelantiaque verba quis percipere posset, sciens scriptum, quod corrumpunt bonos mores confabulationes pessimae, et quod in multiloquio non deerit peccatum: proinde [Col. 0233C] hoc valde mirandum, ut inter tantam hominum catervam, tantum possit silentium perdurare, ut nemo in vocem prorumperet, nemo se in plausu auderet extollere, et hic timor non solum in convivio, sed in omni loco conversationis ejus permansit, nullus ut episcoporum majorem hunc amorem, nullus super eum majorem aliquando habuerit timorem; in ipsa autem convivii passione tanta elegantia, tantaque affluentia suppetebat, ut omnes superabundarent, ut nulli nihil deesset, nulla necessitudo, nulla pervenientium mussitatio subriperet convivas. In domo ubi habitare vel discumbere erat solitus, ita sollicite providebat, ut nullus ibi pulvis errorem, nullus fimus horrorem incuteret; non ibi canes fastidium animo, non sues taedium irrogabant, non alia hujusmodi [Col. 0233D] quadrupedia voluptuosa potiusquam necessaria intererant, non simius jocum, non histrio risum, non scurra cachinnum excitabat; sed totum locum gravitas, totum potentia occupabat; nam praedicta inepta ita semper odiosa habebat, ut si fortuito quolibet loco canis vestimento ejus appropinquasset, vel si domum, in qua degebat, quamvis cursim intrasset, grave sibi discrimen allaturum judicaret; unde cum a nonnullis pro hac observantia detraheretur et carmina amatoria proferrentur, aiebat: Non immerito plus placet mundo qui Christo displicet; si e mundo essemus, mundus utique quod suum erat diligeret; nunc autem oculi mei ad Dominum semper, quia ipse evellet de laqueo pedes meos; et mihi adhaerere Domino [Col. 0234A] bonum est, ponere in Domino meo spem meam. Quid plura loquendo immorer nobilem jam insignemque in omni parte Ecclesia habebat, in plebe dabat in affluentia eleemosynam, parans sibi divitias profuturas, thesaurum non deficientem in coelis, studens sibi facere amicos de inimico mammona, qui eum reciperent in aeterna tabernacula. Jam vero illius confabulatio et familiaris collocutio quam esset sana, quamque dulcis, quam efficax, vix dictu credibile: monebat jugiter subjectos, Dei praecepta servare, Dei mandata implere, castitatem custodire, charitatem fraternitatis diligere, inferni supplicia metuere, paradisi gaudia desiderare. Inferebat autem docens quo magis inimicorum circumdamur agminibus, ideo semper nos oportet esse sollicitos; addebat quoque [Col. 0234B] quod caro fragilis pugnat sola cum pluribus, ideo exercitatissimum pati oportet conflictum, et ne paveamus, Heliseus hortatur dicens, quia plures nobiscum sunt quam cum illis. Memorabat frequenter quod humani inimicus generis, rugiens sicut leo, quaerit quem devoret, et quod non quaerit homines infideles, sed de Ecclesia separare festinat; unde et libro Job, esca ejus electa, de qua re verba Domini geminabat dicens: Vigilate et orate, ne intretis in tentationem; nec non et Pauli monita saepius ruminabat, dicens: Orationi instate, vigilantes in ea in gratiarum actione.
Cum autem irruptiones gentilium circumquaque [Col. 0234C] audiret, dicebat. Nostris peccatis Barbari fortes sunt, nostris vitiis Romanum succumbit imperium. Infelices, aiebat, nos quantum displicemus Deo, ut armis Barbarorum ira illius in nos desaeviat! Poenitentiam (inquit) agamus, ut tandem repropitiatus Deus misericordiam suam nobis tribuat in sempiternum. Praeterea quantum fuerit Ecclesiae Cadurcae in augmentationem rerum, et omnes pene norunt, et ipsa possidens Ecclesia testatur, multos quidem nobiles, multos attraxit mediocres, per quos Ecclesia constat ditata, multa terrarum compendia, multa villarum praedia acquisivit, non quidem ulli tollendo, sed benefaciendo, et coemendo, eodemque attrahente multaque beneficia affluenter tribuente, Polus, Agilenus, Dodo, Badigenus, Severus, Matregisilus, Nicassus, Dadinus, [Col. 0234D] Abulnaus, Abremundus, Felix, Ausceldes, Gauretredes, Basona, Orontia, Nicetia, Afrania, multique alii, quos longum est narrare, res sponte suas donatione Ecclesiae dederunt. In quibus et ex quibus praecipue Bobila senatrix Romana . . . . . quondam relicta multa rerum suarum Ecclesiae ejus, necnon et monasteriis contulit, non solum praediorum ac villarum collationem, verum etiam ornamentorum ac pannorum multam summam indulsit. Ipsaque in monasterio beati viri, et in eadem basilica, ubi ipse requiescit, sepulturam emeruit. Dedit ad ipsud monasterium, pro oblatione, vel loco sepulturae suae, villas quatuor juris sui, quarum vocabula sunt haec: Villaris Venestria, Vinistri, Lingius, et Mauringus. Desiderius [Col. 0235A] autem praeter eos, quos dulcedine et studio bonitatis suae traxit, ipse quoque tanto se amore in Ecclesiae Cadurcae ampliationem diffudit, ut quidquid ex parentum successione, quidquid regio munere, quidquid propria comparatione acquisiisset, eidem libere per testamenti seriem delegaret: nam et Caderense de fisco ex pago Cadurcino impetravit, et regio ex hoc praecepto perpetualiter Ecclesiae obtinuit, exceptis aliis firmitatibus quas suis etiam alumnis diversis in locis concessit, Ecclesiae Cadurcae specialiter dedit.
In territorio Cadurcino dedit villas . . . . . In Albiensi vero territorio dedit villas, Sessio, Tantalio, Nasio, Lautrego, Petrogo, Terriniaco, Picio, Cerveano, [Col. 0235B] Careciago, Marato, Buxio, Marinio, Caborinno, Grancialo, Marinamas, Aquimo, Marcialio, Erobeno, Fraialo, Blanciniaco, Galliaco, cum domo eximia miraeque magnitudinis compta, infra muros Albiensis oppidi constructa. Dedit per basilicas monasteriorum Cadurcae positas villas has: basilicae S. Saturnini, et S. Ursicini dedit in Cleppio Legidiaco, et Thoerio; monasterio S. Stephani dedit villas Aquiniaco et Cassiaco; basilicae S. Mauricii dedit Dunsiaco, Cambone, et Ossilingas, dedit Taxonias, et loco nuncupante Coercoexeno; basilicae S. Jacobi, dedit Maciaco et Petrolieco; basilicae S. Martini, dedit Daneciaco, Cepolia; et basilicae Sanctorum Parvulorum Justi et Pastoris Cornutio et Cocurnaco; basilicae S. . . . . dedit portiones Malaritio, Fascito, Polonio, [Col. 0235C] et Costrio; basilicae S. Remedii, dedit portionem Vilantreco, Carrecia, Semelingas et Criscentio; basilicae S. Eugenii, dedit villam Fosciaco; item basilicae antedicti S. Martini Tenfalas, et Parnis et Lalo; monasterio Cadurcae sito, ubi ipse corpore requiescit, dedit villas . . . . . Matciliaco, Carvuiaco, Criscentio, . . . . . Prosemogo, Montiago . . . . . ; deditque ibi ex collatione illustris viri Agiles, Pisciaco, Gaucinico, et Marceliago. Sed quis valeat digno canere praeconio, quanta pio optatu, quanti operis studio Cadurcinae Ecclesiae contulerit, quanta ob animarum medelam incitamenta, quanta ob corporum stipendia exercitia gesserit, quod singulari studio ac pene inaudito ingenio omni tempore moenia urbis suo labore struxerit, quod villas omnes, quod praedia [Col. 0235D] Ecclesiae decoraverit, quod monasterii septa praerogativa quadam dignitate in . . . . . domorum amplitudine et basilicarum admiranda altitudine, ac volutionum ambienda pulchritudine . . . . . . . pene studio ac singulari fabrica sustulerit. Denique, primam inibi more antiquorum basilicam praeripiens quadris ac dedolatis lapidibus aedificavit, non quidem nostro Gallicano more, sed sicut antiquorum murorum ambitus magnisque quadrisque saxis exstrui solet fundamentis, cui geminas summo porticus adjiciens opere assimilavit, in quibus quidem et in cuncti episcopatus sui statu, tanto se accinxit studio, et tanto effudit ingenio, ut quicquid ad utilitatem, ornatumque municipii, ac praediorum ejus pertinet, exquisierit, ventilaverit, invenerit, atque erexerit, et licet haec [Col. 0236A] magna sint consideratione sui, sed majora illa sunt externa exercitia, quae silentio magis quam infirmo sermone obumbranda erant. Cujus erat sensus pulcherrimi nectaris suavior et digno canore vox dulcior, proinde nihil illius severitate jocondius, joconditate nihil illius severius, nihil visu tristius, tristitia nihil suavius; ita erat gravis in victu, ut hilaritas non deesset in animo, sermo silens et silentium eloquens, ut ministri ipsius nutu potius quam voce affectus ipsius agnoscerent. Paulus quidem videbatur in vultu, et Petrus agnoscebatur in spiritu; illius austeritatem hujus mansuetudine temperabat, ita ut cum praesentiam ejus vix sustineret, absentiam ferre non posset. Habebat amicum fidelissimum quemdam, nomine Arvanum, huic autem saepissime eleemosynam commendans, [Col. 0236B] ejus per officium in corda pauperum transmittebat; plerumque ei tales sacculos cum solidis ad erogandum tradebat, qui vix manu capi, levarique possunt, ista quidem occulta, et solo Deo conscio veluti quemdam peculiarem faciens in patria paradisi transmittebat. Palam tamen multos erogabat, sed indesinenter eos pauperibus spargebat, abscondi quippe non poterat, tam larga bonitas, et nimia largitas, tamque proflua dispensatio. Iste Arvanus de genere Scotorum, veniens multis annis sub coenobio sancti viri, ac sub ipsa basilica, qua vir beatus requiescit, vitam venerabilem duxit; vixit autem post mortem beati Desiderii annis plus minus quinque, demum obiens ubi vitam duxit, humatus requiescit. Sed dum venerabilis Arvani mentionem facimus, [Col. 0236C] dignum puto commemorare, quid per ejus occasionem vir beatus ex Dei dono prophetiae experimento cognovit, siquidem et nonnunquam ex dono supernae gratiae ita longe positus providebat, ut in sui praesentiam gesta constarent, hinc est quod rei ejus, quam narro testis existens spiritum scilicet prophetiae agnitum demonstravit. Ergo studium erat juge egregio Desiderio de hujus peregrini stipendio sedulam sollicitudinem gerere, ideo singulis diebus ex mensa sua opportunam ei alimoniam subministrare curaret. Quadam itaque die consuetos cibos cum panis et poculi subsidio per duos ei clericos dirigere festinavit, quorum unus Leudolenus, alter vero vocabatur Diacolenus. Clerici itaque ferentes ea, quae episcopus viro Dei direxerat, dum iter carpunt, malo [Col. 0236D] utuntur consilio, et medio ferme viae excursu, cum se ab omnibus remotos conspicerent, gulae concupiscentia vincuntur, denique tam suavitate ciborum, quam vini fragrantia incitati illecebrosae gulae consentiunt, promotique eminus de via, et inter condensas buxos residentes ea quae portabant comedere praesumunt, affluenterque vini ac cibi perceptione ventrem ingurgitant, exsaturatique minimum quod esu supererat, accurate valde recondunt, ita super se . . . . . post trium vero horarum spatium, ut putabant a servo Dei redeuntes, episcopum adeunt, eique velut innoxii assistunt. Verum prior Leudolenus genu praesulis exosculans quasi ex viro Dei gratias referre, ac salutationes conatur exponere; cujus verba in medio ferme conatu praeveniens, Desiderius [Col. 0237A] spiritu Dei sibi revelante: Bene (inquit) belle menticis, cur ita me fraudare voluisti? Patrem hodie Arvanum minime vidisti, et quae ei direxeram, male usurpasti, nunquid vero in praesenti aderam, quando inter condensos saltus residens, cibos quos Dei servo direxeram, comedebas? Numquid non praesens eram, quando vinum bibebas et panem edebas? Cumque adhuc ille defendere niteretur, et culpam perjurii adjectione cumularet, protinus ab episcopo jussus foris trahitur, et pro geminata culpa acrius coercetur: alterum vero, qui erat minor tempore, episcopus retentum blande demulcet, ut omnia sibi quae egerint per ordinem manifestet. Clericus vero cum se deprehensum vidit, cuncta coram omnibus, sicuti gesta erant, et episcopus jam praedixerat, exposuit, [Col. 0237B] et ita misericorditer dimissus ab ultione culpae liber evasit. Haec autem causa multis demum et reverentiam, et emendationem insevit, ut nemo jam beato pontifici mentiri praesumeret, dum nihil quisquam ei latere praesumeret.
Desiderius autem amplius quotidie in amorem Cadurcinae Ecclesiae calescens, ipsam et haeredem habuit, et haeredem instituit. Denique sub anno decimo sexto Sigeberti regis testamentum condens, praeter villas supra jam dictas, omne praesidium, cunctamque supellectilem, quam habere potuit, sanctae matri Ecclesiae Cadurcae dereliquit. De pristino vero Ecclesiae praesidio nihil tenuit, sed totum integrum, illibatumque reliquit, cui Ecclesiae quam humiliter [Col. 0237C] quam . . . . quam affectuose et eadem obtulit melius cognoscitur, si verbis ipsius, sicut dixit et scripsit, intimetur. Inter caetera vero, et ad locum in seriem testamenti sui ita posuit: De praesidio (inquit) meo vestimenta, scamnalia, mensalia, et electubilia [Forte supellectilia], aurum vel argentum quod ex successione parentum habeo, vel quod in regis aula, et in servitio principum elaboravi, et mecum veniens detuli, quicquid exinde adhuc super est, quod in ornatu est, et quod ad ministerium tuum, sancta mater Ecclesia, non impendi, totum et ad integrum possidendum tibi relinquo, tuoque juri dono, atque transcribo, ac obtestor ut nullus successorum meorum quicquam exinde ex tuo gremio, ex quo ibi in ornatum tuum feci, vel in thesauro tuo indidi, auferre praesumat: argentum vero tuum vel [Col. 0237D] reliquas species, tuumque praesidium, quod in tuo reposito, sancta mater Ecclesia, haeres mea, totum inveni, salvum relinquo, nihil enim exinde expendi, nihil minui, nec ulli cuiquam dedi, sed sicut mihi est sub oculis Dei traditum, ita totum salvum relinquo, libros vero meos tibi matri Ecclesiae, tuoque advocato successori meo commendo, semper quaeso virtute sanctitatis tuae ab insidiis quorumque defensentur, ut sub tuo se patrocinio pervenisse congaudeant. Pauperes autem tuos, quos ego semper pervigili cura enutrivi, tibi commendo, precorque, ut tua sanctitate et advocati tui sollicitudine aluntur, et pie semper gubernentur. Sic quoque ut me absente sibi aliquid deesse non sentiant, nec se doleant pastorem mutasse. Huc usque Desiderius; nos vero libenter fatemur, quod nullum Ecclesia [Col. 0238A] pastorem post ejus abcessum similem ei habere potuerit. Sed interim jam a locutione cessandum est, jam praeconiis ejus hic finem pagella imponat, nunc ad terminum vitae hujus articulum deflectamus, et qualiter ab hac vita migravit, explicemus.
Rex Dagobertus decimo sexto regni sui anno administrato, pacifice obiens duobus filiis Clodoveo et Sigiberto regni sceptra reliquit, et Clodoveus quidem regnum Francorum, Sigibertus autem Austrasiorum regnum gubernavit. Hujus Sigiberti XVII regni anno, episcopatus autem sui XXIII, parat Desiderius solum proficisci paternae possessionis, Albiense territorium visitare: profectus ergo nobili suo comitatu rura Albigensium adiit, cumque jam [Col. 0238B] Dominus pro cunctis eum laboribus vellet remunerare, visione missa accersiri jubet, moxque febre correptus coepit deinde amplius aegritudine vallatus . . . . . . in villa monasterii sui lecto decubuit; sic sensim paulatimque decora illi facies, et omni pretiosi odoris . . . . . dignitas corporis marcescere coepit, cumque aestuaret febribus et venarum fontes calor hauriret, lapso anhelitu triste ministrorum frequentabatur . . . . . proh dolor! afflante austro lilii candor, et purpura violae in pallorem jam sensim migraverat, universis flentibus ipse valde fessus pio omnes hortatu consolabatur, et cum esset fortis animo, in ipsa quoque morte viriliter se agebat. Post tandem ergo ultimo omnibus vale dicto, et oratione ad Daminum transmissa sub die XIII Kalendarum Decembrium [Col. 0238C] ultimum spiritum exhalavit. Subitus repente clamor totius villae amplitudinem clangoribus replevit, omnesque plateas currente nuntio confusus rumor obsedit. Quid multa? composito mox honestissime corpore, feretroque indito iter arripiunt, profectusque est exercitus copiosus, et multa populi turba in obsequio funeris; cumque Albigensium rura praeteriissent, et terminos Cadurcorum penetrarent, mulier quaedam, quae infestissimam daemoniis incursionem patiebatur, egressa a finibus illis, et pergens post turbam, magnis et turbatis clamoribus praetereuntes fatigabat. Cum saepissime inclamatione nomen defuncti praesulis ingeminaret, omnes fere in sui admiratione cum ingenti stupore convertebat, donec post longum viae circuitum ventum est ad praedium, [Col. 0238D] cui vetus antiquitas Miliacum vocabulum indidit; ubi cum numerosa exsequiarum frequentia ante corpus pretiosissimum praesulis pervenisset, mulier turbatis clamoribus omnem pene catervam in maximo stupore adducebat: torquebatur enim impurus spiritus, quia virtute divina illuc se videbat adduci, ubi maximam vim perpeti formidabat. Miliaco ergo corpore posito, mulier vexata, spumans, et multum se discerpens assistit, cumque ut ferus taurus vehementer debaccharetur, et nunc torvis oculis, nunc pallentibus genis, nunc spumantibus ac trementibus labris diversis modis torqueretur, feretro tandem adjuncta prosternitur; mox autem ut superjecta velamina tetigit, divino jussu fugatus daemon aufugit sicque ad gloriam Christi, et laudem praesulis Desiderii [Col. 0239A] mulierem sanam reliquit; ex quo facto omnes qui aderant, in admirationem conversi, gratiam Christi et merita confessoris Desiderii glorificabant. Deinde ergo corpore levato certatim progressi Vinciagrum atque Aciagum . . . . . Cumque post tandem corpus pretiosum Cadurcae proximaret, coacervatim populositas per diversos aggeres obviam extincto patri processit. Nullus monachus domi resedit, qui non obviam pastori procederet; lugebant autem omnes, confuso clamore clangebant, et inter diversos gemitus haec solum verba resonabant, Eheu, Desideri, heu! clamabant cuncti: Pastor vere, cur nos dimittis? Cui gregem tuum commendas fovendum? Clerus nimirum plangebat patrem, abbas pastorem, parvuli nutritorem, senes tutorem, viduae protectorem, [Col. 0239B] pupilli defensorem, et ut breviter complectar, tota eum civitas, tota simul plunxit Ecclesia.
Perductus itaque ad suum monasterium, ac sepultus est in ecclesia quam ipse, ut supra diximus, insigni opificio ex utraque parte super . . . . . tectis quadris ac . . . . . aedificaverat, ubi diligenter humo tectus aeterna in requie quiescit soporatus, ubique vallatus tumba, surrecturus jacet in gloria: sed quibus post mortem miraculorum effulserit signis, dignum est me commemorare, cum vos desideratis audire.
Clericus quidam nomine Theudolenus, dum vir [Col. 0239C] beatus esset superstes, frequenter ab eo pro assiduis excessibus arguebatur, cumque ille obiisset, et (ut dictum est) jam humatus exstaret, praedictus Theudolenus exsultans super ejus morte cum cachinno exprobrationis elata verba ac convicia proterva et injuriosa non timuit jaculari: quae contra statum suum locutus et divina. . . . . it. . . . . se indignatione ob injuriam sancti, sensit demum judicium. Nam ex eo tempore miranda debilitate oppressus, omnes dies vitae suae cum dedecore duxit, ita ut et officium manus dextrae amitteret, et a pedis gressu impediretur, et linguae usu denudaretur. Siquidem tortus incedens, ac turgidus, pravitatem tortuosae mentis exemplo debilitatis monstrabat, nec passus est Dominus contumacem sui sancti, celeri [Col. 0239D] interitu compendium mortis finiri, sed diutino flagello, ad terrorem multorum rebellem. . . . . coerceri.
Quaedam quoque mulier ex parte Causuncha Senomagense veniens similiter super ejus morte visa est exsultasse, quod et ipsa simili modo castigata non simili exitu perpessa est: nam divina ultione. . . . . nervorum subita contractione damnata est, adeo ut sicut ericius complicata in modum glomeris volutaretur, nullamque spiritus sui requiem, neque per diem, nec per noctem capesceret, donec. . . . . ejusdem consultum votorum sponso cum piaculi satisfactione crederet: die igitur annuali depositionis ejus adventante, parentes contractae feminae votorum munera simul cum femina debilitate [Col. 0240A] oppressa beato confessori offerunt, quamque manibus ante sepulcrum projicientes subnixas preces cum satisfactione piaminum importune atque opportune ingerunt. Et factum cum diu precibus insisterent, multumque gemitibus satisfacerent, erecta mulier sanitatem recepit, atque ita ad domum propriam cum magna jam hilaritate, maximaque suorum congratulatione rediit. Sicque factum est ut quae laborioso vehiculo fuerat adducta, libero gressu remearet. Gloriosa, Christe, tibi tua sunt opera, tua ubique fulgent magnalia; etenim quod servi tui faciunt, tuis beneficiis consequuntur.
Post aliqua temporis curricula, mulier quaedam ex praedio Ecclesiae Blandiacensi, quod adjacet fluvio [Col. 0240B] Dordoniae, caeca effecta, plurimum temporis laboriose valde ducebat. Haec quandoque Dei miseratione admonita in visione, sibi dicebat jussum, ut sepulcrum beati Desiderii medendi gratia expeteret; ducta itaque est ad urbem, atque ad basilicam sancti viri a duobus filiis suis oblata, ubi parvo spatio excubans, confessore intercedente, et aeterna Christi pietate largiente, lumine recepto ad propria remeavit, sicque factum est, ut quae alieno ducatu cum labore venerat impingendo, proprio jam arbitrio, visu recepto gaudens rediret ad domum: siquidem cunctis stupentibus praeibat exsultans viam carpens, et viae ducem ulterius non requirens.
Inter haec miranda res se memoriae objicit, quam [Col. 0240C] divino jussu actam reor, ut per hanc Dominus clarius ostenderet merita sui antistitis, quam pretiosa apud eum constarent, cujus ob honorem claritas miraculi emicuisset, cunctisque occasio expetendae medelae oriretur, dum divina actam pietate rem nullus ambigeret. Itaque dum baculus beati viri, qui a Gallis cambucia vocatur, ad caput sepulcri illius se ule dependeret, quadam subita infusione madefactus, uberrime guttas aquae manare coepit; ad quod miraculum multi aggregati ingenti stupore tenebantur, admirati quidnam autem altioris consilii, quod medendi gratia, illud hoc ( sic ) fuerit ex divina praestantia datum denunciant: quod demum factum est; nam quoties aegri adveniunt, baculum ipsum aqua perfusum ac tenuiter lavatum incommoditatibus datur, [Col. 0240D] et multis per hoc sanitatis bona tribuuntur. Adjiciatur etiam illud quod actus retulit miraculum actus.
Quodam itaque tempore Aredius Ruthenae urbis episcopus fortissima aegritudine correptus, graviter laborabat per dies plurimos. Cumque multimoda medicorum argumenta ei sedule impertirentur, nihil prorsus proficere poterant, sanctorum e diverso adminicula quaerebantur: sed nec sic recuperare valebat: nolebant enim sancti Martyres ei sanitatis commoda praestare, ut quanta esset in Desiderio virtus facillime declararent. Aredius ergo afflictus cum nullum perfugium in tota urbe sua, nec per medicorum industriam, nec per sanctorum adminicula [Col. 0241A] posset invenire, tandem post quinque mensium tempus ad Cadurcam urbem atque ad auxilium sancti Desiderii tota mente se convertit; accito itaque viro strenuo, vocabulo Thelano, ad sepulcrum beati viri Cadurcae sub oppido cum muneribus dirigit, poscitque ut quamvis esset laboriosum, quantocius pergeret, atque eo liquore aquae, qui illic gratia sanitatis largitur, sibi deferret. Perrexit itaque ad civitatem Cadurcam Thelanus, memoriam beati Desiderii adiit, munera intulit. . . . . sancti viri lavari deposcit. Cursu concito Ruthenis rediit, decumbentem atque in extremis positum invenit, quem. . . . . . seque sanitatem illi detulisse promisit. Mira res et vehementer stupenda! Cumque vasculo reserato aquam proferre speraret, vinum effluxit, tantaque fragrantia [Col. 0241B] ex vase manavit, ut in grandi stupore ingentique miraculo omnes converteret: tantus quippe eximii saporis odor inde processit, quantus nec inter vini sapidissimi vasa reserata solet sentiri; bibit ergo episcopus cum magno tremore et immensa. . . . . . et cum ipso hausto, mox sanitatem recepit ac multo post tempore. . . . . mansit: nam ita celeris subsecuta est sanitas, ut eo die cum. . . . . et amicis ad convivium publicum sederet, secumque de Domini gratia, quam sibi per famulum suum concesserat, vehementer gratularetur: cumque post aliquos dies urbem Cadurcam et medicum suum gratiarum jura soluturus inviseret, ea quae retulimus germano suo Agarno epicopo referre studuit. Ille vero cum mente. . . . . . esset dubius exstitit, nec mora et [Col. 0241C] vehementissima febre correptus, non aliter sanari meruit, nisi frequentissima repetitione, crebris discurrentibus missis, ad medelam beati Desiderii sese convertens ex corde conferret.
Alio autem tempore Frebundus abbas ut. . . . . incedens gravi taedio confectus per dies multos laboravit; tandem in visione bis terque admonitus, ut ad praesidium Beati tota mente se conferret, eoque ad. . . . , ad ejus sepulcrum delatus esset, ubi sicut oportebat innixus orationi insistens Christi Domini misericordiam ex interno cordis affectu postulavit, post non multum vero temporis spatium, divina miseratione praeventus medelam, quam optaverat, [Col. 0241D] adeptus, sanus ad propria reversus est
Alio rursus in tempore sacerdos quidam, nomine Dracolenus, gravi aegritudine confectus laborabat per dies plurimos, in tantum ut cibi perceptione penitus arceretur, cumque XIII dies aderat, et sacerdos vi febrium depastus sine cibo durabat, cum ejus repente incidit in mentem sancti Desiderii suffragia expetere, eaque ex medicina loti baculi postulare. Ventum itaque ad ejus sepulcrum est, medicina petita, salus impetrata (in villa enim Caseamo aeger decumbebat): allata ergo medicina die decimo septimo, aeger gustavit, continuo autem coelesti rore perfusus convaluit, surrexit, comedit, et sanatus est
Item alio tempore infantulus quidam, nomine Mumolenus, validissime aegrotans ad extrema pene deductus est. Cumque dies depositionis beati Desiderii instaret, nocte, qua laus vigiliarum celebratur, a matre propria oblatus ante sepulcrum antistitis projectus, et non longo intervallo, confessore orante, Christi gratia largiente sanus factus puer, parentibus jam exsultantibus redditus est. Gratias tibi, Christe Salvator, tua agimus creatura, et in minimis et in maximis tua opera cognoscimus, et ideo te, et in omnibus admiramur, et pro omnibus laudamus. Tibi gloria in saecula saeculorum. Amen.
Alio vero tempore adolescens quidam . . . . . . . . . . . . . . . [Col. 0242B] Deest reliquum capitis octavi et initium noni.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . prodesse solet aegro illi deferre exposcit, factum est; praecurrens autem ejus servus, cui nomen Prosperius ad sepulcrum Sancti contendit, custodem adiit, aggressus benedictionem exposcit, imperata secum detulit, aegro impertiit, confidenter accipere monuit, quod cum fecisset. . . . . spiritus gratia largiente, recuperare meruit sanitatem, sed non solum ad sepulcrum ejus haec signa gestare arbitramini.
Pompegiacum dicitur praedium quod beatus Desiderius a potentibus quibusdam personis caro pretio [Col. 0242C] comparavit, Ecclesiaeque ditioni adnexit, quem ipsum locum, ut pote care coemptum, mirifice diligebat, et plerumque ibi ad manendum divertere solitus erat. Post mortem vero ejus, incolae loci in cubiculo, quo pausare consueverat, ut pote magni stratum venerabantur, praecaventes privatorum ab eo frequentiam, et pecorum, canumque ingressus cohibere studebant. Clericus quidam vocabulo Bertus, illic quondam ad manendum ductus caballum quoque suum in locum cubiculi manere intromisit, quem cum habitatores loci. . . . . . . . . . . . . non possent; eum tam ( sic ) monere studuerunt, ne stratum ipsum tenere praesumeret, quo dominus (inquiunt) Desiderius pausavit, ideo pecus horridum hic intrare non debet; quorum ille consilium leve reputans, [Col. 0242D] dictumque rusticorum parvipendens in promptu neglexit sermonem; caballum, quem sibi pretiosum habebat, ibi ad manendum constituit; et factum est cum die crastino valde diluculo caballum ipse pervideret prostratum, per terram exstinctum invenit, et sic non sine. . . . . . . atque admiratione a loco illo discessit. In loco autem ipso arbuscula quaedam plantata usque ad supremos parietes excrevit, quae commoda incommoditatibus dicitur conferre. Gloria tibi, Christe, qui ita servos tuos nobilitare consuevisti; tibi semper gloria, Nate cum Patre, et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
Adjiciatur et illud quod moderno tempore gestum est miraculum tempore nuper transactae quadragesimae. [Col. 0243A] Oblatus est ad sepulcrum sancti antistitis parvulus quidam nomine Hidulphus, filius cujusdam Edolae, quem pestis atrocissima depastum pene in extremis deduxerat. Cujus ob causam parentes afflicti ad memoriam, ut dictum est, beati Desiderii properant, filiumque pene exanimem proferunt ante sepulcrum, vota gratuita spondent, ubi custos cum parentibus oratione facta, ex eo oleo quod coram sancto sepulcro habetur aegrum. . . . . . . monetque irrevocabiliter fidem assumere, eaque de merito praesulis sibi supra vires praesumere credidit. Ergo. . . . . perunctus potatusque abiit, et sanatus est, paucisque interpositis diebus munera votiva deferens, sanitatis suae auctorem proflue magnificeque honoravit.
Pauci admodum fluxerant dies, et ecce adolescens quidam, Alamontus nomine, horrore cujusdam morbis perfusus turgentium malandriorum copia maxima faciem scabridam et quibusdam pustulis obseptam aedituo ostendit. Cui sacerdos, cui id officium commissum erat, orare. . . . . et fidem de merito praesulis monuit. Ut ergo oratum est, aeger adstitit, eumque ( sic ) ex oleo beati viri deformitatem, cunctamque constructam congeriem perunxit. Et, o mira virtus, ita demum omnem putredinem saniei illius delibutis salebris succidit, emundavit, abstersit, ut nec vestigium quidem cicatricis ullius in facie remaneret.
[Col. 0243C] Sed longum est verba per singula exerere, quanta ibi quotidie per Domini servum sanitatis commoda diversis aegritudinibus conferantur. Unde his interim studiose missis ad clausulam jam praeconiorum ejus articulum coarctemus. Puto enim, et si sensum rustico prolixum teximus sermone, quod tantis meritis ejus digna praeconia nullatenus aequiparare valuerimus; nam licet extemporalis dictio absque ordine sensuum, sine lenocinio et compositione sermonum; ex his tamen advertere potestis, qualiter homo Dei a principio usque ad finem pervenerit, et quanta bona, quantaque magnifica studiis ac meritis ejus alumnae plebi collata sint. In cujus abscessu geminata calamitas protestatur. Nam Cadurca urbs, quae [Col. 0243D] eo superstite florentissime opulenterque prae cunctis fere vicinis urbibus emicuerat, ejus jam abscessu frequentibus bellis convulsa, ad interemptionem pene devoluta est, continuatis jam incursibus et innumeris pestilentiis depopulata gemiscit, ac rerum copiam et frugum opulentiam quam merita Desiderii urbi advexerant, eo migrante simul quoque ablata sunt. Et non absurde cuncta cum illo migrasse creduntur. Talem ergo patrem, talemque pastorem dignum est ut boni colant, noxii timeant, praedicent fideles, mirentur sacerdotes, qui vivens inter peccatores ad hoc forsitan raptus est, ne malitia mutaret intellectum ejus, et ut de justo quoque scriptum est, placita erat Deo anima ejus, ideo properavit educare illum de media iniquitate; ablatus est ita ex praesertis saeculi [Col. 0244A] tenebris; eoque ex hac peregrinatione ereptus, jure sanctorum coetibus jungitur, quia tanto opere sanctorum officia, Ecclesiaeque ministeria, diversis metallis compendiisque obumbravit; cujus solertiam et industriam specimen parietes tui, Cadurca, testantur, cujus diligentiam, elegantiam et studium Dominica vasa, ut supra jam diximus, diversaque Ecclesiae ministeria. . . . . . . . . . . . . . . . . quibus mirabiliter dispositis, eisque. . . . . . . patratis brevissimis titulis ea praenotari studuit. In quibusdam autem versiculis sic scripsit: Desiderii vita Christus. In quibusdam autem sic scripsit: Desiderii tu, pius Christe, suscipe munus. In aliis autem, ita: Accipe, Christe, munera de tuis tibi bonis oblata. In aliis quoque ita: Suscipe, sancte Deus, quod fert [Col. 0244B] Desiderius munus, ut majora ferat, viribus adde suis. In aliis: Haec est sapientia sapientium profundi sensus. In aliis vero, abbreviatum illud dictum: Sapiens verbis innotescit paucis. Merito ergo, Ecclesia Cadurca, hunc sanctum virum diliges, qui te singulariter supra cunctos parentes dilexit, et omnem affectum, qui parentibus debebatur, in usus tuos transtulit. Merito (inquam) diligis, qui te sic amavit ut amicis praeponeret, alumnis praeferret, ornamentorum monilia aeterno amore consignaret, qui cum Domino tibi soli viveret. . . . . tuis militaret, soliditatem tuam toto adnisu procuraret. Qua de re desiderandus semper tibi est, non absens, non lugendus quasi mortuus, ut illum exspectare, non amisisse videaris. Noli ergo plangere quem de morte credis ad vitam migrasse. [Col. 0244C] Nec doleat, quod talem amiseris; sed gaudeas, quod habueris, imo et habes, obligatoque parumper. . . . audi jam laudes ejus, cujus semper hortatu commonita, cujus exemplis accensa es. Desiderius tuus, imo noster, relicta jam Aegypto et. . . . . scalam conscendit Jacob, Cedar supergressus securus decantat: Sicut audi imus ita et vidimus in civitate Dei nostri; relictis, inquam, tenebris hoc enim Cedar interpretabatur, portat crucem suam et sequitur ipsum, nec de crastino cogitat, nec post tergum respicit, quod in lacrymis seminavit, jam in gaudio metit, seminavit in spiritu et de spiritu metet vitam aeternam, securusque jam cantat: Domine, convertisti planctum meum in gaudium tuum. Conscidisti saccum meum et circumdedisti me laetitia. Et illud: Post te in odorem [Col. 0244D] unguentorum tuorum currimus. Quapropter, Ecclesia Cadurca, licet vehementer sis contrita, licet innumeris cladibus ac saepe convulsa, gaude tandem, et secura esto, quod magna haereditate ditata es. Secura, inquam, esto et dic Domino: Non contristor quod recessit, ago gratias quod dedisti, quippe minuit omnia; gratias ago tibi quod talem nobis dedisti pastorem, talem nostris temporibus procurasti advocatum, qui digne pro nostris peccatis possit intervenire, et ad clementissimas aures tuas preces ingerere.
Quia jam finem liber postulat, sermo cohibendus est, nobisque magis innitendum, ut ad exemplum sancti viri vivere elaboremus, cujus exemplo gaudeamus, quam fuerit ferventissimae fidei, qui non solum divitias [Col. 0245A] et omnia (quod apud multos impossibile videatur), sed seipsum Domino obtulit, tradidit, dedicavit, qui contra diaboli tergiversationem nequaquam pellem pro pelle, sed carnes et ossa, et animam suam Domino consecravit. Quantum possumus jungamur ei spiritu, jungamur affectu, et fortitudinem meritis quam ipse ostendit in opere, nos imitemur in corde; illum indefesse nostra vita sequatur, [Col. 0246A] illum nostra pagella decantet, illum cunctae litterae sonent; quem videre non valemus, recordatione teneamus, et cum quo loqui non possumus, de eo nunquam loqui desinantus. Hoc tibi, Desideri venerabilis, ingenii mei munus obtuli. Haec tibi, dilecte, libens consecravi, hac ratione ut noster sermo processerit, te laudaverit, te Cadurci positum lector agnoscat.
Monitum
In sequentibus plerisque epistolis maxime post rioribus, est incondita dictio, quod maxime mirari quis posset, etiam in eorum epistolis id hic evenire, qui alias sat elegante et Latino (ut illa tempora ferebant) sermone epistolas dederunt. Ut proinde suspicio sit, vitia non tam auctorum esse quam exscriptoris. Hoc licet in aliquibus suspicari; non tamen in omnibus. Quare summa fide Codicem ms. expressi, errores manifestos etiam dedi. In dubiis et corruptis locis. vel non divinavi, vel id moneo. Neque enim dubito fore ut docti hac Editione e citentur ad inquirendos ms. Codices, ex quibus omnia restitui et persanari possint. Equidem Desiderius aliique hic editi digni sunt, in quibus ornandis et restituendis docti laborent quantum in epistolis Symmachi, Sidonii, aliorumque a pluribus certatim videmus fieri. Tu, benevole lector, hanc nostram primam Editionem boni consule, et fruere.
Observationes
[Col. 0245B] I. Natus est Desiderius Albige, sive in urbe Albiensi, in extremis Aquitaniae finibus sita. Pater ejus, nomine Sylvius, tres genuit filios. Tunc temporis Dagoberti regis monarchiam solus tenebat Lotharius, a quo tres germani nobilissime enutriti summis dignitatibus praediti sunt. Rusticus enim abbatiam Palatini oratorii et archidiaconatus officium gessit, sed episcopus Cadurcensis factus, nescio qua de causa, a parochianis caesus est. Ei successit Desiderius, qui thesauro regio praefuerat. Siagrius denique Massiliae gubernacula et Albiensium Comitatum annis plurimis administravit.
II. Desiderium in palatio innutritum nemo negaverit qui Abbonis peccatoris ad ipsum verba legerit: «Vos enim qui i nutriti in palatio regio fuistis, ibi bene cogniti estis;» et revera non solum cum Flothario principe contubernium habuit, sed ipsi commercium litterarum cum Dagoberto et Sigeberto regibus intercessit. Denique eo tempore quo, ut notavit [Col. 0245C] ad formulas Marculphi, ipse natalitiis et dignitate inclytus, Bignonius (L. I, c. 5) , praeceptum regis de eligendo episcopo ferebat, ut eligeretur quem plerumque apud animos nostros actio probata commendat et nobilitatis ordo sublimat, ordinatus est ex testimonio episcoporum et auctoritate regis, ut ferebant leges tunc temporis, quanquam electionum usus observatus diceretur; ordinatus est, inquam, Desiderius episcopus Cadurcensis, ut episcopi defuncti et jugulati vices obiret.
III. Ejus ordinator fuit Severus Sulpitius, qui trigesimus primus Biturigum praesul recensetur. Sed quatuor fuerunt ejusdem nominis viri celebres. Nitrobrix, aequalis Hieronymi, quem pessime monachum Primiulacensem faciunt plurimi, sive ut ejus nomine majorem monasterio illi famam concilient, sive errore decepti, quod Severus Sulpitius, de quo mox acturi sumus, abbatiam regendam fuerit sortitus. Illi presbytero debentur tum Historiae sacrae libri, tum sancti Martini Vita. Ab eo distingui debet Sulpitius [Col. 0245D] Severus, qui Bituricensem Ecclesiam regendam suscepit regnante Childeberto, anno nono, obiit autem sexto decimo ejusdem regni, ita ut per septennium episcopatum tenuerit. Hic laudatur a Gregorio Turonensi, quod titubantem Ecclesiae statum firmare et [Col. 0246B] ejus ruinas resarcire contenderet. Male tribuitur ipsi Vita sancti Martini, nec satis accurate ab historico superius memorato distinguitur. Alter fuit Severus, qui cum Germano Autissidorensi episcopo transmeavit in Angliam, ut haereseos Pelagianae ab aliquot annis grassantis reliquias radicitus evelleret. Hunc eumdem ac Sulpicium Severum Aquitanum censent aliqui. At errant penitus; quippe Severus qui in Britanniam transfretavit, Sulpicii praenomen non habuit; nec Bituricensis, sed Treverensis fuit episcopus. Denique quartus fuit Sulpicius Severus, ordinator Desiderii Cadurcensis, Austregili successor, «praesulum flos nobilissimus, totius virtutis singulare specimen, defensor et pater patriae;» ideoque Pii titulum obtinuit. Fallitur Anonymus, qui patriarchicum Bituricense illustravit apud Labbaeum, dum narrat varias in partes cleri populique sententias nutasse, ubi agebatur de eligendo successore Austregili, dum non minima pars Sulpicium acclamaret, [Col. 0246C] ex altera vero parte, instigante diabolo, aliquis optimatum regem adiit, aurumque obtulit, ut eligeretur Bituricensis episcopus, quippe electio praesulum non pendebat a plebe, nec ab ejus suffragio: nominatio penes regem erat, qui praesules quosdam sibi assistentes et optimates consulere fingebat, cum de electione Desiderii ageretur. Ipse enim Dagobertus Sulpicio Severo mandavit, ut illum in sede Cadurcensi collocaret. Ea ratione summam cum Desiderio contraxit amicitiam, ipsique plurimas scripsit epistolas, quarum aliquae hic eduntur. In illis patriarchae titulum assumit. Metropolitani enim nondum in Occidente archiepiscopi vocabantur, illudque nomen vix fuit in usu apud Gallos. Papas se dixerunt tunc temporis episcopi, metropolitani vero patriarchas, et patriarchae archiepiscopos. Haec de Severo Sulpicio, quia circa viros cognomines, eosque celeberrimos, saepius peccatum fuit.
IV. De tempore quo Severus Sulpicius Desiderium ordinaverit disputatur. Illam enim consecrationem [Col. 0246D] Sammarthani fratres in Gallia Christiana referunt ad annum 635. Labbaeus vero ad biennium removet, annumque 637 assignavit. Oritur difficultas ex eo quod Rusticus dicitur caesus anno septimo regis Dagoberti, cum jam per septem annos integros et ultra pontificatum [Col. 0247A] administrasset. Incepit regnare Dagobertus ab obitu Lotarii patris, qui incidit in annum 628. Si inde annos septem elapsos recenseas, debuit ordinari Desiderius an. 635, ut volunt Sammarthani. Sed adfuit Rusticus synodo Rhemensi, quae habita est praeside Sonnatio Rhemorum antistite, ut narrat Frodoardus. Fuit convocata synodus illa anno 625, quippe anno sequenti Senocus Elusanus metropolita, qui hic aderat, exsulavit. Debuit igitur jam episcopus esse Rusticus an. 525, quo synodum tenuit Sonnatius. Nodum intricatum solvit Mabillonius distinguendo bina regni initia; Dagobertus enim Austrasiae rex creatus fuit vivente parente Lotario anno 622. Deinde Galliam occupavit mortuo eodem Lotario anno 628. Numerandi ergo sunt septem anni Rustici non a regno Galliae, sed a regno Austrasiorum, cum Rusticum longe ante annum 528 fuisse antistitem creatum ex indicata synodo constet. In Austrasia regnavit Dagobertus annuente Lotario an. [Col. 0247B] 622, eodem fere tempore praesul creatus est Rusticus. Pontificatum tenuit annos septem et aliquot menses. Caesus est igitur anno 629, et eodem anno circa Paschatis solemnia ordinatus fuit in ejus locum Desiderius frater.
V. Dum viveret Desiderius, cum totius Galliae praesulibus, proceribus et regibus litterarum commercium frequens habuit. Eduntur hic ejus tum epistolae, tum ad ipsum responsa virorum celeberrimorum. Erunt qui brevissimas illas epistolas non magnifacient, utpote quae rudi stylo sint scriptae; erunt etiam qui vitia quae occurrunt frequentissima in amanuenses rejicient; multa tamen reperias quae vix possunt sanari. Nos illas qualescunque emendatiores hic quam Canisius fecerat protulimus. Dein aliqua leguntur singularia nec omnino spernenda. Hinc facile probatur episcopos honorifica verba titulosque ex saeculi usu elicitos anxie nimis quaesivisse, quippe non modo eminentiae verbo gaudebant, sed «palmata triumphatione decorati et Pontificali officio coronati» [Col. 0247C] dicebantur. Creabantur tamen episcopi «Deo auctore et jussu regis,» quemadmodum ex iisdem epistolis constat et probavimus, nec consilia convocari poterant, nisi ex mandato regis; quippe sic jubet Sigebertus in epistola 15: «Sine nostra scientia synodale concilium in nostro regno non agatur, nec ad dictas Kalendas Septembris ulla conjunctio episcoporum ex iis qui ad nostram ditionem pertinere noscuntur non natur; postea vero opportuno tempore, si nobis antea denuntiatur, utrum pro statu ecclesiastico, an pro regni utilitate, sive etiam pro qualibet rationabili conditione conventio esse decreverit, non abnuimus.»
VI. Controversiam biennalem habuit Desiderius cum Felice Narbonnensi episcopo. Peccaverat adversus Felicem aut saltem peccasse videbatur aliquis vel laicus vel clericus Cadurcensis. Statim «serpentina astutia jurgiorum propinavit venena auresque [Col. 0248A] Felicis viperea infusione suppletae serpentis erumpebant sibilum.» Misit Desiderius reum Felici, oravitque ut daret affatus copiam, daret veniam, daret gratiam. Interea tamen elapsum est biennium antequam sedari potuerint episcoporum contendentium animi. Poenituit tandem Felicem criminis ab ipso intentati, vel querelas tandiu fovisse. «Ante hoc biennium, inquit ille, misi epistolam, quae mentem vestram ac si quidam turbo pertransiens nube obtexit, et licet non eo sensu fuerit edita, quo domnus censuit interpretandam, me tamen poenitet incaute et inculto sensu vel impolito stylo exarasse unde offensam sanctae animae vestrae potueram incurrere, nisi vestra bonitas causam admodiasset.» (Fel. epist. 15.) Qui vocem barbaram interpretatur Cangius per modum ponere et leviorem offensam facere, hunc episcopum, nescio qua ratione, Palladium appellat, quippe ad Felicem directa fuit querela Desiderii et eamdem subscriptionem praefert epistola [Col. 0248B] decima quinta, de qua nunc agimus.
VII. De anno obitus Desiderii resurgit difficultas quam superius attigimus, ob annos Dagoberti, quin etiam Sigeberti, diversa plane ratione computatos. Dein in Vita Desiderii, quam edidit Labbaeus (Bibl. Mss. t. I) , numerantur XXIII anni episcopatus Desiderii; attamen legitur in illa Vita sub anno 16 Sigeberti regis testamentum condidisse Desiderius, et anno 17 ejusdem regis decimo septimo Kalendar. Decembris «ultimum spiritum exhalasse.» Austrasiae rex designatus est Sigebertus anno Dagoberti undecimo, cum esset bimulus puer: vixit postea Dagobertus ad annum usque 638. Sexdecimque annos regnaverat; ergo annus decimus septimus Sigeberti debet anno vicesimo primo episcopatus Desiderii illigari; cumque eo anno constet eum obiisse, ipsius episcopatus ulterius promoveri nequit. Sic Cantius. Auget difficultatem Codex Moissiacensis, quem post editam in priore tomo Desiderii Vitam inspexit Labbaeus (Annal. t. III, p. 535) : in eo quippe legitur, [Col. 0248C] annos XX sedem Cadurcensem occupasse Desiderium, et hanc genuinam lectionem comprobavit his in rebus versatissimus Mabillonius, consulto, scilicet, Exemplari Moissiacensi, in quo legitur: episcopatus sui vicesimo et VI. Ipse tot discrimina verborum, imo rerum, componit, observando annos Sigeberti non debere incipi ab eo anno quo puer vagiens ad Austrasiae regnum promotus est, sed a parentis morte, quae incidit in annum 638. Si annos XVII Desiderio adjicias, obierit anno 654, rexitque ecclesiam Cardurcensem XXIV annos nondum integros, ab anno, scil. 29. Et conveniunt huic calculo anni regni Sigeberti, qui XVII numerantur ab obitu Dagoberti regis. Claruit miraculis post mortem Desiderius. Prioribus nova adjiciuntur in Codice Moissiacensi, quae in appendice ad priores tomos Bibliothecae ms. apposuit Labbaeus.
Epistolae
Domno sanctissimo, atque prae optimis mihi in Christo diligendo Salustio praesuli Desiderius vester.
[Col. 0248C] Multiplices et ineffabiles vestrae beatitudini pro inquisitionis [Col. 0248D] studio vel eulogiarum praecepta benedictione [Col. 0247D] Ms., gratiarum jura. gratias jure persolvimus, et quamlibet indigni, Domini optamus pietatem, qui nobis citius locum [Col. 0249A] tribuat vestrae gratiae serviendi. Illud namque quod zelo zelati estis pro nostra exiguitate, non omittitis solertiam egregii et nobilis pastoris, dum viriliter et vigilanter agere adorti estis. Utinam [Col. 0249D] Ms., etenim. etiam in nobis divina pietas perficere dignaretur. Quia ille recte vigilat, qui aspectu veri luminis, et intimae contemplationis semper oculos apertos gerit. Qua de re necesse est ut mentem semper ad interiora et sublimia suspendamus; ne per torporis negligentiam ad ima trahamur. Igitur de eo quod sollicitudo vestra sciscitare studuit, vestra dilectio comperiat omnes optimates et principes, juxta quod antea [Col. 0249D] Ms., cum ipsos habebamus conglutinata amicitia. cum ipsis habebamus conglutinatam amicitiam, gratias Christo, qui est bonorum omnium dispensator, satis amabiliter nos receperunt; et nos eos eatenus [Col. 0249B] in Dei nomine retinemus, ut charitas mutua nunquam decidat, sed aucta magis in dies florescat; et cum amico vestro Flavado firmiter et amabiliter in charitate consolidati sumus. De caetero satis, et cum plenissimo affectu, ut praefati sumus, pro tantae inquisitionis vestrae dilectione gratias agimus. Salutamus praeterea vestram almitatem eo affectu quo [Col. 0249D] Ms., nob. latere non am. Du Chesne legit: vobis latere non ambige. nobis oblata esse non ambigo, et supplex quaeso, ut pro mea extremitate pio Domino [Col. 0249D] Ms., dignetis. digneris exorare. Vale, vir Dei, et memento mei.
Domno illustri, et a nobis peculiarius suscipiendo domino, et in Christo filio Grimoaldo majori domus Desiderius peccator.
[Col. 0249C] Non ignotum vobis famulum, ac bene cupientem, cupio esse commendatum. Adest enim frater meus Lupus abba, cujus mentem agni cupio agminibus interesse. Iste ad vos redivivo Desiderio pergit, et postulat se nostris affatibus commendari, quatenus eum vestra industria gloriosi principis domini Sigeberti regis obtutibus repraesentet. Age ergo virum egregie mihique patrone, et istum habe, ut supra petit, per omnia sodalem, quatenus gaudeat se nostris apicibus vestrae eminentiae commendatum. Interea salute uberi fusa, precor impense, ut quod ipse suggesserit, conditiones monasterii nostri [Col. 0249D] Ms., quem. quod nuper in honore sancti Amanti aedificavi, digneris recipere per omnia commendatas. Et talem exinde curam geratis, ut [Col. 0249D] aeternam retributionem pro collato beneficio exspectetis. Dignamini etiam exspectationem nostram de vestra ac domni regis salute, patrumque, vel fratrum vestrorum reciprocante nos pagina [Col. 0249D] Ms., consolare. consolari manu propria. Incolumem excellentiam vestram superna pietas tueatur.
Domino gloriosissimo, triumphali palmate coronato, [Col. 0250A] sanctae catholicae Ecclesiae filio Sigeberto regi, servus vester Desiderius Cadurcae urbis episcopus.
Dum et contigit de praecelso domno nostro genitore vestro, quod nec pietati vestrae tam cito fuerat optabile. Vos, reverentissime Domine, tam de nos servos vestros, quam et de cunctos fideles integram dignamini habere mercedem. Ut quos genitor vester pie enutrivit, vester rigor aequanimitur portet. Et dum vos Deus omnipotens sua pietate in regni solio sublimavit, et tantum vobis dedit prudentiae intellectum; praesumimus commonere celsitudinem gloriae vestrae, ut semper [Col. 0250D] F., progenitoris, vel praecessoris, vel protectoris nostri. protectoris vestri memoriam intimiore corde retineatis. Semper cogitetis, quid post regni sceptra futuri estis, et ad qualem remunerationem pro operum qualitate venietis. Nos pro [Col. 0250B] epistolae parcitate te modicum quid monuimus. Vos taliter in omni opere, in omni causa, in omni judicio vosmetipsos exhibete, ut quando perfidi reges cum iniquis damnantur, vos pro bonis operibus [Col. 0250D] Ms., aeterna remuneratione. aeternam remunerationem precipiatis. Explicit.
Domino gloriosissimo, atque piissimo, ubique praecelso sanctae Ecclesiae filio Sigeberto regi Desiderius servus servorum Dei, atque per gratiam ejus Cadurcae urbis episcopus.
Quod vos pia sollicitudine dignati estis litteris consolare, insufficiens est mens nostra gratiarum jura persolvere. Qua de re singulari postulatione credidi deposcendum, ut ea me dignatione jubeatis [Col. 0250C] peculiarius confovere, qua Domini Genitoris vestri circa meam pusillulam exiguamque personam habita est gratia familiaritatis. Volui quidem sic obtemperare, ut non prius ad urbem redirem, donec, si potuisset fieri, vestri culminis praeclaram celsitudinem vidissem. Sed quia hoc difficile fuit, ideo nunc latorem praesentium commendare praesumo. Per quem officia salutationum digno culmini vestro honore persolvens, quaeso, ut petitiones ipsius in effectu positas, me de vestrae excellentiae incolumitate [Col. 0250D] F., digneris. dignetis facere certiorem.
Domino gloriosissimo, atque piissimo, ubique [Col. 0250D] praeferendo, undique praecelso, sanctae Ecclesiae Catholicae filio, Dagoberto regi Desiderius servus servorum Dei, et vester fidelis.
Dum plerumque [Col. 0250D] L., propter. pro conditiones ecclesiasticas me necessitas compellat ad celsitudinem culminis vestri apices dirigere, ipsa tamen recordatio contubernii, et [Col. 0250D] Ms., dulcido; f., dulcitudo. dulcedo auspicatae indolis pubertatis monet, ut frequenter, si fieri possit, me exiguum famulum solertissimis obtutibus vestris praeoptem [Col. 0251A] praesentari. Qua de re salutationis obsequio eo quo decet honore praelato, quaeso, ut de conditiones Cadurcae Ecclesiae, cui Deo auctore, ex jussu vestro praesedeo, pro quas nunc praesentium latores apicum ad excellentiam dominationis vestrae festinant, pro divino respectu vel justitiae contemplatione integra mercede studeatis habere, solertissimo libramine causam trutinate; et qua justitiam perspicitis ponderare, illuc sententiam declinate. Nec solum de hac re, sed omni tempore, de omni conditione sententiam regis justitia praecedat et veritas. Judicium quoque misericordia comitetur, propter illud apostoli: Judicium sine misericordia erit ei, qui non fecerit misericordiam (Jac. II, 3) . Age ergo, praecellentissime princeps, mi domine Dagoberte, age taliter, ut [Col. 0251B] dum singularem inter homines regni apicem obtines, ad aeterni regni singularem gloriam sine confusione attingere possis. Me quoque non superfluum judicetis pro pia commotione, sed amantem mente ames pro salubri exhortatione. Explicit.
Domino illustri, totius aulae, imoque regni [Col. 0251D] Ms., rectorem G. Majorem. Et nota quod in his epistolis ms. Codicis errores etiam manifestos exprimimus, ut fides Editionis constet. CAN. rectori Grimoaldo majori domus, Desiderius exiguus servus Dei.
Pagellari officio suggero, ut harum portitorem apicum commendatum dignetis recipere, et quaeque ore proprio suggesserit, effectui jubeatis mancipare. Et quia cupio me vestris animis eo ordine commendare, [Col. 0251C] quo parentum vestrorum affectu sum unico devinctus, precor ut illam gratiam genitoris vestri erga me tenere dignetis, quae me vobis faciat placabilem et vestram mihi praestet semper optabilem. De [Col. 0252D] L., condiciunculis. condiciunculas etiam Ecclesiae nostrae, et pauperum suorum singulari mercede studete habere, easque per omnia habete commendatas. Nos quoque in sinu gratiae vestrae, non ut meremur, sed ut optamus, atque confidimus, paterno confovete affectu. Et si de hoc, quod suggessimus, sperata conceditis, simul et de vestra ac domni regis, vel fratrum vestrorum incolumitate, aut [Col. 0252D] Ms., quoque. quicquid nos scire recte censetis, quod in illa regione agitur, rescripti nos serie dignamini certificare. Incolumem vitam vestram superna pietas tueatur
Domino semper suo Medbaldo papae Desiderius peccator
Si gratiarum jura beneficiis vestris recompensare voluero, non sapiam, pro illa, scilicet, supereminentia bona, quae anno praesenti erga nos largitas vestra deseminare studuit, pro impensas, videlicet, superfluentes, pro itinerantium multimodas necessitates. Nec solum famulantium opportuna subsidia non pauca misistis, sed etiam nosmet et expensis et [Col. 0252A] muneribus ampliastis. Implesti, beate Pater, largitatis officium, sustinuisti peregrinationem nostram, compassus es laboribus nostris, et longe a solo patrio positos, ita paterno affectu fovistis, ut nec regionis ubertatem, nec parentum [Col. 0252D] Ms., dulcedinem et inopia desiderarent. dulcedinem ex inopia desiderarem. Dominus noster Jesus Christus, in cujus amore id impendisti, tibi pro nostra extremitate retributor existat. Nunc igitur famulatus mei jura persolvens supplico, ut quem tunc beneficiis consolastis, nunc orationibus beneficio juves. Latorem praeterea praesentis officii filium communem Claudium abbatem recipite per omnia commendatum, et munuscula quae ex nobis intulerit, grato animo habetote. Cum se de mundo opportunitas contulerit. de vestra, et domni regis, vel fratrum ac filiorum [Col. 0252B] vestrorum, mereamur incolumitate rescripti serie consolari.
Domno illustri et a nobis peculiarius suscipiendo domino et in Christo filio Chodulfo Desiderius peccator.
In sancti apostoli Pauli dictis scriptum habetur: quod ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia (Rom. V, 20) . Jam quantum me hactenus de gratia vestra dolui contristatum, superabundare me de vestra gratulor charitate. Non enim itineris illius, quo aetate sum gravata confectus, jam quadam doloris memoria ducor, cum recolo quanta erga me dulcedo [Col. 0252C] vestra est pia voluntate diffusa. Unde gratulatione maxima praesentem paginam ad dominationem vestram destinavi, per quam salute uberi fusa, precor Dominum, ut magis magisque suam in vobis tribuat largitatem pietatis, ac bonis faciat successibus abundare. Et quia scriptum legimus: Generatio rectorum benedicitur (Psal. CXI, 21) , tu, vir excellentissime, benedictiones paternas semper memoriae vivacitate conserva, et si qua sunt, vel quod monuit, vel quod egit, quasi ante oculos praesentaneo retine memoratu. Multa enim sunt de ejus gestis tuis auribus recolenda, quae si gestis adjicias vitae hujus et intenta meditatione conserves, ille orationibus donabit utique nunc favorem, quo probabiliter probe polleas, [Col. 0252D] et istinc cursu feliciter auspicato, paternis muneratus praemiis adjungaris. Interea, quanquam necessarium esse non ducam, latorem praesentis officii multa devotione commendo, et ubi quod aut iste dixerit; aut aditum cognoscitis opportunum, conditiones patroni vestri beati Stephani, cujus administrationem gerere videor, habete receptas, et per omnia commendatas, ut ipsi Domini rerum, quibus vice nostri Redemptoris servire videmur, ipsi vobis impendia aeterna compensent, ac supplementum suae tribuant largitat.
Domino semper suo [Col. 0253D] Ms., Abbone. Abboni papae Desiderius peccator.
Dum lator praesentium apicum [Col. 0253D] Ms., ad observando illo minasterio et q. n. e. v. e. patrocinium. ab observando illo monasterio jussus accedit, et quia necesse est vestro eum patrocinio commendemus; igitur famulatus mei officia persolvens supplico, ut eum sicut famulum, gratia pietatis vestrae recipiat commendatum, et de condiciunculas domini Stephani, undecunque fuerint exortas, adhibete sollicitudinem. Sicut de vestra gratia confidere, ut credo, nullatenus ignoratis. Non enim a me docendus es quid in nostris supplimentis, et Ecclesiae, cui servimus, vel pauperum ejus opportunitatibus, praestes, quid vigilando prospicias, [Col. 0253B] quidve experientiae actionis tribuas. Nosti omnia, omniaque non ambiges, quibus laboribus [Col. 0253D] Ms., urguimur. urgemur, quibusque fatigamur aerumnis. Hoc solum cupimus te velle. Nam posse daturus est ille, sub cujus nomine nos praesidio et favore teneri gaudemus. Rogamus ergo, ut istum famulum [Col. 0253D] Leg., harum. Videtur hic aliquid deesse. batum optarem frequenter, si possibilitas arrideret, sacris vestris interesse colloquiis, ut sicut nos sub saeculi habitu in contubernio serenissimi Flothari principis mutuis solebamus revelare [Col. 0253D] L., relevare. fabellis, ita jam nunc illa ad plenum deposita vanitate dulcia liceret Christi ruminare praecepta. Sed quia sicut mens anhelat, effectus sequi non praevalet; hoc sufficiat dicere [Col. 0253D] F., demum dum favore vestrae charitatis non mediocriter sum recreatus. Proinde gratissima effusa salutatione peroro, ut [Col. 0253C] quem tunc et affatibus bonis, et benigna charitate consolastis, semper in memoriam vestri [Col. 0253D] Ms., int. interni intimum teneatis latorem, praeterea praesentis officii, qua valeo insinuatione, vobis commendo, et precor, ut in omnes conditiones quas exerit, benignum jubeatis praebere favorem, et per ipsum, vel quandocunque aditus exstiterit, de vestra felicitate mereamur certificari. Vale, vir Dei, et memento mei.
Sancto ac praeferendo apostolico patri Dadoni papae Desiderius servus servorum Dei.
Dum plurima tempora elabuntur, quod praesentiam vestram videre nequimus, nunc immensa se gratulatio [Col. 0253D] menti objecit, dum aliquatenus vel post diutina intervalla sese opportunitas [Col. 0254D] F., praebuit. praehibuit, qua vel pagellari officio me vestris conspectibus praesentarem. Igitur debito obsequio humiliter exhibito, illud peculiarius peroro, ut quem quondam in ipso flore primaevae juventutis unico mihi amore praebuisti, semper concedere digneris illum meum Dadonem. Maneat pristina inter nos atque illum tuum, imo [Col. 0254A] nostrum [Col. 0254D] Ms., Elegium, et quidem bene, ut patet ex epistola ipsa Elegii ad Desiderium qua Dadonem commendat, quaeque sexta hic numeratur ex iis quae ad Desiderium scriptae sunt. BASN. Eligium inconvulsa charitas, indisjuncta ut fuit quondam, fraternitas. Mutuis nos juvemus precibus, ut quemadmodum in aula terreni principis socii fuimus, ita in illo superni Regis coelesti palatio simul vivere mereamur. Et licet de nostro collegio duos jam amiserim germanos, habemus pro his venerabilem Paulum, nec minus praedicabilem meritis Sulpicium. Quisquis igitur nostrum quantum plus proevalet, tanto amplius profectuum gradus conscendere elaboret. Ad haec autem praedico, plus me vestris orationibus, quam meis viribus attingere posse confido. Tantum est, ut indesinenter vos orare dignetis; et pietas Domini nostri Jesu Christi, credo, praestabit, quod rogatis. Vale, vir Dei, et memento mei.
Domno semper suo Paulo episcopo Desiderius peccator.
Jam credo ad aures tuas perlatum, qualiter monasterium construere coeperim, et basilicam jam mihi Domino cooperante consummatam habeam. Proinde rogo, atque invito apostolicam dignationem vestram, ut ibidem ad dedicationem interesse dignemini. Et cum nos ibidem in Dei nomine viderimus, aliquantis simul diebus commorantes, de illa perenni ac desiderabili vita, de qua mutuo suspirare solebamus, familiaria colloquia desidero, ut habeamus. Alios etenim plures episcopos interesse faciemus, qui nos vel exemplo juvent, vel hortatu roborent. [Col. 0254C] Quorum nos contubernio non mediocriter opinor adjuvari. Veni igitur, charissime, quantum longius, tantum velocius, ut post diutinam corporis absentationem tandem refocillemur mutua confabulatione. Aderit credo Dominus de se concionantibus, astabit orantibus, nec nos deseret unquam qui passus est pro nobis, de sede [Col. 0254D] Ms., venire. veniens paterna. Orantem te pro nobis potentia Domini nostri Jesu Christi conservare dignetur.
Sancto patriarchae Sulpicio [Col. 0254D] Fuit is Bituricensis episcopus. Illi autem metropolitani saepius sunt appellati patriarchae BASN. Desiderius servus servorum Dei.
Condecet primae sedis antistitem, ut solers circa eum consacerdotum exhibeatur sollicitudo, ut dum [Col. 0254D] vicissim jura charitatis glutinantur, facilius deitatis consortio interesse mereantur. Juxta illud, quod sacratissimo eximii vatis ore pollicitus: Ego, inquit, inhabitabo in eis, et inter illos ambulabo (Jerem. VII) . Nec non et Domini dictum: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo. et ego in medio eorum (Matth. XVIII, 20) . Quapropter, papa beatissime, vestra sit elaboratio, ut pertinacia, quae plerumque inter [Col. 0255A] fratres serpit, vestro libramine radicitus evellatur. Nam nostri erit studii solatia opportuna praebere. De caetero prece qua valeo supplico, ut quoties ad exorandam Domini clementiam defixa mente assistitis, nostri memoriam sacris precibus interseratis. Haec nimirum facientes, vicem nobis in praesentiarum rependitis. Qui quamvis non, sicut oportet, oramus, orandi tamen instantiam non omittimus. Memento mei, papa beatissime, et cultoris tui merita orationibus fove.
Domno semper suo Caesario episcopo Desiderius peccator.
Desiderabilia nobis gaudia eveniunt, quotiens se [Col. 0255B] aditus praebet, ex quo pusillitatis nostrae litteras almitati vestrae possumus dirigere, ideoque praelata occursionis obsequia fraterna charitate monemus, ut causas unde mutua fuit confabulatio, id est, de id quod ad profectum animae pertinere noscuntur, toto conatu omnique adnisu elaboretis assequere. Sicut e contra illa quae evidenter saluti animae obsunt, toto virtute studeatis fugere. Et quia Charitas omnia suffert (I Cor. XIII, 7) , sicut nos videtis de vestra salute sollicitudinem gerere, ita vos quoque de nostra exiguitate dignamini sollicitare, ne, quod absit, culpa quaelibet nobis latens, vicinis propaletur, et nobis quandoque in objectionem ponatur. Praeterea credo, quod nec vobis lateat qualem egestatem de [Col. 0255C] aqua quam fons praebeat in hac Cadurcina civitate habemus. Sed voluntas nobis inest, si [Col. 0255D] Fort., possessio vel passus. possis permittit, ut per tubos ligneos subterraneo officio ad ipsam civitatem aquam ducere debeamus. Proinde quia novimus, quod peritos ex hoc artifices haberes, precamur, ut compendium de ipsos faciatis. Et unde jubetis nos plenissime [Col. 0255D] Fort., reservamus. re servimus. Agat apostolica dignatio vestra taliter tam de praelata monitione, quam et de ultima suggestione, sicut nos in omnibus efficaciter de parte vestra confidimus. Incolumem pontificatum vestrum divina pietas custodiat.
Desiderius episcopus Aspasiae abbatissae salutem.
[Col. 0255D] Lacrymis tuis hactenus motus hanc tibi historiam de Evangelio egregiae illius feminae destinavi (Luc. V) In ipsa quippe divinam consolationem reperies, et timorem: consolationem quidem, quoniam qui de peccati onere resipiscet, hanc animam pia Domini benignitas non refutat; timorem ideo, quia anima, quae accedit ad servitutem Domini, continuo ad tentationes sustinendas se fortiter paret, dicente Salomone: Fili, accedens ad servitutem Domini, sta in timore, et praepara animam tuam ad tentationem. (Eccli. II, 1) . Gaudium quidem est in tuis lacrymis, et exsultatio fit in coelis, dum ipsa sponte damnas [Col. 0256A] quod male sponte contraxeras (Luc. XV, 7) . Absit enim ne sicut Eva seducta est per serpentem, ita tu ad [Col. 0255D] Recidivas. redivivas miserias cupias revertere. Ergo compatiatur anima tua dolori meo, ut ego possim vulnere sanato laetificari de bono tuo. Age poenitentiam, quantum melius potes; et omni custodia serva cor tuum (Prov. IV, 23) . Confido ego in Domino meo Jesu Christo, quia cito oblitterabit omnem maculam tuae [Col. 0256D] Forte, confusionis. confessionis bona confessio. Vigila assidue, et ora, ut nullatenus retrorsum respicias. Memento quod Veritas dicat: Nemo, ait, ponens manum in aratro, et respiciens retro, aptus est regno coelorum (Luc. IX, 62) . Respicere autem retro nihil est aliud quam poenitere quemquam, et abjicere quod coeperit bonum, et rursum mundialibus negotiis implicari. [Col. 0256B] Recordare etiam uxoris Loth (Gen. XV) , quod utique Dominus specie hactenus per Evangelium poenitentibus fuisse nosci ur protestatus. Ergo in hac historia continetur et magnus poenitentiae fructus, et impletum in coelis gaudium coram angelis sanctis. Cum illa, quae fuerat ante peccatrix, meruit suis lacrymis promereri spem salutis (Luc. IX) . Oro ergo, et per Dominum Jesum Christum te obtestor, ut non des amplius diabolo locum, sed in jejuniis, et obsecrationibus, et vigiliis te instanter impendas. Et quantum sentis te hominum destitutam praesidio, tantum tibi divinum adesse flagites adjumentum. Iterum ac saepius moneo, ut haec a te historia frequentius relegatur. Et in tantum pro te insta, ut etiam pro me apud Dominum te credam posse aliquid obtinere.
Domino semper suo Felici praesuli Desiderius peccator.
Ante dies aliquot quidam frater litteras vestras nobis exhibuit, plenas doloris et moestitiae. Quarum tetra superficies nihil serenum, nihil jucundum, vel ad charitatem pertinens innuebat, si quidem a summis ad ima usque molestiae exitiales querimoniae ibi inerant. Et forsitan mea negligentia, non mea culpa ita confectae. Non enim reor me hactenus adeo fuisse vestra offensa pulsatum, ut hujusmodi jurgia pontificalia viscera [Col. 0256D] Ms., replerentur replerent. Et licet vestrae aures viperea infusione subpletae serpentis erumperent sibilum, nostra tamen praecordia praecepta Christi meditabantur [Col. 0256D] in arcanum. Et quamvis serpentina astutia jurgiorum propinaret venena, ego tamen, ut de vestra essem charitate depulsus, magis moerendo dolebam. Proinde precor propensius, si in me remansit actio culpae, vestra pia almitas intercedat, ut sententiae adversae prorsus advertar. Sin autem sueta me ambiunt accusatione vexare, contuendum censeo, et a vestra censura opto fore cavendum, ut aures vestras viperea venena, ac velut [Col. 0256D] Ms., serenarum. sirenarum cantu lethalis sibilus non infundat. Ego me vestrum, non ut opinor, iniusto judicio subdo. Vos propensa ratione [Col. 0257A] tractate, ut indemnem nequaquam damnare [Col. 0257B] Forte, timere. dicere jubeatis: quapropter salute humillima precor, effusa, ut quia dudum me quamlibet minorem, judicio tamen parem esse duxistis, non nos separet virosa et pertinax audacia suadentum, quos pia hactenus et salutifera charitas nectere jussit. Ego itaque ac si supra vires fari queat, jussioni non obsisto, dummodo a vestrae dignationis gratia non avellar. Quod minus utilis styli exaravit impressio, affatu latoris praesentium est ore commissum. Ipsum diligenter auscultate; et tunc vere cognoscetis quantum vobis honoris reservet. Date igitur veniam, date gratiam, date piam affatus copiam, ut qui pro Christi exemplum ante vestra vestigia caput humile subdet, non conculcandum, sed potius elevandum vestra bona [Col. 0257B] pietate se putet. Certe multo melius est cum humilibus in conspectu Dei exaltari, quam cum superbis humiliari.
Pro Untedio commendatitia.
Dominis sanctis, et cum summa veneratione memorandis domnis episcopis et abbatibus, nec non et sublimibus atque magnificis viris, comitibus, tribunis, defensoribus, centenis, et hominibus publica vel ecclesiastica agentibus, Desiderius servus servorum Dei, urbis Cadurcae episcopus.
Quaesumus, domni, ut pro nobis orare dignemini, et harum portitorem Untedium presbyterum, una cum puero itineris sui comite, commendatum recipiatis. Quia non, ut multi [Col. 0257B] Gyrovagi. giroaci, circumventiones praetendit, sed pro rationabili peregrinatione [Col. 0258B] Hispaniarum [Col. 0258B] Leg. oras. petit. Agite itaque ut a nullo inquietetur, neque patiatur injuriam. Sed magis vestro aditu in antea proficiscatur securus. Propitii recenseatis domni semper nobis.
(Vide supra, hujus nostrae Patrologiae tom. LXXX, col, 591.)
Domino illustri, et a nobis summa dilectione colendo, atque cum omni reverentia nominando domino Desiderio Thesaurario Bertegyselus abba.
Licet libenter ac frequenter nostros missos pro suscitanda incolumitate gloriosi domni [Col. 0257D] Ms., Dagoberti. Dacoberti regis debeamus dirigere, his tamen diebus specialiter direximus famulum vestrum Dulcidium diaconum ad vestram solertiam, ut [Col. 0257D] Ms., per vram instantia. per vestram instantiam, et de sospitate domno debeat sollicitare, et de vestra nos incolumitate possit certificare. Sicque de ambas partes, ut cupimus, votiva nobis gaudia valeat denuntiare. Et licet placitum cum Philippo patricio illuc ante ipso domno habemus, pro eo quod ministeriales [Col. 0257D] nostros post se retinere videtur; unde petimus ut praesens frater [Col. 0257D] Forsan, per vestra consilia et efficacissima adjutoria nos. per vestre consilio, et efficacissimo adjutorio vos per omnia tuentes et insinuantes, ipsa causa valeat effectum producere. De pueros [Col. 0257D] L. pueris. etiam, quos ad opera Dominica per vestra ordinatione direximus, si aliquid faciunt, quod domno sit placitum, vestra insinuatione discamus. Annis multis divina potentia vestram ad ornatum [Col. 0258B] vel consolationem multarum conservare dignetur, domine semper meus peculiaris patrone.
Domino sancto et Apostolica sede dignissimo domno et Patri Desiderio papae Auiulfus [Col. 0257D] Al., Aiululfus. peccator.
[Col. 0258C] Unde nobis jussistis, et nos [Col. 0258D] Leg. sanctitati. sanctitatis vestrae innotuimus clericum vestrum nomine Dructulfo per amicum nos de Spania recepimus [Col. 0258D] Ms., pro praesente miso. ipsum nunc, praesente misso vobis direximus. Culpas precamur, ut [Col. 0258D] Ms., excusata s. e. i. d. c. e. ressedeat. excusatae sint, et ipse de caetero emendatus resideat. Domni pietas si ista nobis concedit, grandem nobis fiduciam de sua gratia facit. De caetero quod praesens missus vobis suggerit pro conditiones nostras domnus obtemperare dignetur, et ad effectum perducat, ut melius nobis delectet quousque audivimus vestro semper servitio inhaerere. Salutare quidem non audeo, sed deprecor sanctitatem vestram, ut pro me humillimum vestrum in sacris orationibus vestris memores esse dignemini.
Domno semper nobis proprio, et post Deum peculiari patrono Desiderio papae Constantius et Dado episcopi.
Secundum quod per litteras vestras insinuastis, et juxta quod filius vester domnus Godenus mundaverat, credimus, [Col. 0258D] Ms., quod esterno ad illo monesterio. quod hesterno ad illud monasterium venisset. Sed dum [Col. 0258D] Lucus corruptus. dabo odie apud Cariatone et [Col. 0259A] Maurino [Col. 0259D] Ms., commitem. comitem videre minime possumus. Flavianus autem denuntiavit, ut quinta feria apud ipsum jungamur. Et quia laesionem nobis inferre cupit, epistolam sanctitatis vestrae ad ipsum deposcimus, ut dum nostra fiducia tutamur, vestra auctoritate in omni parte muniamur. Praelata prius debita salutationis obsequia; rogamus impense ut pro nostra parvitate exorare dignetis, nosque semper in sinu gratiae vestrae confovendos retineatis. Annis multis vobis servire mereamur, beatissime papa.
(Vide supra, hujus nostrae Patrologiae tom. LXXX, col. 593.)
Domno semper suo atque apostolico Patri Desiderio papae Elegius servus servorum Dei.
Quoties aditum scribendi gratiae vestrae reperimus, toties nobis [Col. 0259D] M., comolum. cumulus gaudii videtur accrescere. Quapropter cum salutationis officio illud propensius prae cunctis conditionibus deposco, ut quotiescunque inter mundanas sollicitudines mens ad statum quietis praevalet attingere, memoriam parvitatis nostrae sacris precibus vestris subjungere non omittatis. Quod nequaquam credo, ut nostri oblivio ullatenus apud vos cadat, ut nec vestra apud nos unquam senescere novit. Sed non incongrue arbitravi rediviva commonitione eadem ingerere, cum nimirum constet quod [Col. 0259C] nulla in praesenti saeculo causa ita mentem stimulet, quemadmodum vitae perpetuae, et beata justorum patria Desiderii immensitate viscera mentemque sollicitet. Quamobrem ut unde quisque attentius cogitat, inde frequentius et loqui studeat. Proinde mi unanimes pia viscera Desiderii, memento semper Elegii tui, cum preces Domino fundes. Et quamvis nos terrarum interpositio longe ab alterutrum separet, nec queat nos subinde corporalis conjunctio sociare; in Christo semper simul versemur. Et ita vivere elaboremus, ut non post longum spatium anima simul et corpore sociemur, sociatique in aeternum vivamus. Quod exoratus fideliter ac frequenter praestabit, credo, nobis clementissimus Dominus noster Jesus Christus, cui gloria in aeterna saecula. Amen. [Col. 0259D] Saluto te supra modum sincerissimo affectu, salutat et Dado fidelis [Col. 0259D] Ille, scilicet, Audoenus Rothomagensis episcopus, summam cum Eligio semper coluit amicitiam, et ejus Vitam scripsit quam Dacherius edidit Spicileg. tomo V. BASN. utrorumque sodalis.
Domno semper suo atque apostolico praesuli Desiderio episcopo [Col. 0259D] An hic Ruricius? Rauracius peccator.
Cum [Col. 0260D] Ms.: Cum humillima salutationis officia c. a. v. servellos v. Nummolo presbytero et Garimundo. CAN. humillimo salutationis officio commendo apostolatui vestro servulos vestros Nummolum presbyterum, et Garimundum. quos ad urbem vestram, [Col. 0260A] et ad hospitiolum vestrum Gregionaco, sive abbates, descriptionem mancipiorum [Col. 0260D] Ms., inquirenda. inquirendo direximus, supplicamus, ut commendatos ipsos recipere dignetis, et ubi ipsis necessitas exstiterit, vestro auxilio in omnibus mereantur habere, ut quod Ecclesiae vestrae Nervenensi ex ipso agro justissime redebetur, per eorum inquisitionem, vel vestro solatio perdere non debeamus. Simulque suggerimus, ut de ipsa Curtecella, vel hominibus inibi consistentibus sub vestra defensione tanquam propria familia dignetis habere receptos et commendatos, ut de judicum infestatione, sicut et immunitas nostra ex hoc continet, liceat eis vivere cum quiete. His obtentis, precamur, ut redeuntibus famulis de vestrae felicitatis [Col. 0260D] Ms., gaudia. gaudio litteris nos jubeatis laetificari. Orate pro nobis, [Col. 0260B] domine semper peculiaris atque apostolice papa.
[Col. 0260B] ( Hic in Ms. sequebatur epistola Desiderii, qua Untedium in Hispanias euntem commendat episcopis, abba ibus, comitibus, tribunis, etc. Quam epistolam, supra, cum epistolis Desiderii conjunximus, ordine decimam sextam et ultimam. )
Sancto atque apostolica sede dignissimo honorum titulis praeferendo domno, et in Christo Patri Desiderio papae Sigebertus rex.
Culminis vestri paginam deferente venerabili viro Bettore abbate una cum sanctis eulogiis vestris me [Col. 0260C] cum summo gaudio comperite suscepisse. De id vero scripsistis, ut quam prospere nos divina pietas degere permittebat, vobis insinuare deberemus. Cognoscite, vestra intercedente oratione, prospere hactenus Christo praesule consistimus. Et gentes patriae, nobis a Deo concessae, pacifico ordine nobis obediunt. Gentes etiam barbare [Col. 0260D] Leg. pacatissime. pagatismae nobis cohabitant. De conditiones vero vestras, unde injunxistis, taliter Christo adjuvante ad effectum produximus, [Col. 0260D] Leg. ut vestra. vestra fuit injunctio. Proinde cum salutatione devotissima petimus, ut per nos Domini nostri Jesu Christi misericordiam ubi jugiter sedulas funditis preces, exorare dignetis, ut sua largiente clementia, et hic pacifice vivere, et ad aeternam vitam [Col. 0260D] nos jubeat pervenire.
(Vide supra, nostrae Patrologiae tom. LXXX, col. 594.)
Domino reverentissimo, palma triumphali decorato, [Col. 0261A] ac pontificali nomine adornato, praecellentissimo Ecclesiae speculatori Desiderio papae Paulus peccator.
Multa sum alacritate repletus, quia adoptatum desiderabilemque diem a divina miseratione promerui, mellifluis reciprocis vestris reperire. Quas recensitas immensas Creatori nostro egi praerogativas, quod incolumem vos esse cognovi. De id vero quod ibi intimasti, ut de causa illustris matrisfamiliae Bobilanae aliquid agere deberemus, qualiter exinde fecimus, praesentis latores officii vobis ore proprio edicere possunt. Praeterea multiplices dominationi vestrae agimus gratias [Col. 0261D] Ms., de eulogias sanctas, de Falerno nobile, vel vascula decem. de eulogiis sanctis, de Falerno nobili, vel vasculis decem, quae nobis tanti habuistis dirigere. Superexcrevit quidem, et superabundavit [Col. 0261B] benedictio largitatis vestrae, adeo, ut dum nos unam Falerni amphoram deposcimus, vos eminentia vasa, et, ut usitatius dicam, tunnas decem eligantissimi Falerni tanti habuistis dirigere. Nec solum sic inopiae nostrae credidistis sufficere, sed etiam in multis adhuc excellentioribus donariis magnificentiam erga nos vestram studuistis augmentare, dilatare, supplere, ac superexcedere. Unde pius Dominus vobis retributor et hic et in a ternum existit. Nos enim non sufficimus tantas almitati vestrae referre nec pecunias, nec gratias. Proinde in illum, qui sufficiens est, supra quam petimus, aut intelligimus, largiri, in ipsum causam remunerationis vestrae committimus. Nos quoque in sanctis ac Deo placitis orationibus vestris commendamus, nostram [Col. 0261C] animam in suffragio vestrarum precum committimus. Nos sane, ut valemus, indesinenter pro [Col. 0261D] Forsan, vobis. vos orationi insistimus, ut vos undique gratiarum muneribus circumseptum, ad coronam gloriae jubeat perducere, et nos per vestram intercessionem ad spem salutis, et portum quietis dignetur admittere, vestrique sequipedam permittat existere. Annis multis vobis, peculiaris domine, mereamur servire.
Domno semper suo Desiderio papae Paulus peccator.
Apices sanctae dominationis vestrae redeuntibus fratribus Frodoleno et Ruccone de Mettis accepimus, [Col. 0261D] ubi nobis per singula pietas consueta instruere dignavit; unde omnipotenti Domino gratias agimus, quod vos juxta nostrum desiderium incolumem cognovimus. De regis conditione innotescimus, nuper per Viredunum [Col. 0261D] Ms., Remus. Rhemos pergit, ibique nativitatem Domini exspectat. [Col. 0261D] Leg. Inde. Bide autem Leuduno [Col. 0262D] Pro Lugduno Batavorum, hodie Leyda, melius Leodunum aut Laudunum Clavatum, Luyk, Liege Scriveri not. M. S. in Canis. BASN. accedit, et inde in Masao, ac post ripa Reno pergit. cognoscatis Chanoaldum episcopum ictuatum etiam fati munus implesse. Caeterum ut ad vestra beneficia mentis oculos reflectam, nec si lingua clamet ferrea, [Col. 0262A] ut quidam poeta ait, aut centena sonent spiramina, nullatenus potest quis tanta narrare Dei magnalia, quantum ejus in viscera vestra diffunditur gratia. Nos praecipue nec factis possumus repensare, nec verbo explicare, quanta erga me dignatis impendere. Dominum tamen indesinentur oramus; ipse vobis pro nostra parvitate aeternus retributor existat, et coelestia bona in perpetua beatitudine concedat. Oratio me vestra sublevet, beate et venerabilis papa.
Domno semper proprio Desiderio apostolico papae Abbo peccator.
Litteras gratiae vestrae tam per anteriores missos, [Col. 0262B] qui cum filio vestro Chedeno venerunt, quam et qui postea cum Babone accepi, per quas praecepisti, ut de vestris conditionibus, juxta quod Deus posse dabat, sollicitudinem gererem, Deo soli sufficit non latere, quia cum integra fide et promptissima voluntate id assecutus sum, et ordinationes Dominicas infirmatas sunt, ut de res illas, quas leva tenebat praesentaliter Bobila revestita esse debeat. Nam per vestra gratia non nobis sine labore constavit. Tamen dum scimus quod justitia est, credimus de Dei pietate, quod sic pro vestro prudentissimo consilio causa gubernetur, ut ad bonum perfectum perveniat. De villa autem Rotovollo, sicut scitis, dominus Dacobertus rex ipsam pro amplius, quam quingentos solidos in luminaria ad basilicas Metenses delegavit. [Col. 0262C] Quia scitis quod pater Bobilanae Agylenus hoc fratri nostro Vero episcopo vendidit; et postea servus tam ipsa portione quam et illa alia, quae meorum consortes tenebant, ipse Severus redemit, et domino Dacobertho una cum alia sua facultate deligavit. Vos vero taliter cum domna Babila agite, ut exemplaria, [Col. 0262D] Ms., quem. quae pro filio vestro germano meo Gedeno direxi, firmare debeat. Vos enim et in palatio regis, ubi innutriti fuistis, bene cogniti estis. Quia melius est aliquid cum eo compartire, quam solus nihil habere. Annis multis de vestra gratia congaudere, domne semper meus.
Domno clementissimo, palmata triumphatione decorato, pontificali officio coronato, domno semper meo Desiderio papae, Christique speculatori, Chaenulfus vester.
In primis quod nobis praecipuum et maximum est, salutare quidem non praesumo, deposco, ut nos, domne, in sanctis orationibus vestris Domino Deo commendare dignemini; deinde supplico almitati vestrae, ut Dominus noster jubeat, ubi vestrum mereamur [Col. 0263A] impendere occursum. Et quia hoc devotio nostra desiderat, idemque ordinate, ubi vestram debeamus videre praesentiam. Orate pro nobis, domine et semper desiderabilis Pater.
Domno semper nobis proprio apostolico Patri Desiderio papae Constantinus peccator.
Cognoscite, domne, nos orationibus vestris incolumes de palatio remeasse, et regem modo Magantiae esse. Et pro quo litteras praecipue misimus precamur obnixe, et tanquam pedibus vestris advoluti quaesumus, ut si evenit quod Nativitatem Domini in territorio [Col. 0263D] Ms., Alugense. Alugensi celebrare deliberetis, sic vos merear [Col. 0263B] in apostolatu videre, ut in civitatula vestra Albige ipsa solemnitate in Dei nomen celebrare debeatis, non me spernere, domne, non me despicere, non me renuere, quo minus in tanta solemnitate non per te illustretur, decoretur, ornetur Ecclesia, et ex tuo sancto ore benedictionem populus accipere mereatur. Interim, quaeso, denuntiate nobis quam celerius ultra Tarne accedere deliberatis, aut ubi possimus, quod saepe desideramus, vestram videre praesentiam. Propterea enim de Nativitate Domini de antea vobis suggessi, ut [Col. 0263D] Leg. alii me. alume antecedere non possint. Quia multi te desiderant, sed nemo plus quam ego. Pater, iterum, iterumque suggero, et commemorare praesumo, ut non sic faciatis de ista Nativitate Domini, sicut pridem, quando satis in domum vos habere volui, [Col. 0263C] sed peccatis meis obtinere non merui. Annis multis vobis servire merear, domne [Col. 0263D] Ms., Desiderii. Desideri, semper suscipiende [ F. suspiciende] Pater.
Domno semper suo Desiderio papae Verus peccator.
Jussorium vestrum accepimus una cum [Col. 0263D] Ms., exemplaria de litteras domno Sulpitio, v. d. quod istum placitum de isto Synodo. exemplari exemplari de litteris domni Sulpitii, ubi domnus innotuit, quod istum placitum de ista Synodo frater vester domnus Sulpitius alio tempore visus est immutasse. Nos hoc gratiae vestrae jam innotueramus per servo vestro Becobeno diacono, et postea per misso vestro. [Col. 0263D] Sed quia Deo volente domnus innotuit, quod mea suggestio continebat, nos gratulati sumus, quod de vestra felicitate votiva gaudia meruimus cognoscere. Interea reddimus profusum nostri famulatus officium, supplicantes, ut pro nobis Domini misericordiam exorare dignetis; et saepius nos de vestra jubete felicitate consolare. Quia Dominus novit omnipotens, quod ea, quae bona sunt, de vos semper audire et [Col. 0264A] videre optamus. Annis multis vobis servire merear, Apostolice Pater.
Domino sancto et apostolico in Christo Patri Desiderio Siggybertus rex.
Dum fabula currente a plures et fidelibus nostris cognovimus, quasi vocati [Col. 0263D] Ms., abidemque. ab eodemque Patre nostro Vulfoleudo episcopo synodali concilio Kal. Septembris in regno nostro. Ignoramus in quo loco una cum reliquos fratres et comprovinciales vestros debeatis conjungere. Licet nos statuta canonum, et ecclesiasticas regulas, sicut parentes nostri in Dei nomen conservarunt, ita et nos conservare optamus [Col. 0264B] tamen [Col. 0263D] Ms., ad nostra antea noticia. dum ad nostram antea notitiam non fuit perlatum, sic nobiscum nostris proceribus convenit, ut sine nostra scientia [Col. 0264D] Ms., synodalis concilius. synodale concilium in regno nostro non agatur, nec ad dictas Kal. Septembris, nulla conjunctio sacerdotum ex his qui ad nostram ditionem pertinere noscuntur, non fiatur. Postea vero opportuno tempore si nobis antea denuntiatur, utrum pro statu ecclesiastico, an pro regni utilitate, sive etiam pro qualibet rationabili conditione conventio esse decreverit, non abnuimus. Sic tamen, ut diximus, ut in nostri prius deferatur cognitionem. Proinde praesentia scripta sanctitati vestrae destinare curavimus, per quae petimus, ut pro nos orare dignetis, et ad istam conjunctionem, priusquam nostram cognoscatis voluntatem, penitus accedere non [Col. 0264C] debeatis, et ut certius credatis, hunc [Col. 0264D] Ms., indicol. indiculum manu propria subter subscripsimus. Syggibertus rex [Col. 0264D] Ms., subscripsi. sub.
Domno suo Desiderio episcopo Palladius episcopus.
Pro intuitu fidei, et unitate sacerdotum, quam Ecclesiarum ubique [Col. 0264D] Diffusam. diffusarum, spero ad pietatem vestram, ut hospitiola, [Col. 0264D] Quascunque. quaecunque in Cadurco ecclesia nostra videtur habere, hoc est, Bagidode, Pastoriaco, Bassiaco et Alevernaco, vobis cum omnem rem, mancipiis, vel terris, aut quidquid ad jure nostro pertinet, salvo jure Ecclesiae nostrae, vobis [Col. 0264D] in omnibus commendamus; ita ut ab hodierno die omnes de parte nostra, qui in supradicta urbe commanent, sint vobis commendati, et quoscunque de nostra praesentia hic diregimus, vestra ordinatione, secundum quod decet, in omnibus potiantur. Similiter ubi Chromatia in re ecclesiae Bagidone commanet, quia frater suus Deotherius presbyter [Col. 0264D] Actor. actorem ecclesiae Sanctionicae egit, et nunc ipsa Cromatia [Col. 0265A] [Col. 0265D] Leg. quae. qui ibidem per beneficium [Col. 0265D] Forte, precatorie. praecaturiae manere videtur, si eam cum omni re sua jubeas defensare, quomodo et [Col. 0265D] Ms., et dudum. Deum mercedem habeas, et nos vobis gratias supplicationis agamus. Et per diem retributionis et adventum Domini nostri Jesu Christi adjurans rogo, ut sicut de affectione sanctae animae vestrae confidimus, sic integram dignetis adhibere sollicitudinem, [Col. 0265D] Ms., et. ut omnes juris nostri homines, qui in urbe vestra commanent, una cum antefata Cromatia, [Col. 0265D] Ms., pia vestri protectione. piam vestri protectionem in omnibus mereantur promereri. Salutationum itaque jura persolvens, supplico, ut pro mea exiguitate orare dignemini. Et ut certius nostra supplicatio habeat effectum, propria manu subter subscripsi. Palladius peccator hunc mandatum meum relegi et [Col. 0265D] Et subscripsi. s.
Domino inlustro, et a nobis peculiarius suspiciendo pro Dei cultore domno desiderio Optimati Verus peccator.
Accedentem filium nostrum Leodoaldum diaconum, opportunum duximus ut dominationem vestrae charitatis inquirere deberem; cum sciamus devotionem sanctae animae vestrae bona semper de parte nostra optare: praesertim cum nos vestro prae omnibus patrocinio potiamur. Propterea salutantes Eminentiam Vestram, rogamus ut, sicut dum patrocinia vestra elegimus, et hactenus nos defensio protectionis vestrae insigniter munivit, ita nunc quoque de conditione nepotum nostrorum, unde praefatum vobis suggerere [Col. 0265C] rogamus, talem sollicitudinem atque instantiam apponatis; unde, sicut nos vobis sumus, ita ipsos quoque acquiratis per omnia debitores. Reduce etiam antefato de vestrae felicitatis eminentia rescripto reddito nostram sollicitudinem dignamini relevare. Dominus noster Jesus Christus custodiat corpus et animam vestram in die examinis sui. Amen.
Domno semper suo, et [Col. 0265D] Eam epistolam edidit Usserius Sylloge epistolarum Hibernicarum, pag. 23. Fuit Gallus ille praesul Claromontanus, apud Arvernos tunc celeberrimus, postea in album sanctorum repositus. BASN. apostolico Patri Desiderio papae Gallus peccator.
[Col. 0266A] Dum talis nuntius de clade a Massilia venit, quod omnem pene provinciam depopulans vastet, domnus ordinet custodias mittere, et nullus de Cadurcino ad istas ferias in Rutenico, vel vicinas urbes, non praesumat exire, ne, quod absit, per quamlibet occasionem tantum malum in urbem vestram videatur inferre. Nam per ista contigua illis partibus loca [Col. 0265D] Ms., custodias posita. custodiae positae sunt, ut nullus emendi aut vendendi aditum penitus habeat, si non sollicite [Col. 0265D] Rogabites. cogitabitis praevidere, periculum mortis instat. Praeterea debita veneratione salutem mittens, quaeso ut in sanctis precibus vestris parvitatem nostram memorare dignemini, domne, [Col. 0266D] Ms., venus. verius, Pater.
Domno semper praeferendo et cum omni veneratione nominando, beatissimo Patri Desiderio papae Felix peccator.
Pravorum adulantium concione percepta, ante hoc ferme biennium, reor misisse epistolam, quae serenissimam mentem vestram ac siquidem turbo pertransiens nube obtexit, et licet non eo sensu fuerit edita, quo domnus censuit interpretandum, me tamen poenitet incaute et minus inculto sensu vel impolito sermone stylum exarasse, unde [Col. 0266D] Ms., offensa. offensam sanctae animae vestrae potueram incurrere, nisi vestra bonitas causam admodiasset. Poenitet, inquam, me, et ter quaterque poenitens, his excessibus veniam posco. Postulo autem indulgentiam, quam tuis [Col. 0266C] beneficiis, non meis meritis, adipisci confido. Quam mihi gratiam ita nunc praestare dignabitis, ut nunquam me deinceps a sinu gratiae vestrae, vel a clementissimo pietatis amplexu excludere vel rejicere dignetis. Inter haec debita salutationis obsequia presolvens, illud peculiarius a sanctitate vestra peroro, ut, omnibus maculis explosis, in sacrosanctis precibus vestris nostri memoriam admiscere dignemini, domne, [Col. 0266D] Ms., venus, id est, venuste. verius et semper suscipiende papa.
[Col. 0265D] De praesidio meo vestimenta, scamnalia, mensalia et electubilia [ Coint., lectuaria], aurum vel argentum [Col. 0266D] quod ex successione parentum habeo, vel quod in regia aula et in servitio principum elaboravi et mecum [Col. 0267A] veniens detuli, quicquid exinde adhuc superest, quod in ornatu est, et quod [ Coint., ad ornatum aut] ad ministerium tuum, sancta mater Ecclesia, non impendi, totum et ad integrum possidendum tibi relinquo, tuoque juri dono [ Coint., utique juris dono] atque transcribo, ac obtestor ut nullus successorum meorum quicquam exinde ex tuo gremio, ex quo ibi [ Coint., tibi] in ornatum tuum feci vel in thesauro tuo indidi, auferre praesumat. Argentum vero tuum vel reliquas species, tuumque praesidium, quod in tuo reposito, sancta mater Ecclesia haeres mea, totum inveni, salvum relinquo, nihil enim exinde expendi, nihil minui, nec ulli cuiquam dedi, sed sicut [Col. 0268A] mihi est sub oculis Dei traditum, ita totum salvum relinquo. Libros [ Coint., libertos] vero meos tibi matri Ecclesiae [ Coint., sancta mater Ecclesia] tuoque advocato successori meo commendo. Semper quaeso virtute sanctitatis tuae ab insidiis quorumcunque defensentur, ut sub tuo se patrocinio pervenisse congaudeant. Pauperes autem tuos, quos ego semper pervigili cura enutrivi, tibi commendo, precorque ut tua sanctitate et advocati tui sollicitudine alantur et pie semper gubernentur. Sic quoque ut, me absente, sibi aliquid deesse [ Coint., absentem esse] non sentiant, nec se doleant pastorem mutasse.
Notitia historica
[Col. 0267B] [Col. 0267D] Mab. Act. B. t. II, p. 14, n. 22; Cod. reg. t. III, pag. 46. Donat était fils de Waldalene, duc de la province [Col. 0267C] Transjurane, et de Flavie dont I Histoire relève beaucoup la naissance et la vertu. Le nom qu'il portait suppose une des principales aventures de sa naissance. Il fut effectivement le fruit des prières de saint Colomban, qui l'obtint de Dieu à ses parents, qui se trouvaient privés de postérité. Sitôt que sa mère l'eut mis au monde, elle le fit porter au Saint pour le consacrer à Dieu, suivant leur convention. Colomban était alors abbé de Luxeu. Il baptisa l'enfant, et lui imposa le nom de Donat, comme étant un don du ciel; après quoi il le fit reporter à Flavie pour le nourrir [Col. 0267D] Mab. ib. p. 335, n. 1, 2; id. Cod. reg., ibid. p. 46, 47. . Lorsqu'il eut atteint un âge convenable, il fut mis à Luxeu, et son éducation confiée à saint Colomban. Donat, sous cet habile maître et sous saint Eustase, son successeur, fit des progrès [Col. 0267D] merveilleux dans la piété et dans les Lettres.
[Col. 0267D] Ibid., An. I. XI, n. 13. Son mérite devint si éclatant, qu'il le fit tirer du cloître pour le placer sur le siége épiscopal de l'Eglise de Besançon. C'était vers l'an 624, lorsqu'il n'avait guère plus de trente-deux ans. L'épiscopat ne lui fit rien changer ni à son genre de vie, ni à la manière de se vêtir. Il continua toujours d'y vivre en moine. On ne sait presque rien de ce qu'il fit dans le gouvernement de son Eglise; et sans l'abbé Jonas, historien de S. Colomban, qui écrivait du vivant même de notre prélat, nous ignorerions [Col. 0268B] les traits de sa vie que nous venons de rapporter [Col. 0268D] Conc. t. V, p. 1689, t. VI, p. 391. . [Col. 0268C] En 625 il assista au grand concile de Reims sous Sonnace, et en 646 à celui qui se tint à Châlons-sur-Saône [Col. 0268D] Mab., Act., ibid. . Il fonda à Besançon le monastère de Palais, où il mit des moines sous les règles de saint Benoît et de saint Colomban [Col. 0268D] An., t. IV, p. 752. . Saint Donat vivait encore en 649, comme il paraît par sa souscription qui se lit au bas d'un privilége, accordé la même année au monastère de Sainte-Croix de Meaux, par saint Faron, évêque du lieu [Col. 0268D] Act., ibid. . Mais on croit qu'il mourut peu de temps après, vers 651.
[Col. 0268D] Cod. reg., ibid., p. 47-71. Il nous reste de ce prélat une règle pour des filles, que saint Benoît d'Aniane a fait entrer dans son code, et qu'il a employée dans sa Concorde, pour expliquer celle de saint Benoît du mont Cassin. Saint Donat la composa à cette occasion. Flavie [Col. 0268D] sa mère, devenue veuve, avait fondé à Besançon le monastère de Joussan, sous l'invocation de la sainte Vierge, où elle se consacra à Dieu avec une de ses filles. Les religieuses de cette maison, qui professaient d'abord la règle de saint Césaire, voyant que celles de saint Benoît et de saint Colomban étaient fort répandues, désirèrent en avoir une particulière qui fût composée des trois, et qui en contînt l'esprit. Elles s'adressèrent à saint Donat pour l'exécution de ce projet; et ce ne fut qu'après toute la résistance que peut inspirer une humilité sincère, [Col. 0269A] qu'elles en obtinrent ce qu'elles souhaitaient.
Le saint évèque tira principalement de la règle de saint Benoît ce qu'il fit entrer dans la sienne. De sorte que de soixante-dix-sept chapitres qu'elle contient, il y en a quarante-trois qui sont pris de celle de ce patriarche. [Col. 0269D] P. 47, 49. Il mit à la tête une préface qui ne respire que la piété et l'humilité chrétiennes, et dans laquelle il rend compte de son dessein. On a peu de monuments de ce siècle-là qui soient mieux écrits, quoiqu'il s'y lise quelques expressions forgées comme almitas et quelques autres. Il y ordonne de lire souvent sa règle en communauté, afin que personne n'en puisse prétendre cause d'ignorance. Il finit cette préface en conjurant les vierges à qui il l'adresse de prier sans cesse pour lui pendant [Col. 0269B] sa vie, et de le faire aussi après sa mort; afin qu'ayant obtenu la rémission de ses péchés, il puisse mériter d'être associé dans le ciel au choeur des vierges sages de l'Evangile.
[Col. 0269D] Mab., Ann. l. XI, n. 43. Cette préface a paru si belle à dom Mabillon, qu'il a cru la devoir insérer en entier dans ses Annales [Col. 0269D] Du Cang. Gl. ind. auct., p. 102, Ild. Scri., c. 4; not., ib. .
MM. du Cange et Fabricius attribuent la règle dont on vient de parler à un autre Donat, moine de profession, qui, selon saint Ildefonse, alla d'Afrique s'établir en Espagne, et confondent ainsi saint Donat de Besançon avec ce moine, assez inconnu d'ailleurs. Mais, outre que saint Ildefonse ne dit point que ce moine ait écrit de règle, il suffit de lire la préface dont on vient de donner une idée, pour y [Col. 0269C] reconnaître saint Donat de Besançon.
[Col. 0269D] Gall. Chr. vet., t. I, p. 128, I. MM. de Sainte-Marthe, bien loin de lui ôter cette règle, lui attribuent encore celle qui porte les noms de saint Paul et de saint Etienne [Col. 0269D] Hanc regulam, legere est in Patrologiae tomo LXVI, col. 949, inter appendices ad sancti Benedicti [Col. 0270D] Opera, sub Pauli et Stephani nominibus editam. EDIT. , et à laquelle ils donnent le titre d'Avertissement. Ils prétendent que saint Donat la composa pour former à la piété les moines de Saint-Paul et les chanoines de la cathédrale. Sur ce principe, cette règle aurait pris sa dénomination, non des auteurs qui l'auraient dressée, mais des lieux pour lesquels elle aurait été composée. De sorte que ce serait par erreur [Col. 0270D] Cod. reg., t. II, p. 44. que l'on ferait abbés ce Paul et cet Etienne dont elle porte les noms, tels qu'ils sont qualifiés dans le titre et que l'abbé Smaragde les a qualifiés lui-même dès le IX e siècle. On ne voit point, il est vrai, que [Col. 0269D] saint Benoît d'Aniane, qui s'est servi de cette règle pour sa Concorde, en use de même. Il ne nomme effectivement nulle part abbés ce Paul et cet Etienne. En citant cette règle, il la cite tout simplement sous les noms de Paul et d'Etienne; ce qui peut s'entendre des lieux comme des auteurs.
[Col. 0270D] Conc., reg., p. 59. Mais ce qui doit déterminer à croire que cette dénomination lui sera venue des lieux pour lesquels [Col. 0270A] elle a été faite, plutôt que des personnes qui y ont mis la main, ce sont les titres qu'elle porte dans les manuscrits. A la tête de la liste des chapitres dans un manuscrit de Saint-Benoît-sur-Loire, elle porte cette inscription: Incipiunt capitula pro quibus sunt ammonendi fratres Pauli et Stephani, [Col. 0270D] Cod. reg., ibid. titre qu'elle a retenu à la tête de la même liste dans les imprimés [Col. 0270D] Conc. reg., ibid. . Ensuite se lit dans les manuscrits cet autre titre au commencement du corps de l'ouvrage: Incipiunt tituli pro quibus sunt fratres ammoniti Pauli et Stephani.
L'on voit clairement par là que ces deux titres indiquent plutôt les communautés de Saint-Paul et de Saint-Etienne que les auteurs de cet ouvrage, puisqu'ils portent qu'il est fait pour l'instruction des frères de ces deux maisons. C'est de là sans doute [Col. 0270B] que MM. de Sainte-Marthe ont pris occasion de donner à cette règle le nom d'Avertissement, et de l'attribuer à saint Donat, qui avait fondé le monastère de Palais sous l'invocation de saint Paul, et qui se trouvait à la tête des chanoines de Saint-Etienne, sa cathédrale.
Quoiqu'après tout il paraisse indubitable que cette règle a pris sa dénomination des communautés pour lesquelles elle a été faite, il n'est pas néanmoins certain que saint Donat en soit l'auteur Au contraire il y a de puissantes raisons qui ne permettent pas de le croire. 1 o [Col. 0270D] Cod. reg., t. III, p. 47 Il est marqué que saint Donat établit son monastère de Saint Paul sous les règles de saint Benoît et de saint Colomban. Or ces règles et celle qui porte aujourd'hui les noms de Paul et [Col. 0270C] d'Etienne sont entièrement différentes; et il ne paraît par aucun monument que ces établissements sous l'invocation de ces deux saints fussent à Besançon plutôt qu'ailleurs. 2 o On ne reconnaît dans cette règle, par aucun trait, la manière d'écrire de saint Donat. On n'y trouve aucun vestige de sa règle, pour des filles, ni de celles de saint Benoît et de saint Colomban dont il était si plein et dont il a fait tant d'usage dans la règle qui est véritablement de lui. Par quelle espèce de merveille serait-il arrivé qu'étant auteur de l'une comme de l'autre, on n'y vît aucun trait de ressemblance?
[Col. 0270D] T. II p. 44-52. Au reste, cette règle est divisée en quarante et un articles ou capitules, et se trouve avec les autres qui forment le code des règles dressé par saint [Col. 0270D] Benoit d'Aniane. Elle paraît composée par un auteur qui ne connaisssait pas celle de saint Benoît du mont Cassin, et n'est peut-être guère moins ancienne. On lit à la fin une très-belle prière à Dieu, que l'on ne saurait prendre pour la production d'un disciple ni de Pélage, ni de Cassien. On trouve, dans le treizième chapitre, des preuves de la présence de Jésus-Christ dans l'Eucharistie.
Observatio critica
Auctor hujus Regulae est sanctus Donatus, episcopus Vesontinus, qui a nobilibus parentibus, Wandelino Transjurani duce patre et Flavia lectissima matrona matre, mirabiliter nata, a prima infantia Deo donatus est, in Luxoviensi monasterio educandus. Hinc verus sancti Columbani filius spiritualis dici potest, ab ipso baptizatus et in monasterio educatus, ut in virum sanctissimum evaserit. Igitur sanctus Donatus post expulsionem sancti Columbani Luxovio, in loco Palatium dicto, pro monachis erexit monasterium, quibus arctam sancti Columbani disciplinam observandam praescripsit; quod quidem coenobium postea canonicis regularibus cessit, et etiamnum hodie in Burgundia nominatur ad sanctum Paulum. Dum itaque in hoc monasterio tanquam abbas sanctissimam duceret vitam, ad regendam Ecclesiam Vesontinam a populo et clero vocatur atque episcopus declaratus, inter clericos et Canonicos arctissimam disciplinam monasticam excoluit, donec tandem aedificato intra muros civitatis coenobio, apud monachos secundum regulas sancti Benedicti et sancti Columbani viventes, reliquum vitae peragere voluit, circa annum 624 piissimam animam Deo reddens, et quod terrenum erat monachis suis relinquens, ibidem summo cum honore sepultus. Haec omnia ex infra allatis testimoniis perspicua esse videntur, nisi quod Mabillonius in Annalibus Benedictinis, tom. I, lib. XL, pag. 325, existimet hoc ipsum monasterium, dictum Palatium et sancto Paulo sacrum, esse idem ac alterum intra civitatis muros erectum, ubi sancti episcopi simul ac Wandelini Patris sacrae exuviae requiescunt, et in quod regulam sancti Benedicti simul ac rigidam sancti Columbani disciplinam introduxit; quia jam Luxovienses monachi utramque regulam observabant.
Interea, sanctissimo episcopo adhuc florente, sed mortuo patre, piissima mater Flavia aliud monasterium in eadem civitate construxit pro sacris virginibus, cui nomen Jussanense, in quod piissima matrona una cum Sirude juniore filia secessit, nunquam tamen officium abbatissae suscipere voluit, sed inter sacras virgines tanquam privata sanctimonialis femina sanctissimam vitam duxit. Ab exordio enim parthenonis reperimus Gauthsrudam primam monasterii abbatissam, cui reliquisque sacris virginibus, nulla matris vel sororis facta mentione, hanc praesentem nuncupavit regulam, qua quidem defuncta in ejus locum reliquae virgines elegerunt abbatissam sanctam Sirudam supra nominatam conditricis filiam et sancti episcopi sororem. Hoc autem Jussanense parthenon Deiparae Virgini sacrum per plura saecula floruit, verum sacrarum virginum asylum, donec per varias fortunas nuperrimis temporibus illud occupabant Patres ordinis Minimorum, ubi piissimae conditricis sanctae Flaviae et secundae abbatissae sanctae Sirudae sacrae exuviae frequenti plebis devotione venerantur. Ad hujus parthenonis sacras virgines sanctus Donatus sequentem regulam scripsit, quam ex regulis sancti Caesarii, sancti Benedicti et sancti Columbani desumpsit, seligens illa praecepta moralia quae sexui, regioni et situi monasterii magis convenirent, quam quidem LXXVII capitulis comprehendit; quorum maxima pars ex regula sancti Benedicti est desumpta, prout legentibus apparebit.
Testimonia veterum
Vesontione, depositio sancti Donati episcopi.
«Erat tunc temporis dux quidam nomine Uvaldelenus, qui gentes quae inter Alpium septa et Jurani saltus arva incolunt regebat. Huic soboles nulla erat. Hic cum conjuge sua Flavia nomine, et genere et prudentia nobili, ad beatum Columbanum ex Vesontionensi oppido pergit, precantes simul u pro eis Dominum deprecaretur. Quibus vir sanctus: Si, inquit, voti vestri est, ut largitoris donum ejus nomini consecretis, mihique ex lavacro suscipiendum tradatis, pro vobis Domini clementiam implorabo, [Col. 0271B] ut non solum eum quem Domino voveatis, habeatis; verum quanta volueritis post pignora suscipiatis.» Mox: «Flavia editum puerum ad virum Dei defert: quem vir sanctus suis manibus receptum sacravit, sacroque lavacro ablutum ipse suscepit, Donatumque nomen imponit, matrique ad nutriendum reddit; qui post alitus in eodem monasterio sapientia imbutus, Vesontionensis pontifex est praefectus, nunc usque superest eamdem cathedram regens. Qui post in amore beati Columbani, ex ipsius regula monasterium [Col. 0272A] construxit, quod Palatium nuncupant.» Et paulo post: «Post ista munera mater ipsorum Flavia, post mariti obitum monasterium puellarum construxit in supradicta urbe Vesontionis, et omni munimine roborans, multarum puellarum concionem adunavit. Tanta autem in eis veri Dei gratia flagravit, ut omnia phaleramenta praesentis vitae contemnentes, ad omnipotentis Dei cultum anhelarent.»
«Apicem tantae dignitatis (episcopalis) adeptus nullo modo est a suo proposito alteratus; sed idem permanens ipse omnibus proficere cupiens in Christo, non desistebat a coepto officio. Inter canonicos denique commorans, monachali schema indutus, sic [Col. 0272B] erat inter illos, quasi monachus unus, canonici implens officium, monachi non amittens propositum.» Et mox: «Praeterea monasterium infra urbis moenia condidit, et in honorem beati Pauli apostoli sacravit, possessionibus ditavit, privilegio munivit: atque inibi fideles viros sub beati Benedicti, et beati Columbani Luxoviensi regula victuros instituit. Suo denique tempore, matre ejus Flavia cooperante, ex propria haereditate aliud in eadem urbe nobile sanctarum monialium in honorem beatae Mariae est aedificatum [Col. 0273A] coenobium, in quo requiescit eadem Flavia in pace, et Sirudis ejus filia, virgo sacratissima, ejusque loci abbatissa.
[Col. 0274A] Sanctus Benedictus Anianae appas, in Concordia regularum, passim citat hanc regulam a Donato collectam.
Regula ad virgines
Sanctis et a me plurimum venerandis Christi virginibus Gauthstrudae, omnique suae congregationi in coenobio a famula Dei Flavia constituto, Donatus, omnium extremus famulorum famularumque Dei servulus, salutem.
Quanquam vos juxta normam regulae, vasa Christi [Col. 0273B] pretiosissima, egregie noverim quotidie vitam ducere, attamen qualiter magis excellere debeatis sagaci vultis semper intentione perquirere. Quam ob causam saepius mihi injungitis ut, explorata sancti Caesarii Arelatensis episcopi regula, quae specialius Christi virginibus dedicata est, una cum beatissimorum Benedicti quoque et Columbani abbatum, ut puta quibusdam, ut ita dixerim, collectis in unum flosculis ad instar Encheridion excerpere vobis, vel coacervare, deberem, et quae specialius femineo sexui custodienda competerent promulgarem, dicentes quod regulae praedictorum Patrum vobis minime convenirent, cum easdem viris potius, et nequaquam feminis, edidissent. Et licet sanctus Caesarius proprie Christi, ut estis, virginibus regulam dedicasset, vobis [Col. 0273C] tamen ob immutationem loci in nonnullis conditionibus minime conveniret. Ad haec ego implenda diu multumque renisus sum voluntati vestrae, non ut pervicaciter durus, sed mea conscius impossibilitate retentus, dum multorum in hac re minus necessitate rei atque opportunitatem loci intelligentium judicium pertimesco, ne me temere reprehendant cur de tantorum Patrum institutis audeam quidpiam excerpere, vel mutare. At contra devotionem compellor, dum inhianter salutem vestrarum cupio animarum. Sed taciturnitatem meam, imo tacendi perseverantiam, sedulae tandem vestrae rupere preces; quibus quantum parvitatis meae ignavia valet, parere omni ambitione festino, sed timeo ne non tam efficaciter quam libenter. Et rursus in ancipiti constringor, dum me [Col. 0273D] imparem ad indaganda praefatorum Patrum monita fore censeo, et quotidiano strepitu saecularium inquietor. Germano tamen affectu, quia charitas omnia superat, in quantum pro assidua corporali infirmitate divina pietas possibilitatem dedit, et sensus obtusi caligo permisit, quod bonis vestris desideriis [Col. 0274A] placuit, cunctoque sancto vel vestro collegio intra septa istius monasterii adunata suggestio flagitavit, ea quae vobis expediunt, et loci opportunitas, vel corporis possibilitas praestat, et a norma recti dogmatis non discordant, elegi pauca e plurimis, quemadmodum regulariter rectum Christi tramitem, tam vos, quam caeterae vobis succedentes, Christo opitulante, [Col. 0274B] tenere valeatis. Haec vero schedula, quae vobis flagitantibus breviter succincteque collecta est, omnes conditiones monasterii, causasque regulae singillatim determinat, et dispensat; et ita per titulos luculentius deflorata est, ut quaelibet sit necessitas requirendi prius in capitulis cernatur, et facile juxta ea designata in capitulo suo reperiatur. Quae capitula vilitatis meae apologeticam subsequuntur. Qua de re vos sanctas animas, mentesque Deo deditas, coram omnipotenti Deo spirituali affectu obsecrare compellor, ut haec eadem vestrae petitioni statuta, absque ulla duntaxat refragatione, et indesinenti studio, menteque sagaci, tempore perpetuo conservare studeatis, et juniores, vel etiam negligentes, juxta tenorem ipsius regulae coerceatis, et eam saepius coram [Col. 0274C] omni congregatione legatis, ut nulla se de ignorantia excusare possit. Juniores corrigite, anus obsecrate, praepositae vestrae in omnibus obedite; negligentias vestras indesinenter eis aperite, altera alterius onera portate, invicem vos omnes puro et casto amore diligite, ut veniente sponso vestro, Domino Jesu Christo, plenis oleo ac relucentibus lampadibus occuratis, tripudiantesque dicatis singulae: Inveni quem quaesivit anima mea (Cant. III) . Hoc ergo ego omnium ultimus specialius almitati vestrae humili et subnixa prece deposco, ut pro me, qui petitioni vestrae obtemperans haec per cola vel commata temperavi, tam in diurnis quam in nocturnis officiis, dum in hoc luteo corpusculo dego, creberrimas fundatis preces, et postquam Domino jubente migravero, sacras per [Col. 0274D] me hostias offerri Domino faciatis, quatenus cum vobis in choro sacrarum ac sapientium virginum, virginitatis palma beatitudoque tribuetur; saltem mihi cunctis onerato peccatis delictorum venia tribuatur.
Mater monasterii, quae praeesse digna fuerit congregationi, cogitet semper quale onus suscepit, et cui est redditura rationem villicationis suo, sciatque [Col. 0274D] sibi oportere prodesse magis quam praeesse. Oportet ergo eam esse instructam lege divina, ut sciat unde proferat nova et vetera; castam, sobriam, misericordem; et saepius superexaltet misericordiam judicio, ut idem ipsa consequatur. Odio habeat vitia [Col. 0275A] diligat sorores. In ipsa autem correctione prudenter agat, et ne quid nimis; ne dum cupit eradere aeruginem, frangat vas, suamque fragilitatem semper suspecta sit, memineritque calamum quassatum non conterendum. In quibus, non dicimus ut permittat nutriri vitia, sed prudenter et cum charitate ea amputet, ut viderit cuique expedire, sicut jam diximus, et studeat plus amari quam timeri. Non sit turbulenta et anxia, non sit nimia et obstinata; non sit zelotypa, et nimis suspiciosa, quia nunquam requiescet. In ipsis imperiis suis sit provida et considerata; et sive secundum Deum, sive secundum saeculum sit, opera quae injungit discernat et temperet. Omnia vero quae docuerit esse contraria, in suis factis indicet non agenda, ne aliis praedicans ipsa [Col. 0275B] reproba inveniatur, ne quando illi dicat Deus peccanti: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? Tu vero odisti disciplinam, projecisti sermones meos post te (Psal. XLIX) . Non ab ea persona discernatur in monasterio; non una plus ametur quam altera, nisi quam in bonis actibus, aut obedientia invenerit meliorem. Non praeponatur ingenua ex servitio convertenti, nisi alia rationabilis causa existat. Quia juxta Apostoli dictum, sive servus, sive liber, omnes in Christo unum sumus (I Cor. XII) , et sub uno Domino aequalem servitutis militiam bajulamus, et non est apud Deum personarum acceptio (Rom. XI) . Sic autem omnia secundum Deum temperet ac discernat, qualiter in die judicii de credito talento mercedem accipiat; et ut praesentem [Col. 0275C] Regulam in omnibus conservet, ut dum bene ministraverit, audiat a Domino quod servus bonus audire meruit: Euge, serve bone et fidelis, intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) .
Quoties aliqua praecipua agenda sunt in monasterio, convocet abbatissa omnem congregationem, et dicat ipsa unde agitur; et audiens consilium sororum, tractet apud se, et quod utilius judicaverit faciat. Ideo autem omnes ad consilium vocari diximus, quia saepe juniori Dominus revelat quod melius est. Sic autem dent sorores consilium cum omni humilitatis subjectione, et non praesumant procaciter defendere quod eis visum fuerit; sed magis in abbatissae pendeat [Col. 0275D] arbitrio, ut quod salubrius esse judicaverit, ei cunctae obediant. In omnibus igitur omnes magistram sequantur regulam, neque ab ea temere declinetur a quaquam. Nulla in monasterio proprii sequatur cordis voluntatem. Non praesumat quaequam cum abbatissa sua proterve contendere. Quod si praesumpserit, regulari disciplinae subjaceat, id est, in cella retrudatur, donec poenitendo humilietur. Ipsa tamen abbatissa cum timore Dei et observatione regulae omnia faciat, sciens se procul dubio de omnibus judiciis suis aequissimo judici Deo rationem reddituram. Si qua vero minora sunt agenda in monasterio utilitatibus, seniorum tantum utatur consilio, sicut scriptum est: Omnia fac cum consilio, et post factum non poeniteberis.
Inprimis Dominum Deum tuum dilige ex toto corde, tota anima, tota virtute, deinde proximum tanquam teipsum. Deinde non occidere, non adulterare, non facere furtum, non concupiscere, non falsum testimonium dicere, honorare omnes homines; quod sibi quisque facere non vult, alii non faciat; abnegare semetipsum sibi, ut sequatur Christum; corpus castigare, delicias non amplecti, jejunium amare, pauperes recreare, nudos vestire, infirmos visitare, mortuum sepelire; in tribulatione subvenire, dolentem consolari, a saeculi actibus se facere alienum, nihil amori Christi praeponere; iram non perficere, iracundiae tempus non [Col. 0276B] reservare, dolum in corde non tenere, pacem falsam non dare, charitatem non derelinquere; non jurare, ne forte perjuret; veritatem ex corde et ore proferre, malum pro malo non reddere, injuriam non facere, sed et factas patienter sufferre; inimicos diligere; maledicentes sibi non remaledicere, sed magis benedicere, persecutionem pro justitia sustinere. Non esse superbum, non vinolentum, non multum edacem, non somnolentum, non pigrum, non murmurosum, non detractorem; spem suam Deo committat; bonum aliquid in se cum viderit, Deo applicet, non sibi, malum vero semper a se factum sciat, et sibi deputet; diem judicii timere, gehennam expavescere, vitam aeternam omni concupiscentia spirituali desiderare, mortem quotidie ante oculos suspectam [Col. 0276C] habere, actus vitae suae omni hora custodire, in omni loco Deum se respicere pro certo scire; cogitationes malas cordi suo advenientes mox ad Christum allidere, et seniori spirituali patefacere; os suum a malo, vel pravo eloquio custodire, multum loqui non amare; verba vana aut risui apta non loqui, risum multum aut excussum non amare; lectiones sanctas libenter audire, orationi frequenter incumbere, mala sua praeterita cum lacrymis vel gemitu quotidie in oratione Deo confiteri, de ipsis malis de caetero emendare, desideria carnis non perficere, voluntatem propriam odisse; praeceptis abbatissae in omnibus obedire, etiamsi ipsa aliter, quod absit, agat, memor illius dominici praecepti: Quae dicunt, facite; quae autem faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) ; non velle dici sanctum antequam sit, sed prius esse quod verius dicatur, praecepta Dei factis quotidie adimplere, castitatem amare, nullum odire, zelum et invidiam non habere, contentionem non amare, elationem fugere, et seniores venerari, juniores diligere in Christi amore, pro inimicis orare, cum discordante ante solis occasum in pacem redire, et de Dei misericordia nunquam desperare. Ecce haec sunt instrumenta artis spiritualis, quae cum fuerint a nobis die noctuque incessabiliter adimpleta et in die judicii reconsignata, illa merces nobis a Domino recompensabitur, quam ipse promisit, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit his qui diligunt eum (I Cor. II) . Officina vero ubi haec omnia diligenter operemur, [Col. 0277A] claustra sunt monasterii, et stabilitas in congregatione.
Quanta benevolentia diligatis matrem, quae omnium vestrum curam gerit, et praepositae sine murmuratione obediatur, ne in illis charitas contristetur. Ipsae vero vobis quae praesunt cum charitate et vera pietate discretionem et regulam studeant custodire. Corripiant inquietas, pusillanimes consolentur, sustineant infirmas, semper cogitantes Deo se pro vobis reddituras rationem. Unde et vos magis sancte obediendo, non vestrum, sed etiam ipsarum miseremini: quae inter vos quantum in ordinatione superiores videntur, tantum in periculo majori versantur. [Col. 0277B] Pro qua re non solum matri, sed etiam praepositae, primiceriae, vel formariae, cum reverentia humiliter obedite.
Praeposita monasterii eligatur a matre spirituali de congregatione cum consilio seniorum suarum, sancta, sapiens, timens Deum, humilitatemque super omnia habens, et in religionis amore devota, et regulae observatione sit cognita. Quae praeposita ea agat cum reverentia quae etiam a matre spirituali injuncta fuerint, nihil contra ipsius voluntatem aut ordinationem faciat, quia quantum praelata est caeteris sororibus, tanto magis eam oportet sollicite observare in omnibus praecepta regulae. Quae praeposita, [Col. 0277C] si in aliquo reperta fuerit vitio, aut elatione fuerit decepta superbiae, aut contemptrix sanctae regulae comprobata, admoneatur verbis usque ter: si non emendaverit, adhibeatur ei correctio disciplinae regularis; quae si neque sic correxerit, tunc dejiciatur de ordine praepositurae, et alia quae digna est, in loco ejus subrogetur. Quod si et post haec in congregatione quieta et obediens non fuerit, etiam de monasterio expellatur: aut in cella ob poenitentiam condignam retrudatur.
Haec igitur in primis vestro sancto coenobio conservanda est norma, ut quaecunque Deo inspirante converti voluerit, non ei liceat statim habitum religionis [Col. 0277D] assumere, nisi antea in multis experimentis fuerit voluntas illius approbata, sicut ait Apostolus: Probate spiritus, si ex Deo sunt (I Joan. IV) ; et alibi: Omnia probate; quod bonum est tenete (I Thess. V) . Ergo si perseveraverit pulsans, et illatas sibi injurias et difficultates visa fuerit patienter portare, et persistere petitioni suae, annuatur ei ingressus; et sit in cella ubi meditetur, et manducet, et dormiat. Et senior ei talis deputetur, quae ei regulam saepius legat, et curiose intendat et sollicita sit, si revera Deum quaerit, si prompta est ad opus Dei, ad obedientiam, ad opprobria sustinenda. Praedicentur ei omnia dura et aspera, per quae itur ad Deum; et si promiserit de stabilitate sua perseverantiam, tunc demum post anni circulum in coenobium ingrediatur, et obedientia [Col. 0278A] ac stabilitate promissa in congregatione societur. Et si potest fieri, aut nusquam, aut difficile in monasterio infantula parvula, nisi ab annis sex aut septem, quae jam et litteras discere, et obedientiae obtemperare possit, suscipiatur.
Quae autem viduae, aut maritis relictis, aut mutatis vestibus, ad monasterium veniunt, non e cipiantur, nisi antea de facultatiola sua cui voluerint chartas, aut donationes, aut venditiones faciant, ita ut nihil suae potestati, quod peculiariter aut ordinare aut possidere videantur, reservent, propter illud Domini praeceptum: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae [Col. 0278B] habes (Matth. XIX) ; et: Si quis non reliquerit omnia, et secutus me fuerit, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV) . Illae vero quae adhuc vivis parentibus substantiam suam in potestate habere non possunt, aut adhuc minoris aetatis sunt, chartas tunc facere compellantur, quando res parentum in potestate habere potuerint, aut ad legitimam aetatem pervenerint. Ideo hoc sanctis animabus vestris praecipimus, timentes exemplum Ananiae et Saphirae, qui cum totum se dixissent apostolis obtulisse, partem obtulerunt, partem sibi infideliter reservaverunt (Act. V) , quod, scilicet, nec decet, nec licet, nec expedit. Ancillam propriam nulli, nec abbatissae, liceat in suo servitio habere: sed si opus habuerit, abbatissa jubente, de junioribus in solatio suo accipiat.
Hoc praecipue vitium radicitus amputandum est de monasterio, ut nulla praesumat aliquid proprium habere, nec quidquam dare aut accipere, vel tenere, sine jussione matris, nullam omnino rem, neque tabulas, neque graphium, sed nihil omnino, quippe quibus nec corpora sua, nec voluntates licet habere in propria voluntate, omnia vero necessaria a matre monasterii sperare. Nec quidquam liceat habere, quod ipsa non dederit, aut permiserit. Omniaque omnibus sint communia, ut scriptum est: Et erant illis omnia communia (Act. IV) . Nec quaeque suum aliquid esse dicat, aut vindicare praesumat. [Col. 0278D] Quod si quae hoc nequissimo vitio deprehensa fuerit delectari, tribus suppositionibus poeniteat.
Nemo sane cujuslibet operis vel artificii pro suo libito quidquam sine jussione eligat faciendum, sed quod faciunt in commune faciant, tam sancto studio et tam fervente alacritate quasi sibi ipsis fecerint; et quod faciunt matri praesentent, et illa cui opus fuerit dispenset. Quae autem contumax exstiterit, hoc quod fecit privetur, et centum percussionibus poeniteat. Quae aliquid habebant in saeculo, quando ingrediuntur monasterium, humiliter illud offerant matri, communibus usibus profuturum. Quae autem non habuerunt, [Col. 0279A] non ea quaerant in monasterio, quae nec foris habere potuerunt.
Illae vero quae aliquid habere videbantur in saeculo, non fastidiant neque despiciant sorores suas, quae ad illam sanctam societatem ex paupertate venerunt; nec de suis divitiis superbiant, quod eas monasterio obtulerunt, quod eis in saeculo fruerentur. Quid prodest dispergere, et dando pauperibus pauperem fieri, si misera anima diabolica infletur superbia? Omnes ergo unanimiter et concorditer vivite, et honorate in vobis invicem Deum, cujus templum esse meruistis. Quae autem in hoc jactantiae crimine quod diximus inventa fuerit, suppositionem cum [Col. 0279B] silentio faciat.
Nulli liceat semotam eligere mansionem, nec habebit cubiculum, armariolum, aut aliquid hujusmodi, quod peculiarius cum clavi claudi possit, sed omnes, divisis lectulis, in una maneant domo. Quae vero aliter agere aut habere praesumpserit, suppositionem sustineat. Quae autem senes sunt, et infirmae, ita illis convenit obtemperare, et ordinare, ut non singulae singulas cellas habeant, sed in una recipiantur omnes, ubi et maneant, et studium habeant. Nunquam ibi, sicut et in reliqua congregatione, altiore voce loquantur, ut extra modum a foris audiantur: quod si fecerint, suppositionem silentii, [Col. 0279C] aut quinquaginta percussiones accipiant.
Illud ante omnia sancta mater, et venerabilis quaecunque fuerit praeposita, etiam cuicunque cura committenda est infirmarum, primiceriam etiam, vel formariam admoneo, et contestor, ut vigilantissime consideretis, et si sunt aliquae de sororibus quae pro eo quod aut diligentius nutritoe sunt, aut defectiones forsitan stomachi frequentius patiuntur, et sicut reliquae abstinere non possunt, aut certe cum grandi labore jejunant, si illae propter verecundiam petere non praesumunt, vos eis jubeatis a cellariis dari, et ipsis ut accipiant ordinetis. Et certissime confidant, quod quidquid dispensante aut jubente seniore, qualibet [Col. 0279D] hora perceperint, in illa repausatione Christum accipiant. Et sicut jam superius diximus, infirmarum cura ante omnia et super omnia adhibenda est, ut sicut revera Christo, ita eis serviatur, quia ipse dixit: Infirmus fui, et visitatis me; et: Quod fecistis uni de his minimis fratribus meis, mihi fecistis (Matth. XXV) . Sed ipsae infirmae sorores considerent in timore Dei sibi serviri, et non superfluitate sua contristent sorores suas servientes sibi: quae tamen patienter portandae sunt, quia de talibus copiosior merces acquiritur. Ergo cura maxima sit matri, ne aliqua negligentia patiantur. Quibus infirmis sit cella per se deputata; et quae eis obsequium impendat, timens Deum ac sollicita sit. Balnearum usus infirmis quoties expedit offeratur, sanis autem, et maxime [Col. 0280A] juvenibus, tardius concedatur. Carnes vero a nulla unquam in cibo manducentur: si forte aliqua in deperata infirmitate fuerit, jubente et providente abbatissa accipiat. Cum vero vires pristinas reparaverit, ad feliciorem redeat abstinentiae consuetudinem. Et si hoc necessitas infirmarum exegerit, et matri monasterii justum visum fuerit, cellariolum et coquinam suam infirmae in commune habeant.
Ad horam divini officii, mox ut auditum fuerit signum, relictis omnibus quaelibet fuerint in manibus, summa cum festinatione curratur; cum gravitate tamen, ut non scurrilitas inveniat fomitem. Nihil tamen operi Dei praeponatur. Quae vero nocturnis [Col. 0280B] vigiliis ad gloriam primi non occurrerit psalmi, non stet in ordine suo in choro, sed ultima omnium stet, aut in loco quem talibus negligentibus seorsum constituerit senior, ut videatur ab omnibus, usque dum, completo opere Dei, publica satisfactione poeniteat. Ea vero, quam superius diximus, horis diurnis observatio conservetur.
Quae signo tacto tardius ad opus Dei vel ad opera venerit, increpationi, ut dignum est, subjacebit: quae si secundo aut tertio admonita emendare noluerit, regulari subjaceat disciplinae. Similiter quae ad mensam ad primum capitulum orationis non [Col. 0280C] fuerit, et occupata in aliquo per jussionem non fuerit, non permittatur ad mensam communis participationis sedere: sed sequestrata a consortio omnium reficiatur sola, sublata ei portione sua de vino. Eadem vero patiatur, quae non fuerit praesens ad illum versum qui post cibum dicitur.
Nuntianda hora operis Dei die noctuque sit cura abbatissae; aut ipsa nuntiare debet, aut alicui sollicitae sorori injungat hanc curam, et omnia horis competentibus compleantur. Psalmos vel antiphonas post abbatissam ordine suo quibus jussum fuerit imponant; cantare autem et legere non praesumat, nisi [Col. 0280D] quae potest ipsum officium implere, ut aedificentur audientes: quod cum humilitate, et gravitate, et timore faciat, cui jusserit abbatissa.
Oratorium hoc sit quod dicitur, nec ibi quidquid aliud geratur aut condatur, excepto opere Dei. Omnes cum summo silentio exeant; et agatur reverentia Dei, ut soror quae forte sibi peculiariter vult orare non praepediatur alterius improbitate. Sed et si altera vult sibi forte secretius orare, simplicitur intret et oret, non in clamosa voce, sed in lacrymis et intentione cordis. Ergo quae simile opus non facit, non permittatur expleto opere Dei remanere, sicut dictum est, ne alia impedimentum patiatur.
Ubique credimus divinam esse praesentiam, et oculos Domini contemplantes bonos et malos; maxime tamen hoc sine aliqua dubitatione credimus, cum ad opus divinum assistimus. Ideo semper memores simus quod ait Propheta: Servite Domino in timore (Psal. II) ; et iterum: Psallite sapienter (Psal. XLVI) ; Et: In conspectu angelorum psallam tibi (Psal. CXXXVII) . Ergo consideremus qualiter oporteat in conspectu divinitatis et angelorum ejus esse, et sic stemus ad psallendum, ut mens nostra concordet voci nostrae. Dum in oratorio psallitur, fabulare omnino non liceat. Cum vero psalmis et hymnis vacatis Deo, id versetur in corde quod praefertur [Col. 0281B] in voce, et quae subriserit in cursu orationum, sex percussionibus; si in sonum eruperit risus, suppositionem.
Si cum hominibus potentibus volumus aliqua suggerere, non praesumimus nisi cum humilitate et reverentia, quanto magis Domino Deo universorum cum omni humilitate et puritatis devotione supplicandum est? Et non in multiloquio, sed in puritate cordis et compunctione lacrymarum nos exaudiri credamus. Et ideo brevis debet esse et pura oratio, nisi forte ex affectu inspirationis divinae gratiae protendatur. In conventu tamen omnino brevietur oratio; et facto signo a priore omnes pariter surgant.
Omni tempore omnique loco silentio studere debent ancillae Christi, maxime tamen nocturnis horis. Et ideo exeuntes a completoriis nulla sit licentia denuo loqui cuiquam aliquid, usque mane post secundam celebratam in conventu; quod in loco veniam petentes, ac singulae confessionem dantes pro cogitationibus carnalibus atque turpibus, vel nocturnis visionibus, demum pariter orantes dicant: Fiat, Domine, misericordia tua super nos, quemadmodum speravimus in te (Psal. XXXII) . Sic quoque vicissim dicant ad seniorem: Da commeatum, vestimentum mutare, et quod opus fuerit fieri.
A secunda hora usque ad tertiam, si aliqua necessitas ut operentur non fuerit, vacent lectioni; reliquo vero spatio diei faciant opera sua, et non se fabulis occupent, propter illud Apostoli: Cum silentio operantes (II Thess. III) ; et illud: In multiloquio non effugies peccatum (Prov. X) . Et ideo hoc vobis omnino loquendum est, quod ad aedificationem vel utilitatem animae pertinet; cum autem necessitas operis exegerit, tunc loquantur. Reliquis vero in unum operantibus una de senioribus legat: de reliquo meditatio verbi Dei de corde non cesset. Si autem, ut diximus, aliqua compellit necessitas, ut infra hunc terminum operari debeat, in arbitrio sit matris, qualiter absque murmure fiat. Omnia quaecunque [Col. 0282A] opera facitis, quando lectio non legitur, de divinis Scripturis semper aliquid ruminate. Nemo cum murmuratione aliquid faciat, ne simili murmuratorum judicio pereat, secundum illud Apostoli: Omnia facite sine murmurationibus (Philipp. II) . Humiles semper invicem sitis, non solum senioribus, sed et coaequalibus et junioribus, et Deus superbis resistat, ne inflatae per viam angustam transire non possint. Quidquid vobis a senioribus fuerit imperatum, sic accipite tanquam si de coelo sit ore Dei prolatum. Nihil reprehendas, nihil despicias, in nullo penitus non murmurare praesumas, quia in monasterio servire venisti, non imperare, obedire potius, quam jubere. Totum sanctum, totum justum, totum utile judica, quidquid aut tibi, aut aliis videris [Col. 0282B] imperari.
Scriptum est: Dividebatur singulis prout cuique opus erat (Act. IV) ; ubi non dicimus ut personarum, quod absit, acceptio sit, sed infirmarum consideratio, ut quae minus indiget, agat Deo gratias et non contristetur; quae vero plus indiget, humilietur pro infirmitate, non extollatur pro misericordia, et ita omnia membra erunt in pace. Ante omnia ne murmurationis malum pro qualicunque causa in aliquo qualicunque verbo vel significatione appareat; quod si deprehensa quae fuerit, districtiori disciplinae subdatur.
Quae pro qualibet culpa admonetur, castigatur, corripitur, arguenti respondere non praesumat; quod si fecerit, regulari subjaceat disciplinae. Quae aliquid ex his quae jubentur implere noluerit, a communione orationis, vel a mensa, secundum qualitatem culpae, sequestrabitur.
Inter caeteras regulae observantias hoc magis super omnia tam juniores quam etiam seniores monemus sorores, ut assidue et indesinenti studio tam de cogitatu, quam etiam de verbo inutili, vel opere, seu aliqua commotione animi, confessio omnibus diebus, omnibus horis, omnibusque momentis semper [Col. 0282D] donetur; et matri spirituali nihil occultetur, quia statutum est hoc a sanctis Patribus, ut detur confessio ante mensam, sive ante lectulorum introitum, aut quandocunque fuerit facile, quia confessio poenitentiae de morte liberat. Ergo nec ipsa parva a confessione sunt negligenda cogitata, quia scriptum est: Qui parva negligit, paulatim defluit (Eccli. XIX) .
Quae soror ad lectulum suum, quae ad manducandum, vel ad bibendum pertinent, praesumpserit occultare, publice coram omnibus arguatur, et tunc demum palam cunctis praesentibus objurgata suppositionem sustinere cogatur.
Si comederit vel biberit non petens benedictionem, et non respondens Amen, sex percussionibus; et quae non signaverit cochlear quo lambit, sex; et quae locuta fuerit comedens, non in necessitate alterius sororis, sex; vel pertuderit cultello mensam, sex; et si dixerit suum proprium aliquid, sex percussionibus emendet.
Quaecunque de sororibus cui sollicitudo coquinandi vel ministrandi commissa est, quantulum quid effuderit, oratione in ecclesia post expletum cursum, [Col. 0283B] ita ut sorores pro ea orent, emendare statuitur. Similiter poeniteat, quae humiliationem in synaxi, id est, in cursu oblita fuerit, haec est humiliatio in ecclesia post finem uniuscujusque psalmi. Simili modo quae perdiderit micas, oratione in ecclesia emendari cogatur. Ita tamen haec parva poenitentia judicetur, si parvum quid effuderit; quod si ex negligentia, vel oblivione, vel transgressione securitatis, tam in liquidis quam in aridis amplius solito perdiderit, longa venia in ecclesia, dum duodecim psalmos ad duodecimam canunt, prostrata nullum membrum movens poeniteat, et quae non custodierit ordinem ad sacrificium, sex percussionibus emendetur.
[Col. 0283C] Quae egrediens domum ad orationem poscendam non se humiliaverit, et post acceptam non se signaverit et crucem non adierit, duodecim percussionibus; et quae orationem ante opus aut post oblita fuerit, duodecim percussionibus; aut quae regrediens domum, orationem petens non se curvaverit intra domum, duodecim percussionibus emendetur; vel quae facit cursus non necessarios, duodecim percussionibus emendetur.
Fabulas otiosas proferens ad alteram, et statim semetipsam reprehendens, venia tantum sufficit; si autem non se reprehenderit, tractantes eas suppositione [Col. 0283D] silentii aut quinquaginta percussionibus poeniteant, excusationem proferens cum simplicitate, quando in aliquo discutitur, et non dicit, statim, veniam petens, Mea culpa, poenitet me; consilium contra consilium cum simplicitate promens, quinquaginta percussionibus poeniteat.
Reprehendens aliarum sororum opera aut detractans, proferens correctionem contra correctionem, hoc est, castigans castigantem se, tribus suppositionibus poeniteat. Quae soror abscondit aliquod crimen in sorore sua usque dum corrigatur de alio vitio, vel de ipso, et tunc prius profert illud adversum sororem [Col. 0284A] suam, tribus suppositionibus; vel quae detrahit alicui sorori, aut audit detrahentem non corrigens eam, tribus suppositionibus: et quae aliquid cum contradictione aut tristitia promit, simili modo tribus suppositionibus poeniteat. Quae aliquid reprehendens praepositae non vult indicare, usquedum matri seniori indicet, similiter poeniteat. Quae soror vituperat alicui sorori obsequium dandum, murmurat et dicit, Non faciam, nisi dicat senior aut secunda, similiter tribus suppositionibus. Quae consanguineam suam docet aliquam decentem artem, et aliud quodlibet a seniore fuerit impositum, dixerit, melius lectionem discat, tribus suppositionibus poeniteat.
[Col. 0284B] Quae ad praepositam suam audet dicere: Non tu judicabis causam meam, sed nostra senior, aut caeterae sorores, quadraginta diebus poeniteat, nisi ipsa humiliter dicat: Poenitet me quod dixi.
Quae non postulat veniam correcta, suppositione; quae visitaverit alias in cellis earum sine interrogatione, simili modo poeniteat; aut in coquinam post nonam ierit, suppositione; aut extra vallum, id est, extra septa monasterii sine interrogatione ierit, suppositione poeniteat.
Prohibetur ne pro dilectione aliqua ulla alterius teneat manum, sive steterit, sive ambulaverit, sive sederit. Quod si fecerit, duodecim percussionibus emendetur. Juvenculae, quibus imponitur terminus, ut non se appellent invicem, si transgressae fuerint, quadraginta percussionibus poeniteat.
Sedentes ad mensam taceant, et animo lectioni intendant. Cum autem lectio cessaverit, meditatio sancta de corde non cesset. Si vero aliquid opus fuerit, quae mensae praeest sollicitudinem gerat, et quod est necessarium nutu magis quam voce petat. Nec solae vobis fauces sumant cibum, sed et aures audian [Col. 0284D] Dei verbum. Nam quae loqui praesumpserit, vel viginti vel triginta percussiones accipiat. Poenitentias vero minutas juxta mensam si fecerit praeposita mensae imponat, amplius quam viginti quinque percussiones simul non dentur.
Poenitentes sorores, et indigentes poenitentia psalmorum, hoc est, quibus necesse est ut psalmos adhuc pro visione nocturna decantent, quia pro illusione diabolica, ac pro modo visionis viginti sex psalmos in ordine, aliae quindecim, aliae duodecim indigentes poenitentia psalmos decantare debent; quamvis ergo in nocte dominica, et tempore Quinquagesimae genuflectant. In commune autem omnes sorores [Col. 0285A] omnibus diebus et noctibus tempore orationum in fine omnium psalmorum genua ad orationem, si non infirmitas corporis offecerit, flectere aequo moderamine debent, sub silentio dicentes: Deus, in adjutorium meum intende; Domine, ad adjuvandum me festina. Quem versiculum postquam in oratione tacite decantaverint, aequaliter a flexu orationis surgant, exceptis diebus Dominicis, et a prima die sancti Paschae, usque ad Quinquagesimum diem, in quo moderate tempore psalmodiae humiliantes, genua non flectent. Et quando ad communionem altaris accedunt, ter se humilient.
[Col. 0285B] Juramentum, vel maledictum, velut venenum diaboli fugere et vitare contendat; quod si fecerit, duabus silentii suppositionibus, et centum percussionibus poeniteat.
Licet omni tempore vita monachae Quadragesimae debet observationem habere, tamen quia paucorum est ista virtus, ideo suademus istis diebus Quadragesimae omni puritate vitam suam custodire; omnes pariter sordes et negligentias aliorum temporum his diebus sanctis diluere. Quod tunc digne fit, si ab omnibus vitiis temperamus, orationi cum fletibus, lectioni et compunctioni cordis, aut abstinentiae, operam damus. Ergo his diebus augeamus nobis [Col. 0285C] aliquid solito penso servitutis nostrae orationes peculiares, ciborum et potus abstinentiam, ut unaquaeque super mensuram sibi indictam aliquid propria voluntate cum gaudio sancti Spiritus offerat Deo, id est, subtrahat corpori suo de cibo, de potu, de somno, de loquacitate, de scurrilitate; et cum spirituali desiderio gaudium sanctum Paschae exspectet. Hoc ipsum tamen quod unaquaeque offert, abbatissae suae suggerat, et cura ejus faciat oratione et voluntate. Quidquid sine matris spiritualis permissione fit, praesumptioni deputabitur et vanae gloriae, non mercedi.
Primus humilitatis gradus est, obedientia sine mora. Haec convenit his quae nihil sibi a Christo [Col. 0285D] charius aliquid existimantes, propter servitium sanctum quod professae sunt, seu propter metum gehennae, vel gloriam vitae aeternae, mox ut aliquid imperatum a majore fuerit, ac si divinitus imperetur, moram pati nesciunt in faciendo, de quibus Dominus dicit: Obauditu auris obedivit mihi (Psal. XVII) . Et idem dicit doctoribus: Qui vos audit, me audit (Matth. X) . Ergo tales relinquentes statim quae sua sunt, et voluntatem propriam deserentes, mox ex occupatis manibus, et quod agebant imperfectum relinquentes, vicino obedientes pede, jubentis vocem factis sequuntur, vel uno momento praedictae senioris jussione etiam contraria sustinere debere. Dicit ex persona sufferentium: Propter te mortificamur tota die, aestimatae sumus ut oves occisionis (Psal. XLIII) : [Col. 0286A] et securae de spe retributionis divinae, subsequuntur gaudentes et dicentes: Sed haec omnia superamus propter eum qui dilexit nos (Rom. VIII) , et eadem alio loco Scriptura dicit: Probasti nos, Deus, igne nos examinasti, sicut examinatur argentum; et induxisti nos in laqueum, posuisti tribulationes in dorso nostro (Psal. LXV) . Et ut ostendat sub priore debere nos esse, subsequitur dicens: Imposuisti homines super capita nostra. Ideo angustam viam arripiunt, unde Dominus dicit: Angusta via est, quae ducit ad vitam (Matth. VII) . Ut non suo arbitrio viventes, vel desideriis suis et voluptatibus obedientes, sed ambulantes alieno judicio et imperio, in coenobio degentes, seniorem sibi praeesse desiderant. Sine dubio hae tales illam Domini imitantur sententiam, quae dicit: [Col. 0286B] Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me (Joan. V) . Sed haec ipsa obedientia tunc acceptabilis erit Deo, et dulcis hominibus, si quod jubetur non trepide, non tarde, aut cum murmuratione, vel cum responsione nolentis efficiatur, quia obedientia quae majoribus praebetur, Deo exhibetur; ipse enim dixit: Qui vos audit, me audit (Matth. X) . Nam si talis non fuerit obedientia, non erit acceptabilis Deo, qui ait: Et qui non accipit crucem suam, et sequitur me, non est me dignus (Luc. XIV) . Et ideo dicit de digno discipulo: Ut ubi ego sum, ibi et minister meus mecum erit (Joan. XII) .
Secundus humilitatis gradus est, propriam quaeque [Col. 0286C] non amare voluntatem, et desideria sua non debet implere; sed vocem illam Domini factis imitetur, dicentis: Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui me misit (Joan. VI) ; item dicit Scriptura: Voluntas habet poenam, et necessitas parit coronam.
Tertius humilitatis gradus est, ut quaeque pro Dei amore omni obedientia se subdat majori; imitans Dominum, de quo dicit Apostolus: Factus obediens usque ad mortem (Philipp. II) .
Quartus humilitatis gradus est, si in ipsa obedientia duris et contrariis rebus, vel etiam quibuslibet irrogatis injuriis, tacita conscientia poenitentiam [Col. 0286D] amplectatur, ut sustinens non lassescat, vel discedat, dicente sancta Scriptura: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) ; et item: Confortetur cor tuum, et sustine Dominum (Psal. XXVI) .
Quintus humilitatis gradus est, si omnes cogitationes malas cordi suo advenientes, vel mala a se absconse commissa per humilem confessionem seniori suae non celaverit; hortans nos de hac re Scriptura dicit: Revela Domino vitam tuam, et spera in eum (Psal. XXXVI) . Et iterum dicit: Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus (Psal. CV) . Et item Propheta: Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitias meas non abs condi. Dixi, Pronuntiabo adversus me injustitias meas [Col. 0287A] Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) .
Sextus humilitatis gradus est, si omni utilitate vel extremitate contenta sit monacha, et ad omnia quae sibi injunguntur, velut operariam malam se judicet et indignam, dicens sibi cum Propheta: Ad nihilum redacta sum, et nescivi; ut jumentum facta sum apud te, et ego semper tecum (Psal. XCII.)
Septimus humilitatis gradus est, si omnibus se inferiorem et viliorem, non solum sua lingua pronuntiet, sed et intimo cordis credat affectu humilians se, et dicat cum Propheta: Ego autem sum vermis, et non homo, opprobrium hominum, et abjectio plebis [Col. 0287B] (Psal. XXI) . Exaltata sum, et humiliata, et confusa (Psal. LXXXVII) ; et item: Bonum mihi quia humiliasti, me, ut discam mandata tua (Psal. CXVIII) .
Octavus humilitatis gradus est, si nihil agat monacha, nisi quod communis monasterii regula vel majorum cohortantur exempla.
Nonus humilitatis gradus est, ut linguam ad loquendum prohibeat monacha, et taciturnitatem habens usque ad interrogationem non loquatur, dicente Scriptura quia in multiloquio non effugietur peccatum (Prov. X) ; et quia vir linguosus non dirigetur super terram (Psal. CXXXIX) .
[Col. 0287C] Decimus humilitatis gradus est, si non sit facilis ac prompta in risu, quia scriptum est: Stultus in risu exaltat vocem suam (Eccli. XXI) .
Undecimus humilitatis gradus est, si cum loquitur monacha, leniter et sine risu, humiliter et cum gravitate, vel pauca verba et rationabilia loquatur, et non sit clamosa in voce, sicut scriptum est: Sapiens verbis innotescit paucis.
Duodecimus humilitatis gradus est, si non solum corde, sed etiam corpore monacha humilitatem videntibus se semper indicet, id est, in opere, in oratorio, in monasterio, in horto, in via, vel ubicunque sedens, ambulans, vel stans inclinato sit semper capite, [Col. 0287D] defixis in terra aspectibus, ream se omni hora de peccatis suis existimans, jam se tremendo judicio Dei repraesentari existimet, dicens sibi in corde semper illud, quod Publicanus ille evangelicus fixis in terram oculis dixit: Domine, non sum dignus ego peccator levare oculos meos ad coelum (Luc. XVIII) . Et item cum Propheta: Incurvatus et humiliatus sum usquequaque (Psal. CXVIII) . Ergo his omnibus humilitatis gradibus ascensis monacha ad charitatem Dei perveniat illam, quae perfecta foras mittat timorem (I Joan. IV) ; per quam universa quae prius non sine formidine observabat absque ullo labore velut naturaliter ex consuetudine incipiet custodire; non jam timore gehennae, sed amore Christi, et consuetudine ipsa bona, et dilectione virtutum, quam [Col. 0288A] Dominus jam in operarium suum mundum a vitiis et peccatis Spiritu sancto dignatus est demonstrare.
Silentii regula diligenter custodienda decernitur, quia scriptum est: Cultus autem justitiae silentium et pax (Isai. XXXII) ; et ideo ne reatus de verbositate conquiratur, exceptis utilitatibus ac necessariis, opus est ut taceatur. Quia, juxta Scripturam, in multiloquio non deerit peccatum (Prov. X) ; et alibi ait: Posui ori meo custodiam; obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis (Psal. XXXVIII) . Hic ostendit Propheta, si a bonis eloquiis interdum propter taciturnitatem debet tacere, quanto magis a malis verbis propter poenam debet cessare? Tacendum igitur est, et cum [Col. 0288B] cautela et ratione loquendum, ne aut detractiones, aut tumidae contradictiones in loquacitatem vitiosam ac superfluam prorumpant. Ergo quamvis de bonis et sanctis aedificationum eloquiis, perfectis Christi sororibus propter taciturnitatis gravitatem rara loquendi concedatur licentia. Quia, ut superius diximus, in multiloquio non effugies peccatum (Prov. X) ; et alibi: Mors et vita in manibus linguae (Psal. XIV) . Et si altiori voce praesumpserit, duabus silentii suppositionibus, aut quinquaginta percussionibus poeniteat; et si iterare praesumpserit, centum. Scurrilitates vero, vel verba otiosa et risum moventia, aeterna clausura in omnibus locis damnamus, et ad tale eloquium famulae Christi aperire os non permittimus.
Nulla in vobis concupiscentia oculorum cujuscunque viri diabolo instigante consurgat. Ne dicatis vos animos habere pudicos, si oculos impudicos habeatis, quia impudicus oculus impudici cordis est nuntius. Nec putare debet, qui in virum non simpliciter convertit aspectum, ab aliis se non videri cum haec facit. Videtur omnino a quibus videri se non arbitratur. Sed etsi lateat, aut a nemi e hominum videatur, quid faciet de illo superinspectore, cui latere omnino non potest? Timeat ergo displicere Deo, cogitet ne male placeat viro. Quando ergo simul statis, si aut provisor monasterii, aut aliquis cum eo virorum supervenerit, invicem vestram pudicitiam custodite. Deus enim, qui habitat in vobis, [Col. 0288D] etiam isto vos modo custodit. Non sit notabilis habitus vester, nec affectetis vestibus placere, sed moribus, quod vestrum decet propositum.
Si quam vero liberius quam decet agere videritis, matri in notitiam ponite. Nec vos judicetis esse malevolas, quando hoc sancto animo indicatis; magis enim innocentes non estis, et peccati ipsius participes vos facitis, si sororem vestram, quam castigando corrigere potuistis, tacendo perire permittatis. Si enim vulnus haberet in corpore, aut esset a serpente percussa, et vellet hoc occultare, dum timet secari, nonne hoc crudeliter taceretur, et misericorditer proderetur? Quanto magis ergo consilia diaboli et [Col. 0289A] insidias illius manifestare debuistis, ne in deterius vulnus peccati augeatur in corde, et concupiscentiae malum diutius nutriatur in pectore? Et hoc facite cum dilectione sororum et odio vitiorum
Et quamvis non solum cogitari, sed omnino nec credi debeat, quod sanctae virgines duris sermonibus per convicia mordeant se, tamen si forte, ut se habet humana fragilitas, in tantum nefas aliquae de sororibus ausae fuerint, diabolo instigante, prorumpere, ut aut furtum faciant, aut in se invicem manus mittant, justum est ut legitimam disciplinam accipiant, a quibus regulae instituta violantur. Necesse [Col. 0289B] est enim, ut in eis impleatur illud, quod de indisciplinatis filiis per Salomonem praedixit Spiritus sanctus: Qui diligit filium suum, assiduat illi flagellum (Eccli. XXX) . Et iterum: Tu virga eum coedis, animam illius de inferno liberabis (Prov. XXIII) . Disciplinam tamen ipsam in praesentia congregationis accipiant, pro illo Apostoli: Peccantes coram omnibus corripe (I Tim. V) . Lites nullas habeatis, secundum illud Apostoli: Servum Domini non oportet litigare (II Tim. II) . Si servum Domini litigare non convenit, quanto magis ancillam Dei non expedit? cujus quo verecundior est sexus, tanto animus debet esse modestior. Aut si fuerint, quam celerius finiantur, ne ira crescat in odium, et festuca convertatur in trabem, et efficiatur anima homicida. Sic [Col. 0289C] enim legitis: Qui odit fratrem suum, homicida est (I Joan. III) . Et: levantes sanctas manus sine ira et disceptatione (I Tim. II) . Quaecunque convicio, vel maledicto, vel etiam crimine objecto laeserit sororem suam, meminerit culpam satisfactione purgare. Quod vitium si iterare praesumpserit, districtione severissima feriatur, usquequo per satisfactionem recipi mereatur. Juniores praecipue senioribus deferant. Si autem, ut fieri solet, stimulante diabolo, invicem se laeserint, invicem sibi veniam petere, et debita relaxare debebunt, propter orationes, quas utique quantum crebriores, tantum puriores habere debent. Quod si illa cui veniam petierit indulgere sorori suae noluerit, a communione separetur, et timeat illud: Quod si non dimiserit, non dimittetur [Col. 0289D] ei (Matth. VI) . Quae autem nunquam vult petere veniam, aut ex animo non petit; aut cui petitur, si non admittat, sine causa in monasterio esse videtur. Attamen usquequo satisfaciat poenitendo, et sorori suae relaxet, nunquam in congregatione societur. Proinde vobis a verbis durioribus parcite: quae si emissa fuerint, non pigeat ex ipso ore proferre medicamentum, unde facta sunt vulnera. Quando autem vos, quae praepositae estis, necessitas disciplinae pro malis moribus coercendis dicere verba dura compellit, si etiam in ipsis modum vos excessisse fortasse sentitis, non a vobis exigitur ut veniam postuletis, ne apud eas quas oportet esse subjectas, dum nimium servatur humilitas, regendi frangatur auctoritas. Sed tamen petenda venia est ab [Col. 0290A] omnium Deo, qui novit etiam, quam plus juste corripitis, quanta benevolentia diligatis.
Nullatenus liceat sorori a parentibus suis, neque a quoquam hominum, nec sibi invicem litteras, eulogias, vel quaelibet munuscula, accipere aut dare sine praecepto abbatissae. Quod si etiam a parentibus suis ei quidquam directum fuerit, non praesumat suscipere illud nisi prius indicatum fuerit matri; quod si jusserit suscipi, in ipsius sit potestate, aut ei, si necesse est, aut cui illud jubeat dare. Qua cunque autem, quod Deus non patiatur, in tantum progressa fuerit malum, ut occulte litteras ab aliquo, aut quaelibet mandata [Col. 0290B] aut munuscula accipiat, si hoc ultro confessa fuerit, indulgentiam mereatur, et oretur pro ea. Si autem celans proditur, vel convincitur, secundum instituta monasterii regulae gravius emendetur. Simili etiam districtioni subjaceat, si vel ipsa cuicunque litteras, aut munuscula transmittere sacrilego ausu praesumpserit. Pro affectu tamen parentum aut cujusque notitia, si aliquas transmittere voluerit litteras aut eulogias panis, matri suggerat, et si ipsa permiserit, per posticiarias det, et ipsae de nomine illius transmittant cui voluerit ipsa; sine praeposita, aut posticiaria, per se nulla praesumat nec dare, nec accipere a quoquam; quod si praesumpserit, tribus suppositionibus poeniteat.
Nulla cujuslibet filiam in baptismo neque divitis neque pauperis praesumat excipere. Neque ad enutriendum, neque ad docendum, nobilium vel pauperum filiae recipiantur, nisi quae in monasterio sub habitu religionis, sicut et reliquae, perseverent.
Ante omnia propter custodiendam famam vestram nullus virorum in secretam partem monasterii, aut in oratorium introeat, excepto episcopo, provisore, et presbytero, et diacono, et uno vel duobus lectoribus, quos et aetas et vita commendat, qui aliquoties missas facere debeant. Cum vero aut tecta retractanda [Col. 0290D] sunt, aut ostia, aut fenestrae sunt componendae, aut aliquid hujusmodi reparandum, artifices tantum et servi ad operandum, si aliqua necessitas exstiterit, cum provisore introeant; sed nec ipsi sine scientia aut permissu matris. Ipse vero provisor in interiorem partem monasterii, nisi pro his utilitatibus quas superius diximus, nunquam introeat; et aut nunquam, aut difficile, sine abbatissa, aut alio honestissimo teste, ut sanctae secretum suum, sicut decet et expedit, habeant.
Matronae etiam, seu puellae saeculares, sive vir nobiles atque ignobiles, in saeculari habitu constituti [Col. 0291A] qui vel ob visitationes parentum, vel orandi seu invisendi gratia, ad monasterium veniunt, intus aliter introire non permittantur, nisi hi qui religiosi et Deum timentes esse videntur, et quos mater monasterii ob vitae meritum dignos judicaverit. Cumque partes quas ipsa voluerit circumferint, protinus aut in salutatorium, aut ad portam redeant; ubi deinceps, si abbatissae visum fuerit, illa, si voluerit, praesente vel reliquis, eulogias accipiant, aut reliquum quod offerre decreverint. Hae vero quae ministrant et omnes non alibi nisi in refectorio, ubi decretum est, aliquid accipere praesumant.
[Col. 0291B] Observandum est etiam ne abbatissa ad salutandum in salutatorium sine digno honore suo, hoc est, sine duabus aut tribus sororibus senioribus procedat. Similiter et reliquae sorores ad salutandum parentes vel quoslibet religiosos, sine duabus aut tribus testibus, quas abbatissa jusserit, non procedant. Nec sola cum solo loqui vel momento temporis permittatur, nec vestimenta eorum ad lavandum, vel tingendum, aut custodiendum, vel ad consuendum, accipiant. Si quae tamen de alia civitate ad requirendam filiam suam, aut ad monasterium visitandum, venerit, si religiosa est, et abbati sae visum fuerit, debet ad convivium vocari, reliquae vero penitus nunquam. Quia sanctae virgines et devotae magis Christo vacantes pro universo populo orare [Col. 0291C] debent, quam corporalia convivia praeparare. Si quis vero germanam aut filiam suam, vel quamlibet parentem aut sibi cognatam videre voluerit, praesente praeposita, vel qualibet seniore, ei colloquium non negetur. Episcopi, abbates, vel reliqui religiosi, quos magna vita commendat, si petierint, debent causa orationis introire. Observandum est etiam ut janua monasterii opportunis horis salutantibus pateat.
Convivium etiam his personis, hoc est, episcopis, abbatibus, monachis, clericis, saecularibus viris, mulieribus in habitu saecularium, nec abbatissae parentibus, [Col. 0291D] nec alicujus sanctimonialis, nunquam nec in monasterio, nec extra monasterium, praeparetis. Nec episcopo hujus civitatis, nec provisori quidem ipsius monasterii convivium faciatis, neque abbatissa, aut quaelibet ulla ex sororibus convivium episcopi aut parentis, vel cujuslibet personae, nullo unquam tempore interius, sive exterius, monasterii adire praesumat. Sed si aliquis tam de parentibus propinquis, vel quicunque eis voluerit impendere aliquid, quantum decreverit per portarias in monasterium transmittat, et ipsae per se secundum sanctam consuetudinem sibi, ut expedit, praeparent.
Abbatissa, nisi inaequalitate aliqua aut infirmitate, [Col. 0292A] vel occupatione compellente, extra congregationem suam penitus non reficiat.
Ad portam monasterii ponatur soror senex et sapiens, quae sciat accipere responsum aut reddere, cujus maturitas eam non sinat vagari. Quae portaria cellam debet habere juxta portam, aut duas aut tres juniores in suo solatio, ut venientes semper praesentem inveniant, a qua responsum accipiant. Pro qua re omnes quae posticium observaverint contestor coram Deo et angelis ejus, ut nihil de monasterio permittant dari, vel a foris in monasterium intus acquiescant excipi, extra conscientiam vel consilium [Col. 0292B] abbatissae. Tamen, ut assolet, abbatissa cum a salutatoribus occupata fuerit, posticiariae praepositae ostendant quodcunque exhibitum fuerit. Quam rem si implere neglexerint, et illae posticiariae, et illae quae excipiunt, propter transgressionem sanctae regulae districtionem monasterii gravissimam sustinebunt.
Cellaria monasterii eligatur de congregatione sapiens, maturis moribus, sobria, non multum edax, non elata, non injuriosa, non tarda, non prodiga, sed timens Deum: quae omni congregationi sit ut mater; curam gerat de omnibus, sine jussione abbatissae [Col. 0292C] nihil faciat; quae jubentur custodiat, sorores non contristet. Si qua soror forte aliqua irrationabilia postulat, non spernendo eam contristet, sed rationabiliter cum humilitate male petenti deneget. Animam suam custodiat, memor semper illius Apostolici: Quia qui bene ministrat, gradum sibi bonum acquirit (I Tim. III) . Infirmarum, infantium cum omni sollicitudine curam gerat, sciens sine dubio quia pro his omnibus in die judicii rationem redditura est. Omnia vasa monasterii, cunctamque substantiam, ac si altaris vasa sacrata conspiciat. Nihil ducat negligendum: neque avaritiae studeat, neque prodiga sit, vel exstirpatrix substantiae monasterii; sed omnia mensurate faciat, et secundum jussionem abbatissae. Humilitatem ante omnia habeat; [Col. 0292D] et cui substantia non est quod tribuatur, sermo responsionis porrigatur bonus, uti scriptum est: Sermo bonus super datum optimum. Omnia quae ei injunxerit abbatissa, ipsa habeat sub cura sua; a quibus eam prohibuerit, non praesumat. Sororibus constitutam annonam sine aliquo typho aut mora offerat, ut non scandalizentur, memor divini eloquii quid mereatur qui scandalizaverit unum de pusillis (Matth. VIII) Si congregatio major fuerit, solatia ei dentur, a quibus adjuta et ipsa aequo animo impleat officium sibi commissum. Horis competentibus et dentur quae danda sunt, et petantur quae petenda sunt, ut nemo conturbetur neque contristetur in domo Dei.
Substantiae monasterii in ferramentis vel vestibus, seu quibuslibet rebus, provideat abbatissa sorores de quarum vitae moribus secura sit, et eis singula, ut utile judicaverit, consignet custodienda atque recolligenda. Ex quibus abbatissa brevem teneat; et dum sibi in ipsa assignata sorores vicibus succedunt, sciat quid dat, aut quid recipit. Quae cellario, sive canavae, sive vestibus, vel codicibus, aut posticio, vel lanipendio praeponuntur, super Evangelio claves accipiant et sine murmuratione serviant reliquis. Si quae vero vestimenta, calceamenta, ustensitia, negligenter expendenda vel custodienda putaverit, tanquam interversor rerum monasterii severius corrigatur. Indumenta [Col. 0293B] vero cum ipsa nova accipiunt, si vetera necessaria non habuerint, abbatissae refundant, pauperibus aut incipientibus junioribus dispensanda.
Moneo specialius, ut vestimenta lucida, vel cum purpura, vel bebrina nunquam in usu habeatis, nisi tantum laia et lactina. Plumaria ornamenta et omne polyritum nunquam in monasterio fiant; nec ulla tinctura, nisi nigra tantum, si necessitas fuerit, propter illud Apostoli: Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat cui se probavit (II Tim. II) . Lectualia vero ipsa simplicia sint. Nam satis indecorum est, si in lecto religiosae stragula saecularia, [Col. 0293C] aut tapetia picta resplendeant. Argentum in usu vestro non habeatis, absque ministerio oratorii.
Capita nunquam altiora ligentur, nisi quomodo in hoc loco mensuram de incausto fecimus.
Singulae per singula lecta dormiant, lectisternia pro modo conversationis secundum dispensationem matris accipiant. Si potest fieri, omnes in uno loco dormiant; si autem multitudo non sinit, denae aut vicenae cum senioribus, quae super eas sollicitae sint, pausent, Luminaria jugiter in eadem cella ardeant usque mane. Vestitae dormiant et cinctae cingellis, [Col. 0293D] ut praeparatae sint ad opus divinum semper, et facto signo absque mora surgentes festinent invicem se praevenire ad opus Dei, cum omni tamen gravitate et modestia. Adolescentes sorores juxta se non habeant lectos, sed permistae cum senioribus. Surgentes vero ad opus Dei invicem se moderate cohortentur, propter somnolentarum excusationes.
Ordines suos in monasterio ita conservent, ut conversionis tempus, ut vitae meritum discernit; atque senior non conturbet gregem sibi commissum,neque libera utens potestate injuste disponat aliquid, sed cogitet semper quia de omnibus judiciis et operibus suis redditura est Deo rationem. Ergo secundum ordines, [Col. 0294A] quos constituerit, vel habuerit, ipsae sorores sic accedant ad pacem, ad unionem, ad psalmum componendum, in choro standum; et in omnibus omnino locis aetas non discernatur in ordine, nec praejudicet, quia Samuel et Daniel pueri presbyteros judicaverunt. Ergo extra has, quas, ut diximus, altiori consilio mater praetulerit, vel degradaverit certis ex causis, reliquae omnes ut convertuntur ita sint ut, verbi gratia, quae secunda hora diei venerit in monasterium, juniorem se noverit esse illa quae prima hora venerit diei, cujusque aetatis aut dignitatis sit. Juvenculae per omnia ab omnibus disciplina teneantur. Juniores igitur priores suas diligant. In ipsa appellatione nominatim nulli liceat aliam puro nomine appellare, sed priores juniores suas sorores [Col. 0294B] nominent, juniores priores suas nonnas vocent, quod intelligitur materna reverentia. Ubicunque autem sibi obviant sorores, junior a priore benedictionem petat, transeunte majore minor surgat, et det ei locum sedendi, nec praesumat junior consedere, nisi ei praecipiat senior, ut fiat quod scriptum est: Honore invicem praevenientes (Rom. XII) .
Sorores sibi invicem serviant. In omni ministerio corporali, tam in coquina, vel quidquid quotidianus exegerit usus, vicibus sibi, excepta matre, seu praeposita, succedere debent. Nulla excusetur a coquinae officio, nisi aut aegritudine, aut in causa gravis utilitatis aliqua occupata fuerit, quia exinde major merces [Col. 0294C] conquiritur. Imbecillibus autem procurentur solatia, ut non cum tristitia hoc faciant, sed habeant omnes solatia, secundum modum congregationis, aut positionem loci. Egressura de coquina vasa ministerii munda et sana cellariae consignet, quae cellaria iterum intranti consignet, ut sciat quod dat, aut quod recipit. Septimanariae autem ante unam horam refectionis accipiant singulos biberes et panem, ut hora refectionis sine murmuratione et gravi labore serviant sororibus suis. In diebus autem solemnibus usque ad missas sustineant.
Si sorori aliqua forte gravia aut impossibilia injunguntur, suscipiat quidem jubentis imperium cum [Col. 0294D] omni mansuetudine et obedientia. Et si omnino virium suarum mensuram viderit pondus oneris excedere, impossibilitatis causas ei quae sibi praeest patienter et opportune suggerat, non superbiendo, aut resistendo, vel contradicendo. Quod si post suggestionem suam in sua sententia prioris imperium perduraverit, sciat junior ista sibi expedire, et ex charitate confidens de adjutorio Dei obediat.
Secundum modum culpae, et excommunicationis vel disciplinae debet extendi mensura. Qui culparum modus in abbatissae pendeat judicio. Si qua tamen soror in levioribus culpis inveniatur, a mensae participatione privetur. Privatae autem a mensae consortio [Col. 0295A] ista erit ratio, ut in oratorio psalmum aut antiphonam non imponat, neque lectionem recitet, usque ad satisfactionem: refectionem autem sibi post sororum refectionem sola accipiat, ut si, verbi gratia, sorores reficiunt sexta hora, illa nona; si vero sorores nona, illa vespera, usque dum satisfactione congrua veniam consequatur.
Si qua autem soror gravioris culpae noxa tenetur, suspendatur a mensa simul et ab oratorio; ut nulla ei soror in ullo conjungatur consortio, neque in colloquio; sola sit ad opus sibi injunctum persistens in poenitentiae luctu, sciens illam terribilem Apostoli sententiam dicentis: Traditum hujusmodi hominem [Col. 0295B] Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in diem Domini (I Cor. V) . Cibi autem perceptionem sola percipiat, mensura vel hora qua praedixerit abbatissa ei competere; neque a quaquam benedicatur transeunte, nec cibus qui ei datur
Si qua soror praesumpserit sine jussione abbatissae sorori excommunicatae quolibet modo se jungere, aut loqui cum ea, vel mandatum ei dirigere, similem sortiatur excommunicationis vindictam.
Omnem sollicitudinem et curam gerat mater circa [Col. 0295C] delinquentes sorores, quia non est opus sanis medicus, sed male habentibus (Matth. IX) ; et ideo uti debet omni modo ut sapiens medicus, immittere quasi occultas consolatrices, id est, seniores et sapientiores sorores, quae quasi secrete consolentur sororem fluctuantem, et provocent illam ad humilitatem et satisfactionem, et consolentur eam, ne abundantiore tristitia absorbeatur, sed, sicut ait Apostolus, consummetur in ea charitas (II Cor. II) , et oretur pro ea ab omnibus.
Si qua soror pro qualibet culpa frequenter correpta, si etiam excommunicata non emendaverit, acrior ei accedat correctio, id est, ut verberum in [Col. 0295D] eam vindicta procedat. Quae si nec ita correxerit, aut forte, quod absit, in superbiam elata etiam defendere voluerit opera sua, tunc mater faciens ut sapiens medicus, si exhibuit fomenta, si unguenta adhortationum, si medicamenta Scripturarum divinarum, si ad ultimum ultionem excommunicationis, vel plagas virgarum, etiamsi viderit nihil suam praevalere industriam, adhibeat etiam quod majus est, suam et omnium sororum orationem pro ea, ut Dominus, qui omnia potens est, operetur salutem circa infirmam sororem. Quae si nec isto modo sanata fuerit, tunc jam utatur ferro abscissionis, ut ait Apostolus: Auferte malum ex vobis ipsis (I Cor. V) . Et iterum: Infidelis si discedit, discedat (Ibid., VII) , ut ne una oris morbida totum gregem contaminet. Aut tandiu [Col. 0296A] in cella retrudatur, quousque bona voluntas illius cognoscatur.
Caveatur omnino, ne qualibet occasione praesumat altera aliam defendere sororem in monasterio, aut quasi tueri, etiam si qualibet consanguinitatis propinquitate jungatur; nec quolibet modo id a sororibus praesumatur, quia exinde gravissima occasio scandalorum oriri potest. Quod si qua haec transgressa fuerit, tribus suppositionibus poeniteat.
De synaxi, id est, de cursu psalmorum et orationum modo canonico juxta normam regulae nostrae, [Col. 0296B] quaedam in breve sunt distinguenda. Ab octavo Kalendis Octobris crescit cursus usque ad summum ejus viginti quinque choris: quas tota hieme, quae a Kalendis Novembris incipit, et finit in Kalendis Februarii, cantandas in nocturnis vigiliis per noctem Sabbati et Dominicae Patres nostri sanxerunt. Duodecim vero chorae in hieme omni nocte cantandae sunt, usque ad octavo Kalendas Aprilis, et post hiemem quindecim chorae in sacris martyrum vigiliis. Et sicut crescit, ita etiam decrescit quinque choris: quae in primo Sabbato quinque chorae augendae sunt, ut sint viginti, per alium autem Sabbatum una chora augenda est usque ad Kalendas Novembris, usque totus cursus compleatur, id est, viginti quoque chorae psalmorum, [Col. 0296C] qui per tres menses hiemis, numerus complendus est in duabus supradictis noctibus, et post hos decrescit per Sabbatum. Primo Sabbato quinque chorae, et singula per alterna Sabbata, quia longius spatium est ad finem hiemis, usque ad aequinoctium veris, in cursu decrescendo, quam crescendo, ideo per alterna Sabbata singulae decidant chorae, usque octavo Kalendas Aprilis. Duodecim namque chorae tempore aestatis in sanctarum noctium cursu, id est, Sabbati et Dominicae, cantandae sunt. Octo vero semper reliquis noctibus de aequinoctio veris in aequinoctium cantandae sunt, id est, per sex menses. De aequinoctio veris in aequinoctium autumni, viginti quatuor psalmi canendi sunt. In omni loco et opere silentii regula magnopere custodire censetur, ut omni, [Col. 0296D] quantum valuerit humana fragilitas, quae ad vitia praecipitare solet cursu oris, mundemur vitio, aedificationemque potius proximorum, sive proximarum, pro quibus salvator noster Jesus Christus sanctum effudit sanguinem, quam dilacerationem absentium in pectore conceptam, et quam otiosa passim verba ore promamus, de quibus justo sumus retributori rationem reddituri.
A sancto Pascha usque ad Pentecosten ad sextam reficiant sorores, et ad seram coenent. A Pentecoste autem tota aestate, si labores manuum graves non fuerint, aut nimius fervor aestatis non perturbat, quarta et sexta feria jejunent, usque ad horam nonam; reliquis [Col. 0297A] diebus ad sextam prandeant, qua mensura prandii in abbatissae sit providentia et arbitrio, et sic omnia temperet atque disponat, qualiter animae salventur, et quod faciunt sorores, absque ulla murmuratione faciant. A Kalendis autem Februarii usque ad Kalend. Novemb. secunda, quarta, sexta jejunandum est. A Kalendis autem Novembris usque ad Natalem Domini, exceptis festivitatibus, omnibus diebus jejunare oportet. A sancta vero Epiphania usque ad caput Quadragesimae, quarta et sexta feria jejunandum est. A Quadragesima vero usque in sanctum Pascha ad vesperum reficiant. Ipsa autem vespera sic agatur, ut lumine lucernae non indigeant reficientes, sed luce adhuc diei omnia consummentur.
Quoties sancta abbatissa ad Deum migraverit, nulla ex vobis carnali affectu, aut pro natalibus, aut pro facultatibus, aut pro parentela aliquam minus efficacem fieri velit; sed omnes, inspirante Deo, unanimiter sacram ac spiritualem eligite, quae et regulam monasterii possit efficaciter custodire, et supervenientibus responsum cum aedificatione et compunctione, et [Col. 0298A] cum sancto affectu sapienter valeat reddere. Ut omnes homines, qui vos cum grandi fiducia pro sua aedificatione expetunt, Deum uberius benedicant, et de vestra electione, et de illius quam elegistis conversatione spiritualiter gratulentur. Illud etiam, quod non credo, nec Deus pro sua misericordia fieri patiatur, si quocunque tempore qualibet abbatissa de hujus regulae institutione aliquid immutare aut relaxare tentaverit, vel pro parentela, vel pro qualibet conditione subjectionem vel familiaritatem pontificis hujus civitatis habere voluerit, Deo vobis inspirante ex nostro permisso in hac parte cum reverentia et gravitate resistere, et hoc fieri nulla ratione permittite. Te vero sanctam ac venerabilem monasterii matrem, et te praepositam sacrae congregationis coram Deo et [Col. 0298B] angelis ejus admonemus et contestamur, ut nullius unquam vel minae, vel oblocutiones, et blandimenta molliant animam vestram, et aliquid de sanctae ac spiritualis regulae institutione minuatis. Credo tamen de Dei misericordia, quod non pro aliqua negligentia reatum incurrere, sed pro sancta et Deo placita obedientia ad aeternam beatitudinem possitis feliciter pervenire. Amen.
Notitia historica
[Col. 0297C] Landericus Parisiensis episcopus consensit et nomen apposuit suum cum aliis episcopis privilegio libertatis et immunitatis a Clodovaeo II rege concessae monasterio sancti Dionysii X Kalend. Julii anno 16 regni sui (Hist. eccles. Paris. t. I, pag. 188) . Quin et ipsum aliud eidem coenobio anno praecedenti contulisse eadem de re privilegium probare videntur bulla Stephani II papae data Fulrado abbati sancti Dionysii IV Kal. Martii 757, et charta Hilduini abbatis nono saeculo de partitione bonorum hujusce monasterii, licet vulgatum pro falso, sin minus interpolato a plerisque reputetur (Saec. III Bened., part. II, pag. 336; Hist. eccles. Paris., tom. I, pag. 180) . Et certe in concilio Pistensi habito anno 862, Ludovicus sancti Dionysii abbas privilegium a Landerico Parisiensi [Col. 0297D] episcopo suo monasterio jampridem concessum obtulit confirmandum, cui subscripserunt episcopi, inter quos Aeneas Parisiacae urbis episcopus privilegium domni Landerici antecessoris sui omnino aequitatis tramite servare approbans corroboravit (Spicileg. t. VI, pag. 378) . Landerici Parisiensis episcopi meminit Chronicon sancti Maxentii apud Labbaeum tomo II Bibliothec., pag. 192: «Clodovaei filii Dagoberti temporibus exstitit Ansoaldus Pict. Audoenus, Landericus Parisiacae praesul,» etc. Meminerunt [Col. 0298C] et diversa Hagiologia, pervetusta recensque edita Breviaria, de quibus vide Bollandistas, tomo I Junii, pag. 292. Inde mirum a nonnullis, inter quos Valesius, neminem Audobertum inter et Chrodobertum Parisiensem episcopum recenseri, qui volunt apud auctores, qui temporibus Dagoberti, Clodovaei II et Clotarii III, scripserunt, vel in conciliis quae habita sunt, nullum reperiri Landericum Parisiensem episcopum; illum vero, cui Marculfus suas formulas nuncupat, posse esse alterum Meldensem, de quo Molanus in indiculo sanctorum Belgii. At praeter quam quod illius meminerunt tabularia Parisiensis Ecclesiae, et antiqui ejus episcoporum indices, Marculfus sub Clodovaeo II suas edidit formulas anno circiter 654, quo tempore Faro Meldis sedebat; nec [Col. 0298D] ullus tunc Landericus in tabulariis ecclesiarum praeter Parisiensem ascriptus est, ut optime in praefatione demonstrat vir clarissimus Hieronymus Bignon senatus Parisiensis ornamentum, qui Marculfi formulas primus luce donavit anno 1613, quas edidit postea Baluzius inter Capitularia, tomo II. Ferunt et a Landerico primum ad limina matris ecclesiae exstructum dotatumque celebre illud nosocomium, quod vulgo domus Dei appellatur. Celebratur quidem maxime ob incredibilem suam erga pauperes charitatem [Col. 0299A] quae grassante fame anno, ut putat Mabillonius, 651, eo devenit, ut etiam domesticam supellectilem vendiderit. Quin et dicitur sacra ecclesiae vasa destruxisse, ut egenis alimoniam pararet. Sepultus est sanctus Landericus in ecclesia sancti Germani Antissiodorensis, ubi ejus adhuc asservantur reliquiae, quas anno 1171 a Mauricio de Soliaco in capsa lignea [Col. 0300A] rescratas Petrus de Ordeomonte 17 Sept. 1408 cum nonnullis reperiit schedulis vetustate attritis, Landerici Parisiensis episcopi nomine inscriptis, et in argenteam capsam rite ac solemniter reposuit super columnam pone majus altare. Sancti pontificis memoria solemnis est in Ecclesia Parisiensi ad IV Idus Junii
Charta
[Col. 0299A] Divina largiente gratia, Landericus, Parisiorum Ecclesiae episcopus [Col. 0300D] Launoius, ubi supra, negat hac aetate exstitisse Parisiensem episcopum nomine Landericum; perperam, ut videre est in Nova Gall. Christ. t. VII, col. 24. .
Quoniam quidem inter ea quae, Dei disponente providentia, cursu temporis agimus, si quid recte [Col. 0299B] actum est, ad illius, qui et dando praemonuit et posse contulit, gloriam et nostram prosperitatem non est dubium adtinere, decet etiam praesertim eos qui in sacris ordinibus eminere videntur, privatae et publicae rei ita curam agere, ut et sua peccamina annullare, et, si quid est virtutis, hoc semper ad altiora studeant provehere, et aliorum vel benefacta commendare, vel vitia invigilent corrigere. Debet etiam esse grata omnium Dei fidelium inter se familiaritas et in expectandis dandisque beneficiis adeo opportuna propinquitas, ut nulli prorsus digna petenti, non modo non abnuat, verum etiam ut amplius quod dignum est ab altero petere postuletur. Quapropter noverit omnium catholicae Ecclesiae cultorum generalis universitas quod domnus gloriosissimus Clodoveus, [Col. 0299C] Francorum rex, divino irradiatus lumine, religiosa petitione humilitatis nostrae extremitatem poposcit, ut et nos, et canonicorum nostrorum [Col. 0300D] Scriptor historiae Ecclesiae Parisiensis, ubi supra, probare nititur canonicos non ante saeculum nonum in Francia fuisse institutos. In hoc vero videtur frustra esse; legitur enim apud Gregorium Turonensem, Hist. lib. X, cap. 31, n. 6, a Balduino, Turonensi episcopo, institutam fuisse mensam canonicorum, regnante Clotario II. communis fraternitas, securitatis et incommutabilitatis privilegium ederemus, pro reverentia sancti Dionysii, sociorumque ejus Rustici et Eleutherii, qui cum eo laurea martyrii sunt redimiti, ad basilicam ipsorum, ubi ipsi corpore requiescunt, et in virtutum miraculis coruscant, et ubi Dagobertus, genitor suus, quondam rex, vel genitrix sua Nanthildis regina, sepulturas habere videntur; quanquam sancta Carthaginensis synodus, facta a domino bonae memoriae Bonifacio ejusque coepiscopis, non prohibeat monachos [Col. 0300A] sub privilegio proprio residere, vel sancti Augustini libri de ecclesiasticis gradibus doceant monachos sub quiete regulariter viventes sua singulari lege debere quiescere, et ab omni infestatione clericorum [Col. 0300B] intrepidos permanere, ne saecularis strepitus eos laedat quos districta regula servitutis Domini moderatur. Quod nos considerantes, dum et canonica institutio nos hac de re non praejudicat, vel ideo quia supradicti domni Clodovei regis petitio quasi nobis jussio est, cui difficillimum est resisti, vel pro reverentia tantorum martyrum, quorum patrocinio se ipse commisit, seu ut ipsis monachis secundum sanctum ordinem vivere liceat, et ut tam pro nobis quam pro omnibus nostrae Ecclesiae fratribus Deum orent, ipsum privilegium plena voluntate, una cum consensu fratrum meorum, ipsis concessisse visus sum. Per quod decerno, atque ob testificationem divini nominis interdico, ut nec ego deinceps, nec [Col. 0300C] ullus successorum meorum hoc audeat infringere, vel temerario ausu aliquatenus violare, videlicet, ut omnis presbyter vel clericus, ex his qui in ipso castro praefati beatissimi Dionysii martyris, vel extra, ex loco qui dicitur fons sancti Remigii, sicut via distinguit quae praebet iter juxta pratum quod dicitur Formosum, usque ad ecclesiam sancti Quintini martyris, et illinc per regalem stratam, donec veniatur ad vivarium in capite Tricini pontis, sicut prata fratrum distinguunt, usque ad praefatum locum fontis sancti Remigii, omnes illi qui in hoc circumscripto spatio ecclesiis serviunt, sint liberi et absoluti ab omni debito et redditione circadarum [Col. 0300D] Circadarum jura (id est census qui solvebantur episcopis vel archidiaconis ab ecclesiis pro visitatione) prorsus ignorata fuerunt saeculo VI; imo vix saeculo IX in usu esse coeperunt. Hincmarus, Opera, t. II, pag. 179, in epistola sua ad Ludovicum Balbum, [Col. 0301B] instat «ne in regno ejus, per occasionabiles circadas, et per indebitas consuetudinarias exactiones ante viginti annos impositas, ecclesiae affligantur.» Et, ne quis credat anterioribus temporibus [Col. 0302B] has exactiones fuisse introductas, addit tempore Pipini, Caroli et Ludovici eas in usu non fuisse. Ergo circa nonum saeculum conflata haec charta censeri potest, ut supra diximus, col. 299, not. a . et synodorum. Tamen volumus, et pro reverentia sancti martyris [Col. 0301A] Dionysii concedimus ut, si necessitas eis fuerit, ex nostro vel successorum nostrorum episcopatu, sine precio crisma et oleum suscipiant. Et si quis eorum presbyterorum vel clericorum forte aut occisus (quod absit) aut vulneratus fuerit, aut ex eis omnibus alicujus injuriae acclamatio surrexerit, quicquid ex hiis omnibus nos adtinere videtur, hoc totum abbati qui in ipso sancto loco praefuerit, caeterisque fratribus, habendum et disponendum concedimus. Quod si aliquis calliditate aut cupiditate praeventus fuerit, et ea quae sunt superius comprehensa temerario spiritu violaverit, tribus annis poenitentiam agat a communione fratrum sequestratus, et nihilominus hoc privilegium, Christo protegente, qui et adjuvet illud conservantibus, et dissipet illud destruere [Col. 0301B] cupientibus, perpetuum maneat incorruptum. Quam diffinitionem constitutionis nostrae, ut nostris et futuris temporibus valitura sit, manus nostrae subscriptionibus roboravimus, et coepiscopis domnis et fratribus nostris rogando supplicamus, ut ipsam insuper firmare debeant. In Christi nomine Landericus, ac si peccator, episcopus urbis Parisiacae, hoc privilegium consensi et subscripsi. Munemundus episcopus consensi et subscripsi. Gonualdus episcopus [Col. 0302A] consensi et subscripsi. Vulfolenus episcopus consensi et subscripsi. Armentarius episcopus consensi et subscripsi. Runicus episcopus consensi et subscripsi. Malchardus episcopus consensi et subscripsi. Eligius episcopus consensi et subscripsi. Grator episcopus consensi et subscripsi. Joannes episcopus consensi et subscripsi. Burgundofart episcopus consensi et subscripsi. Richoaldus episcopus consensi et subscripsi. Baldomerus episcopus consensi et subscripsi. Audoenus episcopus consensi et subscripsi. Taurinus episcopus consensi et subscripsi. Eustogius episcopus consensi et subscripsi. Laridandus episcopus consensi et subscripsi. Bertefredus episcopus consensi et subscripsi. Audobertus episcopus consensi et subscripsi. Clarus episcopus consensi et subscripsi. [Col. 0302B] Lastardus episcopus cons. et subs. Litterius epis. cons. et subs. Palladius epis. cons. et subs. Aetherius e is. cons. et subs. Ingildus epis. cons. et subs. Audebertus epis. cons. et subs. Facto privilegio sub die Kalendarum Julii, in anno quinto decimo, regnante Clodoveo, gloriosissimo rege. Ego Austrolenus tutor, jubente domno Landerico, episcopo, hoc privilegium scripsi et subscripsi.
Notitia historica
[Col. 0301C] Mediomatrici, Ptolemaeo Mediomatrices, antiquus Galliae Belgicae populus, Rhenum inter et Mosam fluvios, latam incoluerunt regionem, Mosella etiam interfluente irrigatam. Genti huic caput quondam fuit Divodurum, seu Diviodurum; quo deinde nomine oblitterato, civitas Mediomatricorum in notitia antiqua provinciarum et civitatum Galliae appellata est; Ammiano Marcel, l. XV, etiam solum Mediomatrici; quo scilicet modo Tungri, Treviri, Ambiani, Rhemi, Parisii, Lingones, Senones, aliaeque voces, olim populum, jam urbes designant. Quod autem Mediomatricorum nomen excurreret, compendiosum ex primis syllabis factum, et Metis, quasi Medis dici coeptum, quod Mettis etiam et Metae aliis scribitur. Exstat ea etiamnum ampla, opulenta valideque situ ac opere munita, quam Salia fluvius praeterlapsus, Mosellae ad ejus moenia miscetur. Sedem isthic regiam, regno Clodovei diviso, constituit Theodericus, servaruntque filius Theodebertus et nepos Theodebaldus, cui superstes Clotarius I, frater Theoderici, abavus sancti [Col. 0301D] Sigeberti integram obtinuit Francorum monarchiam.
In partitione regni Clotarii I volunt Baron., an. 565, sect. 6, et Petav., l. VII Rationarii tempor., c. 6, Sigebertum I sedem regni Rhemis habuisse, forte vitiosa Greg. Turon. editione decepti. Porro apud eum, tom. I Scriptor. Hist. Francor., a Chesnaeo ex quinque antiquis Codic. mss. editum, ita legitur, l IV, c. 2: «Sigeberto quoque sors dedit regnum Theoderici, sedemque habere Mettensem;» quae totidem verbis Fredeg., in Hist. Epitomata, c. 55, descripsit, et clare explicat Aimoin, l. III, c. 1: «Sigeberto, inquit [Col. 0302C] Mediomatricum, quae et Mettis, cessit, Theoderici patrui quondam subjecta dominatui.» Childebertum, huic Sigeberto patri suo substitutum, regiam sedem Argentorati habuisse opinantur Coccius, in Dagoberto, c. 3, et Miraeus, de Stem. princip. Belgii, cap. 1, aut saepe resedisse tradit Wassembergius, l. II Antiq. Galliae Belgicae, in Hermenfredo duodecimo episcopo Virdunensi. Verum, quia Theodebertus, mortuo Childeberto patre, sortitus est Auster, sedem habens Mettensem, apud Fredegar., cap. 16 Chron., et quidem (uti addit Aimoin., lib. III, cap. 84) ubi priores reges eam constituerant, arbitramur aeque Childebertum atque reliquos reges Mettis habitasse. Potuit tamen Argentorati, urbe sibi subjecta, subinde substitisse.
Interempto Theodeberto, frater ejus, Theodericus II, mox post susceptum regnum, Mettis fluxu ventris exstinctus, haeredem reliquit Sigebertum II, quem necdum regem Clotarius II, filius Chilperici, avus sancti Sigeberti, bello captum, occidit, ita integram [Col. 0302D] denuo Francorum monarchiam adeptus; qui postea filium suum Dagobertum in regni consortium ascitum Austrasiis proefecit. Hic ab obitu parentis et fratris Chariberti, solus rexit, mox sanctum Sigebertum, qui hujus nominis tertius habetur, regem Aus rasiorum creavit. Hunc Christoph. Browerus, l. VII Annal. Trevirens., tradit Aquisgrani degisse ob diploma isthic sancto Modoaldo archiep. Trevirensi concessum, quod infra ostendemus plurimum interpolatum. Aegid. Gelen., in Fastis Coloniens. tradit dici eum Andernaci in districtu Coloniensis [Col. 0303A] Lotharingici territorii regiam habuisse. Idem Gelen., lib. I de Magnitudine Coloniae Agripp., syntag. 3, contendit Coloniam Agrippinam caput et metropolim regni Austrasiae fuisse sub omnibus regibus a Theoderico I ad sanctum Sigebertum: et: «Ne dubites, addit, de metropoleos in Austrasia dignitate et praerogativa; advertito Dagoberti filium Sigebertum regnique administrationem in sancti Cuniberti Ubiorum praesulis arbitratu et manu fuisse.» Haec ille, quae ita praescribit Fredeg., in Chron. 55, ut Cunibertum Coloniae urbis pontificem, et Adalgiselum ducem palatii ad regnum gubernandum institutos concedat; regem tamen Sigebertum asserat sedem Metis civitate habuisse, quo Coloniae saepius sanctus Cunibertus itarit, diutiusque moratus fuerit. Exemplar etiam testamenti sui Dagobertus rex, ab utroque filio sancto Sigeberto et Clodoveo subscriptum, Metis constituendum dirigi praecepit, ad urbem, scilicet, regiam, non Coloniam, non Andernacum, non Aquisgrani, aut ad alium illustrem Austrasiorum locum. [Col. 0303B] De hoc testamento legendus Aimoin., lib. IV, cap. 30. Eadem sancti Sigeberti regia in urbe Metensi statuitur in Vita sancti Hadelini a Notgero conscripta, 3 Febr., et infra in propriis ejus Actis, in quibus etiam dicitur in sancti Martini monasterio ad Mosellam ab eo exstructo sepultus.
Obitus diem assignant eadem Acta Kalend. Februarias, ad quas nomen ejus ascriptum Auctario Usuardi a Carthus. Colon., et Molano. Illi: «Methis, aiunt, Sigeberti confessoris.» Hic vero: «Metis civitate, Sigeberti regis et confessoris, qui inter alias virtutes viginti monasteria exstruxit.» Idem Molan. pluribus de eodem agit in Natalibus sanctor. Belgii, sub hoc titulo: De sancto Sigeberto confesso e, rege Austrasiae; tum: «Mettis civitate, depositio sancti Sigeberti regis, confessoris Christi, etc.» Prolata dein Vitae epitome continenter sanctum appellat. Petrus Galesin. in suo Martyrol.: «Metis, inquit, sancti Sigeberti regis et confessoris, qui tum aliis multis admirandae [Col. 0303C] pietatis officiis, tum hoc illustris exstitit, quod monasteria viginti exaedificavit.» Celebrant [Col. 0304A] eumdem Miraeus in Fastis Belgicis, Gelenius in Fastis Coloniensib., Canis. in Martyrol. Germanico, Ghinius in Natal. sanctor. canonicor., Ferrar. in Catalogo generali sanctor., et varii in Auctario ad Martyrol. Rom. Belgico et Gallico sermone. Saussaius, in Martyrol. Gallic. eum postridie, seu IV Nonas Februar., refert hoc elogio: «Metis sancti Sigeberti regis Austrasiae et confessoris, qui Dei cultus studiosus amplificator viginti monasteria construxit, inque ecclesias et pauperes profusas eleemosynas erogavit: ob quae merita, praecelsaque alia pietatis opera, pro terreno regno coeleste assecutus est. Cujus corpus in ecclesia sancti Martini ab ipso fundata conditum, miraculis mox a tumulatione refulsit, postque annos inde quingentos repertum est, non sine omnium spectantium admiratione, incorruptum.» Haec Saussaius.
De exstructis ab eo monasteriis infra agemus. Post dictum Metense sancti Martini eminent apud Arduennates Stabulense et Malmundariense, in quorum templis [Col. 0304B] altaria visuntur sancto Sigeberto dicata, quem regio more coronatum, et paludamento liliis intexto decorum, duas manibus gestantem ecclesias, repraesentant imagines cum coloribus tum scalpro delineatae: colitur autem ibidem hisce Kal. Febr., sub praecipuo ritu et campanarum maximarum pulsu. Festum translationis corporis, sub an. Chr. 1063 factae, recolitur pridie Kal. Julii apud Molan., in Natal. sanctor. Belgii, Carthus. Colon., in Auctario Usuardi, et Canis., in Martyr. Germanico: «Methis translatio sancti Sigeberti confessoris, de quo 1 Febr. actum.» Cultum antiquum confirmant tum miraculorum ad ejus sepulcrum olim perpetratorum historia, tum, ut in ea refertur, nomen ejus sacris litaniis insertum. Baron., ad an. 658, n. 3, ad imitandum proponit «Sigebertum, laudatissimum principem, aequi amantissimum, et religionis observantissimum;» qui «pace bene usus, cum ab externis et civilibus bellis quiesceret, sese totum monasteriis [Col. 0304C] erigendis aliisque pietatis operibus mancipavit.»
Vita Sigberti II
1. Anno dominicae Incarnationis quingentesimo [Col. 0303D] octogesimo [Col. 0303D] Imo quarto, non septimo, ut Baronius cum Chronico Sigeberti. sexto [Col. 0303D] Antiquioribus Clotarius Francorum monarcha factus anno 613. Lotharius Secundus, Chilperici regis et Fredegundis filius in Francia admodum [Col. 0303D] Aetatis mense quarto (Greg. Turon., l. VII, c. 7) . puer regnare coepit. Qui postquam ad intelligibilem aetatem venit, honestati morum studere coepit. Unde a Deo exaltatus, eo usque processit, ut monarchiam regni Francorum mereretur accipere solus. Hic anno regni sui tricesimo nono Dagobertum filium suum in consortium regni ascivit; et ne regiae potestatis licentia, et juvenilis aetatis intemperantia [Col. 0304C] exorbitaret a via rectitudinis, ei viros potentia et sanctitate claros substituit, sanctum, scilicet, [Col. 0303D] Colitur 18 Jul.; pronepos Clotarii I sicut Dagobertus, [Col. 0304D] sed ex filia ejus Blithilde. Arnulphum, ex majore domus metensem episcopum, et [Col. 0304D] Colitur 21 Febr.; pater sanctae Begghae nuptae Ansigiso filio sancti Arnulphi. Pipinum majorem domus, tunc temporis [Col. 0304D] cunctis aulicis praeeminentem potentia et prudentia. Istis Dagobertus utens tutoribus regnum Francorum propagavit latius, et maxime ad debellandos Saxones laboravit intentius, qui fines regni sui crebris fatigabant excursibus. Quos auxilio patris sui Lotharii ita devicit, ut et regem eorum Berthoaldum perimeret, et omnes Saxones, mensuram gladii sui excedentes, gladio trucidaret [Col. 0304D] Ea pluribus describit monachus sancti Dionysii in Gestis Dagoberti, cap. 14. .
2. Tam bonis Dagobertus rex usus principiis, post [Col. 0305A] mortem [Col. 0305D] Obiit Clotarius ann. 628, non 631, ut volunt Sigebertus, Baron., alii. patris sui coepit paulatim resilire a proposito aequitatis; et consiliis Pipini principis, et [Col. 0305D] Colitur 12 Novemb. Cuniberti archiepiscopi Coloniensis, quem idem Pipinus post decessum sancti Arnulphi unanimem sibi amicum, et intimum suis elegerat consiliis. Nam, quamvis [Col. 0305D] Post monachum sancti Dionysii, nuper de virtutibus ejus scripsit Jodocus Coccius noster, sed non optatam ubique assecutus antiquorum mentem. Dagobertus rex esset egregius bellator, sacerdotum Dei et Ecclesiarum pius amator, pauperum Christi largus sublevator et multarum bonarum artium exsecutor; tamen carnalis incontinentiae morbo nimis laborabat, unde et claritudinis nominis sui foedam infamiae notam contraxerat, et (quod gravius erat) Regis regum iram contra se accenderat. [Col. 0305D] Repudiata legitima uxore, tres assumpsit ad instar reginas et plurimas concubinas (Apud Fredeg., c. 58). Reginas enim suas fictis ex causis alias pro aliis repudiabat, ipsis quoque desponsatis pellicum amores superducebat. Et quamvis adeo deditus [Col. 0305B] esset carnali commercio, nullam tamen spem propagandae posteritatis habebat, ex nulla tot uxorum filio suscepto.
3. Permaxime ergo rex dolebat, quia se Dei offensam incurrisse sentiebat: praesertim quod ex regio patrum suorum semine nullum sciebat superesse, praeter se et fratrem suum Charibertum: qui Charibertus propter simplicitatem nimiam minus idoneus erat ad regni gubernaculum. Sed quamvis de prolis prosperitate, non tamen desperans de Dei miseratione, praecordialiter eum deprecabatur, ut sibi ex ejus nutu filius daretur, qui sibi in regimine regni subrogaretur. Justus et pius Dominus, qui hominum erratibus ad iram attrahitur, precibus etiam humilium ad misericordiam reducitur. Rex siquidem Dagobertus, [Col. 0305C] dum circuiret Austrasiam [Col. 0305D] Imo octavo, apud Fredeg., cap. 59, aliosque. Is erat annus Chr. 635, non 639 a Baron. positus. novo [nono?] anno regni sui, puellam quamdam [Col. 0305D] Aliis Ragnetrudem, quam e pellicum grege frustra amandare conatur Coccius, cap. 12. Ragentrudem nomine, vultus elegantia laudabilem, genere etiam inter Austrasios non ignobilem, cum regii cultus honore sibi uxorem junxit; quae, Deo volente, eodem anno ei genuit filium.
4. [Col. 0305D] Desunt haec de baptismo in priore Vita apud Duchesne, desumpta fere ex Vita sancti Amandi [Col. 0306D] per Baudemundum explicanda 6 Februarii. Hujus loco haec verba solum leguntur: Quem sacro fonte regeneratum Sigebertum nominavit. Rex, hoc laetificatus nuntio, volvere coepit animo cui sanctorum virorum potius hunc puerum traderet, qui eum sacro baptismate regenerare deberet. Erant eo tempore in Francorum regno multi apud Deum et homines sanctitate praedicabiles et virtutibus. Inter quos sanctus Amandus Elnonensis clarebat gloriosius: qui, ex [Col. 0305D] Aquitania oriundus, Christum, relictis omnibus, sequebatur, et labores voluntariae peregrinationis instantia divinae praedicationis consolabatur, et [Col. 0306A] ejus cultu seges uberrima per Franciam in horrea Christi congregabatur. Ad hunc perquirendum per diversa discurrunt nuntii, ad festinantis regis edictum. Is Amandus jamdudum, quia solus omnium sacerdotum non timuerat regem redarguere pro capitalibus criminibus, jubente eo, cum injuria de regno ejus fuerat expulsus, et in remotioribus Franciae locis verbum Dei praedicabat gentibus. Tandem reperitur, et ut regem adeat quantocius admonetur. Ille memorans praeceptum apostoli, quod omnis anima potestatibus sublimioribus debeat subjici (Rom. XIII, 1) , venit ad regem, in villa [Col. 0306D] Clipiacum, villa regalis non procul Parisiis, in qua Dagobertus Gomadrudem in conjugem acceperat (Apud Fredegarium, cap. 53) . Clipiaco morantem. Viso rex beatissimo Amando, magno repletus est gaudio, prostratusque pedibus ejus, deprecabatur ut tanto [Col. 0306B] sceleri, quod in eum perpetraverat, veniam largiri dignaretur. At ille, ut erat mitissimus, citius eum elevavit a terra, atque clementissime indulsit. Tunc rex ad sanctum ait: Poenitet me quod stulte adversum te egerim. Precor ergo ut ne memineris injuriae quam tibi irrogavi, atque precem meam, quam a te postulo, non dedigneris annuere. Dedit Deus mihi filium, non meis praecedentibus meritis, precorque ut eum sacro digneris abluere baptismate, atque in filium tibi spiritualem accipere. Quod vir Domini vehementer renuit, scilicet, sciens scriptum esse, militantem Deo non oportere implicari saecularibus negotiis (II Tim. VIII, 4) , et quietum atque remotum, non debere regia frequentare palatia, et e conspectu regis abscessit. [Col. 0306C] Rursum rex misit ad eum viros illustres, tunc in laicali habitu palatio deservientes [Col. 0306D] Baudemundus Dadonem; colitur 24 Augusti; at sanctus Eligius 1 Decemb. Cujus ille Vitam scripsit. , Audoenum, scilicet, post Rothomagi episcopum, et Eligium, post Noviomi episcopum. Hi humiliter virum Dei petierunt, ut precibus regis daret assensum, atque filium ipsius sacro dignaretur diluere fonte, et ut eum enutrire, atque lege imbuere divina quantocius assentiret, dicentes quod si hoc vir Domini non renueret, per hanc familiaritatem libentius in regno illius, vel ubicunque eligeret, licentiam praedicandi haberet, seu nationes quamplures per hanc gratiam se posse conquirere fatebantur. Tandem ergo fatigatus precibus amborum, facturum se esse promisit.
5. Audiens autem rex quod vir sanctus precibus [Col. 0306D] ejus annuerat, puerum adduci praecipit: [Col. 0306D] Haec de urbe Aurelianensi et rege Chariberto ex Fredegario, c. 62, inserta. «Charibertus, inquit, Aurelianis veniens Sigebertum de sancto lavacro ex cepit.» Aimonius, lib. IV, cap. 20, addit Dagobertum etiam adfuisse. ipse vero Aurelianis contendit: ubi ei frater suus Charibertus ad hoc ipsum, ut filium ejus de sacro lavacro [Col. 0307A] susciperet, occurrit. Ibi puer affertur, qui non plusquam [Col. 0307C] Aimoinus, triginta. Reliqua de baptismo silet Fredegarius. Ex Baudemundo vero descripserunt monachus sancti Dionysii, Aimoinus et Sigebertus, in Chronico. quadraginta dies ab ortu suo habere ferebatur. Quem accipiens vir sanctus sacris mysteriis initiandum, cum benedictione solemni eum fecit catechumenum. Cumque finita benedictione nemo ex circumstantibus respondisset, Amen; aperuit Deus os infantis, atque cunctis audientibus clara voce respondit, Amen. Statimque eum regenerans sacro baptismate, Sigebertum eum nominavit, eumque ipse cum Chariberto fratre regis de sacro fonte suscepit. Super hoc rex cum omni exercitu magno tripudians gaudio, dehinc sanctum virum habitum in magnae venerationis loco [Col. 0307D] Imo diu post, mortuo etiam Dagoberto, tempore sancti Sigeberti factum fuisse Trajectensem episcopum probabimus 6 Februarii, Baudemundus, His ita gestis, qua phrasi etiam maxime dissita connectit. , non multo post inthronizavit eum in Trajectensis Ecclesiae solio. O miram Dei gratiam! o praedicabilem ejus potentiam! [Col. 0307B] Quis non in ejus laudem exclamet? quis non super divitiis bonitatis ejus exsultet? Qui olim Jeremiam prophetam in utero matris sanctificavi, cujus spiritu afflatus cum matre sua, plusquam propheta Joannes exsultavit, et nondum natus praeco nasciturum Regem praevidens gratulando salutavit; ipse etiam modo recens nato puero per os sancti praesulis charisma spiritualis benedictionis infudit, et quod sibi vas electionis esset futurus, per ejusdem ostendit miraculum: quem mox ut originalis peccati ablutus est macula, Spiritus sancti perfudit gratia. Vere benedictus per omnia, per quem nomen Domini adhuc benedicitur in Ecclesia, et benedicetur in saecula.
6. [Col. 0307D] Haec sequentia desumpta ex cap. 61 Fredegarii. Aut vix, aut nunquam invidiam effugit gloria. [Col. 0307C] Pipinus major domus, qui caute et prudenter se agebat in cunctis regni vel palatii negotiis, bonus in consiliis, fortitudine terribilis, cultu justitiae et fidei proposito per omnia laudabilis, quo magis omnes gloria anteibat, eo majorem omnium pene Austrasiorum contra se invidiam conflaverat, observantibus aemulis, ut amoverent eum a latere regis, ut aut disjungerent eum a regis corde, aut facerent eum plecti morte. Sed ille callens moderari animo suo, noluit vinci a malo, sed vicit malum in bono. Nam ut se et omne regnum absolveret discordiae scandalo, [Col. 0308A] arrepto ad nutriendum Sigeberto regis filio, invidorum factioni cessit, et ad Charibertum regis fratrem in Aquitania morantem contendit. Non multo post transeunte nubecula hujus tempestatis, laetior rediit per concordiam aura serenitatis.
7. [Col. 0307D] Sequentia leguntur apud Fredegarium, cap. 75, monachum sancti Dionysii, cap. 32, et Aimoinum, l. IV, c. 23 et 26. Quibus fere Samo dicitur de pago Senonago, de quo agemus 5 Februarii in Vita sancti Domitiani, § 4. Sammon quidam Francus genere, negociator arte, cum ad gentem [Col. 0307D] Sclavos cognomento Winidos appellant citati auctores, gens origine Sarmatica Wandalos et Winulos Germaniae antiquos populos sibi subjugavit, unde hoc tempore Germanos trans Albim, Sclavico genere oriundos die Wenden appellari tradit Cluverius ex illa regione oriundus, l. III Germaniae antiquae, cap. 44. Fidem Sclavi et Winidi suo de nomine [Col. 0308C] modernam Sclavoniam et Windismarchiam, vicinas Hungariae ditiones, fecere; et proximam isthic provinciam Carinthiam obtinuisse Samonem diximus alibi. Winidorum se contulisset, et per fortitudinem et industriam suam ab eis in [Col. 0308D] Ob victoriam et libertatem de Hunis procuratam rex factus, regnavit annos XXXV et ex duodecim uxoribus procreavit XXII filios et XV filias (Apud Fredegar., cap 48) . regem promotus fuisset, inter se et Dagobertum regem orta simultate, saepe regni sui transgresso [Col. 0308D] Sala fluvio dirempti Winidi, Sorabi dicti ab Eginhardo in Vita Caroli Magni, 28 Januar., sect. 19, qui se Winedis Sclavis conjunxerint. limite, Thuringiam et reliquos sibi vicinos Francorum pagos vastabat acerrime. Hac de causa rex Dagobertus anno regni sui [Col. 0308D] Christi 638. Hinc prior Vita eadem refert. undecimo Metis adiit, ibique [Col. 0308B] procerum et pontificum conventum adesse jussit, eorumque consilio et consensu filium suum Sigebertum [Col. 0308D] Fredegarius Adalgiselum ducem palatii vocat. in regnum Austrasiorum sublimavit, sedemque regis Metis urbem habere permisit; partem etiam thesaurorum sufficientem tradidit, et hoc totum edicto regali et procerum attestatione auctorizavit. [Col. 0308D] Desiderantur in priore Vita. Tutelam vero regis, cujus pueritiae timebat, commisit Cuniberto archiepiscopo Coloniensi, et Adelgiso duci; curam vero regni Austrasiorum et providentiam omnium imposuit Pipino principi. Ex illo die repressa est insolentia Winidorum, obviante eis fortiter et feliciter fortitudine Austrasiorum, et frequentibus praeliis reprimente excursus illorum.
8. Post [Col. 0308D] Anno Dagoberti 12, Chr. 639. annum nascitur regi Dagoberto filius, qui Clodoveus est nominatus. Qui iterum cunctis primatibus [Col. 0308C] Austrasiae et Neustriae in generali conventu congregatis, iterum divisionem regni inter duos filios ordinavit coram eis eorum assensu et consilio, et confirmavit datis et acceptis invicem pactis et sacramentis, ut scilicet, determinato utriusque regni certo limite, Sigebertus regnaret super Austrasiam, Clodoveus vero regeret Neustriam. Eam partem Franciae, quae spectat ad [Col. 0308D] Imo versus Septentrionem et Orientem, nec vox Austria seu Austrasia ab Austro vento Meridionali derivata est, sed a voce Germanica Oosten, id est, Oriente, et contra Neustria est versus Meridiem et Occidentem. Meridiem et Orientem, vocabant Austrasiam: eam quae vergit ad Aquilonem et Occidentem, vocabant Neustriam. Rex Dagobertus tam juste et prudenter regno utroque ordinato, ne [Col. 0309A] aliquando aliquo modo vel fratres inter se paterno dissiderent odio, vel regnum in seipso divisum civilis belli desolaretur scandalo, anno regni sui [Col. 0309C] Potius anno 16, a morte scilicet Clotarii, ut ex Fredegario, monacho sancti Dionysii et Almoino supra docuimus. Obiit autem anno Christi 644, die 19 Januarii. Si hoc initium anni seorsim computetur, posset annus 17 aliquo sensu obtrudi. decimo septimo mortuus, et Parisiis in basilica sancti Dionysii sepultus, regnum dimisit, ab exteris pacatum gentibus, et in nullo diminutum a suis finibus.
9. Post cujus obitum duo reges et fratres, Sigebertus et Clodoveus, se quique in regno suo agebat prudenter, et inter suos valebant potenter, [Col. 0309D] Reliqua hujus capitis desunt in priore Vita. subjectis se exhibendo placabiles, adversantibus terribiles. Et cum in omnibus inter se Deo placita vigeret concordia, pro uno tamen negotio pene voluit introrepere discordia. Sigeberto enim rege repente sibi debitam partem paterni thesauri, nitebantur ei contraire proceres, qui erant ex parte Clodovei. Sed Pipino principe, [Col. 0309B] et Cuniberto archiepiscopo fortiter et rationabiliter instantibus, pro sui potentia ab invitis Neustriae primatibus extorserunt, mediante justitia, ut ex condicto ad villam Compendium veniretur, ibique thesaurus regis aequa lance divi leretur, suaque cuique [Col. 0309D] Compendium castrum in Vita sancti Marculphi, at palatium in Actis sancti Medardi, villa vero Gregor. Turon., l. IV, c 2, et l. IX, c. 35; Fredegario, cap. 85; Aimoino, l. IV, c. 36. Exstat etiamnum oppidum munitum apud Suessiones in finibus Neustriae ad confluentes Axonae et Aisiae sive Isarae fluminum. pars competenter daretur. Ventum est illo: thesaurus dividitur ex aequo, pars debita repraesentatur Metis regi Sigeberto.
10. [Col. 0309D] Fredegarius, cap. 85, descripta bonorum Dagoberti divisione, addit: «Post anni curriculum Pipinus moritur.» De eo agitur 21 Febr. Sequens annus luctum maximum intulit regi Sigeberto ejusque regno, Pipino majore domus ex hac luce subtracto, qui ipsum Sigebertum paterne [Col. 0309C] nutrierat a puero, et imbecillitatem pueritiae et adolescentiae ejus validi sui auxilii sustentaverat brachio. Hic omnimodis regno utilis, genere, potentia, prudentia et fortitudine super omnes nominabilis, Grimoaldum filium suum rerum suarum haeredem fecit: duas quoque filias, [Col. 0309D] Colitur Gertrudis 17 Martii. Beggha vero 17 Decemb. Gertrudem et Beggham, ad laudem et gloriam generis sui post se reliquit. Quarum una, Gertrudis, Christo, quam sponso carnali, malens nubere, sanctae religionis proposito inserviens in [Col. 0309D] Prior Vita Nivalensi, est oppidum Brabantiae: in dioecesi nunc Namurcensi. Nivellensi coenobio, a sua fundato [Col. 0309D] Sancta Iduberga, sive Itta; colitur 8 Maii. matre, spiritualem prolem adhuc non desinit Deo gignere. [Col. 0310A] Soror ejus Beggha nupta Ansigiso sancti Arnulphi Metensis episcopi filio, regiae dignitatis decus, quod penitus deperierat per regum Francorum inauditam desidiam, per suam reparavit prosapiam. Ipsa siquidem genuit Pipinum, Pipinus Carolum, qui [Col. 0309D] Adrevaldus, lib. I de Miraculis sancti Benedicti, cap. 14, Carolum ait Tuditem dictum, quod adversariis nullatenus cedere sciret nullique parcere. Tudites [Col. 0310C] enim mallei dicuntur fabrorum quorum ictibus cuncta atteritur durities. Festus a tundendo nomen derivat. Ita Martellus, sive Marcellus, parvus malleus est. Tudetes, id est, Martellus est agnominatus: Carolus Pipinum regem, Pipinus Carolum, cognomento Magnum, Francorum regem et imperatorem Romanorum; qui eo honoris et potentiae processit, ut nullus de regibus Francorum, vel ante eum, vel post eum, ei comparari potuerit. Quia aliquantulum excurrimus, cito unde digressi sumus redeamus.
11. Grimoaldus pro patre suo Pipino constitutus major domus, potenter in aula Sigeberti regis principabatur, et domi militiaeque viriliter tutabatur. [Col. 0310B] [Col. 0310C] Hinc reliqua desunt in altera Vita. Omnia in tuto esse putabantur, et compressis vicinarum gentium motibus, nihil metuebatur. Invenit tamen noverca bonorum invidia quomodo in ipsis regni visceribus sereret discordiae zizania. Otho [Col. 0310D] Fredegario, cap. 86, Beronis; aliis, ut isthic notat Duchesne, Vironis, Eronis, Aronis. Uronis domestici filius, qui Sigeberti regis ab adolescentia fuerat bajulus, zelo invidiae ducebatur contra Grimoaldum majorem domus, et traductis ad se procerum aliquibus, arrepebat in spem invadendi principatus ejus.
12. [Col. 0310D] Bellum hoc fuse describit Fredegarius, cap. 87. Radulphus quoque, dux Thuringiae, vir bellicosus, prosperis intumescens eventibus, cum Winidos crebris vicisset congressibus, contra Sigebertum dominum suum et regem agebat insolentius, ejusque despiciens adolescentiam, magnam intulit regno molestiam: et eo vecordiae processit, ut exercitu Sigeberti [Col. 0310C] insidiis excepto, non [Col. 0310D] Fredeg.: «Fertur ibidem plurima millia homifuisse gladio trucidata.» minimam de Francis stragem facere praesumpserit. Quod infortunium nimium Sigeberto regi intulit [Col. 0310D] Idem: «Sigebertus cum suis fidelibus gravi amaritudinis dolore arreptus, super equum sedens lacrymas oculis prorumpens, plangebat quos perdiderat.» luctum, tunc agenti annum regni [Col. 0310D] Fredeg., regni 8. nonum, aetatis vero duodecimum. Sed quia cum aetate ei robur et industria accrevit, non antea ab inimicorum insecutione destitit, quam superbiam eorum domuit, et [Col. 0310D] Fredeg.: «In verbis Radulphus Sigeberto regimen non denegabat; in factis fortiter ejusdem resistebat dominationibus.» Sed haec de proximis adolescentiae annis intelligenda. Thuringos, qui instinctu Radulphi rebelles erant, sub jugo dominii sui victos et confusos reflexit; [Col. 0310D] Fredeg., cap. 88: «Otho adversus Grimoaldum inimicitia per superbiam tumebat.» Notatur autem annus regni Sigeberti 10. Otho etiam, qui potentiam Grimoaldi obliquo oculo limans, eam ad se trahere nitebatur, factione Grimoaldi a [Col. 0310D] Idem Leuthario, apud quem nihil ultra di sancto Sigeberto legitur. Leutherio, [Col. 0311A] Alamannorum duce, in gratiam ipsius trucidatur, atque ita Grimoaldus in principem corroboratur.
13. Pax alta et quies erat in cunctis [Col. 0311D] Sanctus Sigebertus, infra, in epistola ad sanctum Desiderium episcopum Cadurcensem testatur «gentes patrias pacifice obedire et gentes barbaras pacatissime cohabitare.» Austrasiorum terminis, sedatis undique exteris et domesticis adversariis, virtute Dei promovente virtutem Sigeberti regis, quem sibi placiturum monstravit a primo rudimento aetatis. Qui enim Salomoni in tenera aetate dedit sapientiam, divitias et potentiam, dedit etiam huic sapientiam, divitias et potentiam. Ego quidem, si verbis Domini uti audeam, fidenter dicam, quia plus quam Salomon hic (Luc. XI, 31) . Salomon enim sapientiam, quam in nocte et per somnium [Col. 0311B] accepit, transgrediendo Dei cultum perdidit; divitias et potentiam, quas plus cunctis habuit, in perniciem animae suae vertit, et ut in posteris suis minueretur, peccando meruit. Hic vero pacificus noster Salomon, quidquid sapuit, quidquid habuit, quidquid potuit, ad animae suae commodum convertit. et ut in posteris suis spiritualiter multiplicaretur, bene agendo meruit. Solet enim fieri in pacatis regnis, ut per otium et desidiam moribus corruptis, abutantur securitate pacis. Hic contra gaudens diuturnitate temporalis pacis, laborabat obviam ire aereis catervis; et colluctaturus contra spiritualia nequitiae in coelestibus, conducere sibi spirituales, qui secum bellarent, exercitus.
14. [Col. 0311D] Legunt alii viginti, silent numerum antiqui. Duodecim enim monasteria in diversis regni [Col. 0311C] sui partibus aedificavit, eisque ex suis redditibus regia liberalitate necessaria suppeditavit, ut illic sub apostolicae vitae viventes regula, dum sua meterent carnalia, sua sibi seminarent spiritualia. Inter quae eminent in nostra vicinia [Col. 0311D] De iis mox pluribus agemus. Stabulaus et Malmundarium coenobia, infra silvam Ardennam sita: quae idem rex, cooperante sibi majore domus Grimoaldo, constructa, sancto Remaclo Tungensi episcopo tradidit ordinanda. [Col. 0311D] Haec iterum desunt in priore Vita. Illius enim et Cuniberti Coloniensis episcopi praecipue innitebatur consilio, et ad talia facienda sanctorum virorum animabatur exemplo. Et ut ab uno plura discamus, quanta pii regis liberalitas fuerit in sanctorum locis ditandis, ex his duobus colligamus. Audiens in locis sancto Remaclo delegatis, fervere cultum sanctae religionis, praesertim [Col. 0311D] quod idem praesul, abjecta episcopali sarcina, se ibi mancipaverat arctiori vitae, tradidit ei ex ipsa foresta duodecim leucas in latitudine, et totidem in longitudine; in quo spatio nullus ei vel sibi succedentibus contradiceret: affirmaveruntque illud testamento cum astipulatione imperiali.
15. Rex Sigebertus, revera regis nomine dignus, [Col. 0312A] quia seipsum bene regere norat, magnopere terrena bona minimis Christi distribuere curabat, ut ad summum bonum tandem pertingere posset, quod non constare nisi in aeterna beatitudine claret. Expertus enim erat quia terrena felicitas in aliquo semper curtatur, ne ad perfectionem boni perveniat. Cum enim sibi opes, honores, potentia, gloria affatim pro regia affluerent magnificentia, multum tamen felicitati suae deesse dolebat, pro eo quod [Col. 0311D] Silent antiquiores scriptores. Imo plures ei filios [Col. 0312D] fuisse tradit auctor Vitae sancti Boniti coaetaneus, ut supra dictum est. liberorum dulci affectu carebat. Et ideo in aedificandis ad aedificationem animarum coenobiis instabat liberius, et sua Christo distribuebat liberalius, quia praeter Christum, cui haec cederent, non erat ei haeres legitimus. Quia vero Grimoaldum majorem domus sibi in omnibus fidelem, morigerum et cooperatorem eatenus expertus [Col. 0312B] erat, filium ejus Childebertum regni Austrasiorum [Col. 0312D] Adoptivum appellari in quodam ms. Tiliano supra diximus, sed potius ab asseclis Grimoaldi post obitum Sigeberti assumptum. haeredem delegat; hoc tamen proposito conditionis tenore, si ipsum contingeret sine liberis obire. Rex quidem, ut pote futurorum nescius, quod tunc sibi videbatur, ex temporis convenientia fecit; postea vero filium genuit, quem nomine patris sui Dagobertum vocavit: et priori testamento ad irritum redacto, hunc nutriendum commisit majori domus Grimoaldo, ut ejus potentia contra omnes tutus sublimaretur in Austrasiorum regno.
16. [Col. 0312D] Iterum desunt in priore Vita. Talis erat Sigeberti regis vita, quam apud homines et temporalis magnificabat potentia, et grata Deo in omnibus commendabat justitia; apud Deum vero eam acceptabilem faciebat columbina simplicitas, cum tamen ei adesset etiam serpentina calliditas. [Col. 0312C] Quia vero dicit Sapientia ex ore Salomonis: Aufer rubiginem de argento, et egredietur vas purissimum, [Col. 0312D] Vulgata Editio, aufer impietatem. aufer iniquitatem de vultu regis, et firmabitur justitia thronus ejus (Prov. XXV, 4, 5) , rex ille, in cujus manu sunt corda regum, de famulo suo Sigeberto, qui per vitae puritatem et sapientiae venustatem splendebat ut argentum, abstulit in praesenti saeculo rubiginem peccatorum, et fecit sibi vas misericordiae purissimum. Et cum Deus dicat nobis: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) , quis discredat peccata hujus regis ex terrena contagione et regni occupatione ei adhaerentia vice pulveris Deum eluisse tot eleemosynis, quae ad laudem et gloriam nominis Christi expensae sunt per eum, et adhuc quotidie expenduntur in tot ab [Col. 0312D] eo structis coenobiis? Abstulit nimirum iniquitatem de vultu regis, ut firmaretur justitia thronus ejus, ut quia justus ex fide vivens, vili penderat terreni regni fastus, coronatus corona justitiae, et ornatus palma victoriae, conregnaret Christo in coelestibus [Col. 0312D] Reliqua, sed mutato ordine sunt in priore Vita. .
17. Rex ergo terribilis apud omnes reges terrae qui aufert spiritum principum, ne malitia mundi mutaret [Col. 0313A] militis sui intellectum, in flore juvenilis aetatis eum acerba morte rapuit de praesenti saeculo nequam, et in coelesti curia ei contulit verae dignitatis gloriam. Obiit autem Kalendis Februarii, [Col. 0313A] Imo aetatis 28, regni 25, ut pote natus sub finem an. 635, mortuus 1 Febr. 663, qui Gemblacensi, annum a Paschate inchoanti, fuit 662, a transitu sancti Martini 266. aetatis suae anno fere tricesimo primo, regni vicesimo octavo, ab Incarnatione Domini anno sexcentesimo sexagesimo [Col. 0314A] secundo; a transitu sancti Martini ducentesimo sexagesimo tertio. Et qui in multis locis insignia sui monimenta reliquerat, sepeliri eligit in [Col. 0314A] Potius in confinio Metensi, ut infra in Translatione, non autem prope Parisios, ut Sanmarthani scribunt. urbe Metis, quae regni sui sedes fuerat, in basilica, quam ad gloriam et laudem Dei in honore sancti Martini gloriosi confessoris regia liberalitate construxerat.
Analecta
1. Uxor sancti Sigeberti fuit Imnechildis, nonnullis Emnechildis, Eumechildis et Chinechildis appellata; e qua Dagobertus et forsan plures liberi prognati sunt. Mortuo sancto Sigeberto, Dagobertus, octo aut decem annos natus, cui jure haereditario regnum debebatur, factione magnatum, et potissimum Grimoaldi majoris domus, pulsus est, atque in clericum, Didonis Pictavensis episcopi consilio, attonsus, in Scotiam, sive Hiberniam insulam directus, proque eo in regnum Austrasiorum intrusus Childebertus filius Grimoaldi; quem a sancto Sigeberto in regni haeredem fuisse adoptatum, et Dagobertum defunctum, esse falsus rumor sparserat, uti alibi ex antiquis auctoribus probamus. Imnechildis uxor sancti Sigeberti, abducto in Hiberniam filio videtur Parisios [Col. 0313C] fugisse, opem imploratura contra regni invasorem. Hoc namque pulso, ipsa cum Childerico adolescente Austrasios rexit, cujus regni an. 2 tam Childericus rex, quam Imnechildis regina Barisiacum monasterium in agro Laudunensi sancto Amando condonarunt. Ejusdem etiam reginae Imnechildis consilio traditur Childericus in Alsatia superiore monasterium in valle sancti Gregorii fundasse.
2. Vivebat eo tempore in Anglia sanctus Wilfridus, an. 664 episcopus consecratus, et circa an. 669 toti Northumbriae praepositus. Hic Dagobertum, ex Hibernia ad se venientem, hospitio excepit, et equis sociisque adjutum in patriam remisit: cui Imnechildis mater in locis magis remotis partem regni procuravit, et inter utrumque regem pacem concordiamque fovit. Dagobertus rex constitutus sanctum Wilfridum ad se venientem benigne excepit, multisque precibus fatigavit ut provinciam remanentia sua dignaretur, episcopatum Strateburgensem accipiens. [Col. 0313D] Quae alibi ex Actis sancti Wilfridi deducimus. Dagoberto huic uxorem fuisse Mechtildem Saxonum ducissam colligimus ex Bruschio, in Episcopis Argentinensibus, in sancto Arbogasto. Imo Dagobertum regno pulsum cum conjuge sua apud Thuringos habitasse tradit e Chron. Mss. Matthaeus Merianus, in topographia archiepisc. Moguntini, agens de Heiligenstadio Eichsfeldiae urbe primaria, quem locum sua primordia Dagoberto debere aiunt. Quae etiam in additionibus ad Lambertum Schafnaburgensem a Pistorio editum, pag. 264, de monasterio Erphurti exstructo leguntur, ad eumdem Dagobertum referenda videntur, et tempus Kygiberti seu Richberti, episcopi Moguntini, probat, sed pro ann. 707 substituendus est an. 677, aut huic vicinus. Ipse autem [Col. 0314B] Dagobertus appellatus est rex Germanorum, Francorum, Germanicorum, et Francorum Transrhenanorum, ac praeter ditiones trans Rhenum sitas, obtinuit etiam Alsatiam cum urbe Argentoratensi. In hac Alsatia palatium suum Kirchemium aliaque loca monasterio Haselacensi attribuit, cum sanctus Florentius, dein episcopus Argentoratensis, filiae ejus visum ac loquelam reddidisset. Varia item a Dagoberto ecclesiae Argentoratensi et monasteriis Schutterano et Saraburgo, donata sunt, cum filius ejus a sancto Arbogasto, episcopo Argentoratensi, fuisset ad vitam revocatus. Videtur hic Dagoberti filius in arce regia Semburgo, sive Isemburgo, in lucem editus, ac sacro baptismatis fonte renatus, de avi sui nomine Sigebertus appellatus. Hinc temporibus non distinctis, ipse sanctus Sigebertus suscitatus a morte perperam traditur a Brusch. et Guilliman., de Episc. Argentin., in sancto Arbogasto, atque a Coc., in Dagoberto praevio, c. 15. At resuscitatione omissa, ab apro in venatione ad insulam Rheni Novietensis occisus dicitur [Col. 0314C] a Joan. Isacio Pontano, l. II Hist. Gelricae; exstinctus veneno per Grimoaldum a Miraeo, in Fast. Belgic., 21 Febr., in elogio Beati Pippini ducis. Veneni suspicionem movent etiam Sanmarth. tom. I Hist. Geneal. reg. Francor., l. V, c. 8. Quae omnia temporum ac personarum facta distinctione corruunt. Reliqua ex Actis sanctorum Arbogasti et Florentii episcoporum Argentoratensium alibi firmamus.
3. Imnechildis uxor sancti Sigeberti, ac hujus Dagoberti mater commorabatur apud Childericum regem, etiam postquam hic Bilichildem uxorem duxerat. Donationes monachis Stabulens. et Malmundariens. a sancto Sigeberto factas hi tres confirmant. Ipsum diploma infra dandum sic incipit: «Childericus rex Francorum, Emnechildis et Bilechildis gratia Dei reginae, viris illustribus Gundoino duci et Odoni domestico.» Et haec ejus clausula: «Ut haec praeceptio nostra in membranis conscripta, firma et inviolabilis perseveret, manu nostra subter eam decrevimus [Col. 0314D] affirmare. Signum gloriosi domni Childerici regis. Signum Emnechildis reginae. Signum Bilichildis gratia Dei reginae. Signum Gundoini ducis. Data quando fecit mensis Septemb. dies 6, anno 8 regni domni Childerici regis. Trajecto feliciter.» Annus is est 672. Dein an. 686, mortuo Clotario III, Neustriae et Burgundiae rege, Childericus successit, et una regnum Austrasiorum retinuit; in quo Imnechildem reginam aliqua adhuc cum potestate vixisse innuitur in Vita sancti Praejecti episcopi Arvernorum, 25 Jan., ex Ms. Ultraject. edita, ubi, n. 11, ita legitur: «Cum vir Dei Praejectus (in jus ab Hectore comite vocatus) se undique arctatum cognovisset, necessitate compulsus, ita respondit, se causas Ecclesiae Imnichildae reginae ditioni commendatas habere. Cumque [Col. 0315A] hanc assertionem cognovissent, imperfectum opus permansit. Beatus igitur Praejectus operis sui laborem, et quomodo per fidejussores venisset exhibitus, tandem depromit. Rex vero et regina Bilichildis (ita nomen in altera Vita exprimitur) timore perculsi, veniam coram omnibus a praedicto episcopo expetunt.» Contigerunt ea an. 679, in solemnibus vigiliis Paschae. Non diu superfuit Childericus, ab insidiatoribus impiis cum regina praegnante interfectus, et Rothomagi in basilica sancti Petri sepultus
4. Occiso Childerico, Theodericus a Neustriis Burgundisque ad regnum revocatus est; ab Austrasiis vero Clodoveus quidam, quod Clotarii III crederetur filius, rex constitutus est, sed eo dein rejecto, legitimus regni haeres Dagobertus sancti Sigeberti filius ab optimatibus evocatus, videtur patris regnum, cujus aliqua parte jam pridem potiebatur, ultro oblatum potius accepisse, quam armis, ac vi bellica subegisse. Hoc novi belli Austrasios inter et Neustrios [Col. 0315B] fomes fuit. Quod bellum ex Vita sanctae Salabergae abbatissae ab auctore coaevo scripta alibi deducimus.
5. Inter illustriora monasteria a sancto Sigeberto exstructa, mox dicemus eminere Stabulaum et Malmundarium: quibus donationem a patre suo factam confirmavit Dagobertus jam rex apud Austras. constitutus. Quod diploma ita incipit: «Dagobertus rex Francorum illustris vir. Illud nobis ad stabilitatem regni in Dei nomine provenire confidimus, si facta domni et genitoris nostri Sigeberti quondam regis pro nostris oraculis in Dei nomine firmare deliberamus. Atque ideo vir venerabilis Goduinus, abbas de monasterio Stabulau et Malmundario clementiae regni nostri suggessit, eo quod Dominus . . . et genitor noster Sigebertus rex. . . . per suam praeceptionem concessisset.» Integrum diploma alibi damus, et aliis imperatorum tabulis ac constitutione sancti Leonis IX papae confirmamus. Frisiorum ad fidem [Col. 0315C] conversionem a Dagoberto rege commendatam fuisse ep. Colon. tradit sanctus Bonifacius archiep. in epist. hac de re ad Stephanum papam missa, atque inter illius epistolas ad Serrarium, n. 97, edita; quam alibi damus et de Dagoberto filio sancti Sigeberti intelligendam esse probamus.
6. Praeter filium precibus sancti Arbogasti a morte suscitatum plures fuerunt Dagoberto filiae; inter quas praecipua est sancta Irmina virgo monasterii Horrei apud Treviros prima abbatissa, etiam Fastis Martyrol. Rom. ad 24 Dec. ascripta. Sepulta ea est in monasterio Wissenburgensi munificentia Dagoberti parentis dotato, a quo plura monasteria fundata aut dotata fuisse alibi ostendimus. Altera Dagoberti filia, et sancti Sigeberti neptis est Adela, quae post mariti obitum, Irminae sororis exemplo inflammata, monastico item cultu assumpto, vitam sanctissime traduxit, ac monasterio Palatiolo ad Mosellae fluminis ripam exstructo abbatissa praefuit, ejusque ecclesiam bonorum suorum haeredem [Col. 0315D] scripsit, testamento signato Kal. April. anno 12 Theoderici regis, scilicet, ultimi, an. Chr. 731. In eo testamento mentio fit sororis Regentrudis, qua omissa, alii Rathildem, seu Rothildem, tertiam filiam Dagoberti statuunt, voluntque nuptam fuisse Luderico Bucano, Castri Insulensis in Galloflandria fundatori. Sed id necdum antiquis monumentis probatum reperimus. Id certum est, Albericum dictae Adelae filium plures procreasse liberos, ex quibus sanctus Gregorius individuus sancti Bonifacii ad obitum usque socius, postea Ultrajectinae sedi vice episcopi praefuit presbyter; cujus vitam scripsit sanctus Ludgerus, ejus discipulus. An ex aliquo fratrum sancti Gregorii prognatus sit sanctus Albericus, dein episcopus Ultrajectin. et ab avi nomine ita appellatus, alibi inquirimus. Coluntur santus, Gregor. 25 Augusti et sanctus Albericus 14 Nov. An qui sanctus Dagobertus martyr colitur apud Sathanacenses in Lotharingia, rex fuerit Francorum, et [Col. 0316A] filius sancti Sigeberti, hactenus judicio nostro definire non audemus.
1. Monasteria duodecim exstructa refert in Actis sancti Sigeberti auctor; quae soli Ardennae attribuit Gelenius; universim viginti exstructa cum Gelenio volunt Molan., in Auctario Usuardi, Galesin. et Sauss., quorum verba supra dedimus. Brouwerus de iis, in sua Metropoli, necdum edita, ita scribit: «Anno 651, Sigebertus Austrasiorum rex Metis in sua regia, eximia vitae innocentia ac praestanti in omne religiosorum genus liberalitate florebat, viginti amplitudine non vulgari conditis exstructisque et vectigalibus perpetuis auctis passim monasteriis, in quibus Malmundariu II et Stabulense in Ardennae finibus, sancti Martini vero in Metensi suburbano fuere.» Haec Brouwerus, sed reliqua monasteria nec ipse, nec alii nominant. De Metensi condito et [Col. 0316B] destructo infra agemus. Ad Vitam sancti Amandi, 6 Feb., referemus apud Austrasios, dum iis praeesset rex sanctus Sigebertus, multa in Belgicis et Germanicis provinciis exstructa esse monasteria, quae hic omittimus recensere. Ante Stabulense et Malmundariense, aliud erectum est Casaeconguduni in ducatu Luxemburgensi ad amnem Sesmarum seu Sesomirim, vulgo Sesmoy aut Semoy, inter Chinium et Bullonium oppida: cujus posterioribus saeculis exstitit prioratus in pago Cougnon. De eo pluribus agemus 3 Feb., ad Vitam sancti Hadelini. Damus infra (Col. 319, dipl. I) diploma sancti Sigeberti nobis ab humanissimo viro Joanne Antonio Gournesio congregationis Oratorii presbytero communicatum, ex quo constat sanctum Remaclum abbatem constitutum esse, cum necdum esset episcopus Trajectensis, superstite adhuc episcopo Metensi Godone, aliis Dodone, seu Godeo, cui successit sanctus Clodulphus filius sancti Arnulphi, ad quem episcopum [Col. 0316C] Remaclus primo anno sui episcopatus sanctum Trudonem misit. Hinc optime refellitur Bouchetus, qui, p. I Originum familiae regiae Francorum, cap. 6, tempus episcopatus Godonis numerat ab anno 659 ad 667, eique suffectum sanctum Clodulphum vixisse ad annum 707 arbitratur. Qui in diplomate praeter Sesomirim nominatur Alsnia fluvius, supra Luxemburgum exortus, urbem alluit, et Atarto mistus, aquam in Suram exonerat, ac dein in Mosellam delabitur. Silva autem Uriacuise ad vicum Ures infra Bullonium pertigerit, aut potius Viracuise legendum, et tum referretur ad vicinum Viram amnem. His ante expositis diploma facilius intelligetur.
2. Notgerus, episcopus Leodiensis, in Vita sancti Remachi episcopi Trajectensis, 3 Sept., meminit alterius Vitae ab auctore antiquiore et fere coaevo conscriptae, de quo in prologo ad Werenfridum abbatem haec scribit: «Obtulistis libellum de Vita tam nostri, quam vestri specialis patroni, domini, [Col. 0316D] scilicet, Remacli, conquestus propter incuriam tamen praedecessorum vestrorum brevius, quam ut res postularet pro magnitudine gestorum ejus esse eruditam; simulque visus es, ut ne dicam precari, sed potius exhortari, ut eam non modo exemplari, verum aliquanto lepidius mandarem poliri.» In hoc priori libello, seu Vita sancti Remacli, de exstructis monasteriis Stabulensi et Malmundariensi ita legitur: «Contigit, Deo favente, juberi a piis principibus regni Francorum Sigeberto rege, et Grimoaldo duce, ex voluntate Dei et consilio optimatum suorum, ut construerentur infra forestem monasteria, sita in pago qui Ardoenna dicitur, cognominata Stabulaus, sive Malmundarium, in quibus commanerent religiosi monachi, qui spiritualiter inibi Christo famularentur; et pro statu totius regni, et regis salute vel filiorum, sive curam regni exercentium, omnipotentem Dominum exorarent. Tunc coeperunt aedificare attentius, et, ut assolet in tali opere, virtus divina [Col. 0317A] subsecuta est, prosperoque successu velociter adimpleta sunt. Cumque adesset tempus ut ecclesiae nova materia ornatae dedicarentur, mittens praefatus rex ad beatum Remaclum episcopum, quia alter eorum, id est, Stabulaus, ad ejus pertinebat dioecesim; alterum vero, id est, Malmundarium, quia metropolim respiciebat, cum consensu Cuniberti, qui erat metropolitanus Agrippinae, evocavit eum, ut, sicut conveniebat ejus ministerio [ Al., mysterio], eas dedicaret. Quod sanctissimus vir illico obaudiens, cum magna diligentia explevit opus sibi injunctum, quod ejus dispositione dudum fuerat actum; quia, cum esset regi ac primis palatii propter maximam sanctitatem vicinus ac amatus, nihil praecipuum absque ejus consultu fiebat. Unde factum est, quia tam charus eis habebatur, ut missarum peractis solemniis, traderet ei praedicta loca jam dictus major domus Grimoaldus, sua [Col. 0317B] Al., dictione; forte jurisdictione. ditione cuncta ordinari, et monasticae vitae instituta isthic servari. Post non multum vero temporis impetravit tandem a rege, quatenus relinquens [Col. 0317B] successorem post se in sede pontificali, ut diu desiderabat, hunc eremi locum adiret, et ibi ab hominibus remotus soli Deo vacaret . . . . Manens itaque pervigili cura, absque ulla reprehensione, in monasticis documentis, multos nobilium virorum animos convertit, ut imitatores fierent illius vitae, cujus erat doctrina [Col. 0318A] perfecta: quia, quod ore docebat, prius opere adimplere curabat. Unde factum est ut crescente religione cresceret etiam census ejusdem ecclesiae, in usus ibidem servorum Dei famulantium. Nam audientes cultum hujusmodi religionis jam dicti piissimi principes, evocantes beatum virum, tradiderunt ei ex ipsa foreste duodecim leucas in longitudine, similiter et in latitudine, in quo spatio nullus contradictor existeret suae ditioni vel succedentium ei, ut quiete Deo militarent. Nec non affirmarunt testamento cum signaculis imperialibus, ut stabile illud omni tempore duraret: quod Pater sanctissimus suscepit libenter ac tenuit reverenter. Verum non multo post ipsum spatium abbreviare studuit, ut sine impedimento fieret sequacibus, et sine ullo obstaculo rectores loci possent servare, quod ad nostrum usque tempus inconvulsum durare videtur omnino.» Haec ibi. Sunt vero monasteria Stabuletum et Malmundarium dissita Leodio o to fere leucis horariis, qua versus Orientem et Treviros abitur. Exstrui [Col. 0318B] utrumque coeptum circa annum Christi 655, qui erat episcopatus sancti Remacli sextus; diplomata vero concessa sunt sub finem vitae ejusdem regis Sigeberti. Horum partem profert Notgerus in Vita sancti Remacli. Haec diplomata damus infra.
Prolegomena
[Col. 0317C] Quatuor supersunt a Sigeberto II emissa instrumenta legitima, spurium unum.
1. Primum omnium Sigeberti diploma sub indiculi nomine concipitur, proprie praeceptum sub epistolae forma. Magni certe momenti est indiculus ille, saepius recusus, quo constat in regno Francorum a monarchiae primordiis receptum esse ut non liceret episcopis, absque licentia regum, interesse conciliis in alieno regno celebratis. Dirigitur a Sigeberto ad Desiderium, episcopum Caturcensem. Nullas habet notas chronologicas, sed spectat ad concilium Cabillonense, quod, juxta Cointium, Annal. t. III, pag. 182, anno 644 celebratum est in ditione Clodovei.
2. Non tanti momenti est, et tamen pluries recusum, diploma secundum Sigeberti II, quo Casagonguidinense monasterium condit. Deficientibus notis chronologicis, hoc instrumentum anno 644 cum Honteimio, Hist. Trev. dipl. t. I, pag. 80, assignavimus, [Col. 0317D] contra Cointii, in Annal. t. III, pag. 191, et Mabillonii, in Annal. Bened. t. I, pag. 403, sententiam. Sic opinionem nostram astruimus. Remaclus hoc diplomate Casagonguidinensi monasterio praeficitur, qui fuit renuntiatus episcopus anno 648, ut videre est apud Mabill. Annl. Bened. t. I, pag. 403; et apud Marten., Ampliss. collect. t. I, pag. 2, et observ. prae. Verum, antequam infulas episcopales assequeretur, abbas Stabulensis evaserat, teste Nova Gall. Chr. pag. 699, t. III, et tribus annis jam rexerat monasterium Casagonguidinense; hoc igitur monasterium ante annum 644 conditum fuisse dicendum est. Nec multo post id factum fuit; mentio enim in diplomate ipso fit Godonis episcopi, scilicet, Metensis, qui circa annum 643 in episcopum electus, est, ut videre est in Nov. Gall. Christ. t. XIII, pag. 699. De caetero, simplicissima forma et vere antiqua conceptum est diploma, et cum historia optime convenit. Vide Gesta Dagob., c. 31, Fredeg. c. 87, Vitasque [Col. 0318C] sancti Sigeb., sancti Remacli, etc. Nec mirum quod subscriptiones et notae chronologicae deficiant, cum nonnisi ex apographis desumptum sit; mos enim exscriptorum frequens fuit talia, quasi supervacanea, resecandi.
3. Idem Remaclus, Stabulensis abbas et Malmundariensis, obtinuit partem silvae Arduennae, Sigeberti diplomate tertio, notis chronologicis destituto, quod apud Martenium, Ampliss. collect. t. II, col. 6, et alibi, reperias. Id non emissum fuit post annum 648, quo episcopus evasit Remaclus, solo abbatis titulo in diplomate insignitus; nec ante hunc ipsum annum 648, quo Virdunenses infulas consecutus est Gislocardus, qui inter episcopos in eodem diplomate memoratur. Cointius, Annal. t. III, pag. 364, tamen annum 653 huic instrumento assignat, et ideo, pro titulo abbatis quo insignitur Remaclus, titulum episcopi jubet reponere, conjectura quam nulla satis tuetur argumentatio. Sed eidem Cointio suffragamur, cum titulum archiepiscopi emendat, Coloniensi [Col. 0318D] praesuli, contra morem hujus aetatis, inditum. Hunc titulum episcopi titulo ab exscriptoribus sequioris aevi substitutum fuisse credi potest, in diplomate cujus exemplum authenticum nullibi, quod sciamus, hodie comparet. Donum a Sigeberto impetratum, a Childerico II confirmatum quidem fuit alio diplomate, sed ad mediam partem redactum.
4. Remaclus, postquam episcopi titulum assecutus fuit, monasteriis Stabulensi et Malmundariensi praeesse non desiit, episcopus absque dioecesi, quod tunc non insolitum. Hinc appellatus episcopus et abbas in diplomate quarto, quo Sigebertus his monasteriis dona confert, anno, scilicet, regni sui 14; sic enim Sigebertus; «Ut, dum ad legitimam pervenimus aetatem, cessiones . . . . quas serenitas nostra concesserat, deinceps, hoc est anno 14 regni nostri, debeant . . . stabiles esse.» Hic autem annus vel ab anno 632, ab initio regni in Austrasia, vivente patre, repeti potest, vel ab anno 638, quo haereditario jure, [Col. 0319A] mortuo patre, regnavit. Juxta priorem computandi modum, regni annus 14 incidit in annum Christi 645, quo nondum episcopi titulo gaudebat Remaclus. Ergo alia utendum est computatione, scilicet ab anno 638, unde annus regni 14 in annum Christi 651 incidit. Alibi, disquiremus an hinc cerni possit Merovingicorum regum majoritatem nonnisi anno aetatis 21 expletam fuisse.
1. Unicum restat Sigeberti diploma quod spurium est. Ibi ecclesiae sancti Petri Trevirensis ablatae restituuntur sancti Hilarii et sancti Eucharii cellae. Non alia mente a Roserio fabricatum fuit instrumentum hoc, nisi ut auctoritatem conciliaret systemati [Col. 0320A] gentilitio domus Lotharingicae, quam a Merovingicis regibus deducere conatus est pluribus aliis instrumentis, causa judicata, falsi nomine damnatis. Manifesta falsi indicia, quibus totum hoc instrumentum scatet, in notis nostris reteximus. Browerus, Hist Trev. t. I, pag. 354, illud pro interpolato habuit, et, expunctis quae a falsario inserta judicabat, quasi genuinum edidit. Verum de interpolatione lectorem monuit, quod neglexerunt auctores Novae Galliae Christianae, t. XIII, col. 291, qui fere totum pseudodiploma exscripserunt, nulla suspicionis nota incautae credulitati praecaventes. Cum fraudes Roserii testetur judicium solemne, puderet nos spurios fetus legitimis miscuisse, eo quod aliquid deprehenderetur apud ipsos cum legitimis commune.
Epistolae et diplomata
(Vide supra, lib. II, Epist. ad sanctum Desiderium, hujusce tomi col. 260, epist. IX.)
(Vide ibid., col. 264, epist. XVII.)
Sigibertus, rex Francorum, vir inlustris [Col. 0320D] Cod. ms. Malmund., viro inlustri; in solo hoc Codice exstant quae sequuntur parenthesibus inclusa. MARTEN. , (Grimoaldo majoridomus. Singulariter ac per cuncta feliciter ad mercedis nostrae augmentum) credimus pertinere, si larga munera summi Dei omnipotentis devota mente offerre non dubitetis, quia tunc regia potestas suum cultum corroborare videtur, quando [Col. 0319C] ex propria voluntate compendia servorum Dei destinare non dubitat. Ideoque sub devotione animae nostrae, cum consilio magnificorum apostolicorum Chuniberti (Memoriani), Godonis [Col. 0320D] Chunibertus, Coloniensis praesul fuit ab anno 623 ad annum 663. Vide Novam Gall. Christ., t. III, col. 626, et t. XIII, col, 399; Godo episcopus Metensis ab anno 642 ad annum 650. , vel inlustrium virorum Grimoaldi, Bobonis, Adalgisili, monasterium regulare in honore patroni [patronis] nostri Petri, Pauli, Johannis, vel ceterorum martyrum in terra nostra, silva Arduennense [Ardenense], in loco qui dicitur Casegonguidinus [Casecongidunus], quem Sesomires fluvius cingere videtur, et ex nostrae largitatis munere, juxta Patrum traditionem, coenobium volumus construere, et ibidem, Deo [Christo] auspice, Remaclum abbatem constituimus, qualiter [Col. 0320B] ibidem secundum ordinem et monita antiquorum Patrum conversari debeant, sic tamen, ut de ipso castro et ripa fluminis in directum leuvas tres de nostra silva Uriacense, cum ipsa venna dominica, quae dicitur Arnulfi [Dognulfi], cum Probardo, Babone [ Marten., de Babone], vel junioribus [minoribus] eorum, qui ibidem servire [deservire] videntur a die praesente, concessimus [concedimus] ad possidendum. Similiter de suo [desuper] ipso castro ex alia silva dominica tres leuvas, et in directum item [Col. 0320C] [iterum] tres alias leuvas, necnon et aliam venellam in fluvio [fluviolo] nuncupante Alisna, ubi illa petra quadrata est [ Marten., pro quadrata]. Haec omnia ad usus eorum servorum Dei (cum) emunitate [ Marten., ex unitate] nostra visi fuisse [fuimus] condonasse, ut habeant, possideant, suisque posteris spiritualibus derelinquant, ut potius eos [eis] delectet attentius pio Domino preces incessabiliter pro nobis [ haec duo verba desunt ap. Marten. ] fundere. Et, ut praeceptio firma atque inviolata permaneat, manus nostrae subscriptionibus subter eam roborari decrevimus [decrevimus roborari] [Col. 0320D] De anno huic diplomati assignando non conveniunt critici. Honteimius illud tribuendum censet [Col. 0321C] anno 644; Cointius, anno 645; Martenius et Mabillonius anno 648. Datum non fuit ante annum 642, quo Godo Metensis episcopus creatus est. Remaclus, qui primus ad Casagonguidinense monasterium regendum a Solemniacensi monasterio accersitus fuit, Nova Gall. Christ., t. III, pag. 939, tres annos illud rexit, et monasterii Stabulensis curam suscepit, cum nondum episcopalibus infulis potiretur: has autem consecutus est anno 648. Unde sequens chronologicus [Col. 0321D] ordo emergit. Anno circiter uno ante assumptum episcopatum, Remaclus ad Statulense monasterium transiit, id est, anno 647. Tribus annis rexerat monasterium Casagonguidinense; ergo videtur monasterium hoc conditum fuisse circa annum 644, anno secundo episcopatus Godonis, qui Metensis praesul renuntiatus fuerat anno 642. Quae omnia bene conveniunt, et Honteimii opinionem tuentur, quam amplectimur. .
Sigipertus, rex Francorum, vir inluster, Godegiselo [Modogisilo] comiti. Singulariter regni nostri compendiis et prolixa felicitate, Deo adjuvante, confitemur augmentare quicquid sacrosanctae Ecclesiae propriae deliberationis arbitrio serenitas nostra contulerit; quia tunc regalis potestas sui culminis fundamenta corroborat, quando larga humanitate condigna munera in honore Dei conferre non dubitat. Igitur sancta ac venerabilia monasteria, Stabulaus sive Malmundarium cognominata, ubi vir venerabilis Remaclus, episcopus et abba [Col. 0322C] Remaclus hic dicitur abbas simul et episcopus, id est, regionarius, ut monent Mabillonius, Ann. t. I, pag. 404, et Martenius, ubi supra, pag. 2. , Christo auspice, [Col. 0321B] praeesse videtur: quae vir inluster Grimoaldus majordomus, in honorem sanctae Dei genitricis Mariae, sanctorumque apostolorum Petri et Pauli, sanctique Joannis Baptistae, vel sancti Martini, seu ceterorum, suo opere, in vasta eremi [ Boll., in vasta solitudine] Arduennensis construxit, quemadmodum nos loca ipsa ad ipsa monasteria aedificanda pro nostra praeceptione ex foresta nostra concessimus: quae, licet gratia Christi sint ditata praefata monasteria, mundanae tamen substantiae cernuntur parumper habere. Ideo divina inspiratione commoniti, decrevimus aliquantulum de fisco nostro ad ipsa monasteria conspicere et consolari. Telonium igitur quod ad portum Vetraria, super fluvios Taunuco Ittaque, et portum illum qui dicitur Sellis, immoque et [Col. 0321C] Vagatio [ Boll., Vogatium] super fluvium Ligeris, quod judices vel agentes nostri ad portus ipsos tam quod navalis evectio conferebat, aut [ Boll., quam] undique negotiantum commercia in theloneo aut quolibet ripatico ex ipsis portubus superius nominatis in fisco nostro solebant recipere, pariter et homines [Col. 0322A] qui in ipsis portubus commanent, vel ipsos portus custodiunt, aut ibi aspicere videntur, pro stabilitate regni nostri, ad monasteria superius nominata, vel monachis ibidem consistentibus, nostri muneris largitate concedimus. Quapropter praesenti ex hac jussimus promulgari praeceptione, ut neque vos, neque juniores aut successores vestri, aut quislibet quae ad partem monasteriorum ex hoc pertinet, nunquam [ex hoc penitus] praesumatis existere contrarii; sed magis theloneos ipsos de portubus superius nominatis, quandocumque exinde fiscus noster poterat sperare, in luminaribus, jam dictis basilicis vel stipendiis monachorum qui ibidem cursum regulariter quotidianis horis implent, annuimus possidendos, ut omni tempore proficiant in augmento [cernuntur [Col. 0322B] implere omni tempore proficiat in augmentis]. Et si forte aliqui portus ipsos praenominatos pro terris ipsorum propriis transtulerint, quo facilius ipsum theloneum quemadmodum ad fiscum nostrum debuerat provenire [ Boll., pervenire], subtraxerint, jubemus ut navigia ad portus ipsos, ubi per tempora praecedentium regum parentum nostrorum ire consuetudinem habuerant, discurrant; et alibi theloneus neque a vobis, neque a junioribus seu successoribus vestris exigatur. Quod fiat, ut, si ante superiores annos, dummodo sub tenera adhuc videbamur aetate subsistere, aliquis quodlibet ex hujus cessione instrumenti [ Boll., hujus cessionis instrumentis] accepit, nullus mancipetur effectus, sed vacuum et inane permaneat, dum et aliter compluribus fidelibus nostris [Col. 0322C] noscitur esse conventum, ut dum, auxiliante Domino, in regnum ad legitimam pervenimus aetatem, cessiones illius, quae ex originario fisco nostro aliquid serenitas nostra concesserat, deinceps inantea, hoc est, anno [ Boll., de anno] XIV regni nostri [Col. 0322C] Anni regni Sigiberti duplici ratione computari possunt: a tempore quo is a patre rex Austrasiae renuntiatus fuit, id est, ab anno 632: vel a morte patris, anno 638. Ab hac posteriori epocha hoc loco [Col. 0322D] videntur computandi Si enim ab anteriori computarentur, annus XIV regni incideret in annum Christi 645, quod cum Remacli episcopatu conciliari nequit. Regni vero sumpto exordio a morte Chlodovei II, annus XIV annum Christi indicat 651, cum Remaclus jam regionarius foret episcopus tribus abhinc circiter annis, necdum Tungrenses infulas assecutus fuisset, unde episcopus, nullo loci nomine addito, appellatur. Hoc eodem anno datum diploma asserit Notgerus in Vita sancti Remacli. Notandum autem quod tunc se ad legitimam pervenisse aetatem innuat Sigibertus, natus anno 639, et hinc argui potest regum Meroveadum majoritatem anno aetatis vigesimo primo expletam fuisse, quae anno decimo quarto assignata fuit a criticis plerisque, ex verbis Gregorii Turonensis, lib. VII, cap. 28, male intellectis, quibus emancipatio potius quam majoritas intelligenda est. Sed de his fusius in praefatione. debeant in Dei nomine stabiles esse. Hanc quoque [Col. 0323A] auctoritatem, ut in omnibus valitura, in nostris et futuris temporibus valitura intacta valeat durare [intacta vel intemerata valeat pleniter], manus nostrae subscriptionibus [subter ea] roboravimus.
In nomine Domini, Amen. Sigisbertus divina favente gratia, Francorum rex. Quoniam adoptionem filiorum Dei praestolamur, ad quam per pacem attingitur, teneamus panem invicem, et in omnes. Beati enim pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. Ubi enim altercationis invicem dispendium incurrit, ibi pacis residet dissidium quae Ecclesiarum gratiosam [Col. 0323B] fovet et incrementat quietem. Igitur noverit omnium fidelium nostrorum praesentium et futurorum notitia, qualiter de cellis beatorum Hilarii, quae modo cella sancti Maximini dicitur, ac beati Eucharii, quae nunc vocatur cella sancti Matthiae, in praedio sancti Petri Trevericae urbis aedificata, quas dominus genitor noster Dagobertus, Christianissimus rex, predecessorum suorum mores sequens, ad ecclesiam sancti Petri Trevericae urbis regiae potestatis jure tradiderat, ac perpetua stabilitate firmaverat, Modoaldus, ejusdem Ecclesiae venerabilis archiepiscopus, in generali palatio nostro querelosis se precibus proclamavit, plangens eas abs malis grassatoribus, quorum dux quidam nomine Hattus est, contra libitum suum, suorumque fidelium usurpatas, ac de supradicta ecclesia [Col. 0323C] violenter abstractas. At nos per omnia omnem praefati Hatti, ac suorum per ordinem recolentes fallaciam, jam calliditatibus detectis, querimoniam illius veram esse agnovimus. (Perpendentes ergo et verentes ne forte, quod absit, de eleemosyna genitoris [Col. 0324A] nostri ac praedecessorum nostrorum regum, detrimentum animae nostrae faceremus, pro conservanda eorum pietatis munificentia, ipsas cellas, cum consilio et judicio episcoporum, ducum, et comitum nostrorum, maxime dilecti consanguinei nostri domini Martini, filii Clodulphi, filii Arnulphi, ducis Austriae Mosellanicae ac Moselant, quem praefatae beati Petri ecclesiae, ac fratrum ac antedictarum cellarum advocatum, rectorem protectorem per praesens praeceptum constituimus, memoratae ecclesiae Trevirens. reddidimus [Col. 0323D] Parenthesibus inclusa, hic et infra, desunt apud [Col. 0324C] Browerum et alios, excepto Roserio. ). Ut autem praesens nostrae reformationis scriptum inviolabile per succedentia tempora in Dei nomine obtineat stabilitatem, propria manu, cum duce Martino, ac Cumberto, archiepiscopo Coloniensi, ac Ramaclo, episcopo Trajectensi, [Col. 0324B] subter eam firmavimus et sigillorum nostrorum impressionibus [Col. 0324C] Omnes, praeter Roserium, emendant sigilli nostri impressione. jussimus insigniri. Data Aquisgrani, idibus Maii, anno dominicae Incarnationis DC. LIII. Sigisbertus, Francorum rex †. Cumbertus, archiepiscopus Coloniensis †. Ramaclus, episcopus Trajectensis †. (Martinus dux Austriae Mosellanicae ac Moselant †.)
Sigibertus, rex Francorum, vir inluster [Col. 0324D] Comment. Acad. Theod. Palat. habent illuster; Carolus Dümgé testatur in Codice scribi vocem inluster. . Quietquit in Dei nomine serenitas regia, pro ecclesiarum compendia vel in stipendia clerum aut alimonia [Col. 0324C] pauperum perpensatur, vel hoc, quod juxta Dei mandata adimpletur aut confirmatur, illud et in praesenti seculi luce potest praestare auxilium, et credimus quod, in eterni itineris, per intervencionem domnorum sanctorum, sive duce Domino, preparet [Col. 0325A] in futurum. Igitur dum et confidimus quod Dei debeat manere voluntas et ut taliter cunctus populus de omnibus fructibus terre, ad sancta Ecclesia catholica per unumquemque annum debentur inferre, adeo ita quod juxta ad anteriorum regum quondam parentum nostrorum decrevit devocio, ita, Christo propicio, manet nostra deliberacio, ut de omnes fructus terre infra pago Spirense, quantumcunque fiscus noster continet, tam de annona quam de vino, mel, sive jumenta, de porcos, quam et de omni reliqua solucione ad nos aspiciencia, sic et homines fisci faciant decimas porcorum, qui in forestis insaginatur, aut omne genus pecodum, quantum in ipso pago Spirense ad fiscos nostros pertinetur, annis singulis ad ecclesiam Nemetense, ubi apostolicus vir, [Col. 0325B] pater noster, domnus Principius [Col. 0325B] Certum est Principium Spireusem sedem occupasse; sed quot annos non constat. Vide Loebelii dissertationem, in t. VII Comment. Acad. Theod. Palat. pag. 154 et seqq. , episcopus preesse [Col. 0326A] videtur, decimus caput debeatur offerre et adimplere, quatinus dum ipse decimus annis singulis idem in stipendia clerum vel alimonia pauperum presentemur. Credimus ut Creator omnium nostrorum, nostris usibus, hic et in futuro septempliciter hoc jubeat remunerare. Agite ergo, qualiter hoc, quod semper nostra continet devocio, vel Dei manet voluntas semper in omnibus procuretis adimplere, qualiter nobis Christi gratia vel domnorum sanctorum, ut confidimus, debeat pertinere, et ut vobis [Col. 0326B] Carolus Dümgé monet in Codice legi vobis et non nobis, ut est in t. III Comment. Academ. Theod. Palat. , quod absit, ad offensa Dei, aut nostra non debeat pervenire. Et ut cercius vobis juniores successoresque nostros presens auctoritas inconvulso ordine observetur, vel in omnibus debeatur permanere, manus nostre subscriptionibus subter eam decrevimus roborari.
Appendix
[Col. 0325B] Charta qua Grimoaldus donat monasteriis Stabulensi [Col. 0325C] et Malmundariensi villam Germaniacum [Col. 0325D] Vulgaverunt Henschenius, de tribus Dagobertis, lib. II, cap. VIII; et Foppenus, suppl. ad oper. Dipl. Miraei, t. III, pag. 281; uterque ex archivis Bambergensi et Stabulensi. Diplomata duo regum Childerici II et Dagoberti II videntur huic chartae minus consona; testantur enim haec diplomata Sigibertum concessisse villam Germiniacum Stabulensibus, quam concessionem Childericus et Dagobertus confirmant, viso Sigiberti diplomate, ac nulla facta donationis Grimoaldi mentione. Hincsubit aliqua suspicio de chartae Grimoaldi sinceritate. Sed cum Grimoaldus Germiniacum sibi a Sigiberto concessum profiteatur, probabile est Stabulenses monachos proprium a Sigiberto concessionis diploma impetravisse, ad majorem securitatem, quod a successoribus ejus, visis et relectis exemplaribus, confirmatum est. ( Ann. 650). (Ex Brequigny Diplom., Chart., Leg.)
Domino sancto et in Christo patri Remaclo episcopo, vel omni congregationi monasterio Malmundario [Malmuldario] seu Stabulau consistentium. Grimoaldus, recogitans molem peccaminum meorum, qualiter veniam obtinere [optinere] merear, dono vobis donatumque esse volo pro compendiis ipsorum servorum Dei qui in ipsa monasteria conversare videntur, loco cognominante Germiniaco, in pago Remensi, quem domnus gloriosus Sigebertus rex (rex nobilis) nobis concessit; ipsam villam Germiniaco, cum omni integritate sua, domos, aedificiis, mancipiis, acolabus, pecuniis, campis, aquis, cum omni soliditate, [Col. 0325D] appendiciis, id est, duos molendinos in lupia, [Col. 0326B] cum area et terra, vinea una in Boterio [Beterio], et [Col. 0326C] alia appendicia, quae dicitur Terune, juxta fluviolum, Axina, quem de Godetrude dato pretio comparavi, domos mancipiis, campis, pratis, vineis, aquis, aquarumve decursibus, cum omni integritate ad se pertinente, concedo vobis, a die praesente, perpetualiter, ut ipsam villam Germiniaco, vel appendiciis suis superius cognominatis teneatis, possideatis, vel quidquid inde facere volueritis liberam et firmissimam habeatis potestatem. Et si sane, quod fieri non credo, aliquis de haeredibus meis, vel aliqua opposita persona, contra hanc firmationem de parva munuscula, quae in ara summi Dei omnipotentis offerre non dubito, venire tentaverit [vetare temptaverit], inferat in sacro fisco auri libram unam, argenti pondera quinque, et nihilominus facta mea irrumpere non [Col. 0326D] valeat [Col. 0326D] Desunt notae chronologicae; sic eas quantum licet eruimus. In Remacli abbatis simul et episcopi gratiam donatio tit. Porro episcopi, scilicet regionarii, Remaclus titulum non assecutus est ante annum 648, Mabill. Ann. t I, pag. 403 et seq.; abbatiam vero Stabulensem Theodardo anno 653 reliquit, cum ad Trajectensem episcopatum evectus est. Ergo non male circa annum 650 chartam Grimoaldi de qua agitur referendam censemus. Nonnullas lectionum varietates a viro docto de Reiffenberg, humaniter communicatas, inter parentheses adscripsi. Ultima sic se habet: Facta exemplaria die Kal. Aug. anno IIII regni Domini notri Dagoberti, quae a Foppeno omissa, ab Henschenio vulgata fuerat. Inde tantummodo inferendum est anno IV Dagoberti II exhibita fuisse regi exemplaria chartae de qua agitur, non vero chartam hoc anno esse concessam. .
Vita
1. Subjectam sancti Livini Vitam vulgavit Nicolaus Serarius post Epistolas sancti Bonifacii archiepiscopi Maguntini, quem ejusdem Vitae conditorem esse existimavit. Sed quominus ei assentiamur, prohibent argumenta nonnulla Bonifacius istius Vitae scriptor, gesta sancti Livini tribus discipulis ipsius retexentibus, Foillano, Helia et Kiliano, sibi comperta afirmat: quibus obnixe postulantibus huic scriptioni dederit operam. Sanctus Burchardus sedi He bipolensi a sancto Bonifacio Maguntino impositus ab Egilvualdo dicitur anno LXII post passionem sanctorum martyrum Kiliani ac sociorum ejus, quae incidit in annum Inc. Dominicae DCXCIX, et quidem in Germania; quo tempore sanctus Bonifacius vix fortasse in Anglia pueritiam agebat, qui anno DCCXIX legationem apostolicam in Germaniae partes a Bonifacio papa II adeptus, anno DCCLIV, aetate adhuc virenti martyrium subiit. Qui igitur fieri potuit, ut sancti Livini gesta a Kiliano et sociis didicerit? Adde sanctum Bonifacium in suis Epistolis bene multis nusquam peccatoris nomen praeferre; quod nomen sancti Livini encomiastes in Praefationis salutatione sibi usurpavit. Alius ergo est a sancto Bonifacio Maguntino, et quidem antiquior Bonifacius iste; episcopus an abbas, incentum: nam et abbates aliique post Gregorium M. se servos servorum Dei in Epistolarum inscriptionibus nonnunquam dicebant. Gotselinus monachus in Vita sancti Augustini Cantuariensis episcopi lib. I, cap. 28, quaedam ex ista sancti Livini Vita mutuatus est.
2. Livinus in solitudine aliquandiu degit cum Foillano, Helia et Kiliano. Praeceptorem ac institutorem habuit sanctum Augustinum cantuariae antistitem, a quo etiam sancti Benedicti normam discere potuit. Miramur cum Vuillelmo Malmesburiensi, venerabilem Bedam ne verbo quidem egisse de Livino, cujus nomen in sinceris Usuardi et Adonis martyrologiis desideratur.
[Col. 0327A] Bonifacius homo peccator, servus servorum Domini nostri Jesu Christi, universis sub auctoritate sanctae et individuae Trinitatis super firmam petram fundatis Ecclesiis in summa felicitate, gloriam jocunditatis aeternae. Beatissimi Patris et Deo dilecti pontificis Livini venerandus gloriosae passionis triumphus hodiernam solemnitatem gaudii nostri in magnae venerationis honore ceremonialiter nobis celebrandam et votivis adhibendam sancivit, tanti inclyta Patris, ad declaranda mundo meritorum praeconia, quibus hortamur affectualiter congratulari: excitante nos ad hujus devotionis gaudia ipso rotantis anni solemni tempore, quo triumphalis palma certaminis istam agonotheta victoriosissimus et martyr mirificandus ex praesentis saeculi conflictu indomabiliter pro sanctae [Col. 0327B] Trinitatis confessione belligerando, atque persequentium triumphando minitationes et atrocium poenarum agitationes laetus transmigravit, Regemque coeli adiit emeritae dignitatis laurea in confessione martyrum inthronisandus parilique honore glorificandus, [Col. 0328A] atque eorum contubernio fruiturus in beatitudine pacis perpetuae. Hujus denique tam excellentissimae sanctitatis Christi athletae magnarum virtutum insignia quae vestrae expandimus dilectioni, tribus discipulis suis retexentibus comperiebamus, Foillano [Col. 0327D] Hinc colligitur Foillanum hunc distinctum esse a sancto Foillano Fursei abbatis fratre, qui fere semper Furseo adhaesit ut Foillanus iste Livino. [Col. 0328D] Nulla tamen hujus Foillani mentio vel notitia post sancti Livini necem occurrit. , Helia et Kiliano, qui piae charitatis affectu (ut fatebantur) sua quaeque renuntiantes, ob spem vitae aeternae ejus conglutinaliter studuerunt adhaerere vestigiis, et instrui admonitionibus atque informari exemplis, manus nostras osculando provolutisque in terram genibus per aegra lacrymarum suspiria imprecati sunt a nobis scribi et memoriae in posteris conservanda. Quorum ergo multum renitentes voluntati, quoniam nostrae peritiunculae pertimescebamus tantillitatem; sed enim debiti amoris vis teneritudine [Col. 0328B] suae enervationis geminae quoque dilectionis geminifluis alis nostri transcendit arcana devoti pectoris, et tandem illa fraternae conglutinationis aspiratio ipsum animum nostrum suis viribus diffidentem, fragili in audaciam subeundae difficultatis [Col. 0329A] Spiritus sancti tentamine gratia cooperante reflexit, et charitati eorum satisfacere studuimus, et haec ad [Col. 0330A] laudem et gloriam pii Patris verbatim enodari dignum censuimus.
[Col. 0329A] 2. Livini patria et parentes. Tempore igitur quo Colomagnus, inclytus rex Scotorum, in Christianae religionis vir magnificus, polleret virtutibus, et sceptra regni et imperialis monarchiae columen superna providentia auspicabiliter gubernaret, erat quidam senator Scotigena nomine Theagnius, exspectabili stemmate nativae nobilitatis excellentissimus, ipsius [Col. 0329B] regis optimatum princeps, et prae cunctis aulicis suis primatibus archialiter apicem gerens, vir strenuus, regaliumque secretorum symmista industrius et summae prudentiae compositionibus longe lateque loquaci rumore perlatus. Habuit etiam conjugem Agalmiam nomine, venusta prosapia et meritis praecluem, filiam videlicet Ephigenii, Hibernensium regis clarissimi. Qui, Domino inspirante, pari confoederati spiritu, divinisque praecincti legibus, mirae virtutis fulsere insigniis; et quos Dominus sua perlustraverat gratia, tali dignatus est consolari gloria.
3. In utero matris columba coelitus designatur. Nocte quadam Dominica, dum in stratu suo regali libitu perornato pariter compositi repausarent, nec vigilantes, nec integerrime obdormientes, visa est columba lactei coloris coelitus descendisse inaestimabili claritate coelestis gloriae fulgorans, et requiescere [Col. 0329C] super capitale stratus eorum, et sereno vultu intueri in eos. Quae expandens alas suas obumbravit eos, et mellifluo ore tres lacteolas stillavit guttulas instar mundissimi lactis in beatis labiis Deo dilectae feminae, et coelo refusa subvolavit aethera. Mox vaporabilis splendor nimia odoriferae suavitatis fragrantia totum illud regale perlustravit palatium, usque mane reverberatis radiis protensus. Infans vero quem beata mater tunc forte gestabat in utero, jam vivifico flatu irradiatus, mobilibus subsistere coepit membris, et ut certe credatis, supernae visitationis congratulabatur respectibus.
4. Visio a Menalchio explicatur. Livino nato exsultant omnes. Tunc magnanimus dux Theagnius et venerabilis matrona Agalmia hujusmodi aromatis [Col. 0329D] [ id est visionis] raritate attoniti, jam aurora radiante venire ad se fecerunt dominum Menalchium, germanum ipsius ducis, qui tunc archipontificatus jura regebat, virum probabilem et sanctimoniae sublimitate egregium, eique tanti negotii res diligenter expandunt. Qui Spiritus sancti gratia inspiratus respondit altrinsecus: Haec visio divinitus manifestata non solum exsultationis nostrae materia est, verumetiam multarum nationum gentibus gaudium erit; quoniam puer Deo donante nascetur vobis, jam in utero matris sanctificatus et spiritali lacte refectus, summus pontifex, et lucerna patriae ac constantissimus propagator legis divinae populis Dei est futurus in viam salutis aeternae. Venerandus namque cum aderat dies quo clarissima genitrix et nomine digna [Col. 0330A] Agalmia superna visitatione perlustrata benedictum huic mundo protulit partum, omnes regionis illius incolas tanta mirae jocunditatis gaudia attigerant, et tam immensa serenitas clarissimis solibus usque ad exactum mensem inclaruerat, ut cuncti admirarentur: et tam magnorum gaudiorum, tantarumque serenitatum instantiam nec in vetustissimis legisse [Col. 0330B] codicibus, nec ab antiquorum dictis Patrum se audisse faterentur.
5. Ab Augustino et Menalchio baptizatur. Cur vocatus Livinus. Eodem tempore B. Augustinus, eximiae sanctitatis persona, qui a B. Gregorio Romanae sedis apostolico pontifice transmissus Angligenitarum primus antistes et splendidissima summae veritatis lucerna, sui causa negotii divina ut intelligatis providentia subministrante ad praefatum regem Colomagnum convenerat, et ipse tantae raritatis admirabatur gaudium. Nam cuncti primates regis universaque celsitudo regalis cum civibus patriae in mirum exsultationis conversi sunt gaudium, et praesago veritatis spiritu mutuisque collocutionibus congratulabundi altrinsecus certa pronuntiantes, hunc infantem Deo dilectum lumen populorum atque summum totius regionis patronum praedixerunt forte futurum. [Col. 0330C] Quem pius rex et devotissima regina cum venerandis pontificibus Augustino Anglorum episcopo et Menalchio archipraesule de sacro fonte beatae regenerationis susceperunt, indentes ei nomen Livinus ex nomine germani gloriosae genitricis suae Agalmiae Hibernensis Ecclesiae archiepiscopi, qui apud Humbranos pro nomine Christi palmam martyrii adeptus est. Qui mox ut de aqua levaverunt puerum, cum omnibus qui aderant manifesta visione cernebant descendisse columniferum splendorem radiis splendidi solis fulgidiorem, atque capiti benedicti pueri imminere et dexteram auro clarissimo rutilantiorem inde emicare, et ter ipsum infantulum signare sanctae crucis signamine, et coelitus taliter sonum intonasse: Dilectus a Deo et hominibus, cujus memoria in benedictione [Col. 0330D] est. Hoc versiculo finito, divina visio ad aetherea remeavit palatia. Talibus miraculorum coelestiumque mysteriorum excellentiis jocundati rex et regina, atque venerandae personae divini ministerii, summi videlicet pontifices Augustinus atque Menalchius, cum caeteris pari devotionis intentione Dominum Christum in excelsis collaudaverunt.
6. Coelestibus studiis vacat. Igitur electus Dei puer infantilem suam aetatulam rationabilibus suis continentiis excellens diatim specie tenus imagineae virtutis, quamvis tantilli deficientibus corporis viribus, tamen maturis machinabatur moribus a supernis se jam reposci civibus, ipsis contubernalis optatusque indesinenter gestiens fieri amicus; qui felicitati promerendae anhelans, temporalibus futurorum contemplatione [Col. 0331A] renuntiabat, et quia se fragilitate carnis a bene agendi statu dejici formidabat, spirituali subministratione corroboratus studio perfectionis ascendendo magnifice pollebat.
7. Energumenos duos liberat. Ecce jam memorandus adolescens, beatissimus scilicet Livinus, athleta Christi perspicabilis; divini fervoris pudicitia galeatus, constantia fidei loricatus, et undique coelestis militiae fastigio conflagratus, cum jam novem annorum excederet aetatem, perpetuis meritorum praeconandus virtutibus, summi regis signifer bellicosus, contra saevissimum hujus mundi tyrannum et ejus lethiferos aestus triumphaliter bellaturus, talibus glorificari mirificis in mundo orsus est insigniis. Sancto igitur die Pentecostes cum praefatus dux Theagnius cum venerando puero optimatumque suorum [Col. 0331B] circumfultus comitatu ad monasterium ab eo aedificatum ad honorem sanctae Mariae Virginis Dei Genitricis, divinis refici laudibus cupiens ac muniri sacramentis crederet, ecce incolae loci illius attraxere duos homines catenis ferreis colligatos, quos miserabiliter dementaverat serpens antiquus et humano consortio frustraverat; quorum etiam unus virum et duas mulieres interemit, alter quoque uxorem ipsius et duos filios in sua dementatione in mortem prostravit. Quos venerabilis puer Livinus cernens ait genitori suo et comitatui ejus: Una ergo mecum, charissimi, quaeso, omnipotentis Dei clementiam flagitate, quatinus nostris orationibus pro hujus negotii qualitate gloriae suae respectus aperiat. Et expansis [Col. 0331C] manibus pariterque subrectis in coelum luminibus oravit dicens: Deus Pater aeterne, immortale praesidium tibi fideliter supplicantium, exorabilis miserator tuis adesto famulis, et pio pectore nostris annue votis, et effloreat tuae benedictionis gratia super hanc fabricam tui proprii plasmatis tam dirae imbecillitatis gravedine obsqualentem, ut clarificetur nomen tuum in ea; et tantae tuae clementiae favor ruminetur in saecula. Et mox omnibus conclamantibus Amen, venerabilis puer, scilicet Livinus, supernae pietatis signifer processit impavidus, ac imponens manus suas super capita amborum dixit: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, cuncta diabolici phantasmatis incursio a vobis eradicetur, et mundemini in vas purissimum sanctae fidei, et efficiamini regnum [Col. 0331D] Spiritus sancti. Tunc cunctis intuentibus fumus teterrimus atro cruore permistus ex ore et naribus eorum ebullivit, interimque furvarum nigerrima conglomeratio muscarum effumavit, et stridenti confusoque sonitu aerem evolando disparuit. Quos mundatos coelestis medicus signamine sanctae crucis munivit et in sancta confessione confirmavit. Qui fidentiori animo perspicaciores effecti suis omnibus renuntiaverunt, beatique pueri Livini adhaerere coeperunt vestigiis, et reliquum vitae suae tempus in sancta conversatione secum perduxerunt; quorum unus vocabatur Helimas, alius Symphronius, qui in fide sanctae Trinitatis exemplo pii magistri experiuntur apud nos Deo digni et eximii confessores haberi et cohaeredes regni Jesu Christi.
[Col. 0332A] 8. A Benigno presbytero eruditur. Talibus igitur omnipotens Deus, caeterisque divinis praeconandorum insigniis magnalium hunc dilectum famulum suum Livinum mundo manifestari voluit, et perspicabili ratione discretalis suae dispositionis sic venerabiliter electorum suorum quos ante mundi constitutionem in sempiternam sibi praeordinavit gloriam, quibus praeconibus veritatis suae lumen ostenderet, sacrosanctis contubernalium aggregari clementius decrevit meritorum virtutibus. Sed egregiae etiam indolis puer divinis muneribus foederatus, spiritu humilitatis perlucidus, incomparabiliter contemplatione futurae vitae suspensus, superna praeeunte gratia et benigna ejus subsequente voluntate, totius perfectionis desudando appetebat culmen possidere. Ecclesiasticae vero norma disciplinae vitam suam [Col. 0332B] contemplabiliter moderandam orditum elegerat apud B. Benignum presbyterum Scoticae generositatis, alti sanguinis virum, sed altiori sanctarum virtutum clarificatione prolatum, a quo denique spirituali districtione cum devotae mentis teneritudine appetens conformari, et Davidicis Psalmorum melodiis, et sanctorum Evangeliorum mellifluis lectionibus atque caeteris divinis exercitationibus perfectissime instrui, ut pote superni respectus pransione refectus, quasi in spatioso paradisiacae amoenitatis campo pedem jam transfigens, per gradus virtutum diatim efficacissime aeternitatis transiret in gloriam. Cujus etiam subtilis intelligentiae, mirique ingenii efficaciam quis expandat? Spiritus sancti gratia cooperante, [Col. 0332C] nullis divinorum lectionibus studiorum, nullisque bonorum moribus exemplorum aliqua difficultas percipiendarum rerum suam impedivit capacitatem. De talibus autem commemorat ille egregius praedicator cum dicit: Nulla ad discendum mora est, ubi Spiritus sanctus doctor adest. Dum in his Deo dilectus adolescens Livinus diligentissime floreret studiis, contigit magistrum suum Benignum dignae memoriae virum hac vita solvi et superna promereri, cujus exitum discipulus vigiliis et orationibus commendabat Domino quotidie mira pietate devotus.
9. Nutricem vitae restituit. Quaedam materfamilias Silvia nomine, nutrix venerabilis pueri Livini, ex assidua sua infirmitate per multos languescens dies ad fatalem jam propiaverat horam. Quae pondere [Col. 0332D] mortis aggravari coeperat, et jam quasi ignota facies illius exhaustis genis, nimiaque pallitudine opprimebatur, ac subrigidis luminibus imbeciliter circumadstantes intuebatur, nullum tamen agnoscens quoniam obnubilatio extremi visus impedivit eam. Unde ineluctabili moerentia non solummodo civium familiaris concio, atque contectalis devota contubernalitas contristabantur, verum et gloriosus praefatus dux et ejus palatinalis veneranda sublimitas tanto dolori affectuali cordis contritione tenerrime compatiebantur. Quae jam cum in ruinam mortis vergi videretur et prorsus conclamata desperaretur, interim accersitus advenit sanctus Livinus puer properus, gloriosis virtutibus magnificandus, inter medios moerentium coetus supernae illustrationis lumine fretus [Col. 0333A] ad grabatum properabat dilectae nutricis jam mori incipientis: et ubi humana intellexerat sopiri solatia, pia sollicitudine satagebat adhibere coelestia. Stabat autem prope exanimes artus adolescens Deo dilectus Livinus, coelestis medicinae arte peritus, oculis ac manibus in coelum suspensus, lacrymis faciem perfusus, et quod per creberrimos singultus aegri doloris effari nequivit, praecordialis ejus affectus clarescentibus meritis peroravit. Et jam finis erat orationi: tunc corpus defunctae recepto spiritu convalescens resedit, manusque sursum extendit, et Deo gratias egit et dixit, quia cum per ignota et aspera viarum loca et caliginosa a nigris spiritibus perducerer, et in atram foveam sulphure et igne ebullientem immergerer; advenit sanctus Michael [Col. 0333B] archangelus cum patriarchis Abraham, Isaac et Jacob, et sancto Petro apostolo coelesti claritate fulgorans, minacique conspectu dixit illis tetris spiritibus: Ne inferatis molestiam animae isti; sinite eam, quoniam per merita dilecti sui Livini Christus jubet in corpus suum reverti. Illi confusi disparuerunt. Tunc sanctus Michael archangelus et sancti Patriarchae et sanctus Petrus apostolus susceperunt animam meam et in corpus suum reposuerunt.
10. In solitudinem secedit cum tribus sociis. Haec et plura his similia simplici pronuntians ore, atque suscepta benedictione beati Patris, post haec per multa annorum tempora vixit incolumis. Dum vero talibus insigniis coelestis militiae egregius tiro magnificaretur in populo, expavescens ne favore elatus [Col. 0333C] humano a culmine perfectionis suae privaretur, et magnificae claritatis ejus speculo quaedam seducentium fomenta laudum commisceri pertimesceret, continuo solitudinem petens cum tribus discipulis suis Foillano, Helia et Kiliano, quos superius praelibavimus, per arbusta et frutecta latitabat, herbis silvestribusque pomis aquarumque turbidarum parca libatione (ut mos illi erat) contentus.
11. Libris scribendis vacat. Omnia autem quaecunque habuit, aut habere potuit, larga manu indigentibus distribuit. Nam scriptor peritus erat [Col. 0333] Lege carmen Livini ad Florbertum abbatem Gandavensem, et sancti Bavonis epitaphium, infra, pag. 345-346. , et huic operi sedulo invigilabat, studens praecipue ut adquireret unde egentes recrearet: cujus virtutis favor velut arom tum suavissimus odor late fumigans praefati regis Colomagni perlustravit palatium et [Col. 0333D] Scoticarum regiones celebri rumore clarificavit, et gratanter perfuderat pectora omnium. Digna vero tanti praeconia viri pius rex admirabatur, atque his quae per eum gloriose fiebant congratulabatur. Et factum est ut cum honore eum sibi praesentari juberet et humiliter ei supplicaret dicens: O beatissime Pater, novimus te norma omnium virtutum florere, sicut bonorum tuorum perhibent gestorum exempla. Idcirco toto mentis affectu rogamus te, ut nobiscum manere digneris, nostrisque regalibus opibus uti, et nos saluberrimis tuis monitis, evangelicisque doctrinis a te mereamur perfrui. Hujusmodi quoque flagitationibus [Col. 0334A] idem gloriosus rex et optimates ejus et ipsi etiam cuncti subaulici inquietabant per singulos dies amicum Dei. Vir quoque Domini Livinus animum a coelesti non reflexit foedere, sed plus cogitans quae sunt Dei quam quae sunt mundi, veritus est si eorum voluntati satisfecisset, quod animi ejus intentio quavis occasione maligni insidiatoris titillante posset commaculari, suaeque sobrietatis statu dejici.
12. Angelo monente, ad Augustinum pergit. His sollicitudinibus aegre fluctuanti adstitit angelus Domini, eique intulit haec verba consolatoria, appellans eum proprio nomine et dicens: Ave, frater Livine; ne sis sollicitus, tempus est ut consolationem accipias. Recede hinc et vade ad B. Augustinum [Col. 0334B] episcopum, cujus doctrinis et piis informationibus, Domino cooperante, mirifice sublimaberis. His dictis angelica visio remota est. Beatus autem Livinus sciens erga se universa divinitus agi, permissione regis suscepta a palatio quantocius recessit, angelica satagens jussa adimplere. Inter quoque iter agendum dum appropiaret ad mare magnum per quod transnavigare habebat, obviam venit ei juvenis perlucidus aspectu, habilis in incessu, dulcique affamine sic sanctum Dei exorsus est compellare: Ne cuncteris, frater; ego sum quem Deus omnipotens custodem vitae tuae deputavit, et nunquam aberit tibi cura mei, sed defensor et dux adero in omnibus viis sive operibus tuis. Novi causam itineris tui, festinemus quo tendis, quia prosperum iter Deus dabit nobis.
[Col. 0334C] 13. Mare, siccis pedibus, sulcat, angelo duce. Haec eo dicente et praecedente, sanctoque Livino cum tribus discipulis suis subsequente, pariter illud mare magnum, siccis pedibus, transierunt superna comitante clementia. Beatus vero Livinus et saepenominati discipuli sui, scilicet Foillanus, Helias et Kilianus, quandiu super aquas maris pedestri calle gradiebantur, tandiu visum est illis incedere per campum viridissimis graminibus et rosarum, liliorumque floribus albescentem, et omnium speciosarum generibus herbarum vernantem. Cum autem ad litus convenissent et in terra tutis gressibus consisterent, ductor eorum discessit ab eis, et videntibus illis cum magno splendore divinae claritatis circumfusus ascendit in coelum. Vir autem Dei humili pavore [Col. 0334D] attonitus, pariter quoque spe supernae consolationis animatus cum discipulis suis coelesti gratiae debitas referebat laudes.
14. Ab Augustino informatus, sacerdotio honoratur. His rite peractis citato cursu, secundoque itinere ad sanctum pervenit Augustinum episcopum. Cujus adventum beatus episcopus per revelationem sancti Spiritus evidenter agnoscens, dilectumque Dei ministrum sua divinitus intelligentia erudiendum comperiens benigne suscepit, miraeque charitatis devotione per quinque annos et tres menses nutrivit, litteris erudivit, et ad fastigium summae perfectionis [Col. 0335A] juxta angelicam promissionem suis Deo dignis meritis et exemplis conformavit, et ad honorem sancti sacerdotii sacrosancto ordine consecratum sublimavit, eique casulam purpuream auro gemmisque composite perornatam, et stolam cum orario [Col. 0335] Hic distinguit auctor inter stolam et orarium, quamquam utrumque apud scriptores ecclesiasticos promiscue usurpari solet. gemmis pretiosis auroque fulgido pertextam in ipso die ordinationis suae pro foedere aeternae charitatis pius magister dilecto suo discipulo devoto amore contradidit.
15. In patriam regressus, Menalchio episcopo substituitur. Mira in ipsius ordinatione. Cum autem haec omnia gratia almi Spiritus cooperante digne complerentur, sacerdos Dei Livinus cum discipulis suis benedictione pii magistri suscepta, beati videlicet Augustini, superna comitante clementia in patriam [Col. 0335B] suam repedavit. In ejus quoque adventu principes regni, civesque patriae jocunditate magna sunt gavisi. Interim contigit Menalchium archipraesulem germanum gloriosi ducis Theagnii patris sacerdotis Christi Livini de hoc mundo migrasse; de cujus transitu luctus erat omnibus et moerentia indicibili confundebantur universi. Illo quoque defuncto praefatus rex Colomagnus et ejus palatinorum chorus cum subaulicis suis totiusque regionis illius confluentia pari cordis affectu conclamaverunt, sanctum sacerdotem Livinum in honorem hujus ordinis dignissime sublimandum fore. His rex omnibus devotior consentiens, ter quaterque virum beatum in cathedra archiepiscopatus debito honore, Domino jubente, collocavit. Eadem vero hora quando episcopalem [Col. 0335C] accepit benedictionem, ut consuetudo est pastores sanctae Dei Ecclesiae consecrari, caeterisque episcopis praesentibus et clero atque devoto populo, ad declaranda beati antistitis Livini mundo merita et ad confirmanda haec divina mysteria vox superne delata palam omnibus insonuit, ita dicens: Ecce sacerdos magnus qui in diebus suis placuit Deo et inventus est justus. Necdum autem haec divina verba finierat vox sancta, cum subito apparuit super caput venerandi pontificis Livini corona rutilo auro, atque coruscantibus gemmis composita ac vernantibus floribus intexta, et interius atque exterius et desuper purpureis rosarum coloribus lucide perfusa, et astantes fragrantia suae suavitatis replevit. Haec etiam praefigurabat fore beatissimum illum antistitem [Col. 0335D] dignum Christi martyrem futurum in roseo sanguine sui martyrii fluidum, et diademate regni coelestis coronandum, et in confessione martyrii beata immortalitate in saecula fruiturum.
16. Gregem suum sollicite curat. Gloriosus igitur pontifex Livinus jura regiminis, Domino concedente, humili devotione suscipiens, spirituali amore succensus gregem sibi commissum discreta pietate vigilanter admonuit, docuit, correxit, atque perpetuae viriditatis pabulo indesinenter refecit. Coelestis namque medicus sicut animas suorum discipulorum medicari invigilabat, ita et aegra multorum corpora [Col. 0336A] incolumitatibus hujus vitae superna clementia praestante restituebat. Inter has etiam praeconandas meritorum suorum virtutes postquam pontificali honore sublimatus est, Domini gratia cooperatrice haec insignia operatus est miracula.
17. Paralyticum sanat. Quidam paterfamilias Scotigena, Abdias nomine, paralyticus pariter et leprosus, omnique membrorum suorum usu destitutus, sic praemortuus exsistens per novem annos infirmabatur, ut nec linguam ad loquendum movere, nec manus ad os porrigere, neque pedes contrahere ad se posset; sed totus in grabato rigidus jacebat, et nihil vitale in se nec mobile praeter oculos habebat, quorum nutibus sibi necessaria praestari vix innuebat. Cum autem egregius praesul Livinus hujus rei gratia [Col. 0336B] glorificandus ovilia ovium suarum eis aeternae vitae pabula administrando perageret, casu itineris sui domum illius languidi intravit, et ad introitum ejus mox infirmus ille caput erexit, loqui meruit, et quia sanitatem sentiebat in se vociferabatur dicens: O bene mihi, o bene mihi, quis ingreditur aut ipse Dominus Deus noster, aut angelus ejus visitat nos. Sanctus autem episcopus stabat admirans, ut forte nescius quid suis praecedentibus meritis ibi Dominus fieri disposuerit, dixitque languido illi: Quid sic clamitas, frater? Pax tibi, surge et porrige mihi modicum aquae ut bibam, quia valde lassus sum. Tunc ille sanus surrexit, et jussa viri Dei devotus implevit, et simul cum episcopo gratias Deo laetus pro sanitate sua celebravit, et deinceps vitae suae curricula [Col. 0336C] incolumis praeterivit. Hoc insigni et admirando miraculo gloriose per sanctum Dei sacerdotem Livinum perpetrato majus admirandum subsecutum est.
18. Tempestatem sedat. Dum quadam die per litus maris deambularet, ecce quidam nautae valida tempestate pervasi coeperunt vehementer periclitari, et cum omnibus mercimoniis suis pessumdari. Quibus videns vir Domini extrema jam imminere, consueto fretus Spiritus sancti fervore, tuto calle super mare gradiens usque ad eos festinus pervenit, signumque sanctae Crucis praetendit et ait: Habete fiduciam in Domino, fratres, quia non despicit in se fideliter confidentes. His verbis quievit illa tempestas, et facta est magna tranquillitas. Gubernatorem vero quem ex prora elapsum longe vi sua quantum est [Col. 0336D] missio arcus mare in se protraxit cernens venerabilis Pater mergi incipientem, super fluctus ad eum cucurrit, et dextera sua dexteram ejus apprehendens eum extraxit, et secum ad arida perduxit, aliis prospero navigio subsequentibus et Domino Deo omnipotenti jocundis vocibus laudem concinentibus, qui per sanctum suum pontificem Livinum salvare eos est dignatus. Quis hujus viri praeconia tacet, nisi qui mutus est? Quis meritorum ejus virtutes audire fastidit, nisi qui Christum negligit diligere? Non enim aliud fecisse eum novimus, nisi quod Christum docuisse legimus.
[Col. 0337A] 19. Virtutum ipsius epilogus. Corporis forma. Erat quoque virtutis amator, humilitatis flos, lucerna justitiae, castitatis gemma, sobrietatis norma, in cunctis vero studiis suis insudabat, quo virtutum universarum exemplum fieret et dux. In orationibus frequens erat, vigiliis, jejuniisque intentus, inopes in eorum necessitatibus magnifice relevabat; hospitum et praesertim peregrinantium, monachorumque in susceptione piissimus invigilabat, propriisque manibus pedes eorum abluebat, aquam manibus devotissimus tribuebat, cibum potumque largissimus administrabat, ac vestimenta egentibus ditissime largitus est. Ipse etiam sub vestimentis pontificalibus purpuratis auro gemmisque decoratis semper indutus cilicio, pane subcinericio cineribusque commixto [Col. 0337B] atque parcissimo, aquae gustu per dies singulos victitabat: jugi quoque meditatione monasteria sive sancta loca orationibus, psalmodiis, missarumque celebrationibus vigilantissimus frequentabat. Quanti vero infirmi et debiles ex umbra corporis ejus et tactu vestimentorum illius sive tantum audientes vocem piae ejus admonitionis sani effecti fuerint quis explicet? plane namque beatorum apostolorum subparem credamus, quia puritate mentis et sobrietate mundi corporis aequali potitus est dignitate. Fuit etiam pauperibus humilis, subjectis mitis, potentibus affabilis, quatinus suorum mediocritate morum, sive jocunditate sermonum in viam omnes alliceret coelestium gaudiorum. Cognovit autem praelatos his mundialibus potentiis tumentia eorum colla [Col. 0337C] nullatenus ad Christianae religionis perfectionem valuisse reflecti, nisi per mansuetissimas verae pietatis admonitiones. Apostolica imbutus doctrina, omnibus omnia factus ut omnes lucrifaceret, altiores se honore praeveniebat, subjectos sibi paterno amore confovebat, ut familiaritate suae conversationis promptius verbo vitae omnium corda infunderet. Erat autem vir Dei vultu, actu, habitu, omnique corporali modo pari convenientia coaptabilis, productis scilicet membris et subtilibus, medriocri quoque proceritate eminens, capite grandi, capillis flavis et planis, commixtis canis et valde raris in fronte, aures latas habens et extensas, oculos pervigiles et laetos, hirta supercilia et cana et circa frontem et tempora; candidissimam cutem gerens, [Col. 0337D] genas ut pote ex crebro jejunio tenues, sed admodum rubeas miraeque jocundas; barbam canam, digitos ductiles et graciles, nullamque prorsus superfluitatem in membris gerebat. Quanto vero pulchrius corporali persona exterius resplendebat, tanto fulgidius habitatore Spiritu sancto interius coruscabat.
20. Omnes ad se concurrentes docet curatque. Elationem aversatur. Cumque succrescentibus meritorum [Col. 0338A] virtutibus in speculum totius sanctitatis excelleret, ita coeleste visus est culmen promereri, quatinus non solum Scotica gens, verum quoque Britanni et Hibernienses populi et circumquaque regionum finitimi cum suis principibus admirarentur ejus laudis praeconia, et undique mira frequentia confluebant ad eum, ut audirent verba vitae ex ore ejus. Quos omnes ut pius pater spirituali cibavit refectione, suaque confirmavit benedictione, et omnes infirmi et debilitati membris, variisque impediti languoribus qui ad eum convenerunt, ejus beneficentiis refrigerati et optatis vegetati viribus in sua redierunt laeti. Pro his autem animus ejus in elationis jactantiam non est subrectus, sed ultra quam admirari potest, verae humilitatis cautela in mansuetudinis, patientiae, [Col. 0338B] castitatis, temperantiae, justitiae, dilectionis Dei et proximi pignore aeternae charitatis fundamento erat fundatus. Favorabiles itaque rumigeri loquacitates vulgi tanquam os abhorruit flammivomi draconis.
21. Vicario suffecto discedit Christum alibi praedicaturus. In his autem semper sollicitus fuit quae Dei sunt, non quae sunt mundi, sciens quoniam mirificavit Dominus gratiam suam cum eo, et sanctae suae meditationis gravitate secum respiravit, culpamque in se reprehendens si talentum sibi creditum in unius regionis loco commorando lucraretur, cum sciret multas gentes caecitate sui erroris irretiri, quas oporteret Dominicae claritatis fulgore irradiari; visum est ei Christi lucernam sancti Spiritus lampade in se accensam dignius esse super candelabrum poni, ut [Col. 0338C] profusius ad salutem plurimorum claresceret et ad lucidissimas coelestis vitae mansiones perduceret. Cum talibus itaque curis fluctuaret, Domino providente, cuidam sanctae memoriae archidiacono Silvano nomine inculcabat jura regiminis, ne oves Christi sine rectore essent, quandiu ipse pastor pro alendis ovibus per exteras nationum diversarum regiones praedicando invigilaret.
22. In monasterio Gandavo excipitur. Cum vero plurima perlustrasset loca divini germinis semina spargendo, daemonia ab obsessis corporibus pellendo, et multorum aegrotantium corpora sanando, convenit cum discipulis suis ad quoddam coenobium avito vocabulo Gandavum [Col. 0337D] De coenobio Ganda seu Gandavo lege Acta sancti Bavonis anno 653. Jacobus Malbrancus in lib. III de Morinis, cap. 18, scribit, terno a Tarvenna lapide cerni pagum ad ima collium protensum, sancti Livini nomine ac miraculis innumeris insignitum, quem sanctus antequam Gandam concederet, praesentia sua [Col. 0338D] illustrasse videtur. In Sanderi Chronico Bavoniano sanctus Livinus cum tribus discipulis, XVII Kalend. Augusti, Gandam visitasse, idemque prid. Id. Novemb. decollatus fuisse legitur. nominatum, quod B. Amandus pontifex exstirpatis gentilium fanis fecit fundari, [Col. 0338D] quod et ipse dedicavit ad honorem sancti Petri apostoli et omnium apostolorum, congregatis ibidem cultoribus, quibus praeposuit abbatem nomine Florebertum sanctae religionis rectorem, dignis moribus compositum, et totius honestatis exemplis refertum: a quo etiam et a caeteris fratribus monasticae charitatis officio benigne susceptus est. Ibi quoque invenit magnificae sanctitatis virum et egregium Christi confessorem Bavonem recentiva [Col. 0338D] In epitome Vitae S. Livini apud Surium id post triennium a morte sancti Bavonis contigisse dicitur. morte in Domino [Col. 0339A] pausantem et in monasterio sancti Petri sanctorumque apostolorum a B. pontifice Amando et abbate Floreberto et devotis fratribus condigno honore humatum atque gloriosis miraculis eoruscantem. In eodem quoque loco per dies triginta commoratus est, et ad sepulcrum sancti Bavonis suas preces missarumque celebrationes Domino Deo pervigil immolabat.
23. In Brachentisiam tendit idolis addictam. His namque diebus adimpletis, fratres coenobii et devotum vulgus pagi pontificali jure benedixit et in via veritatis confirmavit. Et accipiens ab officio monasterii sumptus qui in itinere necessarii sunt, profectus est et in terram properavit, Deo disponente. Brachentisiam [Col. 0339D] Serarius legit Brabantiam, quae provincia Germaniae inferioris maritima, cujus Bruxella caput est, Machlinia metropolis, sanctum Livinum apostolum suum agnoscit. In Miraculorum sancti Bavonis lib. I, num. 8, leges terram Bracbantisiorum. . Quo ingrediente venerando pontifice salutiferis [Col. 0339B] gressibus admirabatur amoenissimam terram spatiosam et nimis delectabilem, et benignitate Dei exuberantem, lacte et melle et diversarum frugum, arborumque fertilitate, omniumque affatim bonorum abundantia affluentem, incolas quoque personali forma corporum micantes, cultu vestimentorum compositos, loquela et morum gravitate honestos egregios viros, ac praeliatores idoneos et omni exercitatione studiorum suorum huic saeculo digniter confirmatos. Sed quia juxta psalmidicam (Psal. XXXI) vocem sicut equus et mulus quibus non est intellectus in chamo et freno Satanae constricti sunt, legem Dei praevaricabantur, adulteriis, rapinis, furtis, perjuriis, homicidiis foedati, pestifera rabie ut feroces canes invicem se mordentes, sua quoque alternatim dolo [Col. 0339C] fraudantes, mutua se caede prosternentes. Cernens itaque evangelicus vir illos de die in diem in actibus suis pejores fieri, vigiliis, lacrymis, orationibus pro eis laborabat, ne tam venerabiles personas insatiabilis tartarus voraci fauce absorberet, et in perditionem secum traheret, non cessans quotidie perlustrare oppida, vicos et castella, stillando verba vitae in auribus eorum: et divina gratia cooperante quamplurimi ejus eruditione laqueos maligni pervasoris evaserunt, et vitam aeternam acquisierunt.
24. Daemonem conquerentem ab energumeno ejicit. Et factum est dum circuiret diversa regionis illius loca, corrigendo, hortando ad viam vitae, populos ab errore gentilitatis revocando, ut intraret fundum qui [Col. 0339D] veteri vocabulo Holtem [Col. 0339D] Hodie Hauthem, qui pagus est territorii Alostensis [Col. 0340D] tertio a Gandavo milliari. Lege Epistolam sancti Livini ad Florbertum supra ad Vitam sancti Bavonis anno 653. Hic pagus uti et Gandavum olim Bracbanto, nunc utrumque Flandriae attribuitur. Lege Henschenii Comment. in Vitam sancti Amandi, num. 26 et seqq., ad diem 6 Febr. dicitur, ubi occurrit ei homo agitatus a daemone clamans et dicens: O serve Dei Livine, quid nobis et tibi? Ecce enim regnum meum invasisti, et militia mea me privasti. Quid ultra me persequeris? Scias etenim quia si me hinc expuleris, faciam te in illo loco multis affici injuriis. Sanctus autem veritatis minister in Spiritu sancto fretus protendit manum suam, et signum sanctae crucis ei opponens ait: Obmutesce, omnium bonorum persecutor, [Col. 0340A] et recede ab hac creatura Dei, et amodo ei nec ulli noceas homini. Nec mora ille malignus erroris spiritus abscessit, et videntibus cunctis qui aderant quasi fumus teterrimo commistus sanguine ex corpore hominis egressus est. Unde multum fatigatus homo jacebat diu quasi mortuus: et post spatium unius horae surrexit et cum beato viro Deo gratias egit, ac sanus in sua rediit, et indefessa voce confitebatur vulgo sancti Patris virtutem, cujus meritis merebatur liberationem.
25. Piae matronae filio lumen restituit. Audientes igitur inclyti archipraesulis famam summae dignitatis matronae, duae scilicet sorores, quarum una Berna et altera Chraphaildis vocabatur, eum in suum devote susceperunt hospitium, quatinus suis sacratissimis [Col. 0340B] fruerentur colloquiis, et ejus visitatione per Dei gratiam quam in eo fulgere conspiciebant consolarentur. Habebat autem domna Chraphaildis filium nomine Ingelbertum, qui ex turbatione vesicarum per tredecim annos et menses quinque oculos amiserat, et lumen coeli videre non poterat. Sed sancto Dei Livino signum crucis super oculos ejus faciente, cooperante divina gratia, illuminatus est. Interea hujus facti crescente opinione, innumerabilis turba illustrium virorum feminarumque conveniebat ad sacerdotem Dei Livinum, afferentes secum quos infirmos habebant, et animarum corporumque coelestem medicinam et salutem adepti sunt.
26. Incolis protervis Christum praedicat. Sed miserrimum est fari, quia paene cuncti cives circumquaque [Col. 0340C] adjacentium provinciarum belluino more indomabiles corde erant exasperantes, Deo rebelles, virtutes quas per servos Dei mundo fieri cernebant vanas esse dicebant, arroganterque legem Dei aspernabantur, sacerdotes ejus interficiebant, et qui eos in viam salutis introducere laborabant, aut illos exterminabant, aut intolerabiliter debacchando atroci morte opprimebant. Igitur athleta Christi constantissimus divinis legibus praecinctus, hos aggressus disputationi evangelicae praedicator insistebat: aemulator nostri Salvatoris effectus nullius personam accipiens, sed juxta qualitatem operum sollerti indagatione eos arguens, et ut fidelis operator fructum divini seminis triticea messe in horreum Domini congregare satagens. Credentes vero ut in bonis actibus perseverarent [Col. 0340D] admonuit, incredulos autem et perversos corde Spiritu sancto roboratus attentius increpavit.
27. Fustibus caesus lingua multatur. Tortores puniti. Denique cum divinus doctor piis eruditionibus quotidie insisteret, sempiterna gaudia pronuntians beatis, aeterna quoque supplicia miseris; fideles quique alacri corde salutaria ejus monita capaciter susceperunt, increduli autem contumaciter renitentes dixerunt: [Col. 0341A] Hunc evangelicum disputatorem fallacem et seductorem esse, non pro salute animarum invigilasse, sed amore terreni lucri regiones nationum circuisse, et eum dignius esse contumeliis affici, aut exsiliari, aut crudeliter necari quam ejus obtemperari doctrinis. In hoc malignitatis errore pertinaciter perseverantes, alii sanctum Dei martyrem cum plumbatis caestibus plagaverunt, alii fustibus, multisque injuriis debacchantes maceraverunt. Inter haec unus eorum Walbertus dictus, diaboli instinctu aestuans, ferream forcipem misit in os sancti et abscidit linguam ejus, et projecit in conspectu populi, et ait: Ecce lingua seductoris istius quae falsa loquendo gentem nostram avertit: nihil aliud meretur, nisi ut canibus ad devorandum projiciatur. Cum autem [Col. 0341B] praesumeret talia perversus facere, flamma ex ira Dei egrediebatur, quae ipsum facinorosum et cum eo sedecim viros conflagravit qui hoc scelus consiliabantur, ut nec cineres eorum reperirentur.
28. Livino divinitus lingua restituitur. Constantissimus autem praeco Christi non est derelictus a Deo, sed restituta lingua ampliori fiducia populo illi divina jura insinuabat. Nec ista attactus plaga malignantium coetus quievit tumultuare contra sanctum martyrem Christi, sed conclamabant dicentes eum maleficum esse et incantatorem et quae divinitus circa illum fieri viderunt falsa et inania fore [esse] dixerunt. Cum haec fierent, quidam ex eis Gerardus nomine, crudelior caeteris, protendit brachium suum ut pugno sanctum Christi martyrem proterviter percuteret: [Col. 0341C] sed justo Dei judicio impeditus per dies tres, ita extenso brachio rigidus et confusus permansit. Ad se autem reversus, ad pedes sancti martyris prostratus est et sospitati redditus est. Beatus igitur pontifex Livinus pro divinis virtutibus quibus quotidie gloriosus factus est, indefessas Deo laudes decantabat, et toto affectu studuit, quod ipsi hostia cum palma fieret martyrii, pro cujus amore mortem pati decreverat.
29. De martyrio instante fit certior. Fidelibus vale dicit. Cum autem hora remunerationis suae appropiaret, Dominica nocte quando solito more in orationibus vigilaret, apparuit ei Dominus Jesus Christus cum discipulis suis, magna luce circumfusus, dixitque illi: Gaude, dilecte mi, constanter operare, hodie [Col. 0341D] circa horam sextam recipiam te in regnum meum, et gaudebis mecum cum fratribus tuis in aeternum. Hac visione roboratus miles et amicus Dei, sciensque diem suae remunerationis imminere sibi, mane illucescente plebem fidelium qui per ejus doctrinam Christo crediderunt convocavit: quos ut in via veritatis persisterent admonuit et ea quae ad regnum Dei pertinent docuit. Et finito sermone benedixit eos, flectensque genua coram eis gratias impendit pro officio humanitatis quo eum devotissime susceperant. Dans autem oscula per singulos lacrymatus est, et omnes adstantes ad pias flexit lacrymas; et salutatis omnibus pie in Christo invitis eis abscessit, et coepit velle iter suum dirigere cum discipulis suis in vicum qui Esca vocatur, ut illis civibus adnuntiaret regnum [Col. 0342A] Dei, si forte vel ibi consequeretur promissionem Christi.
30. A furente multitudine appetitur. Pro inimicis ac cultoribus suis orat. Comperientes hoc duo fratres Walbertus et Meinzo ministri diaboli, quia amicus Dei dilectus discederet, arbitrati sunt eum fugam inire; et conglobatis commilitaneis suis feritate illis similibus fellino corde eructuabant haec feralia verba dicentes: Blasphemator ille legem nostram profanavit et populum seduxit; sciens nunc maleficiis suis non posse apud nos amplius proficere, clam nobis disposuit jam impunitus abscedere. Sed non ita emigrabit injuriatus: sequamur eum festinantius ut opprobrium nostrum vindicare valeamus. Complices autem eorum Deo odibiles, filii tenebrarum, patris [Col. 0342B] eorum Satanae angelis agitati, crudelius saevientes, majora convicia in sanctum Dei martyrem injuste locuti sunt: qui pari conspiramine ad effundendum sanguinem innocentem concurrerunt, de quibus patenter scriptum est: Sepulcrum patens est guttur eorum, etc. (Psal. XIII) . Stabat quoque invictissimus Christi martyr Livinus in orationibus, oculis ac manibus in coelum affixis, et subito in agone posito Spiritus sanctus in specie columbae niveae apparuit, et suavissimo ore suo stillans guttulas tres roseas sanguinis super caput ejus dixit: Ne paveas, charissime, aperta est tibi janua vitae, hora est ut intres in gaudium Domini tui. His dictis, ter circumvolavit eum et lapsa est in coelum. Sanctus autem pontifex in orationibus vigilantius instabat; et ecce unus ex [Col. 0342C] discipulis suis nomine Foillanus, veniens ad eum, dixit: Pater, audio strepitum armorum, concursumque peditum appropiare. Necdum finierat dicta, et ecce filius iniquitatis Walbertus et frater ejus Meinzo rabidissimi canes cum suis satellitibus superveniebant, et minantibus oculis in sanctum Dei martyrem fremebant. Sed fortissimus athleta Christi progressus constanter dixit illis: Quid venitis, fratres? Si poenitet vos hucusque errasse et veniam quaeritis, propitius est Deus aperire januam misericordiae suae pie pulsantibus, sicut idem ait: Petite et dabitur vobis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis (Luc. XI, 9) . Videns autem B. Livinus Christi martyr coelestia monita caecata mente illos non posse percipere, ait: Fratres, cognovi quia [Col. 0342D] quaeritis me interficere, sed securus de Dei misericordia sum, qui ait: Nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere, sed potius eum timete qui potest et animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X) . Et tunc quidem temporalem mortem irrogabitis mihi, sed nasci coelesti lumini incipiam, ut cum Christo in aeternum vivam. Et modo paululum, quaeso, sustinete donec orem. Et data spatio orandi, expansis in coelum manibus sublime a terra in aere libratus superna claritate perfusus oravit dicens: Deus qui me in utero matris meae sanctificasti, et splendore tuae gratiae ortum meum perlustrasti, et super mare mihi dux fuisti, exaudi me, Domine, famulum tuum, ut hi qui injuste persequuntur me pro tuo nomine, non deleantur de [Col. 0343A] libro vitae, sed cum sanguine meo satiati fuerint, et inspirati gratia miserationum tuarum poenituerint, recipias eos in numero electorum tuorum. Praesta, Domine, ut in loco quo praesentia reliquiarum mearum fuerit, vel memoria nominis mei, sit semper incolumitas et abundantia pacis, et omnium bonorum plenitudo florescat; et qui in mari, vel in aquis, sive in terra, sive in carcere aut infirmitate, sive in aliqua pressura angustiantur, et nominis mei recordati fuerint, exaudi eos, Domine, ut cognoscant vere quia fidelis es in electis tuis et sanctus in omnibus operibus tuis; et si in peccatis inciderint, et per me te invocaverint, tua clementia absoluti laudent nomen tuum in saecula; et maxime, Domine, qui hunc diem assumptionis meae cum devota retinuerint memoria, [Col. 0343B] habeant totum annum jugi praesentia gratiae tuae securum, nec eis dominetur infirmitas, nec molestiarum inquietas; sed sit eis tranquillitas pacis et sanitatis et sobrietatis, quae eos laetos perducat ad regnum gloriae tuae, praesta qui vivis et regnas una cum Filio tuo Domino Jesu Christo et cum Spiritu sancto, per omnia saecula saeculorum. Responderunt discipuli ejus cum astantibus fidelibus, Amen. Ecce vox divinitus emissa: Mi dilecte, inquit, super his omnibus quae benigne exorasti, scias te procul dubio exauditum.
31. Capite percutitur. Posthaec constantissimus martyr Christi et triumphator magnificus Livinus divino auxilio roboratus descendit ad eos, et dixit illis: Fratres mei charissimi, asto hostia regis aeterni vocantis [Col. 0343C] me, praestolor gloriam quam mihi praeparavit in coelis: adsunt et angeli ejus praestolantes me. Estote fortes, et si quid defuerit viribus, suppleat vestra crudelitas in passione mea. Isti comites mei oves Christi sunt; peto illis pacem, neminem unquam laeserunt, innocentes enim sunt. Et osculatus est eos et dixit: Deus omnipotens custodiat vos, charissimi, in vitam aeternam. Et suspiciens in coelum [Col. 0344A] dixit: In manus tuas commendo spiritum meum; redemisti me, Domine, Deus veritatis. Interea supradicti fratres Walbertus videlicet et Meinzo irruerunt in eum, et multis plagis irrogatis ad ultimum suae salutis doctorem decapitaverunt, et videntibus cunctis anima ejus ab angelis suscepta meruit scandere secreta coeli cum magna claritate coelestis gloriae. Passus est autem beatissimus pontifex et Christi martyr Livinus pridie Idus Novembris, regnante Domino nostro Jesu Christo, qui vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum.
32. Chraphaildis cum filio similiter perimitur. Cognoscentes autem hoc factum illustres viri et feminae [Col. 0344B] qui per ejus doctrinam illuminati fuerant, venerunt gementes et plorantes ad beatum corpus. Inter quos erat praedicta matrona Chraphaildis quae venerabilem virum Dei in hospitium habebat, et suis eum opibus devotissime confovebat, secum ferens in manibus puerulum quem ipse sanctus martyr nuperrime de sacro fonte levavit, imponens ei nomen Brictius, adhuc in albis: quae ante omnes alios erupit in lacrymabilem vocem dicens: Beatum virum illuminatorem patriae innocentem esse et injuste tam crudelem mortem sustinere. Tunc satelles Satanae Walbertus, a diabolo inflammatus, insiliens in eam, bipennula sua caput ejus per medium secuit; quae statim expiravit. Infantulum autem per tres partes secuit, quas juxta corpus beati martyris projecit. [Col. 0344C] Certissimum enim creditur eos habere gloriam martyrii in sorte venerandi pontificis et martyris Livini. Discipuli vero tulerunt corpus pii magistri et partes de corpusculo infantuli, et posuerunt pariter in monumento novo sibi angelicis manibus divinitus praeparato. Beatam quoque Chraphaildem martyrem Christi seorsum sepelierunt prope sepulcrum [Col. 0343C] Varias legimus apud Surium sancti Livini translationes, quas compendio sic accipe. Primam anno DCCCXLII celebravit Theodorus Cameracensis episcopus, dum sanctorum Livini et Brictii corpora in villa Holtem seu Hauthem sepulta humo extulit, et loco celebriori collocavit. Secundam Eremboldus monasterii sancti Bavonis abbas, qui anno circa MXX integrum sancti Livini corpus securitatis ergo e subjecta [Col. 0343D] sibi Hauthemensi ecclesia in suum coenobium transtulit. Quo in loco per Radbodum Noviomagensium Tornacensiumque episcopum et Withmannum abbatem [Col. 0344C] anno MLXXXIII, alia translatione facta, rursus post annos prope XC, tempore Bettonis abbatis sacrae Livini reliquiae a Waltero Tornacensi episcopo novo loculo impositae sunt. Denique anno MDLXVI (ut scribit Sanderus in Gandavo suo), Calvinistis Gandavum depopulantibus, eaedem reliquiae cum aliis permultis illatae sunt in castrum novum a Carolo V imperatore exstructum; indeque postea anno MDLXVII [Col. 0344D] in collegiata sancti Bavonis ecclesia, quae modo cathedralis est, honorifice depositae sunt. beati martyris Livini.
Epistola
Prolegomena
[Col. 0347A] I. Duos tantum Toletanae sedis, unus post alterum, antistites Eugenii nomine agnoscunt Gothici rerum Hispaniarum scriptores, ut advertit Mabillonius [Col. 0347B] Mabill. Annal Ord. Ben. lib. XIII, § 36, tom. I, pag. 362, et ad Act. SS. saec. II Ben., pag. 494, not. a. : tertium itaque immerito superaddunt recentiores, quos inter Mariana [Col. 0347B] Marian. de Reb. Hispan. lib. VI, cap. IX. , quem et nos incuriose pridem secuti sumus [Col. 0347B] Prolegom. ad tom. IX Bibl. PP. cap. XXII, § 3, pag. 41. . Erroris fontem detexere post Launoium [Col. 0347C] Laun. Var. de duob. Dionys. opp. tom. II, [Col. 0348B] part. I, pag. 530 seq., nov. edit., 1731. , Tillemontius [Col. 0348B] Tillem. Mem. eccles. tom. IV, pag. 717, not. 9. et Gallicae Historiae litterarie scriptores [Col. 0348B] Hist. littér. de la France, tom. I, part. I, pag. 416 seq. . Verum his missis, audiendus potius de nostro Eugenio Ildefonsus, qui eidem proxime in sedem Toletanam successit. Ex eo itaque intelligimus [Col. 0348B] Ildefons. de Scriptor. eccles., cap. XIV. , Eugenio juniori de quo hic sermo, cum regiae seu Toletanae ecclesiae clericus esset, monasticum institutum sequi placuisse. Quapropter Caesaraugustam clam se recepit; ubi sacris litteris animum adjiciens, cucullum induit, monasticae vitae insigne, sepulcris martyrum inhaerens, id est, in coenobio sanctae Encratidis seu Encratiae, ad Massam-Candidam appellato. Exinde vero a clero Toletano in pontificem cooptatus, accedente Chindasvinthi regis jussu, in urbem regiam revocatur, eidemque [Col. 0347B] ecclesiae post Eugenium seniorem anno DCXLVI praeficitur, ac duodecim fere post annis successorem habuit Ildefonsus, postquam tribus conciliis Toletanis VIII, IX et X, praesedit. Doctrina et sanctitate inclytus fuit hic praesul, ejusque memoria die qua ex hac vita migravit, Idibus Novembris, publicis Ecclesiae tabulis habetur inscripta.
II. Erat in B. Eugenio fervens ac strenuus ad sacrum ministerium animus, sed vires corporis impares. Ecclesiastici cantus numeros temporum negligentia depravatos ad meliorem rationem atque antiquitatis regulam conformavit. Varia quoque litterarum [Col. 0348A] monimentis consignavit, quae sic refert Ildefonsus modo laudatus [Col. 0348B] Id. ibid. . Scripsit, nimirum: de sancta Trinitate libellum et eloquio nitidum, et rei veritate perspicuum, quem hodie desideramus; duos item libellos, unum diversi carminis metro, alterum diversi operis prosa concretos; libellos quoque Dracontii de creatione mundi metrice conscriptos, quos antiquitas protulerat vitiatos, ea quae inconvenientia reperit, subtrahendo, immutando vel meliorando, ita in pulchritudinis formam redegit, ut pulchriores de artificio corrigentis, quam de manu processisse videantur auctoris. Et quia de die septimo idem Dracontius omnino reticendo, semiplenum opus visus est reliquisse; Eugeninus et sex dierum recapitulationem, et de die septimo, quae illi visa sunt, eleganter dicta subjunxit. Duos autem hosce Dracontii libellos a B. Eugenio recensitos et suppletos, una cum ejusdem Epistola ad Chindasvinthum regem cujus jussu eos emendaverat, ex editione Sirmondiana excudendos curavimus in tomo IX nostrae bibliothecae Patrum, [Col. 0348B] pag. 705 et seqq. Quo de opere deque illius auctore verba fecimus ibid. Prolegom. cap. XXII, pag. 40 et seq.
III. Porro quod spectat ad duos Eugenii libellos, quorum alterum metro, alterum prosa conscriptos memorat Ildefonsus; posterior quidem intercidisse videtur, priorem vero carmina XXXI complexum, Parisiis vulgavit anno 1619, cum aliis veterum opusculis metricis clarissimae memoriae vir Jacobus Sirmondus, cujus exemplar, paucis aliquot ex Barthii adversariis emendationibus auctum, typis commisimus.
Notitia historica
[Col. 0347C] Eugenios duos, Toletanae sedis alterum post alterum praesules, S. Ildephonsus miris extulit laudibus, quorum prior Cinthilae, Tulganis, ac Cindasvinthi regum tempore huic praefuit Ecclesiae. Non hic prior Eugenius scriptor fuit, quamvis scientia clarus et ingenio callens; Numeros enim, statum, incrementa, decrementaque, cursus recursusque lunarum tanta peritia novit: ut considerationes disputationis ejus auditorem in stuporem verterent, et in desiderabilem doctrinam inducerent.
[Col. 0347D] Primum Gothis inter Toletanos antistites hunc Eugenium (eo enim antiquiorem alium haud noverunt) [Col. 0348C] secutus est alter sive secundus Eugenius, vulgo tertius. Quem ita describit Ildephonsus: Item Eugenius alter post Eugenium pontifex subrogatur. Hic cum Ecclesiae regiae clericus esset egregius, vita monachi delectatus est. Qui sagaci fuga urbem Caesaraugustanam petens, illic martyrum sepulcris inhaesit, ibique studia sapientiae, et propositum monachi decenter incoluit. (Monasterium incoluisse innuit S. Engratiae, alias anctarum Massarum XVIII, martyrum Engratiae sociarum, quod tunc temporis praecipuo [Col. 0348D] cultu frequentabatur [Col. 0347D] Videtur hoc loc Noster sanctas Innumerabilium (ita enim vocantur), sed Innominatorum, Martyrum Caesaraugustanorum massas, confundere cum duodeviginti ejusdem urbis martyribus quorum laudes [Col. 0348D] panxit, et nomina quae metro claudi poterant expressit Prudentius, Peristeph., Hymn. XVIII. (MM. Caesaraug ) . Vide Anton. de Jepes, cent. 2 ord. Benedictini, ad annum 657, cap. I). Unde [Col. 0349A] principali violentia reductus, atque in pontificatum adscitus, vitam plus virtutum meritis quam viribus egit. Fuit namque corpore tenuis, parvus robore, sed valide fervescens spiritus virtute. Deinde refert ejus opera, quibusde nos postea, et absolvit his caput: Clarus habitus fuit temporibus Cindasvinthi et Reccesvinthi regum, fere duodecim annis tenens dignitatem simul et gloriam sacerdotis; sicque post lucis mundialis occasum in basilica sanctae Leocadiae tenet habitatione sepulcrum. Era nempe 671, hoc est anno 633. Toleti adhuc sedebat Justus, cum celebraretur quartum Toletanum concilium, Sisenandi tempore. Inter hunc annum et 636 necessario ei successit prior Eugenius, qui Toletano V provinciali praefuit, sextoque nationali anno 638, tertio loco subscribens interfuit. Diem autem suum ante annum 646 obiens, vacuum jam hoc anno reliquerat Eugenio nostro locum: quo scilicet, tertius etiam ordine subscribendi, septimi Toletani pars fuit. Falsus ergo [Col. 0349B] Pseudo-Luitprandus, qui ad annum 649 Eugenii prioris mortem constituit. Patet autem non hunc, sed posteriorem esse hujus concilii Eugenium, ex eo quod in sexto posterior Eugenio legitur Honoratus Hispalensis; in septimo vero Antonius Hispalensis Eugenium praecedit; quod, nisi decedente post Antonii creationem priore Eugenio, contingere haud posset. Ordo enim inter metropolitanos juxta ordinationis aetatem servabatur proedriae. Interfuit quoque Toletano VIII, anno 653, Reccesvinthi tempore. Praefuit nono provinciali 655, decimoque nationali 656, sub eodem rege. De his omnibus agit Rodericus Toletanus episcopus, lib. II, cap. 22. Isidorus autem Pacensis, quamvis crebra memoret facta sub Eugenio concilia, unum tamen octavum descripsisse videtur; licet de Episcoporum numero inter ejus Chronici et conciliorum editiones aliquantulum intersit.
Die XIII Novembris, quo obiisse dicitur, celebrat viri clarissimi sanctitatem Ecclesia Toletana, ejus [Col. 0349C] olim sedes, ab anno 1613 [Col. 0349D] Quintanadueñas Santos de Toledo, siglo VII, dia XIII de Nov. . Habeturque ejus memoria in additionibus ad Usuardum, in Romano martyrologio, et aliis quae noviores laudant [Col. 0349D] Idem Quintanadueñas et Tamaius, hoc die. . In divorumque numerum eum relatum fuisse Vasaeus annotavit in Chronico ad annum 651, cujus rei auctorem producere debuit, ne Ambrosio Morali, qui sciebat nondum aetate sua festum de eo in Toletana Ecclesia diem agi, temere ac sine auctore ullo id scripsisse videretur. Idem Joannes Mariana observat lib VI, cap. 9, sed nonnisi ad memoriam ejus sancti a martyrologis factam Vasaeus respexit; recentioribus nempe, Maurolyco et aliis nostratibus, non primo Cabilonensi, aut Equilino, aut Galesinio. Exstat quidem in Romani martyrologii ab Alexandro de Peregrinis facta editione Veneta anni 1560. Natum quoque Eugenium e regiae stirpis parentibus avunculumque S. Ildephonsi fuisse, iis credendum relinquimus, qui Pseudo-Juliani naenias [Col. 0349D] In Collect. veter. carm. ad finem edit. ejus operum. Vide Moralem, lib. XII, cap. 34, principio; Marian., lib. VI, cap. 9; Padilla, centur. VII, cap. 45. aliquo pretio habent, aut quidquid alicubi scriptum est, e larario [Col. 0349D] ipso veritatis desumptum existimant.
De operibus vero sic prosequitur Ildephonsus: Studiorum bonorum vim persequens, cantus pessimis usibus vitiatos melodiae cognitione correxit; officiorum omissos ordines curamque discrevit. Scripsit De sancta Trinitate libellum, et eloquio nitidum, et rei veritate [Col. 0350A] perspicuum, qui Libyae et Orientis partibus mitti quantocius poterat (ubi forsan Arianorum haeresis aliave Trinitati sacrosanctae inimica etiamtum serpebat), nisi procellis resultantia freta incertum pavidis iter viatoribus distulissent. Scripsit et duos libellos; unum diversi carminis metro, alium diversi operis prosa concretos, qui ad multorum industriam ejus ex hoc tenaciter sanctam valuerunt commendare memoriam. Cuncta haec periere. Nisi ex aliquo eorum sint testimonia illa quae de resurrectione carnis et beatitudinis statu, S. Julianus ejusdem Ecclesiae Toletanae praesul egregio et sacro praeceptori suo Eugenio ascribit lib. III Prognosticorum futuri saeculi, cap. 17 et 24. Unum autem exstat, de quo tandem Ildephonsus: Libellos quoque Dracontii. De creatione mundi conscriptos, quos antiquitas protulerat vitiatos, ea quae inconvenientia reperit subtrahendo, immutando, vel meliora conjiciendo (conficiendo melius est), ita in pulchritudinis formam coegit, ut pulchriores de artificio corrigentis, quam de manu processisse videantur [Col. 0350B] auctoris. Et quia de die septimo idem Dracontius omnino reticendo semiplenum opus visus est reliquisse: iste et sex dierum recapitulationem singulis versiculis renotavit, et de die septimo, quae illi visa sunt, eleganter dicta subjunxit [Col. 0349D] Epistolam Eugenii ad regem (Reccesvinthum forte aut Chindasvinthum) de emendatione Dracontii inter apographa nostra habemus ex codice Gothico bibliothecae Toletanae. Item praefationem ad idem [Col. 0350D] opus versibus scriptam, licet ἀκέφαλον. Ac tandem recapitulationem septem dierum, ad finem libri Dracontii appensam. CARD. DE AGUIR [Col. 0349D] Habetur in novissima Matritensi sanctorum Patrum Collectione 1782, de qua mox tom. I, pag. 34, Cindasuintho, [Col. 0350D] non Reccesuintho inscripta. . Cujus viri sanctissimi judicio de utroque poeta non parum detrahit αὐτοψία ipsa: quae docet affatim quantum valuerit unusquisque eorum facultate pangendi carminis, aetatisque barbarae sub qua natus Eugenius fuit, consideratio.
Dracontium temere aiunt gente Hispanum fuisse nonnulli, credentes auctoribus heri et nudius tertius conflictis: quorum ex numero Haubertus Hispalensis fabulosissimus omnium caeterorum ad annum Chronici sui 430, num. 24: S. vir Dracontius (ait) Oscae Celtiberorum obiit, ubi erat presbyter. Pertinet ad eumdem poetam Julianus archipresbyter Toletanus Adversario 498. Dracontii autem hoc opus inventum videtur fuisse anno 1494, in Bobiensi coenobio Longobardiae, [Col. 0350C] si non aliud est Dracontii varium opus, quem inter alios ibi tunc repertos libros Raphael Volaterranus in Geographia sua, sive Commentariis versus finem enumerat. Meminit sane Dracontii noster Isidorus, operisque ejus De creatione mundi, cap. 24, De Scriptor. Eccles. Multa de Hexaemero Dracontii Gaspar Barthius lib. VII, cap. 20; lib. IX, cap. 7, et lib. XXIII, cap. 19, Adversariorum. Quem quidem poetam ad incertae aetatis auctores minime debuit Vossius referre [Col. 0350D] Ult. cap., De aetate poetar. latin. ; cum ex versibus ejus constet sub Theodosio juniore, qui ad quinquagesimum quinti saeculi annum vitam produxit, ipsum floruisse.
Editum fuit duobus libellis constans, cum Eugenii recognitione, et septimi diei appendice, aliisque ejusdem poematiis. Ex bibliotheca S. Victoris Parisiensi primum prodiit auctore Gesnero, deinde Basileae cum poetis Christianis aliis Georgii Fabricii opera, et in Bibliotheca veterum Patrum, editionis secundae, [Col. 0350D] anni 1624, quam praecessit altera editio Jacobi Sirmondi Pariensis anni 1619. Horum aliqua carmina inseruit actis Eugenii ad diem XIII Novembris Joannes Tamaius Salazarius. Poetica sane ejus facultas [Col. 0350D] Habemus penes nos, ex codice supra laudato, poematiorum Eugenii sesquicenturiam; inter quae lepidissima multa, et nullo non sale condita: quae aliquando e tenebris situque, in queis tandiu latuerunt, emersura speramus. Simulque epistolam quamdam ad Protasium episcopum. CARD. DE AGUIRRE [Col. 0350D] Poemati ω n Eugenii III Toletani sesquicenturiam cum [Col. 0351D] triplici ejusdem Epitaphio, praeter Eugenii Miselli acrostichida; necnon cum Epistola ad Protasium, atque alia ad Braulionem Caesaraugustanum, e pervetusto Legionensis Ecclesiae codice a Cl. Fr. Emm. Risco Augustiniano Hispaniae sacrae Florezii continuatore ab anno 1775 primum evulgata; cumque aliis bene multis e Toletano Ruizio-Azagrensi codice et aliunde haustis, corrasisque; et cum eruditis notis primus omnium splendidis typis edi curavit excellentissimus atque illustriss. dominus Franciscus Antonius de Lorenzana et Butron archiepiscopus Toletanus Hispaniarum primas in amplissima sanctorum Patrum Toletanorum Collectione Matritensi anno 1782 et 1785. Ejusdem ussu atque impensis procurata, duobus voluminibus [Col. 0352D] fol. Eugenii III Toletani poemata emaculare tentavit Barthius Adversar. lib. LI, c. 5, ibique nonnulla expendit ejusdem loca, fontesque unde hausta sunt indicat, haec insuper de ipsius ingenio ac lectione addens: Fuit autem apud Eugenium aliquod ingenium et lectio quoque non poenitenda; quae tamen ambo gurges barbariae saeculi faece poene oblimavit. Felicior mihi in iambicis et trochaicis quam in epicis visus semper est. Exemplo sint frustum in Lamento de adventu propriae senectutis: Crudelis aetas, etc., atque in De brevitate vitae: Criminum mole gravatus, etc. . pro captu illius temporis tam ex his apparet, quam ex carmine quodam artificiose elaborato, [Col. 0351A] quod ex ms. codice Michaelis Ruizii Agrazii dedit nobis Ambrosius Morales lib. XII, cap. 34, in quo singulorum versuum initiales et postremae litterae EUGENIUS MISELLUS conficiunt [Col. 0351B] Illud carmen videsis infra, in vita S. Eugenii. EDIT. .
Michael enim Ruizius Azagra paraverat olim editionem horum Dracontii et Eugenii carminum ex codice Gothico ante septingentos annos, ut ipse credebat, scripto, quae quidem cunt epistola ejus ad Decanum et Capitulum Toletanae Ecclesiae Kalendis Aprilis 1577, data, vidimus in mss. bibliothecae Villumbrosanae tomo VII Miscellaneorum. Adjunxerat et breves notulas: non utique a veteri proposito edendi deterritus notitia duarum editionum quae praecesserant, Gallicae et Germanicae: de quibus certior factus fuit ex Belgio a Benedicto Aria Montano; cum exemplum Parisiense ad se transmissum agnoverit mutilum sane et incorrectum editum fuisse, ac in eo alterum Dracontii librum, et epistolam Eugenii, praefationemque deesse; sed omnia haec supplevit editione sua Sirmondus, correctiore, ut existimo, [Col. 0351B] quam illa esset ab Azagra promissa. Nescio autem an Sirmondianam hanc praecesserit Joannis Weitzii alia, adjectis ejus notis, cujus ipse meminit ad S. Hilarii Pictaviensis Genesim Francofurti anno 1625 editam. Thomas sane Reinesius, vir singularis eruditionis, hanc editionem alicubi [Col. 0351B] Epist. 7 ad Daumium, pag. 18 laudans, Sirmondiana priorem facit.
More autem suo Pseudo Julianus, hoc est incautus et immemor, id quod priori Eugenio Ildephonsus, posteriori ipse attribuit [Col. 0351B] In Chronico num. 320. : dum non solum magnum poetam in quo se continere debuit, sed et magnum [Col. 0352A] astrologum vocat, confundens utriusque inter se laudes. Posterior enim poeta, prior autem astrologiae doctrina insignis fuit.
Missam S. Hippolyti martyris scripsisse etiam dicitur instante Protasio Tarraconensi metropolitano; ad quem data epistola XX Maii aera 686, hoc est anno 648, exstare dicitur in codice gothico Ms. S. Aemiliani cucullati, qui hodie ad regiam Scorialensem bibliothecam pertinet [Col. 0351B] Quintanadueñas, ubi supra. Exstat item in Regia Bibliotheca Matritensi hujus Eugenii ad Protasium Epistolae exemplum e [Col. 0351C] Toletana veterum opusculorum Cl. Joannis Baptistae Perezii collectione mutuatum; in qua totidem verbis atque in novissima Poemati ω n Eugenii editione legitur: Missam sancti Hippolyti vel orationes, si nobis oratu vestro vita comes adfuerit, ut potuero pro vestra jussione parabo. Fugisse tamen videtur clarissimi Matritensis editoris diligentiam Eugenii poemation inscriptum Epitaphium (id est Epigramma) conjugale in vetusto Escurialensi Fori Judicum codice Lit. M, Plut. III, num. 2, anno 1188, ut in eodem legitur, exarato exstans [Col. 0352D] Epigramma illud inter opera S. Eugenii require, honoratissime lector. EDIT. . Item in Londinensi poetarum Latinorum sylloge 1713, pag. 1574, prioris numerationis, col. 2, habetur elegans Hexadecastichon elegiacum De Scaeva, Rufino et Ati, in quo eorum patria, genus, aetas, mors, resque ab iisdem gestae pulchre describuntur, sub hac rubrica: EUGENII V. C. ( Viri consularis, seu clarissimi ). Hic autem EUGENIUS ex mea conjectura NOSTER quode agimus, sive TOLETANUS est: itidem [Col. 0351D] ac DOMINUS EVANTIUS v. c., cui continuo in eadem sylloge inscribitur heptastichon De ambigenis, in Toletano quoque Ruizii-Azagrae codice exstans, et in [Col. 0352B] novissima SS. PP. Toletanorum Editione, t. I, pag. 30, inter EUGENII NOSTRI poematia relatum, EVANTIUS procul dubio ille, sive EFANTIUS Toletanus archidiaconus est, Ilde honsi ejusdem Ecclesiae praesulis coaevus patratorumque ab eo miraculorum testis, cujus postea mentio incidet. Ac si carmen De ambigenis, licet EVANTIO inscriptum, TOLETANO EUGENIO [Col. 0352C] tribuimus: cur non potius eidem poemation De Scaeva, Rufino et Ati tribuamus, cum expressum EUGENII nomen in fronte gerat? Demum in Bibliothecae Cottonianae Historia eidem praefixa pag. XXXV, col. 2 memoratur codex Psalterii Davidici ante mille et amplius annos exaratus, eique assutus dicitur quinternio satis antiquus cum hac epigraphe: Oratio Eugenii Toletani, versibus; cujus initium:
Merae autem nugae impostoris Pseudo-Juliani hae sunt, quae his verbis ejusdem supposititii Chronici continentur [Col. 0352C] Num. 329, ad an. 659. : S. Eugenius correxit Itinerarium provinciarum factum jussu Trajani Antonini Augusti et senioris Theodosii imperatoris. Nam quidquid de Itinerarii istius auctore, inter varios omnium aetatum scriptores nunquam non controverso [Col. 0352C] Flodoardus, lib. I Histor. Rhemens., cap. I, Aethico tribuit. Videndi Vossius, D. H. L. lib. III, pag. 691. Barthius, lib. XLV Advers. 13. Userius, De Britann. Eccl. origin., cap. V, pag. 78. Simlerus ad Aethici Itiner. Schotus ad hoc Antonini Itiner. a Surita illustratum. , divinare huic fabulatori eruditum antiquitatis hominem ridicule ostentanti licuerit: nullo tamen veteri monumento, sive inciso, sive fuso, sive scripto, usquam [Col. 0352B] unquam auditum lectumve fuisse credimus Antoninum aliquem, sive Pium, sive Philosophum, multoque minus iis inferiores Trajani sibi adaptasse nomen. Leguntur quidem passim inscripti lapides Pii [Col. 0352C] Apud Onuphrium, lib. II, Fastor. pag. 339 et [Col. 0352D] seqq., et in Thes. Gruter. , quibus sese Hadriani filium, Trajani nepotem, Nervae pronepotem Philosophique [Col. 0352D] Apud eumdem Onuphrium, pag. 345, et in Thes. Gruter. , quibus Antonini Pii filium, Hadriani nepotem, Trajani pronepotem, Nervae abnepotem vocant: hoc tamen fuit familiam, seu adoptionis honorem jactare ac posteris transmittere; non tamen ita sese nuncupatos ostendere velle.
Vita
[Col. 0353A] Eugenius hoc nomine tertius, atque post alterum Eugenium Ecclesiae Toletanae antistes, Toleti optimis catholicisque parentibus natus, a teneris annis ejusdem sanctae Ecclesiae servitio mancipatus fuit. Cum adolevisset, perfectioris vitae cupidus, clam patria aufugiens Caesaraugustam secessit, ubi monasticam vivendi rationem amplexus, ad sanctorum martyrum cultum sapientiaeque coelestis studium totus incubuit. Acri vividoque ingenio praeditus, dum pietati studet, miros in ea nec minores in ecclesiasticis disciplinis progressus fecit. Qua ex re cum apud caeteros, tum vero apud sanctum Braulionem, sedis Caesaraugustanae archiepiscopum, maximam gratiam iniit; isque tanto Eugenium amore complexus fuit, ut eum in archidiaconum sibi assumpserit, [Col. 0353B] quem semper secum habere cupiebat, non aliter ac ipse Braulio Joanni fratri praedecessori suo in eodem officio constanter adhaeserat. Tanti viri consuetudine Eugenius et sanctitate et doctrina procedebat in dies; itaque quotidie Braulio eum magis magisque diligebat, ex ejusque familiaritate maximam capiebat et voluptatem et fructum. Neque enim in maximis aerumnis ac laboribus aliud illi solamen erat praeter Eugenium suum; et senio confectus, cums minus jam corpore valeret sanctus praesul, omnem fere pastoralem sollicitudinem in ipsum conjecerat, adeo ut per aliquot annos Ecclesia Caesaraugustana unius Eugenii archidiaconi humeris tota consistere videretur. Quae omnia ejus virtutis atque doctrinae testimonia in Eugenii nostri commendationem eo [Col. 0353C] majorem vim apud omnes habere debent, quod ea Reccesvintho regi non semel per epistolas exhibita atque a Braulione profecta fuere; eo, inquam, Braulione, qui post magnum Isidorum ejus magistrum (cui Hispali operam dederat) totius Hispaniae sol fulgentissimus atque fidei firmissimum columen habitus est, quique omnium Hispaniae episcoporum nomine ad Honorium papam scribens, tanta sententiarum gravitate, tantoque verborum pondere atque elegantia eorum famam falso traductam vindicavit, ut urbem Romam ejus epistola admiratione compleverit.
Verum Eugenii virtutum famam non unius Caesaraugustae finibus contenta per omnem Hispaniam brevi est pervulgata. Itaque Eugenio II archiepiscopo Toletano [Col. 0353D] vita functo, omnium omnino oculi ad concivem et conterraneum suum Eugenium conversi sunt. Nec mora, quin Reccesvinthus rex Braulionem per epistolam certiorem faceret, communibus omnium suffragiis Eugenium ad Toletanam sedem expetitum; quare ipsum dimittat, atque Toletanae Ecclesiae non tam alienum donet, quam suum reddat ac restituat Eugenium. Nuntio accepto, quanta doloris vis Braulionem oppresserit non aliter quam legendis ejus ad [Col. 0354A] Reccesvinthum epistolis concipi potest. Dolet in eis, deflet, obsecrat, obtestatur, adjurat, nullum denique non movet lapidem, ut regis animum emolliat, atque a tam duro, ut ipsi videbatur, consilio avocet. Eugenium unicum gravis senectutis sibi levamen esse relictum, nec jam ejus solum esse vitae solatium, ad animae dimidium suae: a qua quanto homini acerbissimum est separari, tanto aegrius a suo se Eugenio divelli pateretur; maximam deinde omnium calamitatem Caesaraugustanae Ecclesiae archidiaconi absentia imminere, nec sine multarum rerum jactura ejus opera subsidioque carere posse. Sed omnia incassum. Rex ejus lacrymis minime permovetur; majoremque Toletanae Ecclesiae quam sancti praesulis desiderii rationem habens, iterum Eugenium suum [Col. 0354B] quasi proprio jure agens repetiit. Tandem Eugenius, invitus licet atque prae summa animi humilitate reluctans, disrupto potius quam scisso, ut scribit Braulio, societatis vinculo, ab eo avulsus Toletum pervenit, mirabilique omnium acclamatione suscipitur, tanquam a propriis ovibus desideratissimus pastor, quem sibi coelum magis quam hominum consilia designaverant.
Convocatum fuerat in illud tempus a praedecessore suo concilium Toletanum VII, ad cujus celebrationem comprovinciales episcopi per illos dies Toletum convenerant. Itaque ab eis, nulla mora interposita, Eugenius, qui nuper advenerat, Toleti episcopus ordinatus est; qua vero die nos latet, nisi quod ante diem decimam quintam Kalend. Novembris ejus [Col. 0354C] consecrationem contigisse scimus; siquidem ea ipsa die inter reliquos concili Patres Eugenius consedit, eique subscripsit, ut aperte demonstrat cl. P. Florez, tom. V Hispaniae Sacrae, contra aliorum sententiam, qui Eugenium huic concilio subscribentem non hunc III, sed II fuisse putarunt.
De suis in episcopatu gestis nihil fere proditum litteris legimus, nisi quod ex sancti Ildephonsi verbis colligimus, omnes pastoralis officii partes cumulatissime explevisse. Quod quantam vim habeat, quamque amplam laudem in se contineat, nemo non videt. Praeter haec vero, ejus pastoralis vigilantiae indefessique studii in exstirpandis pravis consuetudinibus et unoquoque de clero in suo officio continendo, non obscurum specimen novissime nobis exhibuit [Col. 0354D] ejus epistola ad magnum Braulionem Toleti data, in qua magistrum discipulus consulit, qua ratione sese gerere oporteret cum quodam presbytero, in cujus ordinatione vel nimia conniventia, vel minus forti consilio, praedecessoris sui aliqua contigerant nec recte facta, nec facilia extricatu, tum super quorumdam diaconorum et presbyterorum sacrilega temeritate, qui suae potestatis in ministrandis Ecclesiae Sacramentis limites excesserant; in quos cum [Col. 0355A] pro criminum gravitate animadvertere, tum praeteritis et futuris incommodis obviam simul ire cupiebat.
Deinde, ut erat vir sanctissimus ecclesiasticae disciplinae peritissimus summeque tenax, intolerabiles abusus intime dolens, quibus divina psalmodia corrupta ac deturpata fuerat, Ecclesiae suae cantum ipse correxit, eumque pristinae et gravitati et suavitati restituit. Varia insuper singulorum ecclesiasticorum ordinum officia superiorum temporum incuria vel praetermissa vel confusa discrevit, singulis singula tribuendo.
Magni Braulionis ipse discipulus, doctissimi ac sanctissimi Juliani archiepiscopi Toletani magister exstitit, eoque satis illustri nomine non semel ab ipso laudatur in suis operibus, ut videre est in lib. III [Col. 0355B] Prognost., cap. 17, per haec verba: «Praeceptor noster sacer Eugenius;» item 24: «Egregii praeceptoris nostri Eugenii Toletanae sedis antistitis.» Quasi qui officii memor discipulus maximam quam posset magistro gratiam referre vellet, ejusque sapientiae laudem ad omnem posteritatis memoriam transmittere, cui quidquid in suis libris est eruditionis ac coelestis doctrinae, acceptum refert.
Adfuit Conciliis Toletanis VII et VIII, tertio eis loco subscribens; praefuit vero IX et X, ut ejus subscriptiones aperte nos docent. In quibus omnibus praecipua Eugenii opera aestimata est. Tandem aegra valetudine confectus, qua omni pene vita usus fuerat, diem supremum obiit Idibus Novembris, anno Domini 657, cum duodecim fere annos, ut scribit sanctus [Col. 0355C] Ildephonsus, Ecclesiam Toletanam rexisset. Deo et hominibus dilectus magno omnium dolore ac gemitibus elatus est, atque in basilica sanctae Leocadiae sepultus.
Quam firma constansque fuerit apud omnes, sicut de ejus integerrima vita, ita et sanctissimo obitu opinio, significat sanctus Julianus, qui de sancto Ildephonso Eugenii successore scribens asserit omnibus persuasum fuisse, communi cum Eugenio gloria donatum, in eodem cum ipso habitare receptaculo claritatis. Itaque ab initio saeculi XVII Eugenii nomen in sanctorum Fastis ascriptum novimus die decima tertia Novembris, qua ipsa die ab Ecclesia Toletana universaque archidioecesi ejus memoria sanctissime recolitur.
[Col. 0355D] Multa variaque opera scripsit. Ex sancti Ildephonsi elogio constat librum composuisse de sancta Trinitate, solida ac recondita doctrina refertum, omnibusque orationis luminibus (quantum tempora illa ferebant) ornatum ac perpolitum. Opus certe dignum quod a Patribus Africanis, et Orientalibus legeretur, ad quos fuisset transmissum, nisi mare procellosum viam nuntiis praeclusisset. Magis vero dolendum quod superiorum temporum incuria omnino illud perierit, neque ad nos aliud pervenerit, quam acerbum tam eximii operis desiderium. Nisi forsan in vetustissimis alicujus Ecclesiae tabulariis delitescit, donec in manus peritas atque monumentorum [Col. 0356A] antiquitatis scrutatrices meliori fato, quod optamus, inciderit. Eodem fato correptum est aliud ejus opusculum diversi operis, ut ait sanctus Ildephonsus, prosa elaboratum.
Sed scripsit et multa alia oratione numeris astricta. Cum enim plurimum ingenio valeret, magnoque Braulione tot annos fuerit familiarissime usus, qui poeticis compositionibus quammaxime delectabatur atque in eo genere excellebat, non magno negotio Eugenius in poetam evasit; adeo ut mira facilitate versus funderet, non aliter ac si soluta oratione loqueretur.
Itaque jussu regis (ut legimus) Chindasvinthi, Dracontii Hispani poetae opus Hexaemeron, sive de opere sex dierum, emendavit; quae in illo erant [Col. 0356B] corrupta ac depravata loca restituit; quae deerant supplevit - ita ut opus non tam emendatum quam novum ex ejus manibus prodiisse videretur.
Multa deinde epigrammata non uno eodemque carmine panxit; quae cum ederet, etsi non omnia, clariss. Sirmondus suum de eis judicium protulit in epistola nuncupatoria ad Henricum Borbonium, Galliae regis filium et episcopum Metensem, scribens quod licet Eugenii versus impoliti, et crasso ac soloci filo texti esse videantur, tamen quilibet in eis animadvertet, etiam sub tenui palliolo latere sapientiam, quae ipsa plerumque in dictionis artisque neglectu velut gemma in centone clarius micat.
Acrosticis versibus multum capiebatur; in quo [Col. 0356C] genere nihil aeque egregium, ut ait Ambrosius de Morales, omnibusque numeris absolutum elaboravit quam illud epitaphium, quod vivens sibimetipsi composuit; in quo ex primis singulorum versuum litteris nomen Eugenius; ex ultimis Misellus conficitur. Ecce illud.
![[figura]](../assets/FIGURES/0870356A.bmp)
[figura]
Excipe, Christe potens, discretam corpore mente M, Ut possim picei poenam vitare baratr . . . . . . . . . . . . . I. Grandis inest culpa, sed tu pietate redunda . . . . . S, Elue probra, Pater, et vitae crimina toll . . . . . . . . . E. Non sim pro meritis sanctorum coetibus exu . . . . L. Iudice te, prosit sanctum [Col. 0355D] Al., videre. vidisse tribuna . . . . . L. Vis lector uno, qui sim, dignoscere vers . . . . . . . . U? Signa priora lege, mox ultima nosse valebi . . . . S.
Duae tantum, quas nos viderimus, horum opusculorum Editiones adhuc prodierunt: alia a Sirmondo [Col. 0356D] Parisiis ex officina Nivelliana, anno 1619, supra memorata; alia ab Editoribus Bibliothecae Patrum ex ipsa Sirmondiana ad verbum expressa. Nos omnium cumulatiorem exhibemus; nam praeter epistolam ad sanctum Braulionem Toleti datam, quam primus omnium publici juris nuper fecit R. P. Risco, Hispaniae sacrae continuator, ex antiquissimo Codice Gothico sanctae Ecclesiae Legionensis, in appendice 3 ad tom. XXX, praeterque aliam epistolam ad Protasium Taraconensem episcopum, a nobis ex Mss. sanctae Ecclesiae Toletanae transcriptam, quamplurima producimus epigrammata hactenus inedita, quae in Codice Toletano vulgo de Azagra sub unius Eugenii [Col. 0357A] nomine reperiuntur; in quibus si non omnia, multa certe carmina sancto Eugenio adscribenda sunt, quae ab ejus stylo et dicendi genere non abhorrere videntur. Haec sunt quae in tanti viri commendationem expiscari potuimus, quaeque sancti Ildephonsi elogio concludimus (Lib. de Viris illustribus, cap. 14) :
«Item Eugenius alter post Eugenium pontifex subrogatur. Hic cum Ecclesiae regiae clericus esset egregius, vita monachi delectatus est. Qui sagaci fuga urbem Caesaraugustanam petens, illic martyrum sepulcris [Col. 0357B] Sanctorum martyrum sepulcra, quorum cultui Caesaraugustae sese tradidit Eugenius, ea credimus fuisse in quibus innumerabilium martyrum cineres conditi fuerant, quorum historia omnibus satis nota est ex Actis sancto Braulioni tributis. Cum enim tempore Diocletiani quamplurimi Christi fideles illius urbis incolae nulla ratione adduci potuissent, ut, Christi fide abjecta, idola colerent, a Daciano Caesaraugustae praefecto urbe omnes exsulare jussi sunt. Cui decreto libentissime pro Christo obtemperantes, ab impiis satellitibus per insidias extra urbem oppressi [Col. 0357C] crudelissimeque trucidati fuere; corpora vero in rogum conjecta et igne absumpta. Eorum deinde venerandos cineres cum Christiani pia cura colligerent, in massam albam fuere continuo coagulati, atque postea in loco sacro religiose depositi, quem sepulcrum sanctorum martyrum, seu templum Sanctae Massae appellarunt. Eo itaque putamus sanctum Eugenium devotionis causa patria fugientem sese recepisse. inhaesit, ibique studia sapientiae, et propositum monachi decenter incoluit; unde principali violentia reductus atque in pontificatum ascitus vitam plus virtutum meritis, quam viribus egit. Fuit namque corpore tenuis, parvus robore, sed valide [Col. 0357B] fervescens spiritus virtute. Studiorum bonorum vim persequens, cantus pessimis usibus vitiatos melodiae cognitione correxit, officiorum omissos ordines curamque discrevit. Scripsit de sancta Trinitate libellum et eloquio nitidum, et rei veritate perspicuum, qui Libyae, et Orientis partibus mitti quantocius [Col. 0358A] poterat, nisi procellis resultantia freta incertum pavidis iter viatoribus distulissent. Scripsit et duos libellos, unum diversi carminis metro, alium diversi operis prosa concretos; qui ad multorum industriam ejus ex hoc tenaciter sanctam valuerunt commendare memoriam. Libellos quoque Dracontii de creatione mundi conscriptos, quos anquitas protulerat vitiatos, ea quae inconvenientia reperiit subtrahendo, immutando, vel meliora conjiciendo, ita in pulchritudinis formam coegit, ut pulchriores de artificio corrigentis, quam de manu processisse videantur auctoris. Et quia de die septimo idem Dracontius omnino reticendo semiplenum opus visus est reliquisse, iste et sex dierum recapitulationem singulis versiculis renotavit, et de die septimo [Col. 0358B] quae illi visa sunt eleganter dicta subjunxit. Clarus habitus fuit temporibus Chindasvinthi et Reccesvinthi regum, fere duodecim annis tenens dignitatem simul et gloriam sacerdotis; sicque post lucis mundialis occasum, in basilica sanctae Leocadiae [Col. 0357C] Animadvertere operae pretium judicavimus tres fuisse Toleti basilicas sub invocatione sanctae Leocadiae, simulque uniuscujusque situm describere. Earum prima omniumque antiquior sita est in suburbio in ea planitie quam vulgo appellant la Vega. Et hic quidem locus est qui multis magnisque nominibus nobis et omnibus quam commendatissimus esse debet, summaque religione colendus, propterea quod multa in eo et illustriora concilia sub Gothis principibus [Col. 0357D] celebrata fuere, Toletanum IV, praesidente in [Col. 0358B] eo sancto Isidoro Hispalensi, item V, VI ac XVII, et, ut alia mittamus, quia in eodem loco juxta sepulcrum sanctae Leocadiae, sanctorum Patrum, Ildephonsi, Eugenii III, Helladii et Juliani corpora condita sunt. Quorum omnium reliquiae (praeterquam unius Ildephonsi, quae Zamore coluntur) ubinam sint, omnino nos latet. O nos beatos! Si aetate nostra Dominus indicare dignaretur, atque tanti thesauri inventione Ecclesiae Toletanae lacrymas abstergere, quibus tam gravem jacturam per multa jam saecula deflet. [Col. 0358C] Altera basilica in aedibus sita erat, in quibus constanti traditione fertur sanctam virginem Leocadiam natam fuisse. Quo in loco ecclesia parochialis nunc est ejus nomini consecrata. Tertia denique aedificata fuit in ipsis ergastulis, in quibus cum ob Christianae fidei confessionem detineretur, squalore confecta spiritum Deo reddidit. Hujus carceris situs pene immutatus ad nostra tempora pervenit. Transtulit ad eum Alphonsus X, cognomento Sapiens Gothorum regum Wambae et Reccesvinthi ossa, et juxta illum regiam arcem sibi aedificavit, nunc ex semiusta fereque diruta in regiam domum charitatis ad pauperum levamen instauratam. Denique cum ob redituum paucitatem ecclesia collegiata, quae illius loci curam gerebat, ad summam inopiam redacta fuisset, praedictus locus ob majorem sui venerationem fratribus Capuccinis, prout hodie videmus, custodiendus et incolendus traditus fuit.
Monitum
Damus heic primo loco ea sancti Eugenii III opuscula quae a Jacobo Sirmondo edita sunt, nunc primum a nobis diligenter collata ad Codicem Gothicum sanctae Ecclesiae Toletanae, vulgo de Azagra, ex quo variantes lectiones adnotavimus, lacunas replevimus, versus aliquos, qui in Sirmondiana desiderantur, suo loco inseruimus; denique ad calcem II libri Dracontii duos et viginti continuos versus adjecimus, prout in eodem Codice reperimus. Quae quo facilius inter legendum animadverti possent, diversis characteribus notata voluimus.
Praefatio
(Vide hoc epitaphium in Vita sancti Eugenii.)
![[Poem]](../assets/FIGURES/0870365A.bmp)
[Poem]
Lucilium hunc, quem in praesenti carmine componendo imitatus est sanctus Eugenius fuisse suspicamur poetam illum vetustissimum ab Horatio, Persio aliisque saepius laudatum, tanquam eum qui inter Romanos satyram primus conscripserit; inculte tamen, et absque ullo ornatu, quippe qui
Porro hoc epigramma, quod animi tantum gratia ab Eugenio elaboratum credimus, non tam indicat eum simili carmine delectatum fuisse, quam ejus ingenii ubertatem demonstrat, quo quantum tentasset assequebatur.
Lucilii cogor disrumpere versus.
Hexameron Dracontii
[Col. 0369A] Inclyto, glorioso rerum domino Chindasvinto, principi summo et maximo regum, Eugenius vestrorum fidelium servulus.
Clementiae vestrae jussis, serenissime princeps, plus volendo deserviens quam valendo, Dracontii cujusdam libellos multis [Col. 0370C] Al. add. hactenus. videns erroribus involutos, Christo Domino tribuente valorem, pro tenuitate mei sensuli subcorrexi. Hoc, videlicet, moderamine custodito, quo superflua demerem, semiplena supplerem, fracta constabilirem, et [Col. 0370C] Al., crebrius. crebro repetita mutarem. Versiculi sane, quos huic operi detrahendos esse putavi, et sensu tepidi, et verbis illepidi, et nulla probantur ratione subnixi; nec in eis aliquid reperitur quo lectoris animus animetur, aut mulceatur [Col. 0370A] doctus, aut doceatur indoctus. Et quoniam de die septimo praefatus auctor omnino reticuit, semum mihi opusculum videbatur, si non inde aliquid in hoc Codiculo haberetur. Idcirco in fine libelli, quamvis pedestri sermone, sex dierum recapitulationem singulis versiculis, quos olim condidi, denotavi, de die vero septimo quae visa sunt dicenda subnexui, decretumque divale, ac si non ut volui, velut valui consummavi. Implorans vestri solii praelargissimam pietatem, ut vile servuli fidelis oblatum vestra sibi gloria efficere dignetur acceptum, fiatque mihi misero repensio fructuosa laboris, placida respectus vestri contributio gratiae vel favoris
Hoc sequenti libello auctoris satisfactio continetur, qua ab omnipotente Deo veniam petit, ne praecedenti carmine aliquid incautus errasset. Dein Theodosio Juniori Augusto precem defert, cur de triumphis illius eodem opere tacuisset.
Admonitio
Ecce tibi, lector, reliqua sancti Eugenii carmina, quae in Codice de Azagra adhuc delitescentia, nunc primum opera nostra publicam lucem aspiciunt. Equidem ea cum praecedentibus in praedicto Codice permista sunt; nos vero ab illis sejuncta damus, quo facilius appareat quid novi haec nostra afferat Editio. Codex praeterea multis locis corruptus a nobis sanandus fuit, quoties in apertum librarii errorem incidimus; dubias vero interim lectiones retinuimus; namque omni alio Ms. destituti, non habuimus quocum haec loca conferremus, ex variantibus lectionibus lucem aliquam, ut fieri solet, capturi. Illud deinde te monitum volumus, nos omnes hos versus quasi germanos Eugenii nostri fetus nequaquam repraesentare, licet in praedicto Codice sub uno Eugenii nomine ordine continuo reperiamus scriptos. Illi quidem maximam partem Eugenii stylum sapiunt; attamen librarii imperitia nonnullos videmus cum caeteris consarcinatos, Eugenio certe non tribuendos, quos ideo velut spurios ad calcem rejecimus. Alios vero etiam illorum, quos suo loco retinuimus, ita leves, dissolutos, atque incultos videas, ut persuaderi sibi nemo possit, ab Eugenii nostri vena nec inopi, nec ita rustica profluxisse.
Epitaphium
Responsio pro serenitate.
Item pro nubilo.
Item, cum coelum mistum est.
Appendix
Adjicimus haec duo sequentia epigrammata, quae tanquam certo apocrypha et spuria, ac proinde indigna, quae caeteris adnumerarentur, hic nos ad calcem exhibituros supra promisimus, propterea quod in Codice Azagrensi inter medios Eugenii versus reperta sunt.
Epistolae
Suggerendum domino meo, et vere proprio domino Braulioni episcopo Eugenius servulus vester.
1. Duae res obortae sunt in Ecclesia mea, unde nimium contabescit anima mea, et quid remedii adhibeam, nisi consilium vestrum praebuerit, penitus scientia nostra non habet. De quodam fratre reperimus, qui non accepto presbyterii gradu presbyterii peragit officium, et ut causam certius agnoscatis, omnia singulariter innotesco. Fuit idem ipse frater molestissimus domino meo Eugenio. Rogatus a rege, ut eum presbyterum ordinaret, quia jussioni principis resistere non praevaluit, hoc genus factionis invenit. Duxit eum ad altarium, manum non imposuit, [Col. 0403B] et cantantibus clericis in excelso pro benedictione maledictionem effudit, sicut ipse hoc personis idoneis et sibi charissimis postmodum publicavit, conjurans ut hoc quandiu viveret reticerent. Quid inde fieri praecipit vestra prudentia, cita me jussione certifica; nam nescio, aut si iste presbyter habeatur, aut si illi qui per eum baptizati chrismate praenotati sunt recte christicolae vocitentur.
2. Solve mihi hanc, de qua satis ambigo, quaestionem: ita solvat Christus culpae vestrae, si tamen est aliqua, nexionem. In aliquibus itidem locis diaconos chrismare persensimus, et ignoro quid de his qui ab eisdem chrismati sunt facere debeamus; numquidnam iterabitur sancti chrismatis unctio? aut si non iterabitur, aut pro chrismate reputabitur, quod [Col. 0403C] forsitan aut praesumptio compulit, aut nescientia perpetravit. Quid in hoc servare me deceat suggero ut vestra mihi pietas innotescat.
3. Duabus praemissis, occurrit et tertia. Presbyteri aliqui contra jus et vetitum canonum, de chrismate quod sibi ipsi conficiunt (si tamen chrisma istud est nominandum) baptizatos signare praesumunt. Quid aut taliter signatis remedii, aut his possit pro correctione praeberi, me fateor ignorare; sed a te de his illuminari me postulo, qui divinae sapientiae majori lumine pollens, et legis sanctae quotidie meditationi deserviens, latebrosas nigrorum cordium factiones et vehementer insequeris, et prudenter invenis, et acute dissolvis. In nobis autem etsi fuit aliquantula scientiolae modiculae venula, ingruentibus [Col. 0403D] aegritudinibus, et curarum multifidis tempestatibus ita penitus exsiccata defecit, ut nec tantillo sudore distillet. Inde per eum te precor, cujus dono beatus, cujus instructione peritus esse probaris et doctus, ut me de his causis celerrime sacra tui oris jussione certifices.
Domino singulariter meo Eugenio primati episcoporum Braulio servus inutilis sanctorum Dei.
1. Si immensa curarum genera non me circumvallarent, si procellis suis mundi nequitia non obvolveret, si denique oblatrantium invidorum erga me strepitus sileret, nec solitudo, in qua merito destitutus obveni, terreret, nec sic quoque interrogationibus vestris inauditis mihi et inexpertis facile, ut jubes, responsum redderem, cum et res incognita animum turbet, nec ante praevisa et diu meditata facile responsum habeant. Sentio tamen acuminis tui prudentiam illud velle in me experiri, quod mihi nequeat impedire, et peritiam, quae deest aliis, ostendere. [Col. 0404B] Velle tuum bonum praesentio, sed posse meum non ignoro. Quid enim in nobis aut quantulum est; quod doctae vocis praeconio ita attollis, ut segnem et pene jam senem oblitum sui attingere celsa cogaris, et veteranum jam atque utinam non inveteratum in his quaestionibus introducas, in quibus est perniciosa nescientia, et scientia praesumptuosa? Verumtamen, quia ait unicus magister et doctor coelestis, qui docet hominem scientiam: Quia sine me nihil potestis, mecum autem omnia poteritis; et iterum propheta: Dominus dabit verbum; atque iterum: Aperi os tuum, et ego adimplebo illud; pro jussu tuo, pro obsequio meo, pro spe divini promissi, pro eo quod nihil impossibile est credenti, tentabo dicere, ut potuero, et ut mihi ille ministrare [Col. 0404C] jusserit, qui Ecclesiam suam regit, si qua invenire quivero, et tibi meo Domino consentanea rationi narrabo. Jam tuum erit ea quae suggero discretione qua viges, solertia qua polles, instructione qua plurimum vales, et approbare recta, et corrigere errata, et tegere indigna, et reserare digna.
2. Igitur jam ad ipsas causas veniamus. Dicis a te in epistolis tuis duo observata fuisse in ecclesia tua, unde contabescit anima tua, et quid remedii adhibeas penitus scientia vestra non habere. Scilicet de quodam fratre, de quo scribitis, qui, non accepto presbyterii gradu, presbyterii peragit officium; et ut causam omnem exponeres, narras eum fuisse molestissimum praecessori vestro, qui rogatus a rege ut eum presbyterum ordinaret, quia jussioni [Col. 0404D] principis resistere non praevaluit (ut vestris verbis loquar), hoc genus factionis invenit. Duxit eum ad altarium, manum ei non imposuit, et cantantibus clericis in excelso, pro benedictione maledictionem effudit, sicut ipse praecessor vester hoc personis idoneis et sibi charissimis postmodum publicavit, [Col. 0405A] conjurans ut hoc quandiu ipse viveret reticerent. Quid inde fieri debeat a me jubes expetere, quia ignorare vos dicitis utrum presbyter habeatur, an si illi qui per eum chrismate praenotati sunt recte Christicolae vocitentur?
3. Post hoc conjuras meam inscitiam, ut hanc quaestionem solvam. Haec est prima interrogatio vestra, ad quam dum multis, ut praemisi, ad respondendum impediar causis, summa illud conficit, quod nequit tenebris obsitus videnti praebere ducatum. Sane, quia jubes ut dicam quod sentio, perquiratur persona quae maledicto subjecta esse dicitur; si tempore maledicentis, ipso praesente, officium presbyterii egit, nec tamen prohibitus ab ipso est; si [Col. 0406A] baptizavit, si chrismavit, si sacrificium obtulit, et ille passus est eum hoc agere, qui sibi conscius erat eum maledixisse, in nullo iste mihi, sed potius illo videtur culpabilis fuisse, qui dolo malo aliud egit, et aliud simulavit; ac per hoc ille cujus factio in tantum nefas prorupit, ut mihi videtur, onus suum ipse portabit: vestra autem sanctitas ab hoc delicto immunis erit, quia unumquemque in qua vocatione invenistis, in ea esse permittitis. Et cur non habeatur presbyter, non video, si ille eum publicavit presbyterum, qui noluit ut iste presbyter esset; aut quare non ab isto unguine sacro tincti vocentur Christicolae, quia etsi iste indignus, chrismate tamen vero sunt illi peruncti [Col. 0405B] Quae in hac epistola respondet sanctus Braulio ad quaesita beati Eugenii, occasionem nobis non importunam offerrent longe lateque disserendi de presbyterorum chrismatione, si Patrum Toletanorum commentatorum partes ageremus. Nec enim nos latet quantum a viris historiae ecclesiasticae peritissimis in utramque partem disputatum sit super hac disciplinae parte, quae sacramenti confirmationis ministrum spectat. De orthodoxis tantummodo doctoribus loquimur, inter quos convenit solos episcopos esse ordinarios hujus sacramenti ministros, prout in plerisque conciliis adversus haereticos delinitum est; hac una re inter se dissidentibus, quaenam fuerit antiquorum temporum disciplina in Ecclesiis cum Orientalibus, tum Occidentalibus circa ejus ministrum extraordinarium seu delegatum; num cuique sacerdoti ea confirmandi facultas ab episcopis communiter fuerit concessa in quibusdam Ecclesiis, an omni tempore et loco penes episcopos, nulli [Col. 0405C] delegata substiterit. Pro diversis uniuscujusque studiis argumenta et solutiones adhibentur. Nos interea intra officii nostri terminos continebimur; ne tamen tam commoda occasione nihil omnino dixisse videamur, animadversiones quasdam lectorum judicio subjicimus a nobis inter legendum confectas; quas docti viri boni aequique consulant optamus, sive propriae eorum sententiae novum inde momentum accesserit, sive recens adversus propriam opinionem objectio exsurgat, quae eorum ingenium excitet ad rem praesentem novis et eruditis commentationibus illustrandam. Primo ergo animum intendimus in ea quae sanctus doctor in § 3 scribit, circa medium. Cum enim ad priorem primi quaesiti partem respondens dixerit clericum illum male, ut aiebant, ordinatum pro vero presbytero habendum esse ab Eugenio, ad caetera procedit, adjiciens se non videre quare ab isto unguine sacro tincti non vocentur Christicolae, de quo valde Eugenius dubitare videbatur. Rationes tunc [Col. 0405D] hujus resolutionis afferens, ita pergit porro: Optime novit prudentia tua canonum antiqua esse instituta, ut presbyter chrismare non audeat; quod servare et Orientem, et omnem Italiam hucusque scimus; sed postea consultum est ut chrismarent presbyteros, sed de chrismate benedicto ab episcopis, ut non videretur presbyterorum hoc esse privilegium, cum ab illa unctione sancta populum Dei sacrant, sed episcoporum, quorum benedictione et permissu quasi de manu episcopi, ita hujusce rei peragunt officia.» Nobis haec verba contemplantibus, atque apud nos quaerentibus, qualis dicenda esset haec chrismatio, quae hujusmodi presbyteri manu legitur frequenter peracta, nec invalida Braulioni visa est, occurrit, quantum ex eis colligi videtur, Braulionem de chrismatione sacramentali seu confirmatoria locutum fuisse; cui soli, nec prorsus alteri, quae de ea tradit congruere possunt. Ait enim, primo, antiquorum canonum esse instituta ut presbyter a chrismando abstineret. [Col. 0406B] Equidem ex Historia ecclesiastica docemur, primis Ecclesiae saeculis nullum omnino chrismatis usum presbyteris concessum fuisse, cum vel illa alia chrismatio caeremonialis, quae nunc in baptismo adhibetur, atque pro ipsis presbyteris primo instituta fuit, ut absente episcopo confirmationis defectum quodammodo supplerent, atque unctione illa in scapulis non in fronte adhibita neophytis jamjam morituris opitularentur; illa, inquam, chrismatio ad sancti Silvestri tempora saeculo quarto ineunte communiter referatur; nullum deinde presbyteralis chrismationis antiquius reperiatur vestigium. Nihilominus dum antiqua protulit instituta, de sacramentali tantum chrismatione loqui Braulionem, quae sequuntur, verba confirmant: «quod servare et Orientem, et omnem Italiam hucusque scimus.» Ergo illa vetus disciplina, quam superius dixit, ea erat, quae Braulionis aetate ab universa Italia et Oriente custodiebatur. Vel haec sola Braulionis propositio totum hujus [Col. 0406C] epistolae sensum reseravit. Nihil nunc de Orientis disciplina dicimus, in qua Braulionis testimonium quantum valeat, viderint illi quibus persuasum est multo ante Photii tempora, quin et quarto saeculo, presbyteros Graecos chrismare solitos esse (Forte de sancti doctoris testimonio omni licet eruditione illustris, sed in extrema Occidentis parte scribentis circa Orientalium Ecclesiarum ritus, non multum laborabunt.) De omni Italia quae asserit se scire, quaeque prudens nemo dubitare audebit, videamus. Certe in Italia saeculo septimo chrismatio verticalis baptizatorum tantum abest ut presbyteris esset interdicta, quin pro eis tantum, non pro episcopis, institutam fuisse multo antea constet; tunc vero ita ibi obtinebat, ut in omnibus Sacramentariis superiorum pontificum presbyteris baptizantibus etiam coram episcopo attribuatur quoniam in caeremoniam baptismo annexam jam inde desierat, quae primo occasione tantum mortis inventa est, ex Italia vero ad reliquas Ecclesias promanaverit. Quid ergo est quod a primis [Col. 0406D] temporibus tanta cura observabat Italia, Ut baptizatorum frontem presbyteri nulla ratione consignarent, quod solis episcopis erat reservatum? At ea erat chrismatio sacramentalis: cujus rei innumera adduceremus testimonia, nisi in re omnibus explorata vanum putaremus argumenta congerere; omnia enim illorum temporum Ritualia atque Sacramentaria id ipsum evincunt. Nihilominus e re erit sancti Gregorii Magni verba referre in epistola ad Januarium metropolitam Calaritanum. Audierat Gregorius apud Sardos presbyteros frequenter chrismare neophytos etiam praesente episcopo; id aegre ferens, continuo eos per litteras admonuit, ut a tali chrismatione abstinerent, quam ipsis prohibitam esse intelligerent. Epistola accepta atque vulgata, non levis animorum commotio inter illos. exorta fuit, qui a suarum Ecclesiarum antiqua consuetudine abduci, propriisque privilegiis exspoliari non facile patiebantur. Hujus perturbationis nuntio ad Gregorium perlato, putavit [Col. 0407B] prudentissimus praesul aliquid commotis animis indulgendum esse, itaque ad Januarium scripsit his verbis: «Et nos quidem secundum veterem Ecclesiae nostrae consuetudinem fecimus (dum chrismationem in fronte presbyteris illis interdixit); quod si omnino hac de re, qui constristantur, ubi episcopi desunt, ut presbyteri etiam in frontibus baptizatos chrismate tangere debeant, concedimus.» Ex quibus aperte deducimus, veterem Romanae Ecclesiae consuetudinem fuisse, ut presbyteri neque praesente nec absente episcopo chrismarent in fronte; deinde intelligimus quare non dixerit Braulio omnem Occidentem, [Col. 0407C] sed omnem tantum Italiam illam antiquorum canonum disciplinam servare. Certe enim non omnium Occidentalium Ecclesiarum consuetudo cum Romana consentiebat, quod praeter hoc Sardorum exemplum alia, quae ex Gallicanis Ecclesiis repeti possent, confirmant. Sed ad reliqua Braulionis verba redeamus. «Sed postea consultum est ut chrismarent presbyteres.» At ubinam, rogabit aliquis, id consultum est? In Italiana, vel Romana Ecclesia? Non equidem, cum in ea, ut supra vidimus, Braulionis aetate antiqua statuta canonum obtinerent. Reliquum est ut id in Hispania consultum dicat, ut ad Eugenii quaestionem propius accedat, eique directe respondeat. Apud nos ergo statutum fuit ut chrismarent presbyteres, nempe frontem baptizatorum signantes eosque confirmantes quod unum presbyteris Italis prohibebatur. Haec omnia ex praecedentibus per se fluunt, satisque indicant quae Braulionis mens sit, simulque de cujus chrismationis valore dubitaverit Eugenius, nisi illum dixerimus [Col. 0407D] ad propositum minime respondisse. Quod si quis amplius desideret hujusmodi disciplinae apud nostros vestigia, ad concilia provincialia Hispaniae eum remittimus, in quibus non obscura indicia reperiet presbyteros communem aliquando habuisse confirmandi potestatem. Concilium Illiberitanum, can. 77, statuit: Si quis diaconus regens plebem sine episcopo, vel presbytero aliquos baptizaverit, episcopus eos per benedictionem perficere debebit. Innuit ergo, si presbyter adfuerit, nil opus esse ut ad episcopum adducerentur per ejus benedictionem perficiendi, sive ut omnes interpretantur, ab ipso confirmandi; confirmatio enim perfectio baptismi frequenter appellatur a Patribus. Concilium Toletanum I, anno Domini 400 celebratum, can. 20, ita loquitur: Statutum est diaconum non chrismare, sed presbyterum, absente episcopo, praesente vero non nisi ab ipso fuerit praeceptum. Concilium Barcinonense, anno 599, can. 2: Simili etiam constitutum conditione [Col. 0408B] est, ut cum chrisma presbyteris dioecesanis pro neophytis confirmandis datur, nihil pro liquoris pretio accipiatur. Quae omnia, superiora Braulionis verba nec minus nostram de illorum sensu conjecturam confirmant. Sed et reliqua perpendamus. «Postea consultum est ut chrismarent presbyteres, sed de chrismate benedicto ab episcopis, ut non videretur presbyterorum hoc esse privilegium, cum ab illa unctione sancta populum Dei sacrant, sed episcoporum, quorum benedictione et permissu quasi de manu episcopi, ita hujusce rei peragunt officia.» Multa hic occurrunt, [Col. 0408C] quae supra dictis favere videntur. Primum, quod tanta cura cavebatur, ne presbyteri ad chrismandum accederent, nisi chrismate prius ab episcopo benedicto, habitaque ab eo chrismandi licentia, ne illud officium tanquam sibi proprium, et non ab episcopis delegatum putarent; id, inquam, magis sacramentalem chrismationem spectat, quam caeremonialem, cum hanc non ita sibi episcopi vindicent, ne per se unquam perficere soliti sint, sicut illam aliam quam propriam ubique legimus esse episcoporum; nec aliter per manus presbyterorum factam valere, nisi quatenus non tam ii quam ipse episcopus a quo legantur, manus per eos imponit. Deinde quod populum Dei illa sancta unctione sacrari per presbyteros, ait, quis non de unctione confirmatoria accipiat? A qua sacrari populum Dei per gratiam sanctificantem quam confert proprie dicimus contra heterodoxos, non ita de mera caeremonia baptismo adhibita atque omni gratia sanctificante vacua. Ad haec, ab illa unctione neophyti Christicolae denominabantur; [Col. 0408D] hujus vero nominis vis hoc loco non tam cultores Christi significat (omnes enim id per baptismum habemus) quam Christianos, quod erat nomen proprium confirmatorum, qui a sacro chrismate peruncti ex tunc in Christi militiam novo crucis signo armati ac roborati nomen dedere. E re erit aliquorum Patrum verba in hanc sententiam producere. Sanctus Cyrillus Jerosolymitanus, Cathec. 3 mystag.: «Hujus, ait, sancti chrismatis dono accepto appellamini Christiani, ut regenerationi et nomen ipsum vere respondeat. Ante enim quam haec gratia vobis donata est, non eratis proprie digni eo nomine, sed pergentes usque eo progressi estis, ut efficeremini Christiani.» Similia scribit Ven. Beda ad illa verba psalm. XXVI: Dominus illuminatio mea, et salus mea: «Potest quoque, si cui libuerit, illuminatio ad primam tantum unctionem, in qua simpliciter abrenuntiamus Satanae, referri. Salus vero ad secundam in qua magis firmamur, quia et nomen Christi in ea [Col. 0409B] profitemur, et ab ea nomen accipimus, scilicet, ut Christiani dicamur.» Eadem fere legimus in sancto Isidoro, lib. de Offic. Ecclesiast., cap. 26. Sed et verba immediate sequentia id ipsum quodammodo suadere videntur. «Manifestum est, inquit, baptisma in nomine Trinitatis datum non debere iterari, chrismare autem non prohibemur haereticos, quos a vero chrismate invenimus extraneos.» De sacramentorum iteratione loqui satis indicat, non de mera chrismatione reconciliatoria repetenda: quod ex eo colligimus primo, quod eam baptismo contraponit, tum, quia illa caeremonia in omnibus et quibuscunque haereticis recipiendis adhibebatur, non tanquam alterius chrismationis supplevita, sed ut illa unctione sancta, precibus simul ab Ecclesia adhibitis, Spiritus sanctus conversionem errantium sua gratia firmaret, atque solemni quodam ritu Ecclesia ad se redeuntes benigne excipere testaretur; hoc autem [Col. 0409C] loco de eorum chrismatione haereticorum agit Braulio, qui a vero chrismate erant extranei, proinde apud suos nullius valoris unguento delibuti ac confirmati. Deinde, quia nisi de confirmatione neophytorum esset quaestio, non videtur rem tanti momenti esse, quae ita animum Eugenii sollicitaret, atque anxium haberet, ut ipse innuit, quasi in utroque extremo magnum aliquod occurreret incommodum. Quot autem, quantaque utrinque essent timenda, si de sacramenti valore dubitasset, nemo non videt, quoniam si eos non chrismasset iterum, forsan perpetuo confirmatione privarentur, quam validam nunquam accepissent; si vero temere ad iterandam chrismationem accederet, non parva injuria sacramento imminebat, quod semel validum omnino propter characterem initerabile est. Non dubitamus aliqua in progressu hujus epistolae reperiri, quae nostris animadversionibus adversari videntur, quale est illud quod sequente § legitur. [Col. 0409D] Cum enim chrismationes presbyteri ratas habendas esse putaverit, quoniam episcopo consentiente et vidente peractae fuissent, ut illud magis urgeat adjungit: «Quid enim sive per occasionem, sive per veritatem? «Ex quo forte quisquam ita arguet, ut evincat non loqui Braulionem de chrismatione sacramentali; nemo etenim ignorat, quaecunque in rebus ad sacramenti essentiam pertinentibus fictio intercedat, ejus valorem corruere; jam autem consensus episcopi, sicut nunc sancti pontificis delegatio, erat omnino necessarius, non solum ut presbyter chrismaret licite, sed etiam ut valide eo officio fungeretur. Quomodo ergo diceret Braulio nihil interesse ad effectum chrismationis illius, utrum episcopus per veritatem consensum suum praebuerit, necne? Si hoc loco fictio nihil refert ad valorem, abs dubio de alia chrismatione quam de confirmatoria sermonem instituit. Sed attendat impugnator, quaesumus, quid velit Braulio, dum scribit per veritatem; quod ex opposito [Col. 0410B] facilius intelligitur. Non enim veritatem opponit fictioni aut simulationi, sed veritatem occasioni contraponit. Quasi dicere voluerit: Quid interest, sive episcopus ratum habuerit illius presbyteri ministerium per veritatem, id est vere, ex animo suo, et sponte, quoniam hujusmodi presbyterum tali ministerio dignum putasset (namque ita accidit ut quae nos probamus, quaeque maxime nobis arrident, ea vere et ex animi sententia gerere, vel ab aliis facta lubenter confirmare dicamur), sive per occasionem, id est, tantum propter temporis circumstantias, ut principis voluntati obtemperaret, licentiam indulserit? Namque saepe saepius multa agimus reluctantes et inviti, etiam ex iis quae in libera mentis potestate consistunt. Jam autem modo episcopus reipsa consenserit (ut consensisse probabatur), satis erat ad validam chrismatis administrationem, quanquam non lubens fecerit, sed invitus. [Col. 0410C] Nec magis nos movet quod ad secundam quaestionem Eugenii super chrismatione facta a nonnullis diaconis respondet. De quacunque enim chrismatione superius locutus fuerit, satis colligitur, ex mente Braulionis tantum presbyteris fuisse datam chrismatis administrationem; quod et canones a nobis laudati confirmant, in quibus nulla de diaconis mentio fit, nisi ut ab ejusmodi ministerio arceantur. Quare Braulionis mentem quodammodo assecutus esse non temere diceretur, qui verba illa: «Nil in hac quaestione amplius quam in prima invenio, nisi ut sacrum chrisma vestra auctoritate et indulgentia pontificali persistat,» ita interpretaretur, quasi dicere voluisset Eugenio: Tota haec de diaconis quaestio superiori resolutione definita est; in qua satis aperte pronuntiavi presbyteris, et quidem solis, singulari nostrorum Ecclesiarum consultatione seu statuto datum fuisse ut chrismarent; ea tamen lege, ut chrisma de manu proprii episcopi reciperent, ab ipso benedictum, atque ejus necessario auctoritate administrandum. Ex [Col. 0410D] quibus omnibus concludendum erat diaconorum chrismationem nullam omnino fuisse; atque eos qui, aut nescientia, aut praesumptione, chrismatis ministerium sibi arrogaverant, districte puniendos. Haec sunt quae in hanc epistolam nobis adnotare visum est, si officii nostri partes spectemus, fortasse multa; si materiae amplitudinem, pauca. Quidquid vero illud est, in gratiam studiosorum ecclesiasticae disciplinae fecimus; quin et viris doctis nostram qualemcunque operam probaturos speramus, cuicunque illi in hac disputatione parti studeant. In rebus enim dubiis, quaeque variis hominum opinationibus subjiciuntur, non parum de litteris bene mereri credimus, qui in novo aliquo monumento edendo harum animadversionum rationem persequatur, quae ad illius illustrationem aliquid conferant; eamque unicam putamus viam, ut veritas, discussis tenebris, aliquando appareat.
4. Additur his quod ille qui eum permisit nunquam [Col. 0408A] contradixit, et chrisma a se benedictum tradere isti non dubitavit, ac per hoc, quod iste fecit, ille egit. Quid enim sive per occasionem, sive per veritatem? Quia in catholica actum est, necesse iterari non est, nam et illi qui post excessum praecessoris vestri eum talia narrasse referunt, melius facient, si istam causam in aliam vitam sibi reservant. Quis enim eis, illo desistente, aut contradicere nunc poterit, aut purgare objecta poterit? Vobis autem quod ille non dissipavit, dissipare non convenit, memores illius sententiae: Nolite ante tempus quidquam judicare. Et iterum: Quod apertum est, vobis quod occultum est, Deo.
5. Ecce quod videtur nescientiae meae, et pro modicitate capacitatis nostrae nec affirmans nec spernens [Col. 0408B] omnino ista suggessi.
6. Ad caeteras interrogationes, si hoc non abhorret, transeamus. Scribitis etiam et hoc, in quibusdam locis diaconos chrismare vos reperisse. Nihil in hac quaestione amplius quam in prima invenio, nisi ut [Col. 0409A] sacrum chrisma vestra auctoritate et indulgentia pontificali persistat; et illi, qui ista aut nescientia aut praesumptione patrarunt, dignam in se et districtionis vindictam, et ecclesiastici ordinis normam sub poena et poenitentia persentiant, et ita sint multati, ut in exemplum aliis dati, talia nequaquam ultra praesumant.
7. His duobus in brevi praemissis quaestionibus, tertiam ingerit ignorantiae meae prudentia vestra scribens, quod quidam presbyteri de chrismate, quod sibi ipsi conficiunt (si tamen chrisma istud erit nominandum) baptizatos signare praesumunt. Bene fateor, et optime dubitatur non esse chrisma, quod non solum non ab episcopis, sed contra jus et vetitum canonum a praesumptoribus presbyteris videtur [Col. 0410A] esse sacratum. Nam si coelestis magister et Dominus reliquit suum episcopis vicariatum, quod constitutum ab illis est, a spiritu Christi juxta Apostolum constitutum est; et si quis praecepta eorum spernit, Christi praecepta spernit. Unde videtur mihi a sancto et vero chrismate denuo praesignari debere qui a talibus sunt peruncti fraude. Praesumptorum tamen disciplina in vestro est arbitrio posita, dum aliter emendetur error, atque aliter condemnetur praesumptor. Jam vestrae est sapientiae, et cum ignaris mitius agere, et praesumptores vehementer distringere. Pro ineruditae impedimento linguae brevem evenire volui tramitem epistolae; sed ut est illud tibi notum, dum urceum facere nitor, amphoram finxit manus.
8. Jam nunc salutem persolvo, et quotidianas molestias [Col. 0411A] meas tribulationesque assiduas orationibus vestris commendo fovendas, et per Christum te conjuro, ut quidquid inutiliter, aut secus quam habet ratio, in hac paginola repereris effusum, non ante aliis pateat quam mihi hoc tua epistola innotescat. Nam neque spatium fuit inde cogitandi, neque vacatio dictandi, et quod lingua deprompsit, aliena manu exaravi, nec inde retractare occurrit.
Domno Protasio episcopo Eugenius.
1. Vestrae pietatis oracula favi dulcedine suaviora ingenti me fateor perlegisse laetitia; unde etiam creatori Domino precum obtuli vota propter vestrae facultatis augmenta. Cujus enim anima, quamvis [Col. 0411B] sit sapientia privata, tantam in te, Domine, non amet amoris industriam, quam ab arce culminis qua sublimis emines et praecellis ad amandum infirmos et exhibiles ultronea benignitate descendis? Sincerae pacis conditor, et purae dilectionis amator Dominus Dei Filius Jesus Christus ipse in vobis haec bona, quae contulit, ampliet, ipse illibata perpetua perennitate conservet. Vestrae enim dignationis alloquia ita nos ad amorem vestri per dies singulos incitant, [Col. 0412A] ut, sicut ipse fari dignatus es, nec exprimi verbis, nec exarari valeat atramentis quantum [Col. 0411B] Subest certe mendum; nos vero naevos repraesentamus, quos emendare sine auctoritate non licet. vos reddat et animos enarrantis. Quaero namque, et mecum saepenumero cogito, quid vestrae potestati pro tanta possim rependere bonitate; sed quia nihil dignum aut aequabile valet reperiri, me ipsum offero, totumque me ob hoc placabilem reputo, quia granditer a vobis amari confido. Puto enim quod non displiceat animis vestris, cum id offero quod amatis. Nam quod officium nostri sermunculi jussioni vestrae parere compellitis, sincere meam fateor voluntatem, non solum verbo vobis me velle parere, sed et animo; si tamen vestrae orationis obtentu et vita nostra meruerit veniam, et lingua facundiam. Nam etsi est in nobis, ut tu, Domine, reputas, venula [Col. 0412B] tantilla sermonis, nunc inutilitate morum, nunc assidui languoris aggestu quotidie intercluditur et siccatur. Missam sancti Hippolyti vel orationes, si nobis oratu vestro vita comes adfuerit, ut potuero, pro vestra jussione parabo; missam vero votivam ideo non scripsi, quia in hac patria tam accurati sermones habentur atque sententiae, ut simile non possim excudere, et superfluum judico inde me aliquid dicere, unde meliores recolo jam dixisse [Col. 0411B] Haec verba optamus lectores omnes animadvertant. Nec enim levem Hispaniae laudem in se continet, quod missae votivae in Toletana Ecclesia adeo accurato sermone essent conscriptae, ut Eugenius quidquam eis simile nedum perfectius efficere desperasset. [Col. 0411C] Quod non eo a nobis dicitur, quasi Romanus sermo ea tunc inter nos puritate et elegantia viguerit quam saeculis praecedentibus obtinuerat. Non enim ii sumus qui plus aequo illis temporibus tribuamus. Sed vero justam illorum rationem habentes, atque reliquas Europae provincias animo nostro lustrantes, quae olim politissimae ac florentes communi cum Hispania fato obrutae sub barbarorum dominatione jacebant, non sine magna jucunditate observamus majores atque illustriores omnigenae eruditionis ac Latini sermonis reliquias in Hispania prae caeteris regionibus a Romanis aliquando subactis permansisse. Quod nostro equidem judicio duae praecipue res effecerunt. Prima, quod sub Romanorum imperio (ut nihil de Phoenicibus et Graecis dicamus, quorum doctrina multo ante excoli coepta est) una Hispania ante alias nationes Latinas litteras amplexata fuit, Romanaque studia summa animi contentione prosecuta. [Col. 0411D] Publicae enim scholae per universam Hispaniam, celebriores vero in Baetica constitutae sunt, quas ludimagistri eruditione insignes moderabantur: ex quarum officina quot quantique viri prodierint, sive grammatici, sive rhetores, sive jureconsulti, nemo ignorat. Ab ipsis Romanae reipublicae principibus eorum nomina cum summis doctrinae laudibus accepimus, quas publicis litteris commendarunt. Namque Hispanos a Romanis sapientes homines habitos, atque juris publici peritos, ipse Romanae eloquentiae parens ex suo et communi omnium judicio testatur. Et Iberos non solum varia doctrina instructos, sed et acerrimi judicii viros, emunctissimaeque naris fuisse indicat Horatius, qui ab illis cum jucunditate legi, non probro, sed gloriae duceret: Me peritus discet Iber. Sed quis nesciat doctissimorum Hispanorum nomina, quam chara Romanis fuerint propter maximam studiorum conjunctionem et similitudinem? Cornelii Balbi Gaditani non armis magis [Col. 0412B] quam litteris clari, atque Ciceronis, Pomponii et Caesaris (quanta doctrinae lumina!) familiarissimi; Julii Igini ab Augusto propter immensam eruditionem propriae bibliothecae praefecti; Marci Porcii Latronis oratoris disertissimi, quem dicentem vel ipse Ovidius Naso suspiciebat propter sententiarum gravitatem, quas suis poematibus insereret. Praeter [Col. 0412C] hos, Senecam Cordubensem philosophorum facile principem, et Quintilianum Calaguritanum aureum scriptorem, rhetorices magistrum, ex cujus schola multi quasi ex equo Trojano litterarum proceres exstiterunt, ut loquitur Politianus. Adeo ut Hispani et florentis reipublicae gloriam suae doctrinae lumine cumulaverint, et in interitum cum litteris inclinanti summa eruditionis vi opitulati sint, nedum, ut quidam effutiunt, optimis ejus studiis pestem attulerint. Verum haec omnia ad futurorum saeculorum litteraturam parum contulissent, si, quod ipsi Italiae contigisse videmus, Hispania Gothorum dominatione oppressa ardens scientiarum studium penitus abjecisset. Sed multo aliter effectum est; namque inter medios barbaros litteras non tantum gravissimas, sed et humaniores videmus a nostris excultas. Quae etenim alia natio est quae ex illis saeculis totidem viros nostratibus opponere queat? Leandro, [Col. 0412D] Fulgentio, Isidoro Hispalensi fratribus; Braulioni, Eugenio Toletano, Ildephonso, Juliano, Taloni, Eulogio, caeteris Patribus et sanctitate et doctrina venerandis, in Scripturae sacrae lectione assiduis, priscorum canonum disciplinae custodibus, theologis absolutissimis ac solidissimis, oratoribus facundis, nec indisertis, et ab eruditione profana non alienis, quod unius divi Isidori opera ad miraculum doctissimi demonstrant ut nihil de Braulionis epistolis et hisce Eugenii opusculis dicamus, in quibus veterum poetarum et oratorum sententiae passim occurrunt. Quibus si linguarum cognitionem, qua erant instructissimi (quantum tempora illa ferebant) adjungimus, nihil est profecto quod ad solidam eruditionis laudem desideretur. Ex quibus omnibus illud efficitur, ut haec propria unius Hispaniae laus sit, nullibi verae sapientiae studium illis temporibus magis viguisse, atque Gothos natura feros et incultos, ac omnique studio praeterquam armorum abhorrentes [Col. 0413C] Hispanorum artibus et consiliis ita fuisse excultos, atque ad humanitatem compositos, ut, barbariem exuti, litterarum amore ipsi flagraverint, cum interea reliquae nationes eorum armis oppressae ad imperantium efferatos mores suos accommodaverint, et cum ipsis in barbariem demersae sint. [Col. 0413D] Quod si cui videbitur (immerito id quidem) importuno haec a nobis loco dicta fuisse, saltem patrio amori, quo abrepti sumus, id indulgendum judicabit; neque nobis vitio vertet quod Hispaniae laudes paulo fusius quam res exposcebat prosecuti simus, cum exteros videamus, per summam injuriam opportune et importune nobis barbariem exprobrantes, usque eo livore ac praejudiciis adducti, ut palam affirmare non dubitent Hispanos hebeti ac tardo ingenio a natura donatos, ad bonas artes omnino inhabiles, et ad meras nugas efformatos fuisse, quippe qui, aiunt, habitamus solum macrum, sterile, infecundum, Musis optimisque artibus invisum. Quis talia legens non moveatur? Quis patriae honorem falso traduci impune patiatur? Quis taceat pro veritate contra putidas calumnias? Verum causam hanc susceperunt eruditissimi Moedani fratres in Historia litteraria Hispaniae, quam scribere pergunt, novissime vero apud [Col. 0414C] Italos communi doctorum acclamatione egit eam vir doctissimus ac disertissimus D. Xaverius Llampillas Barcinonensis, in opere Italico inscripto: Saggio storico apologetico della letteratura Spagnuola, conle pregiudicate opinioni di alcuni moderni scriteri Italiani, Genuae edito, in quo evincit obtrectatores [Col. 0414D] nostros in dijudicanda Hispanorum litteratura non recta liberaque ratione duci, sed ex praeconcepta opinione omnia metiri, et scribere solere.
[Col. 0413A] Ecce, piissime Domine, dulcedo gratiae vestrae verbosum me reddidit et superbum; sed precor, ut parcas audaciae, quam non tumor attulit, sed amor invexit. Nam si hoc trutinae subtilis examinis aequae librae pensa jusseris ponderare, ad te Dominum videbis recurrere, quod servulum tuum inveneris oberrare; quia nunquam ego tam temerarius in loquendo, nisi tu fuisses tam profusissimus in amando. Quod ergo hac occasione vel deliquerim, vel deliqui, vobis imputari jubete, quia tantum amas, et tantum amaris, ut et verecundiae pondus auferas, et timoris. Scriptum enim est: Timor non est in dilectione, sed perfecta dilectio foris mittit timorem.
3. De caetero pro peculiariter suggero, ut mihi misero tentationum fluctibus errabundo tuae precis [Col. 0413B] impendas auxilium. Sic beatorum merearis habere consortium.
Sanctissimo ac venerabili domino meo Eugenio Toletanae urbis episcopo, Taius ultimus servus servorum Dei Caesaraugustanus episcopus.
Congrua satis valdeque necessaria dispositione fortioris exquirit solatium, qui propriae virtutis caret officio, eoque facilius corporis gressum porrigit, quo trahitur dextera potioris, ut saltim desideratum cursum valentioris auxilio possit explere, quam segnis in sui itineris medio remanere. Ita ego, mi venerabilis domine, licet invalidus, tuis tamen adjutus [Col. 0413C] orationibus, ardui operis auspicia quasi cujusdam maximi montis malui adire principia, quod velut magni cujusdam in sui superficie ostentans paradisi nemorum proceritatibus obsita, floribus albescentia, pomis etiam mellificantia, foliis viridantia, liliorum quoque pulchritudine nitentia, rosarum rubore candentia, violarum purpurantium floribus splendentia, coloribusque croceis pleraque fulgentia, nullo unquam tempore marcescentia, sed perpetua sui viriditate [Col. 0414A] vernantia, mirifica arte disposita, directisque consistunt linearum ordinibus coaptata, tantam subministrantes amantibus gratiam, ut suavitate sui non solum exteriores corporum sensus, sed interiora cordium arcana satietate sui perlustrent. Cumque talia intentis obtutibus cernerem, ac plerosque his multimodis dapibus satiari viderem, inaestimabili accensus desiderio, tanquam unus ex collegio esurientium puerorum inediae coactus impulsis, ejusdem januam paradisi pedetentim aggressus, et quasi temerarius introrsus explorator ingressus, dum per eadem spatia pulcherrima quaeque, ac multimoda prospectando nimia admiratione suspendor, quaedam ramusculorum floscula more pusillorum infantium ludendo collegi, ac manu avida contrectando [Col. 0414B] decerpsi, cursim ista praecipua quadam curiositate quibusdam comparationibus praemittens, verbis simplicibus quasi oris obstrusi aditum resero, nisi ut tam incomparabilis excellentia viri, sancti scilicet papae Gregorii, in ipso locutionis exordio quibusdam parabolis anteferrem, ejusque magnitudinem sapientiae, quo perspicuo lumine sanctam illustravit Ecclesiam, aliquatenus non scientibus, sed nescientibus propalarem. Optaveram siquidem tuae nunc adesse praesentiae, ut, sicut scriptum est: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi; majores tuos, et dicent tibi, ex tui oris prudentia formulam sumerem, cum in principio hujus operis velut cujusdam telae verborum texturam praeponerem, vel certe ex tui cordis artificiosa manu, quasi in cujusdam magni [Col. 0414C] constructione aedificii politos, atque quadratos humeris propriis verborum lapillos deferrem; quoniam frater fratrem adjuvans exaltabitur, sicut civitas munita. Ordo namque rationis exposcit ut subsequentia praecedentibus quodam vinculo tenacitatis nectantur, quatenus in utrumque rectitudinem sui prolata aequitas pandat, ac ducente tramite veritatis ad destinatum finem laetus accedat. Idcirco quod comparationibus paulo ante praetulimus, verbis [Col. 0415A] nunc apertioribus propalemus. De opusculis quippe ejusdem sanctissimi viri sese infert sermo subsequens aliquantula narratione officiosissimus, dignumque fore censui de suis operibus ejus pauca primum retexere. Vidimus, vidimus Gregorium nostrum Romae positum, non visibus corporis, sed obtutibus mentis. Vidimus enim non solum in suis notariis, sed etiam in familiaribus, qui ministerio corporali eidem fidele exhibuerunt famulatus obsequium, eorumque relatione de virtutibus ejus plura cognoscens, brevissime pauca retexam. Fuit denique gratia Christi omni morum probitate compositus, animo vultuque serenus, corde benignus, conscientia purus, moribus discretus, virginitate nitens, charitate refertus, pietate praecipuus, patientia insignis, [Col. 0415B] modestia incomparabilis, abstinentia singularis, hospitalitatis sectator, peregrinorum susceptor, eleemosynarum largitor, ecclesiasticarum rerum optimus dispensator, amicis devinctus, oppressorum sublevator, tribulantium consolator, acris ingenii, consilio providus, sermonibus nitidus, eloquentia facundus, prudentia disertus, sapientia praeditus, doctrina multimodus, Scripturarum divinarum multimodus interpretator, abditorum mysteriorum acerrimus investigator, fidei catholicae magnificus defensor, contra haereticos fortis assertor, superbis auctoritate erectus, atque humilibus prompta devotione subjectus. Quatuor namque virtutibus animae, prudentia scilicet, temperantia, fortitudine, atque justitia ita exstitit praeornatus, ut non homo, sed angelus [Col. 0415C] inter homines putaretur. Quis namque nostri temporis eloquentia facundus, prudentia praeditus, sapientia profundus sanctum condignis efferat laudibus Gregorium? Nec ipsi, ut censeo, Graecae Romanaeque facundiae philosophorum praecipui, Socrates, scilicet, vel Plato, Cicero atque Varro, si nostris temporibus adfuissent, condigna verba prompsissent. Sed ne panegyricis uti censear eloquiis, plurima de ejusdem virtutibus audita comperta praemittens, ad ejus opuscula, quae sunt eloquia pulchritudinis, officia linguae retorqueam. Igitur cum Romae positus, ejusdem quae in Hispanis deerant volumina sedulus vestigator perquirerem, inventaque propria manu transcriberem, tantaque dulcedo verborum animum meum inaestimabili suavitate mulceret, speciale [Col. 0415D] quiddam in eadem sine cujuspiam perspexi comparatione potissimum. Denique dum historiam beati Job sub triplici indagatione, id est, historica, typica, vel morali, studuit explanatione discutere, atque Ezechielis prophetae primam vel ultimam partem non impari expositione percurrere, tantorumque profunda mysteriorum repulso ignorantiae nubilo, serena patefactione monstrare, pene totius Novi ac Veteris Testamenti patefecit arcana; actumque est ut hac opportunitate panis ille, qui de coelo descendit, ejusdem fidelissimi opportuna satis dulcedine satiaret. Sed quoniam in eadem prolixitate voluminum, dum testimonium uniuscujusque requiritur, explanatio pene totius operis jus erat in ambiguo, non minima perscrutatio, atque animi ardentis saepe [Col. 0416A] frigebat intentio, malui semel maximum proferre laborem, quam semper suspectam tolerare difficultatem. Percurri igitur omnia ejusdem monimenta librorum, et pene totius Scripturae sacrae testimonia, quae in ejus opusculis ad probationem vel expositionem cujusque rei adhibita diversis in locis continebantur conscripta, adjuvante Christo Jesu, qui ex ore infantium atque lactentium perficit laudem, linguasque mutorum vinculo taciturnitatis absolvit: suis coadunata ordinibus studiosus quisque, cum in eisdem voluminibus cujuslibet sacri testimonii explanationem requirit, ne multiplici lectione fatigatus non cito reperiat quod voluerit, ad ista quae decerpsi recurrens, repente quod desiderabat liberae satisfactionis discretione reperiet. Lectorem quippe hujus [Col. 0416B] operis censeo admonendum, ut vigili intentione praevideat quoniam pleraque testimoniorum capitula in eisdem voluminibus, ut supra meminimus, diversis in locis sita, ita ut inventa sunt exposita, a me ordinatim collecta fore noscuntur. Alia igitur, quae jam in superioribus aut inferioribus partibus exposuisse visus est, et iterum atque iterum quamlibet aliis verbis, eodem tamen sensu diversis in locis recapitulata expositione retexuit, praecedentibus testimoniis, ut ordo exponendarum rerum poposcit, aliqua inserenda, reliqua vero relinquenda curavi; quatenus ex praecedentibus subsequentia penderent, et subsequentia praecedentibus sese utilius coaptarent. Nam si cuncta discreto ordine in hujus operis serie ponerentur, procul dubio magnitudo voluminum [Col. 0416C] brevitatis modum excederet, atque sui recapitulatione lectoris animum offendens, facerent nihilominus repetita fastidium. Cujus rei quantitatem in sex Codicibus, quatuor, scilicet, Veteris Instrumenti, duobus etiam Novi Testamenti, suis connexis ordinibus, praetermissis Scripturis quas isdem virorum sanctissimus ex ordine tractavit, adjutus orationibus vestris explere curavi. Praefatiunculas quoque ejusdem Codicibus consonantes decerpsi, quas etiam in capita librorum praeposui, quatenus ipse sibi in suis anteponatur eloquiis, qui largiente gratia Christi, copiosus nobis multiplicibus exstitit officiis. Ipsos etiam Codices laboriosa nimium intentione collectos prudentiae vestrae malui committere contuendos, in quibus si quaedam sagacissima vestigatio vestra reperiet [Col. 0416D] inordinate composita, non tam negligentiae culpam, quam necessitatis ascribat, quia dum vehiculo parvae scabulae quasi immensum pelagus solitarius nauta navigaturus aggredior, cum maximis difficultatibus latissimi aequoris hujus spatia transmeavi, tandemque ad optatam littoris requiem, Christo gubernante, perveni. En, prudentissime virorum, ut causarum ordines sigillatim perstringerem, modum brevitatis excessi, et, ut ait quidam doctissimus, dum figuli rota currente urceum facere nititur, amphoram fecit manus. Ast ego dum brevem pagellam conscribere malui, libellum manus indocta composuit. Obsecro igitur te, virorum sanctissime, et omnes quibus hujus operis lectio non displicuerit, ut hos libellos velut duo minuta in gazophylacia [Col. 0417A] templi Domini collocare dignemini, ac pro meis abluendis delictis pervigili intentione ejus misericordiam deprecare non dedignemini, ut, aeternis ereptus [Col. 0418A] incendiis, sempiternis solari merear refrigoriis. Vale, mi venerabilis ac sanctissime domine.
Notitia historica
[Col. 0417B] Sub Wamba Gothorum rege maxime floruit sanctus Valerius, abbas vulgo dictus celebris monasterii sancti Petri de Montibus. De quo insignis haec memoria in eodem usque nunc legitur marmori inscripta (Moral. l. XII, c. 35) .
«Insigne (Ita apud Moralem) meritis beatus Fructuosus postquam Complutense condidit coenobium sub nomine sancti Petri, brevi opere in hoc loco fecit oratorium. Post quem non impar meritis Valerius sanctus opus Ecclesiae dilatavit. Novissime Gennadius presbyter cum duodecim fratribus restauravit. Aera 933 (Id est an. 895) pontifex Astoricensis effectus a fundamentis mirifice, ut cernitur, denuo erexit, non oppressione vulgi, sed largitate pretii, et sudore fratrum hujus monasterii. Consecratum est hoc templum ab episcopis quatuor, Gennadio Astoricensi, Sabario [ Al. Sabarico] Dumiensi, Fruminio Legionensi, et Dulcidio Salmanticensi, sub [Col. 0417C] Sub aera novies centena decies quaterna et quaterna, ut hoc loco, et apud Moralium lib. XII, c. 35, qui lapidem descripsit αὐτόπτης non nihil tamen humani passus in eo fuit. Restitui itaque omnino debet: Aera novies centena decies quina, terna et quaterna, seu 957, ut respondeat anno Christi 919, in quo sub die 24 Octobris consecratum fuit templum coenobii sancti Petri Montensis, ut invictis rationibus ostendit cl. Floresius t. XVI, pag. 132, et t. XVIII, [Col. 0417D] pag. 71, n. 6. Nec Sabaricus Dumiensis nisi ab anno 907 pontificatum iniit, quam sedem in Minduniensem translatam usque ad annum 922 tenuit, ejus nominis secundus; isque idem est quem duplici, id est virorum et feminarum monasterio praefuisse, ac sancti Rudesindi, qui post Recaredum ei in episcopatu successit, institutorem fuisse non ita pridem diximus. aera novies centena decies quaterna et quaterna (Aera 940 [Col. 0417C] id est an. 906), IX Kalendarum Novembris.» Videndi de eo Ambrosius de Morales, lib XII, cap. 51; Mariana, lib. VI Hist. Hisp., cap 8 et 14; Arnoldus Uvion, lib, II de Ligno vitae, cap. 79; Tamaius, die 25 Februarii, Sandoval in Fundationibus Benedictinis ubi de monasterio sancti Petri de Montibus. Scripsit hic sanctus abbas, inter alia opera:
[Col. 0417D] Exstat id opus in apographo nostro ex Codice monasterii Carracedi exscripto. CARD. DE AGUIRRE. De vana saeculi Sapientia librum: in cujus fine verba de seipso faciens, ex Asturicensis [Col. 0418B] urbis territorii quodam loco se esse oriundum ait, eremiticam egisse vitam vicennio integro variis persecutionibus agitatam; demumque in cellula pedem fixisse, quam sanctus Fructuosus juxta oratorium sancto Petro apostolo in Bergidensi eremo a se dicatum olim construxerat. Manet ibi nunc sub Benedictinorum regula sancti Petri de Montibus dictum, totaque Hispania inclytum Monasterium: ex oratorio nempe in ecclesiam, ut in monumento jam laudato legitur, dilatatum. Qui Ecclesiae adhaesisse etiam tunc opera ejusdem monasterium, ex quo abbas in ea ecclesia Valerius dicitur, vero simile est. Inde eum honoris causa deducere et in Toletanam urbem secum perducere conatus fuit ejus episcopus, Isidorus, scilicet Asturicensis (interfuit is Bracarensi concilio Wambanis tempore anno 675); pervicissetque precibus jussioni paribus ut ab amatae Rachelis suae amplexibus avelleretur, nisi Deus ad se vocato [Col. 0417D] Quem tamen Isidorum Valerius in Ordine querimoniae, seu Praefatione discriminis, n. 36, pestilentissimum virum vocat, «qui (pergit) dum sic veniret immissus ab inimico, ut me mitteret in commotionis interitum et aliorum fratrum pessimum scandalum, recto, videlicet, omnipotentis Domini judicio, lacum quem nobis aperuit, ipse repente ingressus est, etc.» episcopo quieti et solitudini servi sui opportune [Col. 0418C] prospexisset. Haec in compendio sunt quae ex eo opere Valerius de se communicatum posteris voluit. Forte hujus de vana saeculi Sapientia libri fragmentum est illud in quo de hypocrisi quorumdam sui temporis monachorum alte conqueritur, a Tamaio adductum in Martyrologio Hispano die 25 Februarii, qui et typis mandavit [Col. 0418C] Opusculum de vana saeculi Sapientia a nonnemine Braulioni Caesarausgustano tribui notum est, sed falso, cum dubio procul sancti Valerii Montensis sit. Exstat in Codice monasterii Carracedensis, atque in Aemilianensi, necnon in duobus Toletanis, quorum alter ineunte ineunte saeculo X exaratus fuit, ut ex nota ejusdem fini subdita liquet, nimirum: «Explicit liber in aera 940 (Christi 902) regnante domino Adefonsum princeps. Armentarius indignus et grave [Col. 0418D] onus peccatorum depressus scripsit. Hora pro me, sic inveni ad requiem anime tue. Amen.» Utrumque hunc Toletanum Codicem ad annum 1752, contuli cum Carracedensi olim cl. Joannis Baptistae Perizii exemplo in Bibliotheca Toletana servato; et variantes lectiones observavi, quas nunc ad manum habeo. Cl. Floresius universa Valerii gesta e Toletanis, Carracedensi et Aemilianensi Codicibus strictim, sed clare ac dilucide expressit t. XVI, primusque omnium nonnulla Valerii opera in eumdem tomum intulit, nimirum, epistolam de beatissimae Echeriae laude conscriptam, etc., de qua mox seorsim; de vana saeculi Sapientia, cui insunt minores rubricae; Dicta beati Valerii ad beatum Donadeum; item alia de Bonello monacho, item de coelesti revelatione facta Baldario; de monachorum Poenitentia; dicta sancti Valerii [Col. 0419B] de genere monachorum; Ordo querimoniae, sive Praefatio discriminis; item Replicatio sermonum a prima conversione; ac demum: Quod de superioribus querimoniis residuum sequitur. Recte autem noster hoc loco suspicatus fuit fragmentum de hypocrisi quorumdam Valerii aevi monachorum a Tamaio Salazario [Col. 0419C] Martyrol., t. l, ad 25 Februarii adductum, partem esse hujus quo de agimus de vana saeculi sapientia opusculi; totidem enim atque ipsis verbis apud Tamaium et Floresium legitur. .
Epistolam sive tractatum de Institutione novae vitae, ex quodam ms. Codice, in cujus ora notaretur, [Col. 0419A] hanc non Isidori Hispalensis, cui ascribitur, sed potius Valerii esse [Col. 0419C] Exstat apud Tamaium Salazarium, Martyrol., ad d. 25 Februarii t. I, p. 252, in Codice Gothico hoc titulo: Tractatus sancti Isidori Hispalensis de institutione novae vitae; cui tamen in margine manu cooeva adjecta est nota: «Alii hanc epistolam tribuunt sancto Valerio abbati Virgitensi, quam ad Justum presbyterum scriptam autumant, quod est verius. Inc. Dilecte fili, dilige lacrymas; noli differre eas, etc. quod idem initium est opusculi inscripti Collectum de lacrymis, sed fortassis, quamvis ab eodem fonte descendant, diversa opuscula sunt. Certe Collectum de lacrymis in duobus Codicibus Escurialensibus exstans, lit. M, plut. II, n. 23, et lit. L, plut. III, n. 8 (e quorum altero id olim descripsimus, estque nobis ad manum ejus exemplum), longe uberius ac duplo minimum [Col. 0419D] auctius prae Tamaii de institutione novae vitae edito est, ut ex utriusque collatione nobis constitit. Guillielmus Cave epistolam sive tractatum de Institutione novae vitae Isidoro a quibusdam tributum Valerio vindicat, ad annum 680 in eo; cl. tamen Florezius, tom. XVI, p. 345, eum Valerio abjudicat. . Scripsit item:
Vitam sancti Fructuosi abbatis Dumiensis, posteaque archiepiscopi Bracarensis. Hanc edidit primus e Codice monasterii sancti Petri de Arlanza anno Christi 912, manu exarato Prudentius Sandovalius Pampilonensis episcopus, ( De las fundaciones de S. Benito en Espana ), atque exinde in Martyrologium suum Hispanum Joannes Tamaius misit (Tom. II, 16 April.) . Tertio habemus editam, nec parum emendatiorem, a Joanne Mabillone in Actis Sanctorum Benedictinorum (Saec. II, p. 581) . Tandem in Actis sanctorum, die 16 Aprilis. Valerii autem nostri esse creditur ex conjecturis tantum. Una enim cum aliis ejusdem operibus prostat, non solum in Codice illo Arlancensi, sed et in alio monasterii Carraceti Cisterciensis ordinis, non procul a sancti Petri de Montibus dicto, quem Morales vidit (Moral. l. XII, c. 35) , scripta. Consonat et stylus utriusque operis, uti visum Morali; item quod Benenati et Juliani, atque item [Col. 0419B] Cassiani, sancti Fructuosi familiarium, ac discipulorum testimonio sic utitur Vitae auctor, ut et ipse familiares eos in eodem Bergidensi tractu, in quo monasterium sancti Petri est, habuisse facile appareat. Reperiuntur in iisdem Codicibus atque in alio Ovetensis Ecclesiae, quem et vidit Morales (Lib. XII, c. 51) , sub sancti Valerii jam nomine.
De Vita et sancta peregrinatione feminae cujusdam, sanctae [Col. 0419D] Etheriae est in Codice Carracedi, unde nos exscriptam habemus hanc epistolam, lucem aliquando, una cum aliis monumentis, visuram. CARDINAL DE AGUIRRE. Eucheriae nomine ad Bergidenses monachos prolixa epistola [Col. 0419D] Habetur in Escurialensi Codice anno Christi 954 exarato lit. A, plut. I, n. 9, hac rubrica Vita et Epistola beatissime Eiherie (sive Etherie) laude conscripta fratrum Bergendensium a Valerio conlata. .
[Col. 0419D] Habemus etiam hanc historiam inter ἀνέκδοτα ex eodem Codice. CARDIN. DE AGUIRRE. Historia brevis Donadei abbatis [Col. 0419D] Imo Donadeo abbati inscriptae seu nuncupatae revelationes monachorum Maximi, Bonelli et Baldarii; nulla vero de Donadeo historia. .
[Col. 0420A] Item De quibusdam miraculis et revelationibus duorum monachorum Maximi et Bonelli, cujusdamque [Col. 0420B] Hujus exemplar apud nos est ex eodem Codice Carracedi. CARDIN. DE AGUIRRE. sancti Fructuosi famuli.
Poetica quaedam alia opera se reperisse in eodem Codice Ovetensis Ecclesiae Morales ait [Col. 0420B] Valerium humaniora studia excoluisse innuunt ejusdem verba in Ordine querimoniae, sive in Praefatione discriminis, nimirum: «Dum olim ego indignissimus peccator . . . intra adolescentiae tempora mundialibus [Col. 0420C] illecebris occupatus, lucrisque terrenis inhians, vanis disciplinis intentus, etc.» Genio autem fuisse ad poeticen proclivi atque a Musis non abhorrente, sparsa ubivis in ejus opusculis hemistichia et carmina; nec ea solum quae in de vana saeculi sapientia στιχηρῶς, sive lineis discreta, leguntur, nimirum:
In psalmos fortasse scripsit; si quidem prologum ad eos Valerii nostri se vidisse in Codice illo Ecclesiae Ovetensis Morales scriptum reliquit in libro cui titulus est: El sancto viage, agens de libris Ecclesiae Ovetensis mss.
In Concordia regularum sancti Benedicti Amanensis abbatis, quam vir doctissimus Hugo Menardus publicavit [Col. 0420D] Parisiis, apud Dionysium Bechet 1638. cap. tertio, quod est De generibus monachorum, § 7, Dicta, hoc est, fragmentum sancti Valerii de genere monachorum insertum legitur, quod septimum genus quoddam eorum, et quidem prioribus pejus, descriptum sit, quo satis ostendit sex alia se antea descripsisse. An vero ex aliquo eorum operum quae jam memoravimus hoc sit fragmentum, illi viderint qui mss. Codices habent ad manum [Col. 0420D] Abest hoc fragmentum a Toletanis Codicibus atque a Carracedensi ejusdem Bibliothecae exemplo. . Mabillonius [Col. 0420B] certe aliquantulum variare hujus segmenti stylum ab eo quo utitur Vitae Fructuosi auctor admonuit [Col. 0420D] In observat. praeviis ad sancti Fructuosi Vitam saeculo I SS. ordinis S. Bened., pag. 581. , sed soloecis quibusdam, quae tribui exscriptoribus possunt, e Vita ista sublatis et in rectum sensum reductis, quod Mabillonius ipse fecit; in quonam autem alter ab altero auctore differat, non facile invenio. Saltem de legitimitate inscriptionis fidem faciunt haec ejus fragmenti verba: «et cum in ista ultimae extremitatis Occiduae partis confinia, rara, videlicet, et exigua pullularent sacrae religionis crepundia;» quibus ultimi Occidentis scriptorem se [Col. 0421A] esse satis prodit, hoc est Gallaeciae terrarum ultimae finibus inclusum, quod observavit et Menardus (De concordiae auctore, etc. p. 66) [Col. 0421A] Legitur hic tractus totidem verbis in cl. Florezii edito, pag. 388. Verum plura insuper alia Valerium scripsisse, liquet ex ejusdem verbis in de vana saeculi Sapientia. In Ordine querimoniae sive Praefatione discriminis, apud Florezium, pag. 393, n. 30: «Nam libros (inquit) quos de Lege Domini, et de sanctorum Triumphis pro consolatione peregrinationis meae, atque correctionis disciplinae vel scientiae industria ipse conscripseram, mihi prius cum ingenti contumelia (Flainus pseudo-sacerdos) abstulit.» In Replicatione sermonum a prima conversione, pag. 403, n. 45: «Cum in eodem (pergit) necessitudinis loco quemdam Bonosum filium enutrirem, et illi pro eruditione [Col. 0421B] praecipuum conscripsissem libellum, etc.» Demum in Residuo superiorum querimoniarum, pag. 414, n. 66: «Librorum vero volumina, tam quae pro quotidiano officio, quam pro sanctarum festivitatum pro ordine pertinet anniversario, vel etiam diversarum [Col. 0422A] sanctarum Scripturarum, quod ad aedificationis profectum atque industriae documentum proficit animarum, utraque altarium sanctorum juvante Domino plenarium accelebravi [ Rest. acceleravi] compendium, etc.» Quae ad ecclesiastica officia, id est ad altaris et chori servitium spectare videntur. Vid. de his Florezius, t. XVI, p. 345. Acrostichidem quamdam inter ejus opera apud nos habemus, cujus summae litterae sunt: MISER VALERIUS: cujus aliquando copiam vulgo faciemus. (Vide infra col. 425) CARDINAL. DE AGUIRRE. .
Jacet sanctum ejus corpus, non quidem in suo sancti Petri de Montibus monasterio, sed in ecclesia [Col. 0422A] quatuor fere milliaribus inde dissita sancti Michaelis Archangeli: ubi magna religione et peregrinationibus frequentibus, uti et solemni festo die XVI Aprilis in Asturicensi Ecclesia, rite colitur [Col. 0422A] Cl. Florezius, t. XVI, pag. 342, n. 36 et 37, omnino nostrum sinistra aliorum relatione deceptum, [Col. 0422B] et Valerium, sicut ipse vivens e Deo postulaverat, in sancti Petri Montensis coenobio ad Dominum migrasse, ibique venerandum ejus corpus ad hanc diem religiose coli, asserit. .
Opuscula
[Col. 0421C] 1. Quaeso ut intento corde pensetis, sancti et Deo placiti fratres, quanta sit exercitatio operum diversorum praemia adipiscendi regni coelorum. Dum fortissimorum virorum sanctorumque attendimus acta, femineae fragilitatis magis constantissima admiratur virtutis efficacia, sicut beatissimae Echeriae cunctorum saecularium fortior virorum eximia narrat historia. Itaque dum olim almifica fidei catholicae crepundia, lucifluaque sacrae religionis immensa claritas hujus occiduae plagae sera processione tandem refulsisset extremitas, eadem beatissima sanctimonialis Echeria, flamma desiderii gratiae divinae succensa, majestatis Domini opitulante virtute, totis nisibus, intrepido corde immensum totius orbis arripuit iter. Sicque paulisper duce Domino gradiendo pervenit ad sacratissima [Col. 0421D] et desiderabilia loca, nativitatis, passionis et resurrectionis Domini atque innumerabilium sanctorum per diversas provincias vel civitates corpora martyrum orationis gratia aedificationisque peritia. Quanto plus sancto dogmate indepta, tanto amplius inexplicabilis aestuabat in corde ejus sancti desiderii flamma. Cuncta igitur Veteris ac Novi testamenti omni indagatione percurrens volumina, et quaecunque sanctorum mirabiliorum loca in diversis mundi partibus, provinciis, civitatibus, montibus, caeterisque desertis reperit esse conscripta, sollicita expeditione [Col. 0422B] licet per multa annorum spatia peregrinando proficiscens, tamen cuncta cum Dei juvamine perlustrans, tandem parte Orientis ingressa sanctorum summo cum desiderio Thebaeorum visitans monachorum [Col. 0422C] gloriosissima congregationum coenobia, similiter et sancta anachoretarum ergastula. Unde benedictionibus sanctorum plerumque munita, et dulci alimonia [Col. 0422D] Cod. Tolet., charitatis. claritatis referta, ad cunctas Aegypti convertit provincias, et omnes antiquae peregrinationis Israelitici populi summa intentione perquirens habitationes, singularumque provinciarum magnitudines uberrimas, fertiles, atque perspicuas, urbiumque munitiones, et varias pulchritudines per singula describens cunctarum venustissimam laudem.
2. Post haec sacratissimi montis Domini gratia orationis, desiderio denique inflammata egressionis filiorum Israel ex Aegypto sequens vestigia, ingressa est vastas solitudines, et diversa eremi deserta, quae ad singula Exodi libri declarat historia. Ubi Israeliticus [Col. 0422D] populus triduo sitiens, ambulans sine aqua, atque ubi illis murmurantibus ex durissima petra eduxit Dominus per Moysen inaestimabilem aquam, et eorum fides permansit ingrata, ibi in corde istius Deum sitientis influit fons aquae vivae, salientis in vitam aeternam. Et ubi multitudo illa esuriens ex dispensatione divina sanctum de coelo fluente percepit manna, insuper fastidiens Aegypti exsecranda quaesivit alimenta, ibi ista cibo verbi Dei refecta infatigabiliter agens gratias Deo, carpebat iter intrepida. Illi autem crebro vocem Domini audientes, gratiam [Col. 0423A] ejus die noctuque in columna nubis atque ignis praecedere cernebant, insuper ambigui retro redire cogitabant; haec evangelica voce semel indepta ad montem Domini procul dubio [Col. 0423D] Gaudiens scriptum in Cod. Carraced. gaudens properabat nulla haesitatione detenta. Illi quadraginta dierum spatio Moysen cum lege Domini non sustinentes, idola sibi pro Deo fabricaverunt sculptile: haec autem adventum Domini post finem saeculi exspectans velut praesentem attendens, ad montem sanctum Sina unde eum speramus in nubibus coeli suo tempore advenire, feminea fragilitate oblita, hujus [Col. 0423D] Carracedensis Codex, montis quo usque, etc. montis ardua proceritate cujus cacumen usque ad nubium altitudinem contiguum eminet, infatigabili gressu dextera divina sublevata, pervolat. Sic ope divinae pietatis evehente, ad ejus saxei montis sanctam pervenit [Col. 0423B] summitatem, ubi ipsa divina majestas omnipotens Deus, dum beato Moysi sanctam praeberet legem, dignatus est habitare. Ubi cum omni exsultationis laetitia, inter crebra orationum praeconia salutares Deo obtulit hostias, et infinitas gloriosae majestati ejus referens gratias, ad visenda ulteriora processit. Denique super quod universi pene orbis terrarum lustravit confinia, etiam et aliorum similiter curavit ingentissimorum conscendere cacumina montium, id est, praecelsum montem Nabau, saepe dicti Sine similem, de cujus summitatis vertice beatus Moyses terram repromissionis est intuitus, [et in eodem loco decidens dicitur ab angelis fuisse sepultus [Col. 0423D] Desunt in utroque Toletano. ]. Alium supereminentem Faram valde procerrimum, in cujus summitate erectis brachiis oravit [Col. 0423C] Moyses, pugnante populo, donec victoria fieret. Necnon et immanissimi montis Thabor supercilium, ubi Dominus cum Moyse et Elias discipulis glorificatus apparuit. Atque alium ejusdem comparem, valde ingentem, qui vocatur Hermon, in quo se Dominus cum discipulis [suis reficere consuevit; aliumque valde excelsum, in quo Dominus discipulos [Col. 0423D] Ita Toletani. Desunt in Carracedensi. ] beatitudines docuit, qui eremus appellatur. Et alium similiter altum nimis, qui dicitur mons Eliae, in quo habitavit Elias propheta, et centum prophetae absconsi sunt. Item horum similem super Jericho imminentem, similiter a Domino consecratum. Quos cunctos pari [Col. 0423D] F., pedestrinatione, pro peregrinatione pedestri. praedestinatione conscendens, et quia per singula eadem loca singula sanctarum ecclesiarum constructa sunt altaria, ubique cum gaudii exsultatione [Col. 0423D] et gratiarum actione, omnipotenti Deo obtulit vota. Igitur palam datur intelligi, quia dum altitudinem regni coelorum, consortiumque sanctarum virginum in paradiso deliciarum, et praemia gratiarum, ardenti animo, et totis visceribus, summoque desiderio impetrare quaesivit, tot montium infatigabiliter incessabilibus, saltim illata verticibus, opitulante Domino, [Col. 0424A] tam ingentis fastigii penuriam ferventi animo leviter tulit. Quis pensare poterit quantus in corde ejus riguerit futuri judicii timor, quantus dilectionis summae charitatis fluctuaverit timor, quantusque exarserit spei divinae ac fidei ferventissimus ardor, quam totius mundi iter non quassavit, Maria procellosa ac flumina ingentia non conclusit [Col. 0423D] Sciendum est pluralia neutri generis nomina verbis singularis numeri, Graecorum more, a scriptoribus nostris (seu transcriptoribus) sub jugo Saracenorum [Col. 0424D] copulari. , montium immanitas, diraque asperitas non imminuit, gentium impiarum truculentissima atrocitas non perterruit, nisi omnem desiderii sui devotionem, juvante Domino, usque in finem irrevocabili audacia procul dubio perpetravit?
3. Ideo, fratres dilectissimi, cur non erubescimus qui viribus corporis et integritate salutis consistimus, mulierem patriarchae Abrahae sanctum complesse [Col. 0424B] exemplum, quae femineum fragilem sexum propter vitae aeternae praemium sempiternum in fortitudine produxit ut ferrum. Quoniam dum in penuriis constrictionum calcat hunc mundum, in requiem et gloriam exsultationum adepta est paradisum. Quae extremo occidui maris Oceani littore exorta [Col. 0424D] Discere hinc potes indigenam fuisse Echeriam hujus de qua loquimur provinciae; hanc enim Occiduus alluit Oceanus; et Valerius ipse hujus Occiduae plagae (in qua ipse degebat) extremitatem nominat cum de Echeriae agit in Orientem profectione. , Orienti facta est cognita. Dum animae suae quaereret remedium, multarum animarum sequendi Deum mirabile praebuit documentum. Hic requiem noluit habere, ut ad sempiternam [Col. 0424D] Tolet., Gloriam. requiem fiducialiter cum palma victoriae perveniret. Hic terrenum corpus terreno [Col. 0424D] Leg. onere. honore maceravit, ut coelesti Domino coelicolam animam innocuam praepararet. Hic se exercuit ultronea libertate peregrinam, ut in choro sanctarum virginum cum gloriosa coeli regina, Domini genitrice Maria, [Col. 0424C] aetherea haereditaret regna. Interdum, dilectissimi, qui ultro nos vovimus in religionis habitu fideliter Domino deservire, ac si non praevalemus hujus ineffabilis exempli tantae feminae meritis aequiparando gratiam Domini promereri, tamen quia multae sunt viae meritorum quae ad unam patriam pergunt regni coelorum, in quantum opitulante Domino virtus substiterit, in laboribus, in vigiliis, in jejuniis, crebrisque orationibus, atque diverso regulari officiositatis exercitio, sic nos debemus die nocteque infatigabiliter praeparare, ab omnibusque illicitis voluptatibus, et mundanis illecebris, atque diversis flagitiis, abstinere: ne forte dum sub negligentia hoc exiguum temporis spatium expendimus, tunc quando illa cum [Col. 0424D] sanctis virginibus illic, ubi in hac vita pedibus peregrinavit, venienti Domino clarificae sanctitatis oleo flagrante lampade, cum caeteris sanctis in medio aere cum omni gaudio occurrerit, nos [quippe] quod absit, januis clausis fuscatis lampadibus foras exclusi atque nequiter abjecti remaneamus, et frustra introitum vitae poscamus, qui adventum Domini cum desidioso torpore segniter exspectamus. Reminiscamur [Col. 0425A] Domini nostri verba dicentis: Ambulate dum lucem habetis, ne tenebrae vos comprehendant. Et: Qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit. Quia [Col. 0426A] qualis hinc quis egreditur, talis in judicio praesentatur, ut recipiat unusquisque secundum opera sua.
[Col. 0425] EPITAMERON [Col. 0425D] Tol. post Epitameron addit, id est, consumationis. In Carracedensi Codice haec non exstat acrostica inscriptio. CONSUMMATIONIS LIBRI HUJUS.
![[epitameron]](../assets/FIGURES/0870425A.bmp)
[epitameron]
Pro aedificatione morum atque correctione animaru M Adjuvante clementissima pietatis opitulatione omnipotentis Domin I Tuis, beatissime Pater, obediens confisus suscipiens praecepti S Religiosae vitae ignaris fratribus pandere desiderans tramit E In quantum mea valuit extremitas crebra percurrens volumina confidente R Donec praesentis libri dogmatum Patrum consumarem instinct V Optatur hinc jubar doctrinae coruscans praemicante luce praeclar A Nam sicut imminente die tenebras noctis effugat oriens so L Accedens igitur haec lux in tenebroso ignorantiae corde simile seminat claritat E Dum velut ubertim dulcis fluctuans [Col. 0425D] Aemil., latrix; Tol., latix, scilicet i pro e (lates ), uti frequenter (sicut e pro i ) in Codicibus Gothicis. latix in arente terra diffunditu R Et multipliciter centumplicatur fructus telluris agr I Ostenditur ergo animarum segetem ex hujus gurgitis rigari fluct U Uberrimas affluentes et indeficientes paradisi perspicuas fecundare [Col. 0425D] Aemil., redundat delicias. delicia S
4. Quaeso ut non phalera ornamentorum, neque pompam excelsorum inquiras [Col. 0425D] Ms. verba. verborum, neque impiorum attendas per singulorum discedentium temporum ordinem rerum, dum stupenda iniquorum hujus saeculi dementia, quod stulti aestimant esse prudentiam, tuam, almifice [Col. 0426D] Id est, abbas Donadeus. Pater, confisus simplici sermone alloqui cupio beatitudinem.
5. Cum autem in exordio mundi, post ruinam angelicae praevaricationis, praeparasset Deus inferni claustra cum immensis atque infinitis atrocissimis poenarum suppliciis diabolo et angelis ejus; et inenarrabilem pulchritudinis amoenitatem paradisi cum ineffabilibus atque immensis deliciis praeparasset primo homini cum filiis suis: crudeli stimulatus zelo atrocitatis [Col. 0425C] saevissimus inimicus, flamma invidiae magis magisque succensus, ne illa pars quae per superbiam ruerat angelorum de hominibus reparetur, ita praestigio praevaricationis suae invidens obligavit genus humanum, ut obliviscens derelinqueret Deum creatorem suum; et adorans excoleret diabolum in sculptilibus vanis et inanibus simulacris.
6. Videns igitur omnipotens Deus ignorantiam caecitatis atque stultitiam praevaricationis humanae, misit unigenitum Filium suum in hunc mundum; qui dum tanquam sol oriens prae fulgore claritatis suae universas mundi effugavit tenebras, ita Salvator noster primo incarnationis suae adventu sumptam humanae naturae ex Virgine inducens carnem, periturum, ignorantiaeque caligine tenebrosum, sua praemicante [Col. 0425D] claritate illuminavit mundum, eumque velut parvulum nutrix gremio gestans, pedagogia alimoniae enutriens, doctis Patrum exemplis fovendo mirabiliorumque prodigiis mulcens virtutum, de fluctuvagi maris naufragio ereptum, ad ceptum perduxit fidei portum; sacra vero Evangeliorum documenta quae ore protulit, cuncta opere complevit; suam vero [Col. 0426B] Ecclesiam passione redemit, pretio sanguinis comparavit, [crucis trophaeo munivit [Col. 0426D] Desunt in Tol. Goth. et in Aemil. ], morte sua mortis interitum peremit, atque resurrectione sua fiduciam humanae resurrectionis et spem vitae aeternae patefecit; inde venturum se ad judicium terribile evangelica voce praedixit.
7. Ante Ascensionem vero suam coetum apostolorum sanctorum discipulorum suorum, quos attentius docuit et perfectius erudivit, ad residuas mundi [Col. 0426D] Aemil, ignorantiae; Carraced., ignorantias. ignorantiae tenebras misit; qui Magistri et Domini sui sequentes exemplum, dividentes sibi cunctis aevi [Col. 0426D] Carraced. et Tolet., pauperibus. partibus, egressi Spiritu sancto repleti, per atram saeculi caecitatem, velut lampades accensae, universum mundum illuminantes, lustraverunt orbem terrarum; verbum Dei praedicantes docuerunt omnes gentes, [Col. 0426C] baptizantes eos in nomine beatissimae Trinitatis. Qui Ecclesiam catholicam multiplicantes in ordine honoris sui, sanctos constituentes pontifices, cum martyrii palma, triumphique victoria, Domini ac Magistri sui sequentes vestigia, atque cum eodem in regno coeleste aeterna nunc exsultant in gloria.
8. Quorum immensa martyrum agmina sequentes exempla, a sene usque ad infantem, pueruli, juvenes et adolescentes, virgines et viduae, caeteraeque feminae [Col. 0426D] Lego: virorum copulam nescientes; statim enim subdit: Propterea conjugia . . despexerunt. virorum copula nubentes; cunctas mundi divitias respuentes, omnemque carnalem parentelam atque haereditatem terrenam quasi stercora despicientes, non solum ex plebeio coetu vulgali conversatione degentes, sed et pontifices, reges, duces, atque diversi saeculi potentes. Inter quos quantum [Col. 0426D] nostra nosse potuit ineptia, pauca de plurimis distinguemus nomina. Id est, de pontificalis sacerdotii culmine immensus est numerus. De regali vero fastigio, meminimus Caesarem nomine Crispum; regem Gothorum Ermenegildum; regemque Barbarorum Aucuia, Ypolitum ducem, Georgium comitem, et reginam nomine Alexandriam. Qui cum diversis supra [Col. 0427A] praefatis, deserentes thesauros et praedia, atque cunctam immensam opulentiam, caeteraque phalera, ac voluptuosam saeculi pompam, persecutionis atrocitate acriter irruente, ultro se persecutoribus atque carnificibus offerentes, tradiderunt violentis corpora sua tormentis, ignibus, feris, equuleis, ungulis, carceribus, catenis, lapidibus, flagellis, et gladiis, caeterisque poenarum generibus Quoniam propterea hic suis non miserti sunt membris, sed hoc mortale atque corruptibile corpus in interitu tradiderunt, ut illud perpetuum immortaleque angelicae claritatis compar corpus a Domino reciperent, in gloria sempiterna perenniter permansuri; proinde exsultantes tradiderunt animas suas in morte, ut cum triumpho victoriae, et palma virtutis, ad regnum ascendentes coeleste, [Col. 0427B] a Domino coronas immarcescibiles atque splendifluae claritatis stolas vitae aeternae perciperent. Propterea putredine divitiarum periturosque thesauros despexerunt in hoc mundo, ut immensum et infinitum thesaurum possiderent in regno coelorum. Propterea conjugia, et carnalem parentelam, atque transitoriam haereditatem terrenam exsecrantes despexerunt tanquam stercora, ut in illa inenarrabili vitae perpetuae gloria infinita consortium perciperent angelorum, cum quibus regnantes exsultabunt in saecula saeculorum. Amen.
9. Post eorum vero triumphi victoriam, monachorum et puellarum sancta constructa sunt coenobia: in quibus utroque sexu genere nobiles, et divitiarum facultatibus locupletes, despicientes saeculi lascivientis [Col. 0427C] delectamenta, atque [Col. 0427D] Aemil., inlecebram. illecelebrantem mundanae deliciae opulentiam quasi nihilum reputantes, quod mundi est mundo derelinquentes, nihil sibi proprium vendicantes, suis propriis famulis ac diversis vilibus [Col. 0427D] Ita Aemil.; alii, comparantes. compares effecti personis, sub leni Redemptoris jugo cervicem cordis edomantes, seminudi, expeditique fidei ardore succensi, alacri nisu ferventes, se Domini servitio manciparunt.
10. Alii similiter saecularem conversationem deserentes, sicut fecerunt Orientales Thebaei Patres, ad deserta vastasque solitudines confugientes, parvisque et angustis tuguriis inhaerentes atque per antra et diversis terrae cavernis permanentes, hirsutis pellibus induentes, in solo pane et aqua viventes. Alii autem ita saeculi vanitatem derelinquentes, ad [Col. 0427D] eremi deserta confugerunt, ut omnem occursionem atque subministrationem humanam omnino refellerent; et nulla habitacula aut sedes proprias habentes, nisi per diversas solitudines inter bestias atque diversa ferarum genera singillatim solitariique divagantes, ubi unamquemque eorum nox occupasset manebant, herbis herbarumque radicibus vescentes usque ad finem vitae praesentis in ipsa necessitudinis penuria durantes permanserunt. Hic illi, qui supra praefati, in omni abstinentia degentes, vigiliis, jejuniis et orationibus sine intermissione atque [Col. 0428A] diversae artis operibus vacantes, cunctisque religionis exercitiis et psalmodiae officiis jugiter studentes, humiliantesque se usque ad mortem, viam angustam arripientes, arctam martyrii tenuerunt vitam, sicut scriptum est, quia duo sunt martyrii genera, unum in occulto, alterum quoque in publico. Martyrii meritum in occulto est, cum virtus ad passionem prompta flagrat in animo. Quique occulti hostis insidias tolerantes, suosque in hoc mundo adversarios diligentes, cunctis carnalibus desideriis resistentes, omnesque lascivientis saeculi illecebras respuentes, atque in rigore abstinentiae degentes, et cuncta exercitii spiritualis studia exercentes, per hoc quod se omnipotenti Domino in corde mactaverunt, etiam pacis tempore martyres [Col. 0428B] fuerunt, et similes cum primis martyribus victoriae palmas atque immarcescibiles coronas acceperunt; qui usque ad finem hujus vitae in occulta martyrii contritione perseveraverunt. Hoc autem interdum mirum est, quod illis temporibus homines initio catholicae fidei imminente, necdum perfecte documentis veritatis instructi, sed tantum credulitatis exordium indepti, ardore fidei ferventes perfecte martyrii trophaeo, diversoque confessionis bravio agonizantes, et feliciter triumphantes, victores regna coelestia penetraverunt.
11. Nostris vero temporibus homines Veteris et Novi Testamenti peritia diligenter imbuti, et quotidie Dominum evangelica voce audiunt clamantem et dicentem: Venite ad me, omnes qui laboratis, et onerati [Col. 0428C] estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris. Denique regnum coelorum, et paradisum deliciarum, consortium angelorum, vitam aeternam, et retributionem justorum non ignorant; adventum autem Domini, et judicium ejus procul dubio noverunt esse venturum; infernum enim pessimum, tartarum tenebrosum, ignem aeternum, vermem immortalem, tormenta non finienda, ululatum, gemitum, et stridorem dentium. Et ne forte inferni non crederentur atrocissima esse incendia, sacra teste fateor Scriptura, quia prae caeteris locis in Siciliae terrae insula [Col. 0427D] Ita Aemil.; alii, per illa (m deficiente hic et in sequentibus) voragine . . . eructuabat flamma. per illam horrendam et pessimam Vulcani ollam horribilis vorago de profundo abyssi [Col. 0428D] super illam terram saevissimam eructat flammam, ut qui inferni incendia non credunt audita, saltim pertimescant vel visa [Col. 0428D] In Toletano Gothico adest hic titulus: De Judicio et dextris, qui in aliis desideratur. .
12. Crebro audivimus Evangelium dicentem quod hii qui ad dexteram metuendae majestatis Domini judicantis, et [Col. 0428D] Ex Aemil. Alii, de ejus terribili tribunali. ad ejus terribile tribunal constituendi sunt justi in angelica transformati specie, quorum vultus fulgebit sicut oriens sol radiat in virtute sua, atque niveo vibranti candore induti stolis in conspectu Domini praemicantes, in gloria luciflui candoris astantes, audient illam suavem Domini vocem, [Col. 0429A] dicentis: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis praeparatum est a constitutione mundi, et caetera. Ilii autem qui ad sinistram consistent, audient illam terribilem ac truculentam Domini vocem, dicentis: Recedite a me, maledicti, et ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus. Tunc prae magnitudine judicantis excindetur vallis illa lacrymarum, quae dicitur Josaphat, et apparebit vorax ille pessimus lacus igne, pice, bitumine et sulphure inter undas flammarumque procellas ebulliens fervoribus glomeratis, inquietis et immortalibus vermibus plenus, ad poenarum interitum praeparatus, ubi nulla misericordia, nec tenuis refrigerii aura reperitur. In quo una cum diabolo et angelis ejus praecipitabuntur omnes impii, et iniqui, seu peccatores, atque [Col. 0429B] injusti. Tunc jussu Domini desuper reclaudetur terra, et remanebunt infelices in illis exterioribus tenebris, et diversis atque iniquis tormentorum suppliciis infinitis. Et sic ardebunt usque in sempiternum, ut quaerant atque desiderent finem mortis, et invenire non possint. Quia mors erit sine morte, et defectus indeficiens, et finis infinitus. Post haec autem erit coelum novum, et terra nova, praefulgens splendidior septies argento; et lux splendiflui atque immensi candoris radians claritate perpetua, absque aliquo noctivago fuscante lubrico permanebit in aeternum.
13. Tunc illa inaestimabilis sancta patebit coelestis civitas Jerusalem, gloriosa ex auro purissimo, immensae magnitudinis murorum munitione constructa, omnique lapide pretioso perspicua pulchritudine exornata. [Col. 0429C] Per quadras autem quatuor partes ternis [Col. 0429D] Aemil., formata. firmata claustris, et per singulas duodeno numero portas ex singulis constructis corusco fulgore praemicantibus margaritis, cum summa laetitia exsultationis cuncti ingredientur Jerusalem Dei omnipotentis, atque purissimis et innocuis gressibus auro purissimo vibrantibus gradientur plateis. Sicque eximia venustate glorificati adorabunt Dominum creatorem suum in suae excellentissimae majestatis inenarrabili claritate throno gloriae praefulgentem. Sic denique singuli virtutum suarum compares meritorum [Col. 0429D] Carraced., et regiis. egregiis continuo conglomerati choris, singularum illic collocabuntur gremiis siderearum mansionum, atque inter inenarrabiles illas nemorum et herbarum perspicuo virore et venustissima foecunditate perpetuo flore [Col. 0429D] vernantes, ambroseique aromatis nectareo odore flagrantes, et exubernantes diversas paradisi deliciarum amoenitates, cunctaque immensa illa regni coelestis praefulgurante gloria, quod humana non potest aestimare fragilitas. In quibus omnes in prima juventutis vernante aestate, atque in angelicae claritatis transformati specie praemicantes, exsultabunt in sempiternae vitae perenni proceritate laudantes Dominum creatorem omnium, cum quo sine fine [Col. 0430A] regnabunt per infinita saecula saeculorum. Amen.
14. Quaeso igitur ut unusquisque qui sanum sapit, attendat quanta sit stultitia in eo qui se gloriatur saeculi habere sapientiam, aut [Col. 0429D] Ita Aemil. Alii: quantum est. Duo Codices, infima; alter Tolet., infirma. quanta est infima mendicitas per inexplebilem voraginis cupiditatem hujus mundi perituras aggregare divitias, cum omnes incunctanter noverint in regno coelorum immensi thesauri praemium justis esse repositum, et aeternum poenarum interitum in profundum inferni injustis esse praeparatum. Atque cum unicuique hominum data sit proprii arbitrii libertas super terram, ut de his duabus partibus sursum ac deorsum, quam quisque elegerit possideat, similiter et duae viae constitutae sint nobis, id est, arcta et angusta, quae ducit ad regna coelorum, et lata et spatiosa, quae ducit ad [Col. 0430B] infanda supplicia inferorum, ut quam quisque incederit, ambulet in ea. Iter angustum est, ut se homo in humiliationem corporis, et contritionem cordis in omni abstinentiae rigore coarctans, omnia quae mala sunt respuat; et quaecunque sunt bona et Deo placita instanter peragat. Atque quodcunque in se non vult fieri, ne cuiquam faciat, sed quod in se desiderat evenire, hoc in alio sine dolo desideret. Lata vero et spatiosa via est voluptuosa et exsecrabilis carnis corruptio, atque lascivia, temeratrixque probrosa flagitiorum, criminum, facinorum, vel cunctorum peccatorum mortis obnoxia. Videamus nunc denique, atque diligentius corde pensemus, qualis est ista quae a stultis saepe laudatur mundi sapientia, ut viam vitae aeternae voluntarie relinquant, et [Col. 0430C] viam mortis perpetuae gratanter incedant. Aut qualis est illa dementia quae in saeculo aestimatur esse prudentia, ut cognoscant electos Dei veram sapientiam veraciter possidentes universa mundi delectamenta tanquam stercora respuentes, viam angustam arripientes, praevii Pastoris altissimi esse sequipedas, cum quo nunc exsultant in regno coelorum, et cum ipso regnabunt in saecula saeculorum. Amen.
15 [Col. 0429D] Ita Aemil. Alii, Hic. Hi autem antiqui hostis versutissimam indepti peritiam, per insatiabilem et exsecrandam saeculi cupiditatem, quae est rad x omnium malorum, per cunctaque illecebrosa saevi criminis atque immunditiae facinora, ampla et spatiosa gradientes via, diabolica sequentes vestigia, alacres properant ad sempiterna incendia, ad diversaque diabolo et Angelis [Col. 0430D] ejus praeparata crudelissima inferorum genera tormentorum, cum quibus atrociter cruciabuntur per aeterna saecula saeculorum. Quaeso ne quis haec quasi cum editione attendit nova, apocryphorum aestimet deliramenta, quia de ingenti sanctarum Scripturarum flumine haec exigua fideliter derivantur fluenta [Col. 0429D] Hic desinit Codex monasterii sancti Aemiliani. [Col. 0430D] et apographum Toletanum D. Joan. Bapt. Perez. Sequentia forte alterius sunt operis fragmentum; idque ipsa indicat materia, quae non bene cum praecedenti colligatur. Toletanus autem Gothicus Codex post fluenta, addit: Item dixit: Si infirmitas, etc., ut in Carracedensi. .
16. Si infirmitas nobis molesta fuerit, non contristemur, si tanquam infirmitate et molestia corporis non possimus stare ad orandum et psallendum ad [Col. 0431A] vocem. Haec autem omnia nobis proficiunt ad destruenda corporis desideria. Quoniam jejunia et labores propter turpes delectationes nobis constituta sunt. Si enim aegritudo ista redundet et [Col. 0431D] Aliquid forte deest, aut superfluat legendum. superflua: de his observandis radio sit. Sicut enim magno et forti medicamine aegritudo, ita aegritudine corporis vita reciduntur. Et haec est magna virtus, quando infirmitatibus tolerantia fuerit, et gratiarum actione nitatur ad Dominum. Si amittimus oculos, non feramus graviter; exteriorem ministerium amisimus quidem, sed interioribus oculis gloriam Domini speculamus. Surdi facti sumus, non cogitemus quia amisimus auditum vanum. Manus nostrae ex aliqua passione debilitatae sunt, sed interiores paratas habemus adversus inimici tentationes. Infirmitas totum [Col. 0431B] corpus nostrum tenet, sed interiori homini nostro sanitas crescit. [Col. 0431D] Ita explicit Tol. Goth. Haec tria vero verba, Deo gratias semper, in caeteris desiderantur Codicibus. Deo gratias semper.
17. Et ut de his duabus retributionibus saepedictis manifestius pateat, [Col. 0431D] Ita Tol. Alii, quomodo. quod modo nostris temporibus per divinam comperi dispensationem, tuae procuro sanctitudini intimare. Dum olim adhuc adolescentulus a terra nativitatis meae flamma desiderii sacrae religionis accensus ad [Col. 0431D] Aemil., ejusdem. eadem quietis loca festinans fuissem egressus, contigit ut in quadam magnae dispositionis ecclesia, in qua erat plerumque congregatio [Col. 0431C] fratrum, aliquanto tempore [Col. 0431D] Carraced., commorarem. commorassem. Inter quos erat quidam frater nomine Maximus, librorum scriptor, psalmodiae meditator, valde prudens, et in omni sua actione compositus, in cujus prae caeteris eram charitatis amore connexus. Provenit ut eodem tempore, gravi invalescente aegritudine, corporali molestia percussus moreretur, et post multa horarum spatia iterum reverteretur in corpore. Sic denique pristinam recipiens salutem, mihi per ordinem referebat: Statim ut egressus sum e corpore, susceptus sum ab angelo lucis, cujus pulchritudinis comparationem non valeo enarrare, et perductus sum in amoenissimum locum, cujus venustissimi decoris speciem nulla hujus mundi pars, nec verno tempore potest habere similem, nec ulla [Col. 0431D] cogitatio ejus comparationem potest adhibere. Nam praeclara lux [Col. 0431D] Ita Aemil.; Carraced., inenarrabilem . . . claritatem. inenarrabili splendiflui candoris ibidem praefulgurabat claritate. Praecedens etiam ipse, et ego subsequens per ejusdem par disi delicias, diversarum namque [Col. 0431D] Carraced. et Aemil., herbarum., Tol. recentior, arborum. herbarum totus ille jucundissimus [Col. 0432A] pagus varia immarcescibilium florum specie [Col. 0431D] Aemil. addit. erat. erat picturatus; rosarum rutilante rubore, liliorum praemicante candore, purpureo croceo, diversoque indiscreto colore, cuncta praefulgebant corusco radiante decore. Stupens cernebam hinc indeque perspicuos [Col. 0431D] Tol., perspicuo sargium; Carrac., perspicuo sargui; [Col. 0432D] Aemil., praespicuo sagium multum praespicuum totum, et dispositos nemorum saltus. Corrupti omnes. Scilicet, ultimam ex voce perspicuos litteram, primam argium fecerunt. Sunt autem arges spinosa virgulta, ut ipse innuit Valerius in sancti Fructuosi Vita, n. 4: «Nudis, inquit, vestigiis penetrabat loca nemorosa argis densissima.» Et hic, n. 29: «Argium densitate detersum.» argium multiplices per totum dispositos nemorum saltus venustissimae admirationis [Col. 0432D] Aemil., virore. vigore fecundos; vernansque micabat universarum ineffabilis [Col. 0432D] Ita Aemil. Alii, pulchra. pulchritudo eximiis praemicantibus [Col. 0432D] Tol. et Aemil., radiabat. rutilabat ligustris, atque egregia redolens mulcebat timiama suavitatis, nectareoque flumine aromatizans fragrabat ambroseus odor. Dum haec cuncta caeteraque inenarrabilia, quae nec os meum sufficit ad loquendum, nec cor meum cogitationibus queat comprehendere, insolito stupore mirarem, pervenimus [Col. 0432B] in medium ejusdem siderei paradisi, ubi mirae pulchritudinis almificus decurrebat rivus. In quo venustissimi candoris aqua super argentea relucebat arena. Et sic ait ad me angelus: Gusta de hac aqua. Erat enim egregii et inenarrabilis saporis, et velut balsamum fragrans. Iterum dixit: Habet terra tua talem aquam? Et ego respondi: Terra illa nihil in se bonum habet. Et deducens me per illa amoenissima loca, pervenimus ad extremum. Itaque dixit mihi: Placet tibi locus iste? aut si habet terra tua talem amoenitatem, vel si vis hic habitare? Ego vero osculans pedes ejus, respondi dicens: Volo, domine, hic semper tecum permanere, quia terra mea exsecrabilis et infanda est, nihil in se bonum habens, nisi scandalum et perditionem.
[Col. 0432C] 18. Post haec perducens me ad extremum deficiente terra, ostendit mihi horrendum atque terribilem abyssum. Erat autem excisa terra deorsum usque ad profundum inferni. Et dixit ad me: Inclina modo aurem tuam in hoc praecipitio. Et inclinans me ad illud horrendissimum profundum, nihil poteram videre, quia nebula tenebrosa ascendebat inde in altum, ut pro muro videretur ejusdem paradisi. Intendens igitur deorsum auscultabam, et nihil aliud audivi nisi ululatum, gemitum, lamentum et luctum, atque stridorem dentium, et fetor qui ascendebat intolerabilis et horrendus. Nimio namque pavore perterritus exclamavi ad eum dicens: Domine, tene me, ne cadam. At ille dixit: Ne timeas, quia non cadis modo. Surge nunc. Cumque me erexissem, [Col. 0432D] tremens et pavens assisterem, dixit mihi: Quid tibi magis placet ex his? Illa amoenitas quam prius vidisti, an iste infernus quem novissime intuitus es? Et ego respondi: Hoc mihi placet, ut in ista amoenitate tecum permaneam, quia ad illum pessimum infernum [Col. 0433A] nec respicere possum. Ille igitur dixit mihi: Bene. Vadens modo revertere in domum tuam, et si bene egeris, beneque poenitueris, mox iterum [cum] reversus fueris in isto amoenitatis loco te suscipiam, et mecum permanebis usque in aeternum. Si autem nequiter egeris, et non poenitendo emendaveris vitam tuam, [mox dum iterum reversus fueris [Col. 0433D] Uncis inclusa verba in Carracedensi et Toletano Ms. desiderantur. Exstant in Aemil. atque altero Toletano. ] statim in hujus pessimi inferni perpetuo praecipitaberis interim.
19. Ego vero haec audiens prostravi me ad pedes ejus, deprecans et dicens: Domine, fac in me misericordiam, ut me ad terram illam iniquissimam non remittas, quia hic tecum esse desidero. Sed nec possum, nec scio ubi redeam. Et ille dixit: Si non scis [Col. 0433D] Aemil., qua. quo revertaris, ego tibi ostendo. Vides viam in [Col. 0433B] monte illo? vade per illam. Et cum pertransieris ipsum montem, invenies tres viros, unum scribentem, alterum dictantem, tertium autem baculum tenentem. Cum autem perveneris ad eos, illum saluta qui baculum tenet, et ipse [Col. 0434D] Ita Aemil; alii: tibi ostendet quo ambules. ostendet tibi viam, per quam ambules. Haec audiens cum jam contradicere non auderem, direxi eadem via alacri velocitate; et perveniens ad illos tres viros quos audieram, salutavi illum quem jusserat; et ostendens mihi dixit: Hac via perge. Dum autem velociter carperem iter, subito aperiens oculos, et ecce collecta vicinitas mea exhibentes exsequias, corpusculum meum in medio positum funeris ex more reddebant officium. Qui statim ex infirmitate convaluit: et aliquanto tempore in hoc saeculo vixit. Agens demum [Col. 0433C] poenitentiam, iterum migravit e corpore.
20. Haec igitur [tuae] beatitudini narrans aliud hujuscemodi simile reminiscor. Quidam religiosus, nomine Bonellus, olim ad me veniens, cum summi angoris moeroresque nunc tibi dicturus sum ante primi mei ergastuli fenestram, cuncta enarravit ad singula. Dicebat enim: Quoniam cum pridem essem in arctissima retrusionis mancipatus claustra, et cum summa diligentia judicium Domini pertimescens me acerrima [Col. 0433D] macerarem abstinentia, atque cuncta devotionis meae exercitia cum ingenti fungerem penuria: quadam vero die in extasi raptus, ab angelo perductus sum in amoenissimum jucunditatis locum; ibique introduxit me in cellulam ex auro purissimo, lapidibusque praemicantibus, atque diversis coruscantibus gemmis, et margaritis constructam, miro modo et ipsa species et in lateribus ejus hinc indeque in voluminibus zetulae exstructae, atque camerae, cunctaque praerutilo auri fulgore, ac vario colore phalera ornamentorum ex pretiosissimis praemicantibus lapidibus [Col. 0434A] et margaritis, jubar immensi luminis radiabat. Quid multa dicam, aut quid cogitem? Nam habitaculi hujus atque loci illius pulchritudo inaestimabilis et incomparabilis est: quoniam nec os hominis hoc, nec cogitatio laudibus comprehendere valet. Sic denique ait ad me angelus ille: Si perseveraveris usque in finem, in hac te habitatione suscipiam.
21. Post haec igitur aliquanto tempore transacto, accidiae vagationis pessimo vehementer infestante spiritu inutili levitate commotus, pristinum egrediens [Col. 0434D] Ms., deserens, participium pro verbo, seu ns pro ui. deserui habitaculum. [Col. 0434D] Carraced. C., Nunc. Hinc demum factus in excessu mentis, atque iterum in exstasi raptus ab angelo maligno, et praecipitatus sum in abyssum; in quo non erat putei introitus, sed sicut pinnaculum, aut abscissa terra deorsum. Et cum in primo [Col. 0434B] impetu descendissem, sicut lapis dimissus in profundum, per immensum spatium pede inhaerente in modici gradus retinaculo in ejusdem procerrimo parietis lateribus restiti. Et cum ibidem paululum reanimarem, facta est vox dicentis: Vadat! Et iterum praecipitatus descendi plus prolixum spatium. Et restiti secundo in ampliori aliquantulum gradu. Ibi inveni quemdam pauperem, quem statim cognovi, quia dudum venerat ad praedictam retrusionem meam infirmus atque mendicans. Et tenui eum apud me multis diebus. Et pro ministrantibus mihi serviens illi de ipsa substantiola quae pro bonis hominibus pietas Domini ministrabat, refeci animam ejus fame collapsam, quousque ad pristinam rediret salutem. Ipse rogavit pro me iniquos et crudeles exsecutores, [Col. 0434C] qui me ducebant, ut mihi vel modicum spatium ibidem largirentur.
22. Et dum me parumper animarem, iterum audita est vox clamantis: Vadat, vadat! Et tertio praecipitatus descendi dupla proceritate altitudinis, quousque pervenirem in profundum inferni, et sic perduxerunt me ante conspectum impiissimi diaboli. Erat autem terribilis et metuendus, fortissimis vinctus catenis. Et in hujus capitis avis ferrea in similitudinem corvi sedebat, in qua summitas illius catenarum haerebat. De immensitate autem poenarum quantum valuero recordare, intimabo ut ille dicebat. Ardebat autem immensus et inenarrabilis ignis, velut pinguissima ardens taeda. Et super ignem illum vicinum erat et non satis altum tegimen in similitudinem [Col. 0434D] aeramenti, in quo exundans flamma impingebat. Ex illo namque igne exibat inundans piceus maris, qui immensum occupabat pagum. Quod ebulliens crudeli ac dirissimo fervore fluctuabat. Cum autem astarem in conspectu illius atrocissimi judicis, subito advenerunt tres angeli iniquissimi. Unus ex illis erat immanissimus gigans. Ille secundus subminor usque ad humeros ejus. Ille tertius pusillus usque ad medium. Illi autem duo obtulerunt duas animas peccatorum. Ille vero exiguus nihil exhibuit, unde vehementissime increpavit eum, et praecepit illis [Col. 0435A] qui illas animas adduxerant ut eas in illo dirissimo igne projicerent, et ita fecerunt. Post haec autem perduxerunt me inferius juxta illud mare igneum, et ostenderunt mihi inferiorem puteum abyssi, qui est gravior atque crudelior omnium poenarum. Cum autem pavore perterritus non auderem intus inspicere, insurrexerunt multi [Col. 0435D] Id est, sagittarii. arcistes, et coeperunt me sagittare. Sagittas vero eorum quasi guttas aquae frigidae sentiebam. Et cum signaculo crucis resisterem illis in circuitu, venit qui me abstulit de iniqua eorum dominatione, et huic supernae luci restituit. Postquam haec cuncta retulit, dicebat: Volo mihi talem facere retrusionem, quae solum meum habeat statum amplitudinis utraque parte, quia valde timeo ne in tam pessima ruina ultra incidam. Et ego dixi [Col. 0435B] illi: Ipsum sume initium, quem usque in finem sine desperationis discrimine libere perducas ad perfectionem. Scriptum est enim: Potius est bonum non inchoare propositum, quam eum perducere ad detestabilem terminum. Hic ergo perrexit ad Legionem civitatem, retrusitque se iterum ad corpora sanctorum martyrum, et usque hodie ibidem perseverat.
23. Cum olim sanctae memoriae beatissimus Fructuosus in exordio suae almificae conversionis per hujus nostrae cohabitationis eremi recessus vastasque solitudines, [Col. 0435D] Ms.: Per diversis rupibus, speluncis atque alpium onvallibus. per diversas rupes, speluncas [Col. 0435C] atque alpium convalles eremiticam perduceret vitam, ad instarque Orientalium monachorum in omni abstinentia et [Col. 0435D] Ms., sancta exercitia. sanctis exercitiis degens, ita gloriosis virtutum prodigiis perfectus emicuit, ut antiquis Thebaeis Patribus se facile coaequaret. In illis vero temporibus habuit secum quemdam puerulum, lapidum in structura peritum, nomine Baldari, qui illi per antra quae inaccessibilibus erant loci posita, viam ex lapidibus construebat, quod eodem mihi ad singula referente cognovi, qui usque hodie jam in senile degit aetate, quod ipse [Col. 0435D] Ipse, id est, abbas Donadeus. melius nosti. Ante nos paucos dies hunc, quem tibi nunc loqui desidero, ipse tremens atque cum nimio stuporis fluctuante singulto mihi enarravit miraculum quod per eum pro nostra aedificatione omnipotens Deus modo [Col. 0435D] intra praesentis anni jussit demonstrare [Col. 0435D] Ms., curriculo. curriculum.
24. Cum autem, inquit, grave aegritudine oppressus jacerem exanimis praetereunte noctis spatio, exsurgente lucis crepusculo, anima mea egressa e corpore suscepta est a tribus splendidissimis columbis, ex quibus una super caput crucis gestabat vetillum. Cumque me rapuissent in omni velocitate, altitudinem aeris penetravimus, partem Orientis [Col. 0436A] occupantes. Primo uculo super astra coeli pervenimus. Ibi, scilicet, induxerunt me in excelsum mirae pulchritudinis montem, qui innumerabilium candidatorum erat coopertus caterva seniorum. Inter quos deducentes perduxerunt me ante conspectum majestatis Domini. Cum autem stupens et admirans cernerem eum in throno gloriae suae praesidentem, et innumerabili multitudine circumstante, interrogavi quis est iste tam potens qui solus inter tanta agmina potestatum sedet? Et dixerunt: Ipse est Dominus noster Jesus Christus. Dum autem insolito stupore mirarem tantam ineffabilis et immensae pulchritudinis gloriam, cujus similitudinem nec possum cogitare, nec valeo enarrare, quia inaestimabilis est, post haec igitur dixit Dominus illis qui me [Col. 0436B] exhibuerant: Reducite eum ad corpus suum, quia nondum completum est tempus ejus. Cum autem me reducerent, ait illis Dominus. Sustinete modicum, quia sol ascendet, donec pertranseat, ne eum radia solis exaestuent. Dum autem sustineremus, ecce ascendebat sol ab Oriente sub nos summa velocitate percurrens, ignifero fulgore rutilans, atque coruscans immenso candore radiabat. Cujus immanis gyri glomerata rotunditas incomparabilis erat. Ante ipsum autem praecedens ingenti magnitudine avis rufa, et desuper posteriora ejus fusco colore fuscata, saepe revoluto alarum remigio crepitanti fragore impulso aere temperabat exaestuantem ejusdem solis ardorem. Quae alacri velocitate [Col. 0436D] Ita Toletani, Carracedensis, imperans. properans praeteriit: post cujus terribilis visionis abscessum coepimus [Col. 0436C] remeare deorsum, atque toto mentis obtutu universum conspicere mundum, [Col. 0436D] Ms., maria et flumina. mare et fluminibus variatum, urbiumque moeniis, ecclesiis, montium rupibus, atque diversis aedificiis summo decore phaleratum, hominibus, [Col. 0436D] Carraced., universisque. diversisque nationibus refertum. Dum diutius attenderem descendens subito revertens in corpore aperui oculos, et praesentibus auferens luctum, adepti sunt consolationis gaudium.
25. Duo fratres impugnati a fornicationis spiritu abierunt, et acceperunt uxores; postea autem dixerunt sibi invicem: Quid lucrati sumus, quia deseruimus angelicum ordinem, et venimus in immunditia hac, et post haec in ignem et tormentis venturi sumus? [Col. 0436D] Redeamus iterum ad eremum, et de his quae prius fecimus poenitentiam agamus. Et venientes ad eremum rogaverunt Patres, ut acciperent eos poenitentes et confitentes ea quae gesserunt. Et clauserunt eos annum integrum, et ambobus aequaliter dabatur ad pensum panis, et ad mensuram aqua. Erant autem visione dissimiles, et dum Patres unum pallidum et tristem nimis, alterum robustum et clarum vidissent, mirati sunt, quoniam cibum et potum [Col. 0437A] aequaliter acceperant. Et interrogaverunt eum qui tristis et afflictus erat, dicentes: Quid exercitabaris in cogitationibus tuis in cella tua? Et dixit: Pro malis quae feci, quia poenas in quibus venturus eram in animo revolvebam, et a timore adhaeserunt ossa carni meae. Interrogaverunt et alium, dicentes: Tu quid cogitabas in cella tua? Et ille respondit: Deo gratias agebam, quia eruit me de coinquinamentis mundi, et de futuri saeculi poenis, et revocavit me ad hanc confessionem angelicam. Et reminiscens assidue misericordiam Dei mei laetabar. Et dixerunt senes: Aequalis est amborum poenitentia apud Deum.
26. Hinc subsistit septimum genus monachorum [Col. 0437B] nuper adjectum, pejus prioribus. Dum olim secundum [Col. 0438D] Supra, a num. 10. superiorem seriem de primo exordio aedificationis ecclesiae tantus inardesceret candor desiderii regni coelorum, atque timor Domini corda perterreret populorum, ut non solum per coenobialium crebras atque juges congregationes innumerus et infinitus exercitus multiplicaretur monachorum, verum etiam diversa eremi deserta copiosius contegerentur perfectorum ergastulis anachoretarum, et cum in ista ultimae extremitatis Occiduae partis confinia rara, videlicet, et exigua pullularent sacrae religionis crepundia, a paucis electis et perfectis viris in desertis locis rara ope Domini constructa sunt monasteria, ex quibus multas animas redemptor expiatas fece peccaminum suscepit in regna coelestia. Et [Col. 0437C] quia discedente et ad finem extremante mundi tempore refrigescit charitas, accrescit saevissima iniquitas, et inexplebilis voraxque exardescit mundana cupiditas, atque infestior invidens invalescit daemonum atrocitas, in [quibus] sacratissimis locis pauclssimi tandem reperiuntur electi viri, qui de toto corde convertantur ad Dominum. Et ne ipsa monasteria desolata desertaque remaneant, tolluntur ex familiis sibi pertinentibus subulci, de diversisque gregibus [Col. 0438D] Id est, pastores. MENARDUS. dorseni, atque de possessionibus parvuli, qui pro officio supplendo inviti tondentur et nutriuntur per monasteria, atque falso nomine monachi nuncupantur. Qui dum nec pridem foris in activa vita mundanis studiis, sive servitiis vel operibus [Col. 0437D] excocti eruditique patescunt, nec postea in monasteriis citra electionem Domini non ultronee, sed inviti sanctae religioni sociati, concipiunt in corde timoris Domini compunctionem aut desideria regni coelestis; non obedientiae humilitate, aut sincerae charitatis dilectione fundantur, sed crescunt typo superbiae turgidi, fastu elationis inflati, cupiditati philargyriaeque fomiti insatiabiliter mersi, voracitati gastrimargiae, et temulentiae inexplebiliter dediti, atque atrocissimae invidiae flamma succensi, ut si viderint aliquos toto corde convertentes, et Domino fideliter [Col. 0438A] servientes, bonaque opera et Deo placita exercentes, cum de ipsis monasteriis originales servi existant juris sui ea debita et sibi pertinentia defendere contendentes, insurgant superbientes invidiae atra obscuritate caecati, et adversus opus assumunt justum saevissimae crudelitatis odium, atque diversis publicis et clandestinis insidiis impedire nitentes.
27. Considerato, obsecro, quantum hos punitura sunt mala sua, quos etiam bona puniunt aliena. Et quis ei poterit subvenire, qui se sibi exhibet invidendo carnificem? Aut unde sibi parabit salutem, qui de salute bonorum contrahit male utendo perniciem? Cum autem in arcem superbiae atrociter sublimantur, interitum primae perditionis incurrunt. Scriptum est enim quoniam quem dirus superbiae [Col. 0438B] infecerit spiritus, similem eum effecit diabolo; et quem similem fecerit vitio, simili eum sine fine cruciandum tradet exitio. Insuper hypocrisi falsae religionis ita captantur, ut in conspectantium obtutibus saecularium protendant falsum sacrae religionis habitum, ut etiam ac si desperantes de bono merito vel vacuum adipiscantur sanctitatis vocabulum. Atque in supradictorum auditum multiplicant diversas crebrasque series officiorum, et in sublimi arte attollunt canentes melodia vocum, atque crebris genuflexionibus protrahentes copiam orationum, et quotidianis diurni atque nocturnis temporibus torporem desidiosum, otiumque implicant somnolentum, ut scribitur: Habentes religionis signum, non religionis meritum; hippocentauro similes, nec equi, nec hominis [Col. 0438C] facta discretio, uti superius dictum est, adversus fidelissimos Dei servos dolosa et iniqua machinantur odia, atque impiissimae atrocitatis persecutionem incutiunt; et quos noverint esse latrones, homicidas, maleficos, adulteros, atque caetera diabolicae infanda crudelitatis opera exercentes, eos summi amoris affectione ex totoque corde charitatis connexione amplectuntur. Hinc procul dubio aperta ratio manifestat, quia, despecto De, diabolo obediunt, et servi fideles existunt, cujus satellites amant, amplectuntur et diligunt; et Domino cujus fidissimos servos persequuntur, et odiunt, inimici, refugae, odibiles, ei exteri fiunt, qui dixit: Quod fecistis uni ex his minimis meis. mihi fecistis. Iterum scriptum est: Ille Dominum odit et contemnit, qui non solum non timet [Col. 0438D] Deum, sed gratis odit timentes Deum.
28. Rectores vero eorum etsi se existiment se graviter ante Deum esse culpabiles, sed quia erga gregem sibi creditum negligentes: et mala non prohibentes existunt, non solum propter propria delicta, sed pro subditorum flagitiis dupliciter condemnabuntur. Hinc David deprecans orat: Ab occultis meis munda me, et ab alienis parce servo tuo. Quicunque ex senioribus causam delinquentis adornat, majorem ei insolentiae fomitem generat, ita ut cor ejus [Col. 0439A] magis magisque indurari faciat, et contumaciam delinquentis differendo non discutit, ne humiliari eum sinit, nec dissimulanter quae permittit de satisfactione et venia cogitare, sed idem denuo iterare, quoniam Scriptura nempe testatur quod omne peccatum quod remissus indisciplinatusque admiserit frater, ad negligentem protinus revertatur seniorem; et propter se et pro illo duplam redditurus est rationem. Recte namque censetur, ut cum quo participat errorem, aeternam retributionis cum eo sortiatur ultionem, quia:
29. Dum olim ego indignissimus peccator Asturiensis provinciae indigena, intra adolescentiae tempora mundialibus illecebris occupatus, lucrisque terrenis inhians, vanis disciplinis intentus, per infimas saeculi tenebras [Col. 0439D] Forte, curae. curam eorum frena laxarem, subito gratiae divinae desiderio coactus pro adipiscenda sacrae religionis crepundia, toto nisu mundivagi saeculi fretum aggrediens, velut navigio vectans ad [Col. 0439D] Complutensis coenobii laetus properans [Col. 0439D] Transmeavi sensus postulat. transmeare immensi desiderii ardore succensus, atque futuri judicii timore perterritus, confidens per confessionis iter tandem ad lucem pertingere veritatis. Sed ideo mundani maris fluctibus oppressus, atque ex diabolico saepe infestante flabro dirae tempestatis procellis expulsus, desideratum non valui pertingere portum. Necessitate compulsus inter Asturicensis urbis et castri petrensis confinia, ad eremi deserta confugiens, [Col. 0440A] juxta duritiam nequitiae cordis mei, reperi saxeum locum Deo sacratum eminente celsitudinis in montis cacumine situm, ab humana habitatione desertum, austeritate immensae sterilitatis arentem, cunctae [Col. 0439D] Argium, num. 17 argis densitate detersum, nulla nemoris amoenitate vernantem, neque herbarum fecunditate conspicuum, denique cunctorum undique flabrorum diris imminentibus procellis impulsum, saepeque tempestivis aquarum imbribus, atque nivali immanitate infectum, cunctisque simul intolerabilis algoris rigoribus occupatum. Cumque infelicitatis meae tot cladibus crebro cernerem [Col. 0440D] Tol. Got., expediri. experiri miseriam, simulque cunctis intuens meum infaustum animum affligi penuriis, atque inenarrabilibus necessitatibus coarctari, cuncta aequanimiter tolerans animo sustinebam, metuens, [Col. 0440B] scilicet, ne coepta deserendo, infima repeterem, scriptum est enim quia nemo retrorsum noxia contempti vitans discrimina mundi aspiciens, salvandus erit, nec debet arator dignum opus exercens vultum in sua terga vertere. Crebro igitur astutus inimicus ad decipiendum variis cogitationibus brutum pectus exagitat; graviter [Col. 0440D] Autem reponerem. enim resistendum, atque vitaliter repugnandum est, ne quem aut falsae justitiae umbra decipiat, aut incerta mobilitas inutili levitate compellat semel coepta deserere. [Col. 0440D] Tol., Maximus. Maxime quidem labor est, cum ad fastigia celsa contenditur, nec potest ad summum apicem perveniri, nisi totus in opere desudet agonizans dura quae delicatus animus nescit appetere. Nam prima est palma victoriae, se ipsum subjiciendo superare, is quem usque ad [Col. 0440C] contemptum mortis fidei calor, et spei futurae infractum robur armaverit. In quibus verius dixerim, ipse potius dimicavit et vicit.
30. Cum haec omnia prolixo jam tempore, opitulante Domino, tolerarem, post aliquantorum annorum intervallum, tandem Christiana, videlicet, miseratio pietate commota coepit se ibidem diversa [Col. 0440D] Ms., utrumque sexu. utriusque sexus vulgi caterva confluens glomerare, mihi quoque infelici adjutorium praebere, obsequium impendere, vel stipendia ministrare. Cumque jam summa necessitas, suffragante Domini pietate, verteretur in voluntatem, illico insurgens quidam vir barbarus, valde lubricus et cunctis levitatibus occupatus, Flainus nomine, ejusdem basiliculae presbyter, [Col. 0440D] antiqui hostis stimulis instigatus, invidiae fascibus magisque succensus, sicut mos [Col. 0440D] Tol., parvorum; Carreced., puerorum. pravorum est invidere aliis, quod ipsi habere non appetunt, ejusdem invidiae tenebris caecatus, insane saeviens, coepit adversus pusillitatem meam odia machinare, atque crebra praetendere impedimenta, saepeque jacturam incutere. Cum vero quandoquidem ad eumdem locum conveniebat cute teterrima (sicut scriptum est: frons picea nigrore proprio [Col. 0440D] Ms., depromit, sine parenthesi. depromitur), amictu trucutentus [Col. 0441A] velut saevissima bestia frendens magis pro contumelia subversionis meae ad eumdem locum accedebat, quam ut pacem charitatis aut misericordiae pronecteret pietatis. Cum haec enim diutius agerentur, coepi cor meum moerore atque angustiis fluctuare, cogitans qualiter possim ipsius aemuli discordiam vitare, atque vulgi inquietudinem declinare, vel cunctas illecebras hujus saeculi impolluto calle transire. Post haec itaque pietatis Domini confisus virtute in abditissima antiquae solitudinis me contuli quam quaerebam. Cumque ibidem aliquanto tempore solitarius permanerem, nec sic a mea persecutione quievit ipse jam saepedictus pseudo-sacerdos. Nam libros quos de Lege Domini et sanctorum Triumphis pro consolatione peregrinationis meae, atque correptionis [Col. 0441B] disciplinae, vel scientiae industria ipse conscripseram, mihi prius cum ingenti contumelia abstulit; postmodum vero, si per ipsius versutissimam supplantationis saevitiam, si autem per actoris sui diaboli instigantis peritiam, ille novit cui nulla latent absconsa. Nam crebro latronum atrocitate vastatus, et usque ad mortem diversorum scandalorum [Col. 0441D] Videtur supplendum sum. injuriis humiliatus, cum pene extremo degerem spiritu.
31. Comperientes haec fidelissimi Christiani mox accurrentes, licet invitum finem mortis desiderantem ab hujus cladis me eripientes periculo, et in supra memorato petrense castro praedio quod nuncupatur [Col. 0441D] Tol., Ebronanto. Ebronauto, ad aulam sanctorum usque perduxerunt. Post haec igitur pristinae solitudinis solitam quietem desiderans, coepit anima mea rursum anxietudinum [Col. 0441C] molestiis aestuare, [Col. 0441D] Forte: Et cum publicam habitationem horrens pavescerem, hoc cum summa ambitione elegi, etc. publica habitatione horrens pavescerem. Hoc cum summa ambitione elegi, ut erga sancta altaria me ergastulo manciparem, ut et quietis solitudine amplius non egerem; et pes meus commotionem ultra [Col. 0442D] Carraced., fores. foris exiret, atque ut per haec praesente [Col. 0442D] Lautomia navis species. lautomiae claustra ab aeterno voraginis carcere me dextera divina sustolleret. Dum post saepedictas atroces discriminum penurias novissime huic habitaculo quievissem in ejusdem basilicae angulo angustiis coarctatus, velut in pelago freti navis natantis sub tegmine carinae in interioribus sentinae tenebris obligatus, mundanae tempestatis infestantibus flabris, procellarum collisione attritus, et acsi intermediis ipse saeculi fluctibus non perfecte, sed vel ex parte me aliquantulum recepisse retrursus [Col. 0441D] congauderem, dudum adepta quiete, denique invidus inimicus antiquissimus hostis, qui piis operibus ab angue livoris malitiae suae permotus innumeris artium pristinis indesinenti conflictu impedire conatur, coepit igitur prima congressione certaminis in nocturnis tenebris sonitum dirae vocis super me jugiter ingentem strepitum circitare, ut me quasi pavore perterritum irrite commoveret. Sed cum me cerneret in virtute Domini confidentem suo non posse terrore concutere, insigni furoris denuo insurgens atrocitate, aggregatisque satellitibus suis coepit [Col. 0442A] visibiliter infatigabili jugitate me acrius impugnare per unius fere anni spatium, seu amplius, aliter summe fortiter agonizans a mea subversione penitus non recessit.
32. Cum autem non per virtutem tolerantiae meae, sed potius per omnipotentis Domini terribili fortitudinis increpatione tandem fugatus abscessisset, videns [enim] saevissimus adversarius perfidiae suae conatus frustra adhibitos minime profecisse per supplantationem invisibilem fraudulentae inclusionis suae, aggressus est illustrem virum nomine [Col. 0442D] Tol., Riccimirum. Ric emirum, quem novit etiam ipsius esse praedii Dominum. Cumque ejus vicinum praetulisset imminere obitum, instigavit eum ut ipsum exiguum meum destrueret habitaculum, quod et protinus fecit. Ipsum namque statim [Col. 0442B] diruens tugurium, et me simul ruentem quasi de coelo ad inferna prolapsum, in saeculi rursum projecit theatro. Et dum in eodem evulsionis meae locum ecclesiae sacrum niteretur construere altarium, hoc [videlicet] callida cogitatione elegit inimici persequentis instinctu, ut me quasi saecularibus illecebris captum multis opulentiae stipendiis ditatum pro majoris ruinae interitu ipsius Ecclesiae ordinaret presbyterum. Scriptum est enim: Sic quippe servus omnipotentis Domini metuit paupertatis suae securitatem perdere, sicut avari divites solent perituras divitias custodire. Et iterum: Tribulationem et miseriam invocabo. Ut quomodo elatus invocat Deum sic sanctus vir et bellator invictus, ad exercendum se et probandum, tribulationem et miseriam invenire desiderat. [Col. 0442C] Et rursum: Exigua est ambitio, et parva requies, vel delectamenta hujus mundi. Nec comparandum est futuri contemplatione supplicii. Noli e per vitae praesentis mala, per occupationem modicam ad futuri poenam pervenire judicii. Quia vita praesens vanitas est, et honor qui in ea suscipitur temporalis, ac brevis mundi istius commoratio, cujus divitiae sicut aranea dissolvuntur. Beatus autem ille est cui Deus tribuit ut inculpabilem animam [Col. 0442D] Forte melius ita. istam factori omnium Deo conservet, ut valeat sincerus ac innocens potentiae illius proximare, ut talem eam exhibeat immaculatam, qualis ab eo dum susciperetur illata est. Nam miser ille vanus et vacuus homo qui vult modo laetari in saeculo, et postmodum gaudere cum Christo. Beatius est quippe liberum exire quam post vincula [Col. 0442D] libertatem quaerere. Melius enim est laboriosam ducere vitam, quam abstinentiam trahere criminosam. Potius plerumque est peregrinantes atque egentes de hoc saeculo migrare, quam per divitias hujus mundi laqueum erroris incurrere. Crebra quidem pullulat cupiditatis saeculi ingens insatiata voracitas, sed magna et laudabilis est pietatis Domini misericordia, qui cunctos in se sperantes crebriori custodiae proteget cura, et pauperes suos ab oppressionis saevissima redimet penuria, quae potentium ab arce superbiae dejecit insaniam. Et ut coepti sermonis ordinem [Col. 0443A] percurramus, dum supra memoratus Reccimirus praefatam perficere conaretur ecclesiam, necdum perfecta praedestinatae constructionis fabrica, repentino irruente interitu hac praesente crudeliter caruit vita. Et infelicitatem meam in ipsa saepe revoluta reliquit naufragia.
33. Cum igitur inter ipsa fluctivagi saeculi procellarum freta demum angoris moeroribus crebrius maceratus littoris niterer attingere portum, vetustissimus denique aemulus solitae malitiae concitat odium, et novissimae subversionis consuetum praeparat impedimentum. Elegit namque nequissimum virum falsae nuncupationis nomine Justum, forma exiguae pusillitatis tantillum, ac teterrimae visionis colore barbaricae nationis Aethiopum, extrinsecus enim picea [Col. 0443B] cute furvo sordens obtutu, in cordis vero arcana nigrior existit penitus corvo. Corpore quidem exiguum, sed criminum facinoribus copiosum. Hunc contra voluntatem meam, me perniciter resistente, ordinaverunt presbyterum. Qui pro nulla alia electione ad hunc pervenit honorem, nisi quia per ipsum multifariae dementiae temeritatem, propter joci hilaritatem, luxuriae petulantis diversam assumpsit scurrilitatem, atque musicae comparationis lirae mulcente perducitur arte. Per quam multarum [Col. 0443D] Ita Tol.: Carraced., daemonum. domorum convivia voraci percurrente lascivia, cantilenae modulamine plerumque psallendi adeptus est celebritatis melodiam. Post tanti honoris insana temeritate injuste adeptam ordinationem, ausus est etiam per [Col. 0443C] hypocrisin simulationis, sanctam temerare religionem. Nam publice in oculis hominum per simulatum habitum proferens sanctitatem, in occultis vero diabolicam operabatur iniquitatem.
34. Post novissimum itaque subversionis commonitionisque meae naufragium ab omnibus relictus sum solus, et a nullo capiens consolationis auxilium, nisi unum tantummodo reperi levitam Domini Christianum fidelissimum, cujus meritum vocabulum comitabatur suum, nomine Simplicius, qui cum nimia dilectione charitatis meae in suum humiliter suscipiens hospitium, cumque cum summa obedientia familiaritatis in me studeret obsequium, et nos tantum duo in quotidiano ecclesiae permaneremus officio, incitavit denique invidus diabolus ipsum saepedictum [Col. 0443D] sacerdotii opprobrium, ut etiam prae nimia invidiosae malitiae peste contra nos diu machinans odium, multis supplantationibus fallacis amentiae suae incutere niteretur impedimentum. Cum autem, adjuvante Domino, laedendi nobis nullum inveniret argumentum, flamma diabolicae atrocitatis succensus, in meam publice insiliit contumeliam, et crebro coram multis mihi infandum conviciorum irrogavit scandalum. In tanta exarsit freneticae insaniae dementia truculentus, atque inexplicabile ebrietatis temulentia irretitus, ut nec etiam nocturnis temporibus me permitteret esse quietum. Nam dum vel nocturno silentio me ejus confiderem [Col. 0444A] evadere pestem, petulanti importunitate impudicus semper prorumpens, et mendicitatis meae hospitium hora refectionis impudenter adiens, pro charitate consolationis mihi furibundus intulit jurgium atrocitatis, et nobis in charitate convescentibus, ille superbia vesaniae suae atque ebrietate vexatus, velut canis invidens, rabidus super nefanda convicia, frendens stridore dentium, spumansque ore tymphatico bacchabundus, propriis me lacerare manibus nitebatur. In tanta exarsit odii caecitate frustratus, atque invidiosae nequit ae flamma succensus, ut nec ante sacrosanctum pepercere altarium. Ibique me gravissimis injuriis irrite confusum, nisi fratris intercessione fuissem exceptus, ferro me in conspectu multorum rabiens jugulare conabatur. Post tanti furoris insaniam tandem [Col. 0444B] sedata, sic denique in amentia versus, injustae susceptionis ordinem oblitus, vulgali ritu in obscena theatricae luxuriae vertigine rotabatur; dum circumductis huc illucque brachiis, alio in loco lascivos conglobans pedes, vestigiis ludibricantibus circuens tripudio compositis, et tremulis gressibus subsiliens, nefaria cantilena mortiferae ballimatiae dira carmina canens, diabolicae pestis exercebat luxuriam. Sic quippe exaestuans mersus vino, temulentia sepultus, ut ebrius [Col. 0443D] Ita Tol.; Carrac., patiatur. patiebatur sitim et esuriem vomens; qui somno deditus, desidiosoque torpore obvolutus, non erat inter crebro psallentibus hymnis Dei ducentibus noctes. Nunquam tales pestes Christus habere dignatus est servos.
35. Interdum ad infaustum cordis mei crudele [Col. 0444C] moeroris augmentum, dum ex eadem quam praefatus sum opulentissima domo, ex qua, sicut pridem, destructionis perpessus fueram commotionem, ita et solitam refectionis stipem atque charitatis consolationem saepe perciperem, subito regia furoris saevissima irruente sententia, protinus memorata domus in atrocissima subversionis mittitur vastatione. Ejusque proprii haeredes comprehensi procerrimae captivitatis dirissimis religantur exsilis. Ego vero infelix non solum inediae exiguitate indignus, sed et subsidio consolationis destitutus remansi, acerrimae necessitatis tabicam ducens vitam. Dum etiam numero viginti continuo annorum [Col. 0444D] Tol., emerso. immenso spatio in saepe prol tis dirissimis vitae meae periculis virium robore defessus, fatiscente jam corpore, omnium contritione [Col. 0444D] membrorum tenuitate confectus, anhelans degerem; tandem pietas divina, quae nunquam in se sperantes obliviscitur, misereri super ignavia infelicitatis meae, respiciens, ac videns exiguitatis meae miseriam, in coenoso saeculi gurgite suffocatum, praedestinavit congruentissimum aditum ille pius Pastor, qui pro ovibus suis tradidit animam suam, non despexit velut de naufragio profundissimi maris perditam eripere ovem, et ad littoris saepe desideratum perducere portum.
36. In finibus [Col. 0444D] Deest enim in Carradensi Cod. enim Bergidensis territorii inter caetera monasteria, juxta quoddam castellum, cujus [Col. 0445A] [Col. 0445D] Ita Tol.; Carrac., vetu tas conditorum. vetustus conditor nomen edidit [Col. 0445D] Tol. Goth., Rufiana; caeteri, Rupiana. Rupiana, est hoc monasterium inter excelsorum Alpium convallia a sanctae memoriae beatissimo Fructuoso olim fundatum, in quo me divina pietas collocavit perenniter permansurum. Cumque in cellulam quam sibi jam dictus sanctus praeparaverat Fructuosus me denuo retrusissem, non cessavit invidus inimicus impedire propositum voluntatis meae. Nam cum ingenti furoris ingressus strepitu multas contra me tentationum adhibuit artes pessimas et incessantes. Denique oranti mihi, aut decumbenti, sedens ad caput, et ex infimis intraneis suis putidissimum indesinenter calidumque naribus meis insufflans fetorem intolerabilem et horrendum. Et cum haec diutius et caeterorum diversorumque tolerarem praestigia tentationum, ira furoris [Col. 0445B] vesaniae suae commotus, tantum tonitruum et fremitum terroris et tremoris commovit ut saxa ipsa quasi sal contereret, et longe dispergeret. Et cum cernerem ipsum habitaculum a fundamentis commoveri, et super me ruentem medio noctis, solo Deo teste, pavore perterritus, confidens in Domino, exclamavi dicens: Recede, iniquissime, [Col. 0445D] Tol., qui, absque interrogantis nota. Tol. Goth.: Cur destrues aediculam habitationis meae? Et statim: Post haec pravorum ingressus, etc. Scilicet, ibi desunt quae ex Carracedensi Codice sequuntur usque absorbuit infernus. quid destruis tugurium meum? Ab hac voce protinus discessit. Et dum per haec et hujus similia crebra innumera et inenarrabilia tentamenta, opitulante Domino, me commovere non valeret, demum aggressus pestilentissimum virum Isidorum Astoricensem episcopum, supplantans eum, ut me, quasi per [Col. 0445D] Tol., fraudulentum. fraudulentae laudis instinctum, ad publicum Toletanae urbis perduceret. Et dum sic veniret immissus ab inimico, ut me mitteret [Col. 0445C] in commotionis interitum et aliorum fratrum [Col. 0445D] Idem, pessimorum. pessimum interrogaret scandalum, recto, videlicet, omnipotentis Domini judicio, lacum quem nobis aperuit ipse repente ingressus est in eo. Nos autem reliquit intactos, illum vero perpetuus absorbuit infernus [Col. 0446D] Hucusque Carracedensis Codex; quae sequuntur ex Cod. transcripta Tol., ubi desunt immediate dicta de Isidoro. .
37. Post haec pravorum ingressus intima pseudomonachorum, ita inflammavit corda eorum atrocissimi liboris invidia odiorum, ut me voluntario carcere mancipatum ab omne [Col. 0446D] Ms. subsidium. subsidii fulcimento dimitterent derelictum. Cum ille adversarius bonorum operum, supradictum meum me atrociter persequens detegens dissipasset tugurium, sic induratum est cor eorum ab ipso inimico, zeloque invidiae inflammatum, ut pro integro triennii evoluto spatio, nullo pro remedio [Col. 0445D] mihi adhiberent tegiminis cooperimentum. Insuper replevit furens ipsam cellulam inimicus intolerabile et insigne atrociter voratrice pulicum peste, quae ebibens cruorem, efficeret corpus meum pene totius exsangue. Cum his et similibus casibus infelix anima mea pervenisset usque ad finis occasum, tandem, sicut finis hujus opusculi declarat, intuens pietas divina tantam necessitudinis meae [Col. 0446A] contritionem, cumque pro misericordia regia dispensatione, atque bonorum Christianorum subministratione tribuisset infelicitatis meae subsidii stipem, vel cuncta quae nostram tuerentur mendicitatem, interea propter hujus eremi laboriosam necessitatem vir illustrissimus Basilianus subministranti mihi duas dedit [Col. 0446D] Evictiones, Ms. Sumitur hic evectio pro equo, ut infra, et in concil. VII Tol., cap. 4. Quinarium, inquit, numerum evectionis non excedat. evectiones. Et ut aperte patescat fraudulenta impietas ab hujus cellae habitantes, atque ultionis et misericordiae Domini pro defensione pauperum suorum virtus pietatis, aliquanta diabolicae invidiae nequissima opera, quae novissime gesta sunt, breviter intimabo.
38. Dum de supradictas evectiones [Col. 0446D] Vide in ipsius Vita, num. 14. praefatus minister meus Joannes diaconus primum accepisset caballum, unus de senioribus qui erat hujus cellae praepositus, cupiditatis invidiaeque facibus inflammatus, [Col. 0446B] jussit venire de domo nativitatis suae, qui ipsum caballum furantes, ducerent in perditione. Cum eum aggredientes ante se longe duxissent, frustra certantes non potuissent eum comprehendere, justo Domini judicio, caballus solutus reversus est ad nos; illi vero furantes, vacui revertentes, invenerunt terram suam bravi persecutione grandinis vestatam. Cumque coepissent elaborare unde substantiae stipendia recuperarent, venerunt diversi latrones, qui quantos habebant boves furaverunt: quos ultra invenire non potuerunt, et sola illis dominis et servis fames et miseria mansit.
39. Post haec cum supradictus vir alium pro mercede caballum nobis dedisset, et alius senior succedens huic monasterio praepositus ordinatus fuisset, [Col. 0446C] cumque praesentis anni tempore messis, dum calumnias eorum pro incursione sustinere non possent, ipsi caballi compediti pascerent, et quia sub hoc monasterio ingentis praecipitii procerrima profunditas patet, quam pavor est homini desuper intueri hic vero quem diximus senior diabolicae invidiae zelo atrociter inflammatus praecepit occulte ipsos caballos sic compeditos in quem diximus discrimen praecipitare deorsum. Quis aestimare poterat ut vel ossa eorum in valle integra pervenirent? Sed, pia Domini misericordia gubernante, ita inventi sunt sani, ut nulla in eis inveniretur macula. aut debilitatio. Hic considerandum est quantum pietas divina has iniquissimas animas in inferni perpetua praecipitabit [Col. 0446D] ruina, qui post tanta praecipitii ruina brutas animalium incolumes propitius servavit animas.
40. Post haec, instigante diabolo, ita eorum invida exarsit malitia, ut destinatus unus ex eorum collegio praedictum Joannem diaconum jugulavit, et mortuus. est.
41. Haec cuncta tantae necessitudinis meae penuria citra quod alibi vicenario annorum numero memoravi. [Col. 0447A] Hic itaque alios viginti duobus annis infelix sustinet anima mea. De innumera discriminum certamina pauca breviter comprehensa non me compulit temeritas vanae gloriae innotescere prolata, sed ut cunctis patesceret, qui desiderant in sancta religione ad Dominum converti, quanta sint inimici invidentis et persequentis perniciosa obstacula, atque hominum perditorum invidens dira diversaque perversitas, et qualiter perseveranti certamine confligat, qui dederat palmiferam obtinere victoriam; ut non prolixitas fastidiosi agonis gignat desperationis torporiosam ambiguitatem, sed timor Domini et ejus judicium, atque spes vitae aeternae, strenuiter eum corroboret usque in finem. Unde infelicitas mea non cessat pium deprecari Dominum, ut mihi usque ad ultimum vitae [Col. 0447B] praesentis occursum tribuat perpetuum de saevissimo hoste victoriae triumphum, atque cunctorum malitias exstinguat facinorum, et hunc quem mihi pietas ejus novissime concessit, non permittat usque ad mortem derelinquere locum. Quia tantus existit congruentissimae quietis ad instar paradisi aptissimus locus, ut etiam licet (ut supra sum locutus) sit eminentissimorum montium munitione circumseptus, nullius tamen instat . . . . umbrarum opacitate fuscatus, nisi luciflui splendoris venustissimo decore conspicuus, atque vernantissimi viroris eximia amoenitate fecundus, procul a mundo remotus, nullarum saecularium actionum tumultibus, neque feminarum occursibus infestatus, ut cunctis liquido patescat, pro adipiscendo perfectae sanctitudinis culmine, fidelibus a mundanis [Col. 0447C] illecebris commerciisque recedentibus ad non esse praeparatus. Haec intuens inimicus, et per hypocrisin sibi subjectis fideles Dei expellere conatur.
42. Primae conversionis ordinem retexens, praefatae contritionis meae subsequentem persequentis inimici dispersionis desolationem atque clementissimam opitulationis Domini consolationem per ordinem replicabo.
Cumque in excelsi montis cacumine, stulta populi sacrilega caecitatis dementia, profana daemonum delubra impie atque insipienter paganorum ritu excoleret, fidelium Christianorum ope tandem probrosa obscenitas destruitur. Hic vero locus, licet (ut supra [Col. 0447D] declaratur) sit summae necessitudinis penuria occupatus, sed ex fidei integritate poscentibus cita exauditio in orationibus impetratur. Igitur ut religiosae conversationis possidendae rei inexplicabile adducam cupiditatem, duo mysticae revelationis atque misericordiae breviter intimabo.
43. Dum olim ope humanae consolationis destitutus in supradicto acre necessitudinis monte anhelans degerem, nullum habens providum, aut subsistentem in ima necessitate ministri, venit ad me quidam clericus juventutis fortitudine fretus; flagitans precabatur ut meae esset disciplinae subjectus. Quem intuens [Col. 0448A] expeditum, atque saecularibus exercitiis aptum, constitui eum operum manuum mearum prodemptorem, alimentique stipendiorum necessitudinis nostrae esse ministrum. Cumque in quodam praedio fruges, caeteraque alimentorum subsidia sufficienter in suo reposuisset hospitio, quodam die, dum ad eum quemdam fratellum oblitus dirigerem, primo illi mandare recordatus, postmodum ei in devexo lateris descendenti de supercilio montis clamavit dicens: Dic illi ministranti ut unum modium de cibaria vicino illi caeco det, et medium modium alii cuidam pauperi.
44. Post haec adveniente nocte dum cubili proprio quievissem, cumque membra corporis sopor adisset, confestim vidi me extensum fortiter ad verbera, hinc inde latere duo viri cum gladiis stantes, corpus [Col. 0448B] meum crudeliter [Col. 0447D] F., lacerabant, atque. lucebatque comburebant latera mea. Et cum nimio dolore cruciatus crebro expergerer, iterum sopore gravatus obdormiens in ipsa tormenta permanebam. Cum novissime expergefactus fuissem, deprecans dixi: Domine, pro misericordia pietatis tuae, revela mihi quid est pro quo hoc patior, quia nescio pro quo reatu tantum irae tuae incurri furorem. Post haec audivi vocem dicentem: Non audisti Evangelium loquentem ut sit eleemosyna tua in abscondito, et tu de monte ad vocem dispensas eleemosynam? Statim solutus a vinculo egi gratias Domino, quia dignatus est stultitiam meam pro emendatione corripere. Post paucos vero dies praefata saeculi stipendia, propter quam haec tam terribilis exarserat ira, igne cremata est. Hinc denique timore [Col. 0448C] perterritus non solum caducam mundanam substantiam, sed etiam ipsum subministrantem a me protinus repelli, et ut hinc postulationem cura miserationis dominicae pateat, breviter intimabo.
45. Cum in eodem necessitudinis loco quemdam Bonosum filium enutrirem, et illi pro eruditione praecipuum conscripsissem libellum, cum autem parentes ejus mihi pretium dare niterentur, dixi ad ejus pueruli matrem ut mihi cilicinum mandaret tantum facere pallium. Et cum unius aut duorum annorum vel amplius transisset spatium, et oblita esset promissionis suae implere effectum, cumque, propinquante vindemiae tempore, se ad vindemia celebranda proficiscere praepararet, eadem matrona, nomine Theodora, infirmata est. Cum autem per noctem [Col. 0448D] aegrotans dormiret, revelatum est illi quod cum viro suo, puerulis et puellis suis ad [Col. 0447D] Supra illam memoratam non invenio supradictam ecclesiam sancti Felicis suffragium incolumitatis flagitatura pergeret. Et quia sub illo monte publica discurreret strata, cum [autem] in ea ingressi fuissent, obviaverunt multitudinem hominum multa boum juga ducentium. Cumque inter illos venissent, unicornipeda bos furens eamdem matronam sub scapulam cornu percussit, sicque truculentus in altum excutiens caput, radicitus subscisum cornu in ejus viscera reliquit infixum. Cum omnibus suis et caeteris viantibus [Col. 0448D] Deest conarentur, aut quid simile. evellere, et nullatenus praevalerent, [Col. 0449A] cum jam seminecem eam tenerent, apparuit eis viri splendidissimus veniens e contra ecclesiam sancti Felicis per desertum, cujus vultus fulgebat ut sol, vestimenta ejus splendidiora nive. Cum enim propinquaret ad eos quasi ignorans, interrogavit dicens? Quid habetis, homines? aut quae est causa luctus et tribulationis vestrae? Tunc ostenderunt ipsam plagam crudelitatis, dicentes: Vide, domine, qualis casus perditionis evenit, occisa est mulier, et ei subvenire nullo modo possumus. Et ille respondit: Vos [autem] multi estis, et subvenire non potestis? Quid mihi dabitis si ego, admota manu, subvenio? Sicque omnes dixerunt: Si jubes facere mercedem, potes, quia tanta in te est gloriosa claritas sanctitatis, ut nihil tibi impossibile sit faciendi.
[Col. 0449B] 46. Tunc ille perapplicuit se ante illam, et dixit ei: Ego tibi nullo modo subveniam, nisi prius mihi juramentum dederis, [Col. 0449D] Particula ut melius post vadas reponenda, ut sensus sit, juramentum dederis ante quam ad Bergidum vadas, ut, etc.; juramentum quippe, non pallium, ante regressum ad Bergidum faciendum, ut exitus declarat. ut ante quam ad Bergidum vadas cilicinum, [Col. 0449D] Ms. illum illum mantum. Supra autem cilicinum [Col. 0450D] pallium dicitur. illum mantum [Col. 0450D] Nonni Valerii potius legerem; nonnus quippe vox est qua alios reverentiae causa nominamus. Nunni Valerii, quem promisisti, facias. At illa interrogans eum dixit: Domine, tu quis es? Et ille respondit: Homo sum domini Felicis. Tunc illa correpta timore, coactaque dolore, levans manus suas ad ecclesiam sancti Felicis dixit: Per ipsum domnum nostrum Felicem, quia si me modo sanare jusseris, statim eum incipio facere. Post haec ille ex duobus digitis abstraxit de corpore ejus cornu bobis, quem habebat infixum, et longe projecit, sicque ponens manum super plagam ejus dixit: Ecce salvata es, et si feceris hoc quod promisisti, bene ad Bergidum ibis, et bene inde [Col. 0449C] remeabis. Si autem facere neglexeris, tibi imputabis. Haec audiens sanissima facta est ab omni dolore. In his evigilans coepit nimia anxietudine fluctuare, quod tarde manesceret. Cum enim primi galli insonuisset canor, statim conciter de lectulo consurgens clamavit filias et ancillas, et ita praedestinavit astucia, ut die tertia specie facta, et [Col. 0450D] De capa, non de muliere, intellige. Curata, id est, sordibus purgata. curata, mihi cum multo ofertionis obsequio per semetipsam exhiberet; et sic mihi cuncta sicut passa fuerat intimavit.
47. Cum igitur in saepe dicto monte immensa necessitudinis penuria coarctatus persisterem, veniebant quidem tranquillo tempore adolescentuli multi meae quoque se mancipantes doctrinae. Sed cum hiemalis procellosa imminebat tempestas, omnes protinus [Col. 0449D] abscedebant, et ego tantum inclusus, et usque ad mortem penuria contritus permanebam, in tantum, ut dum quidam religiosus pauper me consolare desiderans, mecum permanere promitteret, et simul nos immanitas nivalis atque dira flavorum occupasset inclusos tempestas, pauper ille gravissima urgente penuria defunctus est. Ego vero juxta ejus cadaver exanime aliquantis diebus mansi, necessitate proximae mortis afflictus.
[Col. 0450A] 48. Post multas crebras et intolerabiles in eodem loco antiqui hostis impugnationes majori me conatus est visibiliter perturbare terroris pavore. Nam quodam die hymnis ante lucem explicitis matutinis, dum ex adverso ejusdem basilicae voluissem pro necessaria causa egredi per posticulum in deserto, reperi in ipso ostio stantem diabolum velut inormem teterrimum gigantem procerrimae statuae imminentem usque ad nubes. Cumque immenso pavore perterritus intus obsisterem obstupefactus, et ille extrinsecus egressionis aditum obstrueret, coepi intra me cogitans dicere: Si retrorsus abiero, ipse inimicus fiducialiter invalescet, eo quod eum pavidans fugiam. Hinc vero ope Domini sumens audaciam, dixi ad eum: Scio quia Satanas es; et signans frontem [Col. 0450B] meam: Ecce, inquio, crucem Domini mei Jesu Christi, qui est virtus et victoria mea; nunc videbitur si ego fugio, si tu. Et sic progrediens exclamavi: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Et perveniens ad locum ubi stabat, ille vero retrahendo et deficiendo humiliatus usque ad terram, liquefactusque evanuit. Cumque me pro hoc, juvante Domino, non valuisset, [sed] pro alia me illusionis phantasmate mutuavit irretire.
49. Cum [autem] parvulum quemdam pupillum litteris imbuerem, tantam dispensatio divina dedit illi memoriae capacitatem, ut intra medium annum peragrans cum canticis universum memoria retinet Psalterium. Cum vero quodam die hora sexta diei ad operam sederem, et ille coram me legeret, coepit [Col. 0450C] clamare dicens: Quid est hoc quod video? Et ego dixi illi: Quid vides? Ecce, inquit, video angelum Domini; cujus vultus fulget sicut sol, vestimenta illius super nive candidior est. Qui dicit mihi: Quia propter te veni directus a Domino, ut te ad praesentiam Majestatis ejus perducam, qualiter tibi pro operibus tuis mercedem rependat. Ego namque dixi illi: Non credas, quia non est angelus Domini, sed daemon diaboli. Et sic clamavi illum ad me, et interrogavi eum si adhuc videret? Et ille respondit: Ecce ubi stat ante nos. Tunc mandavi illi electos psalmos recitare, dicens: Si angelus Dei est, stabit; si daemon, fugiet. Cum autem ille ad vocem, et ego intra me diutius recitaremus, dixit: Ecce jam se elongando liquefactus evanuit.
[Col. 0450D] 50. Videns autem omnipotens Deus tantam cladis penuriam, atque tantae desolationis miseria infaustam tabescere animam meam, excitavit quemdam adolescentem juventutis flore vernantem, nomine Joannem. Cum illi a parentibus suis peteretur sponsa, ille [vero] Spiritus sancti flamma succensus, sanctaeque religionis desiderio afflatus, elegit potius spiritualibus nuptiis copulari Deo (in quibus a lucto incipitur, sed ad gaudia aeterna pervenitur) quam carnalibus [Col. 0451A] nuptiis subjici, quae a laetitia semper incipiunt, et ad finem cum luctu tendunt, confestim universam saeculi illecebrantem lasciviam despexit, et ad consolationem exiguitatis meae omni cum festinatione pervenit; et ita est in timoris Domini confessione fundatus, ut sicut voluntaria charitate, ita in cuncta necessitudinis tribulatione et in omnibus haberem participem. Saevissimus igitur inimicus graviter invidens charitati atque consolationi nostrae, solita malitia adhibuit artes, qualiter societatem nostram fraudulenta supplantatione dispergeret. Cumque solus mihi in interioris eremi vasta solitudine socius adhaesisset, supposuit suae crudelitatis ministros latrones saevissimos per quorum impiissimam vastationem nos efficeret utraque parte divisos. Ille [Col. 0451B] autem crudeliter caesus, et pessime debilitatus, ad pristinum reattractus est locum. Ego [etenim] post haec iteratim vastatus, in alia parte a Christianis, ut [Col. 0451D] Supra, num. 30, in fine. superior declarat historia, sum productus. Cumque ille post haec perditam recepisset salutem, et ad meum sicut pridem, properaret obsequium, ita zelo diaboli indurata sunt corda pravorum hominum, ut nequaquam eum permitterent meum demum adire consortium. Et dum ego supradicto ordine [Col. 0451D] Lege ab eodem loco. ad eadem loca, duce Domino, in cellula beatissimi Fructuosi fuissem perductus, et ille non fuisset permissus, et quia de saepe dicto monte me discedente, recessit, et assiduus populi concursus, [Col. 0451D] Aliquid deesse videtur. cum autem de stercore animalium dudum occurrentium hominum deliciosus in eodem loco excrevisset fenus, veniens [Col. 0451C] ignis per desertum, per idem fenum ingressus, cuncta habitacula cum ipsa concremavit ecclesia. Post haec praefatus Joannes ad radicem ejusdem montis deorsum sibi, opitulante Domino, novum construit monasterium, in quo eum episcopus ordinavit contra voluntatem suam presbyterum.
51. Cum autem ibidem a me degeret desolatus, et ego de ejus desolatione manerem moerore confectus, adduxit Dominus per compunctionem cordis ex longinquitate terrarum quemdam puerum nomine Saturninum, exercitiis activae vitae atque servitiis aptum, et in omni sua actione compositum. Quem primum ille suscipiens conversum, cumque in summa abstinentia, vigiliis, jejuniis, orationibus, psalmodiae canoribus, diversisque operibus, artificiis, vel caeteris [Col. 0451D] regularibus exercitiis, diebus ac noctibus, instanter vacaret, coepit ad eos Christianorum pietas, quae olim, me discedente, recesserat, recurrere, et necessaria stipendia ministrare.
52. Et cum aliquantorum annorum transacto intervallo, in praedicto permansissent regulari exercitio, eidem religioso fratri Saturnino saepe per revelationem venit admonitio, ut inde quantocius egrediens, ad infelicitatis meae festinaret consortium. Qui statim divino obedivit praecepto. Quem cum omni exsultatione suscipiens benedixi Deum creatorem omnium, quod velut in extremo vitae meae termino, [Col. 0452A] dare dignatus est senectuti meae baculum, et saepe quaesitum salutis remedium.
53. In quadam igitur rupe huic monasterio subjacente, qua beatissimus Fructuosus orare consuevit, et in eodem loco crux lignea in titulo stabat fixa; hic [autem] frater Saturninus coepit desiderabiliter cogitare, ut ibidem secundum vires exiguitatis nostrae quantuluscunque titulus oratorii construeretur. Cum autem hoc cogitatum suum mihi narrasset, coepi contradicere illi, eo quod locus esset incongruus, et ad faciendum non subsisteret virtus. Protinus eodem die cum meae ( sic ) sopor adisset, jussit divina pietas mihi aperte revelare, qualiter hoc fieret, sua esset voluntas, et quod celeriter virtus ejus hoc ad perfectionem perduceret. Illico voluntate Domini comperta, de [Col. 0452B] opera manuum mearum, vel unde mihi dispensatio divina jussit tribuere, pro munificentia mercedis bonorum Christianorum, conducti sunt et multi operarii subministrantes. Cum quibus, opitulante Domino, et ejus virtutem, perfectus est. Cumque in eodem loco, [quo] nulla pateret planities, sed saxei ingentis pinnaculi discrimen praecipitis immineret, eamdem aggredientes leviter scinderunt rupem, et in eodem loco in nomine sanctae crucis, et sancti Pantaleonis, caeterorumque sanctorum mart rum, licet brevis fabricae tantillum, sed virtutis culmine magnum, sacrum Domino constructum est templum: quod a viro Dei reverentissimo Aurelio episcopo [Col. 0452D] Asturicensis Ecclesiae, ab anno 681. est cum omni diligentia Domino consecratum, simulque hujus aedis opificem Saturninum, ope Domini, sacravit presbyterum. [Col. 0452C] Qui dum quotidiana ibidem Domino immolaret sacrificia, aliquanta illi exauditionis patefacta sunt signa. Ex quibus aliquanta quae veniunt ad memoriam breviter insinuans edisseram.
54. Dum quadam die lapides desuper, imminente rupe, abscinderet, subito erupta desuper ingens acutissima lapis praecipitata deorsum, ejus percutiens pedem illius usque ad ossa penetrans, nervos et venas incidit. Dum esset formido, ne debilis factus gressum amitteret, aut mortem incurreret, mox siccato sanguine se decubans, in lectulo continere non potuit; sed solita consuetudine se ad sacrificium Domino offerendum licet debilis cum nimio labore necessitatis semipes attraxit; statimque ut sacrificium coram Domino immolavit, ita egressus est sanus, ut [Col. 0452D] videretur illic nec spinae aculeus eum vel leviter punxisse.
55. Demum cum matutino tempore celebrandum adfuisset officium, et claustra [Col. 0452D] Ms., ingressi . . . . . ingressus ita essent praepedita, ut ea reserare non posset, commotus animo, veniens ad fenestram altaris, clamavit dicens: Bene hoc est, domini sancti, ut veniam ad officium vestrum, et ingredi me non permittatis. Haec dicens cum ad ostium fuisset egressus, confestim audita est sera, quae intrinsecus clausa obserabat obstructa, procul abscedere, et ingressum patefacere; quod videntes ipse et qui cum eo erant, in [Col. 0453A] obstupore versi admirantes, benedixerunt Dominum.
56. Cum autem in eodem deserto aliquantula legumina seminasset, et dono Domini uberrime fecundans, densissima [Col. 0453D] Pro excrevissent. screvisset, quam cum maturescentem cernere, cavens [namque] ne a diversis vastaretur, parvulum super altarium benedixit vellelum, quem pro signo in eodem suspendit agro. Cumque omnes formidarent quidquam ex inde contingere, quidam stultus, dum ausu improbo ibidem fuisset ingressus, et coepisset gulae suae explere voracitatem, protinus percussus est a serpente; et mox decidens, tandiu ibidem jacuit exanimis sine mente, quousque invenirent eum plus de ore et posteriore stercora fundentem, quam habuerat discerpere, dum per gratiam [Col. 0453B] Domini nullus alius fuisset inventus qui in his montibus a serpente fuisset vulneratus.
57. Alio quoque tempore quidam saecularis, nomine Basilius, cum ingenti necessitudine coactus debilis ad eum venisset, quoniam dextera manus ejus, et brachium, contractis nervis, arefacta turgens obriguerat, illico miserationis pietate compulsus, benedixit oleum, et ejus debilia membra orans perunxit; confestim ope Domini ejus pristinae sanitati restituta sunt membra. Et sic benedicens Deum incolumis cum omni exsultatione ad propriam reversus est domum.
58 Cum igitur huic sancto cum summa licentia deserviret altario, et infelicitatis me solemniter in [Col. 0453C] hoc superioris monasterii ministraret claustro, post haec spiritu vanae gloriae elevatus, sperans se ut a me segregatus, super me honorabiliorem laudem nominis sui [ [Col. 0453D] Praepostere haec videntur locata. Melius post saeculi vulgo, me derelicto, discedens hinc, etc. me derelicto], amplioremque venerationem obtineret a saeculi vulgo, discedens hinc erga ipsum sanctum operis sui altarium in tenuissimo et angusto se retruxit ergastulo, de quo pro solo tantum diurnum atque nocturnum celebrandum procedebat officium, et saepe offerendum Domino sacrificium. Cum autem ibidem tempore quievisset, rapacissimus vorax ille insatiabilis lupus praesecutor animae nostrae idcirco festinavit cum e consortium unanimitatis meae segregare, ut velut ovem errantem se eum facile aptum faceret praedae: cujus denique cordis intima ita furens aggressus est, ut est in tantis [Col. 0453D] angustiarum molestiis faceret atrocitate fluctuare, ut nec die, noc nocte inter inde hic, et hinc illic discurrentem permitteret vel modico spatio tranquillae quietis persistere. Hinc nequiter devictus, et facile superatus egrediens, per noctem carrigavit asinum, quem habebamus evectionem propter hujus eremi stipendiorum necessitate, de librorum volumina quos ipsi sancto altario conscripseram, vel caetera quae ibidem de Dei dato contuleram, et temeranter persuasus ductus est ab inimico captivus.
59. Post haec adhuc mecum doloris consuetaeque [Col. 0454A] tribulationis meae ille supradictus Joannes meus discipulus, illius quoque [Col. 0454D] Ille de quo supra, n. 50 et 51, non alter de quo n. 38 et 40; ille quippe diaconus a pseudo monachis, hic presbyter a rustico est occisus. magister primus, a quodam iniquissimo rustico, ab ipso invido persequente diabolo praecipiter impulso, in praedicto suo monasterio, ante sanctum altarium in oratione prostratum, est impiissime et crudeliter capite truncatus.
60. Ipso quoque tempore licet Providentia divina, quae semper pro pauperum suorum miseria sollicitam adhibeat curam, ne ego miserrimus ab omni consolationis praesidio relinquerer destitutus, de te ra nativitatis meae sollicitavit ad timorem suum mihi proximum fratris meis Montani filium, nomine Joannem, qui compuncto corde veniens reliquit servitium regis, atque uxorem, et filios, vel omnia quae habebat, et convertens cum famulo suo Evagrio se toto corde [Col. 0454B] dominico mancipavit servitio, qui nunc usque quae utrisque cellulis necessaria sunt fideliter elaborans ministrat. Nam adjutus a Domino, qui eum sancti altarii ipsius jussit esse ministrum, vineas in eodem deserto, hortum olerum, et multas pomiferas diversi generis plantavit arbusculas, atque domicilii fundavit habitacula, et caetera quae hic vel illi necessaria sunt, quotidie nititur ope Dei perficere, et in his desiderat usque ad finem vitae suae permanere.
61. Post crebras, videlicet, inimico impediente, penuriae contritiones, atque amarissimas et tristes dispersionis desolationes, illa sempiterna pietas, quae non vult facturae suae perditionem, tribuit infelicitati meae post quadraginta duorum continuo annorum contritionem aliquantulum quietis, cupitam consolationem [Col. 0454C] et remedium.
62. Insuper compunxit corda fidelium suorum ad misericordiae pietatem gloriosi principis, pontificum, caeterorumque Christianorum, qui largiflua in mea egestate operati sunt mercede, quam recipiant centumpliciter a Domino in haereditate coeleste. Hinc etenim scriptum est: Divina ac sempiterna pietas post tempestatem dirissimam tranquillum facit, et post lacrymationem et fletum jucunditatem infundit. Et iterum: Gaudia post luctum veniunt; post gaudia luctus. Ploratum sequitu risus, et cantica planctus. Et ipsa Veritas dicit: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.
63. Interdum dum juxta sanctorum apostolorum ego indignus inconvulse demum praesidens altario, [Col. 0454D] cumque praetenso latere montis nullus planitiae congruus pateret sinus, nostrae fragilitatis paulisper opitulante manu Dei, brevis hic, sed aptus, atriunculi locus opificum labore versus est in planum. Cerne nunc septas undique oleas, taxeas, laureas, pineas, cipreseas, rosceasque myrices, perenni fronde virentes, unde rite horum omnium perpetuum nemus Daphines nuncupatur, diversarumque arbuscularum praetensis surculorum virgultis, hinc indeque insurgentibus vitium contexta palmitibus, viroris amoenissima protegente umbracula, sed monarcis opacitate [Col. 0455A] venusta, fecundansque invia, ita solis ardoribus aestuante refrigerat membra, ac si antra tegant, et saxea protegat umbra, dum molli juxta rivuli decurrentis sonitu demulcet auditus, atque rosarum liliorum, caeterorumque herbarum floreus nectareus aromatizans redolet olfactus, et venustissima nemoris animum lenit amoenitas, sobrie et non ficta, sed fidelis perficiatur charitas.
64. Juxta hujus situm ope Domini parvulum adjecimus hortulum, quem arborum plantationis claustra septum fecit esse munitum, ut quantum plus post finis mei obitum locifluum transierit spatium, tantum fortior illum gignens arboreum observabit claustrum [Col. 0455D] Id est quemadmodum, vel sicut. . Tanquam navicula procellosis fluctibus quassata, desideratum tandem penetrat portum, ita [Col. 0455B] ego indignus velut de monumento sepulcroque suscitatus, aut ab infernali tenebroso carcere ejectus, praeclara post tenebras perfruens luce, omnipotenti Domino immensas non sino agere grates, quod ad quietem saepe cupitam et crebro quaesitam tandem merui jam fatiscente corpore pertingere locum. Et sic in eo confido, ut sicut me jussit aliquantulum de voragine saeculi facere alienum, ita de infesto et pessimo inimico faciat palmiferum victoriae obtinere triumphum, atque expiatum cunctorum contagione peccaminum per satisfactionis lamentum, cum his quos ad meum jussit praedestinare solatium, almum dat poenitentiae fructum, vitaeque aeternae consortium, qui periturum per crucis tropaeum destruxit imperium.
65. Dum olim juxta quod superioris querimoniae breviter ordo declarat, necessitate compulsus, utpote juxta saeculare conventu [Col. 0455D] Misere depravata seq. me in humili et angusto retrusissem ergastulo, in quo solus in tristibus tenebris, penuriis coarctatus, velut jam in sepulcro angustiis mancipatus: cum [autem] hinc per supradicta serie fuissem productus, intuens huic Rufianensis locum monasterii a mundana conversatione remotum, et velut Gallorum Alpium procerrimae altitudinis montium ita esse circumseptum, ut non indigeat parietis trusionem. Penetrando autem advenientibus [Col. 0455D] a contra habitabilem partem praediorum, tantum una antiquitus manufacta patet trames, quae excisis rupibus ita tenuem et angustum redit aggeris labyrinthum, in quo non nisi singulatim homines in timore periculi gradiuntur, quo hinc in vicino monasterii exempto in una procerrima rupe sanctissimi Fructuosi patuit oratorium. Qua excisa, ope Domini, sanctum ei constructum est templum: quod est positum habitationis hujus monasterii velut terminum et claustrum de ejus constructione; et hic juxta altare sanctorum apostolorum operatione, in superiore historia patet breviter comprehensum.
[Col. 0456A] 66. Librorum vero volumina, tam quae quotidiano officio, quam pro sanctarum festivitatum pro ordine pertinet anniversario, vel etiam diversarum sanctarum Scripturarum quod ad aedificationis profectum atque industriae documentum proficit animarum, utraque altariorum sanctorum, juvante Domino, plenarium adcelebravi compendium. Pro quibus operibus et bonorum hominum occursionem, atque summae charitatis dilectionem, hujus loci incolae sumpserunt atrocissimum zeli et invidiae laborem, atque publicas et clandestinas odibiles persecutiones, infandaque diabolicae artis adhibuerunt apodixem, per quam praefati, atque eos qui publice sunt interfecti, caeteri qui remanebant conversi, mutata mente, turbati per diversas sunt terras [Col. 0456B] dispersi. Animalia namque quos de . . . illi sancto altario coemeram, funditus sunt exterminata, ac, sicut ait Elias propheta: Remansi ego solus. Et: Quaerunt animam meam, ut auferant eam. Ex quorum impiis ima clanculae susurrationis militia unus brutobardus atque ineptiae socordis babigerus, nomine Firminus, qui est ipsius morbidi gregis in ruinae perditione praepositus, nuperrime [igitur] dementiae vesanie frustratus, quod non habuit unde infelicitati meae crimen objiceret, pro sola bonorum Christianorum susceptione, charitate, et dilectione, me conatus est publica obtrectatione derogare, dicens, eo quod ante me fuissent duo presbyteri in hac retrusione, qui vicinos, notos, et amicos recipiebant intus in cellulae quo orticellae, et de longe venientes [Col. 0456C] accipiebant per fenestram: quorum quasi meliorem conversationem mihi dolose invidens post vituperationis objectionem, ipsorum quippe retrusorum primus diaboli persuasione, atque lasciviente voluptate devictus, et nequiter superatus discedens, ad saeculi est vanitatem regressus; ille enim alius ita permansit otiosus, ut nullum post mortem imitabilem superstitibus relinqueret opus. Hinc autem Jacobus apostolus praedicat, dicens: quia Fides sine operibus mortua est. Ego vero inter haec charitatis interius et exterius bifariam varietatem sancti apostoli Pauli semper observans, recordabor sententiam dicentis: Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem. Ad hoc autem de dogma Patrum pauca breviter adjiciam.
[Col. 0456D] 67. Beatus [autem] Arsenius cum ex genere clarissimo nobilis, et ex genti opulentia sublimatus degeret in gloria, timore Domini correptus, dereliquit universa. Pauper et seminudus Scythicae solitudinis ingressus est deserta, ibique se in exigua et arcta reclusit claustra, in qua dum diutius permaneret, vir Dei Theophilus Alexandrinus archiepiscopus desiderans eum videre, notuit illi dicens: Si venio ad te, aperies mihi, ut videam te? At ille renotuit: Si veneris [Col. 0456D] Deest non; infra quippe ait: Episcopum suscipere fastidierat. aperiam tibi. Nam si tibi, et omnibus. Cumque haec prima ejus conversione fierint, postmodum [vero] ita composuit vitae suae ordinem, ut ad ecclesiam [Col. 0457A] in congregationem cum multitudine aliorum Patrum solita solemnitate procederet; et multos sibi occurrentes in charitate susciperet, in tantum, ut una religiosa nobilis matrona ejus desiderio commota navigans de Roma, cum per internuntios suggereret, ut eum videret, et ille non acquiesceret, illa [vero] confisa ait: Confido in Deum, quia videbo eum. Et sic constanter pergens jussu Domini reperit eum extra cellam; et procidens prostravit se ad pedes ejus, et tandiu jacuit, quousque ille elevaret eam, et ita factum est, ut qui ante episcopum suscipere fastidierat, postea per Domini voluntatem fidelem feminam, licet nolens, susciperet in charitate. Quoniam in futuro judicio non locum clausum, aut apertum, non monasterium, non villam, non vicum, [Col. 0457B] non habitum, aut sexum, requiret Dominus, sed secundum proprium opus singulis retribuet.
Dilecte fili, dilige lacrymas: noli differre eas. Tantum promptus adesto lamentis quanto fuisti pronus ad culpam. Qualis tua fuerit ad peccatum intentio, talis ad poenitendum sit devotio. Sicut in profundum recesseras, ita revertere. Nulla res te de peccato securum faciat. Nulla te securitas vel deceptio blandiat. Incessanter in corde tuo spes et formido consistat, pariter spes, et metus, timor, et fiducia. Sic te spes indulgentiae erigat, ut metus gehennae semper affligat, et timor semper emendet. Timor Domini expellit peccatum, et perimit vitium. Ubi timor non est, ibi dissolutio vitae. Valere te magis animo, [Col. 0457C] quam corpore opto. Adversitas corporis remedium est animae. Si prosperitas erexerit, non extollaris; si calumnia contigerit, pusillanimus non exstes; probari te in prosperitate cognosce, non extolli, et bona, et mala, prout tibi eveniant, mente libera sustine. Si potes iram vitare, vel sustine, vel tempera. Disce mala tolerare, magis quam facere. Detrahentium errores dissimulando calca, contumelias detrahentium patientia supera: propera verbo aspero patientiae scutum opponere: quamvis quisque irrideat, quamvis quisque exasperet, quamvis insultet, quamvis injuriam faciat, quamvis afficiat contumeliis: tu tace, tu dissimula, tu non loquaris, tu exerce silentium; injuriae non respondeas, convicium non retorqueas; disce a Christo modestiam, disce tolerantiam; [Col. 0458A] injuriam passus pro nobis, reliquit exemplum nobis: nam palmis percussus, flagellis caesus, sputis derisus, clavis confixus, spinis coronatus, cruce damnatus, semper tacuit. Magna virtus est, si non laedas, a quo laesus es; et magna gloria cui potuisti nocere, parcas. Maledicenti benedictionem oppone. Irascentem patientia declinare satage. Mala aliorum bono tuo supera: non enim habebis indulgentiam, nisi dederis, et si ille non supplicat, et si ille dimitti non postulat, tu relaxa ex corde, tu dimitte ex animo, ut Pater tuus qui in coelis et dimittat tibi, sicut tu dimittis debitoribus tuis, hoc est, tibi persequentibus, tibi maledicentibus, et tibi calumniantibus. Alienae nequitiae non serves dolorem. Invidia pestifero ardore bona composita devorat, [Col. 0458B] invidia animum velut tinea comedit: pectus urit, mentem afficit, cor hominis, quasi pestis, depascit: occurrat enim contra zelum bonitas, adversus invidiam charitas praeparetur. Retine semper vinculum constantiae. In omnibus actionibus tuis imitare bonos, aemulare sanctos, habeto ante oculos exempla sacerdotum; sint tibi documenta Patrum, disciplinae incitamenta; nec favor te seducat, nec vituperantia frangat: qui laudem non appetit, nec contumeliam sentit. Quid enim prodest, dum malus es, bonus dicaris? Discerne te judicio tuo, non alieno; qualis haberi vis, talis esto. Professionem tuam non in habitu, sed in incessu demonstra. Sit in ingressu tuo simplicitas, in modo puritas, in gestu gravitas, et in incessu honestas appareat, nihilque levitatis. Gressus [Col. 0458C] tui alterius oculos non offendant, nec des aliis locum de te detrahendi. Fuge improbos homines, et iniquos, maxime eos qui ad vitia proni sunt. Socios bonos tibi conjunge, quia si fueris socius bonae conversationis, eris et virtutis. Respue sermones impudicos, sermo enim vanus vanae conscientiae indicium est. Mens hominis lingua panditur; et qualis sermo ostenditur, animus comprobatur: loquere non quodlibet, sed quod oportet. De malo alterius os tuum non coinquines: judicia tua, non aliena, attende. Quod ad te non pertinet, noli inquirere, nec quod inter se dicunt homines nunquam scire desideres. Quibus, adimpletisque legis verbis, vitam aeternam assequeris.
Observationes praeviae
[Col. 0457D] 1. Sequens Vita S. Fructuosi regia ex stirpe editi, abbatis, monasteriorum ac monachorum plurimorum institutoris, demumque episcopi Bracarensis, scripta est ab auctore gravi quidem ac subpari, at Latinitatis ignaro: qui «quantum fideli narratione cognovit, pauca de S. Fructuosi principio ac fine vitae perstrinxit, «sicuti in Praefatione proloquitur. Istam scriptionem S. Valerio abbati monasterii S. Petri de Montibus tribuunt Sandovalius et Tamayus (Ad an. 695): tametsi inter hancce Vitam et fragmentum [Col. 0458D] Sermonis ipsius sancti Valerii in Concordia Regul. cap. 3, § 7, relatum nonnulla videtur styli diversitas. Auctor in hoc opere testes adducit Fulgentii discipulos, Benenatum cap. 12, Julianum cap. 15, Cassianum cap. 21, a quibus narrationis suae materiam accepit. Istam lucubrationem e membranis coenobii sancti Petri de Arlanza anno Christi 912 exaratis acceptam ediderunt Prudentius Sandovalius parte I Fundat. monast. Hispan., et Johannes Tamayus Salazar in Martyrol. Hispan. ad diem 16 Aprilis; sed refertam [Col. 0459A] mendis prope infinitis, partim ex amanuensium vitio, partim ex ipsius auctoris barbarie: quas mendas pluribus in locis emendavimus; alias, quae quidem ipsius auctoris esse videntur, retinuimus. Quales sunt hunc habitaculum, eumdem hospitium, cap. 1; Coenobium Complutensem, cap. 2; et caetera id genus, uti et participia pro verbis ipsis, revertens pro revertitur eodem loci et alibi passim: quae stribiligines non tam scriptoris ingenio quam saeculi corruptelae tribuendae sunt.
2. Menardus noster, in Praefatione secunda ad Concordiam regul., tres distinguere videtur Fructuosos, unum Bracarensem episcopum, quo de nunc agimus: alterum Fructuosum abbatem; tertium Fructuosum episcopum Segobiensem: quem tamen non Fructuosum, sed Fructum appellandum esse censet Tamayus Salazar. An Fructuosus abbas alius sit a Fructuoso Bracarensi antistite, merito dubitare licet. Fundamentum Menardi unum ab altero distinguentis petitur ex duplici Regula Fructuosi nomine inscripta, [Col. 0459B] «quarum altera, inquit, est magni illius Fructuosi pontificis Bracarensis, quae complectitur quinque et viginti capita. Quod satis notum est ex cap. 18 ejusdem Regulae, in quo statuitur una Quadragesima jejunanda ante festum SS. Justi et Pastoris, quam sane instituit S. Fructuosus, quia suum monasterium dedicatum erat sub patrocinio horum SS. martyrum. Altera Regula est cujusdam alterius Fructuosi, qui in hac Concordia a superiori distinguitur, etsi interdum hi duo Fructuosi exscriptoris incuria confundantur.» Mittimus testimonium a Menardo ex Pseudo-Maximi Chronico adductum, quod ipse (uti par est) nihili pene ducit. Utramque Regulam (pace doctissimi viri dictum sit) ejusdem auctoris esse Fructuosi Bracarensis episcopi, res videtur exploratior. Prima, constans capitulis 25, directa est monachis; secunda viris et feminis ad conversionem venientibus, diciturque Regula monastica communis, ac capitulis 20 absolvitur. Cur posteriorem istam [Col. 0459C] Regulam composuerit Fructuosus, discimus ex subjectae Vitae capite 17. Quippe «tanta in utroque sexu almiflua florebat sanctitas, atque eximia crescebat fama perfectionum, ut viri cum filiis suis ad sanctam [Col. 0460A] se converterent congregationem monachorum: matronae vero cum filiabus suis sancto se sociarent consortio puellarum.» Hinc Regulae communis caput sextum: «Qualiter debeant viri cum uxoribus ac filiis absque periculo vivere in monasterio.» Id tamen ita statuitur. «ut monachi cum sororibus uno monasterio habitare non audeant, neque oratorium commune habere praesumant.» Quod toto cap. 15 et sequenti late cavetur. In utraque illa Regula consonant non pauca. Caput vigesimum quartum de senibus et caput vigesimum quintum de die Dominico, quae in Regula monachorum, seu prima, apud Holstenium desunt, inseruntur iisdem omnino verbis ac sententiis in regula communi seu secunda, et capitula octavum ac tertium decimum constituunt: idque ex mss. codicibus restituendum monemus.
3. Nec sententiae nostrae obstat, quod in Concordia Regul., cap. 4, § 3, post citatam S. Fructuosi episcopi Regulam, refertur locus ex Regula alterius Fructuosi, qui locus est caput tertium Regulae communis. [Col. 0460B] Ibi enim legendum putamus ex Regula altera Fructuosi. Certe Regulae secundae seu communis auctori, qui in Concordia Regularum quindecies laudatur, episcopi nomen tribuitur duobus in locis, nimirum cap. 3, § 5, et cap. 28, § 3. Porro cap. 27, § 2, adducitur caput undecimum Regulae secundae, sequenti vero paragrapho caput tertium primae cum hac inscriptione: Item ejusdem. Neque vero semper in eadem Concordia auctor primae Regulae vocatur episcopus: siquidem ex tribus ac triginta locis in quibus testimonia ex ea producuntur, duodecies sine episcopi titulo memoratur. Denique in eodem opere conditor secundae passim, uti et primae scriptor, sanctus exprimitur.
4. Observare demum juvat, fragmentum quoddam de diversitate culparum super Regulam S. Benedicti, quod in nonnullis libris mss. Fructuoso adscriptum reperitur, indignum omnino esse Fructuoso: cujus de Regulae conformitate cum Benedictina pluribus [Col. 0460C] egimus in Praefatione ad saeculum I, § 6, num. 75. Fructuosi Vitam attendamus, cujus haec inscriptio in apographo exstat.
Vita S. Fructuosi
Postquam antiquas mundi tenebras supernae veritatis nova inradiavit claritas, et a sede Romana, prima sanctae Ecclesiae cathedra, fidei catholicae dogmatum fulgurans rutilaret immensitas, [Col. 0459D] atque ex Aegypto orientale provincia, excellentissima sacrae religionis praemicarent exempla, et hujus Occiduae plagae exigua perluceret extremitas, praecipuae claritatis egregias divina pietas duas inluminavit lucernas, Isidorum reverentissimum scilicet virum Spalensem episcopum, atque beatissimum Fructuosum ab infantia immaculatum et justum. Ille autem oris nitore clarens, insignis industria, sophisticae artis indeptus primitias, dogmata reciprocavit Romanorum: hic vero in sacratissimo religionis proposito Spiritus sancti flamma succensus, ita in cunctis spiritualibus exercitatus omnibusque operibus sanctis perfectus emicuit, ut ad Patrum se facile ( Deest aliquid ), quorum aequaret antiquorum meritis Thebaeorum. Ille activae vitae industria universam extrinsecus erudivit Spaniam: hic autem contemplativae vitae [Col. 0460C] peritia vibrante fulgore micans, intima cordium inluminavit arcana. Ille egregio rutilans eloquio in libris claruit aedificationis: hic autem culmine virtutum coruscans, exemplum relinquens sanctae religionis, et innocuo gressu secutus est vestigia praeeuntis [Col. 0460D] Domini nostri et Salvatoris: cujus tantum ineffabilia sunt virtutum ejus prodigia, quod nostra nuncupare non valet ineptia. Quantum fideli narratione cognovi, pauca de principio vitae ejus et fine disserendo perstringam.
Regio ortus genere fit clericus. Deum habet vindicem. Hic vero beatus ex clarissima regali progenie exortus, sublimissimi culminis, atque ducis exercitus Hispaniae proles, dum adhuc puerulus sub parentibus degeret, contigit ut quodam tempore pater ejus eum secum habens inter montium convallia [Col. 0459D] Pagus seu tractus Bergendensis seu Vergendensis ac Vergidensis, hodie vulgari nomine Vierzo, situs inter Legionis montes et Gallaeciam, teste Antonio [Col. 0460D] Yepezo, S. Fructuoso ortum dedisse a nonnullis creditur: tametsi Tamayus Salazar Fructuosum Toleto civitati vindicare in Martyrologio conatur. Bergendensis territorii, gregum suarum requireret rationes: pater autem suus greges describebat et pastorum rationes discutiebat. Hic vero puerulus, inspirante Domino, pro aedificatione monasterii alta [Col. 0461A] loca pensabat, et intra semetipsum retinens, nemini manifestabat. Post discessum igitur parentum, abjecto saeculari habitu, tonsoque capite cum religionis initia suscepisset, tradidit se erudiendum spiritualibus disciplinis sanctissimo viro [Col. 0461C] Legendum videtur Tonantio. Duo erant tum temporis Tonantii episcopi, Palentinus alter, alter Toletanus ex abbate Agaliensi, aliis Venantius et Conantius dictus, qui Adelphio antistiti Toletano successit. Utri commissus fuerit Fructuosus, disputant Hispanici scriptores. Praeferenda videtur sententia de Tonantio seu Conantio Toletano; cui in [Col. 0461D] sede regia consistenti regius puer Fulgentius commodius tradi potuit. Quanquam non desunt rationes in gratiam Conantii Palentini, qui et Bergendensi regioni, Fructuosi ditioni vicinior erat; et eloquio facundus et gravis praedicatur ab Hildefonso in lib. de Script. Eccles. cap. 11. Conantio episcopo. Cumque aliquanto tempore sub illius degeret regimine, provenit ut quodam die possessionem Ecclesiae ingressi, illius praeeuntes [Col. 0461D] Sandovalius legit puricelluli, Salmanazar puericelluli: lectio nostra sensui accommodatior videtur. paricelluli cum ei ad manendum hospitium praepararent, quidam de sumptoribus [ an servitoribus?] sedis ipsius adveniens interrogavit dicens: Quis hunc occupavit habitaculum? Responderunt: Fructuosus. Statim insana temeritate frustratus, jussit ejus sarcinolum foris projicere, et sibi ibidem praeparare. Quod ille patienter tolerans siluit. Cum enim intempestae noctis silentio omnes quiescerent, subito eumdem hospitium ab ira furoris Domini veniens ignis succendit cum intus eodem habitaculo, quod ut adsolet minimi haberetur. Recto videlicet judicio Domini, ut eumdem habitaculum, quem typo superbiae turgidus usurpaverat, orante [Col. 0461B] sancto adolescente cum ingenti periculo, perturbatione atque injuria et jacturae tribulatione desereret.
Monasterium Complutense exstruit. Post haec revertens ad locum illum solitudinis supra memoratum, ut devotionem quam dudum parvulus elegerat, jam perfectus impleret. Nam construens [Col. 0461D] Coenobium Compluticum seu Complutense, Monasterium SS. Justi et Pastoris ab S. Eulogio Cordubensi dicitur, describiturque in Memor. Sanctor. lib. II, c. 11, in hunc modum. «Est in interiori montana Cordubensi, loco qui dicitur Fraga, inter clivosa montium et condensa silvarum, confini viculi Lejulensis, qui a Corduba distat quinque milliarios lustros,» id est viginti quinque milliaribus. Quo in loco Cordubam interpretare, non civitatem, sed montem Cordubam in Lusitania et regno Portugallico, pago Portuensi, quem montem incolae Corvan vocant. In privilegio [Col. 0462C] Chindasuinthi regis Fructuoso abbati concesso «Basilica vel monasterium SS. Martyrum Justi et Pastoris, sive S. Mariae et S. Martini episcopi, situm est juxta rivulum qui dicitur Molina, sub monte Irago, in confinio Vergidensi.» Antonius Yepesius putat ideo fuisse dictum Complutum, quod sanctis martyribus Complutensibus Justo et Pastori sit dedicatum. [Col. 0462D] Porro Complutum oppidum, nunc Alcala de Henares appellatum, in regno Castellae Madrito finitum, longissime abest a montibus Asturicensibus, in quibus situm erat Compluticum monasterium: quod an hodie supersit, discere non potuimus. coenobium Complutensem, juxta divina praecepta, nihil sibi reservans, omnem a se facultatis suae supellectilem ejiciens et ibidem conferens, eum locupletissime ditavit, et tam ex familiae suae, quam ex conversis e diversis Hispaniae partibus sedulo concurrentibus, eum agmine monachorum affluentissime complevit. Sicut scriptum est, quia semper sanctitatem aemulatio insequitur inimici, et contra bonitatem pugnat malitia; illico invidus vir iniquus, sororis ejus maritus, antiqui hostis stimulis instigatus, coram rege prostratus surripuit animum ejus, ut ejusdem pars haereditatis a sancto monasterio auferretur, et illi quasi pro exercenda publica expeditione [Col. 0461C] conferretur. Quod cum huic beatissimo compertum est, statim tulit ecclesiae vela, et sancta nudavit altaria, et [Col. 0462D] Alia id genus exempla passim in sanctorum Actis reperies. In libro Mirac. S. Bened. per Adrevaldum, c. 26, cum fur quidam armillas e S. Benedicti basilica abstulisset, Christianus aedituus S. Benedicto dixisse fertur: Crede mihi si armillas tuas non restituerint, nec unam tibi candelam accendam.» Et. S. Eligius teste Audoeno in ejus Vita lib. II, cap. 30: «Audi, inquit, S. Columba quae dico: novit meus Redemptor, nisi cito ornamenta tabernaculi hujus furata reduxeris, equidem spinis allatis faciam hanc januam ita obserari, ut nunquam tibi in hoc loco veneratio praebeatur ab hodie.» Tales orationes non dubius sequebatur effectus. Quid enim candidis animis non tribuat simplicitatis Amator? ciliciis induit ea, atque scripsit et direxit illi epistolam confusionis et increpationis Dominique comminationis, se quoque convertit in jejuniis et luctu, et lacrymis atque prolixitate orationis. Cum ita ageretur, statim ipse sanctorum aemulus et boni operis adversarius ultione divina percussus citius vitam finivit. Sicque factum est, ut qui oblationes sanctorum quaerebat auferre, ipse crudeliter de hoc saeculo absque liberis discederet, et facultates suas [Col. 0462A] alienis relinquens, et ipse secum solam proditionem portaret.
Secedit in solitudinem. Hic vero sanctissimus confirmans cunctum regularem ordinem, constituensque coenobii Patrem cum ingenti discretionis rigore. Et quia rumor gloriae sanctitatis ejus cunctas peragraverat regiones, cum ex multitudine diversorum occurrentium crebram pateretur inquietudinem, humanam fugiens laudem atque favorem, egrediebatur a congregatione, et nudus vestigiis penetrabat loca nemorosa, argis densissima, aspera et fragosa: ubi per speluncas et rupes, triplicatis jejuniis, et multiplicatis vigiliis, et orationibus vacabat.
A venatoris ictu servatur illaesus. Contigit enim, ut dum quodam tempore in cujusdam rupis gradibus melotem ex capreis pellibus indutus enixius oraret, adveniens quidam arcistes [ Al., agrestis] venationis exercens insidias, cum vidisset eum super unum rupis gradum in oratione prostratum, [Col. 0462B] existimans in rupe esse venationem, tendens [tetendit] arcum: et cum librasset ictum ut dimitteret sagittam, providentia divina sollicitus erexit manus cum oratione ad coelum. Ille vero intelligens quod homo esset, retinuit ictum. Post haec ostendens [ostendit] ei se haec cuncta referens: ipse vero beatissimus rogavit eum ut nemini manifestaret.
Monasteria varia aedificat. Post haec denique in vastissima et arta atque procul a saeculo remota solitudine, in excelsorum montium finibus extruens monasterium Rufinianensem, et erga sanctum altarium se in angusto et parvulo retrusit ergastulo. Cumque ibidem aliquanto tempore quievisset, egressa est omnis congregatio Complutensis coenobii multitudo monachorum: pie violenti, venientes ejecerunt eum de eadem clausura, et ad pristinum reduxerunt locum. Demum itaque egrediens, inter [in] Bergendensis territorii et Gallaeciae provinciae confinibus aedificavit monasterium Visumensem.
Mare tranat absque navi. Monasterium in insula condit. Atque postmodum ex alia parte Gallaeciae in ora maris construxit monasterium Pheonensem. Et dum multa illi intentio esset navigandi in mare in longinquo ponti pelago, non grandem reperit insulam: ubi dum concupisset cum Dei juvamine fundare monasterium. Egredientes autem ad terram, naviculam per quam transfretaverant, per negligentiam incurii nautae solutam reliquerunt. Et dum intente cum discipulis suis sub quadam rupe [Col. 0463A] laboraret, ut aqua dulce produceret, expleto autem opere cum retransmeare voluissent, impulsu igitur inimici, volventibusque procellis, vident ipsam naviculam in longinquo maris freto inter undas projectam. Et dum omnes ejus discipuli facta sibi difficultatis disperatione se gravi maerore deprimerent, ipse vero oratione facta se in tam longinquo maris pelago solus projecit. Illi autem dupio luctu et ejulatu amarissime perstrepebant, et illius periculum formidantes, et suum interitum deplorantes. Et cum jam prae nimia longinquitate ab oculis eorum absconderetur, et in integram ruerent desperationem, post multa vero horarum spatia procul intuentes, vident ipsam naviculam paulisper propinquare. Postquam vicinius applicuit, cernunt eum in eadem sedentem et cum gaudio remeantem: quem cum summa laetitia suscipientes retransfretaverunt cum exsultatione. Ad idemque [eamdemque] demum regrediens insulam in qua eum incipientem sancti operis principium invidus atque iniquus impedire dudum tentaverat [Col. 0463B] inimicus, promissum cum Dei juvamine construit monasterium, solitoque exercitio eum dedicans, strenue reliquit munitum.
Multos ad se trahit. Rumore eximiae sanctitatis ejus enixius crebrescente, multae idoneae ac nobiles personae etiam de palatio, servitium regis relinquentes, ad ejus sacratissimam sitienter confugerunt disciplinam: ex quibus plerique ad pontificalem, duce Domino, conscenderunt honorem. Inter quos unus sophismae [ Forte sophiae], intelligentiaeque peritiam indeptus nomine Teudisilus opitulante Domino atque saepedicti beatissimi suffragante praesidio, in abditissima solitudine, in locum qui nuncupatur Castrum-Leonis egregium aedificavit monasterium, et in ipso permansit usque ad finis suae terminum.
Recapitulatio. Latebras quaerit. Igitur praefatus beatissimus Fructuosus sese Domino nimium ab ineunte aetate carum exhibuit. Post haec denique contemptis inlecebris mundialibus, omnem eximii [Col. 0463C] sui patrimonii copiam ecclesiabus sanctis, libertis suis, atque pauperibus erogavit. Dein ad eremi pertendens loca, monasteria plurima fundavit, in quibus multas animas monachorum per bonam conversationem et sanctam disciplinam erudivit. Ipse vero dum ibi coenobiali ritu cunctis commorantibus modum rectae vitae constituisset, et aliquandiu illic deguisset, devitans frequentes populi concursus, abditissima eremi loca petit, ac frondosis, secretisque nemoribus ita se oculi [occulere] studuit, nunc altissimis locis, nunc densissimis silvis, nunc etiam rupibus, quae solis ibicibus perviae sunt, latebrando latitans, ut non humanis, sed divinis oculis cerneretur.
A graculis proditur. Sed dum, opitulante Domino, idem vir sanctus inreprehensibiliter eremiticam perageret vitam, eumque multi diligenter crebrissima visitatione requirerent et non reperissent, idem vir nigras parvasque aves, [Col. 0463D] quas usitato nomine vulgus gragulas [graculos seu gracculos] vocitant, mansuetas in monasterio habuisse perhibetur. Quae pertendentes volatu per diversas partes silvarum, eousque volitantes perquirebant, quousque repertum cunctis inquirentibus ejus sanctas latebras suis garrulis vocibus proderent, atque omnibus propalarent. Tunc deinde universi ad eumdem virum cum gaudio magno properabant. Denique, sicut supra diximus, multis miraculorum signis crebre effulsit, et miro virtutum opere adnitente divino adminiculo saepissime coruscavit. Ex quibus sacris virtutibus, opitulante Deo, jam nunc aliquid fari incipiamus.
Damulam venatoribus subductam habet familiarem. Quadam namque die, ut fertur, venantium turbae cum canibus damulam persequebantur. Jam quidem multo spatio victa bestiola cum undique campis late patentibus mortem imminere suam cerneret, ita ut pene jam ab ipsius canibus [Col. 0464A] comprehenderetur, saevisque eorum morsibus decerperetur; idem quoque vir Dei iter suum incognita venantium causa peragebat. Ipsa nimirum bestiola dum jam nullum uspiam sibi conspiceret adesse perfugium, mox ut vidit virum Dei, illico sibi ab eo defensionem propositam protinus pro percipiendo vitae suffragio incunctanter sub ejusdem viri Dei amphibalum ingressus est: quam ille statim ab omni improborum hominum persecutione defendit. Mox etiam canes procul abigi jussit, atque ad monasterium eam secum sua sponte venientem perduxit. Quae, ut dicitur, tantum ab illa die mansueta effecta est, ut ubicumque ille abiret, eam nullus de ejus vestigiis disjungere valeret: sed si vel paululum ab ea recederet, nunquam balare, aut vocibus strepere cessaret, quousque ad eam denuo rediret. Nimirum tantae erat mansuetudinis, ut veniens frequenter in lectulum ad pedes ejus recubaret. Quam ille in silvae monasterio saepe dimittere jussit. Illa vero, non immemor tanti [Col. 0464B] beneficii gratia, silvam quae eam nutrierat contemnebat, et ad liberatoris sui praesentiam ocius occurrebat. Intantum scilicet, ut si ille quocumque profectus fuisset locum, suis eum vestigiis quousque reperiret per longum itineris spatium prosequeretur. Cumque diutissime hoc ageretur, coepit in loco eodem tantae virtutis longe lateque fama crebrescere. Sed quia antiquus hostis unde bonos cernit enitescere ad gloriam, inde perversos per invidiam rapit ad poenam; quidam namque juvenis vesaniae spiritu inflatus, imo potius invidiae igne succensus, desistente [absente] sanctissimo viro ipsam bestiunculam morsibus canum interemit. Sed cum post aliquos dies sanctissimus vir ad monasterium fuisset regressus, sollicite requisivit quidnam causae esset cur caprea sua ei solito more tunc minime occurreret. Cui protinus dictum est, quia dum in pascuis silvarum fuisset ingressa, veniens puer ille interemit eam. Qui mox genua sua summo cum dolore in conspectu Domini flectens, semetipsum in parvimentum prostravit, [Col. 0464C] sed nutu Dei illico inferre non distulit supplicium praesens divinae majestatis severissima ultio. Ipse ille juvenis gravi febrium languore statim correptus, mox ab eo flagitare per internuntios coepit, ut pro se Dominum supplicaret, ne juxta suam pessimam temeritatem, divina perculsus ultione crudeli exitu vitam finiret. At ille statim ad eum profectus Domini imploravit misericordiam, ac manum suam super eum posuit: et illic aegroto ipso non solum corporis salutem pristinam reddidit, verumetiam simul et animae ejus infirmitates sacra oratione curavit.
Rustici violentas manus signo crucis compescit. Aliud quoque summae patientiae miraculum narrante quodam fideli viro comperimus, qui nobis retulit supranominatum virum almum quadam die cum caeteris comitibus sui itineris per loca quae urbi Eltaniae contigua sunt pergeret, atque provinciae Lusitaniae eximiam urbem Emeritam ob desiderium [Col. 0464D] egregiae virginis Eulaliae peteret, quatenus inibi sacra vota mentis suae sacratissimis persolveret cordis sui affectibus, ut fusis in conspectu Dei dulcifluis precibus perceptisque a Domini Jesu Christi largiflua pietate postulationis effectibus, ad insulam quae in territorio Gaditano sita est properans, adnitente Domino, perveniret. Sed, ut supra diximus, dum in Eltaniae partibus viae suae carperet iter, accidit ut cuncti qui collegio beatissimi viri iter agebant, paululum praecederent: ipse vero subsistens in abdito nemorum, silvarumque densarum secretissimo loco paulisper orationibus incubuit. Qui dum homo prostratus jaceret, antiquus hostis omnium bonorum semper invidus quemdam rusticum ac plebeium virum confestim ad locum quo vir Dei orabat furibundus perduxit. Qui dum virum Dei eminus vidisset, eumque singularem, vili habitu, excalciatis nudisque pedibus, inter fruteta conspexisset, ut sese habet rustica mens eum ex vilitate cultus contemnens, ad [Col. 0465A] eumdem virum temeritate insaniae fretus propius accessit, eumque fugitivum existimans, procacioribus verbis conviciando lacessivit, ac nihil cunctatus idem rusticus petulanter multis contumeliis verborum eum objurgavit. Sed dum vir Dei respondens tranquilla mente diceret: Plane fugitivus non sum, et ille e contrario fugitivum omnibus modis esse perhiberet, et eousque instinctu diaboli irritatus est, ut eum vecte quem gestabat manibus ictu verberaret. Quod cum vir Dei patienter sustineret, et ille percutere non desisteret, mox ei signum crucis fecit: statim eum daemon in terra allisit, atque ante pedes sancti viri resupinum corruere fecit. Et eousque debacchando laniavit, quousque eo in proprio sanguine involutum crudeliter discerpens cruentaret: sed vir Dei sanctus protinus oravit, et pristinae eum sanitati absque ulla difficultate restituit.
Codices in aquam mersos intactos recuperat. Nunc igitur non prisca, sed moderna; non [Col. 0465B] vetera, sed novella; non vanis quibuslibet fabulis ficta, sed miracula veritatis indicio declarata, narrante venerabili viro Benenato presbytero, quemadmodum gesta sunt veraciter comperimus. Et ob hoc hujus in paginolae breviter seriem, sicut ad nos perlata sunt, adnotari omni cum veritatis studio procurabimus. Denique jamdictus fidelissimus vir retulit dicens: Dum de provincia Lusitaniae cum sanctissimo viro Fructuoso ad provinciam Baeticam pergerem, et imbriferi aeres immensas ac juges pluvias, utpote hiemis tempore, per multos dies indesinenter exhiberent, et ex multitudine imbrium nimium flumina excrevissent; accidit die quadam puerulum cum caballo, qui codices ipsius viri Dei gestabat, dum transmeare cum caeteris collegis suis nititur, in amnis fluenta profundissima cecidisse et diutissime baratro gurgitum cum ipsis libris demersum fuisse. Tandem igitur, suffragante Domino, a lympharum discrimine ereptus, ad crepidinem alvei, madefactus licet, pertingere tamen meruit incolumis. Idem autem sanctus [Col. 0465C] vir paulo post eos pede proprio, ut ei semper mos erat, absque vehiculi juvamine properavit. Cumque ad suos pervenisset comites, dictum est illi quod omnes codices sui in aquam cecidissent. Ille vero in nullo penitus commotus, sereno vultu hilarique facie absque aliqua maestitia ejici de marsupiis, et sibi praesentari praecepit. Sed ita eos reperit siccos, ut illos fluvialis liquor nullo modo contigisset, nec madidus humor vel tenuiter inficere potuisset.
Sublatis remis, navem orando flectit. Aliud quoque mirabile factum quod a supradicto viro referente cognovi, silentio occultare non debeo. Quadam die ipse beatissimus Fructuosus devotionis implendae gratia de civitate Spalensi ad basilicam S. Gerontii navigio profectus est. Dum ibidem desiderii sui vota adnitente Domino devotus persolvisset, et vesperascente die iterum redire unde venerat disposuisset, nautae ipsi, qui per longa spatia pelagi navem gubernaverant, fessi labore navigii, non solum [Col. 0465D] vires ad gubernandam navim non habere se dixerunt, verum etiam quod diei pars extrema jam superesset, coeperunt querimoniari. Quibus ille ait: Deprecor vos, ut accipiatis paululum cibi refectionem, et quia lassi estis, vel pusillulum quiescatis, dum et ego officii mei impleo cursum. Nam et hoc quaero, ut remos hujus navis tollatis, et sic paululum dormiatis. Quibus statim obedientibus, et juxta praeceptum rema [remos] naviculae auferentibus, vel etiam dormientibus, illico sanctissimus vir orans, et officium sacrum cum suis fratribus perfungens, nullo homine navem contingente, sed Dei sola manu gubernante, ad ulteriorem amnis ripam celeriter transmeavit. Nautae vero subito expergefacti supervacuas [Col. 0466A] eidem viro inferebant querelas dicentes: Transfretemus jam, quia in noctis tenebris non bene possumus navigare. Quibus ille ait: Nolite, o filioli, vos fatigare, quia absque vestro labore Dominus nos ubi desiderabamus jam perduxit. Qui cum surrexissent atque se in alternam partem fluminis esse conspexissent, obstupefacti turbatique mirabantur quidnam fecisset Deus.
Commodum tempus praedicit. Coenobium in Gaditana insula erigit. Nam et aliud retulit quod omnimodis verum esse affirmavit dicens: Quadam Dominica die dum imbres procellosi inaestimabiliter essent, idem sanctissimus vir de civitate Spalense ad insulam quae sita est in territorio Gaditano ( Cadiz in Baetica) pergebat: quem dum multi cives praefatae civitatis vel etiam antistes ipsius urbis obnixe ibidem retinere vellent, ut quia dies Dominicus erat, vel certe quia aerum non esset temperies, si non amplius, saltem usque post missam inibi sustinere annueret. [Col. 0466B] Quibus ille taliter respondisse fertur: Nolite, obsecro, me retinere, quia Dominus direxit viam meam: sed si pro mea injuria satagitis, et aliquid pro ista pluvia formidatis, certissime sciatis, quia hodie amplius pluvia quam usque ad secundam diei horam non erit. Quod ita gestum omnes viderunt qui praesentes fuerunt. Et postquam ille hora secunda navem conscendit, statim pluvia desiit, et usque quartum diem, quandiu ad locum quo tendebat peraccederet, non pluit, sed tribus diebus juxta quod praedixerat multa tranquillitas fuit. Unde conjicere possumus, quia tandiu minime pluit, quandiu sanctus vir navigans, in locum destinatum perveniret. Cumque praefatam, suffragante Domino, Gaditanam ingressus fuisset insulam, ex alia parte quasi sol oriens inluminaturus Spaniam, aedificavit sanctum ope Domini monasterium, solitoque coenobiali ritu regulare eum instruxit exercitii rudimento.
Omnes ad se trahens, a rege impeditur. Denique in abdita vastaque et a mundana habitatione [Col. 0466C] remota solitudine praecipuum et mirae magnitudinis egregium fundavit cum Dei juvamine coenobium, et quod ab ora maris novem millibus distat, et nomen dedit Nono, sicut a religioso viro Juliano presbytero, qui in eodem coenobio adolevit ex parvulo, fideli narratione cognovi breviter intimabo. Tanti gloriosissimi et incomparabilis viri rutilo fulgore radians exemplo meritorum, ita ardore fidei accendit animos populorum, ut catervatim undique concurrentium agmina conversorum immensus fieret chorus. Et nisi dux exercitus provinciae illius vel circumseptus undique confinibus regi reclamasset, ut aliquantulum prohiberetur, quasi fur fuerit; personas non esse quae in expeditione publica proficiscerentur; innumerabilis se debuit congregare exercitus monachorum: ita ut non solum virorum, sed etiam animi inflammarentur feminarum. Et cum in eodem sanctae congregationis loco accedendi aditus non esset mulierum ordini, referam quemadmodum facta est [Col. 0466D] congregatio puellarum.
Benedictae cellam parat. Quaedam virgo sacratissima, nomine Benedicta, claro genere exorta, atque ex [Col. 0465D] Id est Gardingi regis sponsa. Gardingos optimates seu palatinos viros interpretare. Innuit concilium Toletanum XIII, cap. 2, his verbis: «De accusatis sacerdotibus, seu etiam optimatibus palatii atque [Col. 0466D] Gardingis, etc.» Quam vocem saepe in legibus Visigothorum reperies, tametsi Hispani modo ejus signignificatum non satis intelligunt. Gardingo regis sponsa, ardore fidei et flamma ardoris sanctae religionis succensa, suis occulte fugiens parentibus, sola ingressa est diversa eremi loca, et sic impervia et ignota errando deserta, tandem duce Domino appropinquavit ad sanctam coenobii congregationem. Non audens peraccedere, sed procul in deserto persistens, suggessit per internuntios sanctissimo Dei viro, ut ovem errantem de luporum faucibus liberaret, et in viam salutis dirigeret, et animam quaerentem Dominum spiritualibus disciplinis instituisset [institueret], qualiter [Col. 0467A] hoc a Domino, qui ovem perditam humeris suis reportavit acciperet. Ille vero haec audiens immensas omnipotenti Domino retulit gratias, et jussit ei in eadem deserti silva parvam facere mansiunculam. Et ut praefatus vir referebat, quia de senioribus nullus ad eam adpropinquare audebat, sed ex nobis parvulis unusquisque vice sua illi litteras ostendebat, et substantiam ministrabat: et ita cum multa conjuratione suggessit, ut nunquam illicibus aliquis portaretur, nisi cum beatissimus vir, licet medium noctis, reficeretur, et ab eo sanctificatus illi dirigeretur.
Benedicta socias congregat. A marito frustra repetitur. Moritur. Haec nempe spiritualibus studiis indepta diligenter, cumque ejus fama per diversas terras fuisset laudabiliter propalata, tantus desiderii amor inflammabat caeteras diversorum filias, ut undique alacriter confluerent eximiae feminarum catervae, ita ut intra breve temporis spatium octogenarius in congregatione numerus sacrarum virginum compleretur: quibus in alia solitudine more solito [Col. 0467B] construit monasterium. Tanta itaque in utroque sexu almifica florebat sanctitas, atque eximia crescebat fama perfectionum, ut viri cum filiis suis ad sanctam se converterent congregationem monachorum: matronae vero eorum cum filiabus suis sancto se sociarent consortio puellarum. Sponsus vero saepedictae virginis domnae Benedictae cum dolore et moerore ingenti flebiliter adversus eam immissus perfida [Col. 0467D] Sandovalius et Tamayus legunt laboris: at liboris pro livoris legendum esse sensus cohaerentia persuadet. liboris invidia inimici suggessit regi. Sicque de praesentia regis lebavit [levavit] judicem, qui inter eos examinaret judicii veritatem, comitem nomine Angelate, qui veniens ad monasterium virginum regia praecinctus auctoritate, compulit praepositam virginum ut praefatam virginem de congregatione secernens praesentaret, qualiter sponso suo responderet; quae cum violenter fuisset egressa, ita oculis coelum intendens recitando intra se insistebat, ut faciem illius minime videret. Cumque ille adversus eam assereret, ita per gratiam Domini Spiritu sancto repleta cum [Col. 0467C] paucis adclusit [ Forte, id elusit] verbis, ut ultra ei quid diceret non haberet. Tunc ipse judex dixit: Dimitte eam Domino servire, et quaere tibi aliam uxorem. Post haec eamdem sanctissimam virginem jussit divina pietas intra breve temporis spatium de hoc saeculo migrare. Ita factum est per ineffabilem Domini electionem, ut quae in sancta conversatione cunctarum sacrarum virginum illarum praecesserat chorum, praecederet, et in sancta conversatione ad supernam gloriam regni coelorum, per eum qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Fructuosus nunquam sine fructu. Beatissimus vero Fructuosus cumque exemplo suo excellentissimae sanctitudinis coruscantem splendiflua claritate cunctam inluminasset Spaniam, atque per singulas diversarum regionum congregationes monachorum ad instar innocui cordis sui perfectorum enutrisset agmina discipulorum, ita ut usque hodie nuperrime convertentes, per ordinem priorum [Col. 0467D] discedentium sanctorum vicem suscipientes, illius antiqua quasi hodierna floreant exempla, et usque in finem mundi fructus operis ejus gignat, et gloriosa semper innovetur memoria, atque in regno coelorum gregis ipsius multiplicentur quotidie agmina copiosa.
Orientem clam petiturus retinetur. Postquam autem cunctam sancti operis sui devotionem, suffragante supernae virtutis opitulatione, ad summam perduxit perfectionem, succendit eum immensus sancti desiderii ardor, ut partem occupans Orientis, novam arriperet peregrinationem. Cumque haec cum paucis electis discipulis suis clam pertractasset, et navem sibi ad subvectionem praeparasset, quam omni praedestinatione conscendens transfretaret ad Orientem, ab uno proditore detectus discipulo, egressionis aditum non valuit impetrare. Quid multa? Cum haec agerentur pervenit ad Regis temporis illius auditum. Formidans igitur rex et omnes prudentes illi familiariter assistentes, ne talis lux Hispaniam desereret, jussit eum sine aliqua molestiae perturbatione comprehendi, et ad se usque perduci. Cum autem eum perduxissent, atque cum nimia formidine illum custodirent; nocte igitur, ut fertur, habitaculi ostia in quo manebat missis extrinsecus catenatis [Col. 0468B] [ Forte catenis] et seris, diversisque duris obserantes claustris, ipsique ibi insuper custodes permanebant. Cumque intempestae noctis silentio expergiscerentur, claustra procul abjecta ostiaque patefacta cernebant. Ille vero per sanctas Ecclesias orans, securus pietatem Domini deprecabatur.
Pontifex factus, Monachi habitum et mores servat. Post haec videlicet, licet invitus, contra voluntatem suam, languoris maerore depressus, perniciter resistendo in sede Metropolitana dono Dei ordinatus est pontifex [Col. 0467D] Nempe Bracarensis in locum Potamii, qui in Concilio Toletano X, Aera Hispanica 694, Christiana 656, cum seipsum de lapsu carnali accusasset, depositus a Patribus est, Fructuosus vero in ejus locum substitutus, qui jam ante Dumiensis episcopus fuisse videtur ex his concilii Toletani X verbis: «Tunc venerabilem Fructuosum Ecclesiae Dumiensis episcopum communi omnium nostrum electione constituimus Ecclesiae Bracarensis gubernacula continere.» Nisi forte dicamus Fructuosum eodem simul tempore [Col. 0468D] impositum fuisse utrique sedi: cum Dumiensis Ecclesia, vix tertio milliari a Bracara distans, paucos habuerit peculiares episcopos, sed unus idemque utramque Ecclesiam olim rexerit. Et Martinus Dumiensis pontifex primus utrique simul praefuit, ut in ejus Elogio ad ann. 575 diximus. . Tanto igitur suscepto honore pristinam non deposuit conversationem: sed in eodem habitu, in eodemque solito abstinentiae rigore persistens, residuo vitae suae tempore in eleemosynarum dispensatione atque monasteriorum consummavit aedificatione [Col. 0468D] Praeter monasteria hic memorata, Fructuosus plura alia erexisse fertur, in his monasterium S. Petri de Montibus in tractu Vergidensi dioecesis Asturicensis: quod a S. Vincentio abbate amplificatum, postea vero a S. Gennadio Asturicensi episcopo restitutum a monachis nigris ad Cistercienses transiit teste Johanne Tamayo ad 25 Febr. .
Coenobiis construendis immoritur. Iterum inter Bracarensem urbem et Dumiensem coenobium in cacumine modici montis praecipuum aedificavit monasterium, ubi suum sanctum humatum est corpus. [Col. 0468C] Tanta illi fuit intentio in sanctarum Ecclesiarum aedificatione, sicut viri domini Cassiani abbatis ejus primi discipuli relatione cognovi, ut cum ante multo tempore suum praecognovisset sanctum imminere obitum, et cum multa ibi esset coepta operatio aedificationum, propinquantem scilicet vitae praesentis occasum, non solum diurno tempore sine intermissione operabatur, sed etiam nocturnis horis lampadibus accensis in eodem opere perseverabat, ne de hoc saeculo discedens, opus sanctum relinqueret imperfectum. Sicque ope divina adjutus, cuncta quae fideliter coeperat diligenter consummavit et fideliter dedicavit.
Mortis praescius obit. Finis quippe termino propinquante, febre correptus, et cum per aliquos dies vi febrium teneretur, quadam die supputans tempus a quo illi finis suus dudum fuerat praesagitus, invenit ipsum instare diem, quo de hoc saeculo erat migraturus, et nuntiavit adstantibus. Cunctis autem [Col. 0468D] flentibus solus ille exsultabat, quia proculdubio sciebat quod ad coelestem sempiternamque gloriam properabat. Interrogantibus eum si timeret mortem respondit: Non timeo plane, scio enim quia etsi peccator, ad praesentiam Domini mei ambulo. Post haec [Col. 0469A] jussit se ad ecclesiam deportari. Et cum jam omnia domus suae ordinata haberet, unum vernulam suum nomine Decentium, qui ille bene a parvulo servierat, residuum habebat. Jussit eum vocari, et imponens ei manum, ordinavit eum abbatem in praecipuo Turonio monasterio. Sic denique accepta legitime poenitentia non est regressus de Ecclesia, nisi ibi ante sanctum prostratus jacuit altarium diem illum et noctis percurrentem spatium. Ante enim exsurgente lucis crepusculo, expandens manus ad orationem, suum immaculatum et sanctum in manibus Domini [Col. 0470A] tradidit spiritum, qui Sanctos suos coronat per bonam confessionem.
Ad sacratissimum sancti corporis ejus sepulcrum [Col. 0469A] Garsias in Notis ad concilium Toletanum X haec habet: «Ejus memoria cum sanctitatis opinione a populis Bracarensibus et Compostellanis colitur festo die dicato ad XVI Kalend. Maii. Corpus ejus in monasterio ab ipso aedificato inter Dumium et Bracaram sepulturae mandatum, postea a Gelmiride primo Compostellae archiepiscopo Compostellam translatum est, ubi magna populi veneratione colitur.» Monasterium [Col. 0469B] in quo sepultus fuit Montellense vocant, distinctum a Turonio paulo post memorato, quod prope [Col. 0470A] Bracaram situm erat. Quo anno obierit S. Fructuosus definire non suppetit. Subscripsit concilio Toletano X, in quo sedi Bracarensi a Patribus in Potamii locum anno Christi 656 suffectus est. Anno IV Wambani regis, Christi 675, Leodecisius cognomento Julianus, Fructuosi successor, concilio Bracarensi III subscripsit. Anno proinde circa 671 Fructuosi obitum reponimus. Fructuoso in regimen coenobii S. Petri [Col. 0470B] de Montibus successisse legitur S. Valerius abbas, de quo ad annum 695 agemus. euntibus cunctis perseverant signa virtutis. Nam et infirmi ibi sanantur, et daemones effugantur, vel quicumque moerens ejus invictum postulaverit auxilium, statim plenum a Domino petitionis suae consequitur fructum, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Deo Patre et sancto Spiritu vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Notitia historica
[Col. 0469C] Et hic quoque omnia, non a neotericis tantum, sed et ab antiquis permiscentur. Beda quippe Venerabilis, Eddius, Stephanus, Fredegodus, et Villelmus Malmesburiensis, de Wilfrido Eboracensi antistite loquentes, quae Annemundo conveniunt, Dalphino, qui Lugdunensis archiepiscopus fuerit, attribuunt. Sed inde confutantur primo quod in antiquis indicibus a Chiffletio editis, aliisque, nullus inscribatur Dalphinus, sed solus Annemundus: his porro domesticis testibus major quam extraneis fides est habenda. Secundo, quod haec Dalphini Lugdunensis episcopi obreptio, et Wilfridi, et ipsius Dalphini necis temporibus minime conveniat: qui enim Dalphinum admittunt, sub Brunechilde, et illius jussu interemptum affirmant, quod Wilfridi chronologiae aperte repugnat; ex Beda quippe factus est Eboracensis antistes «cum esset annorum circiter triginta, et post quadraginta et quinque annos accepti episcopatus diem clausit extremum, anno imperii [Col. 0469D] Hosredi quarto.» Hosredus vero in regnum Alfridi patris ex eodem Beda successit anno dominicae Incarnationis septingentesimo quarto. Obiit ergo Wilfridus anno 709, a quibus si demas 75 quos vixit, natus dicendus est anno 634. Quo ergo pacto potuit interesse neci Dalphini jussu Brunechildis interempti, qui non nisi longe post illius reginae interitum natus est? Inferendum ergo, aut, quod jam diximus, hallucinatos fuisse extraneos illos auctores: aut utrumque Dalphini et Annemundi nomen gestasse praesulem de quo hic agimus, et primum ab extraneis, alterum a nostris ut speciale usurpatum et uni eidemque attributum; nec vana putetur haec nostra conjectura, siquidem in veteri breviario camerae Lugdunensis apud Severtium haec leguntur: Igitur Dalphini, seu B. Annemundi martyris vitam exponam.» His praenotatis.
Aunemundus, qui et Aonemundus, et Annemundus, patre Sigonio Lugdunensium praefecto, matre Petronia natus est; fratrem habuit Dalphinum, qui [Col. 0470C] et ipse post patrem Lugdunensis urbis comitatum habuit; sorores Petronillam et Luciam in coenobio S. Petri professas. In Dagoberti regis praetoriis coalitus est. Percharus fuit Sigiberto et Chlodoveo regibus Dagoberti filiis, ac regnante Chlodoveo Lugdunensem pontificatum obtinuit. «Vir fuit, ut ex veteri jam citato camerae Lugdunensis breviario refert Severt., affabilis, fortis, humilis, prudens et instans, in objurgationibus mansuetus, in disputationibus victor, in judicio justus, in bonitate praelatus, in eleemosynis pius, in generositate conspicuus, et in facultatibus laetus: tantam denique in eum Dominus suam contulerat gratiam, ut egregie veneretur a populo, etiam ut gentes eum niterentur placare muneribus; a regibus tamen atque proceribus ita habebatur gratus, ut mox quidquid posceret impetraret, nullusque de aliquibus ad suum profectum quidquam volebat appetere, nisi sua suggestione principi portaret.»
[Col. 0470D] Anno 653 subscripsit Chlodovei junioris diplomati quo monasterii S. Dionysii libertatem confirmat. Ejus et aliorum praesulum subscriptiones eradere conatur Cointius, sed eas vindicat Mabillonius, quem consule, de re diplom. lib. VI, cap. 7. Jam antea anno 650, juxta Cointii calculos (seu eodem ut aliis placet), Benedictus Biscop. et Wilfridus iter ex Anglia Romam susceperant, «qui cum Lugdunum pervenissent, inquit Beda, lib. V, cap. 20, Wilfridus a Dalphino civitatis episcopo ibi retentus est quia delectabatur prudentia verborum ejus, gratia venusti vultus, alacritate actionis, et constantia ac maturitate cogitationis. Unde et omnia quae necesse habebat abundanter ipsi cum sociis suis donabat: imo offerebat ut si vellet partem Galliarum non minimam illi regendam committeret, ac filiam fratris sui virginem illi conjugem daret, eumque ipse loco adoptivi haberet. At ille gratias agens. . . . . respondit se propositum alterius conversationis habere, et ideo relicta patria Romam iter agere coepisse. Quibus auditis [Col. 0471A] antistes misit eum Romam, dato duce itineris, et cuncta simul quae necessitas poscebat itineris largiter subministravit, obsecrans ut cum in patriam reverteretur, per se iter facere meminisset.» Promisit Wilfridus et promissis stetit, ac post reditum cum tres annos Lugduni apud eum mansisset, attonsus est ab eo, et in tanto habitus amore, ut haeredem sibi illum facere cogitaret: sed ne hoc fieri posset, antistes crudeli morte praereptus est.» (Beda, ibid.)
Causa necis Annemundi in breviario camerae Lugdunensis sic refertur: «Dum sublimitatis gloria celsior videretur in coetu, incidit cunctis in odium, qui tractare seditiose coeperunt sub clandestina accusatione, dicentes quasi regnum evertere moliretur occulte. Interea facta est conjunctio ex regis imperio in suburbano Aurelianensis urbis . . . . . in quam venerant proceres majores natu, ducesque cum plebibus. Huic loco solita vacatione B. antistitem cum fratribus crediderunt adfuturum, sed hic adhuc fessus, quo nuper laboraverat taedio venire non valuit. Sic, [Col. 0471B] quem adversus (eum) conceperant, revelarunt dolum, et ejus germanum quasi praefectum Lugduni, quae est caput Galliae, vehementer angebant pro falso infidelitatis crimine, rex truncavit capite. Tunc vir Dei, addit libellus monialium S. Petri Lugdun., ex fratris interitu illico suae didicit vitae dispendium: et quia spiritus promptus est, et caro semper infirma, trepidans, paululum ab urbe declinavit praesentiam. Sed postea recordatus praemii, martyrio se cupiens munerari, ad propriam reversus est civitatem . . . . . Et jam tribus ducibus praeceptum fuerat ut B. pontificem sub fida custodia principi praesentarent, atque si resultasset, exstinctum relinquerent. Ocius Lugdunum perveniunt.» Captus est et abductus; ac, ut fert breviarii monial um antiphona, Cabilone mulctatur; et ut legitur in lectione octava Dominicae infra octavam: «Cum a praefecto et satellitibus ad locum S. Martialis civitati Aurelianensi vicinum regiis praesentandus conspectibus duceretur, in territorio Cabilonensi [Col. 0471C] tentoria fixerunt. Ubi timentes ne gratiam apud regem inveniret, eorumque machinamenta reducerentur ad nihilum, inito consilio eum nocte occiderunt.» Aderat Wilfridus, magistrum secutus «desiderans cum eo pariter occumbere: sed hunc ubi peregrinum, atque de natione Anglorum cognovere, neque eum trucidare cum suo voluere pontifice.»
Tempus ejus necis difficultatum seges est . . . . . «Brunechildis regina, inquit Beda, lib. V, cap. 20, missis militibus episcopum jussit interfici,» hoc est ante annum 616, quod stare nequit, ut jam initio hujus articuli demonstravimus. Unde viri doctissimi censent verba haec Brunichilda regina, male in Bedae textum irrepsisse. Alii sub Clotario tertio et Bathilde regina martyrio coronatum propugnant: ita vetus breviarium camerae Lugdunensis; «quasi regnum Clotarii III moliretur occulte» et infra: «conceptum quem adversus B. pontificem conceperant, revelarunt dolum, et ejus germanum. . . . . . . . . Rex [Col. 0471D] et Bathildis regina truncaverat capite.» Verum, breviarium illud manifeste corruptum videtur, ut ipse Severtius fatetur. A primo ergo illius loco, haec duo verba Clotarii III sunt expungenda; in altero vero, hae delendae voces barbarae, germanum ejus (Rex) et Bathildis regina truncaverat capite. Ratio est quod in breviario monialium S. Petri, et libello coenobii a Severtio citatis, nomina Clotarii et Bathildis, imo et Ebroini omittantur. Sed et id palam est ex chronologia S. Wilfridi. Jam ostendimus eum natum fuisse anno 634. Cum solvit ex Britannia sexdecim circiter annorum erat, uti non obscure testatur Beda, lib. V, cap. 20, dicens: «ubi quartum decimum aetatis contigit annum, monasticam saeculari vitam praetulit . . . pater . . . annuit. Venit ergo in insulam Lindisfarnensem, ibique monachorum famulatui [Col. 0472A] se contradens, diligenter ea quae monasticae castitatis erant, et discere curabat et agere . . . . didicit psalmos et aliquot codices, nec dum quidem attonsus . . . . in quo monasterio cum aliquot annos Deo serviret, animadvertit . . . . minime perfectam esse virtutis viam quae tradebatur a Scottis, proposuitque animo venire Romam, et qui ad sedem apostolicam ritus ecclesiastici, sive monasteriales servarentur, videre.» Hanc in rem adiit reginam Eanfledam, quae misit eum ad regem Cantiae Erconbertum, ut eum Romam honorifice transmitteret; ubi cum aliquandiu demoratus fuisset, Benedictus cognomento Biscop. cupiens et ipse Romam ire advenit, sicque ambo profecti sunt. Ex his liquet jam 14 annos natum monasterium adiisse, ad minus duos annos commoratum, conceptoque Romam adeundi consilio, reginam, et Cantiae regem adiisse et denique, ut probabilissimum est, annos natum 17 Romanum iter aggressum fuisse, Lugdunum mari terraque petiisse, moram ibi aliquandiu fecisse, exinde Romam profectum, in ea civitate [Col. 0472B] aliquo tempore, ut quae decreverat exsequeretur, mansisse, Lugdunum reversum tres annos ibidem apud Annemundum mansisse, nec inde nisi post antistitis necem recessisse. Ex quibus evidens est S. antistitem neci traditum sub Clodoveo anno 655 aut 656. Eum Lugdunenses ut martyrem colunt IV Kalend. Octobris.
S. antistitis corpus Lugdunum miraculo delatum fuisse videtur, nam ut habent veteres chartae parthenonis S. Petri apud Severt. «positum in navicula Araris absque nauclero, seu quocunque ductore, Lugdunum directum fuit. Res mira, quacunque parte transiret, omnia cymbala quae in his locis erant, absque agitante sonuerunt; atque duo candelabra argentea divinitus desuper lucentibus, sancto corpori in navi continuo adhaeserunt. Quod a clero Lugdunensi et civibus est receptum cum fletu maximo, gaudio tamen permixto. Et . . . cum quisque tantum sibi vindicare vellet thesaurum, et ad propriam deferre ecclesiam, nullatenus de loco dimoveri potuit. [Col. 0472C] Qua de re valde admirati sunt omnes, atque suspicati id causae, quod nondum adesset processio monialium monasterii S. Petri. In eo enim erant duae Deo dicatae B. Annemundi sorores, quae accersitae devote illuc accesserunt. Quo cum pervenissent sorores, corpus fratris sui esse cognoverunt. Tunc sanctum corpus divinitus motum ad eas appropinquavit, satis clare innotescens apud easdem velle sepeliri . . . . . . obsequiis itaque funeralibus ab omnibus qui convenerant viris ecclesiasticis solemniter et cum maximo honore peractis, sanctoque B. martyris corpore in dicta S. Petri ecclesia recenter tumulato . . . . . adfuit quidam caecus, visuque recepto, duas lampades obtulit, perpetuoque cum olei liquore lucere ordinavit.» Idem testatur Leidradus in litteris ad Carolum Magnum dicens: «Monasterium puellarum in honorem sancti Petri dedicatum, ubi corpus S. Annemundi humatum est, quod ipse S. martyr episcopus instituit, ego fundavi cum ecclesia, quam [Col. 0472D] domum restauravi.» Non me latet S. Nicetii canonicos sacrum illud corpus in suis cryptis conditum affirmare. Nostrum non est has lites definire, utriusque partis argumenta qui voluerit perpendere, Severtium adeat, qui ea abundanter subministrat. Valet tamen apud me plurimum Leidradi testimonium.
Nescio quo fundamento nixus asseruerit Severt. Annemundum Clotarii, Clodoveo ex Bathilde regina anno ut videtur 651 nati patrinum fuisse; cum et id nullus scriptor antiquus asserat, et S. Audoenus in Vita S. Eligii notet eum Bathildi praedixisse masculam prolem in utero ejus gestari, addatque. «Haec autem omnia sicut praedixit, ita demum rerum eventus probavit: nam et regina filium protulit, et Eligius eum filiolum habuit; ac nomen ejus Clotarius quod dudum indiderat, vocitavit.»
Charta
[Col. 0473A] Charta qua Annemundus, Lugdunensis praesul, Lugdunensi Sancti Petri parthenoni dona confert, vel collata confirmat, pugnat cum charta Girarti, quae nemini suspecta fuit. Ergo spurium censemus instrumentum quod Annemundo adscribitur. Sic censuerunt auctores Novae Galliae Christianae, t. IV, col. 283. In hoc autem praecipue pugnant ambo haec instrumenta, quod in charta Girarti monasterium Sancti Petri Lugdunensis ineunte sexto saeculo conditum [Col. 0474A] dicatur, et id testatur recepta in hac Ecclesia traditio; Annemundi vero charta dona memorat collata huic monasterio tribus ante saeculis, per Albertum nobilissimum virum, qui ibi duas filias Deo dicaverat. Inditus Annemundo archiepiscopi titulus supposititio instrumento mirifice congruit.
(Hanc chartam recudimus inter saeculorum VII et VIII ecclesiastica monumenta, tom. LXXXVIII, col. 1164.)
Notitia historica
[Col. 0473B] Recensetur hic episcopus a Flodoardo inter alios Patres qui anno 625 sederunt in concilio Rhemensi. Ad eum exstat epistola sancti Sulpitii, Bituricensis episcopi. Ipse scripsit ad sanctum Desiderium nondum Cadurcensem episcopum, sed tunc Clotarii II thesaurarium. Vide duas ejus epistolas lib. V Antiquarum Lectionum Canisii. Veri nomen exhibet fragmentum cujusdam vetustissimi diplomatis, quod Mabillonius conjicit esse privilegium concessum a sancto [Col. 0474B] Farone, Meldensium episcopo, coenobio Sanctae Crucis, nunc Sancti Faronis. In fine autem inter plurimorum praesulum subscriptiones legitur: Verus, licet peccator, Rotenus urbis episcopus, hoc privilegium consentiens subscripsi. » Hoc pretiosum monumentum, nunc asservatum in bibliotheca Sanctae Genovefae Paris. edidit Mabill. tom. IV Annal., pag. 752.
Epistola
(Vide supra, hujus tomi col. 263.)
Notitia historica in S. Eligium
[Col. 0473C] Natus erat S. Eligius in villa Catalacensi apud Lemovicas, Eucherio et Terragia parentibus ingenuis, atque ex longa prosapia Christianis. Erat in urbe Lemovicina Abbo aurifex probatissimus, publicam fiscalis monetae officinam gubernans. Huic a puero datus Eligius ut tirocinium poneret artis hujus, tantum profecit, ut brevi Clotario regi ob suam in concinnandis fabricandisque ex gemmis et auro operibus innotesceret. Sic enim in ejus Vita S. Audoenus Rothomagensis antistes lib. I, cap. 5, in Spicil. tom. V: «Factus aurifex peritissimus, atque in omni fabricandi arte doctissimus, invenit gratiam in oculis regis [Col. 0473D] et coram cunctis optimatibus ejus.» Et cap. 9: «Mortuo interea Clotario rege Francorum, Dagobertus [Col. 0474C] filius monarchiam regni solus obtinuit, a quo Eligius tanta familiaritate habitus est, ut plurimorum ejus felicitas ingens gigneret odium; si quidem oderant eum pravi quique, quoniam magnopere oderat ipse superbiam, diligebat veritatem.» etc. Addit cap. 10: «Pollebat magis ac magis in vigiliis, in jejuniis, atque in charitate; fabricabat in usum regis utensilia quam plurima ex auro et gemmis.» Fabricavit etiam S. Germani et S. Genovefae apud Parisios, S. Martini apud Turones, SS. Severini, Piatonis, Quintini, Luciani, plurimasque aliorum sanctorum thecas. In ea vero non tantum arte, sed et in monetaria [Col. 0474D] cum peritissimus integerrimusque jure ac merito haberetur, monetarius et ipse regius factus est [Col. 0475A] apud Parisios; quod probant multi nummi aurei Lutetiae Parisiorum cusi sub Dagoberto I et Clodoveo II regibus, Eligii nomen praeferentes. Artem suam dum exerceret adhuc laicus, sed spectatae vir probitatis, tantaeque religionis, ut haereticos indefesso studio insectaretur, monasterium Solenniacense exaedificavit in agro Lemovicino, Lutetiae vero parthenonem Sanctae Aureae cum basilicis S. Martialis episcopi Lemovicensis intra urbem, et S. Pauli extra muros. «Fragrabat autem ejus ubique fama in tantum, inquit S. Audoenus, ut si qui ex Romana, vel Italica, aut Gothica, vel qualicunque provincia, legationis foedere, aut alia quacunque ex causa, palatium regis Francorum adire pararent, non prius regi occurrerent, quam Eligium aggrederentur.» Ea de causa missus est ab ipso rege Dagoberto legatus in Britanniam ad Judicaelem, qui officii sui oblitus, ad monita sancti viri probe resipuit. Ob meritum tandem et sanctimoniam ad infulas Noviomenses assumptus est. Elegerunt, etc. (Reliqua vide infra in Vita S. Eligii a S. Audoeno, lib. II, cap. 2, col. 511, et cap. 5, col. 515.)
Porro ex hoc disputatissimo S. Audoeni loco contendunt multi, negari non posse, Audoenum et Eligium ordinatos esse episcopos anno Christi 646; alii, iidemque doctissimi, nil officere quominus consecrati sint an. 640: cujus controversiae discutiendae recurret locus in Ecclesia Rothomagensi, ubi agemus de sancto Audoeno. Caeterum Eligius in ipso sui praesulatus initio quaesivit ac reperit corpus S. Quintini martyris, quod decenter collocavit; mox dioecesim Tornacensem adiit, erudiitque Flandros, Antuerpienses, Frisios, Suevos, Cortracenses, adjutus a Tillone monacho; deinde adfuit translationi SS. Crispini et Crispiniani; mortem Flaocati majoris-domus Burgundiae [Col. 0476A] praedixit; et interfuit concilio tertio Cabilonensi. Fundavit etiam monasteria duo, alterum virorum Tornaci, puellare alterum Noviomi; Clotarium III regem e sacro fonte suscepit; dedicavit ecclesiam Cortracensem; elevavit reliquias SS. Piatonis, Chrysolii, Euberti, Bavonis et Fursaei. Quae omnia suis characteribus chronologicis distinguere abstinemus, propterea quod derivandi sunt illi ex anno ordinationis ejus, de quo non ita pridem recrudescere visa est controversia. Anno XVI Clodovei II regis subscripsit celebri sancti Dionysii privilegio. Denique post mortem Erchinoaldi majoris-domus, quam praedixerat, obiit ipse pridie Kalend. Decembris, vel anno 659, si consecratus est anno 640, vel anno 665, si consecratus est anno 646; sepulturamque accepit in ecclesia S. Lupi, quae nunc intra moenia urbis conclusa ejus nomine decoratur. Miraculis prophetiisque sancti praesulis respondent homiliae sexdecim praestantissimae, quas habes in Bibliot. Patrum; epistola ad Desiderium Cadurcensem, et sermo ad plebem. [Col. 0476B] Calix ejus, sua ipsius opera fabricatus ex auro purissimo, gemmisque per circuitum cuppae in parte exteriori, atque etiam in inferiori parte decoratus, asservatur religiose in sacrario monialium Calensium, quibus a Bathilde regina in pignus piae recordationis datus est. Ad sacras quod spectat exuvias, translatae sunt paulo post a successore suo Mummoleno in aediculam cameratam pone majus altare. Subsecutae dicuntur postea variis in temporibus variae translationes, unde plurimae ecclesiae aliquot sancti praesulis reliquias sibi compararunt. Quam supra laudavimus sancti praesulis Vitam a sancto Audoeno conscriptam, probat Cointius tom. III pag. 175, quibusdam in locis fuisse interpolatam depravatamque.
Notitia historica in S. Audoenum
[Col. 0475C] Praesul ille sanctissimus, cui primum nomen Dado, et quatuor olim dies festi in ecclesia Rothomagensi, natus erat Sanciaci in Suessionibus, beatis Authario et Aiga parentibus, fratremque natu majorem habuit venerabilem Adonem. In aula educatus ab adolescentia sua, ad episcopos tandem post gestum aliquandiu sub Dagoberto I et sub Clotario II regibus referendarii munus, evectus est. Quonam vero anno? ipse nos docet in Vita sancti Eligii, Spicil. tom. V, pag, 194, his verbis: «Convenientes igitur in unum (ego scilicet et Eligius) in civitatem Rothomagensem quartodecimo die mensis tertii, tertio anno Clodovei, juvenculi adhuc regis, die Dominica ante Litanias . . . . . consecrati sumus gratis ab episcopis pariter episcopi, ego Rodomo, ille Noviomo.» Certe ab anno 635, qui, quoquo modo computes annos Dagoberti I, ad regnum ejus pertinet, usque ad annum 668, longe post mortem Clodovei II, Dominica quae proxime praecedit Litanias seu Rogationes, non incidit in diem 14 mensis Maii nisi anno 646. Ergo, aiunt [Col. 0475D] plurimi, anno Christi 646 currebat annus tertius Clodovei II; ergo die 14 Maii ejusdem anni consecrati sunt episcopi et sanctus Eligius Noviomensis, et sanctus Audoenus Rothomag. Verumtamen doctissimi viri post Adrianum Valesium, qui epocham illam cum aliis chronologicis notis conciliare non potuere, aliam computandi viam aggressi sunt. Dagobertus I, inquiunt, regnavit annis 6 in Austrasia, vivente patre; illi autem sex anni e numero sunt annorum 16 quos in universum regnasse perhibetur; ergo decem duntaxat restant computandi a morte Clotarii II; ergo obiit anno 638; ergo Clodoveus II eodem anno 638 regnare coepit; ergo annus tertius regni ejus currebat cum anno 640; ergo non anno 646, sed anno 640, Eligius et Audoenus consecrati sunt episcopi. Quod si objicitur sanctos praesules ex ipso S. Audoeno consecratos esse pridie Idus Maii Dominica [Col. 0476C] ante Litanias, quae duo in annum 640 cadere non possunt, respondet Cointius Annal. eccles. t. II, pag. 104 et seqq., Dominicam illam apud S. Audoenum significare non diem consecrationis, sed diem adventus amborum praesulum in urbem Rothomagum. Venerunt quidem, inquit, Rothomagum pridie Idus Maii, sed consecrati sunt XII Kalendas Junii, qui revera dies cadebat anno 640, in Dominicam quae antecedit Litanias. Mabillonius autem, cui solutio illa maxime arridet, quoniam et ipse pugnat pro anno 640, nihili facit veterrimi Ecclesiae Noviomensis Kalendarii auctoritatem, quod S. Eligii ordinationem rejicit ad diem 14 Maii, ut pote quae post annos forte centum, imo et ducentos ecclesiae ejus fastis ascripta fuerit, vultque eos, qui «hanc ordinationem primi Ecclesiae suae Kalendariis inscripserunt, ex loco Audoeni, obvio quidem sensu, sed non bene intellecto, eam reposuisse pridie Idus, seu die 14 mensis Maii, quae die 21 reponenda erat.» (Annal. Bened. t. l, p. 377.)
[Col. 0476D] Promiseramus non semel in superiori volumine, argumentum illud a nobis diligentius inquisitum iri in ecclesia Rothomagensi, ubi ventum esset ad sanctum Audoenum. Sed quae jam a Valesio, Cointio, Pagio, Mabillonio et aliis tam erudite tractata sunt, ne nos iterare dicendo frustra videremur, nihil novi de nostro addituri, candidum lectorem admonemus, non aliam fere hic chronologiam in iis quae ad annos regum Francorum prioris dynastiae pertinent adhibitum iri ab illa, cui consulte adhaesere novissimae historicorum Francorum collectionis auctores.
Obiit sanctus Audoenus IX Kalend. Septemb. post annos 43 regiminis, ex eo auctore qui Vitam ejus scripsit, Fridegodus nonnullis dictus, et ex Orderico Vitali, anno itaque 683, in villa Clippiaco prope Lutetiam Parisiorum, unde corpus ejus relatum est Rothomagum in basilicam seu monasterium santi Petri, [Col. 0477A] quod a multis retro saeculis non alio jam, quam ipsius sancti praesulis nomine appellatur.
Vitam ejus scripsere auctores duo anonymi, quos habes apud Bollandistas mense Augusto, tom. IV, pag. 805 et seqq. Ex his porro et quibusdam analectis, quae ibidem collegere doctissimi hagiographi, haec selecta accipe. Benedictus est puerulus a sancto Columbano abbate in domo paterna apud Vulciacum seu Ussiacum villam pagi Brigensis. Dum adhuc in aula versaretur, haeresim Monothelitarum, quae ex Oriente in Gallias prorepserat, fortiter confutavit; simoniam pro viribus adortus est; multum adjuvit Adonem fratrem in fundando Jotrensi dioecesis Meldensis monasterio, et ipse in eadem dioecesi fundavit Resbacense an. 634. Electus episcopus non statim consecrari se permisit; sed sacerdos ab episcopo Matisconensi Deodato ordinatus, peregrinationem in Hispaniam suscepit, qua in regione et verbum Dei disseminare non cessavit, et terram nimia siccitate laborantem recreavit copiosis imbribus a Deo impetratis. [Col. 0477B] In Gallias re lux, factusque, ut jam diximus, anno 640 episcopus, baptizavit Amalbertum filium sancti Geremari; sanctum Vandregisilum primo subdiaconum, deinde diaconum ordinavit; sanctum Geremarum ad presbyteros evexit; interfuit concilio III Cabilonensi; sanctum Filibertum abbatem Gemeticensem deceptus ab Ebroino tyranno ac falsis testibus mancipavit carceri, quicum postea, agnito suo errore, reconciliatus est amicitiamque renovavit; eumdem sanctum abbatem ac sanctum Vandregisilum invicem dissidentes ad concordiam reduxit; reliquias sancti Marculfi transtulit, Ragnobertum ab imminente caede liberavit, et ab Ebroino latam adversus eum mortis sententiam in exsilium commutavit. Subscripsit privilegio Chlodovei regis pro sancto Dionysio anno 653, privilegio Emmonis Senonensis archiepiscopi pro monasteriis S. Columbae et S. Petri Vivi 658, privilegio Bertefridi Ambianensis episcopi pro Corbeia 663, et privilegio Drausii Suessionensis episcopi [Col. 0477C] pro parthenone B. Mariae 666. Praesens fuit morti S. Vandregisili anno 667. Circa id tempus S. Angadrismam postea Oratorii abbatissam velavit. Childerici funus curavit an. 673. Insigne privilegium a Theoderico III rege obtinuit; Gislemarum patri suo insidiantem redarguit fortiter, eique vindictam divinam postea secutam praedixit: Waningo illustri ac potenti viro persuasit, ut monasterium Fiscannense fundaret; fulgentem vidit in aere crucem eo loci, ubi postea constructum est monasterium, primo Crux sancti Audoeni, deinde Crux sancti Leufredi dictum; alia ipse monasteria, ecclesiasque plurimas et xenodochia [Col. 0478A] vel fundavit, vel sategit ut fundarentur. Romam perrexit ad limina apostolorum salutanda. Bedux in dioecesim suam, pacem inter Austrasios et Neustrasios componere aggressus, Coloniam petiit, unde ad suos iterum rediens, pie obdormivit in Domino apud villam Clippiacum, IX Kalendas Septembris, anno, ut jam dictum est, 683, multis et ante et post obitum clarus miraculis. Quae fere omnia hic promiscue recensita, suis in decursu hujus voluminis, quantum fieri poterit, chronologicis notis distinguere tentabimus.
Corpus sancti pontificis relatum in urbem suam, conditum est in basilica sancti Petri, quae nunc suo nomine sancti Audoeni dicitur, in loco quem ipse praeparaverat; sed post annos tres et menses novem translatum est a sancto Ansberto successore suo in locum editiorem ejusdem basilicae ad orientalem plagam altaris sancti Petri apostoli, ubi 165, [forte 185] annis requievit; tum Normannorum metu asportatum est primo Vadiniacum, deinde varia in loca, ac [Col. 0478B] demum in Vallem monachorum dioecesis Trevirensis; sed Rothomagum paulo post baptisatum Rollonem, in basilicam sui nominis relatum, et a Richardo I duce ornatissimo feretro donatum decimo saeculo. Medio fere undecimo, dum nova basilicae illius fabrica erigebatur, per provincias circumvectum est ad colligendas fidelium in hoc opus eleemosynas. Verum anno 1562, impii Calvinistae et monasterium expilarunt, et corpus sancti praesulis cum plerisque sanctorum aliorum exuviis igne consumpserunt. Supersunt tamen nonnullae Rothomagensis antistitis, quae vel sacrilegas hagiomachorum illorum manus evasere, vel antea variis ecclesiis donatae fuerant reliquiae. Paucis post ejus obitum annis monasteria ejus in honorem construxere Herlemundus Cenomannorum episcopus, et Leutfredus.
De Vita sancti Eligii, quam scripsit sanctus Audoenus, diximus supra tom. IX in ipso sancto Eligio; dixerunt fusius sodales nostri in Historia litteraria [Col. 0478C] Franciae tom. III, pag. 626 et seqq. Scripsisse adhuc creditur sanctissimus praesul Vitam sancti Remigii, quam apud Helvetios in abbatia sancti Galli asservari dicunt. Praeterea epistolam, quam scripsit ad sanctum Desiderium Cadurcensem episcopum, habes apud Canisium tom. V Antiq. Lectionum, pag. 542; sed merito illi abjudicantur ab eruditis, et tres illi versus de SS. Medardo et Gildardo, quos Sammarthani in ipso sancto, Gildardo transcripsere, et ridicula quaedam de anima Dagoberti regis charta, de qua monachus Sandionysianus apud Quercetanum tom. I, et Aimoinus lib. IV, cap. 34.
Vita S. Eligii
[Col. 0477D] «Sancti Eligii Noviomensis episcopi Vitam, nullis immutatis, sed primigenia phrasi servata, prout nimirum eam conscripsit S. Audoenus, si nonnulla, quae ipsum Audoenum spectant, ab amanuensi addita exceperis, exoptarunt, meque ut eam emitterem frequenter et anxie interpellarunt viri docti, iique amici bene multi. Tandem abhinc duodecim annis descriptam e vetusto codice Corbeiensis bibliothecae, et ad [Col. 0478D] Conchensis monasterii ms. collatam edidi. Eam duos in libros dispertitam voluit auctor, alter quadraginta capita, octoginta alter complectitur.»
Haec quidem Acherius, quem miramur ita indiligenter in lectione ejus Vitae versatum esse, ut in ea interpolatorum audaciam ac temeritatem non deprehenderet. Haec enim eos tantum latere potest, qui aut nihil ad examen reducunt, aut nihil vident. Noejus [Col. 0479A] exempla indicavimus aliquot, cum in cap. 32 lib. I, tum etiam in postrema nota; quae tamen sunt ejusmodi, ut caeteris fidem non derogent, quae S. Audoeno scriptore videri nobis dignissima ultro fatemur. [Col. 0480A] In nova hac editione usi sumus variis lectionibus quas subministravit R. P. D. Edm. Martene, ex codice ms. monasterii S. Audoeni, annorum ferme quingentorum.
Cum gentiles poetae studeant sua figmenta prolixis pompare stylis, et saeva nefandarum renovent contagia rerum, ac plurima Niliacis tradant mendacia biblis, eorumque vana tantum discurrat gloria, qua veterum nectunt mendacia, cur nos Christiani salutiferi taceamus miracula Christi, cum possimus sermone vel tenui aedificationis historiam pandere plebi? Praesertim cum ecclesiastica traditione et apostolica admoneamur auctoritate, de sanctorum gestis seu virtutibus nonnulla commemorare, ut scriptum est: Memoria sanctorum cum laudibus (Prov. X, 7) . Et illud: Laudemus viros gloriosos (Eccli. XLIV, 1) qui vicerunt regna mundi (Heb. XI, 33) ; ut sit memoria eorum in benedictione, et nomen illorum permaneat in aeternum (Eccli. XLVI, 14, 15) . Quotiescunque ergo sanctorum solemnia anniversario circulo celebramus, aliqua ex eorum gestis ad aedificationem Christianae plebis convenientia in Christi laudibus recitare debemus: quoniam revera Christi muneris est quidquid in sanctis ejus laudabile est.
Quia igitur omnium pene miracula confessorum, et multiplices victoriae martyrum, litterarum jam monimentis habentur indita, multique nobilium ex gestis eorum reliquere molem voluminum, nos modo vel exiguum juxta qualitatem ingenii aptare tentavimus librum, in quo de ortu, vitaeque cursu, et glorioso obitu sancti et beatissimi confessoris et episcopi Eligii, quem ad plenum experti sumus, adjuvante superna gratia, explicandum suscepimus. Id etiam ante nos jam factitatum ab aliquibus eruditissimis comperimus, sed quia illi curis obligati saecularibus, ut et ipsi profitentur, cum festinatione finiere sermonem, indignum duximus ut tam larga bonitas, tamque eximia sanctitas arcto parcoque attenuaretur affatu. Quamvis ergo et nos tantae rei narrationi minus simus idonei, indignumque videatur tam laudatae historiae exiguum pusillumque fieri auctorem; tamen quoniam mihi olim voti est, et fratrum charitas eadem frequenter exposcit, si Dei juverit favor, quae mihi comperta sunt, quaeque ad memoriam Dominus reduxerit, quanquam imperito digeram stylo, non leporem sermonis inquirens, sed sancti simplicem vitam simplici sermone, ipsius animatus precibus, enarrare tentabo, ejusque vitae cursum, licet sermone inculto, ingenti tamen amoris obtentu, ferre conabor in publicum; ut cujus est vitae cum Christo memoria, gloria relatu celebretur in mundo, breveque vitae spatium aeterna memoria compenset in saeculum, atque in hominum ore, dulci commemoratione vivat in terris, qui cum supremis beate vivit in coelis.
Et si quidem velit quis omnem ejus ordinem vitae litterarum tradere monimentis, certum est quia tanta sunt quae et volumen magnum requirant et otium. At ego cum sim, sicut sum professus, imperitus sermone, et cum excellentius sit virum sanctissimum mirari quam loqui; cum etiam doctissimi quidquid de eo dicere potuissent, minus procul dubio sit quam meretur; tamen ardore dilectionis plus in illo quid velim, quam in me quid possim consideravi: nam cum sim debitor decem millium talentorum, vel exiguum meae rusticitatis reddere debitum conatus sum; culpam scilicet metuens silentii incurrere, si agnita miracula ut piger servus silendo occulerem; ne vel unius talenti creditam quantitatem dum niterer cautius custodire, culpa defossae pecuniae non carerem; idcirco optimum fore arbitratus sum, ut pecuniae commercium quod ab Omnipotente accepi, in laudibus Omnipotentis expenderem, atque id quod ab eodem adeptus sum, indignus eidem conferrem subjectus: unde lectorem obsecro, ut vilitatem nostri sermonis non usquequaque despiciat, quia etsi utcunque eloquenter possit oratio promi, ita stylum placet corrigere, ut nec simplicibus quibusque grammaticorum sectando fumos displiceat, nec scholasticos etiam nimia [Col. 0479] Nimia contentos. Forte contentus, ait Acherius; sed mihi magis placet contextus. contentos rusticitate offendat, sed perpaucis operta, cunctis prorsus retexat aperta. Nam et ecclesiasticum dogma, etiamsi habeat eloquii venustatem, ita eam dissimulare debet ac fugere, ut non otiosis philosophorum sectatoribus, sed universo loquatur hominum generi; nec enim opus est divinae doctrinae sophistice aut eloquenter signare sermones, cum scriptum sit: Qui sophistice loquitur odibilis est: non enim est data illi a Domino gratia (Eccli. XXXVII, 23) . Quid enim legentibus nobis diversa grammaticorum argumenta proficiunt, cum videantur potius subvertere, quam aedificare? Quid, inquam, Pythagoras, Socrates, Plato, et Aristoteles nobis philosophando consulunt? Quid sceleratorum naeniae poetarum, Homeri videlicet, Virgilii et Menandri, legentibus conferunt? Quid, inquam, Sallustius, Herodotus et Livius, gentilium texendo historias, Christianae prosunt familiae? Quid Lysias, Gracchus, Demosthenes, et Tullius arti oratoriae insistendo, Christi puris atque praeclaris possunt comparari doctrinis? Quid Flacii, Solini, Varronis, Democriti, Plauti et Ciceronis, aliorumque solertia, quos enumerare supervacaneum puto, nostras juvat utilitates?
His itaque omnibus cum suis vanis studiis omissis, ad simplicem propositae properemus historiae seriem Adest ille Plasmator qui linguas infantium fecit disertas, cujus gratiam nobis adesse supplices optamus, ut [Col. 0481] ipso annuente confessoris sui palmam gradatim narrare possimus. Quapropter lectores obsecramus, et per gloriosum Christi adventum obtestamur; ut si quis haec legens amore captus exemplare voluerit, syllabarum detrimenta summopere observet, et dudum conscripta exemplaribus rursus conferat corrigenda, ut quaeque cum studio et sollicitudine scripta sunt, cum cura et diligentia transcribantur. Haec idcirco, quia plerumque videmus nonnulla volumina, et praecipue sanctorum gesta, ita scriptorum vitio depravata, ut studiosis quibusque non solum lectitare, verum etiam manibus sit contingere fastidium: at nostra haec si placet oratio, per incolumem statum catholicae servetur Ecclesiae; nam praemium laboris nostri ultima, confido, pensabit dies. Sed ne prolixa praefatio prius fastidium generet, quam lector supercilium historiae inclinet, licet cum verecundia fratribus quidem obedientiam et illi impendo, de quo non digne loquor, injuriam; sed tribuat veniam: confido enim quod devotione non offendo. Nunc vero haec prima in fronte ex ejus Vita propono.
Igitur Eligius Lemovicas Galliarum urbe, quae ab oceano Britannico fere ducentorum millium spatio sejungitur, in villa Catalanense quae a praedicta urbe sex circiter millibus ad septentrionalem plagam vergit, oriundus fuit. Est itaque praefata civitas partibus sita Armoricanis in ulteriore Gallia, primaque Aquitania, quae ad plagam respicit occidentalem, cui contigua est ab oriente provincia Lugdunensis, Galliaque Belgica; habet etiam ab [Col. 0481] Ab euro. Sic codex S. Audoeni: prior editio in Euro. euro et meridie provinciam Narbonensem: a circio autem ambitur Oceano: porro ab occasu habet Hispanias. In hac ergo regione parentibus ingenuis, atque ex longa prosapia Christianis, Eligius natus atque altus est: cujus [Col. 0481B] pater Eucherius, mater vero Terrigia vocitata est. Ipse autem, divina gratia praesciente, congruum sibi ac veluti speculum mentis suae Eligius nomen accepit. Ergo cum propositum sit de his quae gessit, imo ea quae Dominus per eum operari dignatus est, sicut gesta constant, narrare: tamen id quod priusquam nasceretur ad indicium sanctitatis ejus ostensum est, quodque magnorum virorum testimonio didici, omittere non debeo.
Cum adhuc vir beatus matris esset alvo inditus, vidit genitrix ejus visionem, quae hujusmodi habet ordinem. Videbat quasi aquilam valde pulchram supra suum volitantem stratum, ac se tertio inclamantem, [Col. 0481C] sibique quid nescio pollicentem, cumque ex reciproca voce evigilasset, perterrita nimis coepit mirari quaenam esset haec visio. Interea venit tempus pariendi, et prae magnitudine doloris coepit mater periclitari; vocaverunt autem quemdam religiosum presbyterum boni testimonii virum, ut pro eadem orare deberet; qui cum venisset ad eam, quasi prophetica mox usurpans verba, ait ad illam: Noli, inquiens, mater, timere, quoniam benedictum partum tibi Dominus dignabitur largiri; erit enim vir sanctus ac de gente sua [Col. 0482A] electus, vocabiturque magnus in Ecclesia Christi sacerdos.
Igitur Eligius nutritus est in fide recta, atque imbutus a parentibus Christianis religione catholica; exinde igitur pueritiae annos excedens, aevum adolescentiae cum industria gerebat, et quidquid operis suae aetati congruum arripuisset, mira agilitate perficiebat. Cum ergo videret pater ejus tantum filii ingenium, tradidit eum ad imbuendum honorabili viro, Abboni vocabulo, fabro aurifici probatissimo, qui eo tempore in urbe Lemovicina publicam fiscalis monetae officinam gerebat: a quo in brevi hujus officii usu plenissime doctus, coepit inter vicinos et propinquos [Col. 0482B] in Domino laudabiliter honorari; gerebat enim simplicitatem columbae, ne cuiquam machinaretur dolos; habebat et serpentis astutiam, ne aliorum supplantaretur insidiis; dignum quoque in cunctis habens ingenium, et facile loquebatur et pure. Ecclesiarum etiam conventiculis frequenter intererat, quaecunque ibi ex divinis Scripturis recitabantur, aurem libenter accommodans, avidissime hauriebat, atque ita in cordis sui memoriam recondebat, ut etiam cum absens esset, ea quae didicerat meditatione intentissima ruminaret.
Interea post aliquot annos exstitit quaedam causa, divina, credo, gubernante providentia, ut, relicta patria, [Col. 0482C] et parentibus, Francorum adiret solum, ubi paucis degens diebus factus est notus cuidam regis thesaurario, Bobboni vocabulo, viro honesto et mansueto, cujus se patrocinio committens, sub ejus ditione degebat, strenue enim ad omne opus se aptabat, et omnes cum quibus colloqui potuisset in suo amore annectebat.
Post aliquod autem temporis intervallum pervenit ad notitiam Clotarii Francorum regis hujusmodi [Col. 0483A] ex causa. Volebat enim idem rex sellam urbane auro gemmisque fabricare, sed non inveniebatur in ejus palatio qui hujusmodi opus, sicut mente conceperat, posset opere perficere. Cum sciret ergo praefatus regis thesaurarius Eligii industriam, coepit eum explorare [Col. 0483D] Si quominus. Malo, si quo modo. Infra edidimus ex Codice sancti Aud. operis artificium, ubi, opus tantum legebatur, et fragmina, quo loco editum erat fragmen. si quominus opus optatum posset perficere, et cum facile id apud eum fieri intellexisset, ingressus ad principem indicavit ei invenisse se artificem industrium, qui dispositum sine cunctamine aggrederetur ejus operis artificium. Tunc rex mente gratissima tradidit ei copiosam auri impensam, sed et ipse nihilominus tradidit Eligio: at ille acceptum opus cum celeritate inchoavit, atque cum diligentia celeriter consummavit. Denique quod ad unius opificii acceperat usum, ita ex eo duo composuit, ut incredibile [Col. 0483B] foret omnia ex eodem pondere fieri potuisse; nam absque ulla fraude, vel unius etiam siliquae imminutione commissum sibi patravit opus, non caeterorum fraudulentiam sectans, non mordacis limae fragmina culpans, non foci edacem flammam incusans, sed omnia fideliter complens, geminam feliciter meruit felix remunerationem. Opus ergo perfectum defert protinus ad palatium, traditque regi quam donaverat sellam, altera penes se quam gratuito fecerat, reservata. Coepit tunc princeps mirari simul et efferre tantam operis elegantiam, jussitque illico fabro tribuere mercedem laboris dignam. Tunc Eligius altera ex occulto in medio prolata: Quod superfuit, inquit, ex auro ne negligens perderem, huic operi aptavi. Confestim stupefactus Glotarius, et majori admiratione [Col. 0483C] detentus, sciscitabatur opificem si cuncta ex eodem penso facere potuisset, et cum consequenter juxta id quod fuerat sciscitatus responsum accepisset, ingenium ejus sublimi favore attollens: ex hoc jam, inquit, etiam in maximis credi poteris. Porro hoc fuit initium, necnon et testimonium in palatio regis, honorandi credendique Eligium: ex hoc nempe ad altius consurgens factus est aurifex peritissimus, atque in omni fabricandi arte doctissimus, invenitque gratiam in oculis regis, et coram cunctis optimatibus ejus, Dominoque juvante roborabatur in fide, et a rege provocatus crescebat quotidie in melius.
[Col. 0483D] Me igitur praesente, nescio quam ob causam, nisi quod facile datur intelligi fidelitatis obtentu dum apud regem puerulus habitarem, quadam die Rotoilo in agro accito rex Eligio coram reliquiis sanctorum praecipiebat ei ut impositione manuum sacris pignoribus donaret sacramentum; sed ille divinum intuitum verens, recusare humiliter omni nisu tentabat: cumque instantius id facere compelleretur, anxius valde coepit mox ubertim lacrymas profundere, metuens, scilicet, regem offendere, septuplumque pavens sanctis pignoribus manus imponere. Intuens [Col. 0484A] itaque rex ejus timorem, simulque mirans tantam viri devotionem, desiit eum ultra cogere, sed magis blande leniterque demulcens laetissimo eum vultu dimisit, pollicens se plus eum ex hoc jam crediturum, quam si multimoda tunc dedisset juramenta.
Non post longum spatium cum jam Eligius virilem ageret aetatem, cupiens se vas Deo exhibere sanctificatum, ac metuens ne aliqua suum delicta [Col. 0484D] Pectus frustrarent. Hic sancti Aud. Codex habet, pectus fuscarent, ex eodem statim edidimus adolescentiae suae, ubi legebatur ab adolescentia sua. pectus frustrarent, omnia adolescentiae suae coram sacerdote confessus est acta; sicque sibi austeram imponens poenitentiam, coepit fortiter colluctationi carnis, spiritus fervore resistere, in laboribus scilicet secundum Apostolum, in vigiliis, in jejuniis, in castitate, [Col. 0484B] in patientia multa, atque in charitate non ficta: proponebat namque sibi adversus praesentes carnis ardores futuri supplicii ignes, ac memoria ardoris gehennae ardorem excludebat luxuriae. Orabat jugiter pro donis coelestibus, precabatur Deum diebus ac noctibus, illud ex libro Job crebrius revolvens: Ego, inquit, deprecabor Dominum, et ad Deum ponam eloquium meum: Qui facit magna et inscrutabilia et mirabilia absque numero. Qui ponit humiles in sublime, et moerentes erigit sospitate (Job V, 8, etc.) . Adimebat sibi saturitatem panis, ut coelestem posset promereri panem. Ora quidem ejus jejuniis pallebant, corpus aridum marcescebat, sed mens acrius semper aeternae patriae amore aestuabat; et unde graviora recordabatur, inde patientius leviora portabat; [Col. 0484C] semper enim praesentis vitae terminum intuens, futuram Dei sententiam ac metuenda judicia formidabat, sciens scriptum: Beatus homo qui semper est pavidus (Prov. XXVIII, 14) . Et illud Apostoli: Cum timore et tremore vestram salutem operemini (II Cor. VII, 15) . Necnon et illud Job dictum: Semper enim quasi tumentes super me fluctus, timui Deum (Job XXXI, 23) . Ad Domini sui pedes noctibus jacebat, manibus pectus tundens, genas lacrymis irrigans, moderatoque suspirio oculis ad coelum levatis, illum semper respiciebat, quem fortasse delinquendo offendisse timebat; ac lacrymabili voce haec crebrius verba geminabat: Tibi soli peccavi: miserere mei secundum magnam misericordiam tuam (Psal. L, 5) . Et illud beati Job: Memento, inquiens, quia ventus [Col. 0484D] est vita mea (Job VII, 7) . Et: Parce mihi, nihil enim sunt dies mei (Ibid., 16) . Et ex se quodammodo egrediens, illud ante suam pingebat mentem: Quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II, 9) . Idcirco ista jugiter meditando quanto plus proficiebat, tanto plus humiliabatur; ut quanto plus humiliatus fuisset, tanto amplius proficeret. Cujus quanta fuit moestitia, tanta fuit et venia; et quantum se humiliter a flixerat, tantum clementer sublimari a Domino meruit. O profunda benignitas Dei! fit velocior [Col. 0485A] venia, quam offensa! O felix poenitentia, quae tam velociter ad se Christi traxit misericordiam! quaeque non prius assiduo fletu delictorum flammas exstinguendo, frequentique jejunio peccatorum virus excludendo destitit, quam misericordiam quam poscebat a Domino impetraret. De talibus quippe per Malachiam prophetam Dominus dicit: Dedi ei timorem, et timuit me; et a facie nominis mei pavebat (Malach. II, V) . Hinc item scriptum est: Timor Domini expellit peccatum. Et rursus: Qui timet Dominum nihil trepidabit, et non pavebit, quoniam ipse est spes ejus (Eccli. I, 27) .
[Col. 0485B] Denique quodam tempore interpellans pleno pectore fide exigebat, ut si esset accepta Deo ejus poenitentia, quoquo ei modo dignaretur dare notitiam. Habebat itaque in cubiculo, ubi assidue cubitare solitus erat, multorum pignora sanctorum in supremis dependentia, sub quorum sacro velamine reclinato in cilicio capite orare consueverat nocte; quo nimirum in loco, cum ex more quadam nocte in oratione prostratus super cilicium incumberet, somno ingruente oppressus veluti transeundo in momento obdormivit, visumque est ei astitisse repente quemdam, atque dixisse: Ecce, Eligi, exauditae sunt preces tuae, indiciaque olim quaesita nunc tibi concessa. Mox ille excitatus odorem hausit gratissimum, sensit [Col. 0485C] etiam ex gerulo reliquiarum guttas suavissimas super suum lenissime defluere caput; ex quo nimis attonitus surrexit velociter, et sollicite conspiciens vidit quasi balsamum distillare de chrismario et pallio quo erat opertus, tanta quippe fragrantia odoris suavissimi totum illud repleverat cubiculum, ut ipse vix ibi subsistere quivisset. Tunc memor suae petitionis, nimiumque largitatem bonitatis Dei miratus, altius ingemiscens fidelem retributorem ex imo corde benedicebat Christum, qui nunquam dereliquit sperantes in se. Hoc ergo fuit initium virtutum ejus, imo omnipotentis Dei, per quem omnes omnia possunt. Quod cum vir sanctus sodali suo Audoeno nomine, cognomento Dadoni, quem sicut animam suam diligebat, secretius enarrasset, vicissim ab eo [Col. 0485D] exegit ne usquequo ipse in corpore maneret, eadem cuiquam indicaret. At ille haec audiens coepit continuo animo compungi, coepitque secreta arcanorum ejus vis quaedam interni amoris accendere; jamque ex hoc spretis saeculi blandimentis cupiebat ex studio Eligium aemulari ad bonum; accito etiam germano suo Adone in consilio communi; erant enim viri inclyti optimates aulae, filii, scilicet, Autharii. Hi ergo habito communi consilio coeperunt imitari quae ab Eligio gerebantur; eratque eis familiare consortium et cor unum in Domino atque anima una.
Invenit ergo Eligius gratiam coram Deo, et coram regibus Francorum, et [Col. 0485D] Ferebatur ei. Sic laudatus sancti Aud. Codex. Editi ferebatur ejus. ferebatur ei ab omnibus testimonium in tantum, ut copiosam molem argenti et auri vel gemmarum absque ulla pensa a rege acciperet: crescebatque ei honor cum magno favore de die in diem, et omni ex parte probatus vernabat, in aula devotus. Mortuo interea Clotario rege Francorum, Dagobertus filius ejus monarchiam regni solus obtinuit, a quo Eligius tanta familiaritate habitus est, ut plurimorum ejus felicitas ingens gigneret odium. Siquidem oderant eum pravi quique, quoniam magnopere oderat ipse superbiam, diligebat veritatem, et [Col. 0486B] cum esset strenuus, jugis ei erat contra eorum vesaniam pugna, perpetuumque certamen; sed plane illum boni omnes admirabantur et diligebant, quia noverant catholicam hominis scientiam, ac patriae coelesti mentem jugiter intentam, semperque actibus bonis [Col. 0485D] Praeparatam. Quae sequuntur cum in hoc capite, [Col. 0486D] tum etiam in proximo usque ad illa verba, Id etiam et in peregrinos, etc., non leguntur in Codice sancti Audoeni. praeparatam. Sectabatur itaque jugiter charitatem, mansuetudinem et longanimitatem, diligebat Deum ex toto corde, et ex tota anima, atque ex tota virtute: erat quoque tranquillus moribus, et serenus aspectu, gerebat vultum planum, moderatam speciem, ornatum aspectum, quietum sensum, animum laetum, humilem sapientiam, semper opera bona factis amplius quam verbis ostendebat. Corpus fame castigans, jejunium potius quam epulas amans; dolentem consolans, spem suam Deo committens, orationi [Col. 0486C] frequenter incumbens, nihilque amori Christi praeponens, quod credebat docens, quod docebat imitans; semper enim ante oculos ejus dies ultimus versabatur, semperque mens ejus praecepta coelestia meditabatur: orabat autem frequenter, quia didicerat quod oportet sine cessatione Dominum rogare: satagebat magnopere ne secundus cuiquam in operibus bonis inveniretur. Erat etiam erga famulos Dei valde humanus atque benignus; charitatem vero super omnia et ipse diligebat, et omnibus servare mandabat; existebat utique in cunctis casibus firmus, omniaque adversa patienter ferebat; pericula aliena in se pertimescebat, aliorumque casus suos esse laqueos judicabat. Finem quoque vitae sollicite semper considerabat, metuens ne se tanquam fur hora illa [Col. 0486D] inermem comprehenderet. Cum opere etiam lectioni vacabat, sciens quod lectione sensus augetur et intellectus tribuitur, et quod lectio docet quid caveatur. Erat vero erga omnes humilis nimiumque in humilitate fundatus; nulli se praeponens, nulli superiorem se deputans; sciens et illud, quia si quis perfecta contentus fuerit humilitate, habebit ex illa gloriam, et quanto quis humilior fuerit, tanto eum altitudo gloriae sequetur.
Habebat enim temperamentum in prosperis, patientiam in adversis, mentemque nec gaudio nec moerore a Christi unquam amore revocabat. Irascentem [Col. 0487A] quoque patientia deliniebat, et blandimento iracundiam furentis temperabat, ac sic alienam miseriam tanquam suam lugebat; eratque ei in ingressu simplicitas, in motu puritas, in gestu gravitas, in incessu honestas, in jejunio hilaritas; animus enim ejus in modestissimo corporis habitu apparebat: erat etiam parcus in sermone, blandusque in eloquio, tristem imoque dolentem dulci consolabatur affatu. Hoc proferebat ex labiis quod mentem aedificaret audientis; fiebatque ejus sermo exspectationi Ecclesiae utilis; nihil enim ex omnibus quae egisset bonis meritis suis tribuebat, nihilque in viribus suis unquam praesumebat, sed omne opus suum ad Deum semper conferens, in cunctis actibus ejus auxilium implorabat. Bonum quod didicerat docebat, verba [Col. 0487B] tamen operibus praecedebat, sciens quoniam non est laude dignum quod docet quis, nisi dictis facta conjunxerit, sed potius si quod docet et facit, tunc gloriosus habebitur; unde et Apostolus: Ne cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar (I Cor. IX, 27) . Hostem praeterea invisibilem orationibus et precibus repellere jugiter contendebat, pugnans ore, non gladio; orationibus, non telo; precibus, non ferro. Cunctis autem diebus, cunctis horis, Dei flagitabat praesidium, ut dignus post mundi luem posset pervenire ad bravium. Res temporales tribuebat egenis, ut pro eisdem mercaretur paradisi delicias. Devitabat quidem superbiam, amplectebatur humilitatem: Dei semper auxilium rogans, finem jugiter felicem postulans. Quis enim illo tempore humilitatem [Col. 0487C] ejus cernens, non protinus compungeretur? Aut quis amator pecuniae, ejus humanitatem et parcimoniam, devotionem quoque et studium aspiciens, non confestim admirando obstupesceret? Nam quidquid bonorum in principio arripuit, usque ad finem vitae nullis negotiis passus est implicari, sed integrum et sanctum propositum servans, in nullo coeptam regulam commutavit; sub habitu enim alterius semper alteri militavit, et quidquid habere potuit in mundo, Christo tradidit ex toto.
Pollebat itaque magis ac magis in vigiliis, in jejuniis, atque in charitate: fabricabat in usum [Col. 0487D] regis utensilia quamplurima ex auro et gemmis: sedebat fabricans indefesso, et contra cum Thille vernaculus ejus, ex genere Saxonico, qui, magistri sequens vestigia, et ipse postmodum venerabilem vitam duxit. Sedens ergo Eligius ad opus praedictum, Codicem sibimet prae oculis praeparabat apertum, ut quoque genere laborans divinum perciperet mandatum; sic igitur duplum gerens officium, manus usibus hominum, mentem usui mancipabat divino. Fragrabat ejus ubique fama, in tantum, ut si qui ex Romana, vel Italica, aut Gothica, vel qualicunque provincia legationis foedere, aut alia quacunque ex causa palatium regis Francorum adire pararent, non prius regi occurrerent quam Eligium aggrederentur, vel juvamen alimoniae ab eo poscentes, vel certe consilium [Col. 0488A] salubre quaerentes; confluebantque ad eum undique viri religiosi, advenae quoque et monachi, et quidquid militare poterat aut eis in eleemosynam dabat, aut certe captivorum in pretia distrahebat; habebat enim maximum in hujusmodi opere studium. Sane ubicunque venundandum intellexisset mancipium, magna cum misericordia et festinatione occurrens, mox dato pretio liberabat captivum; interdum etiam usque ad viginti et triginta, seu et quinquaginta numero simul a captivitate redimebat; nonnunquam vero agmen integrum, et usque ad centum animas, cum navi egrederentur, utriusque sexus, ex diversis gentibus venientes pariter liberabat, Romanorum scilicet, Gallorum, atque Britannorum, necnon et Maurorum, sed praecipue ex genere Saxonorum, qui [Col. 0488B] abunde eo tempore veluti greges a sedibus propriis evulsi in diversa distrahebantur: quod si contigisset ut copiosus venditorum numerus mensuram pretii excederet, cunctis praeter corpus proprium quae habere poterat, usque ad cingulum et amphibalum, necnon et victum necessarium, sed et usque ad calceamenta se exspoliabat, tantummodo ut captivis subveniret.
Id etiam et in peregrinos Christi saepissime faciebat. O quoties debitor esse voluit, ut debitoribus subveniret? Quoties brachile aureum, pungam quoque auro gemmisque comptam sibi surripuit, tantum ut miseris succurreret? Ut autem breviter comprehendam, tantam captivorum multitudinem per succedentia temporum spatia a duro dominorum [Col. 0488C] absolvit jugo, tantasque eleemosynas diverso hominum generi utriusque sexus, diversis ecclesiis ac monasteriis distribuit, ut nullus ea orator quamvis eloquens ad plenum narrare sufficiat: redemptos enim captivos protinus coram rege statuens, jactatis ante eum denariis chartas eis libertatis tribuebat; deinde trinam ipsis optionis proponebat electionem, id est, ut si qui velint jam liberi ad propriam remeare patriam, ipse eis, in quantum suppetebat, praeberet subsidium; si qui autem cum ipso velint permanere, libens valde accommodabat assensum, ita duntaxat non jam ut servi, sed potius ut fratres cum eodem degerent; porro si quibus [ Cod. S. Aud., quos], suadere poterat ut venerabilem monachorum [Col. 0488D] vitam arripientes claustra coenobii expeterent, hos tamquam dominos insigniter honorans, vestimenta etiam et quaeque erant necessaria tribuens, illico archisteriis cum exsultatione destinans, cum grandi demum sollicitudine eorum gerebat curam. Habebat praeterea secum plures vernaculos in suo contubernio degentes, sibique necessario jugiter obtemperantes, de quibus erat Baudericus ejusdem liber comprovincialis, qui in omnibus honeste valde ejus curam gerebat. Erat etiam Tituenus genere Suevus, fidelis cubicularius laicus, qui postea ad mercedis cumulum pervenit interemptus; necnon et Buchinus ex gentili conversus, qui et ipse postea venerabilis exstitit, ac Ferrariensi coenobio praefuit. Andreas quoque et Martinus atque Joannes, qui eo etiam procurante [Col. 0489A] ad clericatum pervenire meruerunt, sed et alii quamplures quos enumerare perlongum est, qui die noctuque in ejus camera cum omni studio solemniter canonicum adimplere studebant cursum.
Multitudo praeterea pauperum, sicut apes ad alvearium, undique quotidie ad eum confluebant, in tantum ut si quis ignotus aut peregrinus Eligii inquirens domicilium, cum ex eo interrogaret quempiam, id ab eo reciperet responsum: Vade, inquiens, illam in plagam, et ubi pauperum coetus conspexeris, illic utique et Eligium reperies: sicut enim, ut dictum est, apes circumdant favum, ita assidue turbis pauperum [Col. 0489B] constipatus incedebat Eligius, quibus aut per se, aut per famulum alimoniam pariter et eleemosynam tribuens, benignissime quotidie refovebat; habebat enim et loculos ubi aurum distribuendum secum jugiter portare consueverat, ne sicubi pauperem fortuitu obviasset, dilatio vel parva porrigendi intercederet: cui quot pauperes obviant, tot sportella vicibus pervulsa (ut simpliciter dixerim) trita, imoque polita de beato digito videbatur. Quid plura? Quidquid habuit, excepto tegumento et victu, totum egenis et monasteriis dispersit; sciens Apostoli esse praeceptum: Habentes victum et vestimentum, his contenti simus (I Tim. VI, 8) ; Et: Qui volunt divites fieri in hoc mundo incidunt in tentationem, et laqueum diaboli, et desideria multa et inutilia, et nociva, quae mergunt [Col. 0489C] hominem in interitum et perditionem (Ibid., 9) . Nam cum vespertinis horis saepe post biduum, nonnunquam vero post triduum, paratum accederet sumere cibum, destinatis in diversa famulis, omnes quos invenire potuissent egenos, et peregrinos, seu mendicos, ac languidos, sibimet adduci praecipiebat: hoc etiam cunctis diebus (exceptis his quibus et ipse reficiebatur) faciebat; raro enim aut certe nunquam contingebat ut cum eo pauperes minime convivarentur, quibus adductis ipse proprie famulorum intercipiens officium, eorum necessitatibus alacriter valde inserviebat, avellens ab humeris sarcinas, [Col. 0489D] Detersa. Acherius conjicit dorsa mantilibus levians, quod non displicet. detersa mantibulis levigans, aquam manibus fundens, merumque scypho refundens, ipse bibere porrigens, buccellam ipse praebens, omnes postremo in ordine [Col. 0489D] faciens mensae discumbere, ipse panem frangens, cibum iisdemque inferens; postremo his peractis omnium fame refecta, sic ipse aut ante eos stans, aut certe ad cornu cartibulae vili sellula utens, valde exiguum, atque ex comedentium sumebat fragmine cibum; plerumque enim egenis ad mensam juxta morem vocatis, cum et ipsi esset congrua hora cibum sumere, mensa allata necnon composita, manibus etiam lotis, ne unus quidem supererat qui illico invitatis apponi debuisset panis, omnibus, ut saepe contingebat, eadem die usque ad victum, aut in eleemosynas redactis, aut in pretia captivorum absumptis; [Col. 0490A] sed cum quidam ex famulis circumstantibus haec saepius videntes irriderent, nonnulli etiam humiliter inopiam compaterentur, universos simul vir beatus coercens, atque refovens, aiebat: Quid molesti estis, modicae fidei? nunquid qui Heliam et Joannem in deserto pavit, nobis modo in medio coetu suum fraudabit beneficium? Credo, inquit, in Creatorem meum, quoniam et si nos non meremur, hi tamen pauperes Christi refocillati hodie ipsius dono ab hoc recedent tabernaculo. Nec mora, aliquando priusquam verba compleret pulsabant viri vestibulum domus, panes, caeteraque necessaria affluenter deferentes quos aut rex, ut saepe consueverat, aut dives quidam, aut devota mittebat persona; omnes enim jam compertum habebant et quibus Eligius indigeret, et quibus sui [Col. 0490B] juris substantiam dispergeret; undecunque ergo veniret, Eligii tamen eum fides nunquam fefellit, quoniam veraciter dicit Scriptura: Quia hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) . Et hoc sane non transitorie, aut ad momentum fecit, sed omni pene vitae suae tempore id agens; tale Galliae exemplum reliquit. Sed dum vidi hominem, cur etiam non et formulam ejus depingam?
Erat enim statura prolixus, et facie rubicundus; gerebat caesariem formosam, et crinem quoque circillatum, manus habebat honestas et digitos longos, Angelicum vultum, simplicem et prudentem visum: utebatur quidem in primordio auro et gemmis [Col. 0490C] in habitu, habebat quoque zonas ex auro et gemmis comptas, necnon et bursas eleganter gemmatas; lineas vero metallo rutilas, orasque sarcarum auro opertas, cuncta quidem vestimenta pretiosissima, nonnulla etiam holoserica; sed his omnibus ad ostentationem fugiendam primo tempore utebatur in palam, intrinsecus vero ad carnem cilicium gestabat ex consuetudine; postea vero, cum ad altius profecit, cuncta ornamenta in egentium necessitatibus consumpsit. Videres plerumque ire funiculo cinctum, vilibus vestibus tectum, quem videbas dudum radiantis auri et gemmarum mole opertum; nonnunquam vero cum videret eum rex ob devotionem amoremque Christi exspoliatum, surripiens sibi ipsi dabat ei proprium et indumentum et cingulum; dicebat [Col. 0490D] enim non esse dignum hos qui saeculo militarent incedere [Col. 0489D] Inauratos. Sic emendavi ex conjectura, nam [Col. 0490D] editum erat inornatos, et Acherius, cui haec lectio displicebat non immerito, addiderat in ora libri: Forte, ornatos. inauratos, et hos qui ob Christum cuncta sibi auferrent esse inglorios.
Idemque apud regem habitans habebat mansionem assidue subjunctam cum Dadone; sicut enim animam suam, ita diligebat illum, de cujus quidem exemplis multa sumpsimus, quae nec a longe utique narrare sufficimus. Habebat itaque in cubiculo suo multa sanctorum dependentia pignora, necnon et sacros libros in gyro per axem plurimos, quos post psalmodiam et orationem revolvens, et quasi apis prudentissima diversos ex diversis flores legens, in alvearium sui pectoris [Col. 0491A] optima quaeque recondebat. Erat ei consuetudo in noctibus cilicium ante lectulum sternere, seque aut a primo crepusculo, aut post paululum quietis citissime lectulo excutiens, super illud submisso capite prostratum orare, sicque plerumque noctem totam excubiis insistendo cum lacrymis ducere, grandis enim ei attributa erat gratia lacrymarum; nam diversis modis, in quantum humana permittere poterat natura, jugiter insistebat, ut omne noctis spatium in Dei consumeret servitium; cum enim prolixe oraret, pro quodam levamine intermittens orationem psalmos concinebat ex ordine, quibus longe cantatis ad lectionem illico accedebat; dumque sacra verba percurreret, videres repente suppliciter oculos ad coelum levare, suspiria suspiriis jungere, fletum lectioni miscere, [Col. 0491B] singultibus pectus quatere, atque ora lacrymis uberrime perfundere; et cum plerumque inter ipsa divina verba somno vehementer ingruente gravaretur, ex ipsis quodammodo lectionis verbis etiam per somnum meditabatur; cumque subito excitus lectionem expleret, rursus se secundum morem conferebat ad orationem, in quo opere tantum silentio studebat, nusquam caput reflectens, nihilque aliud intendens, ut vix halitum spiraminis ejus quisquam audire posset. Sane frequenter diversis ex causis et noctu et maturius in regis cameram vocatus nullatenus pergebat, etiamsi missi assequerentur missos, priusquam suum propositum in Christi compleret obsequium; egrediens enim domo, orationis et crucis muniebatur signo, regrediens vero domum, oratio occurrebat [Col. 0491C] ei priusquam sessio. Taliter nempe agebat cunctis diebus vitae suae, et his exercitiis ad aeternam patriam jugiter anhelabat. Erat itaque omnino affabilis atque subtilis, corde pius, et animo etiam ad belligerandum fortis.
Denique aliquando rogatus a rege legatione fungi partibus Britanniae, nihil ille cunctatus perrexit tam odius, quam Christi charitate securus. Quo cum pervenisset, Britannorum principem adiit, causas pacti indicavit, pacis obsidem recepit; et cum nonnulli jurgia eos vel bella mutuo sibi indicere aestimarent, tanta praefatum principem benignitate et mansuetudine ac lenitate attraxit, ut etiam secum eum adducere [Col. 0491D] facile suaderet. Commoratus ergo ibidem aliquandiu, rediens demum perduxit secum regem cum multo exercitu generis sui, eumque Crioilo in villa regi Francorum praesentans, pacifice confoederavit; qui copiosa munera intulit, sed uberius muneratus ad propria rediit. Sed quis plene sufficiat enarrare [Col. 0492A] quantas in eodem itinere eleemosynas Eligius fecerit? nam praeter aurum caeterasque opes quas distribuit, etiam suum cingulum aureum elegantissime aptatum pauperibus ac necessitatem patientibus dispersit, ut apte ei Psalmistae vox posset congruere: Dispersit, dedit pauperibus; justitia ejus manet in saeculum saeculi (Psal. III, 8) . Semper enim ubicunque pergeret, sententiam Apostoli meditabatur, dicentis: Habentes victum et vestitum, his contenti simus; nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et laqueum diaboli (I Tim. VI, 8) . Et haec jugiter considerans faciebat sibi amicos de mammona iniquitatis, qui se reciperent aeterna in tabernacula; atque ita satagebat, ut cum haec omnia faceret, ostentationem penitus fugeret, ne in hoc saeculo laudes humanas suo pro [Col. 0492B] opere reciperet; nam nunquam pro excellentia sua est [Col. 0491D] Elatus. Ita legitur in Codice sancti Aud. Prior editio, inflatus. elatus in superbiam, nunquam servos suos obducta fronte contempsit; sed cunctis ipse amabilis, principes diligebat ut fratres, venerabatur ut dominos, eorum etiam ministros, ac universum Palatii ordinem, quos regalis frequentatur ambitio, concordissimo sibi charitatis conglutinaverat vinculo.
Porro rex Dagobertus torrens, pulcher, et inclytus, ita ut nullus ei similis fuerit in cunctis retro Francorum regibus, in tantum diligebat eum, ut frequenter catervis principum, optimatum quoque, et ducum atque episcoporum se subtrahens, Eligii [Col. 0492C] secreta peteret conciliabula; nam quidquid eidem Eligius postulasset, absque ulla dilatione impetrabat, quidquid vero adipisci potuisset, in eleemosynas egentium, in pretia captivorum, in remedia debilium expendebat, un e et ipse princeps libentissime praestabat quod sciebat non uni, sed pluribus prodesse.
Denique inter caetera expetivit ab eo villam quamdam in rure Lemovicino cognominante Solemniacodicens: Hanc mihi, Domine mi rex, serenitas tua concedat, quo possim ibi et mihi et tibi scalam construere, per quam mereamur ad coelestia regna uterque conscendere. Quam ejus petitionem libenter rex [Col. 0492D] sicut solebat annuit, et quod poposcerat sine mora dato praecepto concessit. Erat enim tempus quo census publicus ex eodem pago regis thesauro exigebatur inferendus, sed cum omnis census in unum collectus regi pararetur ferendus, ac vellet [Col. 0491D] Domesticus. Qui regias pecunias in unaquaque hujus regni provincia colligebat, et in regium thesaurum deferri curabat, Dagoberti aetate domesticum esse dictum ex hoc loco apparet. Quod nomen Franci a Constantinopolitanis mutuati erant, ut ex Leonis Tacticis conjicere licet. Nam cum imperator ille caeterorum officiorum publicorum in singulis thematibus nomina et munia descripsisset, et a protonotario res politicas administrari, chartularium militibus describendis [Col. 0492D] et inquirendis esse intentum, praetorem litibus judicandis operam dare monuisset, quod fuerit domestici munus siluit, ex quo mihi non improbabiliter concludi posse videtur domesticum fuisse eum qui publicum aerarium administrabat. Locum ipsum exscribere juvat, quod nec a Meursio sit intellectus, et eorum qui de thematibus scripserunt, diligentiam fugerit. Ita igitur se habet § 30 et 31: Ἐστὶ δὲ ἡ τοῦ στρατηγοῦ προέλευσις εἔς τινας ἄρχοντας διαιρουμένη, οἷον τόντε Κόμητα τῆς κόρτης αὐτοῦ, καὶ τὸν τοῦ θέματος δομέστικον, καὶ εἶς τοὺς λοιποὺς . . . . Ὁ γὰρ πρωτονοτάριος τοῦ θέματος, καὶ ὁ χαρτουλάριος, προσέτι δὲ καὶ ὁ πραίτωρ, ἤγουν ὁ τοῦ θέματος δικάστης· ὁ μὲν τῆς πολιτικῆς ἐστὶ διοικήσεως ἄρχων· ὁ δὲ πρὸς τὴν τοῦ στρατοῦ καταγραφήν τε καὶ ἀναζήτησιν· ὁ δὲ τὰς δίκας τῶν δικαζομένων διαλὺει οὕς, etc. Porro in praefecti officio alii sunt praefecti, velut comes cohortis ejus, et domesticus hematis, et caeteri . . . . Nam quod ad protonotarium [Col. 0494D] thematis et chartularium, et praetorem, sive thematis judicem pertinet; primus res politicas administrat; alter exercitui describendo et legendo militi operam navat; tertius lites privatorum audit. Quos, etc. domesticus simul et monetarius adhuc aurum ipsum fornacis [Col. 0493A] coctione purgare, ut juxta ritum, purissimum ac rutilum aulae regis praesentaretur metallum (nesciebant enim praedium esse Eligio concessum) toto nisu atque conatu per triduum vel quatriduum labori insistentes, nulla poterant, Deo id praepediente, arte proficere, usquequo ab Eligio praeveniens nuntius, opus coeptum interciperet, idque ejus dominio revocaret. Mox ergo ut hoc nuntiatum est, cunctis loci illius accolis exsultantibus, et opus perfectum est, ejusque ditioni commissum. Quo in loco primum ac potissimum virorum Dei construxit monasterium; ubi etiam abbate constituto multos ex suis vernaculis mancipavit, plures quoque ex diversis provinciis, usque ad centenarium, quem quinquagenarius supergreditur numerus, monachos congregavit, redditus [Col. 0493B] etiam terrae qui affluenter sufficere possent, delegavit. Ipse vero tanta se devotione, tantoque amore eodem loco diffudit, ut quidquid habere potuisset, ut [ F. et] quidquid regi auferre, quidquid digne comparare, quidquid etiam gratuito ei a potentibus largitum esset, cuncta praedicto loco destinaret. Videres plaustra vehere onera copiosa, vascula utique usibus necessaria, aerea simul et lignea: vestimenta etiam lectuaria ac linteamina mensalia, necnon et volumina sacrarum Scripturarum quamplurima, sed et omnia quae erant monasterii usibus necessaria, in tantum ut pravi quique ingenti ex hoc succenderentur invidia; cogitabat enim et ipse demum eodem se mancipare monasterio, nisi eum alio in loco Dei obligasset dispensatio.
Quo in loco ipse quoque accessi, et tantam sacrae regulae observantiam vidi, ut pene singularis sit vita eisdem monachis prae caeteris Galliae monasteriis. Est autem congregatio nunc magna diversis gratiarum floribus ornata: habentur ibi et artifices plurimi diversarum artium periti, qui Christi timore perfecti semper ad obedientiam sunt parati. Nullus ibi quidquam proprium vendicat, sed, ut in Actibus legitur apostolorum, sunt omnino omnia omnibus communia. Qui locus tam fertilis, tamque jucundus exstitit, ut cum quis ibidem diverterit, inter [Col. 0493D] pomorum nemora et hortorum amoenitate virentia in haec ei libeat protinus prorumpere verba: Quam bonae domus tuae, Jacob, et quam pulchra tabernacula tua, Israel (Num. XXIV, 5) ! tanquam nemora obumbrantia, et tanquam cedri juxta aquas, et quasi paradisus super flumen; de talibus nempe per Salomonem dicitur: Habitacula justorum benedicentur (Prov. III, 33) . Est autem idem coenobium haud procul a Lemovica urbe situm, sex circiter millibus ad [Col. 0494A] plagam distans meridianam; ambitur vero sphaerico muro, non quidem lapideo; sed [Col. 0494D] Fossatum sepe. Ita Codex sancti Aud. Prior editio, fossato sepi. fossatum sepe munitum, decem fere stadiorum habens spatium in circuitu, ex uno quidem latere munitur optimo flumine, super quem mons excelsus silva opertus ac praerupta valde eminet rupes: omne autem spatium monasterii arbusta diversi generis pomifera occupant: sicque illic segnis animus recreatur, ac si partem amoenitatis paradisi se occupasse gratuletur.
Isto igitur coenobio in omni opere perfecto, omnique ex parte cum solertia stabilito, cogitabat [Col. 0494B] Parisiis in urbe fabricare xenodochium; sed excellentiore consilio, Deo inspirante, concepto, coepit intra domum suam, quam in eadem urbe ex munere regis perceperat, virginum Christi aedificare domicilium; in quo opere diu multumque instantissime desudans, dignum tandem sanctarum virginum construxit archisterium, ubi districtam regulae disciplinam constituens, usque ad trecentarum numerum puellarum ex diversis gentibus, tam ex ancillis suis, quam ex nobilibus Franciae matronis congregavit; quibus et abbatissam Deo dignam puellam, nomine Auream, filiam scilicet Maurini et Quiriae, constituit: terrae etiam redditus copiosos delegavit, atque ex integro omne suum illuc studium convertit. Videres et illuc trahere undique veluti utilissimam apem cuncta monasterio necessaria, vasa simul et vestimenta, [Col. 0494C] necnon et sacra volumina, aliaque quamplurima ornamenta; nam quidquid huic sexui congrue necessarium foret, ut piissimus pater satis solerti in omnibus diligentia ac sollicita cura providit. Cumque omnis opera, cunctaeque domus necessariae in praefato loco expletae essent atque perfectae, unum adhuc restabat, vile quidem sed necessarium aedificandum domicilium; et cum non baberet terrae copiam, omnia etiam essent domibus occupata; adjacebat ei ad opus necessarium area quaedam fiscalis exigua: praecepit ergo metiri terram, ut sciret quantum esset, et confestim ad principem perrexit, suggessit aream, et sine mora obtinuit quod petierat. Cumque reversus locum adiisset, ac linea jactata amplitudinem habitaculi consideraret, invenit amplius [Col. 0494D] quasi pedem in terrae amplitudinem quam ipse nuntiaverat regi: ex quo tristis effectus, quippe qui nulli volens mentiri, regi esset mentitus, relicto protinus opere ad aulam repedat moestus, et mox ut principem adiit, solo illico corruit, mendacium indicavit, aut veniam aut mortem poposcit; sed cum rex tam parvi simae rei causam agnovisset, magis in stuporem versus, ejus injuriae condoluit, moxque ad [Col. 0495A] circumstantium conversus multitudinem, infit: Ecce quam praeclara et venerabilis Christi fides! Duces mei et domestici spatiosas surripiunt villas, et Christi famulus propter fidem quam habet in Domino non palmum quidem passus est celare de humo. Sic ergo clementer Eligio consolato duplicavit donum quod dudum tribuerat pusillum. Ex quo facto liquido patet quantum vir sanctus mendacii culpam pertimuit, qui tam vilissimae rei conscium sibi piaculum minime reservavit. Talis eum fides ad coelum evexit, haec illum fidelitas et Deo charum, et hominibus fecit praeclarum.
[Col. 0495B] Igitur cuncto opere monasterii peracto, atque omnibus aedificiis ancillarum Dei expletis, pro quibus mercedem laboris adeptus est, aedificavit postremo basilicam in honore sancti Pauli apostoli ad ancillarum Dei corpora sepelienda, cujus tecta sublimia operuit plumbo cum elegantia; qua in basilica beatus quoque Quintilianus jacet a bas humatus. Aedificavit etiam, imoque renovavit basilicam in honore sancti Martialis Lemovicensium pontificis et confessoris, qua utique urbane stabilita, plumbo ejus cooperuit tecta, ubi cum ejusdem reliquias satis devotus cum magno triumpho magnoque utriusque sexus comitatu, cum melodia Psalmorum ac dulci modulamine antiphonarum, chorus deferret psallentium, miraculum Dominus declaravit memoria dignum; [Col. 0495C] ob hoc enim et Eligius eamdem viam arripi fecerat cum pignoribus, cum potuisset prorsus aliunde pergere rectius. Erat igitur haud procul a tramite claustrum carceris tetri, ubi tenebantur septem viri sive innocui sive noxii, sub tertia custodia abditi; cum ergo Eligius veluti quondam David ante arcam exsultans atque tripudians, cum reliquiis et praefato agmine in voce exsultationis praeteriret, mox ut contra ergastulum esse coeperunt, repente gestator pignorum gravi pondere depressus solo restitit fixus; quem cum singuli compellerent gressum quantocius movere, id se posse nullatenus voce publica est confessus; dumque ita stantes singuli obstupescerent eventum rei, [Col. 0495D] Coepit cunctis. Hic etiam Codicem sancti Aud. sequimur; nam Acherius ediderat vinc is; in eodem Codice legitur levis tonitrus. coepit cunctis in carcere quasi leve [Col. 0495D] tonitru audiri, et statim vis quaedam cum magno impetu adveniens totum valide nimis concussit carcerem ab imis. Confestim seris omnibus effractis, nexibusque dissipatis, ostia obserata patuerunt inclusis; illico ergo vestigia depressa ferentes pignora levigarunt, et rei carcerem egressi ecclesiam petierunt. Omnes igitur qui aderant in stuporem versi coeperunt attollere novitatem miraculi, ac merita duorum conjuncta simul sanctorum, Martialis laudem, Eligii praedicare favorem; cuncti etiam haec videntes Christo Domino uberes laudes, qui suis operatur in servis, vocibus efferebant continuis.
Post aliqua temporis curricula coeperat urbs Parisiaca saevissimo cremari incendio; nam cum tota pene arderet civitas, usquequaque vis flammae edacis ferebat glomerantes quaqua in parte favillas; tunc Eligius moestus cum videret jam supra suum monasterium praedictamque ecclesiam flante vento globos flammarum cum axibus et carbonibus ferri, graviter ingemuit; jam enim invalescente igne in promptu erat ut etiam tegumentum basilicae funderetur vi vallantis incendii. Attollens ergo Eligius vocem cum gemitu dixit: O sancte Martialis, cur domui tuae modo non succurris? certe enim noveris quod si te hodie non curante crematur, nunquam [Col. 0496B] jam ab Eligio in aevum restaurabitur. Confestim igitur affuit Domini gratia, et aliam in partem vento flammas impellente, et ecclesia, et totum ejus monasterium remansit incolume.
His itaque transactis jugiter vir sanctus intentus manebat divinis officiis; erat enim in eleemosynis largus, in vigiliis sedulus, in oratione devotus, in charitate perfectus in humilitate profusus, in doctrina praecipuus, in sermone paratus, in locutione cautus, in conversatione sanctissimus, in nullo mundi compede catenatus, in obsequiis servorum Dei succinctus, in redemptione captivorum sollicitus, in egenorum largitione diffusus, in duris passionibus [Col. 0496C] fortis, in bonis operibus hilaris, in tentatione tutissimus, in hospitalitate latissimus; inter opprobria securus, inter odia beneficus, in prosperis etiam et in adversis coelo semper intentus; non enim poterat in eo invenire humani generis inimicus nec quod fraus deciperet, nec quod simulatio fuscaret. Sinceritatem quidem mentis vultus serenitate monstrabat, et pietatem clementissimi cordis ostendebat in lenitate sermonis; nihil quippe ejus animo clementius, nihil illius severitate jocundius, jocuncunditate nihil severius, nihil risu gravius, nihil prorsus tristitia suavius: si pauperem vidisset, sustentabat; si divitem, ad benefaciendum cohortabatur, Deum testem invocans pro ejus se nomine cuncta haec facere; nemo enim ab eo pauperum vacuus [Col. 0496D] reversus est aliquando, istud jugiter mente replicans quod Dominus in Evangelio dicit: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V, 7) , necnon et illud: [Col. 0496D] Eccli. III, 33, sed aliis verbis; iisdem tamen citatur a plerisque Patribus. Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum. Et illud: Verumtamen date eleemoysnam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) . Nam sicut de beato Job dicitur, januae ejus omni advenienti patebant, ut et ipse cum Job posset voce libera proclamare: Ostium meum viatori patuit (Job XXI, 32) . Eratque pes claudorum, et oculus caecorum, orphanorum pater, ac viduarum [Col. 0497A] consolator, quique non carcere clausis, non aegritudine fatigatis, unquam suum, in quantum facultas suppeditavit, negavit auxilium, sed omnibus misericorditer consulens, miseris semper praebuit adminiculum. Quem enim caecum non suum vocavit haeredem, aut quem debilem non ejus sustentavit manus? fores quippe ejus jugiter a miseris obsessae, expeditum ei ad bellum praeparabant solatium: hoc jugiter comitatus incedebat exercitu, in his Christum conspiciens se amplecti gestiebat, atque his indumenta tribuens, Christi sub inopis veste se tegere membra credebat: hoc certe se reputabat perdere quidquid in eleemosyna non assumeret, id se tutissime congaudebat recondere, quod egentium sibimet dura necessitas auferret: valde quippe devotus in [Col. 0497B] eorum usibus substantiae exaggerabat pondus, ut quo pauperior saeculo esset, locupletior Deo fieret; considerabat quidem quia quotidie deesse non potest quod peccetur, ideo nec quotidianae eleemosynae non deessent, quibus piamina tergerentur; et ob hoc cum Domino suo pecuniam dividens, substantiam suam gaudebat sociare cum Christo, faciens eum sibi possessionum terrestrium participem ut et Christus faceret illum sibi regnorum coelestium cohaeredem. Illi scilicet assignabat facultates, ut ipsis esset custos perpetuus, sciens quod patrimonium Deo creditum nec respublica eripit, nec fiscus invadit, nec calumnia aliqua forensis evertit: sciens etiam scriptum esse, quod ea bene haereditas reconditur, quae Deo custode servatur. Hujus namque apud suos [Col. 0497C] monita nihil fuerunt aliud, quam magisteria divina, fundamenta scilicet corroborandae fidei, nutrimenta fovendae animae, gubernacula dirigendi itineris, praesidia obtinendae salutis: dignum ergo est, ut eum boni imitentur et diligant, plebs colat, noxii timeant, quem ita divina virtus illustravit, ut sub laicali etiam habitu habuerit a Deo collata dona doctrinamque mellifluam, et Spiritu sancto conditam, de desiderio Christi salitam, de aeterna semper beatitudine sollicitam, quique sic religiosus exstitit ac timens Deum, ut saeculi oblitus dignitates, omne consortium cum egenis haberet et monachis.
Denique cum et frequenter ad eum monachi religiosi [Col. 0497D] quique confluerent, nec sic nimirum eorum satiabatur alloquio, sed aliquando etiam nimis sanctae conversationis aestuans desiderio, ipse quoque properabat ad coenobia, maximeque [Col. 0497] Luxovium. Sic perspicue legitur in codice S. Aud. Acherius ipse sic legi oportere viderat, sed ediderat ex suo codice L […] ss […] dium. Luxovium, quod erat eo tempore cunctis eminentius atque districtius; neque enim tam crebra erant adhuc in Gallis monasteria, et sicubi essent, non sub regulari quidem disciplina, sed erant prorsus in malitia fermenti veteris saecularia. Praeter Luxovium ergo, quod solum, ut dictum est, districtionem regulae solerter tenebat, Solemniacense monasterium in partibus occiduis hujus religionis exstitit caput, ex quo demum multi sumpserunt et [Col. 0498A] initium et exemplum, adeo ut nunc quoque propitia Divinitate innumera per omnem Franciam et Galliam habeantur sub regulari disciplina, alma utriusque sexus coenobia. Itaque ut dicere coeperam, quis valeat enarrare cum quanta Eligius devotione, quantaque humilitate praedictum monasterium adiens, inter fratres incederet? Videres eum cum januam ingrederetur monasterii, dejecto in terram vultu, depressis luminibus, solo capite humi inclinato, toto etiam subtili corpore cum magna gravitate inter fratres incedere, singulisque monachis se pene terrae prosternere, atque ab omnibus devoti sime benedictiones haurire, quibus ipse copiosam tribuens eleemosynam, vilissimam panis tortam ab eis egrediens pro benedictione sibimet vindicabat, quam [Col. 0498B] utique pro magno munere amplectens, diebus singulis quousque durare incorrupta potuisset, eulogias ex ea veluti sacram communionem jejunus sumebat.
Nam et hanc habebat consuetudinem, ut ubicunque iter ageret, si sciret eadem se nocte vel ad monasterium, vel ad qualemcunque ecclesiam, sive etiam ad religiosum quempiam virum posse attingere, nullatenus cibum sumeret, etiamsi biduanum vel triduanum jejunium expleret, priusquam ad locum destinatum quamvis defessus pertingeret; sed et si nosset venerabilem ad quem pergebat locum [Col. 0498C] esse, ejecto se concite de equo per tria vel quatuor millia pedestri labore conficiebat iter usquequo ad sancta illa posset attingere limina; cumque ad mansionem ventum esset, priusquam tabernaculum introiret, mittebat pueros fideles qui omnia late vagantes scrutarentur loca mansionis, et sicubi possent mendicos, aegrotos, vel peregrinos invenire, omnes quos reperissent ad se aut adduci, aut certe deportari jubebat, quibus ipse occurrens, si morbidum videret, medebatur; si putridas habentem carnes, ipse saniem radebat, ut cum Job dicere posset: Flebam quondam super eum qui afflictus erat; et compatiebatur anima mea pauperi (Job. XXX, LII) . Porro si horrentia conspiceret ora, proprio palatum perfricans digito, dolorem leniter mulcebat morbidum; sic nimirum omnia cum cura et diligentia perficiens, [Col. 0498D] componebat cunctos suos sedere per ordines, et priusquam ipse quidquam sumeret ex cibo, omnibus manu propria et escam praebebat et merum, postremo ipse gratias Deo actitans, una cum eis sumebat cibum, sed plusquam illi exiguum: denique cum ipsi carnibus uterentur ac vino, is pane pro cibo, et pauxillum aceti cum aqua mixtum utebatur pro potu: siquidem octo aut decem fluxere anni quibus nusquam vinum hausit in poculo: de carnibus vero melius tacere puto quam aliquid dicere, quandoquidem eas post propositum nec edere passus sit, nec attingere, et cum in praedicto annorum spatio una [Col. 0499A] tantum die eum meminerim propter hospitem charitate exigente de volatilibus modicum quid gustasse. Caeterum peracta refectione, singulis quorum antea capita laverat et manus, demum abluens pedes deosculabatur extergens, ac prostremo stratis impositis et thoris ipse diligenter ad capita componebat [Col. 0499D] Pulvillos. In codice S. Aud. legitur pulvinaria. pulvillos; deinde seipsum spolians indumentis, collocare discubitum simulabat, sed cum cunctos cerneret alto sopore quiescere, adhibitis secum paucis fidissimis famulis, si esset civitas, castrum, vel vicus, omnia orationum loca profunda jam nocte circuibat pene invisus; et si omnimodis occurrere potuisset ante lucem, ad proprium convertebatur defessus stratum; quod si ecclesia in loco hospitii non haberetur, completo, ut dictum est, vespere omni officio simulabat [Col. 0499B] se quiescere strato, sed mox ut ejus cubicularii obdormissent, ejectum se a lectulo totum prosternebat in pavimentum, ibique omni noctis spatio transacto cum aurora diei daret initium, iterum [Col. 0499D] Se indebat thoro. Idem codex, insidebat in thoro. se indebat thoro. Haec autem agebat ob ostentationem declinandam, illi soli cupiens palam fieri, qui dixit: Ora Patrem tuum in absconso; et Pater tuus qui videt in abconso, reddet tibi (Matth. VI, 6) . Sic quippe faciebat Eligius et in itinere et in propria domo; et hic ei perpetuus mos fuit cunctis diebus vitae suae. His igitur eum beatis actibus intentum, in tantum divina provexit clementia, ut adhuc in laico habitu Domino largiente [Col. 0499D] Declararet miracula. Forte, inclareret miraculis, [Col. 0500D] ait Acherius, non male quidem; sed propius, declararent miracula. declararet miracula.
Denique quodam tempore cum anniversaria Parisiis sancti Dionysii martyris celebraretur passio, dum vigilia a clero caneretur in choro, egressus Eligius templo deambulabat in atrio, viditque eminus virum cunctis membris contractum contra sancti sepulcrum jacere in pavimento. A Deo forte inspiratus, aegri mox [Col. 0500D] Astitit lateri. Codex S. Aud., attigit latus. astitit lateri, blandeque eum compellans coepit ab eo inquirere et tempora claudicationis, et causam suae aegritudinis; sciscitans an haberet spem in Christo, si se crederet quandoque sanandum, an etiam crederet se post mortem resurrecturum, et praemia vel poenas ob meritorum qualitatem recepturum: cumque ille ejus secutus verba cuncta haec se credere fateretur, rursus Eligius infit: [Col. 0499D] Si ergo haec, ut astruis, credis, cur hic inaniter jaces? roga magis hunc sanctum, ut intercedens apud Dominum reddat te protinus sanum. Et cum ille ob id se illic excubare diceret, intuens eum Eligius ait: Et credis quod possit haec sanctus iste apud Dominum obtinere? At ille cum eadem prosequeretur, dixit iterum Eligius: Si ergo haec sicut polliceris, credis, promitte modo Deo te deinceps serviturum, et vide ne trepidet fides tua, et absque mora sanabit te domnus iste. Illo autem in omnibus fidem dante, fixit genua Eligius super terram, et prolixe oravit, deinde oculos pariter et palmas ad [Col. 0500A] coelum tendens, Dominum Jesum fide plenus promissionis suae fideliter admonuit, qua dicit: Quidquid credentes petieritis, fiet vobis (Mac. XI, 24) , et: Si habueritis fidem, majora horum facietis (Matth. XXI, 21) . Cumque haec pleno pectore, fide ac devotione deposceret, conversus ad aegrum, apprehensaque dextera ejus, ait: Si indubitanter credis sicut promittis, in nomine Jesu Christi surge, et sta super pedes tuos. Haec dicens attraxit eum ad se fortiter, et illico nexibus artuum resolutis elevatus aeger stetit, et mox consolidati sunt pedes ejus et membra, et sanatus est ex ipsa hora; cui comminans et contestans praecepit Eligius, ut si nollet rursus talia pati, nullum aliud sanitatis verbum cuiquam ediceret, nisi quod Dominus Jesus per sanctum Dionysium [Col. 0500B] eum sanasset.
Quodam iterum tempore cum praetereunte Eligio copiosa pauperum turba eminus consideret, accedens ille ad eos, singulisque propinquans ut solebat, sanctis digitis eleemosynam singulis includebat in pugnis; cumque ad unum ventum esset qui contractam aridamque habebat manum, ipsam non valens extendere, alteram tendebat ad munera: Non hanc, inquit Eligius, sed alteram praebe quantocius: quam cum arefactam ostensurus expelleret [ An expalleret?]; apprehensa ille coepit Christum corde rogare, dumque ulnam palparet a cubito, protinus ut manum extraxit [Col. 0500C] illico nervis remissis digitos curvos direxit; sicque oleo allato peruncta, confestim solida sanaque est facta sicut erat et altera; sed cum haec videntes Eligii ascriberent favori, ille gratia humilitatis contentus, caute satis tentat eadem occulere dicens: Ego putavi ideo illum fingere, ut a me facilius eleemosynam posset percipere.
Alio praeterea tempore cum iter quoddam in proximo carperet, habuit obviam pauperum turbam sua jam opinione collectam, quibus eleemosyna sicut solebat data, voluit insuper siti fatigatis laborem temperare itineris. Coepit ergo quaerere in ministris quis haberet potum sub sellis, cumque singuli, sicut erat, maxime [Col. 0500D] [ F. minime] se habere dicerent, unus tandem reperitur qui parvum cum vino vasculum se habere profitetur; quod protinus allatum vir sanctus benedixit, et ut pauperibus misceret illico imperavit: sed quid erat tam exigua mensura, id est, quasi tria cotyla, inter tantam pauperum turbam? Cum ergo pincerna pauxillum mitteret in scyphum, ut pote cum nec mediis posset sufficere merum, mox increpatus ab Eligio vasculum miscere jussus est plenum, cui cum puer exiguitatem flasconis obtenderet, statim ille signum crucis opponens: Eia, inquit, eia, misce crateram plenam: quoniam larga et magna Domini [Col. 0501A] est clementia. Sic ergo factum est, ut ex eadem quantitate et universi [Col. 0501D] Largissimum. Sic saepe laudatus S. Aud. codex. Editi, largissimos. . . meros largissimum hauserint merum, et exiguitas non defecerit potus, ita ut in illo vase quod vir sanctus signaverat, liquor vini non quidem augeretur, sed potius nasci crederetur.
Alio rursus in tempore cum Parisiis loca orationum circuiret, veniens ante basilicam sancti Germani confessoris vidit quemdam claudum carruca [Col. 0501D] Vectum. Idem codex S. Aud. sic habet: in priori [Col. 0502D] editione legitur vehentem. vectum, querulis se vocibus inclamare: ad quem accedens cum valde misertus ei vellet manus imponere, humilitatis pristinae recordatus, protinus se ab eo subtraxit, alteri potius quam sibi favoris gloriam volens tribuere: praecepit tamen ministris ut [Col. 0501B] auferentes aegrum a carruca in ecclesiam deportarent, ac juxta cancellos praefati sancti Germani projicerent: quod cum factum fuisset, ingressus Eligius basilicam prolixe oravit, monuitque claudum irrevocabiliter in fide persistere usquequo eum Dominus sanari juberet: nec mora, post haec coepit claudus vociferari, totoque corpore contremiscere; cumque omnes procul astantes ad spectaculum concurrerent, confestim claudus resolutis nervorum vinculis liber a pavimento surrexit, et ita incolumis ab ecclesia processit: fuerat enim annis novem claudicationis impedimento astrictus. Tunc Eligius ex intimo corde Christo gratias referens, iter coeptum laetus jam peregit.
Alio quoque tempore sub laicali adhuc habitu carpebat iter cum pueris suis de villa regali, quae vocatur Sterpiniacus: cumque pervenisset Gamapio vico, ingrediens illico basilicam invenit quemdam pauperem claudum pro foribus jacentem, qui viso Eligio coepit clamare, alimoniam ab eo vel aliquam postulans consolationem. Tunc Eligius sciens forte donum sancti Spiritus, accessit ad eum dicens: Rogemus Deum pariter si forte te incolumem reddat: et mox introducens eum in ecclesiam, praecepit enixe orationi insistere; ipse vero prosternens se in terram diutissime oravit: deinde paululum se erigens, cum adhuc videret claudum jacere, rursum orationi incubuit, [Col. 0501D] et lacrymabiliter precem fundens tam prolixe oravit, tantasque lacrymas effudit, ut partem pavimenti ubertas lacrymarum humectaret, ac veluti rivulum de torrente in terram efficeret. Tandem roboratus fide erexit se, et cum magna fiducia ad aegrum accessit, ac manu ejus apprehensa dixit: In nomine Domini nostri Jesu Christi Filii Dei excelsi, surge et ambula: et confestim prosecuta est salus verbum hominis Dei, et convaluit [Col. 0502D] Convaluit. Haec lectio codicis S. Aud. magis placuit quam illa prioris editionis, invaluit. aeger et surrexit: nam omnes qui aderant, audiebant cum magno stupore juncturas et nervos atque omnia ossa claudi illius cruscire ac solidari. Sanus ergo factus est ex [Col. 0502A] illa hora, et ambulabat exsiliens et benedicens Deum cum omni alacritate; fuerat enim ex multis jam annorum spatiis vinculis artuum astrictus, atque ex hoc magis occupabat admiratio cunctos, quod tam celeris fieri ejus potuisset curatio. Dedit ergo ei eleemosynam vir beatus, et dimisit eum in pace; et ille adorans et glorificans Deum, reversus est in locum suum. Tunc Eligius coepit terribiliter conjurare pueros et cunctos comites suos, ne quousque ipse in corpore maneret rem gestam cuilibet homini indicarent, magnopere metuens ne in virtute facti mens ejus humanis laudibus gravaretur.
[Col. 0502B] Quadam vero die cum copiosa pauperem multitudo ad eum confluxisset, totum pene quidquid in auro habere poterat eisdem erogavit. Cumque his discedentibus alii adventassent, loculo auri sollicite perscrutato atque excusso, nihil penitus reperit quod eisdem tribuere deberet; deinde ab uno ex suis familiaribus auri quantitatem susceptam pauperibus dedit; quibus discedentibus, post aliquot horarum spatia ecce superveniunt et alii. Tunc Eligius anterioris horae minime recordans, alias forte mente intentus, protulit quam prius scrutatus erat sportellam, et ubi ante nihil repererat, mox ut etiam aperuit, metallum auri inditum reperit, atque pauperibus illico tribuit: sicque demum prioris facti admirando recordans, nomen largitoris Christi cum ingenti [Col. 0502C] exsultatione glorificavit.
Quadam iterum die cum Parisiis commoraretur, ac necessario quemdam locum adire pararet, explorantes egeni per quod iter transiret, paraverunt se cuncti juxta morem in ponte: quo cum Eligius adventasset, singulisque ut solebat sigillatim manibus eleemosynam includeret, devenit inter caeteros ad quemdam caecum querulis valde vocibus clamitantem; cui cum eleemosynam manu imponere vellet, subtrahens ille manum clamabat virtute qua poterat: Domine, inquiens, Eligi, habe in me pietatem, oculis crucem imprime, quod magis desidero praebe. [Col. 0502D] Tunc ille valde composite dissimulans ac subridens: Tu, inquit, amice, non te nosti signare? Noverat enim vir sanctus jactantiam virtute fugere, in quo non poterat gratia concessa latere: sed cum is eadem ingeminans importune clamitaret: Tu, inquiens, Domine, tu signa. Ille fidem hominis cernens, signum crucis impressit, et, o mira Christi potentia! statim signum sanguinis unda secuta, diu clausas illico reseravit sub fronte fenestras, atque ingrediente die fecit discedere noctem: sicque homo duplo munere recepto, adorans Christum discessit laudans Eligium.
Alio rursus tempore dum apud Parisios commoraretur, quadam die mane confugit ad eum tremebundus custos basilicae S. Columbae virginis, provolutusque pedibus ejus nuntiavit eadem se quiescente nocte vastatam omni ornatu fuisse basilicam: quod Eligius audiens tristis admodum effectus, cito tamen ad solita spei praesidia recurrens, clementer refovit custodem, deinde ad sanctae Columbae oratorium pergens, oratione praemissa, haec loquebatur verba: Audi, inquit, sancta Columba, quae dico: novit meus Redemptor, nisi cito ornamenta tabernaculi hujus furata reduxeris, equidem spinis allatis faciam hanc januam ita obserari, ut nunquam tibi [Col. 0503B] in hoc loco veneratio praebeatur ab hodie. Dixit haec et discessit, et ecce sequenti die custos maturius surgens invenit omnia vela usque ad minimam pallam, sicut prius fuerant, restituta. Tunc concito cursu quanto pridie truculentior, tanto nunc laetior nuntiavit Eligio; atque ille accedens, omniaque sicut dudum fuerant, suis in locis composita cernens, martyrem quidem laudavit, sed Christi Domini nomen, sicut et semper, uberius cum hilaritate magnificavit.
Inter caetera autem infinita bonorum suorum opera, etiam hoc apud regem obtinuerat, ut omnia humana corpora quae vel regis severitate, vel judicum [Col. 0503C] censura diversis ex causis per multimoda argumenta perimebantur, ubicunque invenire potuisset sive per civitates sive per villas, licentiam haberet et de bargis, et ex rotis, et de laqueis sepelire deposita. Delegavit ergo ex comitibus suis vespelliones, Gallebodum scilicet atque Vincentium cum suis collegis, qui hujusmodi curae insisterent: et ubicunque pergerent, sive in proximas urbes, sive in longinquas, jugiter secum sarculos portarent, ut sicubi cadaver invenissent, continuo ipsum humo tegerent. Igitur cum quodam tempore in comitatu regis Austriae partes peragrarent, devenerunt ad urbem quamdam, quae Stratoburgo vocatur; cumque haud procul ab urbe essent, conspicientes eminus vident hominem ipsa die vita laqueo extorta dependere; ad quem [Col. 0503D] protinus accedentes laqueo deponunt, ut scilicet juxta ritum sepulturae traderent: sed vir venerabilis sensit forte operandum; et dum sepultura paratur, festine appropians ipse corpori, coepit eum a summis usque ad ima mulcendo palpare: nec mora, cum jam sentiret adesse animam, composite valde a se virtutem facti refellens, dixit: O quam grande scelus, [Col. 0504A] nisi Dominus juvisset, nunc perpetrare poteramus ut corpus hoc humo tegeremus, cum anima ejus in ipso sit! haec dicens, cunctis mirantibus jussit eum vestimentis operiri et paululum [Col. 0503D] Repausari. Codex S. Aud., repauxare. repausari: deinde recreato spiritu vir ille surrexit e terra, ut pote nullam passus injuriam. Quod factum cum in urbem percrebuisset, mox currentes ejusdem insectatores importune eum iterum rapere, ac morti tradere conabantur; quem Eligius vix eorum manibus ereptum regi pro eo suggessit, chartamque ei securitariam apud regem impetravit, atque ita eum defendit. Qui non post longum spatium ita se subtraxit ab ejus contubernio, Eligio fortassis conscio, ne res gesta amplius crebresceret in populo, et ut nusquam ministrorum ejus amplius appareret conspectui. Sed [Col. 0504B] de his ista sufficiant: Deo soli sufficit de his quae in absconso, vel sub saeculari habitu, vel sub venerabili et apostolica tonsione gesserit, non latere: nunc interim ad ea quae opere manuum egerit accedam, eaque quanta valeo brevitate percurram.
Hic idem vir beatus inter caetera bonorum operum insignia, multa sanctorum auro argentoque et gemmis fabricavit sepulcra, id est, Germani, Severini, Piatonis, Quintini, [Col. 0503D] Lucii. Acherius conjicit legi oportere, Luciani. Lucii, Genovefae, Columbae, Maximiani, et Loliani, ac Juliani, adhuc autem et aliorum multorum: sed praecipue beati Martini Turonis civitate, Dagoberto rege impensas praebente, miro opificio ex auro et gemmis contexit sepulcrum, [Col. 0504C] necnon et tumbam sancti Brictionis, et aliam ubi corpus B. Martini dudum jacuerat, urbane composuit; magnum insuper beneficium eidem ecclesiae apud regem obtinuit: namque pro reverentia sancti confessoris Martini, Eligio rogante, omnem censum, qui reipublicae solvebatur, ad integrum Dagobertus rex eidem Ecclesiae indulsit, atque per chartam confirmavit. Adeo autem omne sibi jus fiscalis census Ecclesia vindicat, ut [Col. 0503D] Ut usque hodie. Sic codex S. Aud. Editi, et usque hodie. Mirum profecto, si haec et quae sunt in fine, usque in hodiernum diem, scripsit Audoenus, hoc est auctor Eligio ipsi coaetaneus. Et alia sunt quae scrupulum movent; nam quod capite 21, dicitur de monasteriis in Galliis, quae nulla prope erant ante Eligii aetatem, scriptoris vero saeculo plurima erant, et [Col. 0504D] in quibus nunc quoque regularem disciplinam vigere testatur, ne ipsum quidem S. Audoeno tribui potest. Quod si in his locis interpolatoris cujusdam audaciam ac temeritatem agnoscimus, eamdem aliis in locis grassatam esse non immerito suspicabimur, velut in capp. 19 et 29; in quibus ea tribuuntur Eligio quae nec Eligium, nec Audoenum decebant. usque hodie in eadem urbe per pontificis litteras comes constituatur. Praeterea Eligius fabricavit et mausoleum sancti martyris Dionysii Parisiis civitate, et tugurium super ipsum marmoreum miro opere de auro et gemmis: cristam quoque et species de fronte magnifice composuit, [Col. 0504D] necnon et axes in circuitu [Col. 0504D] Troni altaris. Prior vox addita est e codice S. Audoeni. throni altaris auro operuit, et posuit in eis poma aurea rotundilia atque gemmata: operuit quoque et lectorium et ostia diligenter de metallo argenti; sed et tectum throni altaris axibus operuit argenteis; fecit quoque et repam in loco anterioris tumuli, et altare extrinsecus ad pedes sancti martyris fabricavit; tantumque illic, suppeditante rege, sua exercuit industria [Col. 0505A] [ F. suam . . . industriam], atque ita suum diffudit specimen, ut pene singulare sit in Galliis ornamentum, et in magna omnium admiratione usque in hodiernum diem.
His operibus mirifice perfectis, atque omnibus circumquaque gentibus sedatis, ferocissimis etiam Vaceis ditioni propriae hostili gladio subactis, mortuus est rex magnus et inclytus Dagobertus, et sepultus est in eadem sancti Dionysii basilica sub arcu in latere dextro: cui successit in regno filius ejus aetate juvenculus, vocabulo Clodoveus. Sub hujus regni principio nefanda haeresis partibus Orientis [Col. 0505B] coeperat pullulare, Constantino tunc Romani imperii apicem gubernante; coeperunt ergo [Col. 0505D] Praefati. Sic laudatus S. Aud. codex, ex quo etiam addidimus vocem aliena. Prius editum erat praefatae. praefati haeresiarches nequiter ecclesiasticam regulam violare, et peregrina quaedam a veritate aliena docere et praedicare, asserentes Dominum et Salvatorem nostrum Jesum Christum minime habere secundum formam servi ( sic ), et neque eum ex Maria veram assumpsisse carnem, profanis vocibus garriebant; quae res plurimos in Ecclesia conturbabat, et plerosque jam contagium hujus pestiferae assertionis infecerat, non solum in urbibus quibus morabantur, sed et urbem quae est caput omnium Romam paulatim jam eorum pravitas penetrabat. Erat autem eo tempore Romae praesul Beatissimus papa Martinus, qui sollicite ac viriliter pro hac causa invigilans, imoque [Col. 0505C] pugnans, multa probra et adversa ab haereticis sustinebat; unde tandem permotus, cum et imperatorem et plures cerneret eorum assertionibus obsecundare, intento satis animo congregavit concilium sacerdotum compescendi causa, imo delendi hujus pravitatem dogmatis: in quo concilio omnibus orthodoxis consentientibus edidit contra haereticos fidem magnifice valde atque accurate, quam etiam cum subjuncta epistola Galliarum partibus destinavit, mandans et obtestans regi Francorum, ut si essent ejus viri catholice eruditi, hos sibi adminiculum ob haeresim comprimendam faceret destinari: ubi tunc Eligius cum sodali libentissime perrexisset, nisi ei quaedam causa impedimenti fuisset.
Sed interim dilatione intercedente inimicus humani generis acrius incitatus, pulsabat fortiter contra murum Ecclesiae per homines perditos, ac turrim validissimam omni oppugnationis genere fatigabat, Martinum sibi, jugiter affligendo, inclinare cupiens episcopum: sed quanquam impurus spiritus omni nisu pugnaret armatus, tamen resistebat Martinus Christi gratia et virtute repletus, ac veluti si [Col. 0505D] Saxum immobile. Codex S. Aud., saxo immobili, et infra, Jubebant ei imperialia decreta. saxum [Col. 0506A] immobile unda allideret, ita virili animo dicta respuebat garrientium. Jubebatur ei imperiali decreto fidem Patribus edere contrariam, sed ille cui sacra fides venerabilis erat, abnegabat se posse impia contra Deum proferre verba, consultius fore judicans temporalem ponere vitam, tantum ut ei conscientia fidei duraret illaesa. Novimus quemdam fratrem a partibus Orientis venientem, qui ea quae narro se coram posito gesta esse testabatur. Igitur cum nullo suasionis genere Martinus a catholica reflecteretur fide, multiplicibus injuriis affectus, diuque coram populo flagellatus, demum revinctis post tergum manibus velut electus aries, cuncta urbe lamentante, exsilio truditur; sicque Constantinopolim perductus, ibique exsilio relegatus, sola illic oratione meruit [Col. 0506B] caeco lumina reddere; ubi exsulans ac delitescens, post multa tormenta claram valde et nobilem vitam optimo et venerabili fine conclusit. Simulent nunc haeretici quantum volunt, confundantur et erubescant a se martyrem factum, quamvis eum pacifice animam exhalasse clamitent, quamvis non a se interemptum, sed propria fingant morte [Col. 0506D] Defectum. Forte, defunctum, ait Acherius; mihi nihil mutandum videtur. Haud ita multa post in codice S. Aud. legitur carnificis gladio. et infra, quantus in Oriente. defectum, quasi non eum poena consumpserit in quo poena consumpta est. Qui si in praesenti nunc adessent, haec a me pro Martyre verba audirent: Etsi, inquam, imminente carnifice gladio mortuus non fuerit, in confessione tamen catholicae fidei exsilio relegatus, post continuam et indefessam professionem gloriosum mortis exitum meruit: sicque ad Deum suum redeuntem coelestis aula martyrem suscepit: neque enim virtus ejus, aut honor [Col. 0506C] minor est, quominus beatis martyribus aggregetur, quia quantum in ipso fuit, aequanimiter toleravit quidquid ei adversitatis oblatum est: nam, sicut Scriptura testatur, non est inferior gloria, sed potius excellentior sustinere martyrium pro eo, ne scindatur Ecclesia fallaciis haereticorum, quam est illa ne immoletur idolis impulsu paganorum. In paganorum namque persecutione unusquisque tantum pro sua anima, in haereticorum vero pro universali patitur Ecclesia: et idcirco eum potiorem dixerim, quia procul dubio excellentior atque eximior comprobatur. Haec pauca de tanti viri memoria, Eligii Vita sibi contineat subnexa, loquatur et ubicunque pergit per saecula, quanto Martinus claruerit fidei dogmate: quae nos dilectionis gratia huc usque narrasse [Col. 0506D] sufficiat, ut tam eximii viri memoria, qui utique collegis meis in urbe Romana multa impendit bona, quamvis in Oriente frequentetur, non usquequaque in Occidente oblivioni tradatur.
Per idem fere tempus qua apud urbem Romam talia gesta sunt, unus haereticorum pulsus a partibus [Col. 0507A] transmarinis, Galliarum provinciam petiit; qui aggressus illico civitatem quae olim Edua, nunc autem Augustidunus vocatur, adiit; ibi quoque degens coepit tam caute quam fraudulenter sua nefanda dogmata prodere: quod cum in palatio ad aures Eligii pervenisset, coepit vigilanter, sicut semper pro hujusmodi causa sollicitus erat, cum Audoeno ac caeteris Catholicis viris tractare, quemadmodum hanc pestem palam omnibus manifestatam detegerent. Itaque non destitit [Col. 0507D] Episcopos. Codex S. Aud., episcopus, commonendo optimates, lectio non inepta. episcopos commonendo et optimates, quousque ex jussu principis sacerdotale concilium apud urbem Aurelianensem congregaretur; ubi praefato haeretico in medio deducto, conabantur eum docti quique diversis ex causis interpellare, sed nullo poterant genere concludere; tanta [Col. 0507B] quippe dicendi arte objectis quaestionibus occurrebat, ut ubi maxime putaretur astrictus, ibi quasi anguis lubricus quibusdam foraminibus lapsus eorum se fronti opponeret. Cumque nullo genere a quoquam posset concludi aut superari, exstitit e nostris quidam per Dei providentiam doctissimus episcopus, nomine Salvius, qui ita ei in omnibus obviavit, ut ingens pro hoc fieret nostris et gaudium et spectaculum: nam omnes versutias cunctasque ejus artes, quas ille nunc occulere, nunc etiam dissimulare conabatur, frequenti disputatione palam funditus detexit. Sic quoque adversus eum omnium episcoporum sententia prolata, ac per singulas civitates super ejus nomine decreto constituto, cum sibi merito dedecore eliminaverunt a finibus Galliae.
Sed et alium nihilominus apostatam cum comperisset Eligius evertere plebem Parisius [ F. Parisiorum], grandi afficiens dehonestate, exterminavit ab urbe: similiter et alium, qui episcopum se simulans circuibat villas et plateas decipiendo populum, diu carcere maceratum ejecit a finibus regni Francorum: necnon alios atque alios diversis artibus populum subvertentes grandi semper auctoritate est persecutus; valde enim oderat omnia haereticorum, vel schismaticorum, cunctorumque praeter catholicam doctrinam figmenta, et jugi instantia eorum insectabatur vesaniam; [Col. 0507D] erat enim ipse affluentissimus quidem in eloquentia, in studio autem Scripturarum subtilissimus, et cum ipse sufficienter esset instructus, populum, ubicunque pergeret, evangelicis cohortationibus edocebat in Christi fide irrevocabiliter persistere, atque ab haereticorum contagiis sese solerti cura observare.
Sed inter caetera, [Col. 0507D] Senibus ac. Codex S. Aud., semper fenetis paupe sine fine viduis, ex quo conjicere licet ita scriptum [Col. 0508D] esse ab auctore: semper senibus, pauperibus, infirmis, viduis. senibus ac viduis atque pupillis consolator existebat; viduae nimirum Sareptensis [Col. 0508A] imitator, ipse plerumque esuriens, sui juris substantiam Christi visceribus erogabat. Si infirmum vidisset, clementer consolabatur; si in Dei quempiam amore ferventem, ad studium cohortabatur; si quispiam ad eum aeger devenisset, ita ejus fovebatur ministerio, ut nec delicias urbium, nec matris desideraret affectum. Tantum itaque ad obsequia debilium se ex devotione diffuderat, ut multi pauperum sani languentibus inviderent: atque ita ob Christi amorem eorum assidue curam gerebat, ut omnes pauperes eum quasi patrem se habere proprium laetarentur: sciebat enim quid in Lazaro aliquando dives purpuratus non fecerit, qualique superba mens retributione damnata sit; idcirco magis ac magis erga omnes se misericordem ostendens, clementer miseris [Col. 0508B] jugiter succurrebat; quo enim dolente non doluit? vel quo pereunte non gemuit? quem nudum vel clericum non ejus vestimenta texerunt? aut quod coenobium non ejus largitate sustentatum est? vel quas pro spe aeternitatis non pertulit angustias? famem scilicet, sitim, vigilias, cunctasque carnis illecebras ( sic ). In tali itaque proposito perseverans, praebuit se in futurum vas electionis et utile Deo ad omne opus bonum paratum.
Nam cum se totum Dei servitio mancipasset, optima principum jussa magnifice adimplebat, contraria vero magnificentius contemnebat, eratque liber [Col. 0508C] ad eos arguendum, humilis ad obediendum, regi pariter subjectus, et Christo devotus; rutilabat quidem specie, robustus erat in virtute, mentis utique argutae, purae et probabilis vitae; sic enim se exercebat quasi semper inciperet, sic se praeparabat quasi quotidie moriturum; idcirco repugnantem carnem inediae subjugabat, et ultricis gehennae saeva tormenta praeveniens, ipse sibi et persecutor existebat et tortor. Nam si contulisset sors temporis, cupiebat martyr fieri pro nomine Conditoris; sed quanquam eum pugio non transfixit, quotidianum sibi libens ipse martyrium indixit, fuitque ei fames pro ungula, sitis pro flamma, mundi calamitas pro bestiis, abstinentia pro craticula. Qui sub imagine martyrii [Col. 0508D] Veluti catena. Prior vox addita est ex codice saepius laudato S. Audoeni. veluti catena rigentis ferri, sic dura lege constrictus, semetipsum [Col. 0508D] sibi abnegavit, ut Christum sequi posset, illum semper diligens, illum desiderans, illum ingenti aviditate sitiens, qui pro amore hominis homo factus est, ut nos ad coelum traheret, de sinu Patris in terram descendit; eique omnem suum laborem omnemque dilectionem infundens, bonam terram sui cordis jugi cultu et indesinentibus exercitiis excolebat, et veluti quis esuriens ac sitiens, sic ille aviditatem quamdam sustinens, illud crebrius Psalmistae dictum voce flebili conquerebatur: Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo et requiescam (Psal. LIV, 7) ? Et illud: Quando veniam et apparebo ante faciem Dei (Psalm. XLI, 2) ? Et illud Salomonis: Post te in odorem unguentorum tuorum curremus (Cant. I, 3) . Porro sectabatur in omnibus mansuetudinem et fidem, necnon et charitatem perfectam, quae spiritualis aedificationis est vinculum; studebat se vas sanctificatum exhibere, ut habitatorem Deum in mentis suae hospitio posset recipere, salutaribus quoque actibus jugiter erat occupatus, ut quotiescunque tentator accederet, quoties hostis callidus aditum quaereret, clausum semper adversum se pectoris ostium inveniret. Orabat frequenter secundum Apostolum (I Tim. II, 1, 2) pro hominibus omnibus, pro regibus et his qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam vitam agant, in omni pietate et charitate; [Col. 0509B] sciens secundum eumdem apostolum (Ibid.) hoc bonum esse et acceptum coram Salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri, et [Col. 0509D] Ad imaginem. Imo ad agnitionem, quod Acherius legi oportere vidit. ad imaginem veritatis venire.
Quid plura loquendo immorer? In omni conversatione sua quasi Lucifer inter astra refulgens, instar magnae lampadis micabat; semper enim perfectos aemulabatur ad bonum, semperque aliorum virtutes sibi proponebat ad exemplum. Tardus erat ad loquendum, secundum apostolum (Jac. I, 19) , et velox ad audiendum: eratque sermone subtilis, humilitate sublimis, eleemosynis dives, charitate longanimis, vigil ingenio, promptus eloquio, flagrans studio, utile [Col. 0509C] nempe vas in Christi domo; ad miserorum obsequium non piger, ad orationem paratus, ad eleemosynam profusus, ad tribuendum largissimus, mansuetudinem colens, paupertate valde gaudens, bonitatem tenens, puritatem cordis semper amplectens, quique ita assidue venerabiles [Col. 0510D] Animos. Codex S. Aud., annos. animos ecclesiasticae regulae tradidit informandos, ut sub laicali proposito constitutus, divino nutu pontificis gratiam possideret uberius; sicque seipsum propria disciplina coercebat intonsus, quasi futuram speciem indicans, ut irreprehensibilis in templo Christi praepararetur sacerdos. O quam perfectissimum laicum, cujus imitatores ipsi esse desiderabant sacerdotes! O mens omnibus praedicanda, cui non fuit aliud vivere, nisi Christum cum dilectione timere, et cum timore diligere! O [Col. 0510A] vere felicem saeculi inimicum, cui mundus tantopere fuit crucifixus, et ipse mundo! quia ita sapientia exstitit pervigii, lenitate placabilis, ut et serpentis astutiam cum discretione gereret, et columbae simplicis animum non amitteret: cujus quidem in mente, virtutum omnium decore, collocavit valde sobrium sapientia domicilium. Vere dignissimum in quo Dominus habitaret templum, jejuniis mundum, orationibus ornatum, puritate refertum, vigiliis exercitatum, nomine etiam meritoque electum; quique dum nominis sui dignitate pascitur, sic se quotidie exerit, ut nequeat amittere quod vocatur in Christo Jesu Domino nostro.
Sed longum nunc est per singula virtutum ejus vel gestorum insignia verbis exire, praesertim cum et liber jam supra modum refertus, finem postulans, sermonem rejiciat, et ariditas nostri sermonis attenuata, veluti longo tramite pene defessa succumbat, non quod omnia quae de Eligio narranda erant expleverit: quippe qui nec ad centesimum ejus, ut ita dixerim, attingere potuit quanta in eo bonorum omnium ornamenta, quae sunt vel pretiosa vel maxima, supernae remunerationis contulerit praerogativa, sed quo velut quidam eminens in sublimi scopulus magna jam ex parte adultus, ipsa sui proclivitate fronti se narrantis opponat. Nunc ergo interim illa solummodo quae sub laico habitu gessit, praesenti libello [Col. 0510C] transcurrere fecimus, cui etiam terminum jam libenter imponimus, ne sui prolixitate audientibus fastidium irrogemus: caeterum ea quae adhuc restant, quaeque in episcopatu gesserit, quo ordine de hoc saeculo migraverit, quasque etiam post obitum virtutes operatus sit, si vita comes fuerit, et si facultatem Dominus tribuerit, intercessionibus sanctitatis ejus adjuti alio libello explere desideramus. Confidimus enim non nostris, sed ipsius meritis, opus coeptum feliciter atque fideliter ad finem usque perducere; si ipse dignetur pro nobis Christum Dominum interpellare in coelis, qui ejus munere meruit tanta mirabilia operari in terris, per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0509D] Domino propitiante Vitam beati confessoris Eligii, quam pridem aliqua ex parte ordiri coeperam, et pene defessus ac lassabundus medio in tramite stylum subtrahens, opus imperfectum reliqueram, nunc paululum viribus recreatis, cupiente voto, corde jocundo, calamoque venusto opus inchoatum adire tentabo, arduum sit licet iter ac profundum, sed libere [Col. 0510D] fateor, quo non possum pedibus viare, ardentissimo ducor amore; ibo ergo votis quo accedere non possum verbis. Indignum profecto reor, tanti ac talis viri Vitam ad posteritatis memoriam juxta qualitatem ingenii non ad plenum monimentis tradere litterarum, cum nimirum opiner ex narratione rerumgestarum aedificationem plurimam legentibus fore: [Col. 0511A] sed quoniam tanta actalia ejus sunt opera, ut magnitudo quidem bonorum nihil me praeterire patiatur, multitudo vero gestorum quamplurima cogat omittere, in incerto aestuat animus, dum deliberare non valet quid teneat, quid omittat. Profiteor namque, si cuncta voluero annectere, et dies deficiet me narrante, et modum excedam voluminis: rursus si pauca comprehendam, et irrisiones metuo hypocritarum dicentium, quoniam Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV, 30) : et offensam potius pertimesco antistitis, ne dum seriem exponere nitor arctatus eloquii siccitate, magis ei injuriam videar irrogasse quam vitam exposuisse. His igitur ex utraque parte discretis, articulum jam infigam membranis, et quae primus hujus operis liber veluti [Col. 0511B] exundans rejicit, hic modo sequens velut nimium sitiens prosequatur; satisque sufficiat priori libro ea tantum exposuisse quae sub habitu saeculari gesserit, nunc vero de his quae in episcopatu egerit, haec prima conveniant.
Eligius itaque olim jam in palatio militaverat sub saeculari habitu Regi aeterno omniumque principi Christo; fuerat quoque de temporibus Lothari mediani, mansueti regis Francorum, et toto tempore Dagoberti inclyti principis, necnon et Clodovei filii ejus, et usque ad initium regni junioris Lotharii mansit in corpore; sed crudeliter in diebus illis Simoniaca [Col. 0511C] haeresis pullulabat in urbibus, et in cunctis finibus regni Francorum; maximeque de temporibus Brunichildae infelicissimae reginae, usque ad tempora Dagoberti regis violabat hoc contagium catholicam fidem. Sollicite tamen pro hoc invigilabant sancti viri Eligius et Audoenus, et communi cum caeteris viris catholicis habito concilio, suggesserunt principi et optimatibus ejus ut hoc mortiferum virus cito deleretur de corpore Christi, quod est universalis Ecclesia; habuit itaque effectum eorum pia petitio, et libenter obtinuerunt quod devote rogaverunt. Tunc ergo placuit omnibus uno in Spiritu sancto accepto consilio simul cum regis imperio, ut nullus pretio dato ad sacerdotale officium admitteretur, neque eos qui ut lupi rapaces munera dando, mercanda [Col. 0511D] censebant dona Spiritus sancti, sed hos potius qui essent boni testimonii viri et irreprehensibilis vitae, ad officium pontificatus eligerent.
Exinde igitur elegerunt ex merito sanctitatis cunctis bonis operibus praeditum ad sacerdotale officium sanctum Eligium jam lumine radiatum, ut praeesset Ecclesiae Noviomagensi: decesserat enim in ipso anni circulo Acharius praefatae urbis antistes. Elegerunt autem cum eo et Audoenum sodalem ejus qui vocabatur Dado, ut praeesset Ecclesiae Rothomagensi. Hoc ergo modo aurificem invitum detonsum constituerunt [Col. 0512A] custodem urbium, seu municipiorum, his vocabulis, Vermandensi scilicet, quae est metropolis urbis, Tornacensi vero, quae quondam regalis exstitit civitas, Noviomagensi quoque et Flandrensi, Gandensi etiam et Corturiacensi. Ob hoc itaque eum vel maxime in his locis dederunt pastorem, quod incolae ejusdem regionis magna adhuc ex parte gentilitatis errore detinebantur, et vanis superstitionibus satis dediti erant, quique velut agrestes ferae, nulliuspiam salutare verbum recipere poterant; sed vir beatus cum se nullo modo ab officio disposito discutere posset, ne tamen in ullo catholicae regulae deviare videretur, non se permisit prius sacerdotem consecrari, nisi sub normula clericatus aliqua temporis curricula exigeret. Tempore ergo dilationis transacto, [Col. 0512B] atque Audoeno de partibus [Col. 0511] Transligeritanis. Sic codex S. Aud. Editi, Ligeritanis. transligeritanis reducto, jamque eo presbytero a Domno Deodato Matascensis urbis episcopo ordinato, inito concilio pariter sub unius diei articulo apostolicam benedictionem meruerunt gratuito: erat enim tempus quo apud Gallias Rogationes a cuncto populo celebrabantur. Convenientes igitur simul in civitatem Rothomagensem quarto decimo die mensis tertii, tertio anno Clodovei, juvenculi adhuc regis, die Dominico ante Litanias inter catervas populi, inter agmina clericorum, inter choros psallentium consecrati sumus gratis ab episcopis pariter episcopi, ego Rodomo, ille Noviomo. Sic ergo episcopatu suscepto ad sedem remeans, qualem se demum quantumque praestiterit quis digne valeat explicare; aut quis tanta verborum [Col. 0512C] copia instructus existat; vel quae oratio tantae affluentiae ubertate exundans, quae cuncta ejus bona, ut decet, queat prosequi? Idem semper robustus ad virtutis instantiam se exercens, constantissime in coepto proposito perseverabat; eadem in corde humilitas, eadem in vultu gravitas erat, eamdem pauperibus curam, eamdem ut prius sollicitudinem gerebat, eadem dilectio fraterna, eadem mentis constantia eidem permanebat, nisi quod episcopalis ambitio, quae caeteris pompae fomentum subministrare solet, ei plus studium abjectionis exhibuit, et unde alii ad tempus videntur extolli, inde his amplius studuit humiliari. Erat itaque Christo semper subjectus, et devotione armatus, doctrina praecipuus, pontificio [Col. 0512D] dignus, humilis in honore recusando, subditus in suscipiendo, exsul spontaneus, fide plenissimus, obediens in Dei praeceptis, credulus in promissis, peregre locuples, in industria solers, in opere docilis, in spe longanimis, in colloquio sapiens, in consilio prudens, in corrigendo vehemens, in diligendo ardens, in adversis patiens, in periculis fortis, in disciplinis mansuetus, in eleemosynis largus, in studiis assiduus, metu mortis sollicitus, in timore Dei eximius, in religione magnificus, in exsequiis devotus, in misericordia gloriosus, in disciplina strenuus, excellenti ingenio praeditus, justitia insignis, severitate terribilis, ad gratiam promptus, ad ignoscendum paratus, humilitate summus, hospitalitate praecipuus, nutritor [Col. 0513A] gregis piissimus; pastor Ecclesiae providus, dispensator fidelis, moderator insignis, delictum proprium cavens, alienum ut suum lugens, plebi monita praebens, Christique praecepta docens, protervos non armis sed patientia vincens, superbos Christi jugo suavissimo subdens: semper enim in obsequiis pauperum, in diligentia peregrinorum infatigabiliter perdurabat, atque ita eis suum impendebat obsequium, ut nisi quis fundatam in Christo haberet mentem, procul dubio despectui duceret talia vel coaequalibus praebere, qualia is jugiter luridis ac seniis et despicabilibus exhibebat. Denique omni episcopali pompa postposita, populorum agmine contempto, clericorum frequentia spreta, famulantium obsequiis relictis, pauperum semper captivorumque delectabatur [Col. 0513B] consortiis; habebat enim sequestratum statutum locum, in quo certis quibusque diebus egenos ac debiles intromittens, ipse ut dudum consueverat famulorum more satagens satis eis devote serviebat, ipse squallentia capita lavans, incomptam ac deformem caesariem manu propria radens, potumque singulis ac cibum post diligentiam praebens, omnes clementer refocillabat; deinde singulos muneratos, nudos etiam vestitos gratifice dimittebat, illisque ex una parte exeuntibus, alios, si adessent, ex altera parte intromitti jubebat; quibus similiter cuncta explens benignissime refovebat. Nonnunquam vero etiamsi plurima turba conflueret, similiter omnibus faciebat: singulis tamen diebus constitutum duodenarium numerum reficiebat, ipse plerumque cum eis hora congrua [Col. 0513C] ad unam mensam pariter convivans, ita duntaxat, ut prius singulis aquam manibus funderet, merumque ac panem manu propria praeberet. Sed quid haec diutius narrando immoror? Ita, fateor, nunquam vidi studium fervere, nusquam in Galliis hujusmodi opera taliter a quoquam audivi expleri: posset enim quis vel raro arripere, sed vix aut difficile perpetuo tenere; hic vero quod semel proposuit, perpetuo retinuit; quod primum Deo vovit, nullis mundi negotiis obligavit; quod in principio arripuit, ad finem usque perduxit.
Praeterea pastoris cura sollicitus, lustrabat urbes [Col. 0513D] vel municipia circumquaque sibi commissa; sed Flandrenses atque Andoverpenses, Frisiones, et Suevi, et barbari quique circa maris littora degentes, quos velut in extremis remotos nullus adhuc praedicationis vomer impresserat, primo eum hostili animo et aversa mente susceperunt, postmodum vero, cum paulatim per gratiam Christi his verbum Dei insinuare coepisset, pars maxima trucis et barbari populi, relictis idolis, conversa est ad verum Deum, Christoque subjecta; sicque demum factum est ut quasi coelitus lumen ostensum, aut radius quidam solis erumpens, totam partis illius barbariem illustraret. Nam et ipsi qui eum primo velut ferocissimae bestiae discerpere cupierant, postmodum attendentes ejus bonitatem ac mansuetudinem, imitatores [Col. 0514A] ejus fieri cupiebant. Quis enim esset ita obstinatus, qui ejus modestiam intuens non confestim admirando obstupesceret? aut quis arrogans, sobriam ejus vitam considerans, non illico ad aequitatem semetipsum converteret? Crescebat nimirum in eo quotidie opinio famulatrix virtutum; seminabat in plebem verba veritatis fructu fidei redundantia, sufficienti sale condita, et velut aromaticis unguentis infusa: nec erat ejus fama contenta circumjectas tantum Gallias illustrare, sed exteras utique provincias implebat, meritorum gratia praecurrente. Inter barbarorum siquidem fremitus quasi signifer belligerator, corporeo timore nudus, sed fidei fervore vestibus se ingerebat, Christi charitate securus, adversantesque sibi fortiter superabat, non [Col. 0514B] corporea lorica amictus, sed fidei virtute indutus. O quoties ob veritatis assertionem paratam habuit mortem, fecissetque satis votis, si contulisset sors temporis! Sed licet ei ratio temporis non potuerit praest re martyrium, gloriam tamen martyris non amisit, quia pro spe aeternitatis jugiter laboravit; verum si ei Neronianis Decianisque temporibus, in illa quae tunc exstitit dimicare congressione licuisset, securus dixerim, sponte equuleum ascendisset, et ultro se pro Christo ignibus intulisset, libensque palmam sanguinis occupasset. Sed quanquam ista non tulerit, implevit tamen etiam sine cruore martyrium, dum fortitudine roboratus, in vigiliis sedulus, in jejuniis assiduus, fidem servando, cursum consummando, repositam sibi a Christo justitiae coronam [Col. 0514C] quotidie exspectabat restitui. Tanquam speculator etenim a Domino constitutus, praedicabat verbum cum omni auctoritate; instabat secundum Apostolum opportune, importune: arguens, obsecrans, increpans in omni patientia et doctrina, suavem semper habens de his quae Dei sunt vel allocutionem plebis, vel collationes fraternae familiaritatis, tenens semper in doctrina humana auctoritatem apostolicam, per quam aggressus gentilium praelia, et gentis ferocissimae pacem tenuit, et copiosum exercitum ad fidem Christi convertit, ac fidei catholicae intemerata consortia jugiter custodivit.
[Col. 0514D] Sane si quem vidisset peccatis noxiis vulneratum, et sagittis diaboli confixum, mox adhibebat dignas curationes sermonum, et verbi Dei salubre medicamentum ostendens contra vulnera incantatoris salutare malagma confessionis, indisciplinationes quoque et transgressiones suorum a regula honesta vel recta, et arguebat clementer, et tolerabat patienter; eratque in eo mira in cunctis operibus discretio, et imitabilis erga omnes dilectio. Erat ergo Eligius opere castus, fide catholicus, charitate diffusus, in tentationibus cautus, in fide firmissimus, in operibus bonis promptus, in sermone verissimus, in judicio justus, in consilio providus, in bonitate conspicuus, in charitate praeclarus, Deo sedule serviens, errantes corrigens, correctos fovens, obstinatos spernens, [Col. 0515A] humiles semper diligens: exuberabat quoque in eo constantia fidei, puritas dilectionis, sinceritas pacis, amor charitatis, atque ad aeternam vitam doctrinae suae filios jugi studio incitans, quos erudiebat hortatu, praeveniebat exemplo, quae docebat agens, et quae agebat docens, nec aliud ore promens, aliud corde volvens, sed quod ore docebat opere corroborabat; et quale habebat verbum, talem et vitam; qualem etiam vitam, tale quoque et verbum. Summa quippe bonitate subditos regebat; summa severitate semetipsum damnabat, non satis erat terribilis in subjectis; nimium valde austerus in piaculis, in se servabat censuram, in alios praeferebat justitiam, rigore utebatur in discussione justitiae, misericordia in definitione sententiae, districtiones [Col. 0515B] vero censurae semper temperabat misericordia, sciens scriptum quia in eo quod judicat quis, judicandus est: et quod Potentes potenter tormenta patientur (Sap. IX, 7) , et quod Judicium erit durissimum his qui praesunt (Sap. VI, 6) . Haec ergo sedula mente pertractans, in omni actione discretionem tenuit, nec in ullo penitus intemperate se gessit, sed omnia diligenter distinguens, et in disciplina et in modestia modum semper ac temperamentum servavit.
Praeterea aedificavit in oppido Noviomagensi ancillarum Christi monasterium, ubi et congregationem magnam, et vitae institutionem districtam indidit; [Col. 0515C] terrae quoque redditus sufficienter delegavit, et omnia quae essent monasterio necessaria solerti satis cura providit. Sed et alia multa monasteria quaeque ejus opere, quaeque vero institutione a discipulis ejus constructa hodie intra Gallias noscuntur: nam multi ex discipulis ejus ecclesias condiderunt, multi monasteria salubriter rexerunt, multi etiam in regimen episcopale sublimati Ecclesiis praefuerunt.
Huic itaque viro sanctissimo inter caetera virtutum suarum miracula, id etiam a Domino concessum erat ut sanctorum martyrum corpora, quae per [Col. 0515D] tot saecula abdita populis hactenus habebantur, eo investigante ac nimio ardore fidei indagante patefacta proderentur: siquidem nonnulla venerabantur prius a populo in locis quibus non erant, et tamen quo in loco certius humata tegerentur, prorsus ignorabatur. Ex eo ergo tempore quo Eligius pontifex consecratus, et Ecclesiae pastor est datus, ab eo nonnulla inventa populis sunt declarata; ex quibus primum ac summum sanctum martyrem Quintinum in principio episcopatus sui grandi instantia quae itum, olim quoque celatum, promovit palam in publicum. Denique priusquam Eligius ejusdem loci datus esset episcopus, exstitit quidam vir improbus, vocabulo Maurinus, ut videbatur populis habitu religiosus, cantor in regis palatio laudatus, atque [Col. 0516A] ex hoc, ut rei docuit exitus, mente tumidus, corde protervus, atque actione dissipatus, qui audacia praesumptionis suae deceptus, coepit verbis extollere a se corpus martyris Quintini et inquiri posse et inveniri; sed ut et ejus proterviam illico et Eligii merita demum Dominus declararet, mox ut terram sarculo scabere coepit, manubrium fossorii manibus ejus inhaesit, sicque miser opus praesumptum relinquens, sequenti quoque die in manibus suis vermibus ebullientibus miserabiliter expiravit: ex quo facto tantus timor adolevit in populo, ut nullus deinceps quamvis probabilis vitae praeter Eligium hujusmodi negotium auderet appetere. Eligius ergo cura pastorali suscepta, statim in exordio suae ordinationis coepit assiduare erga locum illum: est enim [Col. 0516B] haud procul ab urbe Vermandensi, in eo scilicet loco ubi quondam martyr ex fluvio elevatus ab Eusebia in monte fuerat tumulatus. Eligius itaque divino nutu instigatus volvebat in animo, sed et libere proclamabat populo non illic haberi corpus quo eum loco venerabatur populus, sed esse potius in parte ulterius. Cumque diu hujusmodi conditio mentem ejus stimularet, coepit tandem sagaci inquisitione per basilicae pavimentum huc illucque tentare sicubi sacratum tumulum posset deprehendere: sed cum nullatenus indicium tumuli reperiret, coepit a fratribus destitui prosequentibus cum tremore interitum illius, qui dudum investigationem superba mente concipiens, lugubri morte vitam finisset; necnon et antiquitatem corporis longinquitate jam [Col. 0516C] temporis consumpti, atque ad nihilum in pulverem redacti objicientes, conabantur eum a coepto mentis proposito revocare.
Cumque ei istiusmodi impedimenta a fratribus objicerentur, altius ille ingemiscens aiebat: Nolite, fratres, quaeso, nolite impedire devotionem meam; nam ego credo in Creatorem meum, quod me non dignabitur tanto thesauro, tantumque mihi desiderato fraudare. Tunc ergo attentius persistens levavit triduanum jejunium, atque enixius Christi Domini divinitatem cum lacrymis exorans, vovit non se prius quidquam alimoniae accepturum, quam mereretur desideratum percipere votum: tanta namque erat ei fides, tantaque constantia, ut plerumque sic [Col. 0516D] facienda praeveniret, tanquam jam facta crederet, atque nonnunquam ita cum Deo, quemadmodum cum terreno suo loqueretur domino, ac propositum quod ipse statueret, id Deum complere indubitanter crederet: unde etiam cum a multis dehortaretur, dicebat: Tu, inquit, Domine Jesu, qui omnia nosti priusquam fiant, tu scis quod nisi manifestatum ostenderis mihi corpus hujus sancti tui testis, qui propter nomen sanctum tuum passus est, quanquam sim indignus, nunquam tamen plebis hujus episcopatum geram, sed exsul potius ab hac provincia procul secedam, ubi ut dignum est inter bestias moriar. Quid multa? coepto operi persistens, cum adjutores ejus per diversa ecclesiae loca tentando discurrerent, nullamque inveniendi spem caperent, [Col. 0517A] leniter ille omnes compescens, unum eis locum, quo nulla esse suspicio poterat, in posteriore ecclesiae parte effodiendum designat. Tunc omnium labore ibi converso libenter jussis obtemperant, defossaque jam in altum ultra pedes decem seu amplius terra, ab spe iterum inveniendi corporis destituuntur et cum tertia jam nox media fluxisset, arrepto Eligius sarculo, rejectoque amphibalo, coepit totis viribus cum cereis et cum lampadibus terram sanctis effodere manibus: cumque paululum ima fossae declinans, in latus cavernae scabere humum coepisset, mox reperit cumbum sane veterrimum, tegentem corpus sacratum. Tunc gaudio magno repletus, cum sarculo quem manu gestabat, avidissime latus ferisset sepulcri, confestim forato tumulo, [Col. 0517B] tanta odoris fragrantia cum immenso lumine ex eo manavit, ut etiam ipse sanctus Eligius fulgore luminis odoreque inenarrabili perculsus vix subsistere potuisset. Nam et globus splendoris, qui ex tumulo ad ictum ferientis processit, tantam vim suae claritatis sparsit, ut cunctorum astantium obtutibus oculorum retusis, partem maximam regionis illius in diei claritatem mutaret; unde omnes quos eadem hora vigilare contigerat, quique rei causam ignorabant, magnum quoddam datum coelitus signum aestimabant. Erat enim transacta media nox, et nox quidem obscura valde et caliginosa, sed procedente fulgore quasi lux diei ad tempus resplenduit, et in tempore claritas recessit. Tunc ergo sacrum inventum corpus Eligius cum gaudio lacrymabili exosculatur, [Col. 0517C] ac de profunda tellure elevato, reliquias sibi undecunque concupivit, segregavit, dentes etiam pro languentium medela e maxilla sancta abstulit, atque in radice dentis gutta sanguinis exivit. Clavos quoque mirae magnitudinis, quos tempore passionis ejus persecutores corpori infixerant, ex cerebro caeterisque artubus abstractos, sibi pro reliquiis sequestravit. Capillos etiam pulcherrimos reliquiis separatos delegavit. Deinde holoserico pretiosissimo obvolutum compositumque honestissime corpus summa cum diligentia citra altare transposuit; tumbam denique ex auro argentoque et gemmis miro opere desuper fabricavit. Ecclesiam quoque, quae exigua conventibus populi videbatur, eximio opificio ampliatam decoravit. Ipse demum ex reliquiis, [Col. 0517D] quas a sancto corpore sequestraverat, multa loca condivit, multimodamque medelam diversis aegritu linum incommodis easdem impartiendo praebuit.
Post haec simili modo grandi labore atque instantia invenit in territorio Medenantense, vico Sacilinio, sanctum martyrem Piatonem, cui similiter clavos prolixos ex corpore ablatos populis in argumentum monstravit. Corpus denique, sicut martyrem decuit, eleganter composuit; atque mausoleum urbane desuper fabricavit. Suessionis quoque civitate, sanctos martyres et germanos Crispinum et [Col. 0518A] Crispinianum ex quadam crypta prolatos mirifice composuit, eorumque memoriam insigni ornamento decoravit. Necnon et Belvacus municipio, beatum martyrem [Col. 0517] Lucianum. Lucium legitur in codice S. Audoeni. Lucianum, collegam quondam sancti Quintini inventum similiter fabricavit atque composuit: sed et alias quam multas memoriis sanctorum impendit diligentias, quae nunc non sufficit narrantis evolvere lingua.
Multum praeterea in Flandris laboravit, jugi instantia Andoverpis pugnavit, multosque erroneos Suevos convertit; fana nonnulla Christi clypeo protectus cum apostolica auctoritate destruxit; idololatriam quoque diversi generis ubicunque invenit, funditus [Col. 0518B] subruit. Inter haec autem cum semper sobriam religiosis virtutibus teneret disciplinam, frequenter ab ingrato et perfido populo lacessitus, et pene usque ad contumeliam provocatus, nullatenus a coepta doctrina arcebatur, sed magis ipse lenis, patiens, humilis, et mitis, pro eis Dominum deprecabatur: nam cum circumquaque rura lustraret, inenarrabili subtilitate blande atque composite desides barbarorum animos, et minus de spe futura sollicitos, solerti satis studio verbis blandis nitebatur stimulare, atque ad amorem supernae patriae accendere; praedicans infestis pacem, violentis quietem, ferocibus lenitatem; docens omnes in unum ad Ecclesiam coire, monasteria construere, atque in bonis actibus Deo sedule servire. Ad cujus videlicet hortatum ita [Col. 0518C] nonnulla permutata est barbaries, ut subito in arido et squalenti campo videretur fecunda seges et uberrima messis surrexisse: videres complures ad poenitentiam currere, opes pauperibus erogare, libertates familiae dare, aliaque quamplurima bonorum operum praecepta sectari. O quanti Eligii industria ab errore gentilium retracti, venerabili Christi juncti sunt gregi! Quanti exemplum ejus secuti, omnes saeculi illecebras respuentes, beatam monachorum vitam sunt adepti! Quantae puellae eo suadente carnales nuptias spreverunt, ut in matris Ecclesiae receptae gremio Christi sponsae dignae haberentur! Quam copiosum etiam agmen utriusque sexus annis singulis in Paschali solemnitate, quod per totum annum acquirere poterat, manibus propriis baptizans sacro [Col. 0518D] fonte abluebat! Extrahebat enim tam dulciter quam viriliter a faucibus inimici viros cum mulieribus, senes cum juvenibus, salubriaque monita assidue tradens, innumeros convertebat ad viam salutis. Videres plerumque inter multas infantium turbas anus decrepita valde aetate, cuncta tremulas membra, canescente capite, rugata fronte, necnon viros ejusdem senectutis sub manibus ejus in fonte sacro renasci quodammodo, ac subito albis indutos renovari. Videres et nonnullos ad confessionem piaminum concurrentes, et sagittis inimici saucios, ita ab Eligio veluti a peritissimo medico redire sanos, ut nulla jam in eis cicatricum vulnera remanerent, nullaque prioris [Col. 0519A] culpae eos delectatio comitaretur. Sed quid diutius immoror? manifeste enim et evidenter aderat ei divina gratia, qua innumeros ad imitationem sui provocabat. Porro resplendebant in eo virtutes eximiae: modestia cum verecundia, sapientia cum simplicitate, severitas cum mansuetudine, doctrina cum humilitate, humilitas cum rigore; et cum esset aliis misericors, sibi ipsi erat durissimus; caeteris quoque pius, sibi abstinendo severus; omnibus largus, sibi soli restrictus: inter cujus colloquia sacra semper resonabant verba; qui de pace sollicitus, de salute patriae curiosus, die noctuque pro quiete Ecclesiarum quae ubique sunt, ac pro pace principum supplicabat; cuique ut vocabulum nominis, ita et virtus animi et coelestium gratiarum magnificentia concordabat.
Nam quis ejus abundantiam rigantis ingenii contendat evolvere; aut quis ejus bona verbis valeat explicare? Quam fuit in timore Dei fundatus, in dissertione providus, in consilio profundus, in causa saeculi eloquens, in virtute humilitatis mirabilis, astutus juxta Prophetam, et prudens, columbae simplicitatem non amittens? O venerabilem Christi sacerdotem! o imitabilem virum pietate, misericordia et charitate, quae quotidie etiam in perfectis frigescit, in eo tamen usque ad finem aucta in dies perseveraverit! Quis namque ejus mansuetudinem, quis puritatem, [Col. 0519C] quis spiritus fervorem, quis discretionem, quis benignitatem, quis postremo jugem meditationem die noctuque in praeceptis divinis, verbis poterit explicare? Quis, inquam, eo in opere Dei promptior, in oratione ferventior, in lectione sollicitior, in sobrietate parcior, in lacrymarum largitate profusior, in corpore honestior, in corde sincerior, in mansuetudine moderatior, in compunctione ferventior, in charitate jocundior potuit unquam inveniri?
Praecipuas denique virtutes quae possent hominem ad culminis celsitudinem libenter sublevare, prudentiam scilicet, justitiam, fortitudinem et temperantiam, ita in se connexas, sibique mutuo cohaerentes excoluit, ut pene in singulis emineret: habuit nempe prudentiam in discernendo, justitiam in judicando, [Col. 0519D] in arrepto proposito fortitudinem, in qualitate discretionis temperantiam. Quid enim eo prudentius, qui contempta mundi stultitia Christum secutus est, Dei virtutem et Dei sapientiam Quid justius, qui omni substantia pauperibus distributa, docuit divitias ob Christi dilectionem penitus esse contemnendas? Quid fortius, qui inter Francorum protervam gentem barbarasque nationes, et arrogantium probrosas contumelias spiritum semper servavit invictum? Quid temperantius qui nobilium felicitate spreta, maluit in humilioribus tuto gressu pergere, quam pendulo gradu in sublimibus fluctuare? Magnopere etenim concupivit inter homines esse inglorius ut coram Deo appareret gloriosus; menteque [Col. 0520A] in Christo fundata, coelestia potius quam terrena desiderans, humanam studiose sprevit oblectationem, ut posset habere divinam in coelestibus consolationem: inter hujusmodi itaque institutionis exercitia vir beatus ex dono sancti Spiritus virtutum operabatur insignia.
Igitur quodam tempore causa exstitit ut regionem quae proprie Provincia nuncupatur, adire debuisset. Cumque die quadam cum nobili suo comitatu iter agens partes ejusdem Provinciae peragraret, occurrit ei vir quidam immundo et nimis saevo repletus spiritu. Is cum vidisset sanctum virum, timore perculsus, et spumans ac pallens dixit ad eum: Quid [Col. 0520B] hic tu, Eligi? Ad quem conversus sanctus Eligius dixit: Et quid ad te, immundissime diabole? In nomine Jesu Christi obmutesce, et exi ab illo: et continuo vehementer discerpens hominem, exiit ab eo (quindecim vero annis obsederat et cruciaverat virum pessimus ille spiritus); statim ergo pristinae sanitati restitutus homo surrexit incolumis, et sanus factus est ex illa hora.
Profectus igitur Eligius devenit in villam quamdam, quae vocatur Ampucius, quae sita est super ripam fluminis Rhodani, et pertinet ad praedium Erchenberti illustrissimi viri. Erat autem ibi femina quaedam infestum diu daemonem patiens; quo in loco [Col. 0520C] Eligius orationis gratia basilicam ingressus, cum oratione expleta regrederetur, occurrens ei mulier coepit nomen ejus crebrius atque insolentius inclamare. Tunc Eligius respiciens eam, misertus ejus, fixis in terram genibus oravit, deinde conversus ad eam dixit: Adjuro te, maligne spiritus, per Deum Patrem omnipotentem, et per Jesum Christum Filium ejus, et per Spiritum sanctum paraclitum, ut ipsius virtute fugatus discedas ab hoc vasculo quod obsides captivum: et confestim ad ejus verbum collisit spiritus mulierem in terram, et facta est velut mortua; sicque vim maximam patiens daemon, et sanguinem per os mulieris ex internis visceribus egerens, confusus exivit ab ea, et aufugit a facie hominis Dei. Tunc sanctus Eligius jussit allevari mulierem, [Col. 0520D] et benedicens aquam cum oleo dedit ei in potu, et cum gustasset, refocillata est anima ejus, et sana facta est ex ea hora.
Neque illud praetereundum puto, quamvis sit ignobile, quod eodem itinere vir beatus experimento cognoverat. Itaque cum sufficienter cuncta pro quibus advenerat explesset, omnibusque sibi amicis et episcopis in Provinciae partibus visitatis, necnon et domo Aspasii sobolis Juvini Christianissimi viri lustrata, parat jam Eligius cum suis omnibus remeare ad propria. Postremo igitur omnium cum apud Aurelianum Uzecensem episcopum convivio peracto, [Col. 0521A] eidem vale dicere pararet, contigit ut inter satagentium utrorumque frequentiam ministrorum, unus ex famulis ejus canuam, cum qua camelum onerarium secum semper ducere consueverat, subito perderet ob quod in diversa discurrens, prolixius [Col. 0521D] Arcebat iter. Sic codex S. Aud. Editi arcebatur. Ex eodem capite addidi quae uncis inclusa vides capite sequenti. arcebat iter. Tunc Eligius accito ad se secretius famulo, indicat ei hominem sui conscium furti; jubet insuper dicens: Vade, inquit, in illam quae juxta cetimum sita est rupem, illic inter vepres reperies ligatum funda, et absconsum quod quaeris; solutoque eo, accipe quod tuum est, et absque ulla injuria, absque verbo etiam gravi, redde homini tibi designato, ex quo ligatus tenetur fundibalum: quod cum ille fecisset, nimio fur pudore atque stupore perculsus, veniam facti sui precabatur, offerens insuper homini [Col. 0521B] redemptionem piaculi.
Post haec igitur Eligius ad urbem propriam regressus, institutionis suae normam quotidie augmentabat in melius, diligens in primis Deum ex toto corde, ex tota anima, atque ex tota virtute sua; deinde proximum sicut semetipsum; in lege Domini sine lassitudine persistens, mores bonos nulla noxia conversatione inquinabat; vitam temporalem pro exsilio ducens, vitam aeternam omni concupiscentia spiritali desiderabat [actus vitae suae omni hora custodiens, oculum mentis suae ad Deum semper defixum habebat]; ab omnibus quae lex vetat solerti [Col. 0521C] cura abstinens, a cogitatione quoque noxia animam revocabat, sciens hominem et de cogitationibus judicandum: nihil praeterea de se praesumens, nihilque boni sibi tribuens, bona a se facta divino muneri ascribebat. Odientes etiam ad pacem invitans, discordes ad concordiam revocabat; consilium et opus suum semper ad Deum convertens, in omni conatu suo Christi auxilium flagitabat: pedes ejus semper directi ad evangelizandum pacem, ad evangelizandum bona, sub specie honesta, animo benigno incedebat; ac sicut fidelis servus et prudens quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore necessario, sic populum sibi commissum omnimodis festinabat spiritali reficere cibo; clementer docens, optime instruens, a consuetudine [Col. 0521D] peccandi tota omnes virtute retrahere nitens. Erat praeterea spiritu fervens, sollicitudine impiger, moribus clarus, operibus ornatus, omnique suavitate conspicuus: in oratione assiduus, in jejuniis strenuus, in eleemosynis largus, atque ita inter divites et pauperes medius, ut pauperes eum quasi patrem, divites quasi superiorem sibi aspicerent; ipse enim non ad personae potentiam, sed potius ad morum elegantiam attendebat, et tanto unumquemque eminentius honorabat, quanto vivere sanctius didicerat. Erga egenos quoque et advenas ita se sollicitum exhibebat, [Col. 0522A] ut vere Christum esse in ipsis fide integra crederet, et non tam illis quod conferebat, quam ipsi Christo se eadem conferre gauderet. Ipsis quidem fenerabat cibum, et oculis suspiciebat coelum; ipsis alimenta praebebat, et Christum cum fiducia invocabat; ulnas tendebat in dando, mercedem procul dubio exspectans ex alto: nam quantam molem substantiae Eligius disperserit amore Dei succensus, meum tantum non est referre, norunt haec atque senserunt omnes pene quatuor coeli plagae. Quod enim monasterium non ejus penetravit eleemosyna? aut quis clericorum non ejus substantia refocillatus est? quis peregrinus non ejus est receptus hospitio? aut quibus advenis non suum impendit obsequium? Quos curiosissime omnibus locis perquirens, damnum suum [Col. 0522B] putabat, si quisquam debilis aut esuriens beneficio sustentaretur alterius: ardentissima quippe fide toto Salvatori animo conjunctus, reddebat ei quod ab ipso acceperat, ac per singulos ejus famulos Christum se videre credens, quidquid in illos conferret, contulisse se in Deum laetabatur, illud semper revolvens quod Dominus in Evangelio dicit: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V, 7) . Et illud: Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III, 33) . Et illud: Facite vobis amicos de iniquo mammona, qui vos recipiant in aeterna tabernacula (Luc. XVI, 9) . Et, Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) . Hujusmodi Eligius studiis exercitatus, divina eum gratia comitabatur uberius.
Denique quodam tempore, affectu pietatis et pastorali cura sollicitus, venerat ei in animum solum proprium paternae possessionis, civitatem Lemovicinam visitare. Audiens enim sanctam famam monasteriorum suo jam exemplo in eadem urbe constitutorum, desiderabat magnopere proprio eadem cernere intuitu, et praecipue ob monasterii sui venerabilem atque omnibus imitabilem institutionem, quam nimio desiderio aestuabat: comitatu cum Bituricas civitate appropinquaret, directis in viam cunctis comitibus suis, ipse cum paucis destinatus [Col. 0522D] erat ad memoriam Sulpicii confessoris [Col. 0522D] Orare. Ita malui cum codice S. Aud. quam ut in priori editione, adorare. orare. Quo cum pervenisset, oratione facta, audit complures nuper mortis sententia damnatos teneri in carcere fiscali vinctos; interfecerant enim quemdam fiscalem judicem, et idcirco habebantur in vinculis. Eligius ergo memor verbi Domini dicentis: In carcere eram, et venistis ad me (Matth. XXV, 36) ; et: Quandiu fecistis uni ex minimis meis, mihi fecistis (Ibid. v. 40) , rogat se deduci ad eos; sed cum appropinquasset custodiae carceris, mox milites consurgentes obstiterunt ei vehementer, nec permiserunt eum propius accedere: tunc ille moestus admodum indignatusque [Col. 0523A] animo discessit, et coeptum iter peregit. Factum est autem cum pervenisset ad locum destinatum, commoratus est aliquandiu apud urbem Lemovicas, et circuiens omnia monasteria tam infra urbem quam in suburbanis sita, devotissime omnium benedictiones hauriebat, visitatis etiam in suo monasterio fratribus, necnon et secundo eisdem abbate constituto (prior enim ad episcopatum captus habebatur) paterna singulos sollicitudine commonebat, hortans omnes servire Deo in veritate, et simplicitate cordis, quotidieque in melius coalescere, et acceptum propositum omni instantia ad finem usque perducere. Venit autem et ad praedium parentum suorum: nam et ibi jam habebatur monasterium a germano ejus Alicio in ipso patris sui tabernaculo constructum; [Col. 0523B] ibique similiter fratribus conventis, atque clementer consolatis, parat postremum reverti ad civitatem suam; et cum procul a Bituricis iter carpereti, voluit iterum divertere ad civitatem; stimulabat enim animum ejus, quoniam reos qui tenebantur in carcere, nihil prius juvatus fuisset, nec quivisset liberare eos.
Ob hoc ergo iter agens, precabatur Dominum ut convento carcere non pateretur laborem suum frustra consumere. Die igitur qua ingressurus erat civitatem, cum valde diluculo elevasset oculos suos ad coelum, facta est caligo et nebula tenebrosa nimis, ita ut habitatores civitatis nec ad spatium jacti lapidis procul contueri possent. Sic ergo Eligius urbem ingressus, cum appropinquasset januas carceris, [Col. 0523C] confestim velut magno ferientis impulsu, divino nutu confractae sunt serae, dissipati cardines, ostia carceris patefacta, omniaque vincula compeditorum soluta. Tunc Eligius concessam sibi virtutem quasi nihil ad se simulans pertinere, cito carcere discedit, dat tamen reis consilium ut mox egredientes ergastulum, ecclesiae peterent confugium: at illi egressi sine mora celeri cursu ad basilicam beati Sulpicii properant; cumque essent omnia ecclesiae ostia obserata, et rei huc illucque circumspicientes nusquam invenirent introitum, fracta est subito una ex vitreis maximis quae erant in fronte basilicae, simulque ostium patefactum est unum ex latere ecclesiae, atque ita carcerati basilicam ingressi thronum altaris sunt expetiti. [Col. 0523D] Deinde cum sanctus Eligius omnia orationum loca circumiens illuc quoque devenisset, invenit eos omnes circa altare, seu ante sepulcrum praefati antistitis consistentes; et milites quidem cum invenissent carcerem dissipatum, statim persecuti sunt eos usque ad praedictum locum, et ingressi basilicam, injecerunt eis manus, ac ferro vinctos foris trahere conabantur; quibus beatus Eligius blando alloquio dixit: Nolite, quaeso, homines Dei, nolite haec in loco sacro agere; cur perdere nitimini quos jam pius Dominus liberavit? Quare facitis tam impie in domo Dei? Cur non pertimescitis tanti sceleris culpam? domus enim haec, domus vitae est, non mortis; [Col. 0524A] refugium est delinquentium, non damnatio confugientium; orationis est locus, non latronum specus. Sed cum nihil apud eos sermo ejus proficeret, iterum ait: Dominus Deus videat quod operamini, vos si quidem me audire renuistis, audiet credo ille qui nunquam derelinquit sperantes in se. Mox ergo ad solita praesidia convertens se, prostravit se in terram inter altare et confessoris memoriam, atque enixius Dominum supplicavit; et cum ab oratione caput elevasset, statim confractae catenae in terram ceciderunt, cunctaque quae imposuerant ligamina omnibus astantibus sunt magno impetu disrupta atque dissoluta: quod milites videntes, ingenti metu perculsi, confestimque ad pedes sancti Eligii pervoluti, veniam facti sui precabantur, dicentes: Peccavimus, domine [Col. 0524B] pater, inique egimus, stulte gessimus in eo quod contra te contendere praesumpsimus: agnoscimus modo quod male egimus, impietati nostrae ignoscere te rogamus. Tunc ille dixit ad eos: Et ego novi quod ignoranter fecistis; Dominus enim operaratus est sicut voluit; ipse qui hos eripuit, ipse vobis, oro, indulgentiam tribuat, et a cunctis peccatis propitiatus absolvat: nam non ego, ut vos putatis, sed sanctus Sulpicius ad se fugientes defendit reos. Hoc ergo modo Eligius, imo Dominus per Eligium, absolvit eos bis numero a dirae mortis periculo. Ille pius, ille misericors, qui saeviente Herode eripuit Petrum de obseratis militum custodiis, nunc operatus est cum Eligio famulo suo Bituricis: qui vinctum in carcere absolvit vas electionis Paulum, ipse nunc [Col. 0524C] dissipato carcere humiliavit arrogantiam superborum: illi ergo laus, illi gloria, per quem servi ejus in mundo tanta possunt facere mirabilia. Sic ergo reis absolutis, qui pene nudi videbantur, Eligius elargitis indumentis et eleemosynis, mandat de caetero corrigere vitam; multamque et aliam, exceptis his eodem die diversis pauperibus, necnon et monasteriis, distribuit pecuniam. Inde igitur digressus, coepto tramite pergens pervenit tandem ad suos.
Diebus namque singulis plebem sibi commissam commonens, infatigabiliter salutaribus monitis exhortabatur, zelo nimirum veritatis accensus, volebat populis pandere quod [Col. 0523] Ipse. . . . teneret. Codex S. Aud., ipsi. . . tenerent ipse intemerata fide teneret, [Col. 0524D] mandans omnibus servire Deo in veritate, et facere justitiam in omni tempore, et ut essent memores beneficiorum Christi, et benedicerent nomen ejus cunctis diebus vitae suae. Nam collectis undique ad ecclesiam turbis, multa quidem et magna breviter in sermone complexa, sed in aedificatione spiritaliter copiosa, cum prophetica fiducia exaltans vocem hujuscemodi ad eos proferebat monita.
Rogo vos, fratres charissimi, et cum grandi humilitate admoneo, ut intentis animis auscultare jubeatis quae vobis pro salute vestra suggerere volo: Omnipotens [Col. 0525A] enim scit Dominus quod prompta erga vos charitate ista vobis profero; quae si non fecero, procul dubio reus debiti tenebor: vos ergo non pro mea parvitate, sed pro vestra quae dico salute libenter suscipite, ita duntaxat ut quae aure percipitis opere compleatis, ut et ego de meo obsequio et de vestro profectu merear vobiscum gaudere in coelesti regno. Si cui forte displiceo quod tam frequenter vobis praedicare contendo, rogo non mihi molestus existat, sed magis periculum meum consideret, et audiat Dominum per prophetam terribiliter sacerdoti comminantem: Si non annuntiaveris, inquit, iniquo iniquitatem suam, ipse in iniquitate sua morietur: sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Quod si annuntiaveris impio, et ille non fuerit conversus a pravitate [Col. 0525B] sua, ipse quidem in iniquitate sua morietur, tu autem animam tuam liberasti (Ezech. XXXIII, 8, 9) . Et illud: Clama, ne cesses, et annuntia populo meo peccata eorum (Isa. LVIII, 1) . Considerate ergo, fratres, quia oportet me sine cessatione vestros animos ad tremendum Dei judicium, et ad desiderandum coeleste praemium excitare, ut vobiscum pariter merear in angelorum consortio perpetua pace gaudere; ideoque rogo ut diem judicii semper pertimescatis, diem mortis suspectum quotidie ante oculos habeatis. Considerate quales eritis praesentandi conspectibus angelorum, vel qualem pro meritis vicissitudinem recepturi, et si poteritis in illo die illibatum referre quod in baptismo promisistis. Mementote quia tunc pactum cum Deo [Col. 0525C] fecistis, atque abrenuntiare vos diabolo, et omnibus operibus ejus, in ipso baptismi sacramento promisistis. Qui potuit, tunc ipse per se et pro se haec respondit; qui vero non potuit, fidejussor pro eo ad ejus vicem ista Deo promisit, ille scilicet qui eum de sacro fonte suscepit. Considerate ergo quale pactum cum Deo fecistis, et requirite apud vos ipsos, si post ipsam promissionem opera maligni diaboli, cui renuntiavistis, secuti estis; abrenuntiastis enim diabolo, et omnibus pompis et operibus ejus, id est, idolis, sortibus, auguriis, furtis, fraudibus, fornicationibus, ebrietatibus, et mendaciis: haec sunt vero opera et pompae ejus; promisistis e contra credere vos in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum [Col. 0525D] Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, conceptum de Spiritu sancto, natum ex Maria virgine, passum sub Pontio Pilato, tertia die resurrexisse a mortuis, ascendisse in coelos; promisistis deinde credere vos et in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, et vitam aeternam. Haec procul dubio cautio et confessio vestra, quam tunc promisistis, semper apud Deum tenetur, quapropter vos, charissimi, moneo ut ista confessio, vel promissio vestra semper in vestra teneatur memoria, et hoc quod Christiani vocamini, non ad judicium vobis sit, sed potius ad remedium. Nam ideo Christiani facti estis, ut semper opera Christi faciatis, id est, ut castitatem [Col. 0526A] ametis, luxuriam et ebrietatem fugiatis, humilitatem teneatis, superbiam detestemini, quia Dominus Christus humilitatem et ostendit exemplis, et docuit verbis, dicens: Discite a me quia mitis sum, et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI, 29) . Invidiam etiam respuatis, charitatem invicem habeatis, et semper de futuro saeculo et de aeterna beatitudine cogitetis, ac plus pro anima quam pro corpore laboretis, quia caro pauco tempore erit in hoc mundo, anima vero, si bene agit, sine fine regnabit in coelo; at si male egerit, sine misericordia ardebit in inferno: qui vero non cogitat nisi de ista tantummodo vita, animalibus et bestiis similis [Col. 0525D] Factus est. In codice S. Aud. non legitur factus. factus est.
Non ergo vobis sufficit, charissimi, quod Christianum [Col. 0526B] nomen accepistis, si opera Christiana non facitis: illi enim prodest quod Christianus vocatur, qui semper Christi praecepta et mente retinet, et opere perficit, qui furtum scilicet non facit, qui falsum testimonium non dicit, qui nec mentitur, nec perjurat, qui adulterium non committit, qui nullum hominem odit, sed omnes sicut semetipsum diligit, qui inimicis suis malum non reddit, sed magis pro ipsis orat, qui lites non concitat, sed discordes ad concordiam revocat. Haec enim praecepta ipse Dominus Christus per semetipsum dignatus est in Evangeliis tradere, dicens: Non homicidium facies, non adulterabis, non facies furtum, non falsum testimonium dices, non perjurabis, et fraudem non feceris. Honora patrem et matrem: et diliges proximum tuum sicut teipsum. (Matth. XIX, 18 seq.) . Et, Quodcunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite eis (Matth. VII, 12) . Haec est enim lex et prophetae. Et adhuc his majora, sed valde fortia atque fructifera his dedit mandata, dicens: Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos. Et, Orate pro persequentibus, et calumniantibus vos (Matth. V, 44) . Ecce forte mandatum, et videtur hominibus durum, sed magnum quidem habet praemium: audite quale: Ut sitis, inquit, filii patris vestri, qui in coelis est (Ibid. v. 45) . O quanta gratia! per nos servi digni non sumus, et per inimicorum dilectionem filii Dei efficimur. Ideo ergo, fratres et amicos diligite in Deum, et inimicos diligite propter Deum; Qui enim diligit proximum, sicut dicit Apostolus, legem implevit (Rom. XIII, 8) . Nam qui verus [Col. 0526D] Christianus vult esse, haec ei necesse est praecepta custodire; si enim non custodit, ipse se circumvenit. Ille itaque bonus Christianus est, qui nulla phylacteria vel adinventiones diaboli credit, sed omnem spem suam in solo Christo ponit; qui peregrinos tanquam ipsum Christum cum gaudio suscipit; quia ipse dicet: Hospes fui, et suscepistis me (Matth. XXV, 35) . Et, Quandiu fecistis uni ex minimis meis, mihi fecistis (Ibid. v. 40) . Ille, inquam, bonus Christianus est, qui hospitibus pedes lavat, et tanquam parentes charissimos diligit; qui juxta quod habet, pauperibus eleemosynam tribuit; qui ad ecclesiam frequentius venit, et oblationem quae in altari Deo offeratur, ex [Col. 0527A] nibet; qui de fructibus suis non gustat, nisi prius Deo aliquid offerat; qui stateras dolosas, et mensuras duplices non habet; qui pecuniam suam non dedit ad usuram; qui et ipse caste vivit, et filios vel vicinos docet, ut caste et cum timore Dei vivant; et quoties sanctae solemnitates adveniunt, ante dies plures castitatem etiam cum propria uxore custodit, ut secura conscientia ad Domini altare accedere possit: qui postremo symbolum vel orationem Dominicam memoriter tenet, et filios ac [Col. 0527D] Familiam eamdem. Codex S. Aud., filias eadem. familiam eamdem docet. Qui talis est, sine dubio verus Christianus est, sed et Christus in ipso habitat, qui dixit: Ego et Pater veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 13) . Similiter et per prophetam dicit: Ego inhabitabo in eis, et inter illos ambulabo: et ero illorum [Col. 0527B] Deus (Levit. XXVI, 12; II Cor. VI, 16) .
Ecce audistis, fratres, quales sint Christiani boni, ideo quantum potestis cum Dei adjutorio laborate, ut nomen Christianum non sit falsum in vobis, sed ut veri Christiani esse possitis, semper praecepta Christi et cogitate in mente, et implete in operatione; redimite animas vestras de poena, dum habetis in potestate remedia: eleemosynam juxta vires facite, pacem et charitatem habete, discordes ad concordiam revocate, mendacium fugite, perjurium expavescite, falsum testimonium non dicite, furtum non facite, oblationes et decimas ecclesiis offerte, luminaria sanctis locis juxta quod habetis exhibete, symbolum et orationem Dominicam memoria retinete, et filiis vestris insinuate; filios etiam quos ex [Col. 0527C] baptismo suscepistis docete et castigate, ut semper cum timore Dei vivant, scitote vos fidejussores pro ipsis apud Deum esse. Ad ecclesiam quoque frequentius convenite, sanctorum patrocinia humiliter expetite, diem Dominicum pro reverentia resurrectionis Christi absque ullo servili opere colite, sanctorum solemnitates pio affectu celebrate: proximos vestros sicut vos ipsos diligite: quod vobis vultis ab aliis fieri, hoc et vos aliis facite; quod vobis non vultis fieri, nulli facite; charitatem ante omnia habete, quia charitas operit multitudinem peccatorum: estote hospitales, humiles, omnem sollicitudinem vestram ponentes in Deum, quoniam ipsi cura est de vobis. Infirmos visitate, carceratos requirite, peregrinos [Col. 0527D] suscipite, esurientes pascite, nudos vestite. Hariolos et magos spernite: sit vobis aequalitas in pondere et in mensura, sit statera justa, justus modius, aequusque sextarius, nec plus quam dedistis repetatis, neque usuras pro fenerata pecunia a quoquam exigatis. Quod si observaveritis, securi in die judicii ante tribunal aeterni Judicis venientes dicetis: Ita, Domine, quia dedimus; miserere, quia misericordiam fecimus; nos implevimus quod jussisti, tu redde quod promisisti.
Ante omnia autem illud denuntio atque contestor, [Col. 0528A] [Col. 0527D] Ut nullas. Idem. S. Aud. codex, ne ullas. ut nullas paganorum sacrilegas consuetudines observetis, non caraios, non divinos, non sortilegos, non praecantatores; nec pro ulla causa aut infirmitate eos consulere vel interrogare praesumatis; quia qui facit hoc malum, statim perdit baptismi sacramentum. Similiter et auguria, vel sternutationes nolite observare, nec in itinere positi aliquas aviculas cantantes attendatis, sed sive iter, seu quodcunque operis arripitis, signate vos in nomine Christi, et symbolum, et orationem Dominicam cum fide et devotione dicite, et nihil vobis nocere poterit inimicus. Nullus Christianus observet qua die domum exeat, vel qua die revertatur, quia omnes dies Deus fecit: nullus ad inchoandum opus diem vel lunam attendat: nullus in Kalendis Januarii nefanda [Col. 0528B] et ridiculosa, vetulas, aut cervulos, aut [Col. 0527D] Jotticos. Codex S. Aud., ulerioticos. jotticos faciat, neque mensas super noctem componat, neque strenas, aut bibitiones superfluas exerceat. Nullus Christianus in puras credat, neque in cantu sedeat, quia opera diabolica sunt: nullus in festivitate sancti Joannis, vel quibuslibet sanctorum solemnitatibus, solstitia, aut vallationes, vel saltationes, aut [Col. 0528D] Aut coraulas. Deest in codice S. Aud.; legendum aut choraulas. Infra ubi editum est aut Geniscum, haud satis scio an reponendum sit, aut Genium. caraulas, aut cantica diabolica exerceat: nullus nomina daemonum, aut Neptunum, aut Orcum, aut Dianam, aut Minervam, aut Geniscum, aut caeteras hujusmodi ineptias credere, aut invocare praesumat. Nullus diem Jovis absque festivitatibus sanctis, nec in Maio, nec ullo tempore in otio observet, neque dies tiniarum, vel murorum, aut vel unum omnino diem, nisi tantum Dominicum. Nullus Christianus [Col. 0528C] ad fana, vel ad petras, vel ad fontes, vel ad arbores, aut ad cellos, vel per trivia luminaria faciat, aut vota reddere praesumat: nullus ad colla vel hominis, vel cujuslibet animalis ligamina dependere praesumat, etiamsi a clericis fiant, et si dicatur quod res sancta sit, et lectiones divinas contineat, quia non est in eis remedium Christi, sed venenum diaboli. Nullus praesumat lustrationes facere nec herbas incantare, neque pecora per cavam arborem, vel per terram foratam transire, quia per haec videtur diabolo ea consecrare. Nulla mulier praesumat succinos ad collum dependere, nec in tela vel in tinctura, sive quolibet opere Minervam, vel infaustas caeteras personas nominare, sed in omni opere Christi gratiam [Col. 0528D] adesse optare, et in virtute nominis ejus toto corde confidere. Nullus, si quando luna obscuratur, vociferare praesumat, quia Deo jubente certis temporibus obscuratur; nec luna nova quisquam timeat aliquid operis arripere, quia Deus ad hoc lunam fecit ut tempora designet, et noctium tenebras temperet, non ut alicujus opus impediat, aut dementem faciat hominem, sicut stulti putant, qui a daemonibus invasos a luna pati arbitrantur. Nullus dominos solem aut lunam vocet, neque per eos juret; quia creatura Dei sunt, et necessitatibus hominum jussu Dei [Col. 0529A] inserviunt: nullus sibi proponat fatum vel fortunam, aut genesim, quod vulgo nascentia dicitur, ut dicat, qualem nascentia attulit, taliter erit; quia Deus omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II, 4) , atque omnia in sapientia dispensat, sicut disposuit ante constitutionem mundi. Praeterea quoties aliqua infirmitas supervenerit, non quaerantur praecantatores, non divini, non sortilegi, non caragi, nec per fontes aut arbores, vel bivios diabolica phylacteria exerceantur; sed qui aegrotat, in sola Dei misericordia confidat, et Eucharistiam corporis et sanguinis Christi cum fide ac devotione accipiat, oleumque benedictum fideliter ab ecclesia petat, unde corpus suum in nomine Christi ungat, et secundum apostolum oratio fidei salvabit infirmum, [Col. 0529B] et allevabit eum Dominus; et non solum corporis, sed etiam animae sanitatem recipiet, complebiturque in illo quod Dominus in Evangelio promisit, dicens: Omnia enim quaecunque petieritis in oratione credentes, accipietis (Jacob. V, 15; Matth. XXI, 22) .
Ante omnia ubicumque estis, sive in domo, sive in itinere, sive in convivio, verba turpia et luxuriosa nolite ex ore vestro proferre, quia sicut Dominus in Evangelio praenuntiat: De omni verbo otioso quod locuti fuerint homines super terram, reddent rationem in die judicii (Matth. XII, 36) . Ludos etiam diabolicos, et [Col. 0529D] Vallationes. Acherius recte monet legi oportere ballationes, hoc est saltationes. vallationes, vel cantica gentilium fieri vetate; nullus haec Christianus exerceat, quia per haec paganus efficitur; nec enim justum est ut ex ore Christiano, [Col. 0529C] ubi sacramenta Christi mittuntur, et quod decet Deum semper laudare, cantica diabolica procedant: ideoque, fratres, omnes adinventiones inimici toto corde respuite, et supradicta sacrilegia cum omni horrore fugite. Nulli creaturae praeter Deo et sanctis ejus venerationem exhibeatis: fontes vel arbores, quos sacros vocant, succidite; pedum similitudines, quos per bivia ponunt, fieri vetate, et ubi inveneritis, igni cremate: per nullam aliam artem salvari vos credatis, nisi per invocationem et crucem Christi. Nam illud quale est, quod si arbores illae, ubi miseri homines vota reddunt, ceciderint, nec ex eis ligna ad focum sibi deferunt? Et videte quanta stultitia est hominum, si arbori insensibili et mortuae honorem impendunt, et Dei omnipotentis praecepta [Col. 0529D] contemnunt. Non ergo coelum, non sidera, non terram, nec ullam omnino creaturam praeter Deum ullus adorandam credat, quia omnia ipse solus condidit atque disposuit. Altum quidem est coelum, ingens terra, immensum mare, pulchra sidera, sed immensior et pulchrior sit necesse est qui haec creavit; si enim haec quae videntur tam incomprehensibilia sunt, id est, varii terrae fructus, pulchritudo florum, diversitas pomorum, genera animalium, alia super terram, alia in aquis, alia in aere, apum quoque prudentia, ventorum flatus, nubium rores, tonitruorum fragores, temporum vices dierum noctiumque [Col. 0530A] vicarius recursus, quae omnia nullatenus mens humana potest aestimatione comprehendere: si ergo haec talia sunt, quae videmus, et nullatenus comprehendimus, qualia aestimanda sunt illa coelestia, quae nondum videmus? Vel qualis horum omnium opifex, cujus nutu cuncta creata sunt, cujus et arbitrio omnia gubernantur? Illum ergo, fratres, super omnia timete, illum inter omnia adorate, illum ultra omnia amate, ad illius vos misericordiam tenete, de ejus clementia nunquam desperate.
Quos bonos videtis, illos imitamini; quos malos conspicitis, castigate et corripite, ut duplicem mercedem habere possitis. Et qui hactenus idoneus a supradictis malis vixisse cognoscitur, gaudeat quidem, et Deo gratias agat, ac de caetero observet, et [Col. 0530B] perseverare in bonis operibus festinet: qui vero usque nunc mala opera exercuit, cito se corrigat, et ex toto corde poenitentiam agat antequam de hac luce discedat; quia si sine poenitentia mortuus fuerit, non ibit [Col. 0530D] In redemptionem. Codex S. Aud., in requiem quae lectio nescio an non aptior sit. in redemptionem, sed praecipitabitur in gehennam ignis, unde nunquam exiet in saecula saeculorum. Quapropter omnes alloquor, viris pariter et feminis dico, corrigat se unusquisque, et vitia sua dum potest emendet, mala opera quae gessit poenitendo expiet. Nullus se inebriet, nullus in convivio suo cogat alium plus bibere quam oportet, quia vino multo deditos vehementer Apostolus redarguit dicens: Neque ebriosi regnum Dei possidebunt (I Cor. VI, 10) . Nullus vel in qualibet minima causa diaboli sequatur adinventiones: nullus, sicut dictum est, [Col. 0530C] observet egrediens aut ingrediens domum quid sibi occurrat, vel si aliqua vox reclamantis fiat, aut qualis avis cantus garriat, vel quid etiam portantem videat; quia qui haec observat, ex parte paganus dignoscitur; qui vero haec contemnit, sibi prophetam gratuletur clamare: Beatus vir cujus est nomen Domini spes ejus; qui non respexit in vanitates et insanias falsas (Psal. XXXIX, 5) . Hinc et Apostolus monet: Omnes, inquit, quodcunque facitis, in nomine Domini nostri Jesu Christi facite (Col. III, 17) . Prorsus ergo recedendum est a cunctis hujuscemodi observationibus, mathematici spernendi, auguria horrescenda, somnia contemnenda, quoniam, sicut Scriptura testatur, vana sunt. Unde et per Moysem praecipitur: Non augurabimini, inquit, nec observabitis [Col. 0530D] somnia, neque ad magos declinabitis (Levit. XIX, 26) . Oportet igitur ut et vos haec tota mente observetis, et si quos cognoscitis vel occulte aliqua phylacteria exercere, expedit ut nec cibum cum eis sumatis, neque ullum consortium apud eos habeatis. Ista ergo omnia spernentes ad Dei vos auxilium conferte, de ejus misericordia nunquam desperate.
Omni diei Dominico ad ecclesiam convenite, et ibi non causas, non rixas, vel otiosas fabulas agatis, sed lectiones divinas cum silentio auscultate; et pro pace Ecclesiae, vel pro peccatis vestris orate: qui [Col. 0531A] enim in ecclesiis fabulari non timet, [Col. 0531D] Et pro se et pro. Sic codex S. Aud. Editi, et ipse pro aliis. et pro se, et pro aliis redditurus est rationem, dum nec ipse verbum Dei audit, nec alios audire permittit: de talibus quippe Dominus in Evangelio dicit: Vae vobis, hypocritae, qui clauditis regnum coelorum ante homines: vos non introitis, nec introeuntes sinitis intrare (Matth. XXIII, 13) . Judices etiam qui praeestis, justissime judicate, nihil in judicio injuste agatis, nec munera super innocentes accipiatis; non ad personam attendatis, nec res alienas [Col. 0532D] Rapaciter. In codice S. Aud. legitur rapaci fortia. rapaciter tollatis, quia de vestris quid vel supra noctem agatur, nescitis. Pauperem etiam et advenam nullatenus in judicio opprimatis, timentes illud quod Veritas in Evangelio dicit: Quia in quo judicio judicaveritis, judicabimini. Et in qua mensura mensi fueritis, remetietur [Col. 0531B] vobis (Matth. VII, 2) . Cavete semper ne de vobis propheta dicat: Vae vobis qui potentes estis in mundo: qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo (Isai V, 22) . Vae qui dicitis malum bonum, et bonum malum (Ibid. v. 20) . Labia vestra loquuntur mendacium, et manus vestrae plenae sunt iniquitate (Ibid. LIX, 3) . Facta est vobis veritas in oblivionem, et justitia fugit a vobis (Ibid. v. 19) . Haec, fratres, considerantes pariter et qui praeestis, et quibus praeestis, in Dei vos timore solidate; retinete quae dicta sunt, facite quae praecepta sunt, habete semper Christum in mente, signum ejus in fronte. Scitote quia multos habetis adversarios qui cursum vestrum impedire festinant; idcirco in omni loco, omni hora, crucis signaculo vos armate, crucis [Col. 0531C] vexillo vos munite: hoc enim solum timent, illud solum expavescunt; hoc et vobis datum est scutum in quo possitis omnes sagittas maligni ardentes exstinguere. Porro magna res est signum Christi, et crux Christi, sed illis solis prodest qui faciunt mandata Christi; ut ergo vobis prosit, praecepta ejus totis viribus adimplere contendite, et sive sedetis, sive ambulatis, sive manducatis, sive lectum ascenditis, sive ab strato surgitis, signum Christi vestram muniat frontem, ut vos semper memoria Dei et vigilantes protegat, et in sopore custodiat; et quoties in nocte excitati fueritis, et somnus ex oculis evolaverit, mox labiis signum crucis occurrat, mensque orationibus occupetur, ac Dei praecepta in corde volvantur, ne stupido pectori repente subrepat inimicus, [Col. 0531D] vel per fatuam incuriam serpat in animam avidus adversarius: et cum in sensu vobis turpem suggesserit cogitationem, proponite futurum Dei judicium, inferni supplicium, gehennae poenas, tartari tenebras, quae impii patiuntur. Si haec feceritis, statim turpis cogitatio evanescit, nec vos deserit virtus Christi, quia verum est quod propheta canit: Sperantes in Domino misericordia circumdabit (Psal. XXXI, 10) .
Sed cum haec omnia, auxiliante Domino, impleveritis, scitote quia hoc moleste accepturus est diabolus, dum viderit vos a societate sua discedere et ob hoc fortasse aliquas nequitias aut infirmitates vobis [Col. 0532A] immittet; nolite pro hoc desperare, quia ad vos probandos permittet hoc Deus fieri, ut cognoscat si ex toto corde vos ad ejus misericordiam tenetis, vel si veraciter in eum creditis; sed vos patienter cuncta sufferte, et Deum in omnibus benedicite, ut in vobis impleri possit quod scriptum est: Beatus vir qui suffert tentationem; quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jacob. I, 12) . Consolatur vos et hoc quod Apostolus dicit: Quia cum tribulamur, a Domino corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur (I Cor. XI, 32) : necnon et illud: Flagellat Deus omnem filium quem recipit (Heb. XII, 6) . Et illud: Quos amat Dominus arguit et castigat (Ibid.) . Quod si semel vel bis nequitias quas immittit, viriliter atque fideliter pro Dei timore sustuleritis, ita ipsum [Col. 0532B] postea a vestra infestatione Deus dignabitur repellere, ut ulterius vos nunquam possit nocere. Ita ergo vos, si veri non falsi Christiani estis, omnes diabolicas circumventiones fugite ac despicite, et tota mente vos ad Deum tenete, ut quaecunque vobis adversa inimicus immiserit, patienter et fortiter toleretis; nam etsi per sortilegos aut divinos aliqua praedixerit, et ita evenerit, nolite mirari, quia spiritus per aera volantes facile possunt praevidere aliqua futura. De hac re etiam Scriptura divina contestatur, dicens: Etiamsi vera dixerint vobis, nolite credere eis. Tentat enim vos Dominus Deus vester utrum timeatis eum, an non (Deut. XIII. 3) . Illud etiam scitote quia nec vos nec aliquid quod ad vos pertinet laedere poterit inimicus, nisi quantum permiserit [Col. 0532C] Deus; permittit autem hoc Deus, quia peccata hominum haec exigunt; permittit, inquam, duabus ex causis: ut aut probet, si boni estis, aut castiget, si peccatores. Sed qui patienter dispensationem Domini sustinuerit, ita ut cum perdiderit aliquid, dicat: Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est, sit nomen Domini benedictum (Job I, 21) . Pro ista patientia aut coronam accipiet, si justus est, vel indulgentiam, si peccator: quod si murmuraverit, vel desperaverit, rerum pariter atque animae damnum incurret. Sed mihi credite, fratres, quia si ex toto corde semper in Dei timore permanseritis, et praecepta ejus custodieritis, ita ut nulla ex gentili consuetudine observetis, nihil vobis jam inimicus nocere poterit, sed omnia vestra prosperabuntur: [Col. 0532D] recto enim Christiano nec auguria, nec alia quaelibet figmenta nocere possunt, quia ubi signum crucis cum fide et timore Dei praecesserit, nihil ibi inimicus nocere poterit; tepidis vero et negligentibus ideo nocere possunt, quia reliquentes Dei praecepta per vitae suae negligentiam prava exercendo opera, ipsi se daemonum potestati spontanea tradunt voluntate; qui si in Christi servitio perseverarent, et per ejus solum confiderent auxilium, nihil prorsus mali paterentur.
Hoc ergo scientes, totis viribus vos ad Dei misericordiam tenete opera bona semper agite, et de [Col. 0533A] substantia vestra pauperibus erogate; qui plus habet, plus tribuat, qui vero minus, ex ipso largiatur beatus et hilaris; unusquisque quod praevalet tribuat, quia nimirum est unde gaudeat. Scilicet, qui dat parum, accipiet multum, sicut et Dominus promittit dicens: Centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29) . Dat, inquam, nummum, et comparat coeleste regnum; dat parvam pecuniam, et emit vitam aeternam. Tenete ergo vos ad eleemosynam, quia, sicut scriptum est, Eleemosyna de morte liberat (Tob. XII, 9) . Et qui eam fecerit, non ibit in tenebras. Unusquisque quantum praevalet, tantum porrigat; qui habet aurum, det aurum, qui habet argentum, det argentum; qui vero non habet pecuniam, cum bono animo det buccellam [Col. 0533B] pauperibus; et si non habet integram, ex eo quod habet frangat, et partem egeno tribuat; sciat quia quamvis parum cum bono animo obtulerit, acceptabile Deo erit; Dominus enim non copia largitatis, sed benevolentia et devotione delectatur et pascitur largientis. Ut autem nullus pauper se ab eleemosyna excusare possit, ipse Dominus pro calice aquae frigidae mercedem redditurum se esse promisit (Matth. X, 42) . Qui enim plures a Deo facultates accepit, majus judicii periculum sustinebit: potuit nempe Deus omnes homines divites facere, sed pauperes ideo in hoc mundo esse voluit, ut divites haberent quomodo peccata sua redimerent. Redimite ergo vos, charissimi, dum habetis in potestate [Col. 0533C] pretium; date eleemosynam de bono et de justo labore, et non de alterius rapina; audite modo ante fores vestras pauperes rogantes, ut ipsi pro vobis in die judicii rogent: prophetam attendite clamantem: Qui averterit, inquit, aurem suam a clamore pauperis, et ipse invocabit Dominum, et non exaudiet eum (Prov. XXI, 13) . Date ergo de eo quod vobis dedit Deus, quia ipse accipit quod pauperibus datis; ipsi quidem datis, sed vobis in futurum transmittitis, non unde ventrem impleatis, sed unde flammas exstinguatis; quia Sicut aqua exstinguit ignem, sic eleemosyna exstinguit peccata (Eccli. III, 33) . Hinc et Dominus per Prophetam dicit: Dabunt singuli redemptionem animarum suarum, et non erit in eis morbus, neque casus. Date ergo, dum licet, redemptionem [Col. 0533D] animarum vestrarum; redimite vos ipsi dum vivitis; quia post mortem nemo vos redimere potest. Unusquisque de quali ingenio vel artificio vivit, de ipso decimam Deo in pauperibus vel ecclesiis donet: consideret quia omnia Dei sunt per quae vivit, sive terra, sive semina, sive flumina, vel omnia quae sub coelo vel supra coelos sunt; et si ipse non dedisset, nihil utique haberet; nam Deus noster, qui dignatur totum dare, decimam de suo dignatur a nobis repetere, non sibi penitus, sed nobis profuturam: sic enim per prophetam ipse promisit, dicens: Inferte, inquit, omnem decimam in horreis meis; et probate me in his, dicit Dominus. Si non aperuero vobis cataractas coeli, et effudero vobis fructus terrae [Al., benedictionem] usque ad abundantiam (Malach. III) . [Col. 0534A] Reddite ergo libenter ex omnibus quae possidetis super terram, quod cognoscitis Deo placere; nolite de cuncta substantia vestra fraudare decimam, ne vobis novem partes auferantur, et sola decima remaneat. Convertimini ad hoc, dicit Dominus, ut aperiam vobis cataractas coeli, et effundam vobis benedictionem meam. Si igitur dederitis voluntarie, plus semper vobis Dominus dabit: si non dederitis, quanticunque pauperes in locis quibus habitatis fame mortui fuerint, tantorum homicidiorum rei eritis. Insuper immittet vobis Dominus pestilentiam, et famem, et perdetis totum quod habetis, necnon adhuc et animas vestras. Ut autem haec vobis non veniant, festinate cum bono animo dare, unde animas vestras possitis redimere, nec eligatis cui misericordiam faciatis, [Col. 0534B] ne forte praetereatis eum qui meretur accipere, quia nescitis in quem Christus dignetur advenire. Scitote quia quod pauperi vel peregrino in terra largimini, sedenti in coelo datis, qui dixit: Qui vos recipit, me recipit (Matth. X. 40) ; et, Quandiu uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) .
Inter haec autem omnia quae Dominus exerceri praecepit bonitatis opera, nihil aliud a vobis quaerit nisi salutem animarum vestrarum, et ut timeatis eum semper, et custodiatis mandata ejus (Levit. XXVI, 3) . Quod si feceritis, dabit vobis, sicut per sanctum Moysem pollicitus est, pluvias congruenti tempore, et terra vestra gignet germen suum, erit abundantia fructuum, pomorum, vinearumque et segetum, et abundabitis omnibus bonis: et dabit vobis [Col. 0534C] pacem per circuitum, et absque terrore eritis: ipseque habitabit inter vos. E contra si non custodieritis praecepta ejus, venient in vobis plagae ab eodem Moyse praedictae: pestilentia scilicet, fames et gladius; eritque coelum sicut ferrum, et terra quasi aeramentum, nec proferet terra germen, et segetes omnes delebuntur; omnisque labor vester in cassum consumetur. Insuper consurgent in vos hostes vestri, et devorabit vos gladius, et erit terra vestra deserta et desolata: et tunc clamabitis prae angustia, et non exaudiet Dominus: sicut per prophetam minatur dicens: Locutus sum, et non audierunt, et clamabunt, et non exaudiam, dicit Dominus (Zach. VII, 13) . Et iterum propheta clamat: Non est abbreviata manus [Col. 0534D] Domini, ut non possit salvare, aut exaudire, sed iniquitates vestrae diviserunt inter vos et Deum vestrum, et peccata vestra absconderunt faciem ejus a vobis ne exaudiat (Isa. LIX, 1) . Ut ista vero vobis non contingant, custodite quae praecepta sunt, implete Dei mandata, ut vivatis et bene sit vobis, nihilque calamitatis vobis eveniat: ipse enim per prophetam consolatur, dicens: Si egerint, inquit, poenitentiam pro iniquitatibus suis, et ego poenitentiam agam super malum quod locutus sum ut facerem eis, et non faciam, dicit Dominus (Jerem. XVIII, 8) . Haec ergo fratres, semper in mente tenete, haec verba filiis et vicinis vestris narrate, haec rememoramini dum sedetis in domos vestras, et dum ambulatis, nec obliviscamini ea cum bene fuerit vobis, sed Deum semper timete [Col. 0535A] et ipsi soli servite, ne irascatur contra vos furor ejus. Scitote quia ipse custodit pactum et misericordiam diligentibus se et custodientibus praecepta sua, omnesque ab eis tollet languores. Considerate quia, sicut beatus Joannes apostolus praenuntiat, Novissima hora est (I Joan. II, 18) : ideoque nolite jam mundum diligere, quia cito transit, et omnis concupiscentia ejus cum eo: vos autem facite voluntatem Dei, ut maneatis in aeternum, et habeatis fiduciam cum apparuerit, nec confundamini in adventu ejus. Nemo vos seducat; qui facit justitiam justus est, et qui facit peccatum ex diabolo est. Et utique omne peccatum sive furtum, sive adulterium, sive mendacium, sine daemonis operatione non fit. Considerate, quaeso, quam perniciosum [Col. 0535B] est opera diaboli exercere, ejusque participem fieri, non in requie, sed in poena gehennae. Idcirco quotiescunque peccatis, nolite exspectare mortifera securitate, ut vulnera ipsa putrescant, nec alia insuper augeatis, sed continuo per poenitentiae confessionem remedium vobis adhibere festinate. In magnis etiam operibus vos jugiter dilatare contendite, ita ut qui fuit hactenus superbus, jam sit humilis; qui erat adulter, sit castus; qui solebat furari, aut res alienas tollere, incipiat jam res proprias ecclesiis et pauperibus erogare; qui fuit invidus, sit benignus; qui erat ebriosus, sit sobrius; qui fuit iracundus, sit patiens; qui fecit alteri injuriam, cito veniam petat; cui injuria facta est, sine mora dimittat, ut et illi dimittatur; aut quare non dimittat fratri parum, ut illi [Col. 0535C] Deus dignetur dimittere totum? Nam et hoc eleemosynae genus est, ut dimittat aliquis ex toto corde ei a quo laesus exstiterit. Quod si aliquis ita sit pauper, ut nullam rem habeat unde eleemosynam corporalem faciat, quia non potest fieri ut ab aliquibus non patiatur injuriam, si ex toto corde omnibus in se peccantibus indulgeat, et contra nullum hominem odium in corde teneat, atque omnes sicut semetipsum diligat, hoc ei procul dubio pro maxima eleemosyna reputabitur. Ut autem peccantibus in nos liberius dimittamus, hortatur Dominus in Evangelio, dicens: Si dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet et vobis Pater vester coelestis peccata vestra: si non dimiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra (Matth. VI, 14) .
[Col. 0535D] Nemo ergo se circumveniat, nemo se seducat, quia qui unum hominem in hoc mundo in odium tenet, quidquid Deo in operibus bonis obtulerit, totum perdet, quia non mentitur Apostolus terribiliter clamans: Qui fratrem suum odit, homicida est (I Joan. III, 15) , et mendax est, et in tenebris ambulat (I Joan. II, 11) . Hoc loco fratrem omnem hominem oportet intelligi, quia omnes in Christo fratres sumus. Ergo, fratres, idcirco vos ad inimicorum dilectionem commoneo, quia ad sananda peccatorum vulnera nullum fortius medicamentum esse cognosco. Licet grandis sit labor inimicos diligere in hoc saeculo, sed magnum erit praemium in futuro. Qui hic dilexerit inimicos, erit Dei amicus; nec solum amicus, sed etiam filius, sicut ipse hoc quod [Col. 0536A] supra jam praemisimus pollicetur, dicens: Diligite inimicos vestros: benefacite his qui oderunt vos: et orate pro calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri, qui in coelis est (Matth. V, 44; Luc. VI, 27) . Qui ergo diligit, possidebit requiem; Qui non diligit, sicut apostolus dicit, manebit in morte (I Joan. III, 14) . Cum haec ita sint, charissimi, dilectionem veram, non falsam invicem habetote, actus vestros ad Deum semper dirigite, et quidquid potestis, pro amore vitae aeternae laborate: currite dum lucem habetis, priusquam tenebrae vos comprehendant. Cum laboratis pro carne, laborate et pro anima: si curritis pro carne quam post modicum tempus vermes devoraturi sunt in sepulcro, plus currite pro anima, ut ornata bonis operibus sine fine laetetur in coelo. [Col. 0536B] Ante omnia, quando jejunatis, quod prandere debetis pauperibus erogate; et sicut Dominus in Evangelio docet: Cum jejunatis, nolite fieri sicut hypocritae, tristes, ut videamini ab hominibus, sed illi soli qui videt in absconso (Matth. VI, 16) . Et iterum monet: Attendite ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis (Matth. VI, 1) . Plus ergo semper de cibo cordis quam de cibo corporis cogitate, et dum in mundo versamini, aeternam vitam bene vivendo vobis emite. Lectiones divinas et in ecclesia libenter audite, et quae auditis jugiter in domibus vestris recolite, ut quomodo corpus pascitur cibo, sic reficiatur anima Dei verbo: certum est enim quia qualis est caro quae post multos dies perceperit cibum, talis est et anima quae raro pascitur Dei verbo. Ergo, charissimi, [Col. 0536C] sive ambulatis, sive sedetis, sive operamini, vel omnia quaecunque agitis, semper quod ex divina lectione auditis ad mentem reducite, semperque evangelica praecepta in corde ruminate.
Ante omnia luxuriam fugite, concupiscentiam malam vitate, timentes illud quod Dominus in Evangelio dicit: Omnis qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V, 28) . Uxores legitimas absque ulla simulatione diligite, sicut Apostolus praecepit, dicens: Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam (Ephes. V, 25) . Et secundum eumdem apostolum: Mulieres viris suis subjectae sint, et timeant sicut Deum (Ibid. V, 22) . Nec quisquam vir legitimam uxorem ex quacunque occasione dimittere praesumat, quia secundum [Col. 0536D] sententiam Domini: Quicunque dimiserit uxorem suam, excepta fornicationis causa, facit eam moechari (Matth. V, 32) . Concubinas etiam sive ante nuptias sive post nuptias habere prohibemus, quia omnino illicitum est: nam qui uxorem legitimam ducere cogitat, dignum est ut virginitatem usque ad nuptias custodiat, et post nuptias, nullam alteram praeter unam legitimam conjugem cognoscat, sicut et apostolus Paulus praecepit (Hebr. XIII, 4) , ut ipse fidem servet, sicut et illam sibi servare vult; nec peccet cum alia, sicut nec suam vult cum alieno viro peccare, timens illud quod idem apostolus terribiliter proclamat, dicens: Fornicatores et adulteros judicabit Deus (Ibid.) . Quidquid enim de jure connubii mulieribus non licet, nec viris omnino licet: nam qui [Col. 0537A] ante legitimas nuptias habere concubinam praesumit, [Col. 0537D] Pejus peccat. Hunc in locum sic scripsit Acherius: «His consona docet S. Augustinus serm. 243, de Temp., sub medium, acerrime eos confutans qui perperam sibi persuaserant concubinis frui licere: Pro qua re, inquit, iterum atque iterum clamo, quia qui ante legitimas nuptias concubinam sibi assumere praesumit, pejus peccatum facit, quam qui adulterium committit: quia qui adulterat, adhuc tam grande malum secrete vult agere, in publico autem aut metuit, aut erubescit committere: ille vero qui publice concubinam habere voluerit, fronte impudentissima rem exsecrabilem toto populo vidente licenter se putat admittere.» Audin, causam cur pejus peccatum committat qui concubinae adhaeret palam, quam qui adulterium secreto ac [Col. 0538D] trepide patrat, nempe erronea opinione, ac pravo alios exemplo in fornicationem inducens. Unde egregius doctor ibidem paulo ante dixerat: «Ideo a multis viris sine ullo timore Domini committuntur (fornicationes), quia ita a pluribus in consuetudinem missa sunt, et ita vilia vel levia, ut nec jam inter gravia crimina putentur.» Et post multa: sed quod pejus est, faciunt hoc multi viri jure fori, non jure coeli, non justitia jubente, sed libidine dominante.» Hac proinde Eligius vel Augustinus haudquaquam adulterium simplici fornicatione levius censuere crimen, sicut Augustinus ipse toties alibi docuit: quod quidem in confesso est apud omnes.» pejus peccat quam qui adulterium committit; et ob hoc dignus est a Christianorum consortio separari: qui si non poenituerit, aeterna illum flamma sine remedio cruciabit. Quapropter, Christiane, fuge fornicationem, erubesce jam sub oculis Dei et angelorum peccare. Capitalia crimina omni nisu detestare, quae sunt sacrilegium, homicidium, adulterium, falsum testimonium, furtum, rapina, superbia, invidia, avaritia, iracundia, et ebrietas; haec sunt enim crimina quae mergunt homines in supplicium aeternum: ex quibus quicunque in se vel unum habere cognoscit, si poenitentiam non egerit, sine ullo remedio in gehenna ignis ardebit. Et ideo, anima Christiana, vigila, ora, cave semper praedicta crimina, et quidquid [Col. 0537B] boni praevales, age pro vita aeterna. Aperi pauperibus manum tuam, ut Christus tibi aperiat januam suam, et intres in gaudia paradisi: noli ipse te tradere in perditionem, quia Christus pro te effudit sanguinem, satis te charum habuit quem tam charo pretio comparavit. Terreat te gehennae metus, quo vel sic possis abstinere a pravis operibus. Omni hora mortem adesse spera, et futura Dei judicia super te jugiter formida, ut tibi quod scriptum est possit aptari: Beatus homo qui semper est pavidus (Prov. XXVIII, 14) . Quod male fecisti, dum potes emenda, dum est licentia poenitentiae; veniam non desperes si ad meliora converteris, quia desperatio pejor est omni peccato; nullatenus ergo de Dei misericordia desperes, nec post centum peccata, nec [Col. 0537C] post mille crimina, quia nulla est tam gravis culpa, quae poenitendo non habeat veniam. Quamvis ergo quisque te irritet, quamvis conviciet, quamvis injuriam tibi faciat, tu tace, patiens esto, nec rependas contumeliam, et melius tacendo vinces injuriam: cum maledicitur tibi, benedic tu, et magnam habebis gratiam, si non laedas a quo laesus es. Nullum despicias, non egenum, non servum, quia forsitan melior est apud Deum quam tu; et quia Omnes, secundum apostolum, unum sumus in Christo Jesu (Gal. III, 28) . Et, Quia non est personarum acceptor Deus (Act. X, 34) ; sed, sicut scriptum est, Unusquisque quodcunque fecerit bonum, hoc accipiet a Domino, sive servus, sive liber (Ephes. VI, 8) . Non detrahas fratri tuo, nec facias calumniam proximo tuo, [Col. 0537D] neque per violentiam opprimas eum, sed sicut per Moysem dicitur: Si paupertate compulsus vendiderit [Col. 0538A] se tibi frater tuus, non affligas eum per potentiam more servorum, sed cum timore Dei age circa illum. Memento quoniam et tu servus es. Non oderis fratrem tuum in corde tuo, sed publice argue eum, ut non habeas super illo peccatum (Levit. XXV, 39; XIX, 17) . Hinc et Dominus in Evangelio dicit: Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum inter te et ipsum solum (Matth. XVIII, 15) . Et rursus: Si septies, inquit, in die peccaverit, et septies poenituerit, dimitte illi (Luc. XVII, 4) . Et iterum: Si offers, inquit, munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare; et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum (Matth. V, 23)
Haec te, Christiane, praecepta revocent ad concordiam, [Col. 0538B] haec dulcia Christi medicamenta curent odii vulnera, quae si contempseris, terribilem in te sententiam retorques, qua dicitur: Omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio. Vel qui dixerit fratri suo: Raca aut Fatue, reus erit gehennae ignis (Ibid. v. 22) . Ecce audisti, Christiane, quid timeas, quid observes: habeto igitur charitatem, tene patientiam, fuge discordiam, impone frenos linguae tuae, ne trahat ad gehennam animam tuam; quia, secundum Scripturam, Mors et vita in manibus linguae consistit (Prov. XVIII, 21) . Et, Vir linguosus non dirigetur super terram (Psal. CXXXIX, 12) . Haec sollicita consideratione pensantes, charissimi, verba simul moresque componite; sectamini semper justitiam, amate Christi praecepta. Derelinquat impius viam suam, et revertatur [Col. 0538C] ad Dominum (sicut propheta clamat) et miserebitur ejus; quia pius est ad ignoscendum (Isa. LV, 7) . Ipse enim admonet dicens: Convertimini ad me, et sanabo adversiones vestras (Jerem. III, 22) . Et rursus: Quaerite bonum, et non malum, ut vivatis; et erit Dominus exercituum vobiscum (Amos V, 14) . Et iterum: Odite malum, et diligite bonum, ut misereatur Dominus vestri (Ibid. 15) . Ecce hoc ipse Dominus per prophetam clamat, et si me audire contemnitis, saltem vel ipsum audite. Ipse etiam in Evangelio peccatores consolatur dicens: Non veni vocare justos sed peccatores in poenitentia (Luc. V, 32) . Ipse iterum monet dicens: Quaerite primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 33) . Et iterum: Petite, et dabitur vobis; quaerite et invenietis; [Col. 0538D] pulsate, et aperietur vobis (Luc. XI, 9) . Modo enim pro ineffabili pietate sua Dominus non solum [Col. 0539A] admonet, sed et rogat ut convertamur ad eum: audiamus ergo eum dum rogat, ne si non facimus, non audiat nos cum judicabit; audiamus et Scripturam clamantem: Fili, miserere animae tuae placens Deo (Eccli. XXX, 24) . Quid ad haec respondes, humana fragilitas? Deus rogat ut tui miserearis, et non vis; quomodo te audiet in die necessitatis supplicantem, cum tu eum pro teipso non audis rogantem? Si modo haec neglexeritis, fratres, quid facietis in die judicii, vel ad cujus confugietis auxilium? Si, inquam, neglexeritis modo talia Dei exhortamenta, non effugietis tunc inferni tormenta, nec poterit vos aurum et argentum liberare, neque divitiae, quae nunc in angulis absconditis, et ex quibus arrogantes effecti salutem vestram [Col. 0539] Obligati. Profecto legendum obliti, ut conjecit Acherius. obligati estis: hinc namque Dominus [Col. 0539B] dicit per prophetam: Visitabo super vos mala, et quiescere faciam superbiam impiorum, et arrogantiam fortium humiliabo (Isa. XIII, 11) . Et rursus admonet dicens: Redite, praevaricatores, ad cor (Isa. XLVI, 8) ; quiescite agere perverse, discite benefacere; succurrite oppresso, defendite pauperem, et viduam, et pupillum, et advenam nolite calumniari (Isa. I, 16, 17) . Haec ergo, fratres, in mente retinete, haec magnopere custodire festinate; pugnate ut, separati a diabolo, conjungamini Deo qui vos redemit: stupeant gentes de vestra conversatione, et si detrahant vobis, etiam et irrideant Christianitatis vos opera sectari, ne conturbemini ex hoc: reddent enim rationem Deo. Totam ergo spem vestram in Christi misericordia ponite, et non solum ab actu impudico, sed etiam cogitationibus [Col. 0539C] sordidis vestras animas custodite, quia Dominus Deus justus judex, et de cogitationibus malis judicat.
Et hoc moneo, fratres, ut superbiam penitus deponatis, per quam diabolus de coelo corruit; quia, sicut apostolus testatur, Deus superbis resistit, et humilibus dat gratiam (I Petr. V, 5) . Unde et Dominus in Evangelio dicit: Omnis enim qui se exaltat humiliabitur; et qui se humiliat exaltabitur (Luc. XIV, 11) . Et iterum: Nisi conversi fueritis, atque efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. XVIII, 14) . Jurandi etiam consuetudinem funditus omittite, quia in hac parte Dei praeceptis contraitis, Domino in Evangelio prohibente: Dico, inquit, vobis non jurare [Col. 0539D] omnino, neque per coelum, neque per terram, neque per caput, neque per aliud quodcunque: sit autem sermo vester Est est, Non non (Matth. V, 34-37) . Injuriantibus quoque vos Domini praecepta praeferte, quibus dicitur: Dico vobis non resistere malo; sed si quis te percusserit in dextera maxilla tua, praebe illi et alteram. Et qui vult tunicam tuam tollere, remittas ei et pallium (Ibid. V, 39, 40) . Et iterum: Qui petit a te, da ei; et qui tollit quae tua sunt, ne repetas (Ibid. v. 42) . Orandi utique rationem illam necesse est teneatis, quam Dominus praecepit, dicens: Cum oratis non multiloquio, sed in secreto cordis orate; et Pater vester, qui videt in absconso, reddet vobis. Scit, inquit, Pater vester quid opus sit vobis, antequam petatis eum [Col. 0540A] (Matth. VI, 6) . Haec ergo, charissimi, verba recolite, haec jugiter praecepta reminiscamini; ubicunque estis, memoriam Christi in colloquio miscete, quia ipse dicit: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII, 20) . Scandala etiam fugite, quia Dominus graviter notat eum qui lites concitat, dicendo: Vae homini illi per quem scandalum venit (Ibid. v. 7) . In compassionem vero proximi illam sententiam tenete, qua in Evangelio dicitur: Qui habet duas tunicas det non habenti: et qui habet escas, similiter faciat (Luc. III, 11) . Et illud: Date et dabitur vobis (Luc. VI, 38) . Dominicis semper mementote verbis quibus dicitur: Si manseritis in me, et verba mea in vobis manserint, quodcunque petieritis fiet vobis (Joan. XIII, 7) . Apostolum quoque [Col. 0540B] clamantem audite: Tempus breve est, reliquum est ut qui habent uxores tanquam non habentes sint: et qui flent, tanquam non flentes; et qui gaudent, tanquam non gaudentes; et qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur: praeterit enim figura hujus mundi (I Cor. VII, 29-31) . Ut autem plus concupiscamus coelestia quam terrena, Deum audiamus dicentem: Nihil enim prodest homini si mundum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur (Luc. IX, 25) . Ut vero charitatem diligamus evangelista Joannes hortatur, dicens: Si diligamus invicem, Deus in nobis manet, et charitas ejus in nobis est (I Joan. IV) . Et iterum: Deus charitas est, et qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo (Ibid.) . Necnon et Paulus excellentiam charitatis simili modo praefert, dicens: Si [Col. 0540C] distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas; et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 1-3) . Hinc iterum monet, dicens: Omnia vestra in charitate fiant (I Cor. XVI, 14) . Et iterum: Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Galat. VI, 2) . Ipse etiam pravos quosque ad tramitem perfectionis blande coercens dicit: Qui furabatur, jam non furetur (Ephes. IV, 28) . Et illud: Fugite fornicationem, quia omne peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est; qui autem fornicatur, in corpus suum peccat (I Cor. VI, 18) . Et iterum: Neque avari, neque fornicarii, neque adulteri, neque fures, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces, regnum Dei possidebunt (Ibid., 9, 10) . Item Apostolus cupiditatem coercens, [Col. 0540D] dixit: Radix omnium malorum est cupiditas (I Tim. VI, 10) . Ergo, fratres, abjicite cupiditatem, sectamini charitatem, deponite impietatem, supportate invicem cum humilitate, illud omnimodis praecaventes, quod Apostolus ad Romanos scribens infert: Revelabitur, inquiens, ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum (Rom, I, 18) . Necnon et illud quod voce Veritatis in Evangelio comminatur; qui faciunt, inquit, iniquitatem, mittentur in caminum ignis, ubi erit fletus et stridor dentium. Considerate igitur quam saevus quamque timendus sit ignis ille, et qui modo nec unum quidem digitum suum suffert in ignem mittere, timeat ibi cum toto [Col. 0541A] corpore in saecula cruciari. Rogo ergo, ut si vultis ab illo igne, vel ab illa poena liberari, desistatis jam amplius peccare. Dominum per prophetam attendite clamantem: Revertimini recedentes ab iniquitatibus vestris, et sanabo vos (Ezech. XVIII) . Et iterum: Nolo, inquit, mortem impii, sed ut revertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) . Et per Isaiam clamat, dicens: Quando conversus ingemueris, tunc salvus eris (Isa. XLV) . Et iterum: Revertimini ad me, dicit Dominus, et salvi eritis (Ibid.) . Per Joel quoque similiter commonet, dicens: Convertimini ad me in toto corde vestro, in jejunio, et lacrymis, et planctu (Joel II, 12) .
Ecce quot testimonia ad conversionem vestram ex divinis oraculis prolata sunt. Vigilate ergo sollicite, [Col. 0541B] quia quanto proximum finem mundi diabolus conspicit, tanto crudelius contra Christianos saevit, ut quia se cito damnandum cognoscit, plus sibi socios in poenam multiplicet, cum quibus utique sine fine crucietur. Cavete ergo attentius, et jugiter cum Dei timore conversamini, scientes quia unusquisque vestrum angelum Dei habet qui observet jugiter quae egerit, et si quidem bene agit, gaudium sancto angelo sibi adhaerenti gignit; si vero mala opera exercet, angelum sanctum a se repellit, et malignum daemonem sibi conjungit. Quapropter, charissimi, haec me loquente, introrsus ad vos redite, conscientias vestras discutite, si dignas mentes angelici consortii geritis praevidete, et si vos bonos ac dignos Deo conspicitis, de meritis vestris nunquam superba [Col. 0541C] mente praesumatis, sed magis de caetero cum humilitate cavete. Si vero peccatis vos obnoxios cernitis, nullatenus desperate, tantum facite in corde pactum cum Deo, ut jam amplius non peccetis; sed fiducialiter veniam sperate, quia Dominus sinum pietatis suae assidue patefacit, et omnes ad se recipere per poenitentiam quaerit: nam et si adulter quis, aut meretrix, aut fur, aut ebriosus, aut mendax, vel etiam filiorum necator fuerit, tantum de caetero poenitens caveat, et indulgebit illi Altissimus. Publicanum de Evangelio, et latronem, necnon et meretricem, sed et Paulum sumite ad exemplum, qui de semetipso dicit: Prius fui blasphemus, et persecutor, et contameliosus; sed misericordiam Dei consecutus sum, quia ignorans feci in incredulitate (I Tim. I, 13) . Et [Col. 0541D] vos ergo si quid forte ignoranter admisistis, reparate vos, quaeso, dum licet, per poenitentiam; confitemini Domino in totis praecordiis vestris, quoniam bonus est; doleat vos non egisse quod bonum est: et qui poenitet, ita poeniteat ut ulterius jam lugenda non committat; et qui pauperiores estis in saeculo, nolite ob hoc contristari, quia si bene agitis, ditiores eritis in coelo.
Denique cavete ne quis turpem sermonem ex ore proferat, et secundum Apostolum, Fabulis variis, et doctrinis nolite seduci (Heb. XIII, 9) : sed corripite inquietos, consolamini pusillanimes, patientes estote ad omnes (I Thess. V, 14) ; et omnis sermo malus ex ore vestro non procedat, timentes illud quod scriptum est: Pervertunt mores bonos, colloquia mala (I Cor. XV, 33) . Crapulam etiam et ebrietatem perhorrescite, quia Dominus haec per semetipsum redarguit: dicens: Cavete ne graventur corda vestra in crapula et ebrietate (Luc. XXI, 34) ; et Apostolus prohibet dicens: Nolite, inebriari vino, in quo est luxuria (Ephes. V, 18) . Procul dubio enim qui plus manducat aut bibit quam expedit, et peccatum incurrit, et servare saturitatem non valet; quia cum venter aut venae nimia fuerint satietate repletae, illico necesse est ut libido in membris ejus generetur. Unde et alias scriptum est: Vinum potatum multum, amaritudo est animae et ruina, multiplicans imprudenti offensionem, minuens virtutem, et faciens vulnera (Eccli. XXXI, 38-40) . Et hoc quidem dico non creaturam Dei malam asseram, aut judicem esse damnandam, sed ut vos sobriores [Col. 0542B] cautioresque reddam; imo et admoneo, ut nullam Dei creaturam dicatis malam, quia Deus cuncta valde bona creavit (Gen. I, 31) . Nam quaecunque nobis mala esse videntur, aut nocent, nostro vitio, non sua natura nobis mala existunt: ideoque, fratres, solum diabolum, qui superbiendo factus est malus, detestantes, tantorum bonorum Creatorem Dominum glorificate.
Cavete semper viam latam, quae ducit ad interitum; apprehendite angustam, per quam reperietur aeterna beatitudo. Pauperes et peregrinos ad convivium vocate, Dominumque de hac re praecipientem attendite: Cum facis, inquit, prandiam, noli vocare divites qui conviventur tecum, sed voca pauperes, debiles, claudos, caecos; et beatus eris, quia non habent retribuere [Col. 0542C] tibi; retribuetur enim tibi in resurrectione justorum (Luc. XIV, 12) . Nec enim justum est ut in populo Christiano, qui uno pretio redempti sunt, et uni Domino serviunt, alii distentis epulis ventribus et ebrii incedant, alii famis periculo deficiant; prorsus peccatum est, ut vestra superflua a tineis devorentur, et pauperes nec vetustissima quaeque accipere mereantur: quare non consideratis quia pari conditione in hoc mundo venistis, unique Domino servi estis; simili etiam exitu de mundo migrabitis; et si bene agitis, ad unam beatitudinem venietis? Aut quare pauper vobiscum non accipiat cibum, qui vobiscum accepturus est consortium angelorum? Quare non accipiat vel veterem tunicam, qui pariter accepturus est immortalitatis stolam? Haec, fratres, [Col. 0542D] considerantes ita pauperum curam gerite, ut uberrimam pro his retributionem in coelis capiatis. Mendacium semper fugite, quia non minimum crimen est, Scriptura dicente: Os quod mentitur, occidit animam (Prov. XIX, 5) ; et testis falsus non erit impunitus (Sap. I, 11) . Et David ad Dominum: Perdes, inquit, omnes qui loquuntur mendacium (Psalm. V, 7) . Unde et Apostolus: Deponentes, ait, mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum fratre suo (Ephes. IV, 25) . In hac ergo vita positi ita agite, ut cum hinc migraveritis, et caro vestra a vermibus coeperit devorari in sepulcro, anima ornata bonis operibus cum sanctis omnibus laetetur in coelo. Retrahat vos a malis operibus vel peccatorum interitus; eorum quos jam praemisistis attendite calamitates; considerate divitum [Col. 0543A] sepulcra; vel eorum qui ante parvo tempore vobiscum erant, quid fuerunt, et quid sunt, vel quid eis divitiae et cupiditas saeculi profuit: ecce nihil ex eis nisi soli cineres remanserunt, quia si loqui possent, haec vobis procul dubio dicerent: Utquid infelices tantum pro saeculi cupiditate discurritis? utquid vos vitiis et criminibus repletis? considerate ossa nostra, et vel sic vobis horreat cupiditas vel miseria vestra; quod vos estis, nos fuimus; quod nos sumus, vos eritis. Ista omnia, fratres, sollicita consideratione pensate, et haec considerantes expavescite; diem mortis ante oculos semper ponite; ad emendationem quantum potestis festinate; nolite negligere quod pius vos Dominus peccantes sustinet, quia quanto diutius expectat ut emendetis, tanto gravius vindicabit [Col. 0543B] si neglexeritis. Si forte putatis quod finis mundi tardius veniat, vel suum unusquisque consideret finem; ecce dum libenter ac jucundissime moratur homo in mundo, multaque in longo tempore disponit agenda, repente rapitur in mortem, et ex improviso aufertur a corpore; sed ille beatus est qui antea semper horam illam habuerit ante oculos, et festinaverit in illa hora mortis paratus inveniri, ut possit tanti metus terrorem evadere.
Quod si vultis scire cum magno metu, charissimi, magnisque doloribus separatur anima a corpore, veniunt enim angeli eam assumere, ut perducant illam ante tribunal metuendi Judicis, et tunc illa memorans opera sua mala quae die noctuque gessit, contremiscit, et quaerit ea fugere, induciasque petere, [Col. 0543C] dicens: Date mihi vel unius horae spatium. Tunc quasi simul loquentia, omnia ejus opera dicunt: Tu nos egisti, tua opera sumus, nec te deseremus, sed tecum semper erimus, tecumque pergemus ad judicium. Haec quidem peccatoris anima agit, quae cum horrendo timore separatur a corpore, et pergit plena peccatis, et ingenti confusione depressa. Justi vero anima cum separatur a corpore, non timet, nec expavescit; sed magis cum gaudio egreditur, et cum exsultatione pergit ad Deum, deducentibus se Angelis sanctis. Illam ergo horam modo, fratres, timete, ne tunc timeatis illam; nunc praecavete, ut securi tunc esse possitis. Mementote jugiter quia in medio laqueorum diaboli ambulatis, et ideo semper parati estote, ut quando Domini praeceptum missum fuerit, [Col. 0543D] liberi ad omni labe peccati ad requiem transire possitis. Nec arbitramini vos diu in hoc mundo mansuros; quia nimirum proveniet, ut non concedatur post dominicum praeceptum missum, nec unius horae momento in hac vita consistere. Cavete igitur ne de exitu vestro tristitiam faciatis angelis, et gaudium inimicis: scitote vero quia anima cum corpore evellitur, statim aut in paradiso pro bonis meritis collocatur, aut certe pro peccatis in inferno continuo praecipitatur. Quapropter eligite modo quod vultis, et hoc jam in vita vestra hic disponite, aut perpetualiter gaudere cum sanctis, aut sine fine cruciari cum impiis. Itaque vel poenae vos terreant, si praemia non invitant, et praesentem mundum si despicere non valetis, vel cum justitia possidete. Qui in juventute [Col. 0544A] erravit, saltem jam vel in senectute resipiscat, et mala quae peccando commisit, poenitendo jam expurget. Ecce paulatim deficit mundus cuncta quaeque videntur, velociter tanquam nebula, aut tanquam vespertina umbra transeunt. Ecce quod olim pronuntiabatur, praesenti tempore perspicue cernitur: subtrahuntur omnia bona, et crescunt quotidie mala: nolite ergo, fratres, mundum jam diligere, quem sic ad finem conspicitis declinare; praesertim cum apostolus clamet, quod amicitia hujus mundi inimica sit Dei (Jacob. IV, 4) . Vitam igitur aeternam ex omnibus praecordiis vestris amate, quam nunquam in saecula finiatis; illic festinate, ubi semper vivatis, et ubi jam mori nunquam timeatis. Si enim sic amatis istam miseram fluidamque vitam, ubi cum tanto labore [Col. 0544B] vivitis, et ubi vix currendo, satagendo, sudando, suspirando, necessariis corporis satisfacitis; quanto magis amare debetis aeternam vitam, ubi nullum unquam laborem sustinebitis, ubi summa semper est securitas, secura felicitas, felix libertas, libera beatitas; ubi implebitur illud quod Dominus in Evangelio dicit: Erunt homines similes angelis (Matth. XXII) . Similes utique non substantia, sed beatitudine. Et illud: Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum (Matth. XIII, 43) . Qualis putas erit tunc splendor animarum, quando solis claritatem habebit lux corporum? Ibi jam non erit ulla tristitia, nullus labor, nullus dolor, nullus timor, nulla mors, sed perpetua semper sanitas perseverabit; nulla ibi consurget malitia, nulla carnis miseria, nulla aegritudo, nulla [Col. 0544C] omnino necessitas; non erit ibi fames, non sitis, non frigus, non aestus, non lassitudo jejunii, nec ulla tentatio inimici; nec jam peccandi voluntas, nec ulla delinquendi possibilitas, sed totum laetitia, totum exsultatio possidebit, hominesque angelis sociati sine ulla carnis infirmitate vernabunt. Ibi ergo erit laetitia certa, ibi requies secura, ibi pax vera, ibi jocunditas infinita; ubi si locus obtinendi ullus fuerit, amittendi in saecula nullus erit: in qua beatitudine quod semel adipiscitur, semper tenetur. Nihil loco illo magnificentius, nihil gloriosius, nihil clarius, nihil pulchrius, nihil verius, nihil munificentius, nihil in bonitate sincerius, nihil illa abundantia copiosius. Ibi semper pax et summa solemnitas; ibi vera et certa felicitas est, ibi jam non formidabitur ferocissimus [Col. 0544D] hostis qui cupit jugiter animas jugulare, nec timebuntur ultra ignita diaboli jacula, neque ulla inimici tentamenta. Non incutiet terrorem barbarorum immanitas, nec ulla ulterius timebitur adversitas; non ibi formidabitur ferrum, non ignis, nec facies omnino truculenta tortoris; nemo in loco illo glorioso indiget vestimento; quia non est illic frigus, nec aestus, nec ulla aeris inaequalitas, nullus ibi esurit, nullus tristatur, nullus est peregrinus, sed omnes qui ibidem attingere meruerint, securi ut in propria patria vivent. Non ultra jam adversabitur caro spiritui, nec ullum timebitur periculum, sed inenarrabilia cum angelis ac sempiterna a Christo praemia tribuentur, et Quod oculus non vidit, sicut dicit Apostolus, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus [Col. 0545A] diligentibus se (I Cor. II, 9) . Ecce qualem beatitudinem perditurus erit qui modo se, dum licet, emendare noluerit: idcirco nos, fratres, Domino auxiliante, dedignemur ultra servire peccato, quibus tanta beatitudo praeparatur in coelo. Dum ergo tempus est, festinemus propitium nobis Deum facere; despiciamus quae terrena sunt, ut adipiscamur coelestia, cogitemus nos peregrinos esse in hoc saeculo, ut liberius festinemus ad coelum: velociter enim transeunt, et cito tanquam umbra praetereunt cuncta quae hic videntur.
Perpendamus quales erimus in die judicii Dei conspectibus et angelorum praesentandi, quando opera nostra erunt nobis ante oculos ponenda; qualis illa erit confusio, cui contigerit pro peccatis suis in conspectu [Col. 0545B] Dei omniumque hominum et angelorum erubescere, qui hic nec unum quidem hominem in se peccantem vult inspicere; vel quis pavor erit Deum tunc iratum videre, quem placatum non valet universitas comprehendere. Illum ergo diem semper timeamus, quem modo praevidere nullatenus possimus; illum diem jugiter pavescamus, et vel sic actus nostros a malo revocemus. Consideremus quis terror in die illo erit, cum de coelis Dominus ad judicandum saeculum venerit: quis metus erit Deum videre, ad cujus adventum universa elementa quatientur, ac coelum cum terra contremiscet virtutesque coelorum commovebuntur. Tunc nimirum, praecinentibus angelorum tubis, omnes gentes quaecunque sub coelo fuerunt, et omnis homo tam viri quam [Col. 0545C] feminae, in eo sexu unusquisque quo natus fuit in mundo, boni simul et mali, sancti et peccatores, vel quicunque ab initio mundi nati et mortui fuerunt, sive a bestiis devorati, sive ab igne consumpti, sive etiam ab aquis absorpti, omnes simul in momento temporis atque in ictu oculi resurgent, in ipsis sine dubio corporibus, atque in ipsa carne quam hic habuerunt, scilicet in virum perfectum, et in mensuram aetatis plenitudinis Christi in qua et ipse Dominus resurrexit a mortuis; et omnes ante judicium Christi venient, pariterque eum et electi et reprobi suis oculis videbunt, sicut et ipse Dominus in Evangelio dicit: Tunc videbunt filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute multa et majestate, constipatum agminibus angelorum; et congregabuntur ante eum omnes [Col. 0545D] gentes, et plangent se omnes tribus terrae, et separabit eos ab invicem sicut pastor segregat oves ab hoedis; et statuet justos quidem a dextris suis, impios autem a sinistris. Tunc dicet ad eos qui a dextris erunt: Venite, benedicti, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; esurivi enim et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et operuistis me; infirmus, et in carcere, et visitatis me. Haec quandiu fecistis uni ex minimis meis, mihi fecistis (Matth. XXV) . Tunc omnibus aspicientibus ostendet livores fixurasque clavorum, in ipso sine dubio corpore quod pro nostris peccatis vulneratum est, et ita peccatores compellans dicet: Ego te, homo, de limo terrae manibus meis formavi, et intra paradisi delicias, quod non [Col. 0546A] merebaris, collocavi; sed tu me meaque jussa contemnens, deceptorem sequi maluisti, unde et justa poena damnatus, inferni suppliciis es deputatus; postea misertus tui carnem assumpsi, in terris inter peccatores habitavi, contumelias et verbera pro te sustinui; ut te eriperem, colaphos et sputa suscepi; ut tibi dulcedinem paradisi redderem, acetum cum felle bibi; propter te vepribus coronatus, cruci affixus, lancea vulneratus sum; propter te mortuus, et in sepulcro positus, ad inferna descendi; ut te ad paradisum reducerem, tartari claustra adii; ut tu in coelo regnares, inferni profunda penetravi. Agnosce ergo quae pro te, o impietas humana! pertuli; ecce livores quos pro te excepi, ecce clavorum foramina quibus affixus in cruce pependi; suscepi dolores [Col. 0546B] tuos, ut te possem sanare; suscepi poenam, ut darem tibi gloriam; suscepi mortem, ut tu viveres sine fine; conditus jacui in sepulcro, ut tu regnares in coelo: haec omnia pro vobis sustinui, ampliora horum quid vobis debui facere, et non feci? Dicite nunc vel ostendite mihi quid passi estis propter me, aut quid boni egistis pro vobis: ego cum essem invisibilis, sponte propter vos incarnatus sum; cum essem impassibilis, propter vos pati dignatus sum; cum essem dives, propter vos quidem egenus factus sum; sed vos et humilitatem meam, et praecepta mea semper renuentes, seductorem magis quam me secuti estis: ecce modo non potest aliud justitia mea judicare, nisi quod merentur opera vestra recipere: ergo quod ipsi elegistis, tenete; contempsistis lucem, possidete tenebras; [Col. 0546C] amastis mortem, ite in perditionem; secuti estis diabolum, ite cum ipso in aeternum ignem. Quis putas erit tunc moeror, quis luctus, quae tristitia, quae angustia, cum haec fuerit prolata adversum impios sententia. Tunc enim erit malis dura separatio a dulci sanctorum consortio, et traditi in potestate daemonum ibunt in ipsis corporibus suis cum diabolo in supplicium aeternum, et permanebunt semper in luctu et gemitu: procul quippe exsiliati a beata paradisi patria, cruciabuntur in gehenna, nunquam lucem visuri, nunquam refrigerium adepturi, nunquam poenas finituri, nunquam requiem accepturi; sed per millia millium annorum in inferno cruciandi, nec unquam in saecula liberandi: ubi nec qui torquet aliquando fatigatur, nec qui torquetur unquam moritur; [Col. 0546D] sic enim ibi ignis consumit, ut semper reservet, sic tormenta aguntur, ut semper renoventur. Juxta qualitatem vero culpae, poenam ibi unusquisque sustinet gehennae, et similis culpae rei suis similibus junguntur cruciandi: non ibi auditur aliud nisi fletus et planctus, et stridor dentium; non erit aliud consolamentum quam flammae et terrores poenarum, ardebuntque miseri sine fine in ignem aeternum semper in saecula saeculorum. Justi autem ibunt in vitam aeternam, in ipsa sine dubio carne quam hic habuerunt, et sociabuntur angelis sanctis in regno Dei, gaudiis deputati perpetuis: nunquam jam morituri, nunquam ultra corruptionem visuri; sed semper laetitia ac dulcedine Christi satiati, fulgebunt sicut sol in claritate et gloria, quam praeparavit Deus diligentibus [Col. 0547A] se; et quanto amplius aliquis obediens Deo in hac vita fuit, tanto ampliorem illic mercedem accipiet; quantumque amplius hic Deum amavit, tanto tunc proprius eum videbit.
Ecce, charissimi, praedixi vobis simpliciter, ut intelligere possitis quae sunt unicuique ventura; nemo jam se de ignorantia excusare poterit, quoniam vita et mors vobis praenuntiata sunt; supplicia impiorum et gloria justorum vobis denuntiata sunt; jam vero in arbitrio vestro consistit eligere quod teneatis, unusquisque enim quod hic concupiverit, et assecutus fuerit, hoc utique illic possidebit. Vitam ergo aeternam toto nisu concupiscite, nec emendationem vestram diutius differatis, sed ad lucranda coelestia regna ultro ipsi relinquite, quod lucis istius fine perdendum [Col. 0547B] est; surgat jam, quaeso, quicunque peccati catena astrictus tenetur, et expergefactus a somno suae mortis evigilet: recurrat ad confessionem, et agat poenitentiam; nec erubescat publice poenitere super immunditiis quas gessit, quia revera multo melius est hic pauco tempore poenitere quam per tot millia annorum inferni supplicia sustinere. Si ex corde ergo poenituerit, cito succurret illi Redemptor, qui quatriduanum suscitavit jam fetidum Lazarum (Joan. XI, 1-44) ; paratus est semper ille misericordiae sinus, et clementer exspectat ut suscipiat poenitentes, non est enim, sicut scriptum tenemus, de quamvis magnis criminibus remittendis Dei unquam misericordia desperanda, quia ipse quotidie clamat per prophetam, dicens: Quacunque die conversus [Col. 0547C] fuerit homo peccator ab immunditia sua, omnes iniquitates ejus in oblivione erunt coram me (Ezech. XXXIII, 12) . Et rursus per alium prophetam dicit: Ego sum Dominus Deus vester, qui deleo iniquitates vestras (Isai. XLIII, 25) . Et illud de Evangelio: Gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente, quam supra nonaginta novem justos qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7) . Et illud: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur ad me et vivat, dicit Dominus (Ezech. XXXIII, 11) . Considerate, fratres, quam larga est bonitas Dei nostri, quam ineffabilis misericordia ejus: quotidie contemnitur, et quotidie nos ad poenitentiam benignissima pietate invitat; fiduciam ejus pia largitio nobis praestat, ut nec desperemus de Christi misericordia, nec tamen [Col. 0547D] nobis absque fructu poenitentiae veniam concessam praesumamus; Dominus enim quantum patris pietate indulgens semper et misericors est, tanto judicis majestate severus et metuendus; potest quidem reis indulgentiam dare, potest ipse sententiam suam reflectere, potest poenitendi tempus gratis indulgere, non potest tamen nisi justissime judicare, quoniam non est apud eum commutatio, nec vicissitudinis obumbratio; aequissime enim judicat, atque aequaliter secundum uniuscujusque facta repensat, bona, scilicet, bonis, et mala malis; et ideo, charissimi reminiscimini quae egistis, et si vos deliquisse cognoscitis, sine aliqua dilatione ad poenitentiae medicamenta confugite. Audite prophetam admonentem: Nolite, inquit, tardare ad Dominum converti, nec differatis [Col. 0548A] de die in diem, quia nescitis quid crastina futurum sit (Eccli. V, VIII) . Mementote semper quod ante conspectum omnipotentis Dei conversamini, qui prospicit omnium hominum, non solum facta, sed etiam cogitationes, sicut Apostolus Paulus dicit: Non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus, sed omnia nuda et aperta sunt oculis ejus (Hebr. IV, 13) .
Haec jugiter cogitantes, intentissima sollicitudine vos custodite, ultimique diei vos adventui cum bonis operibus semper praeparate. Ecce jam, ut certissime tenemus, finis mundi in promptu est, jam finis saeculi instat, et, quod lugendum est, tanta mala quotidie fiunt, tantaeque tribulationes crebrescunt, ut per haec etiam mundus finem suum quodammodo proclamare videatur. Ecce omnia quae prophetae vaticinaverunt, [Col. 0548B] quaeque apostoli praedixerunt, pene jam completa sunt, solusque dies sui judicii et horribilis Antichristi adventus adhuc restat. Ecce bellum super bellum, tribulatio super tribulationem, fames super famem, pestilentia super pestilentiam, et gens super gentem consurgit: omnia quaeque dudum sunt praedicta, nos jam videmus impleta, quare ergo sumus lapidei et ferreum possidemus pectus, ut pro remedio animae nostrae inter tot mala minime cogitemus? Diu enim est quod vox divina minatur, sed nullatenus hominum pertinacia mutatur; coelestis enim intentatur olim ultio, et nulla hominum adhibetur satisfactio; Dei proximat ira, et tepide agitur poenitentia; venturum prophetae testantur supplicium, et raro ab hominibus Dei imploratur auxilium. Quapropter, [Col. 0548C] dilectissimi, moneo ut vel mundo jam finiente, humana finiatur malitia, soliusque Dei toto nisu quaeratur misericordia: non nos jam divitiarum onera ad terram premant, quia cito omnia hic relinquemus, nec pariter et Christum habere velimus et saeculum, sed, saeculo spreto, liberi festinemus ad coelum.
Reminiscamur quam gravia sunt scelera quae commisimus, quamque dira inferni supplicia quae timemus, et juxta qualitatem culpae medicamentum adhibeamus poenitentiae: cogitemus quia, secundum Apostolum, Nihil in hunc mundum intulimus (I Tim. VI, 7; Job I, 21) , nihilque ex eo morientes auferre poterimus. Nudi nati sumus, nuti utique morituri: quidquid autem hic inventum est, hic procul dubio [Col. 0548D] relinquetur, opera tantummodo bona si hic egerimus, ipsa nobiscum ad coelum portabimus, imoque nos ipsa ad coelum portabunt. Tanquam peregrini ergo sola sufficientia contenti, illas nobis divitias hic acquiramus, quas nobiscum ad patriam paradisi feramus. Deum supra omnia diligamus, quia revera impium est hunc non diligi, cui vicem repensare non possumus etiam et cum diligimus; quid enim nos impii pio Domino retribuere poterimus pro omnibus quae retribuit nobis? Qui nullis nostris praecedentibus meritis tanta nobis praestitit indignis; ut nos a jugo dirae damnationis redimeret, de sede paternae majestatis ad nos descendit, injurias in terris pertulit, probra sustinuit, mortem indebite subiit; et haec quidem omnia patienter tulit, ut nobis humilitatis [Col. 0549A] et patientiae exempla monstraret; unde et sequentibus se discipulis dicit: Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI, 29) . Oportet igitur ut quemadmodum ille pro nobis, ita et nos cuncta adversa quae nobis propter peccata nostra adveniunt aequanimiter toleremus, ut patientiae fructum in vita aeterna capere possimus. Urgeamus ergo, fratres, cursum nostrum dum tempus habemus; odiamus hunc mundum quem diu possidere non possumus, nulla nos jam malorum operum contagia polluant, sed divinus nos respectus semper a peccatis arceat; si enim homines nostri similes peccatores, et ex eodem into formatos, ne nos peccantes inspiciant erubescimus, quanto magis aeternum, et solum sine peccato omnipotentem [Col. 0549B] Dominum revereri ac timere debemus, qui non solum facta, sed etiam secreta cordis considerat et videt? Hunc ergo quotidie timeamus, hujus reverentiam nobiscum semper feramus, sicque spes indulgentiae erigat, ut metus gehennae semper affligat. Ante omnia et super omnia charitatem habeamus, reminiscentes Dominicum praeceptum, quo dicitur: Habete in vobis sal (Marc. IX, 49) . Et: Pacem habete inter vos (Ibid.) . Et illud, inquit, Mandatum novum do vobis, ut vos invicem diligatis (Joan. XIII, 34) . Nam et alibi dicitur: Habete charitatem, quod est vinculum unitatis (Coloss. III, 14) . Et iterum: Estote imitatores Dei tanquam filii charissimi; et ambulate in dilectione (Ephes. V, 1) . Et iterum: Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, tollatur a vobis cum omni malitia (Ephes. IV, 31) . Et: Sol non occidat super iracundiam vestram (Ibid., 26) . Nempe sicut nullum proficit in vulnere medicamentum, si sit interius ferrum, ita nihil proficit oratio illius, in cujus pectore mortiferum versatur odium. Habeamus ergo, fratres, charitatem, quia si illam habuerimus, omnibus virtutibus replebimur; si vero charitatem non habuerimus, quidquid boni habere videmur, totum perdemus. Nec in arrepto bene agendi proposito penitus lassescamus, praecipue cum Dominus dicat nullum ponentem manum in aratro et respicientem retrorsum dignum esse regno coelorum. Respicere autem retrorsum nihil aliud est quam in eo quemquam poenitere quo coeperit bono, et rursum mundanis desideriis obligari. Denique a spe veniae nulla nos malorum quantitas revocet, quia [Col. 0549D] quamvis sit gravis humana culpa, largior nihilominus est misericordia divina; unde per Psalmistam dicitur: Multa est apud Dominum misericordia, et copiosa apud eum redemptio (Psal. CXXIX, 7) . Et iterum: Cor contritum et humiliatum Deus non despicit (Psal. L, 119) . Haec nos, fratres, diebus ac noctibus memoria refoveat, haec nos praecepta frequenter sollicitent; debitum vitae finem jam jamque affuturum putemus, vicinumque speremus mortis diem, quem longinquum esse nescimus; modo emendemus quod delinquimus, ne tunc poenitere incipiamus quando jam non valebimus: erit quidem et in inferno poenitentia, sed omnino infructuosa; erit ibi poenitentia [Col. 0550A] dolorem habens, sed jam medicinam non habens; ibique nullatenus poterit a Deo promereri quod petit, qui hic noluerit audire quod Deus jussit. Ideoque, charissimi, quantum possumus praeceptis Dei in omnibus obtemperemus, ut ibi praemium muneris capiamus; ipsi dum licet hic nos castigemus, ipsi nobiscum de actibus nostris rationem faciamus, ipsi nos Judici nostro accusemus, atque emendationem nostram non ad extremum vitae differamus, sed quoties in peccatis labimur, per poenitentiam resurgamus, ac totis viribus [Col. 0549D] Voluntates. An potius voluptates voluntates pessimas carnisque illecebras vincentes, illud omnimodis praecaveamus, quoniam quotidie ad mortem properamus, et dum nescimus securique consistimus repente mors veniet. Ibi ergo festinemus, ubi mors jam non timebitur, et [Col. 0550B] ubi nos sancti omnes suscipere vel videre desiderant, ubi nos Rex coelestis Christus et superni cives angeli, expansis charitatis brachiis, exspectant; ibi, inquam, festinemus, ubi sine fine vivamus, et ubi angelicis agminibus consortes esse possimus. Ita postremo in exsilio mundi istius agamus, ut ad futurum judicium cum secura conscientia bonis operibus ornati veniamus, ibique gratissimum Deo munus nostras animas offeramus, ut pro hoc ab eo commercio aeternitatis beatitudinem accipere, et in saeculum saeculi gloriari possimus. Haec nos, charissimi, mandata hactenus quasi lac vobis gustanda porreximus, et ecce modo sub testimonio Dei et sanctorum angelorum, qui nos loquentes audiunt, absolvimus debitum nostrum, coelestia vobis praecepta tradentes; [Col. 0550C] amodo jam vestrum est cogitare, quatenus et admonitio nostra effectum habeat salutis, et vos semper voluntatem Dei facientes, ab omni vos malo custodiatis, atque demum liberi ab omni contagione peccati, ad regna coelestia tripudiantes pervenire possitis, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Deo Patre, et Spiritu sancto vivit et regnat per cuncta saecula saeculorum. Amen.
Haec summatim de tanti viri familiaribus monitis hucusque narrasse sufficiat: quae ille etsi non sub unius diei articulo ex ordine ut digesta sunt, percurrebat, [Col. 0550D] diversis tamen temporibus hujusmodi semper praecepta populis intimabat. Ad ultimum vero inferebat dicens: Haec, fratres, si custoditis, habebitis praemium, et si negligitis incurretis supplicium; nam ego quantum ad me attinet absolvo coram Deo conscientiam meam, testesque super hoc invoco coelum et terram, quod praebuerim vobis opportunum ministerium, atque annuntiaverim vitam et mortem. Caeterum in praesenti vobis innotesco, quod si spreveritis verba mea, meque contemnentes audire nolueritis, equidem veniens coram Redemptore meo accusabo pertinaciam vestram, et palam faciam vos praeceptis semper maligni obediisse potius quam [Col. 0551A] Christi; et tunc vere indignante Judice exactori traditi, supplicioque mancipati, persolvetis sine fine quadrantem. Haec igitur sunt verba beati Eligii quae cum summo studio plebi proferebat ex locupletissimo cordis sui thesauro; sed et alia nihilominus multa his similia quotidie exhortans, evangelizabat populo. O pingue vas quod ita affluenter ministrabat plebi adipem frumenti Christi, et laetitiam olei, ac sobriam ebrietatem vini! O vere gloriosum virum, ineffabilem Dei amatorem, qui velut bonus pastor satagebat strenue vagantes revocare, attritos alligare, errantesque ad paradisi caulas convertere! Cujus bona ac simplex doctrina olet procul dubio prophetis, sapit Apostolis, comitatur evangelistis; cujus denique sermo non aliud apud suos fuit quam de [Col. 0551B] regno Dei, de paradisi deliciis, et de gehennae suppliciis, de justitia quoque, et fide et charitate, ac mundi illecebras, cunctaque saeculi oblectamenta omnimodis relinquenda, et soli Domino totis viribus serviendum. Proferebat vero illud quod beatus Apostolus ad Corinthios scribens, intulit: Non quaero, inquiens, quae vestra sunt, sed vos (II Cor. XII, 14) . Et quod rursus scriptum est: Omnia vestra sunt, vos autem Christi, Christus vero Dei (I Cor. III, 22, 23) . Meminerat quoque eumdem Apostolum commonentem: Et quosdam quidem de igne rapite, dubios vero consolamini. Et Jacobum similiter dicentem: Qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte, et cooperiet multitudinem peccatorum (Jac. V, 20) .
Erat autem vir quidam habitans in suburbio Parisiaco, haud procul a basilica beati Petri apostolorum principis commanens, quem Eligius pro fide et devotione sua familiariter diligebat, ipseque ab eo pro reverentia sanctitatis unice diligebatur. Accidit ergo quadam die ut praedia monasterii sui Eligius lustrata, et a Gentiliaco jam digressus, Parisiis remaneret; cumque non longe a domo ejus cum suo nobili, ut solebat, comitatu tramitem praeteriret, fortuitu ille eminus conspiciens cognovit illico adesse Eligium. Tunc obviam accurrens, coepit genua ejus [Col. 0551D] lambere, dicens: Est mihi pauxillum falerni in cado, divertat, quaeso, dominus meus paulisper in domum servi sui, ut hi qui tecum sunt percipiant merum, et benedicat mihi Dominus ad introitum tuum; cumque ille recusare vellet, vix comitantium victus precibus tandem ad domum divertit. Erat autem praefato viro positum vas in cellario (quod vulgo tunna vocatur) duas fere aut tres tantummodo in se metretas vini habens. Cum ergo illic ingressus obnixe rogaretur ut vel parum quid pro benedictione perciperet, allatum sibi poculum benedicens, modicum ex eo pro satisfactione hausit; cuncti tamen comites ejus gratissime ubertimque potati sunt. Deinde, benedicta domo, valedicens viro, discessit, atque ad monasterium suum, quod in eadem urbe situm est ad manendum [Col. 0552A] divertit. Post cujus videlicet abscessum repente cadum, quod ad usus famulorum ejus pene fuerat exhaustum, divinitatis gratia exuberante, vino usque ad summum est repletum. Facto autem die altero, fortuitu ingressus homo in penum invenit tunnam, quae pridie vacua prope remanserat, usque ad os vini repletam: ex quo vehementer mox attonitus coepit nimium eventum rei mirari, confestimque hospitis sui merita reducens ad memoriam propere ad eum perrexit, narrans quanta sibi Dominus ad adventum ejus praestiterit. Quod cum Eligius audiisset, agens Domino gratias, dixit ad eum: Pax tibi, frater, tecum sit hic sermo, nec patiaris unquam divulgari eum, sed vade, et cum gratiarum actione quod tibi pius Dominus largitus est in usus necessarios expende. [Col. 0552B] Tunc ille coepit rogare eum ut dignaretur ipse iterum ad domum ejus usque fatigari, ac per semetipsum temetum illud benedicere, et utendum ex vase proferne, quod nisi faceret, testabatur se nullatenus exinde unquam vel guttam foris praeripere. At ille cernens devotionem hominis pariter ad domum perrexit, et ingressus domum prostravit se in pavimento, ac diutissime precem fudit; post orationem vero considerans apothecam plenam, jussit eam reserari, vinumque in vase proferre; et cum factum fuisset, et ipse quidem exinde modicum gustavit et omnes qui simul aderant largissimos ex eo meros hauserunt. Sic demum oculis manibusque ad coelum porrectis, gratias agens et glorificans nomen Domini, via qua venerat rediit.
Sed neque illud silendum puto, ex quo lectores auditoresque ad studium humilitatis causa hujus exempli incitare confido, ut ne aliquando improbi quique praesumant contra sanctos viros verba procacia incaute proferre, dum simili metuunt exitio succumbere. Quidam itaque vir infaustus, nimiumque protervae mentis ac segnis (ut pote ex Hebroini familiaribus) conquerebatur multis diebus contra Eligium, volens ecclesiae ejus sylvam quamdam valde optimam pertinaciter praeripere, suaeque ditioni mancipare; pro qua causa frequenter ad illum conveniens, pene eum ad injuriam verbis procacibus provocabat, unde [Col. 0552D] etiam una dierum praefatus vir adiens Eligium, coram copiosa multitudine coepit vehementer eamdem ab eo repetere. Cui cum Eligius modeste leniterque responderet, ille, ut sese habet humana jactantia amplius se extollens, audacter obtendebat, multis eum verbis lacessens: at Eligius patienter adhuc ferens, blandis eum verbis coercere studebat, dicens: Amice, refraena cupiditatem tuam, cur non erubescis tam caeca mente res alienas appetere; si mea a me postulares, darem forsitan quod peteres; nunc vero quia non meum sed ecclesiae praedium a me repetis, non tibi do omnino quod pauperum est necessitatibus delegatum. Tunc ille acrius incitatus vehementer eum verbis injuriabat dicens: Si mihi id voluntarie non reddis, ego vi subripiam, velis [Col. 0553A] nolis. Tandem ergo Eligius permotus, minaci vultu dixit ad eum: Novit meus Creator nisi cito desieris ab hac intentione, dignam meritis tuis recipies excommunicationem. Quod verbum ille audiens in tanta cachinnatione prorupit, ut multa ei probra et convicia, irrisionesque procaciter jacularetur. Tunc Eligius videns eum nullo genere posse sedari, protensa ad eum manu dextra jaculum excommunicationis in eum terribiliter congessit. Et, o mira virtutis potentia! ita perculit virum, ut omni funditus robore destitutus, et vigorem amitteret, et speciem vivi hominis perderet. Denique cum pariter Eligii verbo corruens in pavimentum sic divinitus est percussus, ut palam omnibus astantibus videretur velut mortuus; nam cuncti haec videntes stupore nimio perculsi in [Col. 0553B] Eligii injuriam Dei ultricem mirabantur affuisse iram. Sic ergo miser ille in manibus inde sublatus, triste valde suum praestolabatur funus. Omnes praeterea qui aderant communi prece Dei hominem deprecabantur, ut non considerans illius infausti vecordiam, pro eodem preces funderet, quo restitutus sanitati sponte super his quae contra eum gesserat poeniteret; quod utrum fecerit, hactenus incertum habemus: hoc nimirum solum admirationi ascribimus, quantam vim sermo ejus ex divina largitione obtineret, qui absque ullo verbere solo potenti verbo superbum in terram dejecit, arrogantemque humiliavit; quamque charum hunc Deus haberet, cujus utique verbum tam celer in hominem ultio comitata est. Sed ne solam hanc verbis ejus putetis comitasse [Col. 0553C] virtutem, audite quid et alibi gesserit.
Igitur quodam tempore cum dies natalitius beati Petri apostoli in dioecesi quadam haud procul a Noviomense oppido celebraretur, adiens Eligius vicum cum ingenti constantia, praedicabat, sicut semper consueverat, Dei verbum, abjiciendos duntaxat abominandos esse cunctos daemonum ludos, et nefandas saltationes, vel caranisas, omnesque inanes prorsus relinquendas superstitiones. Quam ejus praedicationem praestantiores quique loci illius valde aegre ferebant, scilicet quod ferias eorum everteret, ac legitimas, ut putabant, consuetudines exinaniret. Tunc [Col. 0553D] pravi quique inientes consilium (et praecipue ex familia Herchenoaldi, qui erat eo tempore praepositus palatii aemulabatur Eligium, sed non ad bonum) decreverunt simul, ut si ulterius hujusmodi nugis eorum contrairet Eligius, illico irruentes interficerent eum. Quod cum Eligius cognovisset, ingenti martyrii desiderio stimulatus surrexit concite, et praecepit suis omnibus, ut nullus eum, praeter duos clericos atque unum diaconum, sequeretur. Venit ergo per medias populorum turbas, et stans in quodam eminenti loco ante basilicam, coepit instantius praedicare vehementer objurgans populum eo quod monitis salutaribus terga parantes, diabolicis phylacteriis tantopere essent intenti. Ad cujus exhortationem vehementer turba commota, probrosa ei verba cum ingenti [Col. 0554A] protervia respondebant, interitum ei minitantes atque dicentes: Nunquam tu, Romane, quamvis haec frequenter taxes, consuetudines nostras evellere poteris, sed solemnia nostra sicut hactenus fecimus, perpetuo semperque frequentabimus, nec ullus hominum erit, qui priscos atque gratissimos possit nobis unquam prohibere ludos. Tunc ille cum nihil se proficere cerneret, magisque ludos coalescere videret, indignatione commotus, Dominum Jesum ex imo pectore interpellavit, dicens: Quaeso, Domine, divinam clementiam tuam, ut hi qui cum tanta audacia atque superbia tuis sanctis monitis contradicere audent, et magis daemonum seductionibus quam tuis praeceptis obtemperant, tuo permissu, ipsorum nunc ferocitate ad exemplum terroremque multorum impleantur, [Col. 0554B] quo cognoscere possint quorum opera exercent, ut ab hominibus in te credentibus enixius glorificetur nomen sanctum tuum. Post cujus verba subito plurimi, hi praecipue qui erant ex parte Herchenoaldi, quique divina mandata despicientes manus in eum parabant injicere, immundo afflati spiritu coeperunt continuo modis diversis debacchari. Omnis autem multitudo, exceptis his qui aderant, ingenti pavore perterriti, vestigia hominis Dei lambebant, verentes ne similia paterentur, pollicentes singuli cuncta quae mandaret sine aliqua jam simulatione sese assecuturos. Ad quos vir beatus dixit: Nolite timere vos, sed magis justum Dei judicium glorificate, quoniam revera dignum est ut hi qui ejus voluntati contraire videntur, traditi eis ad tempus quos [Col. 0554C] diligunt, sentiant praeceptores suos quorum cultui inserviunt; vos autem si praeceptis Christi libenter obtemperare velitis, nihil paveatis, quia innoxii ab his latrunculis semper eritis. Multis praeterea rogantibus pro vexatis, noluit statim orationem pro eis assumere, sed ait: Sinite huc usque, sinite, sentiant, sentiant, debent scire demum quos perhorrescant, et quibus hactenus obtemperantes obedierunt. Sic itaque, anno transacto, cum anniversaria rursus praefata festivitas advenisset, jussit omnes vexatos illos palam adesse; cumque omnes adessent, oratione praemissa, exorcizavit aquam, et dedit eis pro medela, confestimque liberavit eos ab obsidione diabolica. Erat autem numerus eorum amplius quam quinquaginta. Sic ergo eis via salutis annuntiata, [Col. 0554D] plurimumque correctos eos et castigatos dimisit abire sanos.
Alio vero tempore cum dioeceses suas, ut episcopis mos est, visitaret, exstitit quaedam certa causa ut in una basilica interdiceret cursum vel oblationem, quousque ipse juberet celebrari. Erat autem illic presbyter quidam malae conscientiae saucius, cujus videlicet ob culpam excommunicatio processerat, qui episcopi jussis minus obtemperandum credens, verbaque ejus leviter valde ferens; cum longius eum a loco illo abiisse aestimaret, mox signum ecclesiae [Col. 0555A] statuta hora, sicut mos erat, pulsare coepit. Tunc ad confutandam humanam praesumptionem magis insensibilis quam rationabilis creatura verbis episcopi parens, veluti sibi interdicto silentio, nullum ad pulsantis nisum signum reddidit sonum; deinde presbyter diutius funem terebrans, cum cerneret tinnulum omnino permanere mutum, egressus protinus basilicam, causam cunctis manifestat. Tunc autem Eligii reminiscentes excommunicationem post cum nonnulli quantocius properant, ac reconciliari ab eo basilicam exorant; sed ille, quamvis esset benignus, noluit tamen tam calide, priusquam satisfactio praecederet, sententiam suam reflectere. Sic ergo transacta die una ac nocte cum saepi sime presbyter quatere signum tentaret, nullum pulsanti praebuit sonitum. [Col. 0555B] Transiit quoque et sequens nox cum die, et nec sic quidem sonum produxit; fluxit nihilominus et tertia dies cum nocte, sed nec tandem sonum aliquem reddidit; postea vero crebris discurrentibus nuntiis cum optimatum et seniorum epistolis, tandem eorum precibus victus, necnon et poenitentiae satisfactione praelata, solo verbo Eligius reconciliavit locum, et mox signo tacto sonus pristinus rediit in tintinnabulum.
Una autem dierum iter necessarium carpens, devenit ad quemdam locum haud longe a Compendio Regali, optimum praedium, et fatigatus ex itinere divertit [Col. 0555C] in agrum cujusdam coloni: erat autem illi arbor magna nucarii onusta fructu vescibili. Cumque Eligius in diversorio quiesceret, egressi quidam ex ministris ejus coeperunt ex praefata arbuscula avellere nuces, erat enim tempus quo congrue vesci poterant: accurrens autem concite dominus arbustae causabatur procaciter nuces sibi subripere; quo Eligius comperto vocat ad se virum, et blande ac leniter eum demulcens ait: Noli, amice, ob hujusmodi causam molestus nobis exi tere, et si pauca pueri praesumpserunt, plurima tibi adhuc supersunt; nam et hoc quod attigerunt ego data pecunia tibi gratifice satisfaciam. At ille tumida mente lenitatem ejus spernens, duris eum amaricabat verbis, eadem crebrius taxans. Tunc Eligius animo immutatus famulos [Col. 0555D] quidem pro rei facto durius objurgavit, homini vero pro substantiae damno tres aureos dari jussit; ad arbustam tamen conversus, nimirum Salvatoris ficulneae imperantis exemplo usus, ait: Quoniam tantopere pro te lacessimur, nunquam ex te ex hoc jam fructus nascatur in aeternum. Et, o mira Domini potentia! cujus exemplum secutus fuerat in verbo, ejusdem et virtus subsequitur in effectu; nam post non longum spatium arefacta arbusta, sicca demum permanet in aevum. Merito igitur in hoc opere Dominicum secutus exemplum, arbustae cum fiducia imperavit, qui fide plenissima Dominicam tenebat sententiam, qua dicitur: Quia qui credit in me, non solum faciet ea quae ego facio, sed et majora, inquit, faciet (Joan. XIV, 12) .
Aliquo rursus in tempore agebatur natalis beati Martini pontificis; cumque inter missarum solemnia, evangelica juxta morem lectione expleta, divina Eligius populo praedicaret mandata, vehementer intercipiebant verba ejus plurimi debacchantes in ecclesia. Tunc Eligius porrecta contra impatientes manu, praecepit, in nomine Jesu Christi, ut quousque ipse praedicationem compleret, nullus eorum mutire praesumeret; quod et mox factum est: et non solum ad jubentis verbum omnis illa turba conticuit (amplius enim erant quam duodecim), verum etiam et daemones non ferentes tantam verborum ejus virtutem, confestim ut ille manum contra eos protendit, nonnullos [Col. 0556B] ex eis relinquentes, confusi fugerunt, ac vasa dudum obsessa sana illico dimiserunt.
Alio quoque tempore quidam ex familiaribus ejus, Ermesindus nomine, pessima laborabat aegritudine; denique dira atque intolerabili percussus ficta, et morte jamjamque imminente, et jam a flatu spiraminis arcebatur. Erat autem tunc Eligius iter quoddam carpere dispositus; tum subito postulat aeger, motu potius quam verbo, ut sese herus priusquam spiritum exhalaret, dignaretur visitare: ad quem cum Eligius intrasset, coepit eum duris verbis increpare, quod scilicet corde caecato poenitentiam minime pro negligentiis [Col. 0556C] suis gesserit. Et cum ille nimis anxius pene jam ex hac vita penderet, ac pro verbis lacrymis solummodo cum diro gemitu satisfaceret, misericordia motus est, pius enim erat Eligius circa subjectos suos, posuitque super eum quem manu gestabat bacterium, et praecepit ei ut sine mora in nomine Jesu Christi sanus exsurgeret, secumque illico in itinere disposito pergeret. Confestim ergo ad ejus verbum omni a se dolore celeri velocitate fugiente, surrexit qui erat aegrotus, cunctis mirantibus, sanus atque ita exsiliens praecessit eum quo pergebat itinere laetus.
Quidam autem diaconus lateris dolore pessime [Col. 0556D] obseptus, graviter laborabat per dies plurimos, diu quoque morbo succrescente, toto pene corpore decumbebat tabidus; cui cum Eligius manu sancta latus et membra contrectasset, statim abscedente tabo, omnique mox malo depulso, sanavit corpus a lurido illo morbo.
Fuit quidam presbyter in quadam dioecesi ejus, cui plurimi vicinorum inhonestum valde ferebant testimonium, quem Eligius frequenter verbis corripiens, nequibat eum a pristino revocare contagio; cumque latius infaustum ejus crebresceret vitium, non patiens ultra Eligius tanta nefanda audire de illo, die quadam accersitum ad se causam vulgati [Col. 0557A] criminis percunctatur, hortans eum modeste ad emendationem, invitans leniter ad confessionem: at ille longe a se tale quid factum abnegans, audaciter culpam defendere nitebatur, plus videlicet pertimescens hominem quam divinam metuens ultionem. Tunc Eligius cum nulla eum ratione flectere posset ad confessionem, excommunicavit eum, ut interim qui pro admisso scelere publice poeniteret, nullo modo altare adiens sacra mysteria celebrare praesumeret, comminans multum atque pollicens, quod si id ultra usurparet, sese nullatenus posset latere, sed illico se palam adesse, et severius in eo culpam vindicare. At ille a facie ejus egressus, pro nihilo ducens minas ipsius, dies suos in negligentia consummabat: transactis autem paucis diebus, excommunicationem [Col. 0557B] hominis Dei veluti jam inveteratam negligenter oblitterans, quadam die altare, sacrificium oblaturus, aggreditur; cumque primam altaris partem intrepidus adiret, statim divinitus percussus, ac vehementer in terram prostratus, ex spiravit. Ex quo facto coepit indignatio Eligii cunctis terribilis videri, sermoque ejus jam apud omnes oraculum coelitus computari. Ipse vero cum comperisset internecionem tam exsecrabilem illius miserandi, vehementer eum luxit, et multis demum male viventibus ad exemplum corrigendae vitae eumdem in argumentis proposuit. Praeterea Eligius in tantum mentis sinceritate profecerat, sedule Deo in hymnis et orationibus serviens, atque ita cunctis animi virtutibus sublimatus florebat, ut nonnunquam [Col. 0557C] ea quae futura erant praescius longe ante praenuntiaret, ad quod declarandum necessarium reor vel pauca de plurimis enarrare.
Quodam itaque tempore obnixe ab Herchenoaldo palatii praeposito, quamdam ob causam procul ab oppido secum pergere in comitatu rogabatur; at ille secum multa reputans renuebat praedictum iter eo tempore cum ipso arripere; cogebatur vero a senioribus et abbatibus civitatis suae, ut quoquo modo satisfaceret voluntati ejus, ne pro excusatione itineris offendiculum vel inimicitiam tam praestantissimi [Col. 0557D] incurreret viri. Tandem autem ab eis in propatulo respondere compulsus, ait: Quid necesse est, fratres, quod nobis tantam vexationem conamini ingerere; ego procul dubio novi quod vos omnino nescitis, quoniam si illuc properaverimus, magnam ibidem injuriam passuri sumus; hinc enim homo pergens vadit illuc, sed vivus exinde non revertetur, illic etenim morietur. Porro post paucos dies completur sermo ejus, et cum vix acturi simul ad destinatum praedium pervenissent, ibique aliquot dies commorarentur, ita ut dudum praedixerat contigit. Denique quadam nocte cum alto sopore omnes quiescerent, fortuitu Eligius egressus tabernaculum, dum foris ante vestibulum deambularet, ac de psalmis nescio quid secum volveret, vidit subito [Col. 0558A] columnam ignis e coelo descendere, cubiculumque Herchenoaldi vehementer penetrare, et tacite secum eventum rei considerans, interitum bestiae illius diacono suo, qui forte solus cum eo inventus erat, indicat. Confestim vero Herchenoaldus ultione divina percussus, cum subito in internis visceribus vasto cremaretur incendio, jussit protinus ad se vocari Eligium; qui cum vocatus adfuisset, et videret eum vehementer angi, coepit ei suadere, ut quia jam ei vivendi non aderat fiducia, vel hoc faceret moriturus quod non fecerat sponte vivus, scilicet ut sacculos copiosos metallo auri refertos, quos secum equi vehebant incomptos, pauperibus jam sine dilatione pro refrigerio suae animae tribueret, hoc ei solum astruens prodesse, illa vero [Col. 0558B] quae in thesauris relinquebat, procul dubio animae suae obesse. Sed ille, sicut semper, rapidus, ita tenax et avarus, dum moras dilationis longius innectit, repente miser spiritum exhalavit; cujus corpus Eligius secum pro misericordia referens, sepulturae tradidit, ac sic verba sua cunctis manifeste completa ostendit.
Similiter dudum de morte quoque Flavadi crudelissimi viri fratribus praenuntiaverat: nam cum praefatus tyrannus Willibadum Christianissimum virum, Burgundiae patricium, innoxie interfecisset, atque ejus mors Eligio nuntiata fuisset, ille ad haec e contrario ista narrantibus respondit, dicens: Vos [Col. 0558C] quidem asseveratis Willibadum mortuum, Flavadum vero vivum; ego autem illum quem dicitis intefectum novi pro eximiis meritis melius nunc vivere in coelo; illum vero quem vos applauditis vivum, scitote celeri internecione male fore moriturum. Cui cum causam hujus immutationis percunctarentur, apertius illico praenuntians, ait: Haec ideo dixi, quia vir ille verus Dei cultor mortuus ad tempus videtur, sed jam sine fine feliciter vivit; Flavadus vero, qui per prolixa tempora vivere putatur, infra hos decem dies male, ut dignus est, morietur. Ita ergo factum est sicut ipse praedixit; nam septem diebus transactis, fortuitu Flavadus percussus, juxta sententiam viri Dei miserabiliter est defunctus
Alia etiam complura episcopus factus mira praedixit; sed dum adhuc sub laicali habitu esset, praesagus futura praenuntiavit; ex quibus nocte quadam dum consuetas orationes explesset, paululum in discubitu requiescens, coepit subito in somnis vehementer satagere; quem mox clericus excitum cum causam visionis illius interrogaret, hujusmodi ab eo responsum audivit. Nuper, inquit, Simplicius Lemovicinae urbis episcopus migravit de mundo, et ecce modo jam Felix qui sacerdotio sortitur, missos ad nos destinavit, ut ejus parti solatium praebeamus; cum ipsis quidem nunc loquebar; solliciti ergo nunc estote, haud procul enim sunt. Dixit et [Col. 0559A] conquievit, et ecce post ejus verba cum lux diei daret initium, coeperunt repente praedicti nuntii vestibulum domus pulsare, qui illico ingressi nuntiant episcopi mortem, cunctaque ita esse gesta, sicut jam Eligius praedixerat. Tunc vero offerentes copiosam pecuniam a Felice pro adminiculo episcopatus missam, nullatenus suadere potuerunt ut quidpiam ex eadem acciperet, sed protinus ingressus ad principem gratifice cuncta quae petierant obtinuit, et sic demum eosdem ad propria remeare fecit.
Accidit etiam ut quidam abbas, vocabulo Domnolus, visitationis gratia ad eum quondam profectus, diutius apud eum commoraretur: cui Eligius [Col. 0559B] nocte quadam post quietem secretius evocato, dixit: Tu hic securus consistis, sed monasterium tibi commissum vehementer inimici impulsu quatitur, ac daemonum procellis fortiter conquassatur; vidi enim in visione noctis flumen ingens multa vi super eum irruere, et nonnulla aedificia funditus ad solum usque diruere; quamobrem perge, quaeso, nisi onerosum est, et vide utrum erga fratres cuncta prospere agantur. Tunc abbas sollicitudine cumulatus, protinus itinere arrepto regressus est ad coenobium, et priusquam ingrederetur monasterium ei nuntiatum est duodecim fere fratres daemonum instinctu proposito monachi relicto clancule de monasterio fuisse egressos, et huc illucque vagari incertos, saeculique actibus esse jam deditos. Sic ergo praefatus abbas [Col. 0559C] Eligii verba non sine admiratione reminiscens, Domini in eo gratiam mirabatur diffusam. Interim vero de salute fratrum sollicitus, ad eos investigandos properat quantocius, et nonnullos ex eis repertos ad coenobium reduxit, aliquantos tamen longius profugatos nusquam comprehendere potuit.
Alio vero tempore cum Eligius monasterium suum in territorio Lemovicino visitasset, atque inde rediens Bituricas devenisset, voluit videre quemdam qui illic morabatur inclusum, nomine Ebrigisilum; cujus bona fama ab omnibus tunc Bituricae urbis hominibus celebrabatur: qui, videlicet, inclusus indiscrete [Col. 0559D] suae institutionis rigorem servans, nec faciem quidem suam Eligio tunc praebuit videndam, sed solummodo per fenestram, et ipsam infecto vitro clausam, sicut caeteris consueverat, elogium reddidit: cui Eligius post aliquantulam collocutionem, cum videre eum non quivisset, ultimo valefaciens ait: Hic te, frater, videre non potui modo, videbo procul dubio cito in aula regis, Clipiaco; at ille cum id nunquam fore protestaretur: Eia, inquit, Eligius, eia, probabis hoc in die illa, cum te illuc coram populis et principibus visurus sum in palam. Verum post breve tempus sequitur effectus ejus sermonem; nam talis quaedam exstitit causa, ut eumdem inclusum cellulae suae claustris patefactis palatium regis adire necessitas certa compelleret, [Col. 0560A] ubi ab Eligio honorifice susceptus est. Contigerat enim ut ibi tunc adesset, et inter dulcia colloquia honeste valde et jocabiliter increpatus, demum post transactam petitionem ad propria est regressus.
Sunt et alia multa quae familiariter loquens saepe prophetando praedixit, sicut et de morte quondam Hariberti regis, quam sicut praenuntiavit, ita post paululum evenit. Et de morte Dagoberti inclyti principis necnon et de nativitate Lotharii junioris; nam cum adhuc esset in utero inditus, et regina magnopere ob id pavitaret, verens ne filiam ederet, et ob hoc regnum succumberet, veniens ad eam [Col. 0560B] Eligius alacriter eam recreavit, atque coram omnibus puerperam vocitans, partum ejus masculum praenuntiavit, suumque filium ex mysterio regenerationis fore praedixit; nomen etiam puero adhuc in alvo imposuit: et ad haec omnia certius tenenda, quoddam opificium, quod parvulo posset aptari, fieri rogavit, atque ad usus ejus, usque dum nasceretur, custodiri jussit. Haec autem omnia sicut praedixit, ita demum rei eventus probavit; nam et regina filium protulit, et Eligius eum filiolum habuit, ac nomen Lotharius, quod dudum indiderat vocitavit. Post hunc quoque Deus sobolem ejus multiplicavit, et genuit adhuc filios duos; sed cum tres jam procreati essent parvuli, et rex ac regina pacifice grateque consisterent, talem relationem de eis [Col. 0560C] in diebus illis Eligius praedixit.
Aspiciebam, inquit, in visione nocturna ceu solem circa tertiam diei horam properantem, clareque praelucentem, subito nusquam comparuisse, cumque adhuc informe prodigium solerter intenderem, conspexi illico, et ecce quasi media aborta luna tres circumquaque vallata stellas eo teneri tramite visebatur, quo sol recurrens quotidie vertitur; itaque cum et hoc portentum attonitus exspectarem, mox intra mirantis obtutum stellis permanentibus, luna fortuitu exempta est; post haec vero cum enixius tres illas considerarem stellas, ad horam pene meridianam accedere, ac vicissim suis radiis sese repercutere, ea quae eximior ex tribus videbatur ex improviso sublata, duas tantum reliquit in propatulo; [Col. 0560D] deinde cum simul duae illae comitari viderentur, dicto citius, una earum obscurata atque subtracta, una tantummodo remansit in palam, quae sola recto tramite solis cursum imitans, magno demum fulgore rutilabat, quantoque amplius ad Occidentem declinabat, tanto uberius claritas ejus late propagabatur; at ubi ad ultimum occidui locum pervenit, tantam claritatem suarum lampadarum profudit, ut potissimam solis claritatem superare videretur. Hic est itaque ordo visionis. Post mortem Clodovei regis (nam absque dubio cito defungetur) aliquanto tempore obtinebit hoc Francorum regnum relicta ejus regina cum tribus parvulis, postquam vero et ipsa regno fuerit exempta, tribus filiis in regno relictis, unus demum ex ipsis cadet; [Col. 0561A] et post hoc haud longo spatio ex duobus quoque regno unus privabitur, tertius vero solus monarchiam adeptus dilatabitur super omnes affines suos, atque magnificabitur, et obtinebit sub ditione sua tria haec regna, et sic visio haec consummabitur. Huc usque Eligius, sed nos minime diffidere convenit, cum verba ejus consequantur effectum, praesertim cum haec jam aliqua ex parte completa cernamus, caetera vero quae nondum impleta sunt, ex consideratione praecedentium impleri e proximo non dubitamus; nam secundum ejus sententiam et rex Clodoveus infra paucum tempus, hoc est, anticipans triginta dies in pace obiit, ejusque demum relicta regina cum parvulis, paucis annis regnum obtinens, postmodum jure regio exempta, [Col. 0561B] filios in principatum reliquit, ac non post multos annos major natu ex ipsis, qui potissimum jus tenere videbatur, dum quiete tranquilleque regnaret, diem obiens, duos superstites fratres reliquit. De visis jam quid agatur, solius Dei judicio definiri convenit. Haec igitur, sed et alia plura his similia, quae prosequi longum est plerumque Eligius prophetiae gratia afflatus praenuntiavit.
Et inter caetera bona sermo quoque ei sapientiae, atque scientiae, et consolationis affluenter collatus erat, humilitatem autem supra modum et charitatem aequaliter possidebat. Non praeponebat in honore [Col. 0561C] locupletem pauperi, nec principem vel nobilem subjecto et vili praeferebat; sed his se austeriorem exhibens, illis modestiorem praestabat. Famulos quoque non ut servos dominorum more affligebat, sed benigne et modeste fraterna charitate diligebat. Jam vero in Barbaris tolerandis aequanimitas quanta, et quanta patientia erat! Instabat nimirum incredulos ad fidem suadendo flectere, obsequio ingratos lenire contradicentibus leniter respondere, superbos humiliter supportare, existebatque ad omnem tolerantiam fortis, ad sustinendam injuriam mitis, ad faciendam misericordiam facilis; tribuebat egenis substantiam, committens Christo pecuniam, ut ab ipso aeterna perciperet praemia; dicebatque res suas non esse suas, sed pauperum, quorum procurationem [Col. 0561D] quodammodo agere videbatur; denique omnes opes in thesauris coelestibus largiendo egenis condens, cunctam supellectilem justa operatione ad paradisum removebat; illic videlicet transferens, ubi fructus caperet possessionis aeternae; illic thesauros abscondens, ubi semper feliciter glorioseque viveret sine fine. Erat praeterea hic idem vir beatus in fide Christi firmus, in opere justus, in judicio providus, in humilitate perfectus, in devotione praecinctus, moribus suavissimus, sensu doctissimus, animo pacificus, corde piissimus. Tenebat jugiter in actibus sinceritatem, in corde puritatem, in opere [Col. 0562A] virtutem, in moribus disciplinam: gerebat in simplicitate innocentiam, in charitate concordiam, in humilitate modestiam, in administratione diligentiam, in adjuvandis laborantibus vigilantiam, in fovendis pauperibus misericordiam, in defendendis dogmatibus constantiam; eratque sermo ejus semper cum charitate et lenitate conditus, quo mentes audientium tanquam luminare lucidissimum irradiabat. O vere imitabilem virum! o semen Abrahae benedictum! o praeferendum omnibus Eligii exemplum! Jure itaque Abrahae filius nuncupatur, dum ordinem gloriae paternae dignitatis exsequitur; merito, inquam, Abrahae soboles ascribitur, fide, scilicet, non genere, imitatione, non progenie, devotione, non stirpe: nempe Abrahae benedictio meruit [Col. 0562B] filium, Eligius vero benedictus transfertur in numero filiorum; ille Domino obtulit filium, iste potiora donis omnibus obtulit semetipsum; et Abraham quidem tradidit haeredem, hic nihilominus haereditatem; ille sobolis innocentiam, hic omnem substantiam. Necesse ergo est ut similitudo officiorum similitudinem conferat meritorum. Postremo Abraham quod habuit pignus exhibuit; Eligius vero totum quod habere in mundo potuit, Domini juri arbitrioque commisit. Sed quia per alternas temporum vices discurrens oratio pene jam ad finem et felicem ejus transitum perduxit stylum sufficiat interim huc usque seriem vitae ejus descripsisse; jam enim, ut spero, etsi sensu rustico prolixum produximus sermonem, quanquam meritis ejus digna [Col. 0562C] praeconia nullatenus narrare suffecerimus, nunc ergo dignum puto ob audientium aedificationem quo ordine ex hac migraverit vita paucis explicare.
Factum est autem in diebus illis, postquam Eligius cuncta mundi hujus adversa, cunctosque labores aequanimiter toleravit, post vitae temporariae administrationem bene transactam, post multiplicia misericordiae opera, post dulcia vitae exempla, post innumera captivorum agmina liberata, post monachorum virginumque multitudinem copiosam Deo traditam, coenobiisque mancipatam, post immensam molem substantiae eleemosynis distributam, post fidelissimae [Col. 0562D] dispensationis creditae sibi pecuniae undique merita cumulata, vergente jam in senio aetate, cum esset annorum amplius septuaginta, cunctis bonis operibus refertus, sentiens jam dissolutionem sui corporis imminere, coepit quadam die cum discipulis Noviomo in oppido deambulare, et fortuitu conspiciens eminus vidit ex fronte basilicae sancti Medardi parietem ex parte dissipatum, [Col. 0561D] Cripturamque. Acherio videtur legendum rupturamque; sed vox criptura legitur etiam cap. 47 Gallicum [Col. 0562D] crevasse a verbo crepo. Idem haud ita multo post emendat lignamentis, ubi habetur liniamentis. cripturamque imminentem ac ruinam minitantem instare; jussit ergo continuo artificem vocari, et parietis infirmitatem illico cum liniamentis solidare. Cui cum discipuli dicerent: Opportunum, domine, tempus exspectetur, ut [Col. 0563A] facilius ac solidius emendetur, ille respondit: Sinite huc usque, filioli, quoniam si modo non emendatur, nec jam superstite in corpore non emendabitur. Ex quo verbo cuncti pene tabefacti, atque in angorem versi, coeperunt mutuo suspirantes dicere: Non contingat, domine, famulis tuis haec videre quae loqueris, sed magis annis multis ad ornatum Ecclesiae suae Dominus, pauperumque praesidium, beatitudinem tuam hic vernare permittat. Ad haec ille, supplices coelo aspectus dirigens, atque ex imo pectore longa suspiria trahens, ait: Non vestra ex hoc, sed potius Domini in me fiat voluntas; exigit enim naturae conditio ut post multiplicia vitae hujus oblectamenta, tandem jam pergamus ad veniam; sed et vobis expedit ut cum effectu nequeatis, vel sola tamen voluntate Dei [Col. 0563B] in hoc voluntati non discrepetis, quia procul dubio tempus jam praefinitum est. Porro ad haec verba cunctis in moerorem conversis, ait: Nolite ob id, filioli, contristari, sed potius gaudete et congratulamini, quia olim hoc tempus desiderabam, olim hanc messionem post longam vitae aerumnam percipere cupiebam. Illis itaque suspirantibus atque in angorem conversis, nihilominus et rei ambiguitate detentis, ab hujusmodi colloquio cessatum est.
Nec mora, post haec et levissima febre corpori infusa coepit taediari; tunc certius quid divina providentia de sua morte decrevisset condiscens, jussit convocari omnes famulos et ministros suos, quos ipse longo jam tempore alens instituerat; et coepit eis finem dierum suorum palam facere, ac, sicut [Col. 0563C] semper consueverat, inter caetera praedicare pacem semper habendam, pacem fratribus custodiendam, et charitatem praecipue tenendam, in qua est unitatis et concordiae vinculum. Deinde, evocato Balderedo, Ecclesiae Tornacensis abbate, dixit: Rem tibi, frater, non celabo quam certissime fore didici: ego quidem, secundum tenorem Patrum, gradior viam meam; te vero moneo ne ulterius Tornacum redire appetas, sed esto hic contentus cum fratribus tuis, cum eisdem degens; nam si oblitus verba mea illuc deinceps accesseris, novi pro certo quod vivus inde non redies. Itaque ut tunc praedixit, ita post ejus obitum contigit; nam praefatus Balderedus negligenter excedens verbum istud post mortem beati viri, [Col. 0563D] ad praedictam urbem sine cunctamine properavit, et non post multos dies, irruente super se turba, vehementer caesus, ad ultimum interemptus est. Igitur ut dicere coeperam, cum vir beatus ultima decumberet aegritudine, ejusque infirmitas per quinque vel sex dies protelaretur, ita duntaxat ut semper eamdem deambulando, baculoque regente infirmos artus sustentando, dissimularet, nec sic quidem a Dei opere cessabat, bonam hanc virtutum suarum consummationem existimans, si ad finem usque perduceret, id quod per longa vitae spatia jugi instantia tenuisset; pernox enim in orationibus et vigiliis membra fatiscentia spiritui servire cogebat, et mente quodammodo ad memoriam futurae beatitudinis transiens, nimium laetus cupitum iter exspectabat. Interea [Col. 0564A] cum jam propinquare profectionis salutarem diem sentiret, congregatis pridie Kalendarum Decembrium cunctis undique famulis et suis discipulis, quos jam etsi non spiritu, corpore tamen incipiebat relinquere orphanos, ita exorsus est ad eos: Ultimam, dilectissimi, parvitatis meae audientes sententiam, ultima amatoris vestri gratifice percipite verba, si me vicaria dilectione amatis; divina jussa adimplere contendite, Jesum semper suspirate, praecepta ejus vestris mentibus figite; si vere mei amatores estis, Christi nomen sicut et ego amate; incertae conditionis vitam quotidie ancipitem retractate, Dei tremenda judicia jugiter formidate, quales eritis in die judicii praesentandi sollicita consideratione pensate; ego enim, secundum eloquia Scripturarum, [Col. 0564B] gradior jam viam universae terrae; jam itaque amodo absque me in hoc mundo degetis, quia me Dominus jam evocare dignatur; sed et ego cupio dissolvi jam, et, si Domino placuerit, esse in requie. His dictis cum omnes flerent et ejularent, evocatis ille singulatim propriis vernaculis, constituit eis monasteria inter caetera excellentissima, ad quae post suum discessum singuli quinque properare deberent; et dixit ad eos: Ecce hodie in manus vestras commendo salutem animarum vestrarum; mementote ergo admonitionum mearum, et cogitate jam singuli de vobismetipsis; haec inter omnia quae moneo assidue agite; haec sapite, haec retexite, et memoriam meam vobiscum semper ubique portate: Eligius enim migrat, et jam non erit in hoc saeculo vobiscum. Cum haec igitur [Col. 0564C] dixisset, omnes qui aderant cum ingenti rugitu vocem levantes, vixque inter crebros singultus verba formantes, consona omnes voce deflebant, dicentes: Cur nos, Pater, deseris, vel cur tam cito a nobis recedere cupis? Cui alumnos tuos orbatos relinquis, aut cui, pastor optime, gregem, quem ex gentibus congregasti, fovendum committis? Scimus quidem olim desiderare te Christum, sed salva tibi manent tua praemia, nec si diutius in mundo commoratus fueris, minuentur, sed aucta potius in dies incrementantur; ideoque, quaesumus, si fieri potest, differ exitum, ne abscessu tuo omnes patiamur exitium; senium te non compellit ut migres; quos deseris, potius nostri miserere; aut si mavis abire, vel socios nos tuae mortis assume; melius profecto mori tecum ducimus, [Col. 0564D] quam te absente in mundo vivere; absentiam tuam ferre non possumus, quia tui similem nunquam habebimus. Doleat ergo tibi, pastor bone, ne tam cito orbatam relinquas plebem, moveat pietatem tuam luctus iste, quo impetres apud Dominum superstes adhuc in corpore esse. Talia eos deflentes piissimus ille pastor audiens, ubertim faciem lacrymis rigabat, quas magnitudo pietatis indices clementissimi cordis effuderat: gaudebat quippe de sua vocatione, moerebatque ad tempus mire illis compatiens de eorum destitutione, et cum esset pius, essetque nimium requiem desiderabundus, nec hos ad momentum deserere, nec a Christo volebat diutius separari, illum, scilicet, insatiabiliter sitiens, illum innianter desiderans, [Col. 0565A] illumque oculis ac mente tota semper complectens.
Tandem ergo inter amaras lacrymas, dictaque moerentia resumens verbum, ait: Nolite ex hoc usquequaque contristari, et me, quaeso, amplius nolite fletu vexare de abcessu meo, et si vere sapitis, gaudere vos potius convenit quam lugere, quia equidem etsi praesentia corporis absens fuero, spiritu melius praesens ero, et quanquam ego nusquam sim, Deus semper est, illi vos commendo, ipsique vestri curam committo: ego vero si quid boni agere potui, vestris profectibus militavi, et cognoscetis hoc in illa die, cum judicabit Dominus occulta hominum, et cum [Col. 0565B] reddet unicuique secundum opera sua (Rom. II, 16, 6) . Scio quidem quia inutilis servus non feci ut debui, Dominus tamen novit quemadmodum huc usque volui. Vos ergo moneo, et per gloriosum Christi adventum obtestor, ut si qua vobis erga me charitas est, si mihi vicarium rependitis dilectionis affectum, mandata et instituta mea servare curate; et in quo unusquisque vestrum praevalet, de monasteriolis meis, quae Christo auspice aedificavi, mercedem et sollicitudinem habetote; et valete, viscera mea. Post haec verba, vergente jam die ad vesperam, procidit subito in pavimento, et fixis genibus ante Dei vultum provolutus, orat suppliciter gemens, atque suspirans, ut sua benignissima pietate provideat pastorem, qui regat modeste suam plebem: Ne fiat, inquit, aeterne [Col. 0565C] Pastor, haec plebs sicut oves quibus non est pastor; commendo tibi oves, quas mihi credidisti, et familiam omnem, quam per ministerium officii mei tuo sancto servitio mancipasti; tuo, quaeso, Christe, semper protegantur auxilio, tuo gubernentur nutu, et tuo dirigantur imperio. O mira Eligii charitas et magnifica bonitas! recessurus jam de mundo, sui quodammodo cura neglecta, aliorum, sicut semper consueverat, gerebat adminicula; sic enim eximi hac luce cupiebat, ut, Domino jubente, ad illa clara aeternitatis habitacula transiret, ubi ei parabatur gaudium sempiternum nulla unquam vetustate periturum; et nihilominus illuc tendens, gregis sibi commissi familiaeque adeptae magnum, ut consueverat, sollicitudinem gerebat, commendans utique Domino [Col. 0565D] cum fenore quod ab ipso acceperat talenti munus.
Jam vero in extremis positus, cum modicus calor teperet in pectore, nec praeter sensum quidquam vivi hominis superesset, vocatis ad se discipulis et sodalibus, dum se in mutuos miscent amplexus, per singulos plorans, omnibus vale dicebat, dicens: Jam non ultra loquar vobiscum, et faciem meam amplius jam non videbitis, ideoque valete in pace, et me jam de caetero sinite quiescere, parentemque materiam permittite tandem redire ad terram. Haec autem audientes qui circumstabant, nullo genere quiverunt temperari a fletu; complebantur enim cunctorum lacrymis [Col. 0566A] ora, singultus etiam omnium occupabat vocem, haerentemque linguam viscera commota quatiebant, atque in medios conatus sermo gemitu interrumpebatur; vix tamen inter dira suspiria, et amaras lacrymas, haec solummodo verba resonabant. Dolemus quidem impatientius nostri causa, quod nos solatio abscessus tui destituis, sed tui causa, Pater optime, consolamur, qui post mundi laborem ad perennem requiem vadis. Tunc ille supplices oculos ad coelum elevans, diu tacitam precem fudit, deinde in vocem prorumpens, ait: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace (Luc. II, 28) ; recordare quaeso, quod sicut lutum feceris me (Job X, 9) ; et non intres in judicium cum servo tuo, quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens [Col. 0566B] (Psal. CXLII, 2) . Et quibusdam interpositis adjecit, dicens: Memento mei qui solus sine peccato es, Christe Redemptor mundi, et educens me de corpore mortis hujus, salvum fac in regnum tuum coeleste, quia utrumque tuum est, et quando voluisti me in hunc mundum intrare, et quando jubes ex eo exire. Tu semper fuisti protector meus, in manus tuas commendo spiritum meum; scio me non mereri, conspectum tuum, tamen tu scis quia semper spes mea in misericordia tua fuit, et fides mea in tua credulitate permansit; et nunc quoque sub confessione nominis tui ruens, extremum, Christe, habitum fundam; suscipe ergo me secundum magnam misericordiam tuam, et non confundas me ab exspectatione mea: aperi mihi properanti januam vitae, et principes [Col. 0566C] tenebrarum non occurrant mihi, non conturbent me potestates aeris hujus, sed clemens dextera tua protegat, et potentia tua defendat, ac manus tua deducat me in locum refrigerii, et vel in ultimum tabernaculum quod praeparasti servis tuis et timentibus te. Et, his dictis, inter verba orationis flagitatum a superis emisit spiritum. Statim vero cum esset hora prima noctis, visus est subito velut pharus magnus ingenti claritate resplendens ex eadem domo coruscando conscendere, atque inter mirantium obtutus sphaera ignea crucis in se similitudinem praeferens, velocique cursu denuitatem nubium praeteriens, coeli altitudinem penetrare. Hoc ergo ordine sancta ejus anima sarcina carnis abjecta, atque terrenis pressionibus liberata, ad suum laeta revolavit [Col. 0566D] auctorem, et in antiquam possessionem, diu hic peregrinata, coelo gaudente, terra plorante, angelis etiam plaudentibus, tandem ovans conscendit. Itaque quantum haberet vir beatus in plebe amorem, confestim in ejus declaratum est morte: vix quidem spiritum exhalaverat, vix debitam Christo reddiderat animam, et jam luctus totius urbis in coelo resonabat, omnesque plateas currente nuntio varius subito rumor impleverat, et unius obitu quasi communi orbitatis vulnere tota simul civitas lamentabatur. Quid multa? compositum continuo ex more corpus, feretroque inditum, ad ecclesiam deferunt, ibique excubias vicissim agentes, clerus in hymnis, populus in lamentis noctem pervigilem ducunt.
Facto autem mane convenit ingens in oppidum utriusque sexus multitudo; adfuit etiam et regina Bathildis cum filiis, et optimatibus, exercituque copioso; quae velociter oppidum ingressa, celerique cursu funeri accurrens, ingenti voce in fletum prorupit, plorans atque ejulans quod eum vivum minime reperisset: cumque diutissime feretro incumbens lamenta geminaret, rogat interim praeparari quemadmodum corpus beati viri ad Cala monasterium suum transferret; sed cum voluisset eum levare, et non praevaluisset ex loco movere, tristis ad modum effecta, indixit ecclesiae triduanum jejunium celebrare [Col. 0567B] cum silentio. Quod eum fieret, ipsa quoque cum optimatibus suis pariterque cum clero inhianter persistens, indesinenter per illud triduum excubiae celebratae sunt. Dum haec igitur agerentur, ipsa venerabilis regina nimis intolerabiliter lugens, nullo genere a fletu cohibere se poterat; denique cum ex nimio dolore absentiam sancti viri ferre non posset, tandem ut desiderio suo satisfaceret, revelata ejus facie in lugubre osculum ruens, coepit manus pectusque lambere, ac genas copioso lacrymarum imbre perfundere: et ecce repente dum sanctum corpus exosculans palparet, miraculum non silendum illico contigit. Nam cum esset hiemis tempus, et corpus jam dudum mortuum decumberet gelidum, fortuitu unda sanguinis ex naribus jacentis [Col. 0567C] profluens, coepit ubertim genas sancti rigare, quod videlicet conspicientes episcopi et regina Christianissima, confestim suppositis hinc inde [Col. 0567] Billeis linteis. Billeis, ait Acherius, id est, sigillo aliquo impressis aut damasceno opere signatis. billeis linteis summa cum diligentia quousque sponte decurrit, sanguinem collegerunt, ac pro magno munere servandum deinceps in pignoribus segregarunt.
Interea, ut praedictum est, jejunio expleto, satagebat omnimodis regina ut quoquo modo corpus sancti viri in Cala monasterium suum transferret; e contra alia pars conabatur eum Parisius civitatem deferre; utrisque tamen obsistebant cives Noviomagenses, justissimam sibi haereditatem membra sui antistitis vindicantes. Hoc igitur modo erat inter eos altercatio, pia vicissim devotione pro sancta rapina [Col. 0567D] decertantes, quinam justius ejus mereretur reliquias ac sepulturam possidere: sed cum episcopi et praestantiores quippe qui aderant, partibus reginae faverent, atque ad ejus eum monasterium ferendum decernerent, orta est ingens vociferatio et tumultus magnus ab universa plebe Noviomagense. Tunc regina prudentiori consilio utens, et judicio Dei omnipotentis causam committens, ait: Seponantur jam ambages verborum, et si est Domini voluntas aut sancti hujus, ut illuc eat quo ego cupio, sine ulla jam dilatione levetur, sin vero alias, modo probabimus. Post haec verba cum accessissent ad feretrum, et tentarent eum lavare, tanto pondere depressum [Col. 0568A] senserunt, ut nec movere quidem a loco illum possent; deinde alii atque alii vicissim sibi succedentes nihil uspiam praevalere potuerunt; postremo omnium regina accedens, ipsaque per se probare volens, ulnis exertis ac rebrachiatis coepit pulsare vel unum feretri cornu valeret movere, cumque totis viribus nitens inhianter pugnaret, et quasi montem inanem pulsaret, nihil prorsus proficere potuit: tunc ergo conversa ad optimates, ait: Ecce jam liquide cognoscimus non esse voluntatis ejus, ut eum alibi feramus, concedamus igitur huic plebi vel inviti, quod hactenus noluimus voluntarii. Placuit autem hoc consilium cunctis, et decreverunt eum omnes uno ore in eodem oppido sepeliri. Itaque post hanc definitionem cum rursus feretrum sublevare [Col. 0568B] tentarent, tanta mox celeritate levigatum sublevatumque est, ut facile jam a duobus portaretur, qui ante horam nec a pluribus movebatur: quod miraculum cives cum regina cernentes, gloriam Domini magnificabant, dicentes: Magna et mirabilia opera tua, Domine virtutum. Et, Mirabilis es Deus in sanctis tuis.
Deinde jam cum deferretur corpus ad sepulcrum, tota pene civitas ruit in obsequio funeris cum luctu; nam et regina devota, cum esset hiemis tempore palus immensa, nullatenus suaderi potuit, ut vehiculo uteretur equi, sed pedestri et gravi labore sequens feretrum per paludem lamenta continua cum [Col. 0568C] omni sociabat familia. O quantus luctus omnium, quantus praecipue monachorum fletus et pauperum, qui eo die ibi confluxerant, per plateas omnes perstrepebant! Chori siquidem psallentium lacrymosas reddebant voces, cantus et agmina flentium lugubres reboabant in aere fletus; omnem populus urbem quatiebat gemitibus, celsumque culmen olympi implebatur plangoribus, accentus antiphonarum concrepabat in choro, et luctus Noviomagensium resonabat in coelo, funereos cantus omnes reddebant tramites, ululatus dirus cunctas compleverat aedes, ejulans populositas omnis se fuderat per orbitas, flebilibusque vagas implebant vocibus auras. Tali pompa vallatus eminebat pastor exstinctus; tali constipatum caterva corpus ferebatur ad tumbam. [Col. 0568D] Hinc praeterea chori praecedebant canentium, illinc agmina plebium continuabant ejulatum: patrem se et nutricium perdere omnes clamabant, et inter quatientes singultus vix haec verba promebant: Cui, pastor bone, servandam committis plebem, vel cui pro caulis gregis tradis curam pastoris? O Eligi, dulcedo tu pauperum, fortitudo debilium, tu protector et impar egentium consolator. Quis jam post te eleemosynam sicut tu dabit largam; vel quis nostri erit protector sicut tu, bone pastor? Quis tecum pariter interire nobis tribuat hodie, essetque mors dulcior quam tua praesentia carere? Hujuscemodi ergo, cum properant ad sepulcrum, omnes simul [Col. 0569A] confusas voces dabant ad coelos, nec erat facile inter geminos tantarum vocum accentus cantum an fletum, clerum psallentem, an plebem discernere ululantem. Quis enim in illo die, quamvis sine visceribus esset, cum pauperum lamenta audiret, non statim in fletus prorumperet? Aut quis ita immisericors plebem omnem vociferantem cerneret, et non illico in rugitus se converteret? Quis autem ita ferreum possideret pectus vel stolidum, ut cum reginam cum principibus deflentem intueretur, non protinus in lamenta se funderet? Quis vero etiam nunc siccis oculis recordari poterit, cum perventum est corpus ad locum sepulcri, quo ardoris desiderio, quo amoris affectu, quo doloris impulsu tenebatur? Arcebatur, retrahebatur feretrum a populo retrorsum, [Col. 0569B] ut vel uno momento adhuc superesset corpus in propatulo, quo vel sic utcunque suo satisfacerent desiderio: siquidem studiose tardabant omnes, moras innectentes ne clauderetur sepultura, quia nimirum non poterant ejus ferre absentiam.
Post tandem ergo vix populis praereptus, atque, ut ita dixerim, fortiter a fortioribus raptus, ab episcopis qui aderant sepulcro est mancipatus, ubi satis festine saxo opertus sub magnis jam servatus honoribus, ibique vallatus tumba surrecturus jacet in gloria. Sic demum venerabilis regina cum plebe valde defessa humatis praesulis membris adorans, revertitur ad propria jejuna, et prohibente luctu eam sumere cibum, sic triduanum in fletu explevit moerens jejunium.
[Col. 0569C] Comparetur itaque si placet hujus beati viri, non dicam funeri, sed potius triumpho, inanis gloria saeculi; conferatur si potest virorum divitum pompa huic peregrino defuncto aequanda: illos enim viventes in miseria confusis plausibus populorum honorat insania; Eligium exutum mundi aerumna cum summis coelicolae laudibus ad desiderata perferunt regna; et illi post saeculi pompam in tartara dira traduntur: Eligius post mundi adversa sinu laetus patriarcharum excipitur; illi divitiarum mole oppressi functi praecipitantur in gehennam: Eligius eleemosynis sublimatus cum beatis resurget in gloria; illi poenam mortis funestis pro meritis solvunt in inferis: Eligius pro beatis vernat meritis in sinu Abrahae sine metu jam felix; illi postremo in profundum barathri [Col. 0569D] lugent miseri cum damnatis: Eligius meus perpetim laureatus serto perenni exsultat Elysiis in campis cum cunctis a saeculo sanctis. Gratias tibi inter haec et propter haec, Deus noster fidelissime retributor, quoniam reddidisti ei magna pro parvis, et requiescere eum fecisti inter amoenitatem sempiternam, et virentis paradisi tui delicias, qui ad hoc forsitan raptus a nobis est, Ne malitia mutaret intellectum ejus (Sap. IV, 11) ; et sicut de perfecto quodam scriptum est: Vivens inter peccatores translatus est, quia placita erat Deo anima illius (Ibid., 10, 14) . De talibus quippe per Salomonem dicitur: Justus de angustia liberatus est (Prov. XI, 7) . Hinc et Jeremias ait: Benedictus vir qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia ejus: et erit quasi lignum quod [Col. 0570A] transplantatur super aquas (Jerem. XVII, 7, 8) . Hinc Psalmista dicit: In lege Domini fuit voluntas ejus: et erit quasi lignum quod plantatum est secus decursus aquarum (Psal. I, 3) . De hujusmodi viris per Malachiam prophetam Dominus dicit: In pace et in aequitate ambulavit mecum; et multos avertit ab iniquitate (Malach. II, 6) . Hinc per Isaiam loquitur dicens: Ego vocavi eum, et benedixi ei, et directa est via ejus (Isa. XLVIII, 15) . Hinc per eumdem prophetam pollicetur dicens: Ecce servi mei comedent; vos autem, id est reprobi, esurietis. Ecce servi mei bibent; vos autem sitietis: ecce servi mei laetabuntur; vos confundemini: ecce servi mei exsultabunt in gaudio; vos autem clamabitis ob dolorem cordis, et propter contritionem spiritus ululabitis (Isa. LXV, 13, 14) . [Col. 0570B] Hinc quoque in libro Ecclesiastico dicitur: Timenti Deum bene erit in extremis, et in die defunctionis suae benedicetur (Eccli. I, 13) . Hinc et alias scriptum est: Bonorum laborum ejus gloriosus erit fructus, et in perpetuum coronatus triumphat (Sap. III, 15) . Haec nos de obitu vel super obitum sancti viri narrasse sufficiat. Caeterum ne legentibus ingererem fastidium, eo quod prolixe jam extenditur oratio, dignum fore judicaveram, ut ejus terminante vita, noster quoque terminaretur sermo, nisi multimoda miracula, quae ad sacratissimum corpus ejus assidue Dominus operatur, me denuo ad loquendum impellerent: plurima ergo pro legentium opportunitate praeteriens, pauca in calce sua praesens liber ostendat.
Postquam vir beatus de saeculo migravit, cum corpus ejus delatum esset ad sepulturam, remansit fortuitu in loco quo jacuerat rachina caprina ex episcopio valde optima, quae nimirum in besilio fuerat pridie supposita feretro, quam illico cunctis discedentibus diaconus quidam Uffo nomine, Suevus quoque natione, cupiditatis stimulis exagitatus clancule rapuit, atque in lectum sibimet sub stramine abscondit. Igitur corpore ex more tradito sepulturae, cum ministri exsequiarum rediissent, atque ablata recognovissent, vehementer mox contriti coeperunt eamdem in diversa perquirere; cumque diu discurrentes, et huc illucque investigantes, nullum rei [Col. 0570D] perdire caperent indicium, orta est inter ministros non modica ob hoc turbatio; sed cum nox jam instaret, somnique tempus advenisset, cunctis alto sopore quiescentibus ex more, apparet vir sanctus in visione abbati cuidam, Sparvo nomine, eumque ut solebat blando compellans alloquio, indicat quo in loco furtum celaretur absconditum. Cum ergo lux die crastina terris esset jam reddita, adhibitis secum praedictus Sparvus duobus creditis fratribus, ordinem visionis exponit eis, deinde ad locum designatum pariter eos pergere hortans, ipse pro proditore prior cunctis accedit: cumque diligenter scrutati essent locum, statim ut vir beatus indicaverat repererunt et furtum: mox autem accersito diacono durissimis eum verbis increpaverunt, non tamen [Col. 0571A] acerbiter verberibus vindicarunt, quia et hoc idem a sancto Eligio in mandatis acceperunt. Ex quo facto coeperunt omnes sanctum antistitem ex ipso die obitus ejus magnopere pertimescere, ac venerationem ei debitam de die in diem jugiter exhibere.
Post haec autem erat quidam cellanus, homo Dei, simplex et rectus, nomine Dulciolenus, in loco quodam non longe ab urbe Parisiaca commanens, quem beatus Eligius dum superstes in corpore esset, cum se opportunitas praebuisset, frequenter visitare consueverat, eique magnam consolationem in quibuscunque indiguisset, parare solitus erat. Postquam ergo vir beatus de mundo migravit, tringinta fere [Col. 0571B] aut nec amplius fluxerant dies, cum subito eidem in visione nocturna apparens, coepit ab eo inquirere quemadmodum isdem degeret, quove praesidio eo aleretur in tempore; at ille supplices manus indaganti praetendens; Bene, inquit, hactenus orationibus tuis consisto. Et putans eum visibiliter secum loqui, atque ex hoc amplius aliquid praesumens, ait: Est mihi modicum falerni in vase ex ea quam per te Dominus dedit vinea, si jubes, domine mi, probemus ex hoc: cumque ei calicem visus esset offerre porrecto mox vir sanctus manu benedixit illico poculum, jussitque statim eumdem refundere in eo quo exemptum fuerat, vasculo; quod cum factum fuisset, confestim et visio dicto citius ablata est. Expergefactus autem presbyter, consternatusque demum [Col. 0571C] surrexit diluculo, et ex visione sollicitus introivit mox cubiculum ubi parum pridie reliquerat bacchi: cumque vascula sua sigillatim sollicite consideraret, reperit fortuitu tunnam ubi pauxillum habuerat antea, usque ad os tunc vino exundante repletam: ex quo facto in admiratione conversus, facile potuit advertere quantum benedictio valeret quam Eligius sanctus per aenigmata etiam promeret.
Illud etiam annectendum credidi, quod nuperrime post obitum suum apparuit vir beatus in visione noctis cuidam personae in aula regis habitanti, cui in [Col. 0571D] habitu praefulgido assistens praecepit, ut sine aliquo cunctamine adiens reginam Bathildem, commonere eam deberet, quo insignia auri gemmarumque ornamenta, quibus adhuc in cultu utebatur, ob Christi jam reverentiam deponere non gravaretur. Quod cum is cui jussum erat negligenter silendo praeteriisset, apparuit nihilominus et nocte secunda, atque eadem quae pridie eadem serie commonuit: sed cum nec tunc quidem praesumpsisset ex visione reginae quidquam indicare, tertia nihilominus vice cum magna apparens comminatione, eadem quae prius mandaverat ingeminando, subjunxit, cumque nec si quidquam reginae auderet indicare, emissa subito corpori febre coepit vehementer angi; quem cum regina aegrotantem visitaret, causas aegritudinis sciscitari [Col. 0572A] studuit. Tunc aeger opportunitate inventa, secreta cordis detexit, mandata reginae indicavit, atque omnem ei tenorem visionis exposuit. Nec mora, et post rerum narrationem discedente extemplo febre, sanitatem pristinam recepit. Regina vero non ambigua de confessoris admonitione, omnia a se confestim ornamenta rejecit, nec praeter brachiales aureos super se quidquam ornamentorum reservavit. Omnia itaque in eleemosynis dispertiens, potiora quaeque in crucis opere aptavit; quam nimirum eleganter perficiens ad caput sancti Eligii stabiliri praecepit. Jussit praeterea et crepam ex auro atque argento mirifice fabricare, quam supra confessoris membra deponere deberet: in quo opere copiosam molem argenti et auri ipsa praebuit, dicens: Hic beatissimus multorum [Col. 0572B] sanctorum fabricavit sepulcra, et ego, ut dignum est, si quivero, fabricabo ejus memoriam. Factumque est ita, et cum stabilita in locum tumuli fuisset, tanta deinceps copia auri vel gemmarum in fibulis ac diversis speciebus a potentibus eodem loco collata est, ut eam sermo narrantis vix sufficiat exponere.
His ita gestis, mos erat ut diebus Quadragesimae propter fulgorem auri vel nitorem gemmarum operiretur tumba velamine linteo urbane ornatu holoserico. Igitur ingrediente Quadragesima praecinxerunt crepam hujusmodi sindone, ut moles radiantis metalli velata tegeretur diebus poenitentiae. Et post aliquot [Col. 0572C] dies fortuitu, dum multi astarent sepulcro, miraculum apparuit inauditum: coepit namque subito linteum quo tumba cingebatur sudare, ac deinde paulatimque fumigans uberius rore infuso humectari; quod cum circumstantes conspicerent, in magno protinus stupore conversi, magnalia Christi ibi fatebantur tunc fieri. Deinde cum distillare cernerent linteum, visum est senioribus consilium optimum, ut auferentes eum e tumulo, atque extorquentes in vasculo, aliqua ex eodem liquore procuraretur medicina fore; quod et factum est, et mox tollentes praecinctorium elicuerunt in vase aereo, atque ex hoc demum multis praebuerunt sanitatis antidotum: tanta quippe fuit sudoris illius ubertas, ut etiam holosericum urbane tunc tinctum ex nimia roris infusione proprium amitteret [Col. 0572D] colorem, linteumque sibi connexum colore inficeret suo. Itaque simile huic operi Gedeonis factum intueor; ibi etenim ros in vellere ex divina praestantia ad indicium rogantis infusus est; hic nihilominus infusio divinae virtutis ad sanitatis remedium collata est; illic concha vellere expresso rore completur; hic nimirum linteum in concha expressum, ad duorum fere sextariorum mensuram liquor sanctus elicitur.
Denique eo tempore vastabat morbus acerrime nonnullas civitates Franciae, unde divinitus prae icti liquoris fomitem praestitum credimus esse, adeo ut si quis tunc ingruente morbo mortis pateretur periculum, [Col. 0573A] si praedictam attingere potuisset medicinam, mox omni malo depulso, sanus redderetur a morbo. Erat autem ea tempestate comes quidam urbis Tiroandensis nomine Ingomarus, praedives valde et potens homo, qui nimium metuens vastantem circumquaque pestem, necnon et audiens miraculum rei gestae, totum se ex corde intimo ad sancti Eligii contulit praesidium; denique multa ex fide postulat sibi ex praefato dari liquore, spondens atque devovens ut si iisdem antistes apud Dominum obtineret quod ejus praedia discurrens morbus non penetraret, decimam rerum suarum ex die praesenti villamque quam habebat majorem ejus ecclesiae delegaret. Adiens igitur praedia sua, omnes eorum habitatores cum voto et devotione fecit ex illo salutari liquore [Col. 0573B] contingere; ac sic factum est, ut cum undique provinciam morbus vallaret, nullus eorum qui ad eum pertinebant pestis tunc incommodum senserit. Post haec autem praedictus vir exsultans valde de suorum sospitate subjectorum, decimam ex omnibus partem segregavit, atque ecclesiae sancti Eligii cum voto ut spoponderat gratulationis contulit: porro tanta fuit copia decimae, ut decima accolarum pars centum animae ad partem beati Eligii sorte devenirent; insuper adhuc et pecora multa nimis.
Dum adhuc beatus Eligius superstes in corpore [Col. 0573C] esset, quidam ecclesiae ejus cultor negligens vineae frequenter a sancto viro pro ignavia vel segnitia sua verbis corripiebatur; nam et multimodis emendare eum cupiens, minas ei verborum nonnunquam intentabat; sed cum vir beatus migrasset ad Dominum, ille ut pote insolens et stultus veniens die quadam ad ejus tumbam, cum cachinno exprobrationis elato dixisse illico fertur: Ecce qui minas mihi verborum pollicebaris, tu jam mortuus jaces; sed ego quidem adhuc consisto vivens. Post quae verba visum ei fuit astitisse repente sanctum Eligium manu virgam gestantem, et percussisse caput ejus, atque dixisse: Agnosce, serve nequam, quoniam non sum mortuus ut tu gloriaris, sed veraciter nunc vivo ereptus e terris. His dictis continuo ex percutientis verbere [Col. 0573D] coepit caput hominis intumescere, cunctique artus ipsius vehementer aggravari; exinde jam dolore magis ingravescente coepit utraque manu caput tenens turgens magnis per urbem vocibus inclamare, ac per omnes plateas civitatis ea quae sibi contigerant lacrymabili voce proferre. Concurrebant autem plurimi cives ad hoc spectaculum stupentes, et nonnulli eidem mederi cupientes nihil penitus praestare poterant juvaminis, sed e contrario quanto plus conabantur aliquid ei juvaminis praebere, tanto amplius dolor multiplicabatur in vulnere. Tandem ergo post immensos cruciatus ad memoriam confessoris reductus, ibique a multis edoctus, culpae suae satisfaciens, vix post longum spatium recuperare potuit salutem.
Sed quis sigillatim omnia mirabilia quae illic Dominus Christus operatur assidue verbis valeat explicare? si quis enim exigente causa quamcunque fuerit ob culpam vinctus, vel catenatus, si contigerit ut per aggerem publicum, qui basilicae ejus proximus est, ducatur astrictus, mox ut contra eamdem ecclesiam ventum fuerit, confestim disruptis omnibus vinculis solvitur reus, nec patitur ulterius teneri astrictus. Ad quod declarandum unum tantum ex multis commemorabo.
Itaque vir quidam sive ex causa, sive absque culpa [Col. 0574B] ferreis quondam nexibus constrictus, cum ad supplicium duceretur, clancule de manibus persequentium elapsus, cursu concito ad Ecclesiam sancti Eligii confugit, quam ingressus cum ad tumbam ejus pervenisset, ibique trepidus astaret, repente disrupta catena qua premebatur, in partes utrinque cecidit: subsecuti autem illum mox proditores cum illic liberum astare conspicerent, nimio furore succensi rursum acceptam catenam in collo ac manibus ejus injiciunt, conantes eum summopere foras ecclesiam trahere. Tunc vero reus tremens ac pallens, atque ad sepulcrum supplices oculos praetendens, ait: O sancte Eligi, placet tibi quod ad te confugientes non defendis? Ad hanc protinus vocem cum magno impulsu [Col. 0574C] effracta catena longius ab eo prosiluit, eumque rursus liberum coram omnibus astare fecit. Ex quo facto perterriti omnes qui virum impetierant, proruentes in terram, veniam audaciae suae cum ingenti metu precabantur. Deinde jam omnibus inde recedentibus, solaque catena dissipata in testimonium remanente, cum aliquod horarum fluxisset spatium, supervenit episcopus ejusdem loci, et audiens de miraculo quod ibi tunc acciderat, visus est ad horam dubitasse, qui statim inde progrediens, cum ascendisset equum pro illic advectus fuerat mansuetissimum, mox ab eo in terram projectus, gravissimis livoribus est confectus. Et confestim culpam dubietatis episcopus reminiscens, palam coram omnibus confiteri est compulsus: sicque inde sublevatus, et [Col. 0574D] salutem post dies plurimos adeptus, cautus deinceps in talibus est redditus. Et quia se occasio praebuit quod de hujusmodi conditione loqui deberem, dicam et aliud huic rei simillimum.
Dum igitur adviveret vir beatus, habuerat equum unum inter caeteros mansuetissimum, cui cum necessitas poposcisset plerumque sedere consueverat, post cujus videlicet discessum ad ditionem abbatis qui eidem basilicae praeerat idem equus pervenerat; super quem vir apostolus Mummolenus ejusdem loci episcopus inhianter sitiens, violenter eum praedicto abbati subripuit, suique juris vindicavit. Abbas vero nihil ei obtendere audens, ad sanctum illico perrexit [Col. 0575A] Eligium, eique multa deplorans, causam hanc commendavit. Cum ergo praedictus equus ad ditionem episcopi fuisset perductus, coepit statim pedibus condolere, ac toto corpore marcescente tabescens decidere: tunc episcopus adhibito mulomedico, jussit ei studium impendere, quo scilicet sanari potuisset: sed quamvis ei cura sedule impenderetur, nihil prorsus proficere poterat: insuper etiam cum ad eum aliquis accessisset, veluti fera agrestis in fremitus et calces prosiliens, laniare curatorem suum nitebatur. Cumque haec per dies plurimos faceret, nullatenusque melioraretur, tandem verens episcopus ne eum, si hoc in periculo permaneret, totum perderet, cuidam illum matronae sibi dilectae doni gratia obtulit, quem illa acceptum diligenti cura studiari fecit. Cujus cum [Col. 0575B] dorsum die quadam iter arripiens incedisset, statim calcibus et stridoribus immensis actus graviter eam in terram collisit, in tantum graviter, ut per totum fere annum eadem conquassatione laborans aegra decumberet: quae nimirum femina cum se sentiret vehementer aggravari, remisit episcopo quem dederat equum, et cum eo pariter pro munere exacerbationem, ac pro gratiarum actione probra mandavit: quem episcopus receptum rursus diligere jussit, sed cuncta ejus diligentia in cassum consumebatur, et quantum plus cura adhibebatur, tantum semper idem in pejus delabebatur. Post haec autem exstitit quidam presbyter religiosus, qui daret episcopo consilium, quatenus videret, cum nihil apud se posset equus proficere, redderet illum eidem abbati, cui [Col. 0575C] dudum injuste ablatus fuisset; et cum secundum ejus consilium factum esset, post paucos dies sanus factus equus, ac mansuetissimus redditus, sub jure ejusdem abbatis permansit omni forma decorus.
His ita gestis, cum corpus beati Eligii in latere altaris esset sepultum, visum est episcopo et reginae consilium optimum, ut aedificata ultra altare volutione, illic ei demum condignam facerent translationem. Cumque hujusmodi consilium mente conceptum illic accersissent, et qualiter id fieri deberet disponerent, apparuit subito in pariete circa vitream [Col. 0575D] maximam veluti arcus in rotundo praerupta imminens criptura, ut liquido cunctis patesceret Dei id nutu fieri quod disponerent, ac per eum locum maceriam debere evertere, quo nimirum viderent hoc opus cripturam praeire. Haec ergo cum magna admiratione universi cernentes, meritis antistitis voluntatem ex hoc fatebantur Salvatoris: deinde jam hac confidentia acti, cum conarentur parietem eo in loco forare ut praedictum opus possent perficere, ita sese sponte absque eorum labore in directum maceria fudit, ut nec hominem ullum nec ipsam denique tumbam, quae ei erat contigua, ullatenus laederet corruentis ruina. Sic igitur cum antistitis praesidio opus aggredientes optatum, dignum beato confessori atque honorabile construxerunt mausoleum.
[Col. 0576A] Interea appropinquante die depositionis ejus annuali, parabant equidem cives quemadmodum ei honorificam facerent translationem. Praeparabat etiam regina vestimenta omnia holoserica nimium pretiosa, ut eum in die transmigrationis exueret illa quae dudum cum eo miserat indumenta, et indueret ea quae tunc praeparabat nova. Igitur cum anno jam vertente dies depositionis ejus advenisset, convenit in oppidum copiosa populi multitudo, tunc cuncto clero canore vocis celebrante melodiam, omnibusque Christianis insistentibus excubiis, ablata est cum diligentia tumba desuper confessoris membra: deinde cum esset levatum tumuli opertorium, magnum circumstantibus visum est miraculum; nam ubi revelatum fuerat corpus sanctum, odor continuo fragravit [Col. 0576B] gratissimus; quodque ita erat solidum et illibatum, absque ullius membrorum diminutione incorruptum, ut vivere adhuc putaretur in tumulo; et quod his adhuc est venerabilius, ita barba et capilli ejus qui tempore obitus sui juxta morem fuerant abrasi, mirum in modum creverant in tumulo, ut cuncti haec videntes novum inauditumque obstupescerent rei gestae miraculum. Tunc episcopi cum tremore magno levantes eum de tumulo, vestimenta ei pretiosissima quae regina paraverat, mutaverunt omnia, ea quoque quibus dudum obtectus fuerat eumdem exuentes, cum magna diligentia deposuerunt sub sigillis: ac sic demum concrepante hinc inde choro psallentium, cymbalisque spiritualibus perstrepentibus, canora organis suavique modulatione concinentibus, a loco [Col. 0576C] quo jacuerat vir sanctus tunc coram cunctis submotus, cum summo et honorifico studio deponitur, atque in praeparato sibi sepulcro urbane ut decebat, componitur aeternae memoriae servandus, ampliusque quotidie honorificandus. Sed quibus post haec miraculorum effulserit signis, nunc si aurem sollicite accommodatis, opportunius audire potestis.
Duo namque caeci, unus juvenili aevo, alter jam provectae aetatis, aliquot illic diebus excubastes, intercedente confessore Christi illuminati, samque ad propria sunt reversi. Puella quaedam in annis adhuc tenera, et contracta diu, ibi oleo quod superfunditur [Col. 0576D] peruncta, orante confessore Domini sana est facta. Alius itidem vir bino capitis luminari privatus, cum illic diu excubaret devotus, lumine tandem recepto, sanus demum ad locum suum discessit. Sed ne dum aliis tantopere sermone succincto festinamus placere, alios pro ipsa perplexitate rerum videamur offendere, aliquid interim latius propagandum est, ne videamus quidquam veritati subtrahere.
Inter caetera quoque quae illic ex divina gratia inoperabantur miracula, cecindillus qui ad caput beati viri dependebat cum die quadam pene constaret semivacuus, repente subita inundatione repletus, [Col. 0577A] atque ex semetipso divinitus lumine gignente accensus, plerumque deinceps et ardet et superfunditur. Denique audite quale Dominus per eumdem cecindillum pro meritis tanti viri ostenderit miraculum. Dum adhuc vir beatus in corpore degeret, quidam comes Vermandensis, Garifredus nomine, habuit adversus eum scrupulum quoddam, quod nimirum piaculum cum beatus Eligius migrasset de corpore, inultum adhuc remansit apud hominem: post longum vero intervallum negligenter oblitus piaculum, venit tandem adorare ad sancti sepulcrum: cumque tunc ex more ad confessoris caput cecindillus arderet, illo ingrediente ecclesiae limen confestim exstinctum est candelabri lumen: quod cum ille illico animadvertisset, tremens pallensque oravit, post orationem [Col. 0577B] vero cum egressus fuisset ecclesiam, statim reddito divinitus lumine cecindillus solitum profudit fulgorem. Itaque cum praedictus vir paratus esset jam equum ascendere, quidam ex famulis ejus, qui posterior basilicam fuerat egressus, rem ex ordine narravit sicut gestam constabat: quod cum ille audiisset, tristis admodum effectus arcana suae conscientiae coepit discutere, quod esset facinus pro quo istud portentum esset ostensum: et cum culpam suam deprehendisset, reminiscens quae aliquando in sanctum virum admiserat, confestim revertens retrorsum fores basilicae adiit, sed ubi primum gradum in pavimento impressit, mox lumine subtracto iterum cecindillus visus est dependere exstinctus. Tunc ille palam id cernens, jam nimio timore perterritus, [Col. 0577C] prosternit se cum lamento et ingenti rugitu coram sancti sepulcro; ac sic diutissimae culpae suae satisfaciens, coepit apertis fletibus se reum, se indignum, seque infelicem accusare, ob cujus videlicet noxam in loco sancto candelabrum exstinctum dependeret. Cumque diu flens atque ejulans eo in loco persisteret, seque illic mori, nisi lux missa rediret, voce publica proclamaret, tandem satisfactione ejus suscepta lux candelabri ablata denuo rediit divinitus amissa. Tunc ille quantulumcumque recreatus, jussit continuo famulum vas sibi pretiosum cito deferre argenteum, quod acceptum veluti pacis obsidem Christi confessori obtulit, ac juxta ejus tumbam deposuit promittens insuper nonnulla ex suis facultatibus eidem basilicae collaturum, tantum ut culpa [Col. 0577D] in sancto viro admissa haberet jamjamque terminum: sic demum adorans et glorificans potentiam Salvatoris, lumine cecindilli micante, ex eodem laetus loco discessit.
Illud omnino praetereundum non est quod juvenis quidam ex transmarinis partibus adductus, genere Saxonico ortus, ita diabolica tyrannide fuerat cunctis membris astrictus, ut ejus calcanea in partes narium tenerentur haesita; qui cum Noviomo ad opinionem sancti Eligii esset deportatus, atque ante ejus tumbam fuisset projectus, post breve intervallum, confessore Domini orante, et aeterna pietate [Col. 0578A] largiente, reddidit soliditatem in universis membris Christus, quae occasione inventa damnaverat invidus inimicus: quique mox sanus effectus est, atque ita bases ejus et plantae consolidatae sunt, ut nullum deinceps vestigium claudicationis in cunctis ejus remaneret membris.
Mirandis rebus plus adhuc mirandae succedunt. Quaedam namque femina muta et caeca ad sepulcrum sancti Eligii fuit quondam oblata; quae cum diu ibidem orbata et sine loquela de coelo exspectaret medelam, sopore tandem depressa, somno sua concessit membra; et ecce repente dum quiesceret visum est astitisse sanctum Eligium, atque oculos ejusdem mulcendo [Col. 0578B] tetigisse, cultellum etiam vel forcipem in specie medici manu gestans compedes linguae ejus leniter abscidisse; et ex hoc continuo expergefacta, oculis jam apertis, coepit novam contueri lucem, ac per os excreare cruorem, quo affluenter egesto, protinus elimatum formavit ejus lingua verbum: et post hoc jam sana facta, exsurgens et adorans regressa est ad propriam villam.
Item alia puella aetate tenera et muta, delata est illic a matre propria; quam ecclesiae custodes ante sepulcrum sancti statuentes, corde tantummodo postulare docuerunt praesidium confessoris. Cumque [Col. 0578C] diu ibidem excubaret muta, mater nimium anxia ita alloquitur in aurem filiae: Observa, inquiens, istic, filia, quousque a sancto miseratio adveniat; ego interim sollicita ad domum nostram regrediar. His dictis, cum coepisset mulier ostio proximare, videt subito puella portentum quoddam per cecindillum ad se deflueret, et nimium ex hoc consternata, confestim disruptis linguae vinculis emisit vocem, et ait: Ecce tu mater vadis, et me hic solam relinquis. Quo verbo mater ejus audito, velociter ad eam rediens coepit flere prae gaudio; deinde avidius adhuc compellans filiam, ut pote quae nimium desideraret sermonem ab ea percipere, in omnibus quae sciscitata est planum atque absolutissimum ab ea responsum accepit. Super quo omnes qui aderant mirati [Col. 0578D] sunt, ob tantam videlicet velocitatem sanitatis istius, et videntes puellam loqui, magnificabant potentiam Christi, et merita confessoris Eligii: Inter caetera vero neque illud puto silendum quod tempore mortalitatis Parisius didici gestum.
Factum est igitur cum nefanda clades depopularetur urbem Parisiacam, et nonnullae jam virgines ex monasterio sancti viri, ubi Aurea nomine praeerat abbatissa, ad Dominum praecessissent, apparuit quadam die beatus Eligius cuidam adolescenti in basilica, puellarum veste candida amictus, togarum velamine comptus: cumque is quia aderat nimio pavore perterritus [Col. 0579A] latibulum quaereret, blande eum leniterque compellans vir beatus, praecepit ut iens cito diceret matri virginum quod ad se quantocius cum deputatis properaret virginibus. Currens autem is qui audierat, et citius Auream praeveniens: Surge, inquit, velociter, quia dominus Eligius in ecclesiam te vocat. Quod cum illa audisset, gaudio magno repleta sine mora properavit; sed tamen cum venisset, visio beati viri jam abolita erat; ecclesia vero ad firmitatis indicium quod illic esset visus nebula quadam repleta monstrabatur, in tantum ut candelabra quoque et vela subita roris inundantia distillare viderentur. Tunc ergo praedicta Aurea in sese reversa, intellexit se ex hoc mundo vocari; et protinus convocans omnes sorores, coepit valedicere singulis, sequestrans [Col. 0579B] ex eis nonnullas quae eam comitarentur inter caeteras: deinde jam ipsa migrante ad Dominum, et reliquae nihilominus subsecutae sunt demum, adeo ut ea tempestate ex eodem monasterio usque ad numerum centum sexaginta monachae morerentur.
Audite jam et aliud quod ad sacratissimum Eligii corpus gestum est miraculum: quidam etenim vir illustris Garifredus Graffio, veniens ad basilicam sancti antistitis, cum oratione facta pro foribus astaret, pauperum illic turbam clamantem audivit; cumque minime ad praesens haberet unde eis eleemosynam tribuere posset, misericordia erga eos motus [Col. 0579C] coepit volvere moestus: Numquid, ait, o miseri, talem habetis consolatorem qualem hunc beatum habuistis antistitem? o qualis ei poterat causa obsistere, quae eum a vestra miseratione unquam praepediret, quo vos obturata transiret aure, sicuti nunc multi faciunt, et ego miser: et cum hujusmodi adversum se uteretur increpationibus, visum ei fuit veluti in extasi astitisse sibi in momento sanctum virum; ex qua visione consternatus, cum amens pene astaret, subito reperit in manu vel veste sua aurum quod pauperibus erogari deberet, quod et protinus factum est; et ille multa secum ex eo quod acciderat cogitans, exiit ab ecclesia et discessit.
Illud quoque non nos effugiat quod vir illustris Ebroinus, palatii praepositus (quod vulgo dicitur major-domus), habebat filium adolescentem, vocabulo Bobonem, quem ipse ac conjux ejus unice ac singulariter, ut pote chari parentes, diligebant. Quodam itaque tempore morbo medullitus ingruente, coepit isdem puer vesano aegrotare languore, pro quo parentes nimis solliciti, erant positi in angustia gravi; dehinc invalescente paulatim aegritudine, coepit jam puer vehementer angi, et morte jamjamque imminente cum vivendi spes penitus auferretur, nimis anxii parentes pro filio ad sanctum confugiunt Eligium, confidentesque de miraculis tanti antistitis, puerum illico devovent ei supplices, atque pro muneris [Col. 0580A] gratia pueri nonnulla offerunt ornamenta balteumque ejus speciosissimum protinus cum devotione sepulcro infigunt: quo facto confestim sine mora intercedente confessore aegritudo abcessit, et ad praesens convalescens puer sanitatem illico recepit, ac deinceps incolumis mansit.
Solet etenim pertinax cervicositas populorum, ut aliqua sibi objecta crimina sacramentis expiari contendat: unde factum est ut vir quidam, facinore quodam admisso, cum arctius ob id perurgeretur, fallaci audacia praeventus ad sepulcrum beati Eligii id se jurando spondet idoneum reddere. Cumque illuc [Col. 0580B] adductus male sibi conscius juramentum explesset, confestim justissime divina ultione percussus, crepuit illico venter ejus, et diffusa mox in terram viscera ejus; sic miserabilis ille ad terrorem multorum indignam vitam digna morte finivit.
Quis vero possit et illud silentio praeterire quod vir quidam agrum in loco nuncupato Calvomonte, ad basilicam sancti Eligii pertinentem, rapaci invadens cupiditate, divina sit interemptus ultione? Hic namque cum malo ordine praedictum praedium suae niteretur ditioni vindicare, ei obsistebat vehementer [Col. 0580C] Sparvus abbas ejusdem ecclesiae; qui cum diu ab eo incursaretur, tandem causa in palatio regis perlata, accepit a principe judicium, ut si posset in sancto loco terram conjurare, ad partem utique ecclesiae vindicaret; sed ille maluit ut idem pertinax vir qui eam invadere quaerebat jurejurando asseveraret suam. Et cum judicatum esset ut praefatus vir cum plurimis secundum Francorum legem sacramentum persolveret et hoc ipsum indulgens abbas: Novi, inquit, quod male eam invaserit, idcirco rogo ut cunctis juratoribus indultis ipse singularis, si Deo placet jurando eam vindicet. Cumque haec dixisset, placuit verbum istud cunctis optimatibus regis, et decreverunt omnes ita fieri. Post haec ergo pergentes ad ecclesiam beati Eligii, et ingressi ad [Col. 0580D] locum sepulcri, praestolabantur omnes eventum rei. Tunc memoratus vir leve reputans negotium, cum importuna audacia posuisset juraturus manum super sanctum locum, in medio fere sacramenti verbo contremiscens, vehementer toto corpore declinavit retrorsum super cervices caput, et mox divaricatis dentibus, reverberatisque oculis, cadente, ut dictum est, deorsum capite, magnoque ex ore fumo procedente, hunc solum proferre potuit sermonem: Abba, inquit, Sparve, recipe terram tuam. Hoc ergo modo divinitus percussus, atque illico in terram prostratus, mortem quam non timuit fortuitu praeventus miser incurrit. Ex quo facto omnes ingenti metu perculsi, potentiam illic, sicut et ubique praesentem fatebantur adesse Christi.
Sed et de alio nihilominus auditu solo comperimus, quod cum ibidem perjurasset, atque demum ad domum suam veluti victor rediret, priusquam domus suae vestibulum introisset, in via mortuum fuisse: ex quo nimirum postmodum tantus pavor crevit in populo, ut nullus jam hodie etiam pro justissima causa introrsus ad sepulcrum persolvere audeat juramentum; sed quicunque habet sacramentum donare, foris ad circulum januae idipsum cum magno tremore persolvit.
Sed neque illud silendum est quod inter plurimos [Col. 0581B] languidos, qui illic undique confluunt, quidam vir, afflatus pessimo daemone, adductus Noviomo ab urbe Ambianense. Hic nempe, maligno saeviente spiritu, infestissimam rabiem patiens, non catenam, non compedes, non claustra ostiorum integra patiebatur; cujus videlicet ferocitatem nullus sufferre poterat; nam et aliorum nasos, aliorum aures si contingere quivisset, mordicus amputabat; egestiones etiam ruderum, necnon et canuam si comprehendisset avidissime edebat: unde et jugiter nexibus miser ponderosis astrictus sub custodia habebatur. Hunc ergo cum diu parentes ad memoriam sancti Eligii desiderarent perducere, non eis occurrebat ingenium qualiter id facere possent, quoniam si cum catena permitterent, in ipsos utique qui eumdem ducerent irruens, [Col. 0581C] male eosdem laniaret. Tandem igitur ingenio reperto, aptaverunt ex fustibus quoddam tolocium, ea scilicet ratione ut si ad praecedentem se mittere tentaret, posterior eum retrorsum attraheret; e contra si posteriorem appeteret, prior nihilominus retrahens teneret. Cumque hujusmodi argumento catenis et tolociis oneratus, a viris septem in diversis nitentibus quasi ferocissimus taurus ad ecclesiam esset perductus, protinus ad sepulcrum sancti Eligii est delatus; ubi vix stabilitus, demum non post longum spatium confessore orante, et Christi gratia largiente, meruit recipere sanitatem; quo etiam in loco valde jam devotus, clericus postmodum factus, multo tempore deservivit.
Bodolenus quidam centenarius, oppidi Noviomagensis colonus, habebat uxorem bonam, honestam valde atque devotam, quae quodam tempore dum quietam ageret vitam, nefanda pustula nequiter est percussa, quo tabo increscente jacebat tumida toto corpore, et paulatim plaga adolescente, sola jam sepultura maritum reddebat sollicitum. Uno itaque mane cum abbas basilicae beati Eligii tenderet ad orationem, obvius ei factus flens et ejulans mulieris maritus, mortem conjugis suae indicat, sepulturamque ei in basilicam suppliciter postulat. Cumque ab eo utrum veraciter esset mortua interrogaretur: [Col. 0582A] Unum, inquit, constat utrum sit factum an mox futurum, cum jam muta et toto corpore decumbat praemortua. Tunc ille festine valde ad confessoris sepulcrum contendit, et sumens ex eo qui ibi funditur olei liquore, ad domum funeris cito accedit; dicebat enim hoc sibi in nocturna visione a sancto Eligio praeceptum fuisse, ut allato olei liquore sanaret ab incommodo mulierem. Ingressus ergo domum, vidit corpus inter lamenta affinium jacere tumidum et gelidum, et ocius accedens confidenter ex visione sancti, perunxit oleo quod detulerat corpus, et ait: Haec mandat sanctus Eligius, ut in virtute nominis Christi exsurgas modo sana ab hac peste. Et confestim oleo sancto viscera ejus penetrante, coepit palpebras oculorum commovere, ac veluti ex [Col. 0582B] gratissimo somno evigilans suspirare: deinde mira celeritate detumescente corpore, nec ullo tumore remanente in cute, facie etiam decorata rubore, surrexit de lectulo, benedicens et glorificans Creatorem, qui se revocasset a morte. Sana ergo ex hoc effecta, coepit eos compellere illic eo die cibum sumere, nec aliter destitit, neque permisit eos domum suam exire, nisi prandio apposito ipsa eis circa frequens et misceret et ministraret.
Post hos autem dies fuerat quoddam furtum in rure Noviomagense admissum: cumque persona admissi facinoris quaereretur, juvenis quidam per indicium eidem culpae conscius compellabatur. Habebat [Col. 0582C] autem idem juvenis eo tempore cum genitore suo quamdam contentionem, ob quam videlicet et insidias ei moliebatur intentare: tum ergo occasione reperta, et [Col. 0581D] Satis accusare. Legendum, satis accurate. satis accusare repellens a se hujuscemodi opinionem, coepit eadem super patrem velle deflectere. Ducuntur igitur in hujusmodi jurgium uterque in publicum, et conglobatis undique multis sistuntur in examine episcopi et comitis, ubi multa vicissim altercantes, satagebat filius magnopere in patre calumniam reflectere, e contra pater, ut res erat, innoxium se hujus facinoris esse defendebat; atque in hunc modum contendebant coram duce atque episcopo. Tunc itaque vidimus impleri quod Dominus in Evangelio olim praedixit: Exsurgent, inquit, filii in parentes, et odio eos afficient (Matth. X, 21) . Quidam ergo circumstantium partibus filii favebant, alii vero rectius quid promulgantes, non esse rectum credi filium super patrem judicabant. Cumque diu hujuscemodi altercatio inter eos verteretur, nec facile aut temere a quoquam definiretur, tandem episcopus cum duce accepto consilio, cum nullatenus possent rei veritatem cognoscere, judicio eos committunt beatissimo confessori: Quia, inquiunt, nescimus cui ex his potius credi decernamus, tibi, sancte Eligi, cum Dei sententia hoc supplices judicium committimus. Tunc statuentes utrumque coram sancti sepulcro, exspectabant per sacramentum Dei fore judicium: et ecce repente dum juramentum [Col. 0583A] coepisset promere, arreptus juvenis a daemone collisus in terram est graviter, sicque se vehementer decerpens volutabatur miser, tremens, et spumans atque pallescens. Ex quo facto cuncti astantes attoniti, nimioque timore perterriti, Dei omnipotentis magnificabant judicium fieri. Sic ergo in publicum facinus manifeste prolatum ab ecclesia est discessum. Post haec autem acerrime diuque juvene castigato, condolentes multi pro eodem misero conveniunt patrem, ut pro eo simul facerent orationem, et ita prostrati omnes ecclesiae ministri beatum confessorem rogabant innixe, ut quemadmodum eos audierat ad judicandum, sic iterum exaudiret ad miserandum. Cumque diutissime in prece persisterent, tandem miserante gratia Christi effugata maligni infestatione, [Col. 0583B] juvenis restitutus est sanitati.
Erat praeterea quidam leprosus ex longo jam tempore toto corpore tabidus, qui addiscens de multimodis beati Eligii miraculis, petiit se ex fide deduci ad ejus basilicam; ubi cum delatus fuisset, exspectabat fore in se ex alto misericordiam. Cumque die una decumberet in terram omnibus pene dissolutis membris, vidit subito a parte sepulcri quemdam splendoris radium micare, atque in sua tabida et gelida membra mirum in modum resplendere, et protinus pavore magno perculsus coepit repente calefieri, atque ubertim sudare; deinde cum totum corpus infunderetur ex humore manante, confestim cum [Col. 0583C] ipso sudore veluti [Col. 0583D] Quis ovum. Acherius hoc loco monet forte legendum esse qui sevum; sed id cujusmodi sit, non intelligo, nec dubium mihi est quin optima sit codicum [Col. 0584D] lectio; sic enim ait scriptor lepram abscessisse ab aegri corpore ut ovi album ab eo separari solet quod flavum est. quis ovum depellit exiens cuncta putredo leprae nitidam ac mundissimam reliquit corporis cutem: et continuo exsurgens qui fuerat aeger, ita sanus atque illaesus ab ecclesia processit, ut nec vestigium quidem cicatricum in eo remaneret.
Alius nihilominus vir claudus effectus per plurimum tempus arcebatur omnimodis gressu, repens bacterio corpore curvo; quique et ipse audiens eximia quae gererentur a sancto viro miracula, adhibito itineris adminiculo delatus est ad ejus basilicam. Cumque tunc temporis instaret dies beati Eligii natalis, deportatus ille ad sepulcrum coepit flagitare [Col. 0583D] remedium: et ecce superveniente nocte cum decumberet in pavimento aeger, adveniens illico sanctus atque ad claudum inclinatus, coepit ejus extendere artus, quo nimirum fortius poplitem extrahente, nervosque complicatos propagante, prorumpens in voce claudus omnibus qui aderant incussit terrorem; quo diutius vociferante, cucurrerunt custodes ad eumdem, multum ab eo sciscitantes quid sibi velint hujusmodi voces. Tunc ille interrumpens verba, manuque porrecta surgens cito a pavimento coepit ambulare libero gressu, collaudans et benedicens sanitatis suae auctorem Dominum Christum.
Quadam itaque die, vergente jam ad vesperam sole, cum clerici consuetas explessent preces vespertinas, contigit ingruente negligentia ut omnes egrederentur basilica, cunctisque in diversa occupatis, nullus ad horam ex custodibus superesset introrsum; cum subito vir quidam conscientia saucius, cupiditate accensus, captato ut fur amico vesaniae suae secreto, velociter accurrit ad sepulcrum, et impellente nefanda cupiditate sollicite huc illucque circumspiciens, cum nullum adesse cerneret, non timuit miser ex pendentiis aureis, quae illic pro ornatu sepulcri innumerae dependebant, quaedam clancule praesumere: sed cum unam ex catenis aureis, in qua dependere [Col. 0584B] videbatur id quod rapere volebat, violenter ad se tractam rupisset, tantus mox ad trahentis impulsum sonitus prosilivit, ut custodes longe foris positi, sonitu ad se perlato, magnum quemdam fragorem in ecclesia crederent exortum, unde et confestim veloci cursu ad ecclesiam properantes, inveniunt furem in ipso basilicae limine cum direptis divinitus detineri, nec usquam prorsus gradum posse movere. Quem protinus circumvallantes, ipsum sonitum ad se delatum, vel quid illic ageret percunctantur; tunc vero miser furata in medium proferens, confiteri compulsus est se eisdem ablatis silenter voluisse aufugere, sed nullatenus potuisse extra limitem basilicae pedem proferre. Sic ergo furtum cum pudore restituens, veniamque facinoris sui toto corde deposcens, [Col. 0584C] et ex loco moveri potuit; et ab eisdem misericorditer dimissus, liber discessit.
Quodam vero tempore vir quidam saecularis ex nobili genere, culpa vel parva interveniente infensum omnimodo habebat principem, pro quo nimirum ulciscendo offendiculo ducitur principis jussu exsecutus in palatium; ubi dum sententia mortis ejus definiretur, traditur interim servandus Amalberto viro illustri, comiti scilicet Noviomagensi: cumque aliquot dies sub ejus custodia degeret, coepit una die inter frequentiam famulorum vulgato sermone [Col. 0584D] percipere, quod die crastina prolatam adversum se sententiam capitalem exciperet. At ille haec audiens cum nimium formidaret mori, nec ullum jam perfugium speraret evadendi, unum solummodo sibi credidit suffragari, si permitteretur noctem eamdem apud sanctum Eligium pervigil ducere. Cumque rogasset et impetrasset, ardenter nimis accurrens ad mausoleum confessoris, totam pene noctem in lacrymis et gemitibus duxit, sibi ut eum oportebat patrocinari in crastinum sanctum antistitem innixe supplicans; et factum est postquam matutinos hymnos ex more persolvit clerus, nimium vir praefatus ex [Col. 0585A] moerore defessus subito obdormivit innixus, et ecce repente sanctus ei astitit Eligius, modestissimoque aspectu blande eum recreans consolari coepit, pollicens quod crastina die ipse esset cum principe, et isdem pro eadem culpa nullatenus poneret vitam, sed magis indulgentia a principe accepta, illico absque poena esset regressurus ad propria. Factumque ita, et postera die accitus praedictus vir in aulam a principe, sicut praedixerat vir sanctus, liber ab eo dimissus, ovans ad propria est reversus.
Operae pretium est ut non solum eas quae ad sacratissimum corpus ejus efficiuntur virtutes, sed et eas quoque quae per reliquias ejus procul aut prope ubicunque [Col. 0585B] delatae fuerint, declarantur, huic operi vel pauca pro multis intexere. Itaque quae narro in meo nuper gesta sunt monasterio. Frater quidam ex monachis nostris ulcere pessimo, quod vulgo pustula dicitur, percussus in faciem pessime laborabat. Erat autem in eodem monasterio oratorium quoddam in quo reliquiae beati Eligii depositae erant. Cum ergo praedictus frater in lecto aeger decumberet, et medicus coquendi ulceris congruum ferri opificium praepararet, formidolose valde id frater ferens, rogat mox relinquere igniti illius ferri operationem, et confidens de meritis confessoris, rogat sibi deferri ex eo oleo quod medendi gratia ante pignora praefati antistitis dependebat: quo mox altato faciem sibi et [Col. 0585C] pustulam turgentemque perunxit cervicem; et, o mira virtus! post illius liquoris infusionem ita cancer ille absque ulla foci appositione radicitus exsiccatus, atque extemplo deletus est, ut nec vestigium quidem cicatricum illius in faciem monachi relinqueret. Adjiciam et illud quod solummodo auditu cognovi.
Cum adhuc beatus Eligius sub saeculari habitu Turonis in urbe sancti Martini tumbam fabricaret, habebat hospitium in cujusdam matronae domo foris muros in vico; quae nimirum femina inspiciens sanctum virtum jugitur eximiis operibus intentum, eo quod promptus esset in omni opere bono, frequens in oratione, necnon et largissimus in pauperum consolatione, [Col. 0585D] vere ut erat, Dei famulum credidit: et die quadam cum unus ex ministris ejus eum juxta morem tonderet, illa linteum quod capillos decidentes exceperat rapiens, quaeque ex capillis et barba colligere potuit linteo obvoluta in arcam sibi reposuit. Transierunt demum plurimi anni, ita ut penitus jam in oblivionem haec eadem femina duceret. Post obitum vero sancti Eligii cum praedicta femina noctibus intra secreta silentia quiete se ageret, audiebat plerumque in suo cubiculo dulci modulamine celebrari psallentium; et cum curiose ad hoc intenderet, portentum conspiciebat per quaedam foramina radiantia nimis micare luminaria: cumque crebro eadem cerneret fieri, nimio pavore perterrita, non audebat jam nocte in diversorio suo manere; nullatenus [Col. 0586A] tamen recordari poterat de hoc quod aliquando ex fide condiderat. Evocato interea Agerico basilicae sancti Martini abbate, causam ei per ordinem exponit, deflens se non posse securam noctibus quiescere in domo sua. Accedens autem praedictus abbas ad domum in qua fiebat portentum, coepit inquirere a femina utrumne aliquando ibidem servorum Dei manserit quispiam, anne etiam ei oblatum esset aliquid a viris sanctis pro munere vel eulogiis, utrum vel ipsa non rapuerit aliquando aliquid minus ex sanctorum pignoribus. Tunc vero illa veluti per somnum, ut pote ex longinquitate temporum, sancti Eligii capillorum reminiscens, pectusque illico pugnis saepius caedens, rei ordinem exponit, qualiter videlicet aliquando ibidem capillorum beati viri decisiones [Col. 0586B] ex fide condiderat. Statim ergo perscrutantes loculum, repererunt easdem reliquias veluti aromaticis unguentis odoriferas, ut ipsas quoque collegerat illibatas. Tunc nempe liquido claruit, et meritum antistitis quantum esset, et saepe dictae matronae fidesquantum Deo placuerit, ut post tot annorum curricula in eodem loco ex jussione divina ostenderentur miranda prodigia. Audivi enim quod postmodum in eodem domicilio elegans oraculum fuerit a fidelibus constructum: simillimum quoque et Noviomo gestum est nuper miraculum.
Anus itaque quaedam in monasterio quod sanctus vir construxit Noviomo, quodam tempore decisiones [Col. 0586C] similiter ex capillis ejus collegerat, atque panno obvolvens supra suum discubitum in machinile collocaverat: sed postquam vir beatus migravit de mundo, crebro cum caecae noctis tenebrae cuncta operirent caligine, micabat ex eodem loco radius quidam splendoris, qui nonnunquam in domo illustrabat tenebras noctis; quod cum sanctimoniales illic feminae plerumque fieri cernerent, convocantes praedictam sororem, studuerunt ab ea percunctari quae esset causa quod isdem splendor ab ejus lecto nocte micaret. Tunc illa pignorum sancti viri recordans, rem sicut gesta constabat, omnibus mirantibus, exposuit: at illae haec audientes protinus ad locum accedunt, easdemque reliquias auferentes digno in loco mox condunt, glorificantes et laudantes Deum, qui est fidelis in verbis suis, et tantam gloriam [Col. 0586D] praestat sanctis suis.
Sed neque illud silendum puto quod in monasterio quodam Turonici ruris fratri cuidam contigit remedium. Itaque quidam illic monachus honorabilis inter suos, mihique familiariter notus, ingruente morbo sua in viscera gravissime per dies plurimos laborabat, cumque nullatenus invalescere recuperareque posset salutem, inspiratus tandem Dei miseratione, amphibalum sancti Eligii, quod illic cum magna reverentia servabatur, super se imposuit; quo nimirum ex fide amictus, et aniles artus cunctaque membra saevo languore defessa baculo regente sustentans, communionem Christi recepit; et postquam haec egit, ita [Col. 0587A] sanus atque incolumis est redditus, ut plus demum convaluerit quam fuerat ante vegetatus.
Alius etiam frater in monasterio meo infuso corpori tabo a tertiano typo gravissime vexabatur: qui cum per dies multos morbo invalescente nimium attereretur, cunctaque ejus membra valitudo tremula quatiendo pene dissolveret, unus ex diaconibus monasterii habens apud se reconditum quoddam linteum, quod beatus Eligius aliquando habuerat in corporis usum, explorata tremoris illius hora detulit, eumque super pectus aegri imposuit; quod postquam tertio fecit, satagens nimium aeger coepit sudare atque rubere, vehementi etiam singultu pectus quatiente [Col. 0587B] omnem continuo abundantiam fellis evomuit, sicque demum Christi gratia miserante convalescens, pristinam sanitatem recepit.
Illud etiam magnopere adjiciendum putavi quod vir quidam, haud procul a confinio Rhemensis urbis habitans, desiderio religiosae mentis concepit, ut basilicam in honore sancti Eligii in praedio suo aedificaret: quam cum consummasset, pignoribus sacris ejusdem confessoris decorari cupiens, ad municipium Noviomagense perrexit; quo cum pervenisset, reliquias poposcit, exposcitasque impetravit: sed cum ab oppido properare vellet, conveniens quidam [Col. 0587C] clericus, stimulis cupiditatis agitatus, coepit eum violenter detinere, dicens non se permittere eum gratis cum reliquiis exire, nisi sibi aliquod pro eisdem munus praeberet. Tunc praefatus vir ut ex manibus ejus citius evaderet, munusculum quoddam quod ad praesens apud se habere potuit, non sine moerore ei tribuit. At ille avidissime oblata praeripiens, sine aliqua tarditate intra gremium sibi abscondit. Nec mora, et immisso divinitus igne coepit subito pectus cum vestimentis ejus vasto incendio conflagrare, ita ut protinus compelleretur immensis vocibus clamare, dicens: Parce, sancte Eligi, quia ego miser nunquam jam deinceps tale quid agere praesumam. Mox autem circumstantes propere ei vestimenta fumigantia auferunt, munusque acceptum viatori [Col. 0587D] restituunt; ipsum etiam poenitentem multaque deflentem ad confessoris tumbam reducunt; ubi oleo delibutus, vix tandem sedato incendio a tormento est liberatus. Hoc autem idcirco evenisse non ambigo, ut per haec facilius obtundatur, imoque confundatur rapacitas, cupiditasque similium, eorum duntaxat qui non verentur importune pecunia accepta sanctorum pignora venundare. Cesset ergo, quaeso, jam hoc in omni loco contagium, ne contingat ea facientibus simile incurrere incendium.
Adjiciam quoque et illud quod viro devoto Fredegisilo presbytero narrante cognovi. Quidam enim, [Col. 0588A] ut aiebat, monachus Noviomo veniens reliquias beati Eligii secum detulit, quas nimirum ut decebat cum magna reverentia basilicae indidit, atque post aliquod dies duo viri, unus caecus, alter vero claudus, fideliter illic excubantes, solo sancti interventu sanati sunt: nimirum caecus lumen, claudus gressum recipiens, post adeptam medelam regressus est uterque ad loca propria. In alia nihilominus basilica, quae ad ejus honorificentiam in regione Aquitanica miro elegantique opere fuerat aedificata, similiter vir quidam pede claudicans modendi gratia advenerat: qui cum ex oleo quod ante venerandum altare consuevit ardere fuisset perunctus, nervorum vinculis resolutis et ipse sanatus est.
Inter haec autem nec illud praetereundum est, quod quidam diaconus propter vulnus pessimum in ore, in extremitate, scilicet, dentium, susceptum, graviter per dies plurimos laborabat; in tantum denique ulcus illud invaluerat, atque ita fauces ejus vehementia tumoris obstruxerat, ut per septimanam continuam neque panem edere neque ullum cibum sumere praevaleret. Hic namque cum nullum prorsus remedii genus adipisci posset, ad sancti se patrocinia Eligii convertit, et adiens basilicam quam eo in loco veneranda ejus illu trabant pignora, praemissa oratione, coepit ex fimbriis chrismalis quo tegebantur reliquiae fauces suas et guttur turgidum perfricare; post quam nimirum palpationem erumpens vulnus ex [Col. 0588C] ore, omnem putrem saniem illius funditus rejecit, atque ita digesto extemplo vulnere, sanus demum diaconus omni permansit in corpore.
Itemque frater quidam ex monachis beati Eligii, quodam tempore podagrico in pede humore percussus decumbebat in lecto, tumidus in tantum, ut nullatenus sufferret pedem suum in terram ponere. Is namque post tandem confidens de meritis confessoris, melotem beati Eligii, quam pro magno munere apud se servabat, devotissime sibi imposuit, atque ex ejus ora pedem tumidum et immobilem mulcendo utique contigit; post cujus, videlicet, attactum detumescente pede, gressum pristinum recepit, et ita demum [Col. 0588D] a praedicto podagrico humore illaesus permansit, ac si nunquam antea expertus fuisset. Jam vero in cal e libri dignum putavi adjiciendum illud quod ad ejus lectum declaratum fuit miraculum.
Cum vir beatus in Compendio villa regali frequentius esset solitus adventare, providerat sibi hospitium ultra fluvium Hisare in cujusdam viri domilicio vocabulo Waldoleni; quo, videlicet, in loco eundo plerumque vel redeundo, consueverat divertere ad manendum. Postquam ergo migravit de mundo, praedictus hospes ejus minime reverescens pontificis stratum, destruxit per incuriam lectulum, parvipendens tanti viri discubitum, spondam etiam lectuli, quam [Col. 0589A] saepius triverant manus sancti, suppedaneum [Col. 0589] Limites. Forte, liminis, ait Acherius; mihi et locus mendosus videtur, et emendatio satis placet. limites fecit, seque cum conjuge in eodem loco quo vir beatus pausaverat, sine ullo cunctamine collocavit: et ecce ipsa nocte vehementi febre correptus, coepit protinus taediare, tremere, sudare ac pallescere; pedes quoque qui lectuli calcaverant spondam, coeperunt fortuitu condolere, nimioque fervoris ardore aggravari, ita ut a gressu penitus compelleretur arceri. Cumque hujusmodi artuum torqueretur cruciatibus, visum est conjugi ejus in visu ut amoveret se uterque quantocius ab illo discubitu, spondam etiam, quam negligenter projecerant, in loco pristino restaurarent, atque omne stratum sicut fuerat diligenti cura componerent: sed illa negligenter visionem obliviscente, [Col. 0589B] vir ejus atrocius cruciatur dolore, et sequenti nocte etiam ipse admonetur quod nisi se cito a lecto submoveret, severius jam ex hoc corriperetur. Tunc ille post transactam visionem moderata in se quantulumcunque febre, surrexit ut valuit festinus, et spondam lectuli illico recollegit, quam diligenter lotam in eo loco unde exierat restauravit, lectumque ut prius fuerat circumquaque composuit; sicque se deinceps a discubitu illo removens, prioris facti cum multa sactisfactione poenitentiam gessit, atque ita demum sanitatem recipere meruit. Deinde jam hoc miraculo latius crebrescente, undique coeperunt adventantes eo in loco munuscula inferre; coeperunt etiam illic virtutes crebrius declarari populique conventus frequens ibidem fieri: quod factum magna [Col. 0589C] cum admiratione cernens homo, relicta protinus domo, in alio se juxta contulit tabernaculo, suumque diversorium hospitium perpetuum in aevo concessit Eligio. Et ecce jam domo viri diruta, basilica ibi constructa, lecto mirifice exornato, condignum in aeternum possidet Eligius hospitium: quem videlicet locum Clemens pontifex Belvacensis sub suo habet regimine, et multa ibidem jugiter exercentur miracula, ex quibus nunc duo tantummodo brevitatis studio praepropere commemorabo.
Die igitur quadam duo reges germani, Lotharius, scilicet, et Theodoricus, egressi penes palatium gratia illic orationis divertunt; ubi oratione facta, cum redirent [Col. 0589D] ad regiam, praevenientes eos quidam optimatum, dabant salubre consilium ut aliquid eleemosynae ob sancti venerationem eidem loco tribuerent; sed rex senior in promptu contemnens neglexit hoc verbum, junior vero majore foris praegresso, solidos illic posuit cum voto ex radianti metallo: deinde ab eo loco uterque properans cum ingressus fuisset palatium, coepit subito idem rex Lotharius infusa corpori febre vehementer angi, et conglobato undique omni corporis ardore ac simul repente in capite defluente, coepit ardentissimo dolore dentium illico cruciari. Cumque noctem illam in maximis transegisset angustiis, facto mane negligentiam recordans hesternae diei, ad praesidium sancti confugit Eligii, [Col. 0590A] et ubi pridie fratre largiente sua, nihil obtulerat sponte, ibi jam coactus tamen ut mereretur medelam multos ex publica moneta misit solidos per creditam personam; et protinus cum donum illic eleemosynae illatum esset, confestim ab eo discedens dolor, sine ulla mora sanitatem recepit.
Sub eisdem ferme diebus puella quaedam desponsata, instigante per carnis fragilitatem diabolo, a quodam moecho fuerat foede corrupta, quam ejusdem sponsus causatus utcunque suspectamve addiscens, coepit ab ea extorquere, ut se per juramentum ab hac suspicione idoneam redderet; at illa ut pote adultera nihil trepidans, securam se istud sacramentum [Col. 0590B] posse transire gestiebat. Constituit ergo eidem ejus sponsus, ut ad lectum beati Eligii hanc fidem sola persolveret; quod illa audiens facile id sibi fieri praesumit. Cumque illic uterque adventasset, illa proterva et insolens sine ullo metu ad sancti lectum accurrens, coepit absque terrore id quod exigebatur jurare; sed mox ut manum lecto imposuit, illico tabescente corpore deorsum ruens, quasi defectis pedibus in terram corruit: quam cum vellent circumstantes erigere, tremens illa et spumans inter manus eorum decidit, atque ita demum lugubriter exspiravit: quod ejus pavidus cernens sponsus, consternatus, et ipse potentiam Christi et judicium sancti magnificavit, et sic deinde ad domum propriam non sine metu discessit.
Multae et aliae ibidem, jubente Domino, ejus meritis operantur virtutes, inter quas etiam et cecindillus exundante ubertim oleo superfunditur, ex quo sancto liquore multi illic peruncti a diversis sanantur incommodis, et benedicitur ibi nomen Domini Salvatoris. Haec omnia quidem in Compendio geruntur; sed et aliud nihilominus ejus lectum, quod situm est in monasterii sui praedio, loco nuncupante Victuriaco, virtutes similiter declarantur, et diversae sanitates efficiuntur: quae omnia ex ordine onerosum ducimus verbis prosequi, et idcirco ea his paucissimis syllabis complexi sumus, quia magnopere jam a locutione cessare festinamus.
Succurrunt hoc loco adhuc beati viri nonnulla miracula, et diversis quidem in locis, sed praecipue ad ejus sacratissimum corpus declarata, quae si sigillatim ut gesta constant nunc enodare conati fuerimus, et modum voluminis excedimus, et pro ipsa forsitan prolixitate fastidium legentibus irrogamus. Idcirco ergo ea quae hactenus prosecuti sumus, ut pote sufficienter, contenti simus, pro illis vero quae nos minus enarravimus, palam omnibus fidem praestant cernentibus illa multimoda compeditorum vincula, quae hodie ad ejus tumbam in argumento [Col. 0591A] rerum monstrantur appensa; ex quibus nos nimirum in hoc opere aut pene pauca aut certe nulla commemoravimus, pro eo duntaxat quod in praesentia omnium exposita, sicut nos totum, ita et omnes nosse non ambigimus. Plurimae namque catenae, ut cunctis liquet disruptae ac compedes illic monstrantur dissipati, cippi etiam fracti, et claudorum bacterii in argumento ostenduntur. Daemonum vero expulsio, et caecorum illuminatio, solo sanguinis indicio declarantur in pavimento: et haec quidem tam multa infra paucum tempus constant gesta; illa vero quae deinceps per prolixa temporum spatia sunt gerenda, quanta fiant et qualia, quis modo aestimatione comprehendat, cum nusquam a praesulis tumba hodieque cessent fieri gesta? Nam ut in multis assolet, declarata [Col. 0591B] jam miracula nunquam operari desistit, sed quotidie undique aegri veniunt, et ibi excubantes sanantur, ferro vincti confugiunt et solvuntur, claudi carrucis advecti consolidatis ibi gressibus ad propria revertuntur; perjuri veniunt, et aut moriuntur, aut daemonio vexantur; daemoniaci veniunt et liberantur, caeci veniunt et illuminantur; multae etiam sanitates ex eo qui illic crescit olei liquore perficiuntur, ita ut quacunque quis teneatur infirmitate, cum ex eo perunctus fuerit, statim, fugiente tabo, incolumitatem pristinam, praestante Domino, recipere possit.
Sed quia, largiente Domino, digessimus utcunque [Col. 0591C] opus optatum, nunc lectorem quaesumus, ut vilitatem nostri sermonis non usquequaque despiciat, quia et fortassis potuit eloquentius oratio promi, sed studiose valde ita stylum correximus, ut rem potius quam verba legentibus commendaremus; et maxime hoc opus cothurno tumentis eloquii nullatenus inflari debuit, quod de tanti antistitis humilitate manavit; meque devotum potius quam audacem fuisse praesens pagina ostendat, quia non praesumptione virium sarcinam tantae molis arripui, cum scirem indignum esse tam luculentae rei exiguum pusillumque fieri auctorem. Sed cum sim debitor decem millium talentorum, vel exiguum donum a quo accepi reddere festinavi, culpam, scilicet, silentii metuens incurrere, si agnita miracula ut piger [Col. 0591D] servus tacendo occulerem, atque idipsum parvi fomitis nutrimentum quod in me potuit doni coelestis olei reperiri nefas esse putavi muti tenacitate silentii praeterire, ne unius talenti traditam quantitatem dum studerem cautius custodire, culpa defossae pecuniae non carerem. Idcirco ergo optimum fore putavi ut ipsam talenti exiguitatem, quam ab Omnipotente accepi, in laude sancti, ad gloriam Omnipotentis, expenderem, utque id quod ab eodem insignus accepi, eidem subjectus impenderem. Quamvis etenim hunc beatum virum consultius mihi fuerit [Col. 0592A] mirari quam loqui, tamen, ardore dilectionis actus, plus in illo quid velim quam in me quid possim consideravi; unde nunc, quaeso, nemo de vobis deroget quod laudem nominis ejus crebrius ingeminaverim, cum scriptum sit: Laudemus viros gloriosos; et cum has easdem laudes flagrans amoris magnitudo exigeret, quia revera nec est jactantiae deputandum, sed gratiae quidquid non virtuti hominis ascribitur, sed de Dei munere praedicatur; Dei est, inquam, Dei omne quod per ejus famulos geritur, quoniam ex illo vitae fonte trahitur quidquid in praesentiarum hauritur.
Porro ne lectorem styli latioris copia fatigarem, compendium facere volui, [Col. 0591D] Quae textui inseruimus capitula sanctum Audoenum in calce ex hoc loco patet edidisse. Hoc gravius est, quod scriptor subdit, collecta a se in fine fuisse testimonia sacrarum Scripturarum quae Eligius [Col. 0592D] inter docendum adhiberet; haec enim satis constat eadem esse quae nunc exstant c. 15 lib. II, adeo ut nemini dubium esse queat quin haec Vita multis in locis interpolata sit. ut subnexis capitulis quod nosse quis velit, mox sine tarditate inveniret: [Col. 0592B] necnon et illud utile ac salubre prospexi consilium, ut quaeque testimonia vir sanctus divinae lectionis praedicans memorabat, quaeque etiam equidem meminisse potui, velut pretiosas adjiciens gemmas, opus patratum solidarem atque exornarem. His itaque singulis ita dispositis hunc librum contra omnes aemulos tuae, Christe, defensioni commendo, tibique devotionis meae supplex dicta committo: tibi etiam inter haec et per haec omnia mea lingua pio ut valet affectu reddit praeconium, qui contulisti praesidium, quo posset patrare opus optatum. Tibi ergo laus, tibi gloria, tibi honor, Creatori et Recreatori hominum Jesu Christo Domino nostro, qui cum Patre et Spiritu sancto vivis et regnas Deus per infinita saecula saeculorum. Amen.
Domino sancto et a nobis in charitatis vinculo jugiter amplectendo, Rodoberto papae, Dado salutem.
Vitam beati Eligii, quam nuper, frater charissime, descripsimus, per praesentem latorem strenuitati argutiaeque vestrae concertandam direximus. Quaesumus ergo ut, sepositis paululum curis exterioribus, studium illic adhibeas quantocius, et si quid forte aut mea aut notariorum incuria in verbis, vel syllabis, incompositum, aut minus aptum deprehenderis, juxta prudentiam tibi collatam studiose emendes, nobisque demum emendata restaures. Vale in Domino, et noli, frater, differre quod quaeso.
Domino vere sancto, culmine apostolico sublimato, mihique modis omnibus venerabiliter praeferendo, domino et Patri Dadoni papae, Rodobertus peccator.
Decreveram quidem gratificae jussioni vestrae, venerabilis Pater, obtemperare, nisi imperitiae meae prudentia vestra in dictandi studio tantopere obviasset. Totum itaque volumen, quo Vita sancti continetur Eligii, a summis ad ima usque solerti, ut jusseras, [Col. 0593A] cura quidem percurrens, nihil omnino quod adjicere emendareque deberem usquam potui reperire, sed magis potius quod admirarer, venerarer, praeferrem et praedicarem. Et, ut vere fatear, pinxisse mihi illic videris sanctitatis tuae, imoque beatissimi antistitis Eligii, integerrimam formam, ita ut nihil prorsus defuerit ex cunctis sancti virtutibus, quod non potentatu verborum per singula investigaveris, [Col. 0594A] ventilaveris, celsoque in sublime faro sustuleris. Unde equidem animo jam meo ex ejus ubertate refoto, exemplari etiam integerrimi voluminis fratribus mihique confecto, totumque demum volumen illibatum sanctitati vestrae remissum. Orationum vestrarum supplex quaeso suffragium, domne, semper, Dado.
Homiliae
Ad aures vestrae charitatis, o domini et fratres mei dilectissimi, primam nostrae locutionis vocem incipiens emittere, et more infantium balbutientium quasi imperfecta verba formare, quo primum utar exordio, aut quis meum os nimia clausum imperitia aperiet primus sermo? Vel quae linguam meam tarditatis ligatam nexibus, absolvet oratio? Certe, cum Dei gratia, vest is suffragantibus meritis, oratio! Oratio, inquam, non illa quae est oratorum, id est, dicendi peritorum, et arte constat, ac promitur eloquentia, sed quae est devotorum Christi, scilicet, fidelium, et in conspectu ejus, mente effunditur benigna, [Col. 0593C] et a benigno Domino aure percipitur et acceptatur placida. Quam nunc quoque a mea parvitate coram ipso prolatam efficiet exaudibilem sancta charitas a qua, ut me humilem huic Ecclesiae constitutum praesulem vestris dignemini illi commendare precibus in cujus manu et sermones nostri et nos sumus, totis praecordiorum deposco nisibus. Adestote ergo, fratres, votis meis, adestote piis conatibus, adestote precibus. Convenio namque vos, verbis Doctoris gentium, beati Pauli apostoli, quibus inter caetera Ephesios hortatur dicens: Per omnem orationem et obsecrationem, orantes omni tempore, in spiritu, et in ipso vigilantes in omni instantia et obsecratione pro omnibus sanctis et pro me, ut detur mihi sermo in apertione oris mei, cum fiducia notum facere [Col. 0593D] mysterium Evangelii (Ephes. VI) . Vestris igitur sanctis orationibus a Deo me exaudiri posse confisus, jam nunc effundo in conspectu ejus orationem meam, et supplex, ejus benignis imam imploro clementiam dicens: Domine, labia mea a eries, et os meum annuntiabit laudem tuam (Psal. L) ; et ne offendam in verbo, et ne peccem tibi, pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium circumstantiae labiis meis (Psal. CXL) . Itemque in me impleri expostulo ut audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. LXXXIV) ; et ut ipse in vobis illud adimplere dignetur quod subjungitur, quoniam loquetur pacem in plebem suam. Ex his ergo verbis, nostrae orationis initium sumam de istius per Psalmistam (a sancto Spiritu) prolata [Col. 0594B] dulcedine promissionis; et ad vos incipiat de pace servanda admonitio, salutaris; quae posco firmiter haereat animis vestris; ac prius in commune, communem Dominum deprecemur, ut ipse secundum pollicitationem suam, in nos (hoc est, in cor nostrum) loqui dignetur; et det vobis probare idem, cognoscere et intelligere, quae sit voluntas ejus bona et bene placens et perfecta (Rom. XII) ; et dicatis ei cum Psalmistae: Dirige nos in veritate tua, et doce nos, quia tu es Dominus salutaris noster (Psal. XXIV) . Itemque: Doce nos facere voluntatem tuam (Psal. CXLII) , ut nos, faciendo quod praecipit, eum loquentem illis audiamus auribus quas in Evangelio requirit, dicens: Qui habet aures audiendi audiat (Matth. XI; Marc. IV; Luc. VIII) . Ille nos de se semper loquentes, et ad se de quacunque [Col. 0594C] tribulatione clamantes audiat, clementer exaudiat; ac, depulsa omnium inimicorum nostrorum infestantium tam visibilium quam invisibilium saeva quam pro peccatis nostris juste patimur adversitate, loquatur et faciat pacem in plebem suam, et super sanctos et in eos qui convertuntur ad cor (Psal. LXXXIV) ; quam ita demum promer bimur si servare unitatem Spiritus in vinculo pacis studeamus (Ephes. XLIII) . Unde vos et unumquemque vestrum una mecum admonere volo, ut quia, secundum Apostolum, omnium Christianorum unum corpus et unus spiritus debet esse, ut unus est nobis Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV) , ad unam spem vocationis nostrae, unita cum proximis mente, curramus. Enim vero quam Domino gratum, et quantum sit bonum [Col. 0594D] illius quae ex Deo est pacis et concordiae, hodierno die patefecit nobis manifestissime unanimiter concinens chorus coelestis militiae, cum, nato eo qui pacificaret coelestia cum terrenis, pro tam jucunda laetitia nostrae reparationis, suaeque ac nostrae unanimitatis, concordi cecinit voce: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Et quidem pulchre, nato illo de quo propheta olim praedixerat quod inter caetera nomina tanto puero digna vocaretur Princeps pacis (Isai. IX) , et certe ejus pacis, cujus non erit finis, nuntiatur ab angelis, in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) ; quae pax alia non est quam ille qui hodie nasci dignatus est. Ipse enim est pax nostra, secundum Apostolum, qui facit [Col. 0595A] utraque unum (Ephes. II) . Haec denique fuit illius, mirabilis causa, mysterii, quo illud Verbum quod in principio erat, et apud Deum erat, et Deus erat, per quod omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil, in fine saeculorum, caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I) , ut mediator fieret Dei et hominum homo Christus Jesus, verus Deus et verus homo, in unitate personae, et solveret in carne suas inimicitias quas peccando et recedendo a Creatore suo contraxerat genus humanum. Si autem quaeris quomodo illas inimicitias solverit, nosque per mediatoris officium Deo Patri reconciliaverit, et angelorum collegio sociaverit, duos quoque parietes ex Judaeis et gentibus venientes (factus idem Lapis angularis) in unitatem fidei conjunxerit, audi Apostolum dicentem: [Col. 0595B] Per unum novum hominem faciens pacem, ut reconciliaret ambos in uno corpore, Deo, per crucem interficiens inimicitias in semetipso (Ephes. II) . Et, si nosse vis, idem Dei et Hominis Filius ad quid venerit aut quid in carne egerit, quidve tibi imitandum proposuerit, ipse sanctus Apostolus tibi consequenter demonstrabit: Veniens, inquit, evangelizavit pacem vobis qui longe fuistis, et pacem his qui prope; quoniam per ipsum habemus accessum, ambo in uno spiritu ad Patrem. Evangelizavit autem pacem, adimplendo hoc quod dudum promiserat per Psalmistam: quoniam loquetur pacem in plebem suam (Psal. LXXXIV) , cum non solum in sua nativitate pastoribus pacem per angelos nuntiavit, sed et per seipsum discipulis suis dixit: Pacem relinquo vobis, pacem meam do [Col. 0595C] vobis (Joan. XIV) ; quod non tantum his qui tunc in praesentiarum eum audierunt loquentem dictum credimus, sed etiam nobis omnibus, si tamen vere ejus discipulatui inhaeremus. Ita ergo nos probare possumus, si vere ejus discipuli sumus, si haec verba ejus in nostro corde fixa retinemus et opere sollicite exercere studeamus. Quibus iterum ait: In hoc cognoscent omnes quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. VIII) . Igitur quoniam Dominus commendavit charitatem suam in nobis, et cum inimici essemus reconciliavit nos sibi per mortem Filii sui, et hujus reconciliationis et justificationis gratiam, qua gratis justificati sumus, nullo modo ad condemnationem nostram negligamus, sed, justificati ex fide, pacem habeamus ad ipsum per Dominum [Col. 0595D] nostrum Jesum Christum. Quam ut inconcussi tenere valeamus, pacem etiam cum proximis nostris illibatam custodiamus, reddentes, juxta praeceptum Apostoli, omnibus debita: cui timorem, timorem; cui honorem, honorem (Rom. XIII) . Unde beatus Petrus praecipit: Subjecti estote omni humanae creaturae propter Dominum, sive regi quasi praecellenti, sive ducibus, tanquam ab eo missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum (I Petr. II) . Rex autem, in recto vivendo et agendo, nominis sui dignitatem custodiat. Principes et judices, quod sibi sacra dicit Scriptura libenter audiant et obediant, atque libentius faciant. Diligite (inquit) justitiam qui judicatis terram: sentite de Domino in bonitate, et in simplicitate [Col. 0596A] cordis quaerite illum (Sap. I) . Et illud: Nunc, reges, intelligite, crudimini qui judicatis terram: servite Domino in timore, etc. (Psal. II) . Publicani et peccatores beatum Joannem Baptistam sibi dicentem audiant, et obediant: Nihil (inquit) amplius quam quod constitutam est vobis, faciatis, et ne ultra praeseri tum quid exigatis (Luc. III) . Milites, quod sibi ab eodem dicitur attendant; nec calumniam facientes praedam acquirant. Neminem (inquit) concutiatis, neque calumniam faciatis, et contenti estote stipendiis vestris (Ibid.) . Omnes vero in commune auscultent, quod omni ordini, atque omni congruit et necessarium est aetati: ut juxta facultatem virium suarum, operibus eleemosynae insistentes, cuncti in omnibus quibus indigent proximi, sic eis subveniant quomodo sibi [Col. 0596B] si necesse fuerit desiderant subveniri. Sic enim dicitur, qui habet duas tunicas, det non habenti: et qui habet escas, similiter faciat (Matth. VII) . Itemque, quod vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis (Marc. X) ; haec nempe lex est naturalis. Ergo his sanctis parentes admonitionibus, si quis vestrum hucusque aliena rapuerit, amodo sua dare incipiat (Luc. VI) ; et qui hactenus sua parcius dabat, jam nunc quia Deo feneratur recepturus centuplum (Matth. XIX) , ea largius expendat: haec de incerta longaevitate suae vitae cogitans, si ea retinere verit, ea forte citius quam putat se amissurum; ac proinde spem suam totam potius Dei misericordiae committat: Beatus namque est vir cujus spes est in Domino Deo ipsius (Psal. XXXIX) . Memor sit unusquisque illius [Col. 0596C] Evangelicae parabolae, quid Dominus dixerit diviti horrea sua destruenti et majora facienti: Stulte, hac nocte, etc. (Luc XII) . Unde ad nostram, dilectissimi, exhortationem, retexam vobis antiquorum primum veridicam relationem, quae ita se habet. Narraverunt senes de quodam hortulano, quia laboraret et omnem laborem suum expenderet in eleemosynam, et tantum sibi retinebat quantum ad victum ipsius sufficeret. Postea vero Satanas misit in corde ejus dicens: Collige tibi aliquantam pecuniam, ne cum senueris aut aegrotaveris, opus habeas ad expensas; et collegit et adimplevit lagenam de nummis. Contingit autem eum infirmari et putrefieri pedem ejus: et expendit quod collectum fuerat in medicos, et nihil ei prodesse potuit. Postea vero venit quidam de peritis [Col. 0596D] medicis dicens ei: Nisi scideris pedem tuum, totum corpus tuum putrefiet; et constituerunt diem incidere illi pedem. Illa autem nocte rediens in se, et poenitentiam agens de his quae gesserat, ingemuit et flevit dicens: Memor esto operum meorum priorum, quae faciebam cum labore intento meo, ex quo pauperibus ministrabam. Et cum hoc dixisset, stetit angelus Domini, et dixit ei: Ubi sunt nummi quos collegisti, et ubi est spes de qua tractasti? Tunc intelligens, dixit: Peccavi, Domine, et modo ulterius non faciam: et angelus Domini tetigit pedem ejus, et sanatus est statim, et surgens mane, abiit in agrum operari. Venit ergo medicus secundum constitutum diem, cum ferramentis, ut secaret pedem [Col. 0597A] ejus, et dicunt ei, Exiit mane operari in agro. Tunc admiratus medicus perrexit in agrum ubi operabatur ille, et videns eum fodentem terram, glorificavit Dominum qui reddiderat ei sanitatem. Haec et his similia, fratres, sollicite considerantes, et semper in omnibus operibus nostris, novissima nostra memorantes, secundum quod nos beatus admonet Apostolus, bonum facientes non deficiamus (II Thess. III) . Tempore enim suo, quae nunc in seminibus misericordiae expenderimus, metentes, bonorum operum manipulos centuplicato fructu plena mercede recipiemus; cum in pace vera in idipsum (id est in id quod nulla rerum vicissitudine variatur, sed ipsum in se permanens incommutabili perennitate consistit) hujus vitae peracto cursu dormiemus in futura beatitudine aeternae [Col. 0597B] vitae, et requiescemus, ipsius benigni Dei ac Domini nostri gratia largiente; qui cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti vivit et regnat, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Retulit nobis, charissimi, series lectionis evangelicae, quomodo Dominus Dei Filius qui in principio (hoc est, in Deo Patre) semper erat, et Deus erat, et apud Deum erat, et Deus erat; per quem omnia facta sunt (Joan. I) : in plenitudine temporis ex muliere factus, sit etiam factus sub lege, ut redimeret eos qui erant sub lege, et ut ostenderet se non venisse legem solvere sed adimplere. Unde et hodierno die, qui est quadragesimus [Col. 0597C] ab ejus nativitate, secundum veteris legis praeceptum in templo Hierosolymitano cum muneribus voluit praesentari, qui erat legislator, et ipsius templi Dominus; cujus rei gestae modum, modo audistis cum recitaretur Evangelium. Sed quoniam in hac relatione, historica quaedam (nisi altius repetantur) videntur esse subobscura, quaedam vero insunt mystica, et quaedam institutione moralis intelligentiae fecunda: in his quae ad historiam pertinent, vel ad moralitatem, aurem cum populo praebete communem. Deo autem gratias quia intelligendis secretioribus plurimi vestrum aures habent audiendi, quales Salvator a suis requirit auditoribus, quibus etiam dicit: Vobis datum est nosse mysterium regni [Col. 0597D] Dei, caeteris autem in parabolis (Marc. IV, Luc. VIII) . Igitur jam nunc expediantur cum Dei auxilio quae vobiscum vulgaris capere valeat multitudo: in quibus exsequendis, sit adjutorium nostrum in nomine Domini qui fecit coelum et terram. Vocabulum, fratres, solemnitatis hodiernae, a vobis dicitur consuete, Purificatio sanctae Mariae. de qua purificatione, talia insonuit lectio auribus charitatis vestrae: Postquam impleti sunt dies purgationis ejus secundum legem Moysi, tulerunt eum in Jerusalem, ut sisterent eum Domino, sicut scriptum est in lege Domini (Luc. II) . Legis tale erat praeceptum: Mulier si suscepto semine peperit masculum, immunda erit septem diebus; et in die octavo circumvidetur infantulus: ipsa triginta tribus diebus manebit in sanguine purificatio is suae; [Col. 0598A] omne sanctum non tanget, nec ingredi tur sanctuarium: si autem feminam pepererit, immunda erit duabus hebdomadibus, et sexaginta sex diebus manebit in sanguine purificationis suae: cumque expleti fuerint dies purificationis ejus, pro filio sive pro filia deferet agnum anniculum in holo austum, et pullum columbae sive turturem pro peccato: quod si non invenerit manus ejus nec potuerit offerre agnum, sumet duos turtures vel duos pullos columbae, unum in holocaustum et alterum pro peccato; orabitque protea sacerdos, et sic mundabitur (Lev. XII) . Haec praecepta legalia si diligenter inspiciantur, non solum Dominus Jesus Christus, sed etiam beatissima genitrix illius, ab omni legis subjectione absolutissima reperitur. Cum enim non omnem mulierem quae pepererit, sed quae suscepto [Col. 0598B] semine pepererit, lex immundam dicat, atque his oblationibus una cum prole mundari decernat, constat quia non illam sub hac necessitate constringit quae sine susceptione viri is seminis virgo concepit et virgo peperit. Nequaquam ergo immunda judicatur quae, sancto Spiritu obumbrante, totius munditiae et sanctitatis Auctorem genuisse probatur. Denique et ipse puer Jesus purus ab omni contagione peccati, cujus agni oblatione indigeret purificari, qui est Agnus Dei, et qui tollit peccata mundi (Joan. I) ? Sed quod tam ille legis Dominus, quam et gloriosa mater ejus, cum legi nihil deberent, sponte tamen se decretis voluerunt subdere legalibus, nobis exemplum praebuerunt quanta humilitate, quanta obedientia Dominicis praeceptis parere debeamus. Si autem quaeritur [Col. 0598C] juxta litteram cur mulieris et pueri purgatio quadraginta diebus impleatur, in partu vero puellae 80 dierum spatio tempus prolongetur, sciendum est quia in masculi parturitione tot diebus purgatio peragitur, quot diebus homo in matris utero formatur: humana vero conceptio sic perfici dicitur, ut primis sex diebus quasi lactis habeat similitudinem; sequentibus novem, convertatur in sanguinem; deinde duodecim diebus solidetur; reliquos duodecim, usque ad perfecta lineamenta membrorum formetur; et hinc jam reliquo tempore usque ad tempus partus, magnitudine augeatur. Sex autem et 9 et 12 et 12 in unum coacti faciunt 39. Si ergo minorem numerum infra majorem concludas, videbis praeceptum esse tantis pene diebus hominem mundari, quot formatur [Col. 0598D] in utero. Pro femina autem hic numerus geminatur: quia (ut aiunt physici) fluxus sanguinis pro masculo est septem dierum, pro femina quatuordecim: ut quanto ex sexu infirmior, tanto sit ipsa nativitate inquinatior; unde quatuordecim diebus immunda fieri, et 66 ab ingressu templi praecipitur suspendi.
Porro 14 et 66 faciunt 80, in quo (sicut diximus) numerus superior duplicatur: a Patribus vero talis ratio redditur: Ideo mulier majori subjacet maledictioni, quia femina primum seipsam, deinde et virum decepta decepit. Illa serpentis persuasioni consensit, et virum persuasioni suae consentire coegit: vir autem soli consensit mulieri (Gen. III; I Tim. II) . Inter haec sciendum est quia omnis ista purificatio [Col. 0599A] accipienda est in mysterio: sed nos ad propositum revertamur. Impletis igitur secundum legem diebus purgationis ejus, scilicet vel ipsius Domini vel intemeratae genitricis illius, tulerunt illum parentes ejus in Jerusalem, ad templum Domini, ut sisterent, id est, statuerent, sive offerrent, vel consecrarent eum Domino, sicut scriptum est in lege Domini, quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur (Exod. IV) . Legimus in Exodi libro quia cum morarentur filii Israel in Aegypto, et gravissimo Pharaonis premerentur dominio, clamaverunt de tribulatione sua ad Dominum: qui misertus eorum propter dilectos sibi patres eorum, misit servos suos Moysen et Aaron, et posuit in eis verba signorum et prodigiorum suorum (Psal. CIV) , et percussit decem [Col. 0599B] plagis Aegyptum. In decima vero plaga, percussit omne primogenitum in terra Aegypti (Psal. CXXXIV, Exod. XII) , a primogenito Pharaonis, qui sedebat in solio ejus, usque ad primogenitum captivae, quae crat in carcere, et omne primogenitum jumentorum, et eduxit populum suum de Aegypto, in manu potenti et brachio excelso: et ex eo tempore praecepit ut sibi omnia primogenita filiorum Israel, sive ex hominibus sive ex jumentis, tam mundis quam immundis, consecrarentur, ea tamen ratione, ut munda quaeque offerrentur et sacerdotum essent, pro hominum vero primogenitis (exceptis his qui de tribu Levi erant, et in ministerium Tabernaculi testimonii perpetuo tenebantur) pretium darent, immunda autem, [Col. 0599C] aut mundis commutarentur, aut infra mensem quinque siclis argenti redimerentur, aut certe interficerentur (Exod. XIII) . Et hoc est juxta litteram quod dicitur, quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur. Omne scilicet masculinum tam de hominibus quam de pecoribus, adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur, id est, in Domini oblatione sanctificatur. His autem praeceptis nos moraliter instruimur ut omnia primogenita nostra masculina (id est, principium bonorum operum, et fortia quaeque virtutum, quae quasi cordis affectu concipimus), ipso affectu Domino offeramus: id est, non nostris meritis, sed divinae gratiae et laudi deputemus, dicentes cum Psalmista: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Ps. XI, 3) ; immunda vero animalia, fluxa videlicet et dissoluta [Col. 0599D] quaeque ac male gesta, cum immundis deputemus declinando a malo et faciendo bonum, et sic asini primogenitum ove mutemus, ut ubi prius fuit stultitia et immunditia, substituatur castitas et innocentia; aut redimamus quinque siclis argenti, perfectam agentes poenitentiam pro singulis peccatis quae per quinque corporis sensus contraximus; aut si statim redimere non possumus, interficiamus, id est, si mox perfecta sequi non possumus, pessima tamen vitemus. Verbi gratia, superbus aut avarus, gulosus vel luxuriosus aliquis, si non posset perfectae humilitatis virtutem, sive largitatis, abstinentiae, aut continentiae, mox habere, saltem malum radicitus evellens, superbiam atque avaritiam, gulam et luxuriam studeat [Col. 0600A] damnare. Notandum sane quod dicitur, omne masculinum adaperiens vulvam, quia his verbis Evangelista morem consuetae nativitatis expressit, et non sic intelligi voluit sicut latrant haeretici, quod Christus uterum matris (nascendo) virginitate privaverit, cum mulier non tunc virginitatem amittat quando parit, sed quando cum viro dormit. Denique Dominus Jesus, plenus et perfectus Deus, plenum et perfectum hominem ex matre sine patre suscipiens, plenitudinem et perfectionem omnium gratiarum ei contulit, sicut ad ipsam Gabriel archangelus loquitur dicens: Ave Maria gratia plena, nec integritatem et gratiam virginitatis illi abstulit. Cur autem puerum Jesum parentes ejus tulerunt in Jerusalem, Evangelium subdit cum ait: et ut darent hostiam, [Col. 0600B] secundum quod dictum est in lege Domini, par turturum aut duos pullos columbarum (Luc. II) . Jam superius audistis quod lex ita praecepit ut qui possit pro filio, die quadragesimo, pro filia vero die 80 nativitatis, offerret agnum anniculum holocaustum, et turturem sive pullum columbae pro peccato: si quis autem agnum invenire nequiret, duos turtures vel duos pullos columbae, unum in holocaustum, et alterum pro peccato offerret. Unde hac considerata oblatione quae pro Domino offertur, etiam paupertas matris offerentis consideratur, quia nequaquam agnum reperire potuit, quae duos tantum turtures vel duos pullos columbae obtulit. O admirabilis per omnia divinae dispensatio dignationis! O cunctis imitanda fidelibus humilitas pii Salvatoris! O amplectendum [Col. 0600C] fidelibus animis exemplum spontaneae paupertatis! Benignus Deus, et Dominus omnium, dives in omnes qui invocant illum, qui dat omnibus affluenter et non improperat, qui in altis habitat et humilia respicit in coelo et in terra, pauper et humilis pro nobis fieri dignatus est, ut nos sua paupertate et humilitate excelsos faceret ac divites: hic quidem et in fide spiritalium divitiarum (id est, sanctarum virtutum) libertate, in futuro autem haeredes regni quod repromisit diligentibus se! Sed et in eisdem oblationibus est adhuc aliud quod sollicite perscrutemur: Agnus namque innocentiam, columba simplicitatem, turtur significat castitatem; harum quoque avium utraque pro cantu habet gemitum, unde non incongrue lacrymas [Col. 0600D] designant humilium. Si quis igitur nostrum a timore Domini concipit, sive forte, sive infirmum et necdum perfectum virtutis opus, quasi filium vel filiam parturit; ut autem Domino consecrari valeat, agnum innocentiae et columbam simplicitatis, turturem quoque castitatis illi necesse est offerat, quia innocens et simplex atque casta justorum conversatio gratissimum est sacrificium Deo. Si vero tam pauper quis fuerit ut veram innocentiam, qua nec sibi nec proximis nocuerit, cum simplicitate puri cordis et castitate mentis et corporis offerre nequiverit, duos saltem turtures, vel duos pullos columbae, id est, duos compunctionis genera (timoris scilicet et amoris) offerat. Unum videlicet, hoc est timorem pro peccato, pro quo timet et gemit ne ad [Col. 0601A] tartari supplicia pertrahatur. Postea vero alterum in holocaustum, id est, amorem pro coelestis patriae desiderio, cum jam veniam praesumens non gemit pro supplicio, sed quia tandiu a desiderato Dei regno differtur. Et ecce homo erat in Jerusalem, cui nomen Simeon, et iste homo justus et timoratus exspectans consolationem Israel (Luc. II) . Dignum pro certo erat ut quia Dominus Jesus pro omni ordine, aetate et sexu redimendo venerat, ab omni etiam ordine, aetate et sexu testimonium acciperet: quapropter cum prius ab angelis praedictus esset et prophetis, nunc quoque adventui ejus mirabili omnium devotio mirabiliter famulatur. Contra naturam virgo Maria parit, Elizabeth sterilis filium generat, prophetatque Joannes et exsultat adhuc in utero clausus; Zacharias [Col. 0601B] sacerdos pater ejus olim mutus, etiam cum loquelae prophetiae gratiam accipit; magi veneranter eum adorant, Anna vidua confitetur, et inter eos iste senex Simeon, evangelico testimonio justus et timoratus (est enim timor comes justitiae quae illam optime novit servare) magnum praebet testimonium nativitati Dominicae, qui excreverat in tantum justitiae culmen, ut non jam solummodo suam, sed etiam totius populi Israelis quaereret salutem, et adventus Christi exspectaret consolationem, memorans illud Isaiae: Dicite pusillanimes, confortamini et nolite timere, ecce Dominus noster (Isai. XXXV) ; itemque: Consolamini? dicit Dominus noster (Isai. XL) . Et Spiritus sanctus erat in eo. Digne, justus erat et timoratus, in talibus namque sanctus requiescit Spiritus sicut dicitur: [Col. 0601C] Super quem requiescet Spiritus meus nisi super humilem et quietum et trementem verba mea (Isai. LXVI) ? Et responsum acceperat a Spiritu sancto non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Dominum. Quandoquidem beatus senex iste, Spiritu Dei qui in eo erat revelante, cognoverat jam tempus instare quo Christus adveniret in carne, assidua poscebat prece, ne ejus anima antea solveretur a corpore (quamvis aetas senilis eam cogeret jam exire) quam id quod summo desiderabat affectu posset videre. Unde et intrinseca ejusdem Spiritus locutione tale meruit in mente accipere responsum, non se prius mortem visurum quam videret Christum. Et venit in Spiritu in temptum. Non absque corpore putandus [Col. 0601D] est venisse, sed quod dicit, in Spiritu, admonitum et inspiratum a sancto Spiritu venisse in templum indicat. Et cum inducerent puerum Jesum parentes ejus ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo, offerentes sacrificium, ipse senex, veluti jam totus in pristinum juventutis florem renovatus, exiliens prae gaudio, accepit eum in ulnas, id est, in brachia sua, et benedixit Dominum, et dixit: Nunc dimittis, Domine, servum tuum secundum verbum tuum in pace. Videntem me pacem quae coelestia pacificat et terrena, dimittis a vinculis corporis in pace et requie spiritus, ut jam caro non concupiscat adversus spiritum (Gal. V) , nec spiritus adversus carnem, nec ullas hujus vitae corruptibilis corpus patiatur molestias. Nec jam metuo mortem, quia viderunt oculi cordis et [Col. 0602A] corporis mei salutare tuum, eumdem Jesum qui salvum faciet me et populum suum a peccatis eorum, et grave mortis conteret dominium. Quod salutare in hoc primo adventu parasii fide ac dilectione videndum, ante faciem omnium populorum, quicunque voluerint credere in illum. In secundo autem adventu parasti hunc ipsum Jesum ante faciem omnium populorum et credentium et incredulorum, ut videat eum omnis oculus Judicem justum, et reddat unicuique secundum opera eorum. Lumen ad revelationem gentium, eorum qui sedebant in tenebris et umbra mortis, tam ex gentibus quam ex Judaeis, ut per fidem illuminentur credentes in eum. Sed quia ante adventum ipsius quodammodo notus esse videbatur in Judaea Dominus, et isthic esse lux quaedam cognitionis [Col. 0602B] ejus; profunda vero caecitas infidelitatis texerat corda credentium, hoc lumen dicitur venisse ad revelationem earum, ut, sublato ignorantiae et infidelitatis velamine, apertisque oculis mentis, lucem videant magnam. Paratum quoque est hoc lumen ad gloriam plebis Israel, quia credentibus ex Judaeis spiritalis gloria est, quod illis tantum fuit praenuntiatus et ex eorum stirpe incarnatus, quod inter eos docuit, quod eos suis miraculis glorificavit. Non autem abs re est quod revelationem gentium, gloriae Israelis praeposuit, sed quia prius gentes credituras quam Judaeos praevidit. Ut enim testatur Apostolus, cum plenitudo gentium intraverit, tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI) . Haec vobis, fratres, sufficiant breviter dicta de lectione evangelica; quia vero consuetudo [Col. 0602C] est ecclesiastica ut hac die gestantes manibus lumina, missarum solemnia celebremus, breviter quoque dicendum quae sint hujus rei exordia. Cum Romani totius mundi potirentur dominio, a subjecto sibi orbe tripertito per tria quinquennia solutionem census indixerunt fieri, et hoc modo, ut aurum uno, argentum altero, aes vero tertio persolveretur quinquennio. Unumquodque autem quinquennium vocabatur lustrum, eo quod ipso expleto censuque soluto, in unum conveniente populo Romano, sacrificium celebraretur, et cum cereis ac lampadibus urbs Roma lustraretur ob honorem infernalium deorum, et praecipue Februi, id est, Plutonis, qui dominus inferni dicebatur, a quo et mensis Februarius vocabulum sortitur, cujus parte extrema, id est, [Col. 0602D] in Kalendis hoc agebatur. Ideo vero tunc infernalibus diis sacrificabant, quia, eorum praesidio nationes orbis se subjugasse putabant. Nunc igitur vanae superstitionis errorem pulchre Christiana devotio ad veram convertit fidei religionem, cum jam non post quinquennium nec, ut olim, circa finem mensis Februarii, una lustratur civitas Roma ob honorem Februi, qui falso lustrationum, id est, purgationum, potens putabatur et deus infernorum, et ob dignitatem ejus quae jam cessavit terreni Romanorum imperii, sed per singulos annos circa initium ejusdem mensis, universa Dei civitas, sancta, videlicet, Ecclesia, illustratur; fidei lumen, quod filiorum suorum fulget in cordibus, designans cereorum lumine quod eorumdem gestatur manibus ob honorem Domini nostri [Col. 0603A] Jesu Christi, qui est unus et verus Deus coeli et terrae et inferni, quique verus homo pro nobis factus, hodierna die templo praesentari, et cum esset sine sorde peccati, legalem purgationem cum hostiarum oblationibus pro se fieri, sanctique senis Simeonis manibus suscipi, atque ab eo et a beata Anna caeterisque justis, qui ejus exspectabant adventum se voluit confiteri. Nos ergo, charissimi, hodie solemniter recolentes hujus rei memoriam, et cum Domina nostra gloriosa genitrice ejus Maria eum oblaturi, vel cum beato Simeone ipsum suscepturi cum cereis et hymnis puritate mentis atque lucidis operibus splendidi, in conspectu ejus astare debemus devoti, sedulo recordantes dignitatem nobis repromissi perennis et felicis imperii, coelestis, scilicet, regni, [Col. 0603B] quod tunc omnes electi sunt accepturi, quando juxta parabolam Evangelii, cum bonorum operum lampadibus occurrentes Sponso immortali (Matth. XXV) , ipsi sponsa ejus effecti, amantissimum thalamum intrabunt; ad quem nos introducere secum dignetur idem benignus Deus et Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.
Quanta sit erga nos, fratres dilectissimi, divinae pietatis miseratio, et quam multiplicibus modis nostrae prospiciat saluti clemens ejus dignatio, nec ulla potest prospicere cordis humani cogitatio, nec aliquibus [Col. 0603C] effari verbis oris nostri valet assertio. Vitiata enim denique in primis suis parentibus tota stirps generis humani, et sempiternae solum obnoxia damnationi, nulla ex se poterat habere vires hanc evadendi, quae, relicto, imo contempto, auctore vitae, se sponte mancipaverat mortis auctori. Et ideo, justo Dei judicio, quia justus Dominus Deus noster et non est iniquitas in eo (Psal. X) , aeterna juste perpeti supplicia cogeremur omnes qui in Adam peccavimus, et in ipso ipsi quoque originaliter lapsi sumus, nisi Dominus noster quemadmodum incomparabiliter justus, sic ineffabiliter et pius [Col. 0603D] Hic deest quidpiam quale sit illud, fortassis, adventu suo nos redemisset, vel tale aliquid. . Cum itaque in fovea perditionis prostrati jaceremus, et suo merito pereundum esset omnibus, divina non tulit bonitas suum irremediabiliter perire opus, sed elegit ex ipsa [Col. 0603D] perditionis massa quos [Col. 0604D] Isai. LII: Gratis venundati estis et absque argento redimemini. gratis salvaret, et sua solummodo justificaret gratia. Quod cum transactis retro saeculis multifariam contulisset patribus nostris, hujus tamen perfectionis summam hac novissima saeculi aetate dignatus est conferre nobis in unigenito Domino nostro Jesu Christo, quia, ut testatur beatus Petrus apostolus, Non est in alio aliquo salus neque aliud nomen sub coelo datum est hominibus in quo oporteat nos salvos fieri (Act. IV) . Hinc dicit et coapostolus ejus Paulus: Omnes peccaverunt et egent gloria Domini, justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu, quem proposuit [Col. 0604A] Dominus propitiationem per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem justitiae suae propter remissionem praecedentium delictorum (Rom. III) . Ergo, fratres charissimi, quia tanta gratiae Dei munera gratis accepimus, dignum, imo valde necessarium est nobis ne ei ingrati simus, et ne collatam nobis gratiam in aliquo negligamus. Unde et nos admonet idem Apostolus dicens: Hortamur vos ne in vacuum gratiam Dei recipiatis (II Cor. VI) . Quibus monitis, ad omnem Dei mandatorum obedientiam provocamur, ut quia de massa peccati segregati et per fidem vocati sumus, remissionemque peccatorum in baptismo percepimus, digna fidei opera faciamus, ne fides per gratiam Dei nobis attributa, si fuerit sine operibus, non solum otiosa, sed etiam mortua judicetur, ac per hoc [Col. 0604B] gratiam Dei in vacuum, id est, inutiliter, recepisse videamur. Dominus namque Jesus mittens apostolus in universum mundum praedicare Evangelium, praecepit eis dicens: Ite, docete omnes gentes, fidem, scilicet, sanctae Trinitatis, baptizantes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; et addidit: Docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis (Matth. XXVIII) . In quibus verbis aperte ediscimus quia qui fidem recipimus, nostramque illi baptismo spopondimus servitutem, omnibus mandatis ejus ut obedire studeamus necesse est, ut dum ea quae jussit facimus, ad bonorum operum praemia, quae nobis fidelis et qui non mentitur Dominus repromisit, ipso auxiliante, pervenire mereamur. In sermone autem Apostoli, quem in medium deduximus, quo nos hortatur [Col. 0604C] ne in vacuum gratiam Dei recipiamus, gratiam Dei non solum intelligere debemus, fidem quam primum in sacramento baptismi percepimus, sed omnia quae nobis a Deo donantur bona, sive sint spiritualia, sive sint ea quae Paulus apostolus dicit esse fructus Spiritus, ut est charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, et caetera (Gal. V) ; sive sint corporalia, in quibus est corporis sanitas, frugum ubertas, aeris serenitas, temporum pax et tranquillitas, et his similia ejus dona de quibus ab Apostolo cohortamur ne ea inaniter recipiamus. Ejus quoque talenta, quae unicuique nostrum secundum propriam dedit virtutem (Matth. XXV) , ne sive lucro bonorum operum retineamus, sed, dum tempus est, negotiandi in exercendis lucris Dominicis, [Col. 0604D] in his quae accepisse perpendimur, occupemur, ne cum venerit rationem cum servis positurus et fideles negotiatores remuneraturus, si invenerit nos gratiae suae talenta, quod absit, recepisse in vacuum, jure damnatos projiciat in tenebras infernorum. Sed potius totis studeamus viribus, ut unusquisque nostrum pro apportato lucro audire mereatur: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium Domini tui (Ibid.) ; ubi nos secum gaudere concedat ipse benignus Dominus et Deus noster.
Nunc ergo, fratres, quia sacros dies jejuniorum celebramus, [Col. 0605A] scire debetis quoniam sicut corpori vulnerato medicamenta, sic, et multo amplius, animae peccatorum vulneribus sauciatae medicina necessaria sunt jejunia; maximeque quia primos parentes nostros, propter gulam, a paradisi gaudiis expulsos novimus (Gen. III) , procurandum nobis est, si ad ea reverti cupimus, ut per abstinentiam viam nobis illo redeundi praeparemus. Quid autem sint, et quantum sacra prosint jejunia, audiat in brevi charitas vestra. Jejunia sunt gratiae Dei primordia, reconciliationis sacrificia, salutis remedia, castitatis fundamenta. Haec vitam imitantur angelicam, his excitantur mentes fidelium, his reficiuntur animae, per haec moriuntur culpae, delentur delicta, his gradibus pervenitur ad coelestia, his armis dimicamus contra diabolum et [Col. 0605B] vincimus exemplo Domini nostri Jesu Christi qui per jejunium nostrum praeliatur contra diabolum; non quod ille aut jejunio aut isto egeret certamine, sed ut primum nos doceret debellare, et postea donaret vincere. Certamen igitur magistri ac Domini nostri agnoscamus, et sic certe discamus. Continuis quadraginta diebus ac noctibus jejunavit: postea vero esuriit (Matth. IV) ; quod videns tentator ex pharetra malitiae suae direxit illi primum spiculum gulae. Quare, inquit, esuris? si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Et quid ad ista Dominus fecit? Clypeum jejunii praetendit, et ignitum hostis jaculum in ipso exstinxit atque confregit, dicens: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit ex ore Dei; ac si diceret: Temporalem corporis suades sumere [Col. 0605C] cibum, ut aeternum et vitalem animae auferas victum; cum homo ex anima constet et corpore, prius anima debet refici Dei verbo, et postea corpus pane terreno. Hoc intentis auribus audiat qui vere vivere audeat, qui vere vivere desiderat; hunc panem avidissime perquirat, illo animam pascat dum caro jejunat. Perspicimus evidentissime quod laqueo gulae etiam Dominum voluerit diabolus capere, quoniam eo noverat se primum Adam invasisse, et sic per esum pomi vetiti strangulasse; sed secundus Adam, abstinendo, illius laquei vincula dissolvit, et nos omnes absolvit, atque per abstinentiam, ipsius dolos nos posse vincere edocuit. Nec nova lex est abstinentiae, haec quippe data est homini posito in [Col. 0605D] paradiso, cum ei praeciperetur a Domino: De ligno scientiae boni et mali ne comedas; quacunque die comederis ex eo, morte morieris. In hujus igitur mandati jussione et ejusdem transgressione possumus scire quantum sit bonum observatio jejunii, et contra, violatio ejus quantum sit malum. Quandiu interdicto abstinuit cibo Adam, nec legis fuit praevaricatio, nec infirmitatis, quae antea non erat, cognitio, nec culpa, nec illecebra, nec labor, nec timor, nec mors, nec terrena meditatio, quae protinus successerunt omnia, postquam manducavit de arbore interdicta. Nam mox a paradisi beatitudine ejectus, et in hanc quam patimur miseriam est projectus, vita spoliatus, mortalitate vestitus. Unde et aptum sibi accepit indumentum ex pellibus mortuorum animalium; [Col. 0606A] dicit enim Scriptura quia fecit Dominus Adae et uxori ejus tunicas pelliceas, et induit eos (Gen. III) . Ecce quomodo gula vestit, et quomodo nuda: aufert ornamenta virtutum, vestit ignominia vitiorum; sibi obedientem a facie Dei abscondit, et, ut facti furti conscium, ad latebras mittit, paradisi felicitatem claudit, et omnium vitiorum januam pandit. Sequentis etiam aevi patres, si consideres, per gulam cecidi se et per abstinentiam stetisse cognosces. Sanctus Noe vir sobrius, mundo pereunte, inter undas diluvii servatus, qui in Arca se suosque, nec non et omnes bestias, pecora, et ipsas volucres temperantes Domino praecipiente aluit (Gen. VII) , postmodum vini poculo intemperanter sumpto dehonestatus est, et a filio suo Cham ludibrio est habitus (Gen. IX) . Lot [Col. 0606B] nepotem Abrahae, quem nec Sodomitica scelera nec ipsa vicerunt incendia, vicit gula, et captivum usque ad incesti pertraxit contagia (Gen. XIX) . Considera Moysem XL diebus jejunantem, et ita cum Domino loquentem ut loqui solet homo ad amicum suum (Exod. XXIV, XXXIV) . Attende Danielem, qui trium hebdomadarum jejunium continuavit, et angelica colloquia promeruit (Dan. X) ; cujus etiam abstinentia leonibus indixit jejunia (Dan. VI) . Elias propheta in fortitudine unius panis subcinerii, cum modico aquae poculo ambulavit XL diebus et noctibus (III Reg. XIX) ; quem in tantum abstinentia provexit, ut curru igneo in coelum raperetur (IV Reg. II) . Videamus Joannem Baptistam, cujus erat esca locustae et mel silvestre (Marc. I) . Ipse quoque Domini Dei [Col. 0606C] Filius Deus noster Jesus Christus, vide quomodo te suo jejunio docuerit jejunare, et sacraverit hoc tempus quadragesimale (Matth. IV) . Sicut tentatorem superavit, sic te superare docuit. Quamvis igitur tam magnae virtutis sit jejunium, non tamen putetis illud vobis posse sufficere solum, nisi duarum emendetur testimonio rerum, assiduitate, scilicet, orationum, et largitate eleemosynarum; his enim certe alis sublevatur ad coelum. De oratione admonet Apostolus: Estote, inquit, prudentes, et vigilate in orationibus (I Petr. IV) . Et Dominus ad discipulos: Vigilate et orate ut non intretis in tentationem (Luc. XI; Matth. XXVI; Marc. XIV) . De eleemosyna audi qualiter huic conjungatur oratio, etiam ipsa dicente Scriptura: [Col. 0606D] Abscondite eleemosynam in sinu pauperis et ipsa orabit pro vobis ad Dominum (Eccli. XIX) . Et non solum pro peccatis orat, sed etiam peccata delet, sic enim scriptum est: Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III) . Habentes ergo a mundi exordio proposita nobis ista et talia innumera sanctarum virtutum exempla, his semper exercendis operam demus; maxime isto tempore, jejuniis et orationibus atque eleemosynis vacemus, quatenus, per haec a peccatorum purificati sordibus, sanctum Pascha Domini cum sinceritate mentis et corporis digne celebrare mereamur, praestante ipso benigno Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Novit vestra dilectio, quia sacratissimus omnique desiderabilis Ecclesiae coenae Dominicae dies, annua serie temporis recolitur. Cujus mirifica sacramenta, ut nostra digne queat fragilitas celebrare, atque de eisdem, licet tenuiter, saltem utiliter aliquid explicare, charitate vestra, quam scimus nostris non deesse optatis, a Verbo de cujus operibus et verbis salutaribus, ad profectum, verbum loqui desideramus, nobis implorandum est posse. Ergo, ut hujus diei mysteria perspicere aliquatenus, et nonnulla pro [Col. 0607B] modulo nostro valeamus effari condigne, rogemus supplices dicentes cum Psalmista: Cor mundum crea in me, Deus (Psal. L) ; itemque: Repleatur os meum laude, ut cantem gloriam tuam (Psal. LXX) . Recitata modo nobis est evangelica lectio, in qua commendatur fidei nostrae excellens super omnia et sciens omnia, vera filii Dei divinitas et assumpta pro nobis ac de nobis vera carnis humanitas, et magnae quam in seipso nobis imitandam proposuit humilitatis utilitas. Commendatur insuper omnibus illa, qua nos nimium dilexit, gratuitae bonitatis charitas, qua ille qui morte finiri, et nostri dilectionem finire nescit, in finem, hoc est usque in mortem, dilexit nos. Ait itaque Joannes evangelista: Ante diem festum Paschae, sciens Jesus, quia venit ejus hora ut trans at [Col. 0607C] ex hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos qui erant in mundo, in fidem dilexit eos. Paschae nomen, cum ex veteri institutione ideo sit dictum, quod in eo, post agni occisionem, populus israeliticus ab Aegyptia servitute liberatus, ad terram olim promissae haereditatis et pacis transierit, quia Pascha transitus dicitur, hoc tam mystice signavit evangelista quam solerter exprimere studuit: Sciens Jesus quia venit ejus hora ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, hoc, scilicet, his verbis innuens, quod illud Pascha figurativum in quo agnus ille legalis sine macula jubebatur immolari, ejusque sanguine postes et superliminaria domorum signari, ut filii Israel sic ab exterminatore liberari possent, verum praefigur verit Pascha quo noster Agnus, imo Agnus Dei, Christus, [Col. 0607D] sine macula peccati conceptus, natus et conversatus, pro salute nostia est immolatus, et sic suum ac nostrum Pascha sacravit, quando ex hoc mundo ad Patrem transiit. Ejus sanguine si postes nostri, anima, scilicet, et corpus, atque supe liminare frontis, seu intentio nostrae mentis, sincere fuerint illiti, a diabolo exterminatore pessimo veraciter erimus tuti; ipsumque caput nostrum, in charitate imitando, Pascha quod ille celebravit, nos usque ad mortem diligendo, et nos membra ipsius fiducialiter celebrabimus, si, fugientes Aegyptum, id est, hoc tenebrosum et instabile saeculum, hinc ad virtutes saluberrimum transitum faciamus, ut, eruti de potestate tenebrarum, digni efficiamur ad repromissum nobis ejus pacatissimum regnum transire. Sequitur [Col. 0608A] evangelista: Et coena facta, cum diabolus jam misisset in cor ut traderet eum Judas Simonis Scariotei, sciens quia omnia dedit Pater in manus, et quia a Deo exivit et ad eum vadit. Paulisper considerare libet istius transitus quanta sit excellentia; cum dixisset, Ut transeat ex noc mundo, addidit quo, scilicet, ad Patrem, cui, videlicet, coaeternus existit Filius, unius cum eo divinitatis, aequalis gloriae et majestatis. Cum tamen iste transitus assumptae sit humanitatis, item subinfert: Sciens quia omnia dedi ei Pater in manus, et quia a Deo exivit et ad eum vadit (Joan XIII) . Omnia, inquit, et bona et mala; bona in effectum, mala in usum. Unde Apostolus: Nihil, inquit dimisit non subjectum ei (Hebr. II) . Hinc et Psalmista longe ante praecinuit dicens: Omnia subjecisti sub [Col. 0608B] pedibus ejus (Psal VIII) . Interque omnia, ipsum illi tradidit traditorem, et eos quibus tradendus erat, et mortem quam passurus erat. Sciens igitur se omnia in potestate habere, sciens quia a Deo exiit per humilitatem Incarnationis, et ad eum vadit per victoriam resurrectionis, surgit a coena, et ponit vestimenta sua, et cum accepisset linteum praecinxit se; deinde misit aquam in pelvim et coepit lavare pedes discipulorum et extergere linteo quo erat praecinctus. Haec, licet a Domino gesta sunt actu corporeo, spiritali tamen scrutanda sunt intellectu. A caena itaque surrexit, quia a secreta et ineffabili quiete Patris ad nos venit; vestimenta posuit, id est, semetipsum exinanivit, non ita ut deponeret quod habebat, sed ut acciperet quod non habebat; linteo se praecinxit, [Col. 0608C] dum ad perferendos mortalitatis nostrae labores formam servi induit; aquam in pelvim misit, et pedes discipulorum lavit, quia aqua quam cum sanguine, de latere suo, in cruce pendens, in terram fudit (Joan. XIX) , in se credentium immunditiam diluit. Eodem quoque linteo pedes eorum extersit, quia corporis sui pro ipsis in mortem traditi et resuscitati indumento, non solum terrena in eis contagia purgavit, sed etiam in se fidelem solidavit. Et quidem ad exemplum humilitatis hoc Dominus hodierna die corporaliter egit, sed quotidie illud in nobis agere sua gratia spiritualiter non desistit. Pedes etenim nobis lavat, cum, secundum humanitatem, pro peccatis nostris Patrem interpellat, et secundum divinitatem cum Patre eadem nobis donat. Nos [Col. 0608D] quoque ipsius exemplo et mandato commoniti, et corporaliter hoc agere, et multo magis spiritaliter debemus invicem pedes lavare, hoc est, alterutrum peccata dimittere, et pro eisdem a Deo dimittendis invicem exorare, sicut et Apostolus admonet: Donantis, inquit, vobismetipsis, si aliquis adversus aliquem habet culpam, sicut et Dominus donavit nobis, ita et nos invicem (Coloss. III) . Ad quod exemplum exsequendum, et si ex cordis nostri duritia aliquo modo retardamur, oratione Dominica tamen necessario compellimur, dum quotidie Deo crebrius dicimus: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) . Et ut hoc non ficte, quod absit, sed ex corde fiat necesse est, ipso Domino sic comminante: Si vos non dimiseritis hominibus [Col. 0609A] peccata eorum, nec Pater vester coelestis dimittet vobis peccata vestra. Itemque: Sic et Pater meus coelestis faciet vobis si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris. Ut igitur audivit vestra dilectio, haec omnis pedum lotio nostrorum peccatorum est purgatio; unde non incongrue hac ipsa die, sicut Ecclesiae tenet consuetudo, poenitentium fit reconciliatio. Ut enim ante nos dictum est a Patribus, cum tanta est plaga peccati atque impetus morbi, ut medicamenta corporis et sanguinis Domini differenda sint, auctoritate antistitis debet se quisque ab altario removere ad agendam poenitentiam, et eadem auctoritate reconciliari. Lectum quippe modo est: Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus [Col. 0609B] Domini (I Cor. XI) . Hoc est eum indigne illud accipere, qui accipiat eo tempore quo debet poenitentiam agere. Unde mihi ad vos, o fratres, nunc habendus est sermo, quos mater sancta praesens Ecclesia nostro officio hodie reconciliat Deo. Ad vos igitur nostra, imo doctoris gentium Pauli, per nos ista fit exhortatio, ut agnoscat unusquisque vestrum ex semetipso si reconcilietur vel non reconcilietur Deo, quamvis reconciliari ejus Ecclesiae nostro videatur ministerio, et sciat per quem fiat, vel quid sit ipsa reconciliatio. Loquitur beatus Apostolus in Epistola ad Corinthios specialiter, omni autem Ecclesiae generaliter: Si qua in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt nova omnia. Omnia autem ex Deo qui reconciliavit nos sibi per Christum, [Col. 0609C] et dedit nobis mysterium reconciliationis (I Cor. V) . Diligenter, quaeso, attendite quae sit ista nova creatura, et ipsi studete nova esse creatura, quia non vetera, quandiu manent vetera, sed nova reconciliat sibi Deus Pater per Dominum nostrum Jesum Christum, et per eos quibus dedit reconciliationis ministerium. Vetera autem sunt peccata, ad veterem hominem pertinentia, quae sunt infidelitas, injustitia, inobedientia, concupiscentia mala, avaritia, rapina, adulterium, homicidium, furtum, falsum testimonium, et quae idem Apostolus ad Galatas enumerat, dicens: Manifesta sunt opera carnis, idem opera peccati, quae sunt, fornicatio, immunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones sectae, invidiae, [Col. 0609D] homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia, quae praedico vobis sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur (Galat V) . Qui ergo ex vobis talibus et his similibus involuti sceleribus fuerint, et per confessionem ac poenitentiam nequaquam condignam satisfactionem egerint, sed adhuc in hac vetustate perdurant, non se a nobis reconciliari posse existiment, nisi prius veterem hominem cum actibus suis nunc enumeratis exspolient, et novum induant, et ipsi in eodem novo homine, id est, in Christo, nova creatura, id est, novi homines, per poenitentiam fiant, sicut dudum per baptismum facti fuerant, ut hoc Apostoli dictum illis merito conveniat: Vetera transierunt, ecce facta sunt nova [Col. 0610A] omnia (II Cor. V) . Si igitur condignam Deo poenitentiam obtulistis de praeteritis, et sic haec eadem ulterius admittere non vultis, sed cum Dei gratia et adjutorio, in omni bonitate, et justitia, et veritate, perseverare desideratis, tunc scire potestis quia, noxia vetustate exuti, nova creatura facti estis, et vere Deo reconciliamini per Christum, et per nos quibus dedit ministeriun reconciliationis; et ita gaudentes, Apostolum ad vos et de vobis dicentem audietis: Haec quidem fuistis, sed abluti estis, sed sanctificati estis; justificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri (I Cor. VI) . Si autem, ut diximus, aliter est, nemo vestrum se fallat, nemo se seducat, nemo circumveniat; non enim potest Deus, sicut homo, ullis decipi fraudulentiis, clamante [Col. 0610B] omnibus Apostolo: Nolite errare, Deus non irridetur (Galat. VI) . Qui enim peccando factus est ei inimicus, nisi satisfaciendo, non potest reconciliari ut fiat amicus. Reconciliatio namque eorum est, qui antea inimici fuerunt; et conciliantur amici, reconciliantur inimici. In reconciliatione autem vestra, nolite nos episcopos attendere ut auctores, sed ut ministros; nam quis sit auctor, manifestat nobis idem egregius gentium doctor; cum enim dixisset: Ecce facta sunt nova omnia, addidit: omnia autem, id est, invocationis genera, ex Deo qui reconciliavit nos sibi per Christum (I Cor. V) . Ecce per quem fit reconciliatio, scilicet, per Christum, qui eamdem nobis procurans per suam passionem rediit ad praemium. Sed ne imperfectum remaneret quod [Col. 0610C] procuraverat, et quoniam ipse quidem corporalem poenitentiam ab eis abscondebat quibus secundum divinitatem dignatus erat polliceri: Ecce ego vobicum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Math. XXVIII) , dedit apostolis suis nobisque eorum successoribus potestatem ligandi atque solvendi in coelo et in terra; quam potestatem solvendi vocat Apostolus ministerium reconciliationis (II Cor. V) . Ideoque quia vices Christi agimus, quos ille invisibiliter absolvendo dignos sua reconciliatione judicat, nos, visibiliter reconciliando, per officium nostri ministerii absolvimus; eos vero qui funibus peccatorum suorum, ante Dei conspectum, adhuc tenentur adstricti, nos quomodo absolvere possumus? [Col. 0610D] Nam quamvis Deus, sicut dicit sanctus Leo papa, sic suae bonitatis praesidia ordinaverit, ut indulgentia ipsius nisi supplicationibus sacerdotum nequeat obtineri, quia Mediator Dei et hominum Dominus Jesus Christus, hanc Ecclesiae praesulibus potestatem tradiderit, ut et confitentibus satisfactionem et poenitentiam darent, et eosdem, salubri satisfactione purgatos, ad communionem sacramentorum per medicinam reconciliationis admitterent; huic tamen operi incessabiliter ipse Salvator intervenit, nec unquam ab his abest quae ministris suis exsequenda commisit. Quae a nobis dicta sint ad cautelae vestrae studium, non ut nobis injiciamus laqueum. Si enim inter vos aliqui sunt, quod absit, qui se hucusque poenitentiam agere simulaverint potius quam vere egerint, [Col. 0611A] neque istis de Dei misericordia desperandum esse dicimus, si hodie etiam ad ipsum saltem ex toto corde convertantur, apud quem nullas patitur moras vera conversio, dicente Spiritu Dei per Prophetam: Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris (Joel. II) ; et alibi: Dic tu iniquitates tuas prior ut justificeris (Isai. XLIII) ; itemque: Quia apud Dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio (Psalm. CXXIX) . Denique multiplex misericordia ejus, ad expiationem criminum, multiplices fructus nobis poenitentiae contulit; non enim tantum supplici illo poenitentiae nomine salus aeterna repromittitur, de quo apostolus Petrus: Poenitemini igitur et convertimini ut deleantur peccata vestra (Act. V) ; et Joannes Baptista: Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum [Col. 0611B] coelorum (Matth. III, Luc. III) ; sed etiam fit absolutio peccatorum per charitatis affectum, per eleemosynarum fructum, per profusionem lacrymarum, per confessionem criminum, per cordis et corporis afflictionem, praecipueque per morum emendationem, interdum etiam per sanctorum intercessionem, per indulgentiam quoque ac remissionem nostram, qua peccantibus in nos dimittimus; quibus omnibus modis aboleri posse peccata, divina testis est Scriptura. Cum ergo indulgentiae aditus nobis salutares Dei nostri potentia ineffabilis patefecerit, quis miser, misericordiam et salutem desiderans, desperatione aliqua frangatur, cum ad veniam, etiam multiplicibus remediis, invitetur? Oportet igitur, dum tempus est, nos per haec et his similia ad poenitentiam accedere [Col. 0611C] cum omni fiducia, et ex fide credere indubitanter, poenitentia istisque modis relaxari posse peccata, quia Deus non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) , sicut ipse dicit in Evangelio: Venit Filius hominis quaerere et salvum facere quod perierat (Luc. XIX) . Si enim ille qui est scrutator cordium et renum prospexerit nostrum spiritum contribulatum, gratum sibi acceptabit sacrificium, quia non spernit cor contritum et humiliatum (Psal. L) . Ipse enim ut doceret his mediis a morte ad vitam nobis fore redeundum, ante suam passionem Lazarum suscitaturus quatriduanum, flevit mortuum, infremuit spiritu, et volens turbavit seipsum (Joan. XI) , ut nobis significaret quomodo flere, fremere et turbari debeamus, cum peccatis [Col. 0611D] mortui eorum nimia mole premimur, reviviscere desideramus. Benignus igitur Deus qui jussit a Lazaro removeri lapidem, et sic demum Patri gratias agens cum magna voce clamavit, et vivificavit, qui est resurrectio et vita: a nobis gravem peccatorum molem removeat, nosque omnes ad gloriam suam, occulta intus gratia vivificare et resuscitare dignetur, qui cum coaeterno Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Inter quotidiana Scripturarum stipendia quibus vestrae mentes reficiuntur, fratres, meditando in lege mandatorum Dei die ac nocte, unum ex majoribus ferculis [Col. 0612A] charitati vestrae porrigam cyathum, ut in hac tanta celebritate festivum habere possitis consortium. Cyathum autem spondeo, quia phialam propinare nequeo; per phialam quippe doctrina exuberans, per cyathum vero parva scientia demonstratur. Si ergo mediocritate census mei intrare in sanctuarium Dei nequeo, propterea minus tacebo; servus namque qui unum talentum acceperat, ideo damnatur, quia illud ad erogandum non dederat (Matth. XXV) . Sane hujus Dominicae coenae veneranda solemnitas, propter ea quae Christus corporali poenitentia exhibuit, multis ante legem, multis sub lege refulsit ministeriorum oraculis. Quid est, fratres mei, quod jam senex Abraham, qui pater excelsus, Isaac filium, qui risus interpretatur, genuit (Gen. XXI) , [Col. 0612B] nisi quia, senescente jam mundo, Pater de coelis Filium suum in terris, pro redemptione humani generis nasci voluit. Abraham Isaac filium suum ad immolandum Deo obtulit (Gen. XXII) , quapropter unigenitum Filium suum pro nobis omnibus tradidit; et sicut Isaac ipse sibi ligna portaverat quibus erat imponendus, ita et Christus gestavit in humeris lignum crucis suae, in quo erat crucifigendus. Sed illud quod figuratum est in Isaac transgestum est ad arietem; cur? quia Christus ipse Ovis, ipse Filius, ipse Agnus: Filius quia natus, Aries quia immolatus. Sed quid est quod in vepribus haerebat aries ille? Crux cornua habet; si enim duo ligna compinguntur secum invicem, et species crucis redditur; unde et scriptum est de eo: Cornua in manibus ejus (Habac. III) . Cornibus ergo haerens aries, crucifixum Christum significabat, vepres autem spinae sunt, et spinae iniquos significant et peccatores qui suspenderunt Dominum in cruce. Quod autem aries occisus est, et Isaac occisus non est, ideo factum est, quia Isaac figura et non veritas erat, et in eo designatum est quod postea in Christo completum est. Beatus enim presbyter Hieronymus scribit quod ibi oblatus est Isaac, ubi postea crucifixus est Christus, cujus passio nostra est salus et liberatio: quam digne celebrantes, mysteriorum hujus Dominicae coenae ipse de quo loquimur nos capaces et consortes efficiat Jesus Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit in saecula saeculorum. Amen.
Quia, fratres mei, de his estis, sicut ait Apostolus, quibus lac opus sit, non solidus cibus (Hebr. V) . Ideo rustico sermone vos alloquimur, ut si mysteria secretorum capere non potestis, saltem vel minima cil; coelestis in ventris memoria reponatis. Et quia hoc Dominicae coenae sacra festivitas multa in se habet mysteria; ideo specialiter in ea poenitentibus, confugium un cum videtur esse ad Dominum. Et non solum publice poenitentibus, sed etiam omnibus Christianis, quia licet nos in aperto a se Ecclesia non abjecerit sicut illos, tamen omnis vita Christiani semper in poenitentia et compunctione debet consistere. Nemo enim immunis a sorde, nec infans si sit unius [Col. 0613A] diei vita ejus super terram (Joan. XXV) ; omnes enim peccaverunt et egent gloria Dei, ut ait Apostolus, justificati gratis per gratiam ipsius (Rom. III) . Tribus namque modis capitalia crimina damnantur, et minuta jugiter redimuntur. Attentius cogitemus quod si quandiu vivimus cum bonis operibus agimus, plenam nobis securitatem de Dei misericordia pollicemur. Cum enim omnes homines poenitentiam velint in fine vitae suae accipere, vix paucos videmus eam secundum quod desiderant adipisci. Quanti enim qui se ad extremum vitae suae poenitentiam accepturos esse credebant, aut subita ruina oppressi sunt, aut forte naufragio demersi, aut sanguinis ictu, vel illa infirmitate quae apoplexia dicitur et nervorum contractio, ita percussi sunt, ut non solum poenitentiam [Col. 0613B] petere, sed etiam signare se aut orationem Dominicam dicere omnino non possent? Cum vero tantis casibus fragilitas humana subjaceat, nimis periculosa est desperatio, ut non in longa tempora nos ad agendam poenitentiam reservemus, qui unius diei vitam in potestate habere non possumus. Et ideo cum timore et tremore audiamus Dominum dicentem per prophetam, et pia nostra adhortatione monentem: Noli tardare converti ad Dominum (Eccl. V) . Et hoc obtinere, Deo auxiliante, possimus; jugiter supplicemus, ut nobis pius Dominus inspirare dignetur; omnia mala velociter fugere, et ea quae bona sunt infatigabiliter exercere, res alienas non concupi cere, capitalia crimina non admittere, minuta peccata sine quibus esse non possumus per indulgentiam inimicorum [Col. 0613C] et eleemosynam pauperum indesinenter redimere, et secundum vires nostros, jejuniis, vigiliis et orationibus cum perfecta charitate frequenter insistere, infirmos visitare, in carcere positos requirere, peregrinos excipere, et eis humiliter pedes abluere; nec solum nos ipsos pacem cum omnibus custodire, sed etiam illos qui discordes sunt ad concordiam revocare. Si nos tantis operibus fideliter occupatos dies transitus nostri invenerit, sicut jam dixi, etiam si in hora mortis nostrae poenitentiam accipiamus, securi de hac luce migrabimus; et non solum poenas evadere, sed etiam ad aeternam vitam poterimus, donante Domino, feliciter pervenire.
Deus omnipotens justus et misericors, qui inaestimabili pietate hominem perditum, opprobria et contumelias, et, ad ultimum, mortem sustinendo, reformavit vitaeque restituit, et ad coeli palatia transvexit, ille scrutator cordium et renum, intrinsecus corda nostra inspicit, et divinitatis suae potentia considerat, si per lamenta poenitentiae illi satisfecisti; nos autem, qui puri homines sumus, tantummodo facies intuemur. Unde saluti vestrae consulentes, hortamur ut si quis vestrum ficte poenitentiam accepit, aut poenitere dissimulavit, ad reconciliationis sacramentum nullatenus accedere praesumat, sed magis sordes scelerum diluat fontibus lacrymarum caeterarumque operibus virtutum. Si vero, quantum humanae fragilitati [Col. 0614A] scire permittitur, digne poenituistis, et deinceps ne talia facere velitis, tota mentis contritione promittitis, dexteras manus vestras in sublime extendite, ut ab hinc coelestem conversationem et vitam Deo dignam, gerere ostendatis. Omnes vero in commune Deum laudare, benedicere et glorificare, debemus, qui eos quos invidia diaboli diversorum foedavit contagione vitiorum, et quasi suos hactenus habuit, nunc jam per poenitentiam mundatos, et intra sinum Ecclesiae revocatos videmus illius revera dono ac spiratione qui vult omnes salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II) . Unde oportet, fratres, ut magis magisque semper Domini timorem prae oculis habeatis, qui vos velut pius Pastor ad pascua vitae coelestis invitat et remunerare desiderat; [Col. 0614B] per omnia illi gratias agentes, et obsecrantes ut de praeteritis male actis veniam vobis tribuat, et de futuris cautelam concedat Jesus Christus Dominus noster, cujus honor et gloria manet per omnia saecula. Amen.
Quia metuenda pariter et desideranda Dominicae coenae sacramenta celebramus, fratres charissimi, haec nos digne exsequi posse minime credimus, nisi vestris orationibus fulciamur. Et metuenda sunt quidem, quia sacramentorum tam magnifica mysteria ab in lignis tractantur; desideranda vero, quia in his [Col. 0614C] tutissimum nostrae salutis speramus habere suffragium. Spem veniae peccator accipit, captivitas superata recedit, et de conversis peccatoribus gaudium esse in coelo coram angelis Dei, Veritatis vocem cantantes novimus (Luc. XV) . Licet enim in nobis non ita exuberans inveniatur doctrina, ut merito aequiparari valeamus homini patrifamilias qui profert de thesauro suo nova et vetusta (Matth. XIII) , nova, scilicet, de suavitate regni, vetusta de terrore supplicii, tamen quantulumcunque supernae dulcedinis haustum, Domino inspirante, gustantes libavimus, ipsum charitatis vestrae mentibus, et tanquam fidissimis nummulariis infudimus, quia Dominicae dispensationis pecuniam vestrae aedificationi creditam, dictis et operibus exercere valetis (Matth. XXV) . Sed quoniam [Col. 0614D] legislator Moyses cum quo loquebatur Deus velut homo ad amicum suum (Exod. XXXIII) , consilio indiguit Jetro cognati sui; et Paulo apostolo qui usque ad tertium coelum raptus fuisse dignoscitur (II Cor. XI) , ob humilitatis custodiam, datus est stimulus carnis ne magnitudine revelationum extolleretur; non abs re vestrae charitati suggerimus, et semper ante oculos habere monemus, quanquam in lustriae vestrae non ignotum esse credamus, quod quidem Sapiens salutaribus breviter edocuit verbis: In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccli. VII) . Duae namque sunt mortes in unoquoque nostrum: una, videlicet, animae per peccatum, et altera corporis, propter peccatum ad poenam peccati. Mors vero animae est, quando Deus illam [Col. 0615A] deserit ob multitudinem peccatorum, et mors est corpori, quando ab anima deseritur. Et duae sunt resurrectiones: una animae in Ecclesia per Verbum Filium Dei, quando per gratiam ejus resurgit a morte iniquitatis; et haec est resurrectio prima (Apoc. XX) , quam qui habet in secunda, quae est corporis, feliciter resurget in vitam aeternam per Verbum Dei carnem factum Filium Hominis, qui accepit potestatem judicium facere (Joan. V) . Quod judicium, in fine saeculi erit; et ibi non erit resurrectio animarum, sed corporum. Petamus igitur corde contrito et humiliato cum lacrymis, bonis operibus suffragantibus, nos suscitari a morte animae in praesenti vita, ut vivamus in Christo; et ut resurgentes corpore in fine saeculi, aeternaliter vivamus cum Christo. [Col. 0615B] Habeamus sedulo ante mentis oculos, horam exitus nostri de corpore, praeveniamus Dei faciem in confusione peccatorum nostrorum (Psalm. XCIV) , et lacrymis, et bonis operibus indulgentes his qui in nos peccaverunt, ut indulgentiam peccatorum nostrorum obtinere possimus apud Dei misericordiam; et non negligamus bona quae nunc agere possumus, quia exuti corporibus, postea, bona vel mala gerere non poterimus, sed pro his quae in isto saeculo egerimus condignam remunerationem in illo accipiemus ab eo qui reddet unicuique secundum opera sua. Vos etiam sacerdotes qui per singulas parochias vestrae ordinationis, gregi Dominico praeestis, admoneo ut mecum forma et exemplum bene vivendi sitis omnibus vobis subjectis, dicente Domino: Sancti estote, [Col. 0615C] quoniam ego sanctus sum Dominus Deus vester. Porro si quemlibet vestrum remordet alicujus perpetrati facinoris conscientia, qua fronte potest redarguere quemlibet in simile crimen prolapsum? Quocirca prae oculis habere debemus increpationem illam quae divina voce per Psalmistam sacerdotibus perverse videntibus dicitur: Quare tu enarras justitias meas et assumis Testamentum meum per os tuum (Psal. XLIX) ? Unde, fratres, omni custodia muniamus cor nostrum, petentes Domini misericordiam, ut cum omni simplicitate et modestia atque puritate mentis et corporis nosmetipsos regamus, plebemque nobis commissam pabulo divinae exhortationis pascamus; et quidquid excesserint, digna emendatione et monitione corripiamus, ne illud incurramus propheticum: Si, inquit, [Col. 0615D] annuntiaveris iniquo in quitatem suam, animam tuam liberasti; si autem non annuntiaveris, ille quidem in iniquitate sua morietur; sanguinem vero ejus de manu tua requiram (Ezech. XXXIII) ; sed potius audire mereamur: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, in ra in gaudium Domini tui (Marc. XXV) . Hoc potest etiam tradi quod Heli sacerdos, qui non corripuit filios, morte multatus est; ipsi quoque filii ejus mortui sunt, et arca Dei capta est, et hoc sacerdotio posteritas ejus privata est (I Reg. IV) . Phinees e contra (Num. XXV) , quia zelo Dei accensus, fornicarios peremit, sacerdotio, Domini voce, functus est in aeternum (Psalm. CV) . Pius et misericors Dominus sciens infirmitatem generis humani, sine qualibuscunque peccatis praesentem [Col. 0616A] vitam non posse transigere, talia medicamenta dignatus est providere, quae non solum divites, sed etiam pauperes, absque ulla excusatione possent peccatorum suorum adhibere vulneribus. Quae autem sunt ista medicamenta? Illa utique duo de quibus Deus dixit: Date, et dabitur vobis; dimittite, et dimittetur vobis (Luc. VI; Marc, XI) . Date et dabitur vobis pertinet ad eleemosynam quae datur esurientibus, nudis atque captivis; dimititte et dimittetur vobis pertinet ad eleemosynam per quam indulgetur omnibus inimicis, dicente Domino: Si dimiseritis hominibus peccata eorum, Pater vester coelestis dimittet vobis peccata vestra (Matth. VI) . Satis delicate nobiscum agitur, quando in potestate nostra datur qualiter judicemur in die judicii. Si enim dimiseritis, inquit, dimittetur vobis; si non [Col. 0616B] dimiseritis, non dimittetur vobis. Sed dicit aliquis: Non possum indulgere inimicis meis; cui nos respondemus: Si non habes peccatum quod tibi indulgeat Deus, non debes indulgere proximo tuo; si vero incomparabiliter plus peccasti tu Domino, quam in te peccaverit homo, quare jubente Domino non dimittis parum, ut tibi Dominus dignetur dimittere multum? Cum grandi timore consideranda illa terribilis et metuenda Dei nostri sententia quam servus ille crudelis audire meruit: Serve male, omne debitum dimisi quoniam rogasti me, nonne ergo oportuit et te misereri conservi tui, sicut et ego tui misertus sum (Matth. XVIII) ? Et quid post haec? Tradidit eum tortoribus donec redderet universum debitum; et ut haec etiam tardiribus insinuaret, adjecit: Sic et Pater meus coelestis [Col. 0616C] faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris. Nam qui haec implere noluerit, ipse sibi januam divinae misericordiae claudit; quia quaelibet reliqua opera quae quisque fecerit, omnia evacuabuntur, si in eo charitas vestra non fuerit, quae non solum amicos, sed etiam usque ad ipsos perveniat inimicos. Non enim mentitur apostolus Paulus in quo Christus loquebatur: Si distribuero, ait, in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero copus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII) ; et quia radix omnium malorum est cupiditas, et radix omnium bonorum est charitas. Debet ergo unusquisque a se eradicare quod malum est, et inserere in se quod bonum est. Itaque qui per odium et iracundiam radicem [Col. 0616D] in se charitatis exstinxerit, nihil in eo, unde ad aeternam vitam perveniat remanebit. Ille vero qui supradicta mala in corde servat, et credit se multa eleemosynis peccata sua posse redimere, audiamus de eo Dominum in Evangelio dicentem: Si offeres munus tuum ad altare et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum (Matth. V) . Sententia ista evidenter ostendit quod sacrificium offerre vel eleemosynas facere nihil proderit, nisi prius reconciliatio praecesserit inimici. Nam quod etiam orationem nostram Dominus non velit audire, si odium voluerimus in corde servare, ipse in Evangelio dixit: Qui habet mandata mea et servat ea, ille est qui diligit [Col. 0617A] me (Joan. XIV) . Et iterum: quid prodest quod dicitis mihi, Domine, Domine, et non facitis quae dico? Quae sunt ista quae Dominus specialiter se dixisse asseruit? Utique illa quae ad pacem et concordiam pertinent: Diligite, inquit, inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V) ; et illud: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV) ; et illud: In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem: non enim tam res nostras quam nos ipsos desiderat Deus: et quia nos scit multum amare terrenam substantiam, ideo vult sibi offerri quod amamus, ut, secundum illius praeceptum, ubi praecesserit thesaurus noster, illuc sequatur et cor nostrum (Matth. VI) . Quis non contremiscit illam beati Joannis sententiam, Qui, inquit, [Col. 0617B] fratrem suum odit, homicida est (I Joan. III) . Et iterum: Qui dicit se in lumine esse, et fratrem suum odit: in tenebris est usque adhuc, et nescit quo eat, quoniam tenebrae obcaecaverunt oculos ejus (I Joan. II) . Ut autem haec quae supra diximus, plenius et evidentius possitis agnoscere, scitote veraciter quia nullus homo potest Dei misericordiam promereri, qui charitatis praecepta contemnit, aut inimicis ex toto corde non vult indulgere. Ad hoc enim pertinet quod paralyticus ille qui in Evangelio curatus a Domino describitur, triginta et octo annis jacuisse in infirmitate refertur. Duo enim minus habuit a quadraginta; quadragenario siquidem numero cursus vitae nostrae et conversatio nostra mystice designatur; et ideo ante Pascha, quia praesentem vitam significat, XL dierum jejunium [Col. 0617C] observamus, ut Pascha, quod aeternae vitae imaginem habet, cum gaudio celebrare possimus. Moyses quadraginta diebus jejunavit (Exod. XXXIV) , Elias vero (III, Reg. XIX) eumdem numerum jejunando complevit, et Dominus ac Salvator noster nihilominus quadragenarium jejunium consecravit, et in eremo populus Israeliticus quadraginta annis est demoratus postquam meruit de Aegyptia servitute liberari. Languidus ille de quo in Evangelio legimus, qui triginta et octo annis in infirmitate jacuit, typum generis humani habere videtur, habens duo minus a quadragenario numero. Quae sunt ista duo, nisi duo praecepta charitatis, dilectio, videlicet, Dei, et dilectio proximi, quae duo talia sunt, ut sine ipsis reliqua [Col. 0617D] nihil possint. Sane qui haec duo in quibus tota lex pendet et Prophetae, non habuerit, languidus paralyticus jacet, venit autem Christus, qui per gratiam sancti Spiritus exhibuit nobis ista duo. Denique et pro illo qui inciderat in latrones, duos denarios dedit; et apud Samaritanos duos dies transegit (Joan. IV) , ut in eis charitatem Dei et proximi confirmaret. Et vidua illa in typo Ecclesiae, duo aera misit in gazophylacium (Marc. XII; Luc. XXI) , et Dominus, ad praedicandum, bipertita charitate binos discipulos destinavit (Luc X) ; ista enim duo ante adventum Christi humanum genus habere non meruit. Quid ergo huic paralytico Dominus dixerit, audiamus: Surge, tolle grabatum. Ista duo languidus ille minus habebat. Quid enim est Surge, nisi, Dominum [Col. 0618A] dilige? Omnis enim qui Dominum diligit, cor habet sursum. Et quid est Tolle grabatum tuum, nisi, Dilige proximum? Cur autem proximi dilectio per grabatum designetur, Apostolus dicit: Invicem onera vestra portate, et sic adimplebitis legem Christi (Galat. VI) . Ergo si praeventus fuerit in aliquo fratrer tuus, portetur a te; et si tu praeventus fueris, sustineat te. Ut haec igitur obtinere possimus, profusis imploremus precibus, ut charitas Dei quae diffusa in cordibus nostris, non ex nobis, sed per Spiritum sanctum, qui datus est nobis, in nobis jugiter permaneat donec contemplationi divinae visionis illaesos assistere faciat. Rogo vos ut diligentius consideretis, et quantum potestis expavescatis vel caveatis, ne vobis ille crudelis humani generis inimicus ita subripiat, quomodo solet [Col. 0618B] incautos et negligentes iniqua calliditate decipere. Nam aliquibus homicidis, raptoribus et adulteris, incestuosis et sacrilegis, vanam securitatem ingerit, ut cum crimina quotidiana committant, putent quod Deus, corruptorum judicum more, pecuniam accipiat et peccata dimittat. Accipit plane Deus pecuniam, et eleemosynis delectatur, ea tamen ratione ut unusquisque peccator, quando offert Deo pecuniam, offerat illi et animam suam. Quaenam, fratres, justitia est, ut aliquis criminosus pecuniam suam per eleemosynam Deo offerat, et animam suam diabolo per iniqua opera tradat! In pecunia imaginem imperatoris offert Deo, et in seipso imaginem Dei tradit diabolo, cum Dominus dicat in Evangelio: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei [Col. 0618C] Deo. Quomodo in nummo imaginem Caesaris, sic in vobis ipsis reddite Deo imaginem Dei. Nam quamlibet largas eleemosynas aliquis tribuat, si capitalia crimina non declinat, timeo ne falsa temeritate deceptus, et pecuniam perdat et peccatum non redimat. Aliud est enim mutare vitam, aliud tolerare vitam. Mutare vitam est a capitalibus criminibus abstinere: tolerare, est minuta peccata, sine quibus esse non possumus, eleemosyna quotidiana redimere. Nam qui substantiam suam tribuit Deo, et animam suam offert inimico, impletur in eo quod scriptum est: Qui baptizatur a mortuo et iterum tangit mortuum, quid proficit lavatio ejus (Eccli. XXXIV) ? Quam rem apostolus exprimens ait: Canis reversus ad vomitum, et sus lota in volutabro luti (II Petr. II) . [Col. 0618D] Quod et ipse Dominus in Evangelio confirmat: Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius aliquid tibi contingat. Quod denuo Salomon contestatur et clamat: Fili, peccasti? ne adjicias iterum, sed et de pristinis deprecare ut tibi remittantur (Eccli. XIX) . Quam rem non de minutis peccatis, sine quibus esse non possumus, sed de capitalibus criminibus dixisse manifestum est. Duo namque judicia in sanctis Scripturis legimus: unum per aquam in diluvio (Gen. VII) quod praefiguravit baptismum quo ab omnibus peccatis mundati sumus (I Petr. III) ; et aliud quod futurum est per ignem, quando veniet Deus ad judicium, de quo Psalmista ait: Deus manifeste veniet, Deus noster et non silebit, ignis in conspectu [Col. 0619A] ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLVI) ; ut tempestas examinet quos ignis exuret. Mundemus nos ab omni inquinamento carnis ac spiritus, nec ab aeterno, quod absit, nec ab illo igne transitorio exuramur; de quo igne judicii Dei, Apostolus ait: Uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit (I Cor. III) , quod de igne purgatorio eum dixisse non est dubitandum. Quem ignem aliter impii sentient, aliter sancti, aliter justi. Impii siquidem de illius ignis cruciatu ad perpetuas ignium flammas detrudentur; sancti vero qui sine omni peccatorum macula in corporibus suis resurgent, quia super fundamentum quod Christus est, aurum, argentum et lapides pretiosos, id est, sensum fidei lucidum, eloquium salutis clarum, et opera pretiosa aedificaverunt, [Col. 0619B] tanta facultate illi igni praevalebunt quanta integritate fidei et dilectionis Christi in hac vita custodierint praecepta. Erunt ergo quidem justi minutis quibusdam peccatis obnoxii, qui aedificaverunt supra fundamentum quod est Christus, fenum, ligna, stipulam, quae significant levium peccatorum diversitatem, a quibus non digne adhuc expurgati invenientur cum coelestis civitatis gloria digni invenientur. Illo quoque transitorio igne, et toto extremi judicii die completo, unusquisque secundum modum meritorum, aut damnabitur, aut coronabitur. Illum ergo diem, fratres charissimi, tota intentione cogitemus, vitam corrigamus, mores mutemus, mala tentantia resistendo vincamus, perpetrata autem fletibus puniamus. Adventum namque aeterni Judicis [Col. 0619C] tanto securiores quandoque videmus, quanto magis nunc districtionem illius timendo praevenimus. Quid enim prodest illi qui jejunat super peccata sua, et iterum ambulans in ea, haec eadem faciat? Unde magnopere deliberandum, ut si bona quaedam aliquando inchoavimus, digna perseverantia in eis permaneamus, dicente Veritate: Qui perseveraverit usque in finem (subauditur, in bonis operibus), hic salvus erit. Eatenus praeterea mala dignis fletibus puniamus, ut a futuris, ipso nos custodiente qui non dormitat, in aevum caveamus, quo ante ejus conspectum sinceri et sine offensa, juxta Apostolum valeamus apparere. Eo pertinet quod dictum est: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI) . Et Paulus dicit fidelibus: [Col. 0619D] Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Domino (Rom. IV) . Viventes cum bonis operibus in activa vita, mortui erant peccato, et quasi jam sepulti, aeternae vitae contemplatione. Et idem Magister gentium jubet ut exhibeamus corpora nostra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem (Coloss. III) . Hostia quippe occiditur, ut offeratur; sed hostia vivens est corpus pro Domino afflictum; quod vivens dicitur, quia vivit in virtutibus, et est occisum vitiis; hostia vero quia jam huic mundo est a pravis actibus mortuum; vivens quoque dicitur quia cuncta quae praevalet bona operatur. Tales ergo dum possumus non praeparemus, quales Domini adjutorio ipsius misericordia digni sumus et nunc et quando [Col. 0620A] operari nequibimus. Nunc ad vos sermo noster dirigitur, quos mater Ecclesia quasi non suos recognoscens ob foeditatem scelerum vestrorum dudum a se repulit; modo vero, quia Domino per dignos poenitentiae fructus placuistis mundantes vos, quantum humana fragilitas permittit, ab omni inquinamento carnis ac spiritus, per crebra jejunia et afflictiones corporum, quasi jam suos ad se revocat. Immensa namque Dei pietas, sinum misericordiae suae omnibus aperit dicendo per prophetam: Mox ut ingemueris salvus eris (Joel. II) ; et Psalmista inquit: Sacrificium Deo spiritus contribulatus (Psal. L) . Vos ergo non corde redeatis in Aegyptum, semel de illius servitute liberati, quia, ut beatus Petrus apostolus ait, non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana [Col. 0620B] vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi Agni incontaminati et immaculati Jesu Christi (I Petr. I) . Et in Apocalypsi Joannes apostolus: qui dilexit nos, inquit, et avit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) ; quia factus sacerdos secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) , per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa. Cur ergo in sinistra parte Ecclesiae positi estis? Non sine causa usus Ecclesiae hoc obtinuit; verum quia Dominus in judicio oves, hoc est, justos a dextris, haedos vero, id est, peccatores a sinistris ponet (Matth. XXV) ; haedi enim significant peccatores. Unde et cilicia quae sunt indumenta poenitentium, e pilis haedorum atque caprarum fiunt; haedus namque in lege pro peccato semper [Col. 0620C] jubetur offerri; signat tamen Christum qui in similitudinem carnis peccati ostensus est, et pro nostris delictis oblatus est. Ipse enim peccata nostra portavit in corpore suo super lignum. Quocirca si ad pristinam actionis vitam, quantum Dominus vos custodire dignabitur, redire non valetis, manus vestras in sublime porrigentes ostendite, quia magis coelestia quam terrena diligitis, et vestra jam conversatio in coelis est. His vestrae promissionis signis, quibus magis Domino quam diabolo servire promittitis gaudium nobis permaximum exhibetis, quia, ut Dominus patefecit, de converso peccatore gaudium fit in coelo coram angelis Dei. (Luc. XV) . Nisi enim Dominus de conversione vestra gauderet, nullatenus hominem perditum in terris quaereret, et quaesitum [Col. 0620D] morte sua redimeret. Prodigus etenim filius, hoc est, gentilis populus, qui omnem substantiam suam dissipaverat vivendo luxoriose, mox ut ad Patrem rediit, dicendo: Pater, peccavi in coelum et coram te, jam non sum dignus vocari filius tuus, fac me sicut unum ex mercenariis tuis (Ibid.) , statim ab ipso benigne est susceptus, ac pro reditus ejus laetitia vitulus occisus est, ipseque stola prima et calceamentis est indutus. Patris hujus duo filii fratres, alter apud Patrem remansit, alter vero dissipata substantia vivendo luxuriose a patre recessit. Pater ergo horum fratrum Deus omnipotens intelligitur, qui habuit duos filios: quorum major Judaeos significat, qui in cultura unius Dei permanserunt, minor vero, ut dictum est, populum significat gentium, qui, relicto [Col. 0621A] Creatore, adoravit creaturam. Is autem in se reversus, id est, a noxiis oblectamentis recedens, ad conscientiam interiorem, mentis intentione rediit; et surgens venit ad Patrem, hoc est, ad societatem Ecclesiae accessit per fidem, ubi est legitima et fructuosa peccatorum confessio. Cum autem longe esset, hoc est, cum nondum adhuc Deum intelligeret, vidit illum pater, hoc est, misertus est illius, et accurrens cecidit super collum ejus et osculatus est eum. Supra collum filii cadere est in amplexus filii brachium inducere. Brachium autem Dei Filius est, qui a Patre Deo ad haec infirma mundi missus est. Osculatus est, cum, videlicet, ad spem veniae peccatorum verbo gratiae redeunt, cum per Filium diceret: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum. [Col. 0621B] Dixitque filius ad patrem: Pater, peccavi in coelum et coram te, jam non sum dignus vocari filius tuus. Postquam ad patrem reversus est, hoc est, in Ecclesia positus, incipit peccata confiteri. Sed non dicit omnia quae se dicturum supra promiserat; dicit enim: Jam non sum dignus vocari filius tuus; nec addit quae superius se dicturum meditabatur: Fac me sicut unum ex mercenariis tuis. Cum enim adhuc longe esset, et patrem non haberet, cupiebat vel mercenarius esse; at postquam patris osculo meruit honorari, generosissime jam dedignatur mercenarius esse. Multam namque intelligit esse distantiam inter servum, mercenarium et filium; servus namque est qui adhuc metu poenarum gehennae, vel legum mundanarum formidine abstinet; mercenarius vero est, [Col. 0621C] qui desiderio ac spe regni coelestis bona agit; filius vero est, qui affectu boni et virtutum amore delectatur, et Deo per charitatem famulatur, quam summam et perfectionem omnium Apostolus commemorat, dicens: Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec, major autem horum est charitas (I Cor. XIII) . Ergo prodigus iste primo quasi servus ad se reversus, dirae famis supplicia coepit formidare; mox reverti ad patrem volens, de statu mercenarii coepit cogitare; postquam vero occurrens pater amplexatus et osculatus est eum, oblitus statum servi, oblitus et mercedem mercenarii desolatam, de haereditate coepit sollicitus esse parentis; et hoc est quod apostolus ait: Perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV) . Dixit autem pater ad servos suos, Cito proferte stolam primam [Col. 0621D] et induite illum. Stola prima est beata vestis innocentiae, quam protoplastus Adam bene a Deo conditus accepit, sed male a diabolo deceptus amisit (Gen. III) . Unde et post culpam cum cognovissent se esse nudos, hoc est, gloria immortalitatis perdita, pelliceum, hoc est, mortale, acceperunt indumentum. Date annulum in manu ejus. Per annulum signaculum fidei accipitur. Annulum ergo prodigus filius accepit cum Christus per fidem Ecclesiam ex gentibus sibi sociavit. Dantur et in pedes calceamenta, quae officium evangelizandi designant. Adducitur vitulus saginatus et occiditur, id est, ipse Dominus Jesus Filius Dei, qui bene vitulus dicitur saginatus, quia caro ejus spiritali pinguedine et virtute optima est, adeo ut sola suffecerit [Col. 0622A] ad tollenda mundi peccata. Et ait: Manducemus et epulemur. Intuendum quid pluraliter dicitur: manducemus et epulemur. Pater namque et servi illius sunt epulati, quia nostra salus est Patris gaudium, in quo nostrorum est remissio peccatorum. Hoc praesignavit olim quod Abraham, tribus angelis hospitio receptis, vitulum tenerrimum occidisse legitur et eis apposuisse (Gen. XVIII) , quia immolata pro nostra redemptione caro Christi totius Trinitatis laetitia est. Et coeperunt epulari. Epulae istae nunc in Ecclesia per totum orbem dilatata celebrantur; quotidie enim in sancta Ecclesia vitulus iste sacerrimus Deo Patri per sacerdotes offertur, et in vitam aeternam pascit percipientes; qua cum quotidie immolatur, semper integer permanet et immaculatus et vivus. Quapropter quia tam [Col. 0622B] pium habemus Dominum, nemo de misericordia diffidat, quae tunc evidentius eminet quando peccator sanctificatur et abjectus erigitur. Neque enim de qualitate nostrorum operum pendet coelestium mensura donorum, aut in isto saeculo in quo tota vita hominis tentatio est, unicuique tribuitur quod meretur, ubi, si iniquitates nostras observaret, nullus judicium ipsius sustineret. Graviter namque peccantem cum peccatis suis non perdidit, sed misericorditer ad veniam revocavit, testante apostolo Paulo: Fidelis, inquit, sermo et omni acceptione dignus, quia Christus Jesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum. Habeamus ergo, fratres charissimi, fiduciam de misericordia Conditoris nostri; cogitemus quae facimus, recogitemus [Col. 0622C] quae fecimus; largitatem supernae pietatis aspiciamus, et ad misericordem Judicem, dum adhuc exspectat, cum lacrymis veniamus. Considerantes namque quod justus sit, peccata nostra non negligamus; considerantes vero quod pius sit, non desperemus. Praebet apud Dominum, nobis hominibus peccatoribus fiduciam Deus homo; est nobis spes magna poenitentibus, quia advocatus noster factus est judex noster, qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Isai. VI) . Et licet, fratres charissimi, per divinam gratiam nobis collatam, et per impositionem manuum episcopalium, credatis vos posse absolvi a peccatorum vestrorum vinculis, quia statim restituemini sacris altaribus, nullus tamen debet vitam suam negligere, sed omni vitae spatio tanquam in [Col. 0622D] ipso poenitentiae rigore positus debet ante oculos habere mala quae fecit, ne, securitate torpens, rursus ad eadem aut ad majora flagitia prolabatur, dicens cum Psalmista: Quoniam iniquitatem meam cognosco (Psal L) , etc. Isaias quoque peccatoribus dicit: Lavamini, mundi estote (Isai. I) . Lavatur itaque et mundus est, qui et praeterita plangit, et flenda iterum non admittit. Lavatur, et non est mundus, qui plangit quae gessit, nec deserit, et post lacrymas ea quae fleverat repetit. Sic denique et alibi animam poenitentem, atque iterum delinquentem, sermo divinus increpat, dicens: quam vilis facta es nimis iterans vias tuas (Jerem. II) ! Quisquis ergo culpas praeteritas plangit, hunc necesse est modum teneat, [Col. 0623A] ut sic amissa defleat, ne iterum flenda committat, quatenus divino munitus auxilio, facinora quae gessit severa corporis afflictione et eleemosynarum largiflua redemptione purget atque consumat. Sicque renovatus irriguis lacrymarum fontibus, ante conspectum tremendi Judicis mundus appareat, digne ab ipso pro benefactis quae fecit coronandus. Et quia in hac die sacratissima fiunt plurima in sancta Ecclesia, quae necessario debet scire vestra industria, sicut poenitentium reconciliatio, sacri olei benedictio, sancti chrismatis confectio, fraterna pedum ablutio, ecclesiarum quoque et sacrorum vasorum purificatio, dignum judicavimus, quantum Dominus dederit, haec vestrae fraternitati disserere. Christus itaque in hac die post typicum illud [Col. 0623B] Pascha completum ad verum Pascha transiens, mysterium corporis et sanguinis sui primum apostolis tradidit, et propter humilitatis formam commendandam eo die pedes eorum lavit, et hinc est quod eodem die, altaria templique parietes et pavimenta lavantur, et vasa purificantur. Quo die etiam poenitentes reconciliantur, quia, scilicet, ipsa die qua sacramenta corporis et sanguinis sui Dominus primum confecit ac discipulis tradidit, oportebat ut ad haec praesumenda poenitentes restaurarentur; eo, videlicet, tempore quo sanguis Christi in remissionem peccatorum fusus est. Eodem denique die, proinde sanctum chrisma conficitur, quia ante biduum Pas hae Maria caput Domini ac pedes unguento perfudisse perhibetur (Marc. XIV) . Unde et Dominus discipulis [Col. 0623C] suis dixit: Scitis quia post biduum Pascha fiet, et filius Hominis tradetur ut crucifigatur (Joan. XI; Matth. XXVI) . Chrisma igitur, hoc est, unctio a Christi nomine sumpsit vocabulum. Messias namque Hebraice, Christus Graece, unctus dicitur Latine. Unde Psalmista: Propterea, inquit, unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae prae participibus tuis (Psalm. XLIV; Hebr. I) . Cur unxit te? Ut diligeres justitiam et odisses iniquitatem, quod ita est intelligendum: O tu Deus, id est, Fili, nunc te Deus tuus, hoc est, Pater, cui es consubstantialis et coaeternus Filius, unxit te! Quomodo? Oleo, scilicet, invisibili, non visibili: oleo exsultationis. Idem, ipso Spiritu sancto qui in specie columbae super illum apparuit, quo etiam conceptus et natus est, et de quo ad Baptistam dictum est: [Col. 0623D] Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, ipse est qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I) ; de quo, ut praediximus, mystice est natus, et secundum traditionem ipsius, baptizati renati sunt in quo solo baptismate, quod in catholica celebratur Ecclesia, fit remissio peccatorum, per eum qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II) . David etiam vultus nostros, oleo exhilarando, id est, mentes nostras, gratia Spiritus sancti (quam designat materialis olei unctio, qua corporaliter unguntur fideles) illustrandas praecinuit. Unctus est ergo nobis Deus, et missus est nobis; et ipse Deus ut ungeretur, homo erat; sed ita homo erat, ut Deus esset. Ita Deus erat, ut homo esse non [Col. 0624A] dedignaretur; et ideo unctus Deus, quia et homo Deus factus est Christus. Non potuit apertius dici nomen Christi quam ut diceretur unctus Deus. Dixit autem unxit, non dixit uncturus est, quia in praedestinatione jam factum erat quod beatus Petrus in apostolorum Actibus dixit: Hunc Jesum a Nazareth quem unxit Deus Spiritu sancto (Act. X) . Unctus est ergo Jesus ut dictum est, non oleo visibili, sed dono gratiae quod visibili significatur unguento quo Baptizatus ungit Ecclesiam. Nec tamen tunc unctus est Spiritu sancto, quando super eum baptizatum velut columba descendit (Matth. III; Marc. II; Luc. III; Joan. I) ; tunc enim corpus suum, id est, Ecclesiam suam, praefigurare dignatus est, in qua baptizati praecipue accipiunt Spiritum sanctum ita mystica et invisibili [Col. 0624B] unctione. Alii autem reges qui typum illius praetulerunt, et regnando Christi consortes dicti sunt, oleo corruptibili sunt uncti; hic vero Dei Filius, salvo superiori sensu, a Deo Patre, oleo exsultationis, hoc est, resurrectionis, ascensionis, dominationisque, est delibutus, quia Christus natura unctus (Psal. XLIV) , nos per gratiam. Nobis enim ad mensuram datur donum gratiae, dividente ipso singulis prout vult; in Christo autem, ut dixit Apostolus, habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) . Unde propheta: Requiescet super eum Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum Spiritus timoris Domini (Isa. XI) . Omnes vero sancti, non plenitudinem Spiritus ejus, sed de plenitudine [Col. 0624C] ejus, quantum ille donat, accipiunt (Joan. I) . Ipse autem qui, existens Deus ante saecula, per Spiritum sanctum in utero Virginis homo conceptus est in fine saeculorum, ibi ab eodem Spiritu unctus est ubi conceptus, nec ante conceptus, et postmodum unctus est, sed hoc ipsum de Spiritu sancto et carne Virginis concipi, Spiritu sancto ungi fuit. Itaque sunt participes ejus filii hominum, quia et ipse Filius hominis particeps factus est mortalitatis illorum, ut faceret participes immortalitatis suae, quam immortalitatem assequi valemus, si modo per confessionem dignos poenitentiae fructus expiati et meritis ac orationibus sanctorum Christo reconciliati, atque per acceptionem corporis et sanguinis ejus in fide recta permanentes, unum cum illo facti sumus, ipsi incorporati [Col. 0624D] in quo princeps hujus mundi et suum aliquid requisivit et invenire non potuit (Joan. XIV) , quoniam solus est inter mortuos liber, per quem nos a peccati servitio veraci jam libertate solvimur, quia ei qui vere liber est, per corporis et sanguinis ejus acceptionem unimur. Sicut enim vere carnem corporis nostri Christus assumpsit, et vere homo qui ex Maria Virgine natus est Jesus Dei Filius est, non quemadmodum alii homines per gratiam, sed natura Filius ex substantia Patris, ita vera est caro et verus est sanguis ejus quem ad manducandum et potandum in mysterio sumimus, sicut ipse testatur; et nos qui vere sub mysterio carnem et sanguinem corporis ejus sumimus, per ea naturaliter unum cum illo efficimur, in quibus manet post consecrationem similitudo [Col. 0625A] panis et vini, ne sit quidam horror cruoris, sed manet in eis gratia redemptionis. De naturali enim in nobis Christi veritate ipse ait: Caro mea vere est esca, et sanguis meus vere est potus; qui edit carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet et ego in eo (Joan. VI) . De veritate carnis et sanguinis ejus nullus relictus est ambigendi locus; nunc enim et ipsius Domini professione, et fide nostra vere caro est, et vere sanguis est, et haec accepta atque hausta id efficiunt, ut nos in Christo et Christus in nobis sit. Esto ergo in nobis ipse per carnem, et sumus in eo dum secundum hoc quod nos sumus in Deo est. Sciendum est praeterea quia Apostolus ipsam acceptionem Eucharistiae Dominicam coenam vocat (I Cor. XI) . Sed quosdam movere potest quod Christus [Col. 0625B] discipulis, postquam cum illo in coena comedissent et bibissent, sacramenta corporis et sanguinis sui tradidit, sicut illic scriptum est: Cum, inquit, illi manducarent, accepit Jesus panem, et benedixit; et manducans dixit: Quoniam unus ex vobis tradet me (Matth. XXVI) . Postea enim tradit sacramentum; et sic liquido apparet quando primo acceperunt discipuli corpus et sanguinem Domini, non accepisse jejunos. Nunquid tamen propterea calumniandum est Ecclesiae universae institutum, quod a jejunis semper accipitur. Hoc enim placuit Spiritui sancto, ut in honorem tanti sacramenti, in os Christiani corpus Dominicum intraret priusquam caeteri cibi; atque ideo per universum orbem morem hunc esse servatum. Namque Salvator quo vehementius [Col. 0625C] commendaret mysterii illius altitudinem, ultimum hoc voluit infigere cordibus et memoriae discipulorum a quibus ad passionem digressurus erat. Sed et illud a multis quaeritur, si quotidie quilibet fidelis debeat corpus et sanguinem Christi accipere, an se aliquibus diebus a tanto sacramento subtrahere, cum Apostolus dicat: Probet autem seipsum homo, et sic de illo pane edat, et de calice bibat (I Cor. XI) . Quam multi de altari accipiunt, et moriuntur, et accipiendo moriuntur! Unde dicit Apostolus: Judicium sibi manducat et bibit. An non buccella Dominica venenum fuit Judae; et tamen accepit, et cum accepit, in eum inimicus intravit (Luc. XXII) , non quia malum accepit, sed quia bonum malus male accepit. Dixerit ergo aliquis non quotidie accipiendam Eucharistiam! [Col. 0625D] quaesieris: Quare? Quoniam, inquit, eligendi sunt dies quibus purius homo continentiusque vivat, quo ad tantum sacramentum dignus accedat, qui enim manducaverit indigne, judicium sibi manducat et bibit. Alius, contra: Imo, inquit, si tanta est plaga peccati atque ulcus morbi ut medicamenta talia differentia sunt, auctoritate antistitis debet quisque ab altari removeri ad agendum poenitentiam, et ejusdem auctoritate reconciliari. Faciat igitur unusquisque quod secundum fidem suam pie credit esse faciendum; neuter enim eorum exhorret corpus et sanguinem Domini, sed saluberrimum consilium illud honorare contendit; neque enim litigaverunt inter se, aut quisquam eorum se alteri praeposuit. Zachaeum dico et illum centurionem (Luc. XIX; Matth. VIII) , [Col. 0626A] cum alter eorum, gaudens in domum suam susceperit Dominum, alter dixerit: Non sum dignus ut intres sub tectum meum. Ambo Salvatorem honorificantes, diverso, et quasi contrario modo; ambo peccatis miseri, ambo misericordiam consecuti, et sicut in primo populo unicuique piorum manna secundum propriam voluntatem in cor sapiebat, sic in ore uniuscujusque Christiani sacramentum illud quo subjugatus est mundus. Nam ille, honorando, non audet quotidie sumere, et ille, honorando, non audet in illo die praetermittere. Videte ergo, fratres, quia si separemini a corpore Domini, qui fideles estis, metuendum est ne fame moriamini? si autem recipitis indigne, metuendum est ne judicium manducetis et bibatis. Angustiae vobis undique. Veritas dicit: [Col. 0626B] Si male vivitis, in aeternum moriemini; at non potestis bene vivere nisi ille adjuverit, nisi ille dederit. Ideo orate, et manducate, et implebitur os vestrum laude Dei et exsultatione, et dicetis illi de magnis angustiis liberati: Liberasti gressus meos subtus me, et non sunt infirmata vestigia mea (Psal. XVII) . Ad invisibile altare Dei justificatus pervenit, qui ad hoc, praesens injustus, non accedit, causam suam ( sic ). Cui rei concordans Apostolus dicit: Quia si nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur (I Cor. XI) , pro illis, scilicet, peccatis de quibus idem Apostolus ait: Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur (Galat. VI) . In poenitentia, majorem in se quisquis severitatem debet exercere, ut a se ipso judicatus non judicetur a Domino, ut et idem Apostolus [Col. 0626C] dicit: Si enim nos judicaremus, a Domino non judicaremur. Ascendat itaque homo adversum se tribunal mentis suae si timet illud, quod oportet nos exhiberi ante tribunal Christi (II Cor. V) , ut illic recipiat unusquisque quae per corpus gessit, sive bonum, sive malum. Constituat se ante faciem suam, ne hoc ei postea fiat; nam minatur hoc ipsum Deus peccatori dicens: Arguam te, et statuam te ante faciem tuam; atque ita constituto in corde judicio, absit accusatrix cogitatio, testis conscientia, carnifex timor; inde quidam sanguis animi confitentis per lacrymas profluat. Postremo ab ipsa mente, talis sententia proferatur, ut se homo judicet indignum participatione corporis et sanguinis Domini, ut qui timet separari a regno coelorum per ultimam sententiam [Col. 0626D] summi Judicis, per ecclesiasticam disciplinam a sacramento coelestis panis interim separetur. Versetur illi ante oculos imago futuri judicii, ut cum alii accedunt ad altare Dei quo ipse non accedit, cogitet quam sit contremiscenda illa poena, cum percipientibus aliis vitam aeternam, alii praecipitabuntur in mortem aeternam, a qua, his sacrosanctis mysteriis intervenientibus eruamur, et beatae resurrectionis gloria feliciter induamur, accipientes stolam albam (animae, scilicet, beatitudinem) concorporati nostro Redemptori; ut sicut ille et Pater unum sunt, ita et nos in ipsis unum effici mereamur (Matth. XXV) , digne accipientes corpus et sanguinem ipsius in remissionem peccatorum nostrorum, et vitam nobis [Col. 0627A] sine fine mansuram, ipso praestante qui sine fine permanet in saecula. Amen.
Vulneratos vos video, fratres mei, vulneratos vos video; et, quod est deterius, non vulneribus corporum, sed vulneribus animarum. Animarum enim vulnera tanto sublimiora sunt et immedicabilia, quanto natura animae subtilior est corpore. Corpus enim videtur et tangitur, anima vero invisibilis est et impalpabilis; unde et requirit coeleste medicamentum illius Samaritani, id est, custodis totius humani generis Domini Jesu Christi et Salvatoris nostri, de quo Psalmista: Nisi Dominus custodierit civitatem, in vanum vigilant qui custodiunt eam (Psal. CXXVI) ; qui hominem descendentem [Col. 0627B] a Jerusalem in Jericho (ut Evangelica refert parabola) et a latronibus sauciatum, jumento imposuit duxitque in stabulum et curam illius egit (Luc. X) . Quam parabolam, quia breviter praelibavimus, paululum ejus flores carpamus. Homo ille qui descendit a Jerusalem in Jericho, et incidit in latrones, significat Adam, qui, de statu immortalitatis superbiendo descendens, in hanc miseram vitam devenit. Latrones in quos incidit daemones sunt in quos descendens incidit; nam nisi prius intus intumuisset, foris tentatus, tam facile non cecidisset. Despoliaverunt eum, id est, veste innocentiae privaverunt. Plagas imposuerunt, id est, peccata nostrae conditionis, quae jam mortalis peccando facta fuerat, intulerunt. Semivivum reliquerunt, quia beatudinem vitae immortalis [Col. 0627C] exuere potuerunt, sed non sensum rationis a nobis auferre potuerunt. Ex qua enim parte et cognoscere Dominum possumus, vivimus, ex qua vero parte peccatis contabescimus et miseria deficimus, mortui sumus et lethifero vulnere foedati; sed Samaritanus, id est, custos, Dominus, scilicet, et Salvator noster vulneratum invenit, quia Christus in hunc mundum veniens, omnes peccatores reperit. Alligavit vulnera ejus dum praecepit, dicens: Poenitentiam agite (Matth. III) . Infundit oleum cum addidit: Appropinquavit enim regnum coelorum. Infudit et vinum, cum dixit: Omnis arbor quae non facit fructum bonum exscindetur, et in ignem mittetur. Arbores sumus, fratres, in agro Dominico constitutae; Deus autem est noster agricola. Si ergo viderit nos non ferre fructum [Col. 0627D] boni operis, exscindet nos ab hac vita per mortem, et in ignem projiciet infernalem, ubi est fletus prae ardore, stridor dentium prae frigore; in quo igne ne comburamur, clamat ipse per prophetam: Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis, quiescite agere perverse, discite benefacere; et iterum: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur ei vivat. Convertamur igitur ad salutem nostram, lavemus lacrymis conscientiam, exstinguamus ignes concupiscentiae per ignes poenitentiae. Legimus enim, Apostolo dicente, quod omnes peccaverunt et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius (Rom. III) . Qui et iterum inaestimabilem ejus gratiae magnitudinem commendans, ait: Ubi autem abundavit peccatum, superabundavit [Col. 0628A] gratia (Rom. V) , quia nimirum languorem curavit; tanto ampliorem cunctis poenitentiam gratiae medentis ostendit; sicut Pharisaeis eumdem misericordiae fontem reprehendentibus quando cum Mathaeo Publicano, quem postea evangelistam et apostolum fecit, aliisque compluribus manducabat et bibebat, consona voce respondit: Non egent qui sani sunt medico, sed qui male habent (Matth. IX; Marc. II; Luc. V) ; seipsum insinuans verum medicum, de quo Propheta ait: Vere languores ipse nostros tulit, et dolores ipse portavit (Isai. LIII) . Quia autem addidit: Non veni vocare justos, sed peccatores in poenitentiam, ostendit se omnes ad poenitentiam vocare, et electos et peccatores. Vocat namque peccatores, ut per poenitentiam corrigantur; vocat justos, ut magis magisque [Col. 0628B] justificentur. Justus ergo dum stat, summopere videat ne cadat (I Cor. X) , quia nescit si tempus poenitendi accipiet, aut digne poenitebit; peccator vero dum labitur in peccatum, de misericordia Dei praesumat, apud quem nullas patitur veniae moras vera confessio, dicente Dei Spiritu per prophetam: Mox ubi ingemueris, salvus eris. Et: Dic prior iniquitates tuas, ut justificeris (Isai. XLIII) , quia apud Dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio; cujus misericordiae nec modum possumus ponere nec tempore definire. Stans ergo audiat quod per prophetam Dominus dicit: In uacunque die justus peccaverit, omnis justitia ejus in oblivione erit coram me; lapsus vero intendat quod idem in Evangelio ait: Gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) . [Col. 0628C] Stantibus, si ceciderint, minatur poenam; lapsis vero, ut surgere appetant, promittit misericordiam. Et quia, fratres mei, multa illicita commisistis, debetis abstinere a licitis. Licitum est enim homini comedere carnes, et bibere vinum, et caetera corpori necessaria; quae non cum saturitate poenitentes debent sumere, sed cum sustentatione corporis, ut quae ventri subtrahunt erogent pauperibus; ut Dominus noster, qui forma servi pauper et humilis apparere dignatus est, vos suae divinitatis et divitiarum faciat esse participes, quando illam desiderabilem vocem justi audient: Quandiu fecistis uni ex fratribus meis minimis, mihi fecistis (Matth. XXV) ; ipso praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus. Amen.
Cum summus Opifex cuncta ex ordine ac mirabiliter ita disposuerit ut in rerum et temporum serie mens humana semper ad dulcedinem supernae patriae aspiret; sicut patenter insinuat hujus Dominicae coenae veneranda solemnitas, dignum est, fratres charissimi, ut ex credita nobis aliquo tempore dispensationis divinae pecunia aliquatenus prout Dominus dederit, vestris auribus infundam sermonem: vocatur enim haec dies Coena Domini, vocatur et natalis Calicis: et merito talibus praefulget vocabulis, quia hac eademque die mysticum Pascha Dominus cum discipulis celebrans, sacramenta corporis et sanguinis sui illis, [Col. 0629A] atque per illos nobis, tradidit, et ipse celebrationis initium fecit; eorumque pedes abluens, ut nos ita alter alteri faciamus, exemplum praebuit. Discamus igitur, fratres, humilitatem, ab Excelso: faciamus invicem humiles, quod humiliter fecit Excelsus; nec dedignetur, quod fecit Christus, facere Christianus. Nam quid dicit? Exemplum dedi vobis, ut quemadmodum ego feci, ita et vos faciatis (Joan. XIII) . Ostendit nobis, ut si quis adversus aliquem habet querelam, sicut Dominus donavit nobis, ita nos invicem nobis delicta condonemus, et pro nostris delictis invicem oremus, atque ita quodammodo invicem pedes nostros lavemus. Nostrum est, donante ipso, mysterium charitatis et humilitatis adhibere; illius exaudire, ac nos ab omni peccatorum contaminatione mundare [Col. 0629B] per Christum et in Christo, ut quod aliis dimittimus, hoc est in terra solvimus, solvatur nobis in coelo. Hac etiam die, toto orbe chrisma conficitur ad abluendam totius mundi culpam. Poenitentibus per indulgentiam subvenitur, discordes ad concordiam hodie redeunt: [Col. 0629] Latronibus olim parcebatur in die Coenae Domini. pacificantur irati judices, et jam latronibus parcunt; patescunt carceres in toto orbe, dant indulgentiam principes criminosis, servis malis indulgent domini. In ipsa quoque die post multa mysteria Deus et Dominus noster Jesus Christus, discipulis suis videntibus, gloriosa ascensione coelos penetravit (Act. I) . Nec sine magno mysterio tantum sacramentum feria quinta peragitur: a quinque enim quinquagenarius derivatur numerus, nam quinquagesimo die a Paschate, et lex in monte Sina populo [Col. 0629C] data est (Exod. XX) , et gratia sancti Spiritus discipulis in coenaculo missa est (Act. I) . Hoc autem numero perpetuitas futurae quietis recte ostenditur, in quo et legis decalogus et mandata, et Spiritus sancti gratia donatur hominibus, ut aperte demonstretur quia quicunque divinae legis jussa, juvante Spiritus sancti gratia, percipiunt, ad veram perfectamque requiem tendunt. Quinquagesimus etenim annus in lege Jubilaeus, id est dimittens sive mutatus, appellari jussus est (Lev. XXV) , in quo populus ab omni operatione quiesceret, omniumque debita laxarentur, servi liberi redirent, et annus ipse majoribus solemniis ac laudibus divinis eminentior caeteris existeret: unde et merito per hunc numerum illa summae pacis tranquillitas indicatur, quando, sicut Apostolus ait, [Col. 0629D] canente tuba novissima: mortui resurgent et nos immutabimur (I Cor. XV) in gloriam; ubi cessantibus hujus saeculi laboribus et aerumnis, dimissis omnium culparum debitis, in sola visionis divinae contemplatione cunctus electorum populus in aeternum gaudebit, impleto desiderabili Domini ac Salvatoris nostri mandato; Vacate et videte quoniam ego sum Dominus (Psalm. XLV) . Ad cujus perpetuam visionem, finito hujus mundi curriculo, perducere nos dignetur Agnus immaculatus, Deo Patri hac nocte pro totius mundi peccatis oblatus Jesus Christus Dominus noster, qui cum eodem Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Boni homines, quia vestram fraternitatem aliter necesse est alloqui quam consacerdotes et cooperatores nostros, quibus datum est nosse mysteria regni coelorum (Matt. XIII, Marc. IV, Luc. VIII) : ideo ad vos simplici et rusticano utentes eloquio convertamur, ut tantae solemnitatis sacramentum juxta parvitatem nostri sensus exponamus vobis rusticitate verborum. Vocatur haec festivitas Coena Domini, eo quod hoc die Dominus coenaverit cum discipulis, eisque sacramentum corporis et sanguinis sui tradiderit, ut nos ab altari per Christi ministros ista sumentes, in ipso vivamus, et spiritualiter ipso pane [Col. 0630B] pasti et ipso vino potati, non deficiamus in hujus peregrinationis miseria, sed anima et mente reficiamur. Qua etiam die discipulorum suorum pedes abluit, exemplum dans nobis, ut sicut ipse fecit illis, ita et nos alterutrum faceremus, id est, si quisquam nos laeserit, memores praecepti ipsius, ex corde dimittamus, ut et Pater noster, qui est in coelis, dimittat nobis. Qua etiam nocte tentus est a Judaeis, et mane crucifixus, ut maledicto quod nos per primum hominem accepimus misericorditer liberaret, et diaboli laqueis eriperet ac coelestis vitae januam, si praecepta ejus faceremus, aperiret. Commendat autem nobis beatus Paulus apostolus, qui raptus fuit usque ad tertium coelum (II Cor. XII) , praecepta vivendi quae faciamus, dicens: Maneant in vobis fides, [Col. 0630C] spes, charitas, major autem est charitas (I Cor. XIII) . Spes autem est futurorum bonorum exspectatio, quae exprimit humilitatis affectum et sedulae servitutis obsequium; spes autem dicta quod sit pes et progrediendi facultas, quia quisque dum peccatum amat, futuram gloriam non sperat. Ille enim fiducialiter sperat, qui Domini mandata fideliter servat: spe enim, ut ait Apostolus, salvi facti sumus (Rom. VIII) . Ideo non nisi a Domino, Deo petere debemus quidquid speramus nos vel bene operaturos vel pro bonis operibus adepturos. Ponamus igitur spem nostram in Domino, instruente David et dicente: Mihi autem adhaerere Deo bonum, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII) ; et iterum: Spes mea in Deo est. Fides est justitiae fundamentum, quam nulla [Col. 0630D] opera bona praecedunt, et ex qua omnia bona procedunt. Ipsa nos a peccatis omnibus purgat, mentes nostras humiliatas Deo reconciliat, spem nobis futurae remunerationis inspirat, auget in nobis virtutes sanctas, ac nos in earum possessione confirmat: sine fide enim, (ut ait Scriptura,) impossibile est placere Deo (Hebr. XI) , quia nemo potest ad veram pervenire beatitudinem nisi per fidem, fidem illam scilicet quae per dilectionem operatur (Gal. V) ; quia, ut Jacobus apostolus ait, fides sine operibus mortua est (Jac. II) ; et iterum: Quid proderit (fratres mei) si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat (Ibid.) ? Nunquid bene vivit, et bene vivendo fidem rectam [Col. 0631A] custodit? Charitas est mater, fons et origo omnium virtutum. Ipsa est omnis praecepti finis, de qua dicit Apostolus: Finis autem praecepti est charitas de corde puro et conscientia bona, et fide non ficta (Tit. I) . Unde Dominus ait: Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem (Joan. XIX) . Omne enim mandatum de sola dilectione est, et omnia unum praeceptum sunt, quia quidquid praecipitur, in sola charitate solidatur. Ut enim ait apostolus: Deus charitas est, et qui manet in charitate, in Deo manet et Deus in eo (I Joan. IV) . Quatuor autem modis charitas consistit: hoc est, in dilectione Dei, quae prima est; secunda si nosmetipsos secundum Dominum amemus; tertia, proximos; quarta, etiam inimicos. Dominum ergo plus quam nos diligere debemus; proximum, sicut nos; [Col. 0631B] inimicum, ut proximum. Haec est enim vera charitas quam habere debemus invicem, sicut Dominus ostendit et docuit dicens: Diligite invicem, sicut et ego dilexi vos; hac majorem dilectionem nemo habet quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) . Si autem et animam poni oportet, quanto magis votum et studium majus debet intelligi? Difficile quippe est vim charitatis exprimere, cum omnia Dei praecepta sola possideat charitas, dicente beato Augustino: Totam magnitudinem et altitudinem divinorum eloquiorum secura possidet charitas qua Dominum proximumque diligimus. Haec in adversitatibus tolerat, in prosperitatibus temperat, in duris passionibus fortis, in bonis operibus hilaris, in tentatione tutissima, in hospitalitate largissima, inter [Col. 0631C] veros fratres laetissima, inter falsos patientissima. Et quia de his tribus praeceptis aliquantisper locuti sumus, dicamus quid inter se differant. Fides in spem proficit, spes vero ad charitatem. In praesenti tria sunt, in futuro sola charitas sanctorum angelorum et Dei, et tunc quidquid fides et spes promiserant consummabitur. Majus ergo est quod semper erit quam quod aliquando cessabit, quia sola charitas ibi perfecta erit cum perfectos Deo, a quo est donata, conjunxerit. Sed quia haec et alia bona nequaquam a Domino obtinere poterimus, nisi oratione, jejunio et eleemosyna, dicamus breviter quanta haec humanae saluti praestent beneficia, si, ut decet, a nobis fuerint frequentata. Modum namque orationis sanctissimus martyr Cyprianus nos docet, dicens ut [Col. 0631D] cum stamus ad orationem, vigilare et incumbere ad preces toto corde debeamus. Cogitatio omnis carnalis et spiritalis abscedat, nec quidquam animus cogitet quam id solum quod precatur. Ideo et sacerdos ante orationem praefatione praemissa, parat fratrum mentes dicendo: Sursum corda, ut respondens plebs, Habemus ad Dominum, admoneatur nihil aliud quam Dominum cogitare debere, ut claudatur pectus contra adversarium et soli Deo pateat, nec ad se hostem Dei tempore orationis accedere patiatur. Obrepit enim frequenter et penetrat, et subtiliter fallens, preces nostras a Deo avocat, ut aliud habeamus in corde et aliud in voce. Nam cum quali devotione et reverentia sit orandum, beatissimus et sanctissimus Pater Benedictus demonstrat, dicens: Si cum hominibus [Col. 0632A] potentibus volumus aliqua suggerere, non possumus nisi cum humilitate et reverentia, quanto magis Domino Deo universorum cum omni humilitate et devotionis puritate supplicandum est, cum non in multiloquio, sed in puritate cordis et compunctione lacrymarum nos exaudiri sciamus? Illinc Dominus in Evangelio: Cum stabitis ad orandum, dimittite si quid habetis adversus alterum (Matth. VI) . Hinc iterum: Nisi remiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester, qui in coelis est, dimittet vobis peccata vestra. Hinc rursus ait: Date et dabitur vobis, dimittite et dimittetur vobis (Ibid.) . Hinc in institutione orationis, conditionem pietatis posuit, dicens: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Ibid.) . Ille recte sui delicti veniam postulat, qui hoc [Col. 0632B] prius quod in eum delinquitur relaxat (Matth. V) : dimittamus ergo quod debetur nobis. Relinque proximo tuo (ait Salomon) nocenti te, et tunc, deprecanti tibi, peccata solventur (Eccli. XXVIII) . Ait enim apostolus Paulus, Volo itaque viros orare in omni loco levantes sanctas manus sine ira et disceptatione (I Tim. II) ; sanctae enim manus sunt, ut ait Ambrosius, quando cor mundum est, quia ipsa est Domino acceptabilis oratio quae funditur sine odio fraterno. Ait autem Dominus: Oportet semper orare et non deficere (Luc. XVIII) ; et Paulus apostolus ait: Semper gaudete, sine intermissione orate (I Thess. V) . Quis autem potest semper orare ac sine defectu et intermissione precibus insistere, ut nec alimentum sumendi nec dormiendi tempus habeat? Cui ergo dicendum est, [Col. 0632C] oportet semper orare et non deficere, nisi ei qui canonicis horis quotidie, juxta ritum ecclesiasticae traditionis, psalmodiis precibusque consuetis Dominum laudare et rogare non desistit? Et hoc est quod Psalmista dicebat, Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) . Sedulae autem preces provocant animam Judicis ad misericordiam, et sicut militi sine armis ad bellum exire non convenit, ita homini Christiano procedere quolibet sine oratione non expedit. Egredientes de hospitio armet oratio, regredientibus de platea animo occurrat. Quidquid Christianus inchoat, antea dirigat orationem ad Dominum; quidquid perficit, et hoc cum oratione perficiat, et semper, sensu, mente, voce et opere, omnipotentem Dominum oret, ut det [Col. 0632D] ea velle dicere, pariter et facere, et ea usque ad boni operis perseverantiam retinere quibus ad vitam perpetuam feliciter pervenire concedat: frequenter orationibus insistat, et mala sua praeterita cum lacrymis et gemitu quotidie in oratione Deo confiteatur, et caveat ne ad hoc rursus proruat quod se planxisse agnoscit. Meminisse enim debet quod dicitur, Ne iteres verbum in oratione tua (Eccli. VII) : quo videlicet dicto vir sapiens nequaquam nos prohibet saepe veniam petere, sed culpas iterare; ac si aperte dicat: Cum male gesta defleveris, nequaquam rursus facias quod cum precibus iterum plangas. Sciat autem fraternitas vestra quia tunc pretiosior sit oratio cum conjuncta fuerit eleemosynae; inefficax enim petitio est (ut ait beatus Cyprianus) cum precatur Dominum [Col. 0633A] sterilis oratio. Nam si omnis arbor non faciens fructum bonum ercidetur et in ignem mittetur (Matth. III) , utique et sermo non habens fructum, promereri gratiam Domini non potest, quia nulla operatione fecundus est. Et ideo Scriptura divina inseruit dicens: Bona est oratio cum jejunio et eleemosyna (Tob. XI) . Nam qui in die judicii praemium pro operibus et eleemosynis redditurus est, hodie quoque ad orationem cum operatione venienti benignus auditor est. Sic Cornelius centurio, cum oraret meruit audiri, faciens multas eleemosynas et orans semper Dominum. Hinc circa horam nonam astitit angelus testimonium reddens operibus ejus et dicens: Corneli, orationes tuae et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam coram Domino (Act. X) . Cito orationes ad [Col. 0633B] Dominum ascendunt, quae ad eum merita nostri operis afferunt, unde et per Jeremiam prophetam dicitur: Levemus corda nostra cum manibus ad Dominum (Thren. III) . Ad Dominum quippe corda cum manibus levare est orationis nostrae studium cum merito boni operis conjungere. De hoc et sanctus Leo papa: Oratione (inquit) propitiatio quaeritur, jejunio concupiscentia carnis exstinguitur, eleemosynis peccata redimuntur; in orationibus fides permanet recta, in jejuniis invicta, in eleemosynis mens benigna; hoc enim perfectum et rationabile jejunium quo noster externus homo jejunat et interior orat, et facilius per jejunium oratio penetrat in coelum. Jejunia fortia tela sunt adversus tentamenta daemoniorum; cito [Col. 0633C] enim per abstinentiam devincuntur, cum jejunia bonis operibus Deo acceptabilia sunt. Qui autem cibis abstinent, et prave agunt, daemones imitantur, quibus esca non est et nequitia semper est: ille enim demum bene abstinet a cibis qui et a malitiae actionibus et a mundi jejunat ambitionibus. Necessaria namque sunt animae nostrae jejunia, sicut vulneribus medicina: medelam enim conferunt vitae perpetuae, ita tamen ut duarum rerum testimoniis commendentur, orationis scilicet ac misericordiae: sicut et Dominus per prophetam dicit: Nonne hoc est magis jejunium quod elegi; dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes, dimitte eos qui confracti sunt liberos, et omne onus disrumpe; frange esurienti panem tuum, et egenos vagosque induc in domum [Col. 0633D] tuam; cum videris nudum, operi eum et carnem tuam ne despexeris; tunc erumpet quasi mane lumen tuum, et sanitas tua citius orietur, et erit ante faciem tuam justitia tua, et gloria Domini colliget te; tunc invocabis et Dominus exaudiet; clamabis, et dicet: Ecce adsum (Isa. LVIII) . Illud ergo jejunium Deus approbat quod ad ejus oculos manus eleemosynarum levat, quod cum proximi dilectione agitur, quod pietate conditur. Quod ergo tibi subtrahis alteri largire; et unde caro affligitur, inde egentis proximi caro reparetur. Hinc etiam per prophetam Dominus dicit: Cum jejunaretis et plangeretis, nunquid jejunium jejunastis mihi? et cum comeditis et bibitis, nunquid non vobismetipsis comeditis et vobismetipsis bibitis? (Zach. VII) . Sibi enim comedit et bibit qui alimenta corporis, [Col. 0634A] quae sunt communia dona conditoris, sine indigentibus percepit; et sibi quisque jejunat, si ea quae ad tempus subtrahit non pauperibus tribuit, sed ventri postmodum offerenda custodiat. Hinc per prophetam Joelem dicitur: Sanctificate jejunium (Joel. I) ; jejunium quippe sanctificare est adjunctis bonis aliis dignam carnis abstinentiam ostendere: qui enim vult ordinate dare eleemosynam, a seipso debet incipere et eam sibi primum dare. Est enim eleemosyna opus misericordiae, verissimeque dictum est: Miserere animae tuae placens Deo (Eccles. XXX) . Propter hoc renascimur ut Deo placeamus, quia merito displicet quod nascendo contraximus: haec est prior eleemosyna quam nobis debemus: Date eleemosynam et ecce omnia munda sunt nobis (Luc. XI) . [Col. 0634B] Non solum ergo qui dat esurienti cibum, sitienti potum, nudo vestimentum, peregrinanti hospitium, fugienti latibulum, aegro vel incluso visitationem, captivo redemptionem, non sano medelam, erranti viam, deliberanti consilium, et quodcunque necessarium indigenti; verum etiam qui dat veniam peccanti, eleemosynam dat; et qui emendat verbo eum in quem potestas ei datur, vel coercet aliqua disciplina; et tamen peccatum ejus quo ab illo laesus est vel offensus, dimittit ex corde, vel orat ut dimittatur ei, non solum in eo quod dimittat atque orat, verum etiam in eo quod corripit et aliqua emendatum poena plectit, eleemosynam dat, quia misericordiam praestat. Raphael quoque angelus, ut eleemosyna [Col. 0634C] libenter ac largiter detur, hortatur dicens: Bona est oratio cum jejunio et eleemosyna, quia eleemosyna liberat a morte, peccata ipsa purgat (Tob. XI) . Ostendit orationes nostras ac jejunia minus posse nisi eleemosynis adjuventur. Duae namque sunt eleemosynae: una corporis, egenti dare quidquid poteris; altera spiritualis, dimittere a quo laesus fueris. Vendite, inquit, quae possidetis, et date eleemosynam (Luc. XII) . Et iterum: Date eleemosynam, et ecce omnia munda (Luc. XI) , scilicet, vobis. Et Salomon ait: Redemptio animae viri, divitiae suae: qui autem miseretur pauperi, beatus erit (Prov. XIII) . Et iterum Scriptura: Conclude eleemosynam in sinu pauperis, et haec pro te exorabit ab omni malo; sicut ignem ardentem exstinguit aqua, ita eleemosyna peccatum (Eccli. XXIX; Prov. XIV; Eccles. III) . Et iterum: Qui obturat aures suas ne audiat pauperem, et ipse invocabit Dominum, et non erit qui exaudiat eum (Prov. XXI) , neque enim misericordiam Dei mereri poterit, qui misericors ei non fuerit; aut impetrabit de divina pietate aliquid in precibus, qui ad precem pauperis non fuerit humanus. Quod iterum in Psalmis Spiritus sanctus declarat et probat, dicens: Beatus qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus (Psal. LXX.) . Et Daniel legitur tale dedisse consilium Nabuchodonosor: Propterea, rex, placeat tibi consilium meum, et peccata tua eleemosynis redime, et injustitias tuas miserationibus pauperum: et erit Dominus patiens in peccatis tuis (Dan. IV.) . Hic si peccata sua eleemosynis redimere [Col. 0635A] noluisset, utique nec evadere mala quae perpessus est potuisset. Deo enim eleemosynis pauperum feneratur; et cum datur minimis, Christo datur. Ipse enim in judicio suo dicturus est: Esurivi, et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi potum; nudus fui, et vestistis me, etc. Et, quod fecistis uni de minimis fratribus meis, mihi fecistis. Et tunc audient vocem illam beatam: Venite, benedicti Patris mei, percipite paratum vobis regnum ab origine mundi (Math. XXV.) . Beatus vero Tobias, filium monens ut eleemosynas faceret, ait inter alia: Ex substantia tua, fac eleemosynam, fili mi, et noli avertere faciem tuam ab ullo paupere; ita enim fiet ut nec a te avertatur facies Domini. Quomo o potueris, ita esto misericors. Si multum tibi fuerit, abundanter tribue; si exiguum tibi fuerit, [Col. 0635B] etiam exiguum libenter impartiri stude. Praemium enim bonum tibi thesaurizas in die necessitatis, quoniam eleemosyna ab omni peccato et a morte liberat, et non patietur animam ire in tenebras. Fiducia magna erit coram summo Deo eleemosyna omnibus facientibus eam (Tob. IV) . Misericordia vero a compatiendo alienae miseriae vocabulum sortita est: ista porro bonorum operum exercitia melius, imo instantius fiunt a nobis cum ex recordatione peccati compungimur, et compungendo peccata confitemur, sicque ad remedia poenitentiae confugimus. Bonum est homini semper ante oculos propria adhibere delicta, secundum Psalmi sententiam: Et peccatum meum contra me est semper (Psalm. L) . Servo Dei tanta debet esse peccati recordatio, ut ea quae gessit semper cum lacrymis [Col. 0635C] confiteatur; unde et Psalmus dicit: Conversus sum in aerumna dum configitur spina: peccatum meum cognitum tibi feci, et dixi: Pronuntiabo adversum me injustitias meas Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) . Salomon ait: Qui abscondit scelera sua, non dirigetur; qui autem confessus fuerit et reliquerit ea, misericordiam consequetur (Prov. XXVIII) . Hinc beatus Job: Quapropter et ego non parcam ori meo (Job. VII) . Ori parcit suo qui confiteri malum quod fecit erubescit. Sed justus ori suo non parcit quia nimirum iram judicis districtam praeveniens, verbis contra se propriae confessionis non parcit: hinc Psalmista ait: Praeveniamus faciem ejus in confessione (Psal. XCIV) . Hinc scriptum est: Dic tu iniquitates tuas, ut justificeris [Col. 0635D] (Isa. XLIII.) ; ex eo enim unusquisque justus esse incipit ex quo sui accusator exstiterit. Confessio enim poenitentiam monstrat, poenitentia satisfactionem ostentat, satisfactio veniam sibi divina pietate conciliat: nec enim poterit indulgentia tribui, nisi ira Dei possit confessione placari. O veneranda pietas Dei! Peccavimus et parcit! deliquimus et ignoscit! offendimus et adhuc placatus existit! Unde, qualis erga justos sit demonstrat, dum talem se erga peccatores ostendit; nec peccator jam poterit excusari qui confessionem, per quam venia nascitur, non properavit amplecti, ne posset reus gemino crimine detineri: dum primo legem contempsit, ut delinqueret, et confessionis remedia amplecti noluit, ut periret. Ergo quisquis peccator ea remedia neglexisti post [Col. 0636A] peccatum, et qui peccando divina contempsisti praecepta, confessio afferat salutem, cui contemptus accelerat mortem.
Confiteantur singuli, quaeso vos, fratres, delictum suum, dum adhuc qui deliquit in saeculo est, dum admitti confessio ejus potest: illi se anima prosternat, illi mens tota satisfaciat, illi spes omnis incumbat. Rogare generaliter debemus, dicit ipse: Revertimini, inquit, ad me in toto corde vestro, simul in jejunio, fletu et planctu. Duo sunt namque genera compunctionis quibus semetipsos Domino in arca cordis immolant fideles; nimirum si Dominum sitiens anima prius timore compungitur, vel postea amore. Prius sese in lacrymis afficit, quia dum peccatorum suorum recordatur, pro his perpeti supplicia aeterna [Col. 0636B] pertimescit; at dum longa mortis anxietate fuerit formido consumpta, quaedam jam de praesumptione veniae securitas nascitur, et in amorem coelestium gaudiorum animus inflammatur: et qui prius flebat ne duceretur ad supplicium, postmodum flere amarissime incipit, quia differtur a regno. Contemplatur etenim mens qui sint illi angelorum chori, quae ipsa societas beatorum spirituum, quae majestas aeternae visionis Dei, et amplius plangit quia bonis perennibus deest quam flebat prius cum mala aeterna metuebat. Utramque autem nostrae compunctionis hostiam gratanter accipere dignetur Christus, qui et pro peccato lugentibus atque afflictis clementer errata dimittit, et pro ingressu vitae coelestis tota mentis intentione ferventes, aeterna suae visionis luce reficit [Col. 0636C] Jesus Christus Dominus noster. Ad vos praeterea nunc spiritualis noster sermo transfertur, quos sub poenitudinis habitu constitutos, facie squalida et crine demisso peccamina vestra planxisse, et vitia carnis in vobis mortificasse, quantum homini videre possibile est, consideramus. Ante omnia autem vobis scire necesse est quia, licet impositionem manuum nostrarum accipere cupiatis, tamen absolutionem peccatorum vestrorum consequi non potestis antequam per compunctionis gratiam divina pietas vos absolvere dignabitur: tunc enim, ut beatus dicit Gregorius, vera est absolutio praesidentis, cum interni arbitrium sequitur judicis. Quod bene quatriduani mortui resuscitatio illa significat quae videlicet demonstrat quia prius mortuum vocavit Dominus [Col. 0636D] et vivificavit, dicens: Lazare, veni foras (Joan. XI) : et postmodum is qui vivens egressus fuerat, a discipulis est solutus, sicut scriptum est: Cumque egressus esset qui ligatus fuerat institis, tunc dixit discipulis: Solvite eum, et sinite abire (Ibid.) . Ecce illum jam viventem discipuli solvunt quem Magister resuscitaverat mortuum! si enim discipuli Lazarum mortuum solverent, fetorem magis ostenderent quam virtutem. Ex qua consideratione intuendum est quod nos debemus per pastoralem auctoritatem eos solvere quos agnoscimus auctorem nostrum per suscitantem gratiam vivificasse: quae nimirum vivificatio, ante operationem rectitudinis, in ipsa jam cognoscitur confessione peccati. Unde et huic ipsi mortuo Lazaro nequaquam dicitur, Revivisce, sed [Col. 0637A] Veni foras: Omnis quippe peccator intra conscientiam abscondit se, introrsus latet, in suis penetralibus occultatur, sed mortuus venit foras, dum peccator nequitias suas sponte confitetur. Lazaro ergo dicitur, Veni foras, ac si aperte cuilibet mortuo in culpa diceretur: Cur reatum tuum intra conscientiam abscondis? foras jam per confessionem egredere, qui apud te interius per negationem lates. Veniat itaque jam foras mortuus, id est, culpam confiteatur peccator, venientem vero foras solvant discipuli, ut pastores Ecclesiae poenam amoveant quam meruit, quia non erubuit confiteri quod fecit. Si ergo, fratres charissimi, de perpetratis malis Deo satisfaciatis, indeque erubescitis; et non ulterius ad perpetrata mala animo redire deliberatis, ostendite [Col. 0637B] nobis signum vestrae ad Dominum conversionis et regressionis, ut simul cum angelis quibus est gaudium in coelo super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) , de vestro reditu gaudere possimus.
( Post datum a poenitentibus signum suae ad Dominum regressionis, idque in altum elatis dexteris, ut ante homilia octava rursum sic dicere orsus est episcopus. )
Deo piissimo et semper misericordissimo omnes in commune referamus gratias, qui dixit: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Isa. VI) , quoniam non solum vestram poenitentiam, sed et dignos poenitentiae fructus in vobis aspicimus. Ait ergo B. Joannes Baptista et Domini nostri Jesu Christi praecursor ad turbas: Facite dignos fructus poenitentiae (Math. III, Luc. III) ; quibus verbis notum [Col. 0637C] est quod amicus Sponsi, non solum fructus poenitentiae sed dignos poenitentiae fructus admonet esse faciendos: aliud namque est fructum facere, aliud digne poenitentiam agere. Ut enim secundum dignos poenitentiae fructus loquamur, sciendum est quia quisquis illicita nulla commisit, huic jure conceditur ut licitis utatur, sicque pietatis opera faciat, ut tamen, si noluerit, ea quae mundi sunt non relinquat; poenitentiam quippe agere et perpetrata mala plangere, et plangenda non perpetrare, si duplicem videlicet fructum, debet habere in poenitentia omnis peccator, sive quia malum per audaciam perpetravit. Ille ergo poenitentiam digne agit qui reatum suum satisfactione legitima plangit, condemnando scilicet ac deflendo quae gessit. Omnipotens quippe Deus [Col. 0637D] contritionem quaerit, fletibus flectitur, lugentes laetificat, poenitentibus praesto est. Magnus profectus est lacrymarum: plorando servus propitiatur Domino, filius lacrymis mitigat patrem, et asperam matrem plorans mulcet parvulus: ita ergo et peccator profusis fletibus removet iram Dei. Petrus namque trinam negationem lacrymis diluit; scriptum est enim: Et recordatus Petrus, flevit amare (Matth. XXVI, Marc. XIV, Luc. XXII) ; dicit vero David Venite, adoremus et ploremus coram Domino qui fecit nos (Psal. XC) . Et iterum: Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte (Psal. XLI) . Et: Potum meum cum fletu miscebam, stratum meum per singulas noctes lacrymis rigabo (Psal. CI) . Et iterum: [Col. 0638A] Deus, vitam meam annuntiavi tibi, posuisti lacrymas meas in conspectu tuo (Psal. LV) . Oportet igitur nos salutem nostram lugere perditam, atque animam nostram mortuam lamentari, ut cum de hoc saeculo abstracti fuerimus, ad vitam mereamur pervenire perpetuam, quam non aliter consequemur nisi perseverantia boni operis. Virtus etenim boni operis perseverantia est, et voce Veritatis dicitur: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, et XXIV) . Incassum quippe bonum agitur si ante terminum vitae deseratur: et haec praecepto legis (Exod XXIX, et Levit. III) cauda hostiae in sacrificio jubebatur offerri: in cauda quippe finis est corporis, et ille bene immolat, qui sacrificium boni operis usque ad finem debitum perducit actionis. [Col. 0638B] Hinc Joseph inter reliquos fratres talarem tunicam habuisse describitur (Gen. XXXVII) : tunica quippe usque ad talum est opus bonum usque ad consummationem; et tunc placet Domino nostra conversatio, quando bonum quod inchoamus perseveranti fine complemus. Bonum ergo non coepisse, sed perfecisse virtus est; nam non inchoantibus praemia promittuntur, sed perseverantibus dantur. Semper in vita hominis finis quaerendus est, quia Deus non respicit quales antea fuerimus, sed quales circa vitae finem erimus: unumquemque enim Deus de suo fine non de vita judicat. Persistamus igitur, charissimi, omni cum intentione divinis in obsecrationibus, ut ea quae sibi placita sunt faciat nobis cum sua benedictione inchoare, et usque ad perseverantiam bona [Col. 0638C] perducere consummatione; quia α et ω, principium et finis (Apoc. I) , Jesus Christus Dominus noster, qui cum Patre regnat Deus in unitate Spiritus sancti, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Fratres dilectissimi, quia veraciter in conscientia mea dicere non valeo hoc quod beatus Gregorius Romanae urbis pontifex, doctrina omnique bonitate redundans, dixisse legitur ad populum. Saepe vos admoneo, charissimi, prava opera fugere, mundi hujus inquinamenta devitare, etc., valde doleo ac moerore languesco. Cum etiam illud ad memoriam reduco quod Dominus per Ezechielem prophetam [Col. 0638D] torpentibus ac negligentibus comminatur sacerdotibus: Si, inquit, non annuntiaveris iniquo iniquitates suas, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III.) ; et me pigrum ac desidem ad hoc opus esse recognosco, totis visceribus contabesco. Dum enim timeo de me, et dum formido de animabus mihi commissis, duplici timore ac dolore consumor. Et ideo cum Psalmista clamo: Cor meum conturbatum est, dereliquit me virtus mea (Psal. XXXVII) . Quocirca, etsi non abundantes rivos, certe vel qualescunque guttas poterimus animabus vestris infundere; procurabimus ut fructifera nostri cordis terra, accepto verbi Dei semine, germinet bonorum operum messem, ut veniens Dominus copiosum in vobis [Col. 0639A] invenire gaudeat fructum. Nunc quoque multis saeculi occupationibus praepediti, brevi sermone, sed vestrae saluti alioqui accommodato uti decrevimus. Quae ergo sit illa brevitas Apostolus insinuat dicens: Finis praecepti est charitas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta (I Tim. I) . Ista, breviter attestante B. Augustino, et ut teneatur memoriter, est suavis; et ut custodiatur fideliter, dulcis. Hanc qui nescit quaerat, ut quaerendo inveniat. Pulset ad ostium amici, et petat panem: ostium amici allegorice divini intelligentia sermonis est. Pax intelligenti, charitas, propter majorem appetitum necessitatis. Nam sicut sine pane aliis cibis omnibus appositis mensa inops esse videtur, sic sine charitate caeterae virtutes quasi nihil esse probantur. Hanc qui invenerit, [Col. 0639B] gustet quam suavis est; hortante Propheta: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) . Hanc qui habere possunt in Deo manent, et Dominus in illis, quoniam Deus charitas est. Et vos, fratres, si divites esse cupitis, veras divitias amate, quia ille vere dives est, in quo Deus habitare dignatur. Si dulcedinem aeternae suavitatis gustare vultis, veram charitatem tenete, non illam quae tantum promittitur ore et non servatur in corde, sed illam quae sic ex ore profertur, ut tamen in corde teneatur, Joanne apostolo monente: Filioli, non diligamus verbo neque lingua, sed opere et veritate (I Joan. III) . Licet ergo, fratres, admonitione salutari omnes egeamus, et omnibus in commune proficiat, illis tamen magis est necessaria qui majoribus [Col. 0639C] capitalium criminum vinculis alligati esse noscuntur, et qui diabolicis sponte se tradiderunt illecebris, a quibus non valent se per se exerere, nisi valida manus misericordiae Dei eos eripuerit. Et quoniam medicorum vices, nos episcopi, quamvis indigni, tenere videmur, ut male habentibus remedia consolationis adhibeamus: convertam me ad illos qui antidoto reconciliationis et renovationis indigent, quia renovari possit sicut aquilae juventus eorum (Psal. CII) , ipso adjuvante qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Audistis saepe, fratres, Apostolum dicentem [Col. 0639D] quod Christus Jesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum (I Tim. I) ; unde gaudendum est generaliter, et nobis et vobis. Quocirca nolite desperare, nolite metuere, nolite diffidere. Non legimus Dominum manducasse cum principibus et potentibus saeculi; sed cum peccatoribus et publicanis; venerat enim quaerere et salvum facere quod perierat (Luc. XIX) . Et propterea parabolam de duobus cujusdam filiis, quam ipse discipulis suis et turbis Judaeorum insinuare dignatus est, quia vos audire congruit, et ad vos pertinere dignoscitur, breviter perstringimus. Homo quidam habuit duos filios, et dixit adolescentior ex illis patri: Pater, da mihi portionem substantiae quae me contingit (Luc. XV) ; et divisit illis [Col. 0640A] substantiam: pars substantiae quae minorem filium contingit, ipse sensus in homine rationalis est, quem minor filius, per quem vos intelligi potestis, expetit a patre, cum homo sua potestate delectatus, per liberum arbitrium sese regere atque a dominio sui conditoris quaesivit eximere. Et non post multos dies, adolescentior filius peregre profectus est in regionem longinquam, et ibi dissipavit substantiam suam vivendo luxoriose. Longe profectus est, non locum mutando, sed animum: quanto enim quisque plus in pravo opere delinquit, tanto a Deo longius recedit. Et postquam omnia consumpsisset, facta est fames valida in regione illa; omnia quae dissipavit, ornamenta naturae quae consumpsit significat. Quae ornamenta, quasi exponit Psalmista ubi dicit: Homo cum in honore [Col. 0640B] esset, non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis (Psal. XLVIII) . Et ipse coepit egere, et adhaesit uni civium regionis illius (Joan. XIV) ; unus civium regionis illius cui egens adhaesit, ille est qui princeps mundi a Domino vocatur, hoc est diabolus. Et misit illum in villam suam, ut pasceret porcos; in villam mitti est substantiae mundialis cupiditate subjugari: porcos pascere est ejus opera, id est peccata, operari, quibus immundus spiritus gaudeat. In se autem reversus dixit: Quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus, ego autem hic fame pereo; surgam et ibo ad patrem meum et dicam ei: Pater, peccavi in coelum et coram te, jam non sum dignus vocari filius tuus, fac me sicut unum ex mercenariis tuis. Vox ista vox vestra debet [Col. 0640C] esse, quos diabolus misit ad villam pascere porcos. Et propterea, postquam lapsi fuistis in barathrum capitalium criminum, non fuistis ausi aspirare ut vocaremini filii Patris; sed mercenarii locum hactenus quaesistis. At si vos viderit Pater cor habere contritum, et deinceps dilexeritis inimicos, et benefeceritis odientibus vos, pro calumniantibus oraveritis, eleemosynam pauperibus secundum possibilitatem vestram porrexeritis, egenos in domibus vestris receperitis, faciet de vobis sicut de filio prodigo fecisse subsequenter legitur. Cum autem adhuc longe esset, vidit illum pater ejus, et misericordia motus est, et occurrens cecidit super collum ejus, et osculatus est eum. Et post pauca fratri illius majori ait: Epulari et gaudere oportebat, quia frater tuus mortuus fuerat et revixit, [Col. 0640D] perierat et inventus est. Si ergo vos veraciter ac puriter confessi estis et conversi de vana vestra conversatione, et veterem hominem exueritis cum actibus suis; eumque qui secundum Dominum creatus est, in justitia et sanctitate inducere volueritis, tunc nos epulari et gaudere oportet ob fratrem nostrum qui mortuus fuerat et reviviscit, qui perierat et inventus est. Videte ergo ut gravia facinora, quae fallente diabolo commisistis, cum gemitibus et suspiriis, quandiu vixeritis, lugeatis: et quomodo non deerunt vobis quotidiana peccatorum minorum vulnera, sic nunquam desint eleemosynarum et orationum remedia. Diem mortis semper prae oculis habete, quia mors venire non tardat, et qui usque hodie in publica [Col. 0641A] poenitentia cilicio induti fuistis, induite deinceps sobrietatem, abstinentiam, temperantiam; et cum in vestrum aut alienum convivium veneritis, potius requirite olera et legumina quam epularum superflua, ne per ebrietatem aut gulam inimicus vester invisibilis verum locum in vobis habere valeat. Et ne fiant (quod absit) novissima vestra pejora prioribus, hoc ideo praemonemus ut semper timorem et formidinem Dei ante oculos habeatis. Et talis sit timor ut desperatio non se intermisceat, quia Dominus paratus est semper recipere peccatores ad poenitentiam converti volentes. Ad hanc autem promissionem, id est, ne desperetis de clementia Dei, confirmandam, referam vobis hoc quod beatus Gregorius in quadam homilia sua narrat de quodam, qui in monasterio suo ad conversationem [Col. 0641B] venit, dicens: Praesenti anno in monasterio meo, quod juxta beatorum martyrum Joannis et Pauli ecclesiam positum est frater quidam ad conversionem venit, et devote susceptus est, sed ipse devotius conversatus est quidem, sed hunc ad monasterium frater suus corpore non corde secutus est. Nam valde conversionis vitam et habitum detestatus, in monasterio ut hospes habitabat, et monachorum vitam fugiens moribus, recedere a monasterii habitatione non poterat, quia vel quid ageret vel unde viveret non habebat. Erat ejus pravitas cunctis onerosa, sed hanc omnes aequanimiter pro fratris ejus amore tolerabant. Nam superbus et lubricus, quae prius cum hoc saeculum sequeretur, vitia nesciebat: irridebat vero si quis reprehendere voluisset. Itaque cum habitu [Col. 0641C] saeculari vivebat in monasterio, verbis levis, moribus instabilis, mente timidus, veste incompositus, actione dissipatus: mense autem Julio nuper elapso, hujus quam nostis pestilentiae clade percussus est. Qui ad extremum veniens urgeri coepit ut animam redderet, et ultima jam corporis parte praemortua, vitiatis artubus, sola peccatori lingua remanserat. Fratres aderant, ejusque exitum, in quantum Deo largiente poterant, oratione juvabant. At ille subito draconem venire conspiciens, magnis quippe vocibus clamare coepit, dicens: Ecce draconi ad devorandum datus sum; propter vestram praesentiam devorare non potest. Quid mihi moras facitis? date locum ut ei devorare me liceat. Cumque hic, fratres, ut signum sanctae crucis imprimeret, admonerent, respondebat virtute [Col. 0641D] qua poterat, dicens: Volo me signare, sed non possum, quia dracone premor: spuma oris ejus faciem meam linivit, guttur meum ore ejus suffocatur, ecce ab eo brachia mea comprimuntur, quia jam et caput meum in suo ore absorbuit. Cumque hoc ille pallens, tremens et moriens diceret, coeperunt fratres vehementius orationibus insistere et ab oppressione draconis praesentis suis precibus adjuvare; cum repente liberatus coepit magnis vocibus clamare dicens: Deo gratias, ecce discessit; ecce exiit, ante orationes vestras fugit draco qui me acceperat. Mox autem secuturum se Dominum, et esse monachum devovit; atque a tempore illo, nunc febribus premitur, nunc doloribus fatigatur. Morti quidem subtractus [Col. 0642A] est, sed adhuc plenius vitae restitutus non est. Vos etiam, fratres, post exhortationem quam habuimus ad poenitentes, mecum admoneo ut unusquisque nostrum recurrat ad conscientiae suae secreta, et interroget semetipsum qualiter per totum annum, maxime his sacris diebus, conversatus est; et si invenerit in corde suo spinas et tribulos delictorum, studeat auxiliante Deo quantocius evellere, et evellendo eradicare; hisque eradicatis fodiat vomere salutari, ac stercora, id est bona opera, immittat ut possit facere fructum: et, si vel hodie pariter confessus ac devote conversus fuerit, ut valeat dignus interesse solemnitati praesentis diei, quae, quia in eo Dominus cum apostolis suis coenavit, Coena vocatur, videat summopere ut sacramenta corporis et sanguinis [Col. 0642B] Domini digne recipere queat, quatenus potius salutem quam damnationem sibi acquirat. Lavet prius lacrymis pedes cordis, et postea pedes pauperis, quia peccatorum vita jam indigna esse non potest, quae fletibus lavatur: faciat eleemosynam secundum posse suum, scriptum est enim: Ignem ardentem exstinguit aqua, et eleemosyna resistit peccatis (Eccle. XXIX) . Hinc iterum dicitur: Conclude eleemosynam in sinu pauperis, et haec pro te exorabit (Ibid.) . Non ergo abhorreamus poenitentes istos propter magnitudinem scelerum suorum, quia potest fieri quod multi sint inter nos qui pejora commiserint; et quamvis in ejusmodi facinora dilapsi sint, hi tales quamvis se esse existimant, illos tamen feliciores dicere non dubitamus qui in saeculo a Domino flagellantur: Quos [Col. 0642C] enim amat, arguit et castigat, flagellatque omnem filium quem recipit (Hebr. XII) . Sed quantum de istis gaudendum, tantum de illis lugendum qui neque ad confitenda peccata, neque ad poenitudinem agendam converti dignantur, et minime ob hoc a Domino flagellantur. Reservantur, proh dolor! ad supplicium futurum. De quibus Psalmista: In labore hominum non sunt et cum hominibus non flagellabuntur, ideo tenuit eos superbia (Psal. LXXII) . Qui ergo in hac quadragesimali dierum observatione dedimus decimas possessionum nostrarum, debuimus dare et decimas corporum nostrorum: nam sicut multos vestrum scire non ambigimus, et sicut a Patribus traditum est, hi dies decimae sunt totius anni. Annus quippe in trecentos sexaginta sex dies volvitur, de [Col. 0642D] quadragenario ergo numero tolle sex Dominicos dies, remanent triginta sex. In abstinentia in istis diebus praeveniamus faciem Dei in confessione et in psalmis jubilemus ei. Consideremus quam terribilis judex ad judicandum veniat: prope est enim tempus illud, clamante hoc Joanne apostolo: Charissimi, nunc novissima hora est (I Joan. II) . Consideremus judicium illud quam districtum, quam severum, quamque sit metuendum; in quo non solum sancti Dei, sed et angeli formidabunt juxta illud beati Job: Columnae coeli contremiscunt et pavent ad nutum ejus (Job. XXVI) ; et Dominus in Evangelio: Nam virtutes coelorum movebuntur (Luc. XXI) : movebuntur, id est, timebunt et expavescent. Quod et sub alio sensu potest intelligi, [Col. 0643A] movebuntur, id est, ad vindictam excitabuntur, quia judicium illud per angelos Dominus exercebit, et tunc videbunt Filium hominis venientem cum potestate magna et majestate (Matth. XXV) . Postulemus ergo singuli, postulemus omnes, ut non tunc inveniat in nobis quod damnet, sed potius quod remuneret Jesu Christus, Dominus noster, qui vivit et regnat cum Deo Patre et Spiritu sancto per infinita saeculorum saecula. Amen.
Debitorem, fratres, me esse fateor pro obsequii vestri ministerio, ut cum praeveniente nos et comitante Dei gratiae dono, et suggerente ori nostro fercula, sic vestris auribus exhortationis nostrae insonet sermo, quamvis illo vestris animabus salutaris paretur cibi [Col. 0643B] refectio. Sed quid agam? quo me vertam? unde mentes vestras reficiam? Qui paupertate et tarditate eloquii coangustor, qui in terra deserta, et invia, et inaquosa conversor (Psal. LXII) , qui caligine ignorantiae et diversarum tenebris contrarietatum veluti profunda nocte circumfundor. Unde sufficientes tot fratribus et amicis copias erogabo, qui unum saltem amicum, id est animum meum, qui per lata hujus saeculi evagatus et magna defectione laxatus, tandem ad me revertitur, cum non habeam unde vos sustentare valeam, ex me reperire nequeo. Sed inter has pectoris angustias, fratres mei, est vobis fortissimum atque firmissimum certi refugii solatium illud Davidici dicti et facti exemplum: Ad Dominum, inquit, cum tribularer clamavi, et exaudivit me (Psal. CXIX) ; itemque, In tribulatione [Col. 0643C] invocavi Dominum, et exaudivit me in latitudine (Psal. CXVII) . Non igitur in quacunque difficultate positi, aliqua (quod absit) desperatione frangamur: sed in quo nos succumbere cernimus, devotis orationibus et instantissimis precibus ejus auxilium flagitemus sine quo nihil boni facere valeamus, ipso dicente, Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) . Nec ambigendum nobis de effectu precis nostrae, si juxta admonitionem evangelicae (Luc. XI) parabolae surgentes media nocte, ostium amici nostri orando pulsemus assidue, et omnibus momentis non solum diebus, sed etiam noctibus perseverantes in supplicandi intentione, compellentes eum amicabiliter, qui solus faciendo in nos misericordiam, proximum se nobis et amicum dignatus est ostendere. Nam quis [Col. 0643D] nobis amicitior illo qui pro nobis seipsum voluit in mortem tradere? ipse ergo tantus amicus hortatur jubetque nos petere quod desiderat dare, et impetrandi dat securitatem, non tantum pro familiaritate, sed etiam pro importunitate, dicens: Petite et accipietis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis (Luc. XI) . Hac ergo accepta fiducia ab eo, ne vobis mortalitatis hujus anfractu graviter fatigatis desit panis refectionis qui confirmat cor hominis, excitemus nos quantocius a somno corporis. Hora est enim, ait Apostolus, jam de somno surgere (Rom. XIII) . Accedamus ad hunc nostrum amicum cum fide et piae appetitionis reverentia, et pulsemus opportune importune, dicentes: Amice, resera nobis ostium, id est, intelligentiam tui divini sermonis. Commoda [Col. 0644A] nobis tres panes, hoc est infunde cordibus nostris, fidem, spem et charitatem, cognitionem scilicet atque amorem sanctae Trinitatis, ne miserabili pereamus fame, remoto subsidio alimoniae spiritalis. Si ergo in his precibus instanter perseverantes fuerimus, procul dubio postulata accipiemus, quia in nomine ejus poscimus qui fidelis est et non mentitur, dicens: Si quid petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis (Joan. XV) . Dei igitur largissima bonitate confisi qui potens est omnem gratiam facere in nobis et in vobis abundare et dare superabundanter (II Cor. IX) , quam petimus aut intelligimus, os cordis ad Dominum aperiamus, ut ejus gratiae spiritum attrahamus; os corporis vobis reseramus, ut in nomine Domini loquamur quidquid ejusdem spiritus munere percepimus, [Col. 0644B] illius apostolicae sententiae memores in omnibus: Omnia quaecumque facitis, in verbo aut in opere, omnia in nomine Domini nostri facite (Col. III) . Vos autem, fratres, intenta aure quae dicuntur accipite. Dominus et Redemptor noster vetus Pascha cum suis hodie discipulis consummans, et novum quod illo figuratur initians; quam nimia nos diligat charitate, quantumque nostrae congaudeat saluti inter agendum aperit cum ait: Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum antequam patiar (Luc. XXII) . Unde et Joannes evangelista quod haec vis dilectionis usque ad mortem illum perduxerit, et quod illud Pascha (quod transitus interpretatur) mystice signaverit, sicut audivit modo fraternitas vestra, eleganti satis sententia expressit dicens: Ante diem festum [Col. 0644C] Paschae sciens Jesus quia venit ejus hora ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos qui erant in mundo, in finem dilexit eos (Joan. XIII) . Quid est, in finem dilexit eos, nisi quod in tantum eos dilexit, ut seipsum pro eis traderet et praesentem vitam finiret, sicque suo Paschate, id est transitu ex hoc mundo ad Patrem, nos de vitiis ad virtutem, de terrenis ad coelestia, de caducis ad aeterna transire doceret? Sed scire vos oportet qualiter vetus institutio Pascha celebrari praecipiat, ut quantum vestrae salutis mysterium in hac adumbratum fuerit celebritate unusquisque vestrum recognoscat. Legitur in Exodo (Cap. XII) , sicut audituri estis crastino, filiis Israel per Moysem praecipiente Domino, ut decima die mensis primi tolleret unusquisque agnum anniculum et [Col. 0644D] sine macula, per familias et domos suas, et servaret eum usque ad quartum decimum diem ejusdem mensis, immolaretque eum universis Israel ad vesperum, et carnes ejus comederent nocte illa assas igni cum azymis panibus et lactucis agrestibus, etc. Quae cuncta in vero Dei Agno Jesu Christo adimpleta, et suo nostroque Paschae sunt coaptanda, ut quod tunc agebatur figurate, nunc fiat in veritate. Agnus denique ille, ut diximus, Christus est, qui decima die primi mensis Hebraeorum, qui apud illos Nisan, apud nos Martius vocatur, Hierosolymam passurus venit, sedens asino, exceptus a turbis cum magno sanctae laudationis tripudio (Matth. XII) . Quod nos, etsi non condigne, debitis tamen tantum votis, die celebravimus Dominico; notandum sane quod dicitur, tollat unusquisque [Col. 0645A] agnum. Dum enim dicit unusquisque, neminem nostrum ab hac mystici Paschae festivitate vult exceptum haberi, sed omnes nos eamdem summa cum devotione celebrare. Simus ergo omnes ut decet parati ad esum tanti Agni: de quo aperte sequitur quod masculus fiet, anniculus et absque macula. Masculus quippe agnus dicitur, quia in Christo nulla peccati mollities fuit, sed omnia in virtute spiritus, tam doctrina quam opere, exercuit. Idem quoque anniculus, hoc est perfectae aetatis exstitit, quia cum esset triginta trium annorum, suam passionem explevit, vere sine macula alicujus vitii. Non enim sicut nos in iniquitatibus conceptus et natus est; et neque peccatum fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II) . Hic servatus est usque ad diem 14 mensis, [Col. 0645B] quod, ut praediximus, die 10 se in loco passionis praesentavit docens quotidie in templo; et quoniam nondum venerat hora ejus, nemo in eum misit manus (Joan. XVIII) , usquequo ipse voluit: qui potestatem ponendi et sumendi animam suam habuit (Joan. VII) , usque ad 14 scilicet diem, hoc est hodierna die ad vesperam, quando, peracta sacrosancta coena et lavatione pedum discipulorum suorum, a miserrimo miseria ( sic ), sed a non miserabili Juda traditus et a ministris comprehensus in crastinum est crucifixus. Ad vesperam autem agnus immolari praecipitur, quod in hac novissima seculi aetate, jam vesperascente mundo, pro nobis Christus occiditur; hujus agni nostri carnes assas edere debemus, ut nihil de eo carnale sentiamus, sed Spiritus sancti operatione eum incarnatum [Col. 0645C] verum in majestate Deum, verumque in humanitate hominem, vere pro nobis propria voluntate mortuum, vere propria potestate resuscitatum, credamus. Sive etiam sic istius Agni carnes assas comedamus, ut percepturi sacramenta corporis ejus, ab omni fluxu concupiscentiae carnalis nos emundemus; et totos nos virtutibus et igne sancti Spiritus roboremus. Edendae sunt quoque carnes istae, cum azymis panibus et lactucis agrestibus. Azyma dicimus absque fermento, fermentum vero malitiam designat et dolum. Absque fermento igitur agnum comedimus, si sacram eucharistiam sine malitia, dolo et simulatione, in sinceritate bonae vitae percepimus. Lactuca quoque agrestis valde amara est, et in viris luxuriam reprimit. Significat autem hoc ut quando ad corpus [Col. 0645D] Christi (qui et verus Agnus est) sumendum accedimus, quamvis de redemptione laetemur, amaritudinem tamen ex recordatione peccatorum habeamus, ut dulcescat ex venia quod amarescit ex poenitentia; simulque refrenata luxuria servetur corporis et cordis munditia, ne forte (quod absit) incurrat aliquis illud damnationis periculum quod modo nobis ex Apostoli dictis est ostensum. Qui manducat, inquit, et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini (I Cor. XI) . Unde adhuc in ipsa lege, post pauca subjungitur: Renes vestros accingetis, calceamenta habebitis in pedibus, tenentes baculos in manibus, et comedetis festinantes. Et nos, charissimi, Agnum nostrum comessuri, renes nostros accingamus, id est, delectationes noxias et carnalium desideriorum [Col. 0646A] fluxa restringamus. Calceamenta in pedibus habeamus, id est, operum nostrorum gressus exemplis sanctorum Patrum muniamus. Nam sicut calceamentis, quae ex mortuis fiunt animalibus, pedes corporis circumdamus, sic sanctorum Patrum qui jam decesserunt exemplis sensus animae et actuum nostrorum pedes circumdare debemus, ne fetido terrenae pravitatis luto deturpentur. Et baculos necesse est in manibus teneamus, ut in cunctis quae agimus timorem Dei vivum prae oculis habentes, secundum ipsum opera nostra dirigi postulemus, cum Psalmista dicentes: Respice, Domine, in servos tuos, et caetera, usque dirige (Psal. XCXVIII) , ut iterum cum eodem dicere possimus: Virga tua et baculus tuus ipsa nos consolata sunt (Psal. XXII) . Nec praetereundum est [Col. 0646B] negligenter quod dicitur, comedetis festinantes; festinantes namque Pascha comedimus cum nos hic non habere certam mansionem recolentes, quotidie de festinanti et jamjamque imminenti fine suspendimur, assidue meditantes quoniam incolae super terram et peregrini sumus; ut enim ait Apostolus: Non hic permanentem habemus civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. XIII) . Si sic, fratres, nos praeparare studuerimus, tunc digne Phase sive Pascha, id est transitum, Domini celebravimus; et cum pura conscientia, securi ac laeti de redemptione nostra, carnes Agni, id est corpus Christi, non ad judicium, sed ad salutem animae et corporis, et ad percipiendam cum ipso sempiternam gloriam, percipiemus; quod ipse praestare dignetur. Amen.
Fratres, sicut audistis post evangelicam lectionem, admonitus venio ad oves quae erraverunt de grege mihi commisso: et non solum erraverant, sed etiam quodammodo perierant. Oportet itaque nos per impositionem manus et per gratiam sancti Spiritus eas a morbo suae putredinis spirituali medicamine eripere, et sic ad praesepium ovilis reducere, et, si necesse est, propriis humeris reportare, de quo diabolo furente sublatae fuerant. Nunc ergo sermo exhortationis, pro debito pastoralis regiminis mihi ad vos inchoandus, et ad illos consummandus est. Sed quoniam in agro cordis mei fertilitatem docendi metere non valeo, viscerali dolore ingemisco; et ideo quod tacere non audeo, clamans et dolens ad Dominum [Col. 0646D] dico, ut aperiat labia mea, et os meum annuntiabit laudem ejus (Psal. L) . Quapropter precum vestrarum devotionem expostulo, et quoniam inter vos plures justos esse non ambigo, illud Jacobi apostoli impleri non diffido, Multum valet deprecatio justi assidua Ecclesiae (Jac. V) , quae quinta feria dierum Coena Domini, ex antiqua Patrum consuetudine, nuncupatur, eo quod Dominus in hac nocte cum apostolis suis coenaverit, complens Veteris Testamenti Pascha, tradensque eis mysteria corporis ac sanguinis sui. De cujus coenae observatione redarguit Apostolus Corinthios, dicens: Convenientibus vobis in unum, jam non est dominicam coenam manducare (I Cor. XI) : id est, non est vobis licitum dominicam coenam taliter manducare qualiter vos manducatis. Unusquisque enim [Col. 0647A] suam coenam praesumit ad manducandum; et alius quidem esurit, ille scilicet qui paupertate premitur: alius autem, id est, dives quilibet sane praepotens, ebrius est (Ibid.) . Haec ideo dicit quia Corinthii, qui per praedicationem ejus ad fidem venerant, solebant in hac die deferre ad ecclesiam panem et vinum, et dabant sacerdoti ad consecrandum, expletisque mysteriis unusquisque quod dederat recipiebat. Sed et quidam illorum in foribus templi praeparabant sibi convivia, in conspectu pauperum, nihilque horum eis exspectantibus erogabant; unde notat eos, dicens quod alius esurit, et alius ebrius est. Et idcirco subjungit: Nunquid domos habetis ad manducandum et bibendum, aut Ecclesiam Dei contemnitis? id est, pro nihilo ducitis: et confunditis eos, hoc est, verecundari [Col. 0647B] facitis quod non habent? Quid dicam vobis? Laudo vos? in hoc non laudo, videlicet quod sic inordinate et sine charitate comeditis. Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis, quia Dominus Jesus in qua nocte tradebatur accepit panem, et dixit: Hoc est corpus meum, quod vobis tradetur (Ibid.) . Scitote, fratres dilectissimi, veraciter, ac credite firmiter, quod sicut caro Christi quam assumpsit in utero Virginis, verum corpus ejus est et pro nostra salute occisum; ita panis quem tradidit discipulis suis, et quem quotidie consecrant sacerdotes in ecclesia, verum corpus est Christi. Nec sunt duo corpora caro quam assumpsit et iste panis, sed tantum unum corpus: in tantum quod dum ille frangitur et comeditur, Christus immolatur et editur, et tamen [Col. 0647C] unus et integer permanet. Certe Redemptor noster, consulens nostrae fragilitati, tradidit nobis hoc sacramentum, ut quia ipse jam non potest mori, et nos quotidie peccamus, habeamus verum sacrificium quo possimus expiari a peccatis nostris. Quocirca cum timore et compunctione mentis, omnique reverentia, debemus accedere ad altare et ad mensam corporis et sanguinis Domini, et dicere humiliter cum centurione: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum (Matth. VIII) . Interim autem dum cogito, dumque in corde meo requiro quibus verbis vos moneam fugere a ventura ira, nulla praestantiora visa sunt quam ea quibus Dominus in initio suae praedicationis omnibus persuadere contendit dicens: Poenitentiam agite: appropinquabit enim regnum coelorum [Col. 0647D] (Matth. IV) . Quicunque ergo vestrum his quadragenum dierum observationibus poenitentiam et confessionis suae debitum se exercuisse recolit, agat Domino gratias, et quidquid templum Dei violando in se destruxerit, non desperet, sed cito de malo iniquitatis suae consurgat. Non enim quod peccat, sed quod in peccato perseverat, Deo odibilis est. Ut ergo verbis Domini secundum Marcum utar, quibus dicit: Quod dico, omnibus dico, Vigilate (Marc. XIII) ; similiter quod dico, omnibus vobis dico: clericis, laicis ac sanctimonialibus, ut quisquis se recolit invidiae aut detractionis, odii quoque et fornicationis, sive incestus vel perjurii, caeterorumve vitiorum contagione attactum, saltem hodie per divinae salutis [Col. 0648A] medicamentum, in quantum praevalet, se purificare procuret. Confiteatur adversum se injustitiam suam Domino, ut remittat impietatem cordis sui (Psal. XXXI) , et reliquiae cogitationum ejus diem festum agent Domino (Psal. LXXV) . Tunc enim reliquiae cogitationis diem festum agunt Domino, quando peccator quilibet post prius datam confessionem, se cohibere pollicetur ab iniquitate sua, totusque prorumpit in lacrymas et in afflictionem cordis, quoniam cor contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L) : et hujusmodi festivitas angelis exsultantibus fit, Veritate attestante, quae ait: quia gaudium est in coelo super uno peccatore coram angelis Dei (Luc. XV) . Quia ergo majora crimina admittentibus majora sunt adhibenda remedia, convertam me ad vos quos Ecclesia [Col. 0648B] ex more poenitentes vocat, cupiens audire et videre quanta intentione deflere studuistis commissa vestra, et quanto studio deinceps procurare vultis ne in barathrum perditionis animae vestrae relabantur. Ex ipsis namque fracturis vel vulneribus corporum infirmitates potestis cognoscere animarum vestrarum. Si enim alicui crus frangatur, aut manus, cum labore solet ad pristinum revocari officium; si vero secundo et tertio eodem loco membra ipsa frangantur, potest intelligere charitas vestra cum quantis doloribus et cruciatibus vulnera ipsa curanda sunt; et tamen post longos et multos labores, vix erit unquam ut ad pristinum statum membra ipsa valeant revocari. Similis ratio in animarum fracturis existimanda est. Si ergo semel aliquis, secundo capitalia crimina [Col. 0648C] admiserit, et ad poenitentiae fructum confugerit, incolumitatem quam perdiderat recipiet; si vero crimina criminibus coeperit addere, et animarum vulnera tegendo permiserit putrescere, timendum est mirum in modum ne in illo impleatur illud prophetae, Computruerunt jumenta in stercore suo (Joel. I) ; et illud Apostoli: Secundum duritiam cordis tui et cor impoenitens thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei (Rom. II) . Nam, ut de indulgentia divina nemo diffidat, Dominus noster per prophetam consolatur nos, Nolo (inquiens) mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII) . Sic tamen non ei fidat, ut sine mora ipsius animam repropitiari aestimet, ne forte si consuetudinem graviter peccandi tenuerit, etiamsi velit, jam de diaboli laqueis evadere [Col. 0648D] non possit. David, qui et rex propheta divino munere fieri meruit, post tantam gratiam ita perditus est, ut non solum adulterium committeret, sed etiam homicidium perpetraret (II Reg. XII) : nec tamen se ad hoc reservavit ut in senectute sua ad poenitentiae medicamenta confugeret, sed in cilicio prostratus et conspersus cinere, cum ingenti rugitu, planctu et gemitu, poenitentiam agens implevit illud quod in Psalmis dixerat: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI) . Et iterum: Cinerem sicut panem manducabam, et potum meum cum fletu miscebam (Psal. CI) . Manasses quoque rex, ut in Scripturis legimus (IV Reg. I; II Par. XXIII) , tam sacrilegus et impius fuit, ut de illo [Col. 0649A] scriptum fuit quod totam Jerusalem omni iniquitate repleverit; et tamen hic in captivitatem ductus et in carcerem missus, cum grandi humilitate poenitentiam agens, ita gratiam Dei optimi promeruit, ut mereretur inter amicos Dei postmodum numerari. Meretrix etiam illa, quae pedes Domini lacrymis lavit et capillis extersit, audire meruit quod ei omnia peccata fuerint dimissa (Luc. VII) . Denique vos, sacerdotes, qui et sanctuarii lapides nuncupamini, scientiam Scripturarum semper exquirite, propter illius Malachiae prophetae dictum: Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Malach. II) , ut animabus, nobis commissis, verbum vitae annuntiare queatis, timentes illud cujusdam incurrere: Vae mihi, [Col. 0649B] quia tacui (Isa. VI) : perpendite quae mala negligens Heli sacerdos perpessus est, et quam gloriam Phinees qui zelo Dei commotus est, ipso remunerante perceperit (I Reg. II) . Et ideo, quanto potestis studio procurate ut animae vobis commissae in futuro judicio potius aeterna gloria perfrui mereantur quam in exteriores tenebras projiciantur. Vulnus sane quod videri potest et palpari citius sanatur quam illud quod occultatur. Hoc ideo dico quia sunt plerique in nobis et ex vobis, quorum crimina ita teguntur, ut ad reconciliationis gratiam non admittantur. Hi tales lugendi et ab Ecclesiae interventu arcendi sunt, ut quamvis non reconcilientur per manus impositionem et absolvantur, tamen per bonorum operum exhibitionem et castigent corpus suum et servituti subjiciant. [Col. 0649C] Avertant oculos suos ne videant vanitatem (Psalm. CXVIII) , obturent aures suas ne audiant linguam derogantem; exerant manus suas ad bene operandum, et pedes suos ad currendum in via Domini.
Omnis Scriptura, fratres mei, divinitus instituta, secundum Apostoli sententiam, utilis, est ad docendum, ad arguendum, ad corrigendum, ad erudiendum in justitia (II Tim. III) . Quapropter quisquis sedulus earum est meditator, et interne eas conspicit, inveniet in sermone suave documentum, et in sensu salubre consilium, in mysterio honorabile sacramentum. Non enim solummodo sufficit lectoribus divinorum librorum sensus historicus, sed etiam diligenter eis est [Col. 0649D] considerandum quid per allegoriam eis propheticus sermo innuere velit: sicut habetur series lectionis agni Paschalis qui populo Israelitico legali observatione jussus est immolari, typice demonstrans Agnum immaculatum Dei Patris Filium, cujus hodie Passionis Coenam celebramus. De quo Joannes: Ecce, inquit, Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. II) . Qui videlicet agnus Paschalis ad vesperam immolatur, quia ultima mundi aetate pro nobis Christus occiditur. De cujus sanguine postes domorum tinguntur, id est corpora fidelium, quia oportet Eucharistiam assumentes, castis cogitationibus et recta intentione bonae voluntatis munitos fornicationis in nos cohibere incursum, ut in omnibus redemptione Christi nos sciamus esse salvandos. Ejus carnes assas [Col. 0650A] comedimus, si nihil in nobis fluidum relinquimus, sed totum virtutibus solidatum, et igne sancti Spiritus decoctum approbamus, velut Psalmista: Exaruit, inquit, velut testa virtus mea (Psal. XXXI) . Quid namque est testa ante ignem, nisi molle lutum? sed de igne agitur, ut solidetur. Virtus ergo humanitatis Christi velut testa exaruit, quia ab igne Passionis ad virtutem incorruptionis crevit. Caro etiam agni cum azymis panibus et lactucis agrestibus est edenda, ut cum corpus Redemptoris accipimus, nos pro peccatis nostris in fletibus affligamus, quatenus ipsa amaritudo poenitentiae abstergat a mentis stomacho perversae amorem et pravitatem vitae, ut festinanter Pascha comedendo ad solum patriae coelestis anhelemus, et de pejoribus ad meliora pergentes, tenebrosam [Col. 0650B] Aegyptum relinquamus, intelligentes nos hic non habere manentem civitatem, sed futuram inquirendam. Ad quam Mediatoris Dei et hominum passione interveniente, toto mentis affectu curramus, ut non hospites et advenae, sed cives sanctorum et domestici Dei ibi esse possimus, collaudantes illum qui pane coelesti in hac peregrinatione nos satiat, ut visionem aeternae claritatis sine defectu luminis cernere possimus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Fratres charissimi, Spiritus sanctus per Isaiam prophetam, sacerdotibus et levitis, omnibusque doctoribus Ecclesiae praecipit dicens: Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum (Isa., LVIII) ; [Col. 0650C] Et per Ezechielem prophetam: Si, inquit, non annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III) . Sed quia multi qui intra matris Ecclesiae viscera sunt, catholici videntur et Christianitatis nomine censentur, ita in exterioribus dati, ut nec veram fidem Christianorum retineant corde, neque bonis operibus se esse Christianos ostendant: nesciunt enim sacramentum hujus nominis ac virtutem; et quoniam nomen Christianum a Christo Dei Filio vocabulum sumpsit, et per sanctos praedicatores crescendo usque in ultimos fines terrae pervenit, idcirco tam doctoribus quam auditoribus scire necesse est ob quam causam Dei Filius, qui verus est Deus ex Deo Patre, in hunc mundum [Col. 0650D] venerit et veram carnem nostrae similem, ex substantia Mariae virginis absque peccato susceperit, et divinitati suae univerit; ut qui erat ex Patre (ut dictum est) verus Deus, ipse fieret ex matre verus homo unus atque idem; non admittendo quod erat, sed assumendo quod non erat, ipse in assumpta humanitate propter unctionem Spiritus sancti Christus est appellatus, a quo omnes credentes in eum per baptismum regenerati, Christiani sunt appellati. Et quemadmodum prior populus Judaeorum ex tribu Juda vocabulum trahens Judaei sunt appellati, ita et novissimus populus sub Evangelio a Christo, ut dictum est, Christiani sunt vocati. Unde, quia Christiani dicimur, Christi opera facere debemus. Et ideo qui se culpabilem esse recognoscit, ad emendationem vitae [Col. 0651A] et satisfactionem poenitentiae recurrat, certus de Dei misericordia: quam, si ex toto corde poenituerit, et mala quae antea operatus fuerit ultra non fecerit, veniam a Deo consequetur. Sic enim ipse Dominus per Isaiam prophetam promittit dicens: Cum conversus ingemueris, salvus eris (Isa. XLIII) ; et iterum per eumdem prophetam: Ego sum, ego sum, dicit Dominus, qui deleo iniquitates tuas, propter me, et peccatorum tuorum non ero memor; dic tu prius iniquitates tuas ut justificeris (Ibid.) . Per Ezechielem quoque prophetam, rursus Dominus ait: Si impius egerit poenitentiam ab omnibus iniquitatibus suis quas operatus fuerat, et fecerit judicium et justitiam, omnium iniquitatum ejus non recordabor (Ezech. XVIII) . In Evangelio quoque Salvator promittit dicens: Gaudium erit in [Col. 0651B] coelo angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam supra nonaginta novem justis qui non indigent poenitentia (Luc. XV) . Salomon quoque ait in Proverbiis: Justus prior est accusator sui (Prov. XVIII) . Certum est enim quod nullus justus nisi poenitens, nemo autem impoenitens justus: quoniam sicut impossibile est hominem sine peccato esse, ita absque poenitentia impossibile est salvum fieri, quoniam dicente Joanne apostolo: Si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus et veritas in nobis non est; si vero confiteamur peccata nostra, fidelis est et justus ut remittat nobis peccata nostra et mundet nos ab omni iniquitate (I Joan. I) . In libris quoque sanctorum Patrum de satisfactione poenitentiae, inter caetera haec scripta sunt: Poenitentiam ergo [Col. 0651C] peccatoris Deus exspectat. Poenitentia autem illa est vera, ut jam amplius non faciat homo mala quae gessit, sed de praeteritis poeniteat et de futuris caveat, nec ad ipsa iterum revertatur. Et ideo, charissimi, juxta Psalmistae vocem, declinemus a malo et faciamus bonum (Psal. XXXIII) ; et ut scire possitis quomodo id fieri oporteat, audite quae dicturi sumus attentius. Quicunque superbus fuit aut elatus, reprimat superbiam suam, et sit humilis et simplex, quia Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (I Petr. V) . Qui erat iracundus, vel, quod est deterius, furibundus et minax, protervus atque crudelis, compescat saevitiam suam et mentis crudelitatem, et sit patiens, mitis atque pius, quoniam ira viri justitiam Dei non operatur (Jac. I) , et absque patientia et pietate [Col. 0651D] regnum Dei consequi nemo potest. Qui fuit grassator idem carnifex, sive, quod est deterius, homicida, conversus agat dignam poenitentiam et sit mansuetus et pius, quoniam sicut homicidae, nisi dignam egerint poenitentiam, vitam aeternam consequi non possunt, ita nec grassatores qui sine pietate miserorum membra dilaniant sive detruncant. Qui erat invidus sive odiosus, conversus a malitia sua, sit benignus atque misericors, discat diligere fratrem suum quem prius odio habebat. Qui fuit fornicator aut adulter, seu incestus, immundus, conversus agat poenitentiam, et deinceps vivat sobrie atque continenter. Quicunque estis conjugati, viventibus uxoribus vestris, cum aliis feminis nolite commisceri et fieri adulteri vel fornicarii. Si quando anniversariae festivitates [Col. 0652A] et Dominici dies occurrant, ante aliquot dies, etiam a propriis uxoribus vestris vos abstinere convenit, ut possitis mundo corde et casto corpore, ad missam Domini accedere, et corpus et sanguinem ejus sine judicio damnationis accipere. Diebus autem Quadragesimae vos omnibus modis a conjugum commixtione vestrarum, sicut decet Christianos, abstinere oportet; nam, ut quidam sapiens ait, similis reatus est fideli Christiano diebus Quadragesimae etiam cum propria uxore concumbere, sicut et carnes in cibo sumere. Qui erat scurra, id est minator [ An mimator?], turpia sectans et immunda loquens, corrigat semetipsum, et desinat esse quod fuit; discat bonum loqui qui prius vana et turpia loquendo, tam se quam auditores suos maculabat. Qui erat avarus aut tenax, [Col. 0652B] id est qui aliena cupiebat, et qui sua minime largiebatur, contentus suis propriis rebus, sit largus et beneficus, id est, aliena non concupiscat, non rapiat, non fraudetur, et in quantum vires ei suppetunt, porrigat. Qui furabatur, jam non furetur, sed magis laboret operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti (Eph. III) . Qui erat comessator, id est glutto aut ebriosus, sit parcus et sobrius. Qui consueverat propter humanam famam indiscrete res suas in cibo et potu superflue effundere, discat rationabiliter eas dispensare, quoniam sicut abominatio est apud Dominum avaritia, id est tenacitas, ita peccatum est indiscreta effusio: nec tenaces enim nos esse vult Deus, nec prodigos, id est effusos. Qui erat mendax aut falsarius, corrigat [Col. 0652C] malum suum, et cesset esse qualis fuit, sitque amator veritatis et rectitudinis. Nec nostrorum vulnerum multitudo nos in desperationem deprimat, quia major est potentia medici quam magnitudo languoris nostri. Quid est enim quod reparare ad salutem non possit, qui potuit omnia ex nihilo creare? Unigenitus quippe est omnipotenti Patri coaeternus, cum quo vivit et regnat in unitate Spiritus sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Duos praeterea, fratres mei, alloquimur, quos publica actio criminalis publicam coegit agere poenitentiam, unde unusquisque vestrum ad se rediens, consideret si per amaritudinem poenitentiae Deo satisfecerit pro suis offensis et delictorum maculis! Nam licet ministerium reconciliandi episcopali auctoritate [Col. 0652D] in vobis complere velimus; tamen nisi Spiritus sanctus, per cujus invocationem istud officium agitur, corda vestra intrinsecus purificata invenerit, a reconciliationis gratia vacui remanebitis. Quapropter si deinceps ad ea quae poenituistis redire non vultis, neque alia crimina, custodiente et protegente Deo, perpetrare in animo habetis, date nobis signum quo cognoscamus quod magis coelestia quam terrena ametis; Deo optimo gratias referamus, qui misericorditer corda vestra tetigit, ut mandata ejus corde ac mente exsequi velitis, nec ad praeterita vitia recurrere, sed in ejus dilectione atque praeceptis persistere velle vos ostenditis, petentes jugiter et obsecrantes pietatem Domini nostri Jesu Christi ut bonum quod coepit in vobis agere dignetur et perficere cum [Col. 0653A] bonis operibus ac largiflua lacrymarum effusione. Beatum namque Petrum apostolorum principem legimus prius culpam flevisse; quid tamen poenitens in fletu dixerit non invenimus. Lacrymatus esse dicitur, verum quod preces quoque satisfaciens fuderit, non refertur. Cur hoc, nisi quod utiliores sunt preces lacrymarum quam imploratio sermonum? quia sermo in precando falli potest. Sermo enim interdum non totum hominis profert negotium: lacrymae totum semper loquentes produnt affectum, et ideo Petrus in [Col. 0654A] poenitentia sua jam non utitur sermone quo Christum negaverat, ne illi sermoni non crederetur ad confitendum quo usus fuerat ad negandum. In omni igitur culpa prius flendum est; et sic deinde precandum: lacrymae enim tacitae quodammodo preces sunt. Veniam non loquendo postulant, sed merentur. Causam non dicunt, et misericordiam consequuntur quam ab ipso Redemptore nostro consequi possumus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Sermo
[Col. 0653B] Cum mihi pervetusta quaedam exhortatio ad Francorum regem in prisco reginae Sueciae codice observata fuisset, hanc divulgare non dubitavi. De qua ut brevissime quae sentio dicam, ea videtur mihi ad Clodoveum II, Neustriae et Burgundiae regem, scripta, qui puer quadriennis regnum adiit, tenuitque annis XVIII, ab anno 638 ad 655, qui ei mortuarius fuit. Tum quia matris Mathildis reginae nulla fit inter aulicos qui ab oratore innuuntur mentio, compositum sermonem judico post annum certe 640, qui supremus Mathildi fuit. Ac sane constat missam [Col. 0654B] esse hanc adhortationem ad regem adolescentulum; puto tamen saltem ad decennem potius quam ad quadriennem, apud quem vana oratoris locutio fuisset. Ipsum porro oratorem sacerdotem vel potius episcopum fuisse apparet; itaque mihi de sanctis episcopis vel Audoeno vel Eligio cogitare placebat; qui ambo apud Clodoveum II et Dagobertum patrem magna cum auctoritate versati sunt. Certe ad has meas conjecturas quod attinet, legere proderit Cointium in ecclesiasticis Francorum annalibus, tom. III, ubi Clodovei II regnum late describitur.
[Col. 0653C] Moneo sublimitatem tuam, nobilissime rex, ut quae tibi charitatis stylo scribere praesumpsi, excellentia tua benigne dignetur recipere. Oportet, scilicet, te, piissime rex, frequenter sacras recensere Scripturas, ut in eis antiquorum et Domino placentium regum valeas cognoscere causas; qualiter ipsi per humilitatis custodiam Domino placuerunt; quorum vestigia si secutus fueris, honorem longaevum regni praesentis, et insuper vitam obtinebis aeternam. Rex enim David sapiens humilisque jugiter opera bona sectando quae Domino erant placita, praelia quae fuerant contra illum parata semper vicit, templum Domini ipse aedificare coepit, filiusque ejus Salomon illud postea ad perfectionem perduxit, quia per prophetam Dominus ei locutus est dicens: Ex femoribus tuis exiet qui hanc domum meam postea aedificabit; qui Salomon rex tantam sapientiam tantamque prudentiam [Col. 0653D] habuisse legitur ut in ejus dictis nullus sit qui reprehendat usque ad unum iota: rectus fuit in judicio, sapiens in eloquio, omnesque motus suos totos regales habuit.
Isti reges supradicti semper prophetae Domini quod eis denuntiaverunt, intento sensu audierunt. Quamobrem, gloriosissime domine, modo oportet te ut et sacerdotes audias, et consiliarios seniores diligas, simulque et illum qui post te palatium tuum [Col. 0653D] Clodovei II intelligo majorem domus Erchoaldum, virum strenuum atque sapientem, uti eum appellat [Col. 0654D] Fredegarius, apud Cointium, annal. Franc. t. III, p. 383 regit, et ad eorum doctrinam quam tibi indicant vigilanter attendas, quia vulgari sermone ita dicitur: Qui cum pluribus consiliatur, solus non peccat. Dignum [Col. 0654C] est etiam ut personarum maturam aetatem et consilium habentium non surdus auditor fias, sed claro moderamine ipsos audias; juvenum quidem, qui tibi proximi assistunt, cauto ordine eorum verba recipe, quia per juvenum consilia saepe casus evenit, et in senioribus eloquii stabilis dignitas perdurat. Salomon quidem quando regnum accepit atque in eo unctus fuit, evigilavit mane et ita oravit in templo Domini dicens: Domine Deus, tu me servum tuum regnare fecisti, ego autem sum perparvus, et ignorans egressum et introitum meum, et servus tuus in medio populi est quem elegisti infiniti qui numerari et supputari non potest prae multitudine. Dabis ergo servo tuo cor docibile, ut judicare possit populum tuum et discernere inter malum et bonum. Instrue me, Domine, viam rectam in qua ambulem, et da mihi sapientiam atque intellectum in omnibus sensibus meis, ut armis [Col. 0654D] fidei circumdatus in omni intelligentia et monitione circa me tuae protectionis auxilium habeam. Et cum haec orasset, exaudita est oratio ejus, et locutus estangelus Domini ad eum dicens: Quia non petisti aurum, nec argentum, neque divitias aut animas inimicorum tuorum, ideoque quod postulasti dabit tibi Dominus, hoc est sapientiam et intellectum.
Ergo si tu, domine, bona postulas a Domino, et si fueris mensuratus in verbis, firmus in dictis, foederator in animo, in charitate locuples, in bonitate subtilis, in salutatione receptaculum habens, in dispensatione sensatus, in judicio rectus, in vindicta [Col. 0655A] pius, in pauperibus misericors, Dominus augebit annos tuos longaevos, sicut fecit antecessoribus tuis regibus, qui in hoc saeculo nobiliter regnaverunt. Tu quidem, domine, si in ista juvenili aetate perfectus fueris, omnes gentes tibi adversantes de tuo recto et justo regimine pavebunt, omnes fideles tui tecum gaudebunt, universi te timebunt, et audient et diligent, cuncti gratias agent divino rectori Domino nostro Jesu Christo eo quod talem super se meruerunt habere regem. Cum inter ipsos in consilium veneris, semper sereno vultu eorum verbis aurem praebe; sollicitus considera quomodo singuli circa te loquantur, pro stabilitate patriae, pro causis emendandis, pro tua salute, pro iis quae ordinanda et tractanda sunt in regio palatio. Omnia haec oculi [Col. 0655B] tui instanter inspiciant, et aures tuae prudenter audiant. Quoties vero veneris inter illos, sic sis sollicitus quasi puer qui sapienter vult discere litteras; tantaque prudentia tua inter ipsos appareat, ut eis loquentibus, tu non sis discipulus, sed magister; ubi autem videris sapientem hominem, peculiariter eum recipe, et fabulas diversas cum illo habeas. quia sicut scriptum est: Si arguas sapientem, diligit te; et si irrideas derisorem qui non intelligit, injuria est te audire. Et item dicit: Qui cum sapientibus graditur, sapiens erit quando locutus fuerit. Jocularis quis curiales sermones habet ad loquendum? ne libenter eum audias. Et quando tu cum sapientibus locutus fueris, aut cum tuis ministerialibus bonas fabulas habueris, joculares taceant, quia plus te oportet recondere [Col. 0655C] sapientiam in cubiculo cordis tui, quam fatuos et stultos sermones loquentes audire; quia ubi sapientia vera habitat, Dominus ibidem mansionem facit.
[Col. 0655D] Clodovei II Pater Dagobertus, avus Clotarius II, proavus Chilpericus, atavus (seu abavus, nam vocabulum promiscue interdum ponitur a Latinis) Lotharius [Col. 0656D] I. Lotharius atavus tuus tres filios habuit, Hildebertum, Clodoveum, et Clodomirum. In Hildeberto quidem tanta sapientia et patientia fuit, ut non solum seniores, sed etiam et juniores, paterno affectu diligeret; et quicunque adhuc ex ipsis ejus memorant nomen, extensis manibus tam sacerdotes quam et laici ejus spiritum commendant, eo quod ipse locis sanctorum seu fidelibus suis semper largus fuerit in dandis muneribus. Clotarius autem senior habens quinque filios, ex cujus stirpe tu procedis, fortis fuit in eloquio, acquisitor patriae, nutritor fidelium. [Col. 0655D] Hoc autem inter reliqua satis dulce est commemorari de eodem avo tuo Clotario, quia tanta fuit ejus benignitas secundum Dominum, ut non solum justus videretur esse in operibus, sed quasi sacerdos in hoc saeculo conversatus est: ille rexit Francos, aedificavit ecclesias. Ergo tu, dulcissime domine, quia parentes tui tam grandem habuerunt intelligentiam atque doctrinam, sic age per singula quomodo regem decet: non in levitate sis positus, non iracundia animo tuo dominetur, quia sic dicit Apostolus: Ira enim viri justitiam Dei non operatur. Non ebriosis conjungaris, quoniam scriptum est de eis: Ebriosi [Col. 0656A] regnum Dei non possidebunt. Attende diligenter, ut non inordinate alicui reddas responsum, sed in tua loquela sis eruditus et verax, quia ita sapiens Salomon ait: Eruditus in verbis reperiet bona. Quando tibi aliquis aut pro tua utilitate aut pro sua necessitate aliquid suggerit, non in animo tuo contra ipsum maligne aliquid aut superbe teneas, sed sic moderate et honeste age sicut decet regem, et Scriptura docet: Sol non occidat super iracundiam vestram: sed si aliquid contigerit unde ira commotus fueris, cito animus recipiat pacem, quia Dominus, sicut legitur in Scripturis, super patientem animum verbum promissionis suae dignatur largiri.
Quod vero, gloriosissime domine, [Col. 0656D] Rusticitatem ad styli simplicitatem refero, non ad personae humilitatem. rusticitas mea vobis scribere praesumit, regalis industria hoc mente [Col. 0656B] devota pertractet, et intento animo a Deo petat auxilium, qui dat omnibus in fide postulantibus affluenter, sicut scriptum est, et non improperat. Et cum his hujusmodi te officiis regiae pietati congruentibus exercere studueris, rex esse perfectus poteris, simulque et gloria Domini de coelo super te veniet, ut sermo Davidicus jure impleatur in te, quatenus in virtute Domini laeteris, o rex, et super salutare ejus exsultes vehementer Desiderium animae tuae tribuet tibi Dominus, voluntates labiorum tuorum non fraudabit. Aequitate directa sit gloria tua in salutare ejus; gloriam et magnum decorem imponat super te; illuminet te Dominus, et impleat omnes rectas petitiones cordis tui, et consilium tuum in bonis actibus confirmet, ut pro te dicant cuncti Christiani: Domine, [Col. 0656C] salvum fac hunc regem nostrum, et exaudi nos in die qua invocaverimus te. Si speraveris in Domino et feceris bonitatem, coram illo, pasceris in divitiis ejus. Revela Domino interiora cordis tui, et spera in eum, et ipse faciet, et deducet quasi lumen justitiam tuam, et judicium tuum lucere faciet sicut meridiem. Ergo tu subditus sis semper Domino, et obsecra eum, ut dono gratiae suae vitam tuam gubernet et disponat; quia si hoc non feceris, nihil erit utile, quod sic testatur Scriptura: Qui inique agunt, exterminabuntur; qui vero exspectant Dominum, ipsi in haereditatem possidebunt regnum. Ergo tu exspecta Dominum, ut ipse custodiat viam tuam, ut et tu cum pace inhabites terram. Custodi autem veritatem, et vide aequitatem, quia salus est justorum a Domino, et ipse [Col. 0656D] protector est eorum in tempore tribulationis. Adjuvabit eos Dominus, et liberabit eos, et salvos faciet eos, et eruet eos a peccatis eorum. Ostendet Dominus misericordiam suam timentibus se; sicut tibi faciet, si fueris pius et misericors et timens Deum, consolator pauperum, quia sic in psalmo dicitur: Beatus qui intelligit super egenum et pauperem; in die mala liberabit eum Dominus. Dominus conservet eum, et vivificet eum, et beatum faciat eum. Et illi viri beati sunt, qui in hoc principio regni tui, quod modernis temporibus, Domino donante, regis, bona gerunt, recta prosequuntur, atque justitiam faciunt, quia si [Col. 0657A] in istis meditantur, et tibi vivendi solatium praestant, et insuper mercedem futuram in cunctis sibi acquirunt quod longe lateque tam in tuo regno quam et in longinquis patriis magnam esse nobilitatem personarum in palatio gaudebunt, ubi veritas non abnegatur, sed justitia pronuntiatur, ut, abstersa mundana cupiditate, aequitatis radiante lumine, sic justitia procedat, ut cum laude clarificetur Dominus, justoque judicio in cauto palatio judicato laetificentur, et exsultent pauperes, viduae defensionem habeant, orphani tutelam suscipiant.
Semper, o rex Francorum illuster, dulcissime fili, time Deum, ama illum, semper tibi praesentem; et quamvis invisibilem humanis oculis credas, tamen devotus adora eum; et quantum ipse tibi de die in [Col. 0657B] diem plus honoris dederit, tanto amplius illum dilige, et roga eum quotidie satis humiliter, ut det tibi sapientiam gubernandi regnum, quod ab ipso accepisti; et quandiu illi placuerit quod regnes, semper ei placere desideres; quia omne donum bonum desursum est descendens a Patre luminum; quoniam non potest homo accipere quidquam, nisi ei datum fuerit de coelo. Ideo enim hominibus dantur dona a Domino ac potestates, ut Auctori gratiae referantur. Ministrum te Dei esse scias ad hoc constitutum ab ipso, ut quicunque bona faciunt, te habeant misericordem adjutorem, vindicem fortem te cognoscant hi qui faciunt mala, ut antequam faciant, te timeant. Pleno cordis timore cogita sollicite qualiter in omni vita tua a Deo guberneris, ut diu et feliciter tu alios regas. [Col. 0657C] Ante omnia et post omnia cave pravorum consilia, et personarum acceptiones. Sine bonorum consilio nihil facias, sed unicuique suus honor servetur. Unumquemque sua fides commendet. Vide ne ames eum quem Deus odit, id est, qui ejus contemnit praecepta, [Col. 0658A] neque eum odias quem Deus diligit, hoc est, qui ejus mandata custodit. Noli diligere adulatorem, sed ama eum qui tibi dicet veritatem. Honora sacerdotes; magnifica Deum timentes; veritatem ama et sequere; clamores populi moderate compesce; judices pravos corripe viriliter. Sic te, Domino adjuvante, tempera in omnibus, ut qui mali sunt in omni gradu regalem timeant auctoritatem, legem, et rationem; boni vero ament fidem et misericordiam; singuli judicent justum judicium. Tu vero conserva unius tori castitatem. Sapientium dicta prudenter interroga; nec te pudeat interrogare quod nescis, nec praescire coneris quod ignoras, ne forte per vanam gloriam offendas gloriam Dei; multum enim talis homo displicet Deo. Purum sensum habe per singula; stabilis [Col. 0658B] sit sermo tuus; considera eum antequam definias, et postquam finieris, non mutes eum; si tamen non malus sit aut noxius, non decet regem mutabilem esse; scias vero quod nullus potest esse fidelis regi cujus sermo non stat. Cave calcare ova aspidum nuda planta; recordare praeterita, et cogita futura. Intellige quod scriptum est: Divitiae si affluant, nolite cor apponere. Cogita diem novissimum, ut non pecces per securitatem. Sapientior est qui inantea praeparat, quam qui retro relinquit. Nutri nunc reliquias Francorum, hoc est filios eorum paterno potius affectu quam crudeli imperio.
Haec autem paucissima verba supra vires meas scripsi coactus amore tuo et Francorum omnium. Scias quia si ista super scripta sub tuo regimine gesta [Col. 0658C] fuerint, ille vitae tuae et regni tui dignabitur augere spatia, qui ter quinos annos Ezechiae regi superaddens concessit ad vitam. Salutem humiliter a Domino perpetuam tibi et omnibus tuis dandam imploro, o dulcissime rex.
Epistolae
( Vide supra, hujusce tomi col. 259.)
[Col. 0657D] In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Ego Eligius, servus omnium servorum Christi, dominae sacrosanctae ecclesiae, quam in honorem sanctorum Petri et Pauli apostolorum, Pancratii et Dionysii, cum sociis suis, Martini, Medardi, Nevidii [ Mab. [Col. 0658D] Remigii] atque Germani confessorum in suburbio Lemovicensi, in terra et fundo agri Solemniacensis, Deo auctore, construxi, ubi, et auspice Christo praeesse dignoscitur vir venerabilis Remaclius [ Mab., Rimaclus] abbas, cum reliquis fratribus. Legum latores [Col. 0659A] de singulis quibusque rebus quid humana fragilitas custodiat expressius decreverunt. In cessionibus vero solum tantum dixerunt possessionem sufficere. Ideoque et ego supplex vester, considerans molem peccaminum meorum, ut merear ab ipso exui, et a Domino sublevari, cedo vobis parva pro magnis, terrena pro celestibus, temporalia pro aeternis. Cessum esse volo, ac de meo jure in vestro dominio transfundo, hoc est, supradictum agrum Solemniacensem, qui mihi ex munificentia gloriosissimi et piissimi domini Dagoberti regis obvenit, cum aedificiis quae in ipso agro vel intra muros supradictae civitatis esse noscuntur, cum omnibus adjacentiis suis, cum mancipiis fidelibus [ Mab., mansionariis], coloniis, originariis, inquilinis ac servis, vel ac coloniis [Col. 0659B] [ Mab., accolanis] ibidem commorantibus, cum dominiis [ Mab., condominis], vineis, pratis, pascuis, silvis, arboribus pomiferis seu impomiferis, aquis, aquarumve ductibus, itibus ac reditibus, cum speciebus vel omnibus rebus mobilibus et immobilibus, cum omni termino et integro suo statu, cum quadrupedibus omnibus et jumentis et pecoribus, cum omni supellectili et praesidio inexquisitae domus, sicut a me usque nunc possidetur, vel quidquid ad ipsos agros pertinere videtur, ut superius sum proffessus, meo exinde subtracto dominio, vestrae dominationi de praesenti cedo perpetualiter, in Dei nomine, a vobis vel vestris successoribus in jam dicto monasterio habitantibus possidendos, exceptis libertis meis, [Col. 0659D] Corruptissimam lectionem feliciter Mabillonius emendat, dum legit, quibus per cartulam vel denarium manum misi. Duplex enim erat manumittendi modus, per chartam, scilicet, vel excusso denario; posteriorem tunc in Francia moris fuisse, locus hic luculenter indicat, neque alium modum agnoscere videtur lex Salica, Eccard. et Feuerb. XXVI, Schilt. XXXVI; Herold. XXX; Emend. XXVIII, et cum Marculfi formulis [Col. 0660D] concordat. quibus per cartulam dignarum [ Mab., vel [Col. 0659C] denarium] manum misi, aut in ingenuitate integra maneant, et vestram tuitionem vel deffensionem in omnibus habeant: ea tamen conditione interposita, ut vos vel successores vestri tramitem religionis sanctissimorum virorum Luxoviensis monasterii consequamini, et regulam beatissimorum Patrum Benedicti et Columbani firmiter teneatis. Nullam potestatem nullumque jus episcopus vel qualibet alia persona, in praefato monasterio, neque in rebus, neque in personis, nisi tantum gloriosissimus princeps, penitus sit habiturus. Si quis sane, quod fieri non credo, contra hoc [Col. 0660D] Mabillonius haec: cessionis meae munuscula (qua cessante vi, dolo, sed propria voluntate, et nullius cogentis imperio pro felicitate, etc. cessionis meae munusculum quod pro felicitate regum, et animae meae remedio, et pro exoranda populi pace, et pro servorum Dei quiete, omnipotenti obtuli (Deo [Col. 0660D] Voces dolose . . . . dolo, parenthesibus inclusae, desunt ap. Mab. dolose seu propria [Col. 0659D] voluntate aut cujusvis gentis imperio cessante dolo) venire, aut in aliquo refragator esse tentaverit, vel repletus spiritu immundo, qui Christianorum semper conatur evellere facta, consilium dederit aut adminiculum praebuerit, vel quodcumque solatium praestare visus fuerit, ut et devotionis meae oblatio in aliquo, quod divina potentia non permittat, corrumpatur; [Col. 0660A] [Col. 0660D] Hae imprecationes mutuatae sunt, fere ad verbum, ex psalmo CVIII. veniat super eum ira Dei omnipotentis, et, sicut Datan et Abiron, vivens in infernum descendat; deleatur de libro viventium, et cum justis non scribatur; sitque super eum peccator, et diabolus stet a dextris ejus; cum judicatur, exeat condemnatus, et oratio ejus fiat in peccatum; fiant dies ejus pauci, et dignitatem ejus accipiat alter; fiant filii ejus orphani, et uxor ejus vidua; commoti amoveantur filii ejus, et mendicent et ejiciantur de habitationibus suis; scrutetur foenerator omnem substantiam ejus, et diripiant omnes labores ejus; non sit illi adjutor, nec sit qui misereatur pupillis ejus: fiant nati ejus in exterminio; in una generatione deleatur nomen ejus in conspectu Domini, et peccatum matris ejus non deleatur; fiat contra Dominum [Col. 0660B] semper ut dispereat de terra memoria ipsius, et insuper inferat fisci juribus auri libras decem et argenti pondo viginti, stante nihilominus in perpetuum hujus cessionis meae decreto. Te vero, clementissime princeps, per regem regum exorare praesumo, qui omnia regna suo pugillo constringit, ut hanc voluntatis meae cessionem numquam patiaris in aliquo refragari. Simili modo, te, beatissime pater, Remacle abba, tuosque successores vel subjectos, postulo per individuae Trinitatis majestatem, obtestor et per illam immarcessibilem ( Mab., innumerabilem] omnium sanctorum, angelorum, archangelorum, patriarcharum, prophetarum, apostolorum, martyrum et confessorum catervam exoro, ut regulam supradictorum Patrum, quam in saepe memorato monasterio [Col. 0660C] Luxoviense tenent, teneatis [ Mab., omni custodia teneatis], et vigilias atque obsecrationes ad placandam iram furoris Dominis assidue intendatis. Quod si aliqua tepiditate faciente, seu subjectorum tumore impediente, a te vel successoribus tuis saepe memorata regula fuerit dempta, vel in aliquo praetermissa, et ferventer pro Dei timore a vobis non fuerit adimpleta, licentiam habeat Luxoviensis abbas, qui tunc temporis fuerit, et ex quorum regula tu nobis complacens aliis [ Mab., in hoc monasterio aliis] es praelatus, negligentem quem viderit [ Mab., videris], seu abbatem, seu subjectum de hoc monasterio, quod constitui bono animo, castigare; ut continuo correctus, talis inveniatur qui pro faelicitate et gloria principis, et absolutione scelerum meorum, [Col. 0660D] Domini indesinenter valeat exorare misericordiam. Sic tamen ut nulla diminutio in rebus, vel facultate ipsa, praeter quod supra habetur insertum, a saepe memorato abbate Luxoviensi [ Mab., principe], ullo unquam tempore inferatur. Et quia, ut superius sum pollicitus, munuscula ipsa ex largitate christianissimi et piissimi domni Dagoberti regis [Col. 0661A] videor habere et possidere, ideo ut perpetuum in Dei nomine ipsa cessionis meae epistola sortiatur effectum, praefato principi obtuli confirmandam, cujus et de praesenti [ Mab., pietas de praesenti] sacratissima manu sua roboratam promulgavit autoritatem. In qua cessionis meae cartula stipulatione et sponsione subnixa, infra manu propria subscripsi, et in testimonium subscribi [ Mab., et qui pro testimonio subscriberent] de praesenti rogavi. Facta cessio sub die duodecima Kalendas Decembris, [Col. 0661B] Desunt haec in Exemplari Mabill. Caeterum annus Chr. 641 cum anno decimo regni Dagoberti colligatus interpolatorem prodit. Certe, tunc temporis in usu non fuit annum Chr. chartis apponere. Adde, quod apud omnes constat, anno 641 Dagobertum jam tribus abhinc annis vitam cum morte commutasse, scilicet anno 638, die 20 Januarii. De annis Dagoberti docte commentati sunt Mabillonius et Longuerue, quorum disquisitiones videsis ad calcem t. III Scriptorum rerum [Col. 0661C] Francicarum. Mabillonius, Acta SS. Ord. Ben. et Ann. t. I, pag. 352; Cointius, Ann. t. II, pag. 844, et plerique criticorum familiae principes, annum decimum regni Dagoberti tribuunt anno Chr. 631, annos regni hujus computando ab adepto Austrasiae [Col. 0662B] regno. Quidam a morte Clotarii patris annum hunc decimum repetendum censent. Utraque opinio concordat cum subscribentium episcoporum nominibus. Nos sententiam a pluribus receptam sequimur. anno Christi sexcentesimo quadragesimo primo, anno decimo regni gloriosissimi domini nostri Dagoberti regis, faeliciter, in Christi nomine. Eligius [ Mab., Elegius], servus servorum Dei, cessionem a me factam relegi et subscripsi. In Dei nomine ego [Col. 0662B] Ex episcopis qui huic chartae subscripserunt anno regni Dagoberti decimo, Maurinus Ecclesiae Belvacensi praefuit, Adeodatus Matisconensi, Madegisolus Turonensi, Canoaldus Laudunensi, Galapius seu Salapius [Col. 0662C] Nannetensi, Lupus Lemovicensi, Ildegarius Senonensi. Vid. Coint. t. II, Annal. pag. 844. [Col. 0661B] Adeodatus epus, rogante homine Dei filio meo dño Elegio, hanc cessionem subscripsi in Xpi nomine. Madegisolus [ Mab., Madegisolus episcopus, subscripsi. Canoaldus epus, rogatus ab Eligio, hanc cessionem cum sua cartula subscripsi. [ Mab., hic addit Maximus episcopus, rogatus ab Eligio, hanc cessionis suae cartulam subscripsi. Deotemus [ Mab., Dacremus] [Col. 0662A] peccator, rogatus a supradicto Eligio, subscripsi. Galapius [ Mab., Solapius] peccator, rogatus a supradicto, subscripsi. ( [Col. 0662C] Voces Maurinus . . . subscripsi, parenthesibus inclusae, desunt ap. Mabillonium. Maurinus episcopus, rogatus ab Eligio, hanc cessionem cum sua cartula subscripsi.) In Christi nomine Lupus, ac si indignus epus, rogatus hanc epistolam subscripsi. Ildegarius peccator subscripsi. Arogectualis Eligio pro testimonio subscripsi. Crannolinus [ Mab., Chramnalenus] pro testimonio subscripsi. [ Mab., hic add. Gundanus subscripsi.] Agoricius subscripsi. Crannovaldus [ Mab., Chramnoaldus] pro testimonio subscripsi. Agorichius hanc epistolam subscripsi et [Col. 0662C] Hae voces ridiculae apud Mabillonium desunt. culs. Childerannio seu Baso [ Mab., Childeramenensis Baso], rogatus a supradicto fratre meo Eligio, subscripsi. Ansoaldus subscripsi. Dado, rogatus a supradicto, subscripsi. [Col. 0662B] Rabo [ Mab., Rado], rogatus a supradicto, subscripsi. Probabobertus [ Mab., Bobobertus] subscripsi. Baso [ Mab., Babo] subscripsi. Rabbo [ Mab., Baso], rogatus, pro testimonio subscripsi. Vincentius, minimus omnium levitarum Christi, rogatus a filio Eligio, hanc cessionis cartulam scripsi et subscripsi.
Versus
Notitia historica
[Col. 0661C] 1. Sancta Balthildis, seu Baltechildis, ex Anglo-Saxonum regione captiva in Franciam adducta, ex Erchinoaldi [Col. 0662C] ministerio in Clodovei junioris thalamum evecta, demumque ex regina monasterii Kalensis [Col. 0663A] monacha uti et conditrix, duos meruit Vitae suae scriptores, unum ejus aetatis aequalem, gravem quidem, at impolitum; alterum interpolatorem, qui prioris sententias paulo elegantiori sermone non tam mutavit quam exornavit, nec multo post alium vixit, quemadmodum ex verbis ipsius in Vita subjecta, num. 19, relatis manifestum est. Praetulimus proinde scriptorem antiquiorem, qui, regnante adhuc Theodorio Balthildis filio, Theudfredo abbate primo Corbeiensi, tum episcopo, scribebat, prout num. 3 et diserte testatur. Posteriorem lucubrationem a Surio editam, a Bollando restitutam, explicationis gratia subinde citabimus, ne si daremus integram, easdem res verbis paulo diversis incassum repetere cogeremur.
2. Sanctae Balthildis nomen varie pinxerunt antiqui homines. Alii Balthildem ac Baltildem, Baltechildem, seu Baldechildem, alii, recentiores, Bathildem praeferunt: nos vero sequimur auctores antiquiores, Bedam, Aluredum in versione Bedae Saxonica, Adelardum abb. Corbeiensem in Statutis, et alios, qui Balthildem [Col. 0663B] scribere amant; rarius Baldechildem, seu Baltechildem, sicuti ex mss. Codicum collatione observavimus. Galli etiam nostrates vulgare piae reginae nomen varie efferunt. Baudour ac Bautheur efferebant patres nostri; nunc in ore omnium Bathilde auditur; quod nomen Balthildis, audacem heroida; Bathildis, utilem heroida Germanice significat.
3. Balthildem natione Saxonicam praedicant omnes. Falluntur qui in Germanica Saxonum regione ejus patriam locant. «Clodoveus accepit uxorem de genere Saxonorum nomine Bathildem pulchram valde et omni ingenio strenuam,» ut liber de Gestis Franc., cap. 43, habet. Et Fredegarii continuator, cap. 91: «Clodoveus filius Dagoberti ex genere alienigenarum reginam accipiens nomine Baldechildem, prudentem atque elegantem, genuit ex ea filios tres.» Gentem Saxonum, Saxones interpretare ex Germania una cum Anglis et Jutis in Britanniam insulam saeculo V effusos, a quibus Britanniae gens universa quandoque [Col. 0663C] Saxones seu Angli-Saxones appellatur. Saxones Germanici nondum Christum didicerant, Britannici partim confitebantur. Hinc Balthildis Christiana, «de partibus transmarinis (verba sunt interpolatoris) divina Providentia depraedata, et vili pretio sed incomparabili commercio venundata advenit (in Franciam), ipsa pretiosa et optima Dei margarita; atque a principe quodam Francorum viroque clarissimo Herchinoaldo, qui tunc palatium gubernabat, constat esse receptam.» Si ex Saxonia Germaniae processisset Balthildis, non de partibus transmarinis advenisse dicenda fuisset. Equidem praeter Gregorium Magnum Eligius multos redemisse captivos dicitur in Vitae lib. I, cap. 10, «praecipue ex genere Saxonum, qui aliunde eo tempore veluti greges a sedibus propriis evulsi in diversa distrahebantur.» Quod etiam praestitit beatus Richarius abbas Centulae, saepe in Britanniam hac de causa profectus.
4. Balthildem illustri genere ortam fuisse testatur interpolator, cujus haec sententia paulo post superiora: [Col. 0663D] «Non levis in eloquio, non praesumptuosa in verbo, sed cuncta opera sua honestissime moderabatur ingenio. Claro namque sanguine (licet alterius gentis serviret obsequiis) progenita Saxonum demonstrabatur.» Et infra: «Nutu divino factum esse creditur, ut quae principis nuptias devitaverat, postea Clodoveum Dagoberti quondam regis filium in conjugium acciperet, et merito humilitatis ad altiorem gradum eam attolleret. In quo divina dispensatio eamdem honorare decreverat, ut dum ministrum regis contempserat, ad regis copulam perveniret, atque ex ipsa regalis progenies procederet. Quod ideo peractum est, sicut omnibus patet, ut ipsa quae erat ex regali progenie, regiam sumeret copulam, regiamque gigneret sobolem.» Joannes Stowe, in Hist. Anglic. et ex eo Jacobus Malbrancus, in lib. III de Morin., cap. 30, Balthildis regium genus deducunt ex Wodeno Saxonum duce per Ethelbertum et Eadbaldum [Col. 0664A] Britanniae reges, Balthildis avum et patrem; cujus Balthildis ex fratre Ercomberto neptis fuerit Ursana, Rigoberto postea Rhemorum episcopo desponsata; ex qua sancta Berta abbatissa Blangiacensis prodierit. Certe apud Bedam, in Hist., lib. I, cap. 15, invenimus, «ex Wodeni stirpe multarum provinciarum regium genus originem duxisse,» et in Actis sanctae Bertae legimus ursanam Balthildis neptem Rigoberto Bertam genuisse. At cum in illis Actis multa emendatione indigeant, ex illis nihil certi hac de re conficere licet.
5. Dici non potest quantum respublica non solum civilis, sed etiam monastica Balthildis prudentiae ac pietati debeat. Nec immerito sane Chrothildi, Radegundi, aliisque claris reginis comparatur. Ejus piam magnificientiam hodie quoque praedicant praeclara quae vel condidit vel dotavit monasteria, ab auctore Vitae breviter commemorata. Duo tamen prae caeteris extulit, Corbeiense ac Kalense. De Corbeiensi dicendum ubi Theodefredum ejusdem loci abbatem primum [Col. 0664B] laudabimus; hic de Kalensi paucis agendum. Chrothildis Clodovei M. conjux parvum oratorium cum aliquot cellulis construxerat in Kala, seu Cala, villa regia agri Parisiaci ad Matronam fluvium, ibique virgines paucas Deo sacras posuerat, uti infra, num. 18, scribitur. Illic insigne Parthenona a fundamentis erexit Balthildis, et «locum (teste Vitae interpolatore) villis affluentissimis et quampluribus cum earum reditibus amplificavit et exornavit, et in potestate sub religione ibidem viventium sacrarum virginum tradidit. Quarum quidem vocabula propter taedium legentium reticui. Illud vero inserere curavi, quod rectoribus ejusdem loci valde timendum est. Nam praeceptum super his constituit, et manibus propriis ac filiorum regum roboravit, sigilloque signavit; in quo testamento interminata est per invocationem sanctissimae Trinitatis et diem tremendi judicii, ut nemo per succedentia tempora rector quislibet ejusdem loci quidquam de his villis quas in usus diversos [Col. 0664C] ejusdem coenobii habitantium contulerat subtraheret, aut beneficiarios exinde haberet. Quod si fecisset, poenis infernalibus cum Juda traditore nequissimo et cupidissimo afflictus sine fine puniretur. Ipsumque testamentum si quis quaesierit, in archivo ejusdem ecclesiae reperiet. In hoc etiam praedicto coenobio venerabilem religiosamque valde Dei famulam Bertilam, quam ex monasterio Jodro, evocaverat, in loco matris primam constituit,» etc. Duplex eo in loco monasterium virorum ac puellarum fuisse ex Vita sanctae Bertilae suo loco referenda constat. Balthildis nomen loco plurimum dignitatis contulit et honoris. Illuc confluebant virgines ex diversis provinciis, etiam ex insula Britannia, testante Beda in lib. III Hist., cap. 8, «Monasticae conversationis gratia,» quam virgines Kalenses summa religione tenebant. Quippe Hilda, et soror ejus Hereswita Aldulfi Orientalium Anglorum regis mater, Britanniae dignitati Kalam praetulerunt. Bedae verba hoc loco praetermittenda non sunt.
[Col. 0664D] 6. «Anno (inquit lib. III, cap. 23) dominicae Inc. 680 religiosissima Christi famula Hilda, abbatissa monasterii quod dicitur Streaneshalh, post multa quae fecit in terra opera coelestia, ad percipienda praemia vitae coelestis de terris ablata transivit die XV Kalendarum Decemb. cum esset annorum sexaginta sex; quibus aequa portione divisis, triginta tres primos in saeculari habitu novissime conversata complevit, et totidem sequentes nobilius in monachica vita Domino consecravit. Nam et nobilis natu erat, hoc est, filia nepotis Edwini regis vocabulo Heririci, cum quo etiam rege ad praedicationem beatae memoriae Paulini primi Northanymbrorum episcopi fidem et sacramenta Christi suscepit, atque haec usque dum ad ejus visionem pervenire meruit, intemerata servavit. Quae cum relicto habitu saeculari illi soli servire decrevisset, secessit ad provinciam Orientalium Anglorum. Erat namque propinqua regis illius; desiderans [Col. 0665A] exinde, si quo modo posset, derelicta patria et omnibus quaecunque habuerat, Galliam pervenire, atque in monasterio Calae peregrinam pro Domino vitam ducere, quo facilius perpetuam in coelis patriam posset mereri. Nam et in eodem monasterio, soror ipsius Heresvit, mater Aldulfi regis Orientalium Anglorum, regularibus subdita disciplinis, ipso tempore coronam exspectabat aeternam, cujus aemulata exemplum et ipsa proposito peregrinandi annum totum in praefata provincia retenta est. Deinde ab Aidano episcopo in patriam revocata, accepit locum unius familiae ad Septentrionalem plagam Wiri fluminis, ubi aeque anno uno monachicam cum perpaucis sociis vitam agebat. Posthaec facta est abbatissa in monasterio Heortheu [ Al., Heruteu]. Deinde contigit eam suscipere etiam construendum sive ordinandum monasterium in loco qui vocatur Streaneshalh, quod opus sibi injunctum non segniter implevit. Tantae autem erat ipsa prudentiae, ut non solum mediocres [Col. 0665B] quique, sed etiam reges ac principes nonnunquam ab ea consilium quaererent et invenirent. Tantum lectioni divinarum Scripturarum suos vocare subditos, tantum operibus justitiae exerceri faciebat, ut facillime viderentur ibidem, qui ecclesiasticum gradum, hoc est, altaris officium apte subirent, plurimi posse reperiri. Denique quinque ex eodem monasterio postea episcopo vidimus, et hos omnes singularis meriti ac dignitatis viros, Bosa, Athla, Osthfor, Joannes et Wilfrid.» Haec fusius persecuti sumus, ne alibi eamdem rem iterum agere cogeremur. Hereswida, seu Heresvita, colitur in martyrologio Benedictino Kalendis Septemb. Hilda vero abbatissa XV Kalend. ejusdem mensis. Hereswidae sepulcrum in monasterio Jotro ostenditur in oratorio sancti Pauli, quod mirum videtur, siquidem apud Kalam sanctimonialis vixit.
7. Harum sanctimonialium magistra et abbatissa fuit sancta Bertila, cujus Acta initio saeculi III Benedict. referemus. Eo in loco etiam antistita fuit Hegilwich [Col. 0665C] genitrix Judith imperatricis, Ludovici Pii conjugis, uti in historia translationis sanctae Balthildis ad ann. 833 videbimus.
8. Antequam has observationes finiamus, operae pretium est maculam ac notam delere, quam Balthildis memoriae Venerabilis Beda in lib. V Hist., cap. 20, Fridegodus poeta quidam, in carmine de Vita sancti Wilfridi, et Willelmus Malmesburiae monachus inusserunt. Quippe aiunt Wilfridum, postea Eboracensem episcopum, cum Romam ad ritus Ecclesiae monachorumque discendos proficisceretur, Lugduni a Dalfino urbis pontifice detentum, ac postea peracto Romano itinere iterum ab eodem humanissime exceptum [Col. 0666A] fuisse: quo tempore Dalfinus Balthildis jussu necatus dicitur. Neque audiendi sunt qui Brunechildem loco Balthildis substituunt, tum quia libri omnes antiqui ac Bedae versio Saxonica ab Aluredo rege facta Balthildem praeferunt, tum quia nondum in vivis erat Wilfridus, quum Brunechildis vivere desiit. Verum quisquis Balthildis Acta legit, quantum ab inferenda episcopis praesertim piis ac sanctis nece abhorrens fuerit, statim intelligit. Diligebat enim sacerdotes ut patres; nec alia via Sigoberrandi, seu Sigebrandi, episcopi interfectores declinare se posse Balthildis justitiam existimaverunt, quam si absque mora in Kalense monasterium, uti dudum optabat, se recipere sineretur. Et quidem in illa Dalfini historia multa correctione digna videntur. Nullus enim episcopus nomine Dalfinus Ecclesiam Lugdunensem rexit. Pro sancto Annemundo jussu Ebroini interfecto Dalfinum substituit Beda, qui ex popularium suorum narratione incerta ac in vulgus jactata id [Col. 0666B] ascripsit Balthildi regnum tum administranti, quod Ebroinus major domus regiae ea inconsulta aut etiam fortasse invita peregit. Sunt qui Sigoberrandum, seu Sigebrandum, episcopum, de cujus sede infra, num. 10, agitur, eumdem esse existiment cum Annemundo qui a Patris Sigonis nomine Sigoberrandus cognominatus sit. Id sane a vero non multum recedit. Nempe Wilfridus Romanam peregrinationem cum Biscopo cognomento Benedicto aggressus est anno Christi 653 aut insequenti, si Ranulfo Cestrensi, in lib. V, cap. 16, et Florentio Wigorniensi credimus; imo etiam serius, uti ex Beda in lib. I Hist. abbatum monasterii sui colligitur, qui auctor duas primas Biscopi Romanas profectiones factas innuit pontificatu Vitaliani papae, qui non ante annum 656 sedem Romanam iniit. Wilfridus in illo itinere correptus morbo apud Lugdunensem episcopum donec convaluit moratus est. Romam inde profectus, «menses aliquot ibi in studiis occupatus felicibus exegit,» inquit, Beda, lib. V Hist. Angl., cap. 20, ac postea «rediit [Col. 0666C] ad Dalfinum in Galliam, et tres annos apud ipsum commoratus, attonsus est ab eo, et in tanto habitus amore, ut haeredem sibi illum facere cogitaret. Sed ne hoc fieri posset, antistes crudeli morte praereptus est.» Ex his intelligitur Sigoberrandi caedem eodem contigisse tempore quo Annemundi episcopi Lugdunensis, qui proinde non immerito idem cum Sigoberrando fuisse videtur. Lege Adrianum Valesium hac de re, in Rer. Franc. lib. XXI accurate disserentem, ac post eum Carolum le Cointe, ad ann. 654. Denique Joannem Bollandum, qui ante utrumque hoc argumentum tractavit, cujus distinctiones in subjecta Vita retinuimus.
Vita Balthildis
[Col. 0665D] 1. Mihi quidem ut imperatum est, dilectissimi fratres, ad tam subtile piumque opus peragendum praesule Christo, etsi imperitia denegat vires delicatae historiae scholasticorumque verborum ordinem proferendi; sed validius nobis imperat plenissime charitatis affectus, ut veritas pateat, et jactantia non inflet. Novimus enim Dominum Jesum Christum in ficulnea magis fructum requisisse quam folia. Et ideo veritatis fructum super lucernae candelabrum ad aedificationem multorumque profectum perpatefacere et non [Col. 0666D] occultare decrevimus. Minus licet periti scholastica, sed magis studere volumus patere aedificationi plurimorum, qui velut apes prudentes dulce requirunt ex floribus nectar, id est, ex verbis simplicibus veritatis augmentum quod magis aedificat audientem, quam inflat, ut imitari cupientibus compendium pietatis aperte ostendat. Hic ergo non tam detractoribus, sed potius fidelibus quam potuimus veritatem ostendimus.
[Col. 0667A] 2. Benedictus Dominus qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, qui et operatur omnia in omnibus velle et perficere. Et ideo merito ipsius laus canenda est prius in sanctorum meritis sive virtutibus, qui de parvis efficit magnos, imo qui de stercore elevat pauperem, et eum consedere facit cum principibus populi sui, sicut et praesentem venerabilem magnique meriti feminam domnam Balthildem reginam: quam de partibus transmarinis divina Providentia advocans, et vili pretio venundata huc advenit ipsa pretiosa et optima Dei margarita; receptaque est a principe Francorum viroque illustri Erchinoaldo quondam in cujus ministerio ipsa adolescens honestissime conversata est, ita ut pia ejus conversatio et admirabilis complaceret [Col. 0667B] tam principi quam et hominibus ejus ministris. Erat enim benigna animo et moribus omnibus sobria, prudens et cauta nulli machinans malum. Non levis in eloquio, non praesumptuosa in verbo, sed in cunctis actibus suis honestissima. Et cum esset ex genere Saxonum [Col. 0667D] Lege Observat. praevias. forma corporis grata ac subtilissima, et aspectu decora, vultu hilaris, et incessu gravis. Et cum talis esset, fuit omnino grata principi, et invenit gratiam in oculis ejus. Quam instituit ut sibi in cubiculo pocula porrigeret, et ut pincerna honestissima saepius praesens astaret in ministerio ejus. De cujus dignitatis gratia nullam habuit extollentiam, sed potius in humilitate fundata, omnibus erat suis consodalibus obediens atque amabilis; honore congruo ministrans senioribus, ita ut de earum pedibus calceamenta [Col. 0667C] detraheret ac dilueret, aquam quoque ad lavandum afferret, et vestimenta earum festinanter pararet. Et hoc absque murmurio bono et pio animo exercebat eis ministerium.
3. Ex qua ejus nobili conversatione, maxima ei inter socias laus atque amor adolevit. Et in tantum felicem famam promeruit, ut matrona suprascripti principis Erchinoaldi defuncta, ei complacuisset, ut denuo sibi Balthildem honestissimam virginem in thoro matronali sibi sociaret. Qua re ipsi comperta, latenter se et studiose ab ejus subtraxit aspectu. Et cum jam vocaretur ad principis cubiculum, secreto se ipsa abscondit in angulo, superjectis sibi vilibus pannusculis, ita ut nemini pateret illic aliquem latere potuisse. Ipsa vero ut prudens et astuta virgo jam [Col. 0668A] tunc honores vanos fugiens et humilitatem diligens, tentabat ut poterat humanum devitare thorum, ut mereretur ad spiritualem coelestemque pervenire Sponsum. Sed et illud procul dubio divina peragebatur providentia, ut ipse princeps ipsam tunc quaesitam minime inveniret, et sibi ad conjugium aliam sociaret. Et tunc ita demum Balthildis puella inventa est nutu vere Dei, ut quae principis nuptias devitarat, postea Clodoveum Dagoberti quondam regis filium in conjugium acciperet, ut meritum humilitatis ad altiorem gradum eam attolleret. In quo gradu ipsam divina dispensatio decreverat honorare, ut dum ministrum regis contempserat, ad regis copulam perveniret, atque ex ipsa [Col. 0667D] Clodoveus ex sancta Balthilde tres filios suscepit, vicissim reges futuros, Clotarium, Childericum et Theodericum, de quibus legenda Vita sancti Eligii, qui non solum Clotharii ortum piae reginae promisit, sed etiam utrorumque sortem et casus divino afflatus Spiritu praedixit, uti Audoenus in lib. II, cap. 31, commemorat. regalis soboles procederet. Quod nunc peractum est, sicut omnibus patet, ipsa [Col. 0668B] ejus nunc regali regnante progenie.
4. Sed et ipsa collata sibi a Deo prudentiae gratia, vigilanti studio et regi obtemperabat ut domino, et principibus se ostendebat ut mater, sacerdotibus ut filia, juvenibus seu adolescentibus ut optima nutrix, eratque amabilis omnibus. Diligens valde sacerdotes ut patres, et monachos ut fratres, pauperes ut pia nutrix, largasque eleemosynas distribuens singulis. Principum honorem conservans, consiliaque eorum congrua retinens. Juvenes ad religiosa studia semper exhortans, regi humiliter et assidue pro ecclesiis et pauperibus suggerens. Jam enim sub saeculari habitu Christo ministrare cupiens, frequentabat orationem, quotidie commendans se cum lacrymis Christo regi coelesti. Quam ipse rex pius consolans juxta fidem et [Col. 0668C] devotionem ejus, dedit ei adjutorium suum fidelem famulum abbatem Genesium, per cujus manus ministrans ipsa sacerdotibus et pauperibus, pascebat egenos, et induebat vestibus nudos, studioseque sepelire ordinabat mortuos, dirigens per ipsum ad coenobia virorum ac virginum auri vel argenti largissima munera. Qui ipse Christi famulus domnus Genesius postea Christo jubente Lugduno Galliae ordinatus est episcopus. Tunc enim in palatio Francorum erat assiduus, per quem ut diximus ipsa domna Balthildis una cum regis Clodovei imperio et suggerente ipso Dei famulo in cunctis pauperibus larga procedebat regis eleemosyna per loca multa.
[Col. 0667D] Interpolator: «Interea dominus rex Clodoveus, vir ejus, gratia evocante divina, septimo decimo regni sui anno, rebus exemptus humanis migravit a saeculo; relictaque sobole filiorum cum matre, suscepit illico [Col. 0668D] filius ejus Lotharius rex Francorum regimen. Et suffragantibus praecellentissimis principibus (en episcopi principes appellati) Chrodoberto episcopo Parisiaco et domno Audoeno Rothomagensi, seu Ebroino majore domus cum reliquis senioribus vel caeteris quamplurimis regni honorem quaerentibus, ad regimen Francorum in pace constituitur.» Ex hoc utroque testimonio solus Clotarius jam ab ipso patris obitu suscepisse videtur imperium, Childerico et Theoderico ob teneriorem aetatem sub materna disciplina consistentibus. Quid plura? Deo jubente rex Clodoveus vir egregius migravit a corpore; relictaque sobole filiorum [Col. 0669A] cum matre, suscepit illico post eum filius ejus Clotarius quondam Francorum regnum. Tunc etenim praecellentibus principibus Chrodoberto episcopo Parisiaco et domno Audoeno, seu et Ebroino majore domus cum reliquis senioribus vel caeteris quampluribus, et regno quidem Francorum in pace consistenti. Tunc enim nuper et Austrasii pacifico ordine ordinante domna Balthilde per consilium quidem seniorum receperunt Childericum filium ejus regem Austri, Burgundiones vero et Franci facti sunt uniti. Et credimus Deo gubernante juxta domnae Balthildis magnam fidem ipsa tria regna tunc inter se tenebant pacis concordiam.
6. Factumque est tunc per eam nutu Dei et exhortantibus bonis [Col. 0669D] Praecipue Eligio et Audoeno, sicuti in Vita sancti Eligii lib. II, cap. 1, dicitur. sacerdotibus, ut haeresis simoniaca [Col. 0669B] quae pravo usu maculabat Dei Ecclesiam, ita ut dando praemia contra ordinem episcopatus acciperet, ut praefata domna Balthildis hoc impium nefas prohiberet, ut nullum praemium pro percipiendis sacris gradibus omnino intercurreret. Ordinavit etenim, imo per eam Dominus, et ut alia pessima et impia cessaret consuetudo, pro qua plures homines sobolem suam interire potius quam nutrire studebant, [Col. 0669D] Clarius interpolator: «Dum de eis videbant exactiones fieri, publicaque, ex antiqua consuetudine, mala urgebantur accipere, unde gravissimum rerum suarum patiebantur damnum.» dum dividebat actiones publicas quae eis ex consuetudine ingerebantur accipere, ut illis ex hoc gravissimum rerum suarum inferrent damnum. Prohibuit hoc ipsa domna pro mercede sua, ut hoc nullus facere praesumeret, ex quo facto copiosam et valde magnam mercedem exspectat.
7. Quis enim valeat dicere quanta et quam magna [Col. 0669C] commoda per religiosorum coenobia largiendo integra praesidia, et silvas magnas ad cellulas seu monasteria construenda concessit? Quo etiam et ipsa velut proprias seu et peculiares Dei causas, id est, Kala in Parisiaco Deo sacratas puellas coenobium magnum virginum aedificavit, ubi Dei famulam religiosam valde puellam Bertilam in locum matris esse primam constituit. In quo et ipsa venerabilis domna Balthildis dein conversari sub integra regula religionis, et in pace requiescere consueverat, et in veritate devota id voluntate complevit. Praetereundum non est quia ad laudem Dei pertinet quidquid in sanctis et electis suis mirabiliter Deus operatur, quia, ut dicit Scriptura, mirabilis Deus in sanctis suis. Cujus Spiritus Paraclitus [Col. 0669D] cooperatur interius per bonam voluntatem, ut scriptum est: Omni volenti bonum Deus cooperator [Col. 0670A] est illi (Psal. LXVII, 36) , sicut et isti magnae feminae constat veraciter fuisse. Ut enim praefati sumus, neque nostra, neque cujuslibet, ut arbitror, lingua quamvis erudita enarrare ejus omnia bona valet: quantas consolationes vel adjutoria ad casas Dei vel ejus pauperibus pro Christi amore quantasque opportunitates et commoda ipsa largita est, qualeque monasterium quod vocatur Corbegia in Ambianensi parochia suo opere construxit, ubi venerabilis vir domnus Teudofredus, nunc enim episcopus, tunc vero abba magno gregi fratrum praefuit: quem de Luxovio monasterio praefata domna Balthildis a reverentissimo viro domno Galberto quondam [Col. 0669D] Non episcopo. Hinc confirmatur id quod in sancti Walberti elogio, ad annum 665, diximus, eum nunquam Ecclesiae Meldensi praefuisse. abbate expetivit, et mirabiliter ad ipsum coenobium [Col. 0669D] Bollandus legit fratrum; ita etiam legisse videtur anonymus sic versum reddens: « et ad praedictum fratrum coenobium condirexit, » omissa alia parte sententiae, quae de Theudofredo etiam tunc superstite intelligenda videtur. fratrem condirexit, qui nunc ipse et laudabiliter constat.
[Col. 0670B] 8. Quid enim? ad Gemeticum domno Phileberto viro religioso et silvam magnam ex fisco ubi ipsum coenobium fratrum situm est, et multa munera et pastus de fisco dominico ad ipsum monasterium construendum concessit. Quantaque vero domno Legoberto [ Al., Laigoberto] ad [Col. 0669D] De Curbionensi monasterio diximus saeculo I Bened., in Vita sancti Launomari abb., ad ann. 590, [Col. 0670D] acturi de Gemeticensi in Vita sancti Philiberti infra, ad ann. 684. Porro de Farensi, supra, ad ann. 655, in Actis Burgundofarae, de Jotrensi vero in elogio sanctae Theodechildis, anno 660, egimus. Curbionis monasterium et villam magnam vocabulo Nugaretum, et talenta multa argenti vel auri etiam ipsum regale quo ipsa cingebatur cingulum de supra sacris lumbis suis devote abstulit, et fratribus in eleemosynam ipsum direxit. Et hoc totum hilari vultu ac benigno dispensabat animo. Ut enim Scriptura dicit: Hilarem datorem diligit Deus. [Col. 0670D] Alia Vita habet: «Similiter et ad Fontinellam et Logium plura concessit beneficiorum compendia,» quae germanior lectio videtur. Logium erat coenobium puellarum in ea Neustriae regione quae nunc Normannia dicitur. In eo Parthenone mater Milonis Reclusi Wisla, mater Logensis coenobii dicitur in Chron. Fontanell., cap. 4. Ansegisus Fontanellae abbas ad Logium libram unam legavit. Logium coenobium situm erat haud procul a Cella Milonis ipsius ad ripam alvei Sequanae; unde Logiensis portus oppido Caudebecco proximus nomen accepit. Similiter ad Fontenellam eulogia plura concessit et compendia. Quanta enim ad Luxovium, vel ad reliqua monasteria in Burgundia, [Col. 0670C] et villas multas integras concessit, et pecuniam innumerabilem direxit. Quid ad Jotrum monasterium, unde illas sacras virgines cum praefata domna Bertilana abbatissa ad Kala suum monasterium arcessivit, quanta ibi munera et de agris et pecunia multa contulit. Similiter et ad monasterium sancti Farae, sua saepe larga munera direxit. Ad urbem vero Parisiacam ad sanctorum basilicas seu monasteria et villas multas et magnas contulit, et muneribus plurimis ditavit. Quid plura? ut diximus, hoc narrare non valemus per singula. Sed neque vix media totaque dici ejus bona omnino a nobis non possunt.
9. Praeterire enim non debemus quod per seniores basilicas sanctorum domni Dionysii et domni Germani, [Col. 0670D] et domni Medardi et sancti Petri, vel domni Anniani seu sancti Martini, vel ubicunque ejus pertinxerit [Col. 0671A] notitia, pontificibus seu abbatibus suadendo pro zelo Dei praecepit, et epistolas pro hoc eis direxit, ut sub sancto regulari ordine fratres in ipsa loca consistentes vivere deberent. Et ut hoc libenter acquiescerent, in privilegio eis firmare jussit, vel etiam immunitates concessit, ut melius eis delectaret pro rege et pace summi regis Christi clementiam exorare. Et illud commemorandum est, quia ad mercedis ejus cumulum pertinet, quod captivos homines Christianos ire prohibuit; datasque praeceptiones per singulas regiones, ut nullus in regno Francorum captivum hominem Christianum penitus transmitteret. Sed magis et ipsa dato pretio captivos plurimos redimere praecepit, et liberos relaxavit, et alios ex ipsis in monasteria intromisit, et praecipue de gente [Col. 0671B] sua viros et puellas quamplures denutritas secum. Quantas enim attrahere potuit, eas per sancta coenobia commendavit, et ut pro ea exorarent eis praecepit. Etiam ad Romam usque ad beati Petri et Pauli basilicas, vel ad Romenses pauperes plura ac larga saepius direxit munera.
10. Erat enim ejus sancta devotio, ut in monasterio quod praediximus religiosarum feminarum, hoc est in Kala quod ipsa aedificavit, conversari deberet. Nam et Franci pro ejus amore hoc maxime dilatabant, nec fieri permittebant, nisi commotio illa fuisset per miserum [Col. 0671D] In alia Vita Sigebrandus dicitur, quem Parisiorum episcopum fuisse aiunt, de quo, supra, in Observat. 8. Ista Sigoberrandi caedes contigit anno circa 664 quo Balthildis, cum ei jam per filii Clotarii aetatem ad regnum habilem liceret, in Kalense Parthenona secessit. Certe anno regni Clotarii filii 7 adhuc regnum administrabat, siquidem eo anno Berthefridus Ambianorum episcopus privilegium immunitatis monasterio Corbeiensi, petentibus Clotario et Baltechilde regina concessisse legitur. Sigoberrandum episcopum, cujus superbia inter Francos meruit mortis ruinam. Et exinde orta intentione dum ipsum contra ejus voluntatem interfecerunt, metuentes ne hoc ipsa domna [Col. 0671C] contra eos graviter ferret, ac vindicare ipsam causam vellet, permiserunt eam subito pergere ad ipsum monasterium. Et fortasse dubium non est quin ipsi principes tunc illud in bono animo permisissent. Sed ipsa domna Dei voluntatem considerans, ut hoc non tam eorum consilium quam Dei fuisset dispensatio, ut ejus sancta devotio per quamlibet occasionem Christo gubernante esset impleta. Deductaque ab aliquibus senioribus, venit ad praefatum monasterium suum Kala, ibique a sanctis puellis ut decebat honorifice et satis amabiliter in sancta congregatione recepta est. Habuit enim tunc non modicam querelam contra eos [Col. 0671D] Interpolator legit: «Contra eas quas ipsa dulciter enutriverat, pro qua causa falso ipsae eam habuissent suspectam,» etc. Quasi Balthildis adversus monachas habuerit querelam. At retinenda lectio nostra, interpretanda utique de optimatibus nonnullis, qui feminam sanctam falsi criminis accusaverant. Ante vero quam Balthildis Kalam se reciperet, curavit funus beati Eligii Noviomagensis episcopi, ejusque [Col. 0672D] corpus Kalam transferre frustra conata est, testante Audoeno, in lib. II de Vita sancti Eligii, cap. 34 et seqq., qui et addit, cap. 39, sanctum Eligium post obitum suum usque tertio apparuisse «cuidam personae in aula regis habitanti, cui praecepit, ut sine aliquo cunctamine adiens reginam Balthildem commonere eam deberet, quo insignia auri gemmarumque ornamenta quibus adhuc in cultu utebatur, ob Christi jam reverentiam deponere non gravaretur. Regina vero non ambigua de confessoris admonitione, omnia a se confestim ornamenta rejecit, nec praeter brachiles aureos super se quidquam ornamentorum reservavit. Omnia itaque in eleemosynis dispertiens, potiora quaeque in crucis opere aptavit, quam ad caput sancti Eligii stabiliri praecepit, et crepam (id est, tumbam) ex auro atque argento mirifice fabricare, quam supra confessoris membra deposuit.» Haec Audoenus. , quos ipsa dulciter nutriverat. Pro qua re falsam [ L. falso] ipsi eam habuissent susceptam, vel etiam pro bonis mala ei repensarent. Sed et hoc conferens [Col. 0672A] cum sacerdotibus citius eis clementer cuncta indulsit, et ut ipsi ei illam cordis commotionem indulgerent supplicavit. Et ipsa pax inter ipsos, Domino largiente, plenissime restituta est.
11. Ipsa vero piissimo affectu diligebat sorores ut proprias filias, et sanctae abbatissae earum obediebat ut matri. Et ministerium exhibebat eis ut vilissima ancillula ex sancta devotione, ita ut etiam cum adhuc regeret publicum palatium, et ipsa visitabat suum saepe sanctum coenobium, ita humilitatis magnae fortiter exhibebat exemplum, ut ipsa quoque in coquina ministraret sororibus, et munditias vilissimas, etiam deambulationes stercorum, ipsa mundaret. Et hoc totum cum gaudio ac laeto perficiebat animo tam humile pro Christo ministerium. Quis [Col. 0672B] enim crederet ut sublimitas tantae potentiae ita vilissimis administraret rebus, nisi ei hoc magnus Christi exegisset omnimodo plenissimus amor? Insistebatque assidue orationi devota cum lacrymis, et divinam lectionem saepius frequentabat. Consolationem vero continuo per sanctam exhortationem, et frequentem visitationem infirmorum faciebat. Dolebat enim cum dolentibus per studium charitatis, et cum gaudentibus gaudebat, et pro sanis, ut consolarentur, domnae abbatissae humiliter saepius suggerebat. Cujus petitioni ipsa ut mater amabiliter cuncta praestabat, quia vere erat eis more apostolico cor unum et anima una, dum se invicem tenere ac plenissime diligerent in Christo.
12. Coepitque ipsa domna Balthildis corpore infirmari [Col. 0672C] et viscerum incisione, pessimo infirmitatis vitio graviter laborare. Et nisi medicorum studia subvenissent, pene deficere. Sed magis ipsa ad coelestem medicum semper fidem habebat de salute sua. Ipsa vero sancta conscientia et pia non cessabat Deo gratias agere de sua castigatione, et bona et astuta ministrare consilia semper, et humilitatis magnae exemplum ex ministerio suo sororibus ostendere formam pietatis. Et conferens saepe cum matre monasterii, ut et regem et reginam et proceres condigno honore cum eulogiis semper visitarent, ut erat consuetudo, ut ipsa domus bonam famam quam ceperat non amitteret, sed amplius semper in affectu charitatis cum omnibus amicis atque validius in Dei nomine permaneret in dilectione, ut scriptum est: [Col. 0673A] Oportet et testimonium habere bonum ab his qui foris sunt (I Tim. III, 7) ; et praecipue curam pauperum et hospitum cum summo studio pro misericordia et dilectione in ipsis semper impendi. Pro Christi amore salutis monita sancta ipsa mater monasterii, audita alacri ac laeto animo adimplebat omnia: sed neque ea deinceps ullomodo adimplere cessabat, pro mercedis communis augmento.
13. At vero jam propinquante glorioso ejus obitu, visio praeclara ei fuit ostensa. Scala enim erecta et stans ante altarium sanctae Mariae, cujus culmen coelum contingeret, et quasi angelos Dei comitantes, ut ipsa domna Balthildis ascenderet per eam, ut ex hac revelatione patenter daretur intelligi, eo quod per sublimia ejus merita patientia et humilitas eam [Col. 0673B] ad celsitudinem aeterni regis et ad praemii coronam citius exaltandam perduceret. Qua etiam ipsa domna visione comperta cognovit se quantocius e corpore esse migraturam, et illuc ubi jam olim thesaurum optimum reconderat [ Al., recondiderat] perventuram. [Col. 0673D] Idem asserit interpolator. «Hoc vero silere sororibus quae consciae hujus mirabilis visionis fuerant quae consciae hujus mirabilis visionis fuerant praecepit, ne matri monasterii vel cuicunque sororum haec visio manifestarent.» Illud vero silere praecepit, ut usque in transitum suum pro doloris moestitia sororibus vel matri monasterii ipsa visio non indicaretur. Sed potius ipsa pia et alacri mente magis ac magis sanctae insistere preci, et semetipsam cum cordis contritione humiliter coelesti regi Domino Jesu Christo commendare attentius. Et occulto exhortabatur semper vel consolabatur domnam Bertilanam et sorores, eo quod ipsa jam aliquantulum ab infirmitate sua convalesceret melius. Et dissimulabat venturam moestitiam [Col. 0673C] de transitu suo, quae magna postea et subitanea eis contigit.
14. Cum vero ipsa domna sensit proximum finem suum, tunc mens ejus sancta ad coelum erecta est. Certaque facta de beatitudinis retributione et praemio magno, prohibuit secum consistentibus, ut aliis sororibus hoc nullatenus innotescerent, nec domnae abbatissae quae valde et ipsa infirmabatur, ne illa pariter periclitaretur ob magnitudinem tristitiae. [Col. 0673D] Interpolator: «Habebat praeterea ipsa domna Balthildis quamdam infantulam, quam ex fonte baptismatis susceperat,» etc. Quae infantula in historia translationis appellatur Radegundis, «quae septimo aetatis suae anno ab hoc saeculo migravit,» cujus corpusculum post Balthildis translationem in sanctae reginae tumulo collocatum est; nunc inter sacras reliquias asservatur. Et erat aliqua quaedam tunc infantula sua filiola, quam praecepit ut secum iret, quae et ipsa subito e corpore exiit, et eam ad tumulum praecessit. Tunc consignans se confidenter et pios oculos ac sanctas manus ad coelum erectas [ Al., piis oculis ac sanctis manibus ad c. erectis], sancta illa anima a corporis vinculo in pace [Col. 0673D] soluta est. Statimque divinus splendor in ipso cubiculo clarissime coruscavit. [Col. 0673D] Alius auctor id asseverantius affirmat his verbis: «Et cum ipso lumine ab Angelorum choro, obviante sibi fidelissimo Genesio scilicet episcopo, qui visus [Col. 0674D] est astantibus inter agmina angelorum affuisse, gloriosa et sancta, illa anima est recepta.» Et sine dubio ab angelorum choro vel obviante amico suo fidelissimo quondam [Col. 0674A] Genesio episcopo gloriose ipsa sancta anima recepta est, ut magnum ejus exigebat meritum.
15. Et hoc ita paulisper sorores illas cum in tanti doloris gemitu conticuerunt et ut ipsa jusserat sub silentio, ita tantum ut soli tantum sacerdotes qui ejus beatissimam animam Domino commendaverunt, illis est denuntiatum. Quam rem postea cognoscens abbatissa et cuncta congregatio, cum magno fletu requirentes quomodo sic subito et improviso nec sibi cognita esset exitus sui hora, et quasi rapta fuisset ab eis gemma illa omnibus desiderabilis. Omnibusque obstupefactis pariter prostrati illico super humum multisque ibi profusis lacrymis cum immensi doloris gemitu flentes, et pio Domino gratias agentes et collaudantes [Col. 0674B] commendaverunt ejus sanctam animam pio Regi Christo, ut ipse eam in sanctae Mariae choro, vel sanctorum consortio perduceret. [Col. 0674D] Clarius expolitor: «Sicque, ut decentissimum erat, excubias condignas agentes, in ecclesia sanctae Crucis quam ipsa a fundamentis construxerat, corpus beatissimum portaverunt, et merito honore summaque reverentia ibidem sepelierunt.» Et ut tunc erat decus ipsius, sepelientes eam cum magno honore et multa reverentia. Tunc domna Bertilana abbatissa pro studio pietatis sollicita, commendavit sanctis sacerdotibus et per plures ecclesias ut esset memoria sancta in sacris oblationibus assidue facienda. Quod nunc usque per loca multa merito ejus assidue celebratur.
16. Reliquit sanctum exemplum sequentibus humilitatis et sapientiae, mansuetudinis et plenissimae dilectionis studium, imoque infinitae misericordiae, astutamque prudentiae vigilantiam et confessionem puritatis, et cuncta per consilium, et nihil [Col. 0674D] Bollandus legit sine commento. Interpolator: «Docuit quoque ut nullus temere vel praesumptuose aliquid definiret, sed omnia cum consilio esse facienda temperato et rationabili sermone discretionis.» Primarius Auctor commeato scripsit pro commeatu, quo nomine licentiam intelligunt antiqui scriptores. sine [Col. 0674C] commeato omnino esse faciendum, sed temperata et rationabilia fieri universa. Hanc pietatis regulam consodalibus exemplum sanctissimum dereliquit, pro quibus nunc sanctis virtutibus et multo pluribus sanctis suis meritis recepit magni praemii coronam sibi a Domino olim repositam. Et modo perfruitur inter angelos in conspectu Domini et Sponsi sui cum candido virginum grege quod desideravit immensum ac sempiternum gaudium. Et nunc ad declarandum fidelibus sublime ejus meritum divina pietas ad sacrum ejus sepulcrum plura perficit mirabilia. Ita quisquis ibi febre correptus seu a daemonio vexatus vel dentium dolore contritus ad fidem [ Al., cum fide] accesserit, illico per divinam virtutem et per ejus sanctam intercessionem statim depulsa [Col. 0674D] qualibet morborum peste, sani atque incolumes in Dei nomine exinde procedunt, [Col. 0674D] Idem scribit auctor libri de Vita sancti Serenici, num. 8, quam supra ad ann. 669 retulimus. ut et modo nuper de aliquo puero manifeste contigit
[Col. 0675A] 17. Venit quippe ex partibus provinciae quidam vir venerabilis [Col. 0675C] In alia Vita Leudegangus, an Leodrandus episcopus Tarentasiensis. Leudegaudus episcopus, amicus et fidelis monasterii Kalensis, cujus puerum ita saevus daemon arripuit, ut contineri a sociis non posset, nisi ejus manus pedesque colligassent, eo quod ob nimiam saevitiam dilaniaret quos contingere poterat. Qui dum ad locum sacrum perveniret, et sarcophagum aliorum ductu tetigisset, subito et sanatus et mitis velut ovis effectus est, opitulante Domini nostri Jesu Christi gratia, qui regnat in saecula saeculorum. Amen [Col. 0675D] Sic desinit Codex Fuliensis.
18. Recolimus quidem in Francorum regno nobiles et Dei cultrices quasdam fuisse reginas, Chrodechildem [Col. 0675B] scilicet neptam Gundebaldi regis atque magni et antiqui Clodovei regis conjugem, quae ita eumdem paganissimum veris instruxit exhortationibus, ut tota mentis intentione ad cultum Christianae religionis fervente fidei calore converteret. Et non solum ipsum, sed etiam divina gratia adjuta plurimos Francorum proceres traxit ad Christi agnitionem et ad catholicae fidei dilectionem. Ecclesiam quoque in honore sancti Petri, ubi religio monastici ordinis vigeret, Parisius fecit, necnon et coenobiolum in honore sancti Georgii sacrarum virginum in Kala prima construxit. Quod postea quia ambitus ecclesiolae strictior erat, ad capiendum plurimum gregem sanctimonalium a saepe memoranda domna Balthilde eversum, et basilica praegrandi spatio amplitudinis [Col. 0675C] constructa; cujus medium altare in honore sanctae crucis, atque illud [ F., aliud] in parte dextera in honore sancti Georgii; quod vero ad laevam est, in honore sancti Stephani protomartyris titulatur consecratum. Alia etiam quamplurima pro mercede aeternae remunerationis in honore sanctorum edidit loca et muneribus plurimis ditavit; parique modo de Ultrogotha fertur regina Childeberti videlicet Christianissimi regis conjuge, eo quod nutrix esset orphanorum, consolatrix pupillorum, sustentatrix pauperum et Dei servorum atque adjutrix fidelium monachorum. Recte quoque et illud praedicatur memorabile [Col. 0676A] factum sanctae et venerabilis Radegundis reginae Clotarii quondam anterioris regis conjugis, quam tanta sancti Spiritus succenderat gratia, ut vivum relinqueret conjugem et se Christo Domino sub sacro velamine consecraret, multaque alia quae in Actibus ejus leguntur perageret.
19. Sed quanquam illud considerare libeat quod ab ipsis sanctis feminis actum est, summopere tamen nobis ad sanctam matrem domnam Balthildem quae nostris effulsit temporibus, necnon et ad ejus merita gloriosa quae ipsi ab ea gesta novimus et vidimus, recurrendum est. De quibus hic quidem pauca de plurimis commemoravimus, per quae non putamus eam inferiorem meritis fuisse illis prioribus, sed multo magis in sanctis studiis et bonis operibus eas [Col. 0676B] praecessisse cognovimus. Quae post multa memoranda quae gessit opera, evangelicae perfectionis adimplevit mandata, despexit mundum et concupiscentiam ejus, contrivit diabolum et pompas ejus, secutaque est Christum et praecepta ejus, utque vera monacha sub integra religione beatam vitam feliciter consummavit, atque [Col. 0675D] Ipso die sancta Balthildis laudatur in sincero Usuardi Martyrologio his verbis: In territorio Parisiacensi Balthildis reginae. Item in veterrimo Corbeiensis abbatiae Kalendario ante annos septingentos exarato: III Kal. Feb. Kala monasterio depositio Baldechildis reginae; quo die in monasteriis Corbeiensi et Kalensi ejus solemnitas celebratur. Corrigendi ergo libri editi Usuardi, corrigendus et Ado, qui VII Kal. Febr., corrigendus etiam Wandalbertus qui VI easdem Kalend., denique corrigenda etiam Martyrologia Romanum, Benedictinum ac Gallicanum, in quibus sanctae Balthildis natalis VII Kal. Febr. collocatur. Annum quo sancta regina obiit, quadamtenus designant duo characteres chronologici, unus a regno Theodorici ejus filii qui matri superstes regnasse dicitur in Vita secunda sancti Wandregilisi, cap. 23; alter ex morte sancti Genesii Lugdunensis pontificis, [Col. 0676C] qui sanctae animae de corpore migranti obviavisse legitur, supra, num. 14. Obiit sanctus Genesius [Col. 0676D] anno 5 regni Theodorici, Christi 677, Kalend. Novembris, siquidem anno Theodorici septimo Ansbertus, qui Lantberto abb. Fontanellensi ad infulas Lugdunenses post Genesium evecto suffectus est, annum regiminis secundum agebat, quemadmodum ex Actis sancti Condedi inferius referendis constat. Anno proinde circa 580 sancta Balthildis ad superos transiit. Ejus festum diem inter celebriores festivitates sanctus Adelardus abbas Corbeiensis, in lib. I et II Statut. Corb., cap. 2, recenset. III Kalendas Februarias terrena deserens et coelestia appetens, animam beatam benigno Jesu qui eam dederat, mundam et immaculatam reconsignavit, humataque in pace requiescit in Kala monasterio, et regnat in perpetua jucunditate cum Domino, non immemor, ut credimus, suorum fidelium, qui ejus cupiunt veraciter attollere praeconium. Nos vero etsi non ita ut debuimus, saltem ut potuimus vestrum imperium adimplere curavimus. Imperitiae [Col. 0676C] sermonis indulgentiam date, et pro culpis negligentiarum cum charitate Deum exorate. Nos ergo qui adhuc mole carnalis ergastuli pressi ac multiplici scelerum pondere praegravati in hujus labentis saeculi fluctibus vagamur ambigui, ejus suffragia pia devotione poscamus assidui, ut pro nobis apud misericordem Dominum intercedere dignetur, quatenus ablutos omnes labe criminum perducat pro sua pietate ad coeleste regnum, ubi est gloria indeficiens, perpetua pax, lumen sempiternum cum Patre et Filio et Spiritu sancto, quae praeparavit his qui diligunt eum [Col. 0676D] Corpus sanctae Balthildis thecae argenteae, caput vero proprio scrinio inclusum etiam nunc in monasterio Kalensi religiose colitur, praeter insignem maxillae superioris portionem, quam Corbeienses nostri anno sexcentesimo quadragesimo septimo supra millesimum ab illustri ac venerabili abbatissa Magdalena obtinuerunt, et in argentea effigie una [Col. 0677C] cum sanctae reginae ac monachae velo alteroque calceo posuerunt. Duplex celebratur sanctae Balthildis translatio, altera XVI Kalend. Aprilis, altera pridie Kalend. Januarii, haec quidem in monasterio Kalensi [Col. 0677D] ob quamdam sine dubio sacri corporis translationem in novam capsam; illa in Corbeiensi aeque ac Kalensi ob ejus elevationem, «quae fuit facta anno ab Incarnatione Domini 833, anno vigesimo imperante Ludovico serenissimo Augusto, et celebratur XVI Kalend. Aprilis,» uti in veterrimo Codice Corbeiensi legitur. Ex quo corrigas Martyrologium Benedictinum, in quo haec elevatio seu translatio, XV Kal. [Col. 0678C] April. memoratur; cujus elevationis historiam suo loco referemus saeculo IV Benedictino. .
Prolegomena
[Col. 0677A] Clodovei II, Sigeberti fratris, Neustriae et Burgundiae regis, diplomata tria legitima edita sunt, supposititia totidem.
1. Primum ex legitimis aeri incidendum curavit Mabillonius, de Re dipl., pag. 378, ex autographo corticeo, litteris Merovingicis exarato, addita interlineari lectione vulgaribus litteris expressa; tum paulo auctius edidit, quibusdam sane suppletis ex accuratiori mutili instrumenti inspectione; valde enim mutilum erat autographum. Ex eo fere nihil aliud erui potest, nisi donum loci Cortiraci a Dagoberto collatum monasterio sancti Dionysii, a Clodoveo et Nandechilde matre ejus, fuisse confirmatum. De falso postulavit diploma hoc Germonius, de vet. reg. Franc. Diplom. t. I, pag. 135, et t. II. pag. 194; cujus criminationes diluerunt Mabillonius, de Re dipl. suppl. pag. 20, et Fontaninus, Vindic antiq. dipl. pag. 162. Paululum circa haec immorari juvat [Col. 0677B] ad rem diplomaticam maxime pertinentia, quibus excutiendis in notis nostris, propter praescriptam brevitatem, vacare non licuit. Agitur praecipue de assignanda acceptione utriusque locutionis, subscriptio propria, et nominis signaculum.
Argumentum contra veritatem diplomatis petit Germonius ex clausula qua Clodoveus et mater ejus profitentur se «propriam subscriptionem inserere non potuisse.» Peritum scribendi fuisse Clodoveum etiam ante patris obitum contendit Germonius, et id astruit ex verbis auctoris Gestorum Dagoberti, cap. 42. Cum enim morti proximus Dagobertus testamentum conderet, cui subscribere, morbo ingravescente, non valeret, «rogavit Clodoveum filium suum ut per signaculum nominis sui chartam affirmaret, et optimates subscriberent.» Sed ex ipsissimis Gestorum verbis arguitur contra Germonium tunc scribendi imperitum fuisse Clodoveum; haec enim locutio, per signaculum nominis, intelligenda [Col. 0677C] est de signo qualicunque, quod vice subscriptionis litteris exaratae apponeretur; id patet ex eo quod, cum de optimatibus agitur, expresse dicitur ipsos subscripsisse, dum Clodoveus solo nominis signaculo chartam confirmavit. Sic factum fuisse apparet in autographo quod expendimus; in eo enim exstant Nantechildis et Clodovei monogrammata, quae in notis nostris effingi curavimus [Col. 0678C] Necesse esse non est visum ut aeri inciderentur monogrammata illa, quae in Diplomatica Mabillonii [Col. 0678D] reperire est. . Sic autem habet autographum mutilum: «Propria subscriptione inserere non possumus, tamen. . . . os et praecelsa genetrix nostra dom. . . . bercthus. . . . Signum dom. Chlodovio regi. Signum praecelsae Nantechilde reginae.» Quae deficiunt, sic videntur explenda: «Cum nomina nostra propria subscriptione inserere non possumus tamen [n] os et praecelsa genetrix [Col. 0678A] nostra dom [ina Nantechildis, quam uxorem habuit genitor noster Dago] berchtus, [manuum nostrarum signaculis adumbravimus] signum dom. Chlodovio,» etc. Haec supplemus ex clausula extrema diplomatis primi inter spuria (Infra, col. 688) ejusdem Clodovei, quod quidem, in plurimis sincerum, tamen, cum sit multis adulterationibus foedatum, inter legitima non admittendum putamus.
Ergo ruit calumnia Germonii; et certe nota est nobilium virorum et principum hac aetate scribendi imperitia, nec ea mira videbitur seu in Clodoveo puerulo, seu in Nandechilde regina quidem, sed e ministerio ad solium evecta.
2. Aliud habemus sincerum Clodovei II diploma, saepius vulgatum, quod Mabillonius Merovingicis litteris aeri incisis edidit, de Re dipl. tabul. XVII, ad fidem autographi apud sanctum Dionysium repositi. Exstat insertum in chartulario quod asservatur in bibliotheca regia, sub n. 5415. Prolixas huic instrumento notas subjecimus; quibus hic pauca liceat [Col. 0678B] addere, ad refellendas Germonii calumnias. Hoc diplomate Clodoveus confirmat privilegia monasterio sancti Dionysii a Landerico, Parisiensi episcopo, concessa. Exemplum concessionis Landerici typis mandavimus supra (col. 299) , sed ita adulteratum ut illud spuriis instrumentis annumeraverimus. Exstitisse quidem Landerici concessiones docet auctor Gestorum Dagoberti, nec id negat Germonius, de vet. reg. Franc. Dipl., t. I, pag. 125, et t. II, pag. 180, aut a Clodoveo confirmatas fuisse; sed autographum a Mabillonio editum supposititium esse contendit, et id astruere conatur, 1 o ex monogrammate quod diplomati subjicitur; 2 o ex subscriptione Radoberti majoris domus, unde arguit multa in genuino Clodovei diplomate extitisse, quae deficiunt in exemplo quod ut autographum venditavit Mabillonius; 3 o ex Gestis Dagoberti. Haec autem sic arbitramur dilui posse.
1 o In monogrammate legit Germonius nomen Sigeberti; [Col. 0678C] quod sane pro falsi indicio haberemus; neque enim, quidquid Mabillonius jusserit, de Re diplom., pag. 376, et suppl., pag. 19, concipere id possumus, ut Clodovei diploma monogrammate fratris, non suo, vallatum fuerit; sed, si Merovingicas litterarum formas requiramus, distincte in monogrammate assequemur nomen Chlodovius, et in hoc haesisse miramur Mabillonium, qui cum litteris Merovingicis familiariter versabatur. Monogramma accurata caelatura effictum [Col. 0678D] Quorum quidem monogrammatum figurae in hac novisissima Editione non exstant, quas vide apud Mabillonium et in Elementis palaeographiae a N. de Wailly descriptis, t. II, pl. VI, I. 3. Confer etiam quidquid ad rem illustrandam eruditus idem addidit, t. I, pag. 659. exhiberi curavimus; quod si inspiciatur, unamquamque litteram in eo sic distinguere facile erit: scilicet, littera C deprehenditur in superiori parte lineae quae est a sinistris, et in inferiori littera L. Haec eadem linea, cum alia dextrorsum per transversalem unita, exprimit litteram [Col. 0679A] H. Transversali lineae insidet litterula quae proprior videtur nostrae litterae S, sed formam vocalis O charactere Merovingico effingit, et hoc officio bis fungitur in monogrammate, quod in veteribus monogrammatibus minime insolens. Littera D a dextris inversa figura conspicitur. In apice monogrammatis signantur litterae V, I, et bis quoque lectioni inservit littera V. Restat littera S, quam agnoscere fas est in linea quae a parte dextra transversalis lineae descendit. In hac nostra monogrammatis enucleatione non omnino concordamus cum auctoribus Diplomaticae novae, t. III, pag. 553, qui tamen in summa nobiscum conveniunt, nomen Clodovei ex monogrammate eruentes.
2 o Radoberti subscriptio cum titulo majoris domus Germonio suspecta est, neque arbitratur hunc unquam paerfecturam palatii gessisse sub Clodoveo II. Non ita sentiunt Henschenius apud Bolland. Exegesis, ad t. III April., pag. 5, et Fontaninus, Vindic. dipl. pag. 159. Felicius forte conjicit Mabillonius, [Col. 0679B] in Dipl. suppl. pag. 19, Radobertum vel Aquitaniae, vel Bathildis reginae majorem domus exstitisse, fuerunt enim reginarum majores domus. Ipsi Germonio haec conjectura non displicuit, ut videre est, ubi supra, t. II, pag. 194.
3 o Objicit Germonius diploma Clodovei II pugnare cum iis quae de hoc ipso diplomate narrantur in Gestis Dagoberti. Sed auctor Gestorum quiquid a Landerico Sandionysianis concessum fuerat sigillatim narrando persequitur, diploma vero generalem concessorum confirmationem enuntiat. Ex hac autem discrepantia nihil argui potest, unde sinceritas diplomatis everti possit.
3. Non diu nos detinebit tertii diplomatis fragmentum, quod quidem mutilum admodum, sed legitimum unicuique videtur. Non alio nisi Mabillonio sponsore illud Clodoveo II tribuimus. Ita truncum et hiulcum est, ut ipsius argumentum ex eo eruere non liceat. Datum fuit regnante Clodoveo quem Mabillonius secundum hujus nominis conjicit. Emissum [Col. 0679C] dicitur suggerente Amathilde inlustri matrona, quam aliunde non novimus. Parvi forte momenti est ejusmodi quisquilias colligere; sed tam veteris aetatis reliquias, qualescunque sint, neglectui habere, religio nobis foret.
1. Tria diximus vulgata fuisse sub nomine Clodovei II commentitia diplomata. Primum est de Fossatensis monasterii fundatione. Clodoveus hoc instrumento concedit Blidegisillo diacono castrum Fossatum, seu Bagaudarum, juxta Maternam fluvium, ad condendum monasterium in honorem sancti Petri et Pauli. Hoc est celebre monasterium quod, teste Nov. Gall. Christ. t. VII, col. 283 et seq. Fossatense vocatum, deinde sancti Mauri Fossatensis nomen sumpsit, et tandem, bulla Clementis papae VII, anno 1533 abolitum, loco monachorum subrogatis canonicis, Parisiensi episcopatui unitum est. Magna nomina tuentur hujus diplomatis sinceritatem, [Col. 0679D] Breulius, Antiq. Paris. lib. I, pag. 58; Felibianus hist. Paris. t. III, pag. 20; Mabillonius, Annal. Bened. t. I pag. 372; aliqua tamen in eo temere inserta expungit Cointius, Annal. t. III, pag. 83; nos omnino supposititium instrumentum judicamus Breulius asserit autographum exstare in archivo [Col. 0680A] Fossatensi ecclesiae; sed et in archivo, et in tabulario capituli sancti Thomae Luparensis, ubi res Fossatensis monasterii repositae dicebantur, illud frustra investigandum curavimus. Haec autem falsi vestigia sunt.
Fingitur in diplomate Blidigisillum impetravisse hunc locum ut monachos ibi constitueret sub regula sancti Benedicti; sed Blidigisillus ibi constituit primum abbatem Babolenum, sancti Columbani discipulum; unde Cointius interpolatum conjicit instrumentum in gratiam ordinis Benedictini. Apertius abbas Lebeuf, Histor. dioeces. Paris. t. V, pag. 97 et 118, totum diploma ab aliquo hujus ordinis monacho conflatum pronuntiat, qui, cum hoc monasterium, non semel restauratum, regulae sancti Benedicti suo tempore subjectum videret, sic a primordiis institutum credidit, et haec inseruit in instrumento quod ad asserenda jura monasterii sui fabricabat, ut suppleret legitimo deperdito. Id praeterea manifeste falsum prodit: Clodoveus monachis [Col. 0680B] condendum monasterium habitaturis privilegia largitur, ea lege ut pro genitrice sua, pro conjuge et prole, Deum exorent. Signatur autem diploma anno regni primo, quo vix quinquennis erat Clodoveus, cui certe nec conjugis nec prolis cura tunc erat. Haec quoque interpolata Cointius, Annal. t. III, pag. 28, deleri jubet. Sed quae causa movere potuit ut vero diplomati haec clausula adderetur? Sane, si tali emendatione corrupta instrumenta resarcire liceat, quis fetus spurius inter legitimos non coaptabitur?
2 o Fortioribus adhuc argumentis falsi convincitur quod Clodoveo II tribuunt diploma secundum, pro monachis insulae Barbarae. Datum dicitur Monte Lauduno, qui locus nunquam fuit e ditione hujus regis. Formulae carlovingicam aetatem omnino sapiunt. Invocatio initialis, tempore Clodovei II insolita; insolentior titulus quem Clodoveus assumit, divina Providentia imperator Augustus. Hoc se titulo inscribebat Ludovicus Pius. Personae quibus directum fingitur Clodovei diploma eaedem sunt quibus [Col. 0680C] Ludovici Pii diplomata directa, scilicet ducibus, comitibus, vicedominis, telonariis, etc. Quin et regibus diploma Clodovei dirigitur, quod Cointio, Annal. t. III, pag. 126, videtur praeter usum et rationem. De regalia possidentibus ibi memoratis, observat neminem apud Francos, hoc tempore, possedisse regalia. Ex his facile crediderimus hoc instrumentum nono saeculo fuisse confictum, ut jus monasterio insulae Barbarae pararetur in ecclesiis et villis quae magno numero huic concessae dicebantur.
3. Diploma tertium sub nomine Clodovei II, quo plurima dona monasterio sancti Dionysii conferuntur aut confirmantur, scatet vitiis quae falsarii ignorantiam produnt. Ibi mentio est donationis Constantinianae erga Romanam Ecclesiam; quam fabulam nemo nescit saeculo decimo quinto explosam, non ante nonum saeculum exortam fuisse. Ibi habentur subscriptiones comitum Flandriae et Normanniae; comites autem Flandriae ante regnum Caroli Calvi [Col. 0680D] non exstiterunt; Normanniae nomen ne notum quidem fuit sub Meroveadum regno. Hoc tamen instrumentum, quasi ex originali depromptum, obtrudit Dubletus, homo simplex et male oculatus, plane rudis in dignoscendis veteribus chartis, quas quotidie contrectabat.
Diplomata sincera
[ [Col. 0681C] Quae hic et deinceps Italico scribuntur charactere praetermissa sunt in tabula aeri incisa. Suppleta sunt a Mabillonio, ex accuratiori lectione, ut credibile est, in exemplo quod legitur in ipsius tabulae tergo. Chlodovius, rex Francorum ], vir inl. Vandalb . . . duci et Ebrulfo graf. vel omnibus agentibus praesentebus et futuris.
Se petitionebus sacerdotum semper praebemus . . . . . . sinus . . . ime in h . . . regni nostri . . . vel basile . . . confirmatis . . . suus, ter . . . quondam per sua epistola . . . in loco noncopante Cotiraco, quae est super f . . . m Isera, in pago Camiliacense . . . geneturis nostri Dagobercthi regis manebus robor . . . firmas . . . raeces . . . cujus petiti . . . hoc ei magnetudo seu uteletas ves . . . et confirmation . . . et genet . . . is nostri quicquid . . . in suprascripta loca . . . inter . . . basilecam . . . praesenti tempore [Col. 0681B] stabileter possedetur, indesenenter possedeant, et absque lite . . . convexatio . . . propria subscriptione inserere non possumus tamen . . . os et praecelsa genetrex nostra dom . . . berctus . . . [Col. 0681C] Monogrammata Clodovei Nantechildisque effinguntur signis quae aeri incisa sunt a Mabillonio. Infra, in medio, locus sigilli. Post sigillum legitur let, quod Mabillonius interpretatur valete. sig. dom. Chlodovio regi. Sig. praecelsae Nantechilde reginae [Col. 0681D] Nullae notae loci aut temporis. Chlodoveus rex, a quo emissum fuit diploma, filius fuit Nantechildis, ac proinde hujus nominis secundus. Ex subscriptione Nantechildis arguitur datum fuisse ea vivente, quae obiit anno 641, teste Fredeg. Chron. cap. 90. Chlodoveus autem regnum auspicatus fuerat anno 638. Ergo satis probabili conjectura hoc instrumentum circa annum 640 collocat Felibianus, Hist. abb. S. Dion. pag. 21, quem sequimur. Magnum certamen fuit inter Mabillonium et Germonium, de vet. reg. Franc. Diplom. t. I, pag. 135, et t. II, pag. 194, de sinceritate hujus diplomatis. Adeo spurium illud credebat Germonius, ut falsi criminaretur Dagoberti diploma, eo quod huic Chlodovei diplomati simile videretur. [Col. 0682B] Sed diploma Chlodovei feliciter tuetur Mabillonius: Germonii enim omnis argumentatio ad id recidit quod Nantechildis et Chlodoveus nomen suum huic [Col. 0682C] instrumento subscribere non posse se declarent, quamvis utrumque scribendi peritum fuisse Germonius contendat. Mabillonius argumentationem evertit in Supplemento ad librum de Re diplomatica, pag. 20, quod videsis. Vide et prolegomena nostra, ubi haec prolixiori disceptatione prosequimur. .
CLODOVIUS, REX FRANC. V. INL.
Oportit climenciae princepali inter citeras peticiones [Col. 0682A] illud quae pro salute adscribetur, vel pro timore divini nomenis postolatur placabeli audito suscipere, et ad effectum perducere, ut fiat in mercide conjunccio, dum pro quiete servorum Dei vel congruencia locis venerabilebus inpertitur peticio. Igetur dum et omnipotens pater, qui dixit de tenebris lumen splendiscere, per Incarnacionis mistirium unigeniti fili sui Domini nostri Jesu Christi, vel inlustracionem Spiritus Sancti inluxit in corda sanctorum christianorum, pro cujus amore et desiderio, inter citeros gloriosos triumphos marterum, beatus Dionisius, Leutherius et Rustecus meruerunt palmam victuriae et coronam percipere gloriosam, ubi per multa tempora in eorum basileca, in qua requiescere videntur, non minema miracola Christus per ipsos [Col. 0682B] videtur operare, in quo eciam loco genetores nostri, domnus Dagobercthus et domna Nantechildis videntur requiescere, ut per intercessionem sanctorum illorum, in caelesti regno cum omnebus sanctis mereant participari et vitam aeternam percipere. Et quia ab ipsis principebus vel a citeris priscis regebus, vel aeciam a Deo timentebus christianis hominebus, ipse sanctus locus in rebus propter amorem Dei et vita aeterna videtur esse ditatus, et nostra integra devocio et peticio fuit ut apostolicus vir Landericus, Parisiaci Aecclesiae episcopus, privilegio ad ipsum sanctum locum, abbati vel fratrebus ibidem consistentebus, [Col. 0683A] facere vel confirmare pro quiite futura deberit, quo facilius congregacioni ipsi licerit pro stabiletate regni nostri ad limena marterum ipsorum jugeter exorare, hoc ipse pontefex, cum suis quoepiscopis, juxta peticionem devocionis nostrae, plenissemam volontatem prestitisse vel confirmasse dinuscitur. Nos ergo per hanc seriem autoretatis nostrae, juxta quod per supradictum privilegium a pontefecebus factum et prestetum est, pro reverencia ipsorum marterum, vel nostra confirmanda mercide, per hanc autoretatem jobemus ut si qua ad ipsum locum sanctum in villabus, mancipiis, vel quibuscumque rebus adque corporebus, a priscis principebus, seo genetorebus nostris, vel a Deum timentebus hominebus, propter amorem Dei, ibidem delegatum, [Col. 0683B] aut deinceps fuerit addetum, dum ex munificencia parentum nostrorum (ut dixemus) ipse sanctus locus videtur esse ditatus, nullus episcoporum, nec praesentes, nec qui futuri fuerint successores, aut eorum ordenatores, vel qualibet persona possit quoquo ordene de loco ipso alequid auferre, aut alequa potestate sibi in ipso monasth . . . . . ( sic in origin. ) vel alequid quase per commutacionis titolum, absque volontate ipsius congregacionis vel nostrum permissum, menoare, aut calices vel croces, seo indumenta altaris, vel sacros codeces, argentum aurumve, vel qualemcumque speciem de quod ibidem conlatu fuit aut erit, auferre aut menoare, vel ad civetate deferre non debeat nec praesumat: sed liciat ipsi sancte congreg . . . . . ( sic in origin. ) per rictam delegacionem [Col. 0683C] conlatum est, perpetem possedere, et pro stabiletate regni nostri jugeter exorare: quia nos pro Dei amore, vel pro reverencia ipsorum sanctorum marterum, et adhepiscenda vita aeterna, hunc beneficium ad locum ipsum sanctum cum consilio pontefecum et inlustrium virorum nostrorum procerum gratissemo anemo et integra volontate vise fuemus prestetisse, eo scilecit ordene, ut sicut tempore domni genetoris [Col. 0684A] nostri ibidem psallencius per turmas fuit instetutus, vel sicut ad monasthirium sancti Mauricii Agaunis die noctoque tenetur, ita in loco ipso celebretur. Quam viro autoretate decrivemus Christum in omnebus nobis subfragantem, ut firmior habeatur, et per tempora conservitur, subscripcionebus manus nostrae infra roborare. Beroaldus obtul. [Col. 0683C] Continuo in ipsa contextus linea subscripsit referendarius Beroaldus, quod notandum; nam frequentius post subscriptionem regis subscribunt referendarii, aliquo interposito spatio. . Chlodovius [Col. 0683C] Inter voces Chlodovius et rex appositum est monogramma, quod non leve criticis negotium facessit. Quo nomine monogramma [quod videre est aere incisum apud Mabillonium], explicari debeat non concordant [Col. 0683D] viri docti. Hinc Germonius, De vet. reg. Fr. dipl. t. I, pag. 125 et seq., praecipue ansam sumpsit hoc diploma inter spurios fetus amandandi. Sic enim monogramma legendum censet: Sig. s. rex, quod interpretatur: Sigibertus rex subscripsit. Id primo aspectu non displicuit Mabillonio, de Re diplom. pag. 376, et suppl. pag. 19; sed cum rem propius inspexisset, parum ipsi verisimile visum est Clodovei subscriptioni fuisse insertum Sigiberti monogramma. Merito certe; neque quisquam Sigiberti nomen in hoc monogrammate viderit, juxta veteres litterarum Merovingicarum formas. Melius auctores Diplomaticae novae nomen ipsius Clodovei legerunt, t. III, pag. 553, quibus suffragamur, etsi in omnium characterum interpretatione cum iis non concordemus. [Videsis etiam, de hoc monogrammate, N. de Vailly, Elementa palaeographiae, t. I, pag. 567.] rex sub. Aunemundus peccator consenciens subscripsi [Col. 0683D] Haec in subscriptionibus observanda: promiscuae sunt, et omnes fere charactere Merovingico scriptae, [Col. 0684C] solum Eligii episcopi nomen majusculis litteris Romanis pulcherrime expressum. Duo alia nomina intermixtis utriusque scripturae litteris exarata sunt. Plurimis nominibus additae chirographorum species, crassiori modo intricatis lineis formatae. Sedes episcoporum subscribentium pleraeque assignantur a Mabillonio, de Re dipl. pag. 467 not., quem vide. Nomina scribimus juxta Mabillonii lectionem [necnon A. Teulet recensionem.] . In Christi nomine Chaoaldus consenc ens subscripsi. Rauracus peccator consenciens subscripsi. Laudomerus consenciens subscripsi. Aectherius peccator consenciens subscripsi. † In Christi nomine, Eligius episcopus subscripsi. Ricoaldus peccator consenciens subscripsi. Rigoberethus peccator, episcopus, subscripsi. † In Christi nomine, Landericus, [Col. 0684B] ac si peccator episcopus, subscripsi. Vulfoleudus peccator subscripsi. Palladius peccator consenciens subscripsi. Clarus, in Dei nomine episcopus, consinsi et subscripsi. . . . . encta. . . . peccator consenciens subscripsi. . . . . acor peccator consenciens subscripsi. Amalbercthus consinsi et subscripsi. Wandalmarus consinsi et subscripsi. Athildus consinsi et subscripsi. Sighichelmus consinsi et subscripsi. Chabedo consinsi et subscripsi. Warnacharius consinsi et subscripsi. Vulderadus consinsi et subscripsi. Ganctulfus consinsit et subscripsit. Bobo consinsi et subscripsi. Desideratus consinsi et subscripsi. Gauciobertus diaconus hunc privilegium subscripsi. † In Christi nomine, Gaerechramnus diaconus subscripsi. Bodolevus subscripsi. Ebroinus subscripsi. [Col. 0684C] Ragenobertus subscripsi. Arnebercthus subscripsi. Signum † vir inlust. Radoberto [Col. 0684D] Falsum arguit Germonius, ex eo quod inter subscribentes legitur Radobertus major-domus; hujus enim nominis majorem-domus Clodovei non exstitisse contendit. Id nos minime negaverimus, missa Henschenii opinione, nulla veterum scriptorum auctoritate fulta, et missa pariter Fontanini, Vindic. dipl. pag. 159, argumentatione, non ideo expugnandum Radobertum e numero majorum-domus, quod ejus non meminerint scriptores veteres qui supersunt. Nam constat Agaunum, vivente Dagoberto, Neutriae et Burgundiae majorem-domus, habuisse successorem Erchinaldum, qui non nisi mortuo Chlodoveo diem supremum obiit, videsis Germon. de vet. reg. Franc. Dipl., t. III, pag. 245. Sed Radobertus quidni fuerit major-domus Bathildis reginae? Erant reginis sui majores-domus, teste Gregorio Turonensi, Hist. lib. VII, cap. 38, neque hanc solutionem aspernatur ipse Germonius, ubi supra, t. II, pag. 194 maj. dom. Aegynarus subs. Signum † vir inlust. Merulfo. Signum † vir inlust. Bertecari . . . Signum vir inlust. Aigulfo com. palat. Signum † . . . Chradobertus subscripsi. Ochelpincus subscripsit. Signum † vir inlust. Austroberto. Signum † Gaerinus jussus subscripsi. Ebrulfus subscripsi. Incrinus subscripsi. Signum † vir inlust. [Col. 0685A] Probato. Signum † Gundoberto. Signum † vir inlust. Ermenrico dom. Signum † vir inlust. Madalfrido. Chaldo † subscripsi. Rado subscripsi. Auderdus, vir inlust. atque patricius, subs. (Locus sigilli.)
Datum sub dii X kal. Julias [Col. 0685A] Duplex ratio est computandi annos regni Clodovei II, vel ab anno quo ipsi regna Neustriae et Burgundiae [Col. 0685B] a patre asserta sunt, circa ann. Chr. 634, vel ab anno quo pater ejus fato functus est, anno 638. Juxta primam rationem, annus regni ejus XVI concordat cum anno Christi 619; juxta secundam, cum anno 633. Cum vero in Clipiacensi placito emissum fuerit diploma de quo agitur, hoc vero placitum sub anno 653 ab historicis memoretur, huic anno regni Clodovei tribuendum censemus. , an. XVI [Col. 0685B] Sic legit Mabillonius. regni nostri. . . piaco [Col. 0685B] Sic legimus in exemplo Merovingico. , in Dei nomine fel.
. . . . viro inlustri . . . . are idemque inlustris matrona Amathildes clemenciae rigni nostri credidit suggerendum . . . . lis chramlos subteriore Satelliaco vel locello qui dicitur Curtilis, sibi berimariacas . . . . co [Col. 0686A] et terra ad ipso maro aspiciente bunoariaxu [Col. 0686B] Legendum conjicimus bunoaria xij, pro voce barbara bunoariaxu. Vox bunoaria non semel in instrumentis hujus aetatis usurpatur pro designanda certa terrae mensura, ut jam alias notavimus. In charta Blidegisili legitur buinaria duodecim. , una cum adjecentias earum promeruissit . . . . cessissit, vel confirmassit, quem viro epistolas prae manibus habere adfirmat, et ipsas villas . . . . cium plinius confirmare deberemus, cui nos hunc beneficium sicut unicuique justa petentebus . . . . vel adjecentias earum, cum terris, domebus, edefeciis, mancipiis, silvis, pratis, pascuiis, peculiis . . . . inspecta ipsa aepistola in suprascripta loca visa fuit promeruisse, et hoc ad presens quieto ordene poss . . . . voluerit liberum in omnibus puciatur arbitrium, et haec auctoretas tam a nostris quam . . . . . . . . .
. . . . . . . . . , o rigni domno Chlodoveo.
Diplomata spuria
Clodoveus, rex Francorum, vir illuster, duci Archevaldo, vel omnibus praesentibus ac futuris fidelibus.
Quicquid sacerdotibus ac religiosis ecclesiasticis viris, ad opus Dei construendum, concedimus, hoc et ad regni nostri stabilitatem, et ad animae salutem pertinere non diffidimus. Proinde omnibus sanctae Dei [Col. 0686C] Ecclesiae tam praesentibus quam et futuris utriusque sexus fidelibus notum fieri cupimus, quendam virum diaconem, carnis generositate pollentem, ac in Christo venerabilem, valdeque a nobis per omnia dilectum, nomine Blidegisillum, ad nostrae sublimitatis praesentiam advenisse, et humiliter deprecasse quatinus, ad ecclesiam Dei funditus aedificandam, in honore scilicet sanctae Dei genitricis Mariae ac sanctorum Petri et Pauli principum apostolorum, et monachos sub regula [Col. 0686D] Ad haec verba sic Cointius, Annal. t. III, pag. 83: «Haec a recentiore quopiam in gratiam ordinis Benedictini videntur interpolata; nam Blidegisillus [Col. 0687C] in oratione supplici, superius, ex auctore anonymo Vitae sancti Baboleni descripta, quam apud regem Clodoveum habuit, Fossatum non pro Benedictinis, sed tantum pro monachis postulavit; et anno Clodovei tertio, in charta donationis quam Fossatensi monasterio concessit, illius loci monachos affirmavit Deo famulaturos ad modum et similitudinem Luxoviensis monasterii, quod constat a S. Columbano [Col. 0687D] conditum fuisse; deinde S. Babolenus, qui Fossatensis asceterii primus abbas exstitit, ab auctoribus praedicatur discipulus S. Columbani, talemque se semper professus est.» S. Benedicti pro Christi [Col. 0687A] amore in illo ibi congregandos, quandam terram ex jure nostrae proprietatis, in Parisiacensi pago consistentem, illum videlicet castellionem qui Fossatus dicitur, et quem vulgaris lingua Castrum Bagaudarum appellat, super fluvium Maternae situm, habentem, ab introitu suo usque in alveum ipsius Maternae, buinaria duodecim, cum tota terra vocabulo Varenna, quae est in circuitu ipsius castellionis, et quam Maternae fluvius gyrat, et Fossatus aquae concludit, sibimet concederemus. Cujus sacrae petitioni, ob id quia pro aeternae vitae compendio tali accensus ardore, libenter assensum praebuimus. Quapropter per praesentem auctoritatem atque praeceptionem jubemus ut hanc praedictam terram, quam ei tali firmitate ex jure nostrae proprietatis in suum jus ad opus Dei perficiendum [Col. 0687B] transponimus, per nostram transignationem et revestionem firmiter recipiat; ita ut quod postmodum jam dictus vir praeclarissimus ac nobis charissimus Blidegisillus diaconus ipsum castellionem cum praedicta Varenna, quam fluvius Maternae circundat, sicut jam dictum est, et Fossatus castellionis in introitu suo ab aqua in aquam totam terram concludit ad integrum, quod fiscus noster ibidem ad praesens tenere vel dominare videtur, una cum manentibus illis qui ibidem super terram fisci nostri commanent, et ad fiscum nostrum usque nunc aspexerunt, totum et ad integrum cum pratis et pascuis, garricis et ulmis, cum aqua et omni piscatione fisci nostri, insulis quoque ac molendinis seu piscatoriis, cum portis etiam et cunctis etiam ipsius aquae transitoriis, [Col. 0687C] vel cum omnibus adjacentiis, cultis et incultis, ex nostra munificentia ad locum sanctum, ut dictum est, regulariter construendum ac funditus aedificandum, plenissime ac firmissime habeat concessum; et ibidem juxta hoc, quod sua devotio locum sanctum vel cellulam ad servos Dei, [Col. 0687D] Ad verba: sub S. Benedicti exemplo, vide Cointium in nota praecedenti; et notas nostras ad Blidegisilli chartam. [Certum est, initio, monasterium Fossatense sub regula S. Colombani institutum fuisse; saeculo X tantum regulae S. Benedicti subditum. Unde evadit, aut falsum, aut interpolatum esse diploma de quo hic agitur.] sub S. Benedicti exemplo inhabitando, Deo adjuvante, aedificet. Et sicut ex fisco nostro processit, ita ipsum locum cum [Col. 0688A] praefatis rebus et caeteris omnibus ad se pertinentibus, atque cum omni aedificio quod ahhinc facere poterit, firmiter absque ulla redibitione fisci nostri, vel judicis publici requisitione, saepedictus Blidegisillus, et qui ab illo constituendi sunt, imperpetuum valeant possidere. Denique etiam et jam regio jure decernimus, quod jubendo multum observare praecipimus, ut nullus judex publicus, neque episcopus, neque quaelibet judiciariae potestatis persona, in eundem locum, aut infra praedictam terram, quam saepefatus circundat fluvius et Fossatus aquae concludit, ad causas audiendas, vel injusta freda tollenda, aut transitum publicum faciendum, aut mansionaticos vel paratas faciendas, aut fidejussores tollendos, aut telones exigenda, aut homines ejus [Col. 0688B] tam ingenuos quam servos super ipsam terram commanentes distringendos, nec ullas redibitiones vel inlicitas occasiones requirendas, ullo unquam tempore ingredi audeat, aut exactare praesumat; sed ipsi servi Dei praesentes ac futuri, nullam ibidem a quacumque occasione patiantur inquietudinem; ut semper sub sancto proposito ibidem Deo serviant, et pro nobis ac genitrice nostra, [Col. 0687D] Cointius, loco citato, delenda quoque censet ista vocabula conjugis sive prolis: merito quidem; haec enim falsum produnt, cum Clodoveus adhuc esset puerulus. [Haec tamen me prorsus non moverent. A verosimili non abhorret regem coelibem, imo in prima juventute, futura tamen providentem, dona contulisse monasterio, ea lege ut fierent preces pro sua, conjugis, prolisque suae incolumitate.] vel conjuge, sive prolis, nec non et totius regni statu, Domini misericordiam devotius exorare delectet. Ut autem haec praeceptio nostrae cessionis firmior habeatur, vel per futura tempora, Deo propitio, inviolabilis conservetur, nos et praecelsa genitrix nostra Nandechildis manuum nostrarum signaculis adumbravimus.
Data anno primo regni nostri.
[In nomine Dei aeterni et salvatoris nostri Jesu Christi. Clodoveus, divina ordinante Providentia, [Col. 0689A] imperator Augustus [Col. 0689D] Hunc imperatoris Augusti titulum in hoc diplomate falsum prodere credimus; et diploma ipsum omnino existimamus ad exemplum diplomatum Ludovici Pii fabricatum, quod aperte patet ex initialibus formulis, quas ideo inter uncos distinximus, quod eaedem sint quibus uti solitus fuit Ludovicus Pius in diplomatibus suis, quotquot exstant. ] Necessarium quidem et congruum esse videtur regiam dignitatem ex largis possessionibus locis Deo dicatis aliquid largiri, unde et ibidem Deo servientes, necessitates suas supplere, eorumque largitores vitam consequi perpetuam possint. Quapropter notitiae tradere curamus [omnibus Dei fidelibus, episcopis videlicet et abbatibus, regibus, ducibus, comitibus, vice-dominis, vicariis, teloneariis, et omnibus rem publicam gubernantibus] [Col. 0689D] Ad easdem personas diriguntur omnia fere Ludovici Pii diplomata, si reges excipiatis. , quia Licinius, abbas insulae Barbarae, in honorem sancti Andreae et omnium apostolorum consecratae, et monachi ibidem sub beati Benedicti regula Deo famulantes, nostram petierunt celsitudinem, postulantes quatenus, ex amplissimis imperii nostri rebus, eorum paucas cellulas augmentaremus. Quam [Col. 0689B] humilem petitionem benigne suscepimus; et quia locum praefatum multis claruisse virtutibus audieramus, et ut in electorum numero locum possidere valeamus, eis aliqua de rebus imperialibus dare videamur. Donamus scilicet eis in partibus Provinciae, in episcopatu Tricastrino, circa fluminis Licii ripam, ecclesiam in honorem sancti Salvatoris dedicatam, [Col. 0689D] Voces cum villa desunt apud Coint t. III, pag. 125. cum villa quae vulgo dicitur Abolena; in eodem territorio, in loco qui dicitur Olerias, ecclesiam Sancti Desiderii, et in Marrano ecclesiam Sancti Arigii, cum villa sua, et ex alia parte ejusdem fluminis, ecclesiam Sancti Joannis de Lagoneria, cum villa sua. Et corroboramus et corroborando confirmamus ecclesiam Sancti Joannis de Grellas, cum villa sua, quam a patre meo Dagoberto rege faelicissimo [Col. 0689C] acquiesierunt. Has totas jam dictas ecclesias, cum villis atque cum omnibus appendiciis suis, cum decimis videlicet et praeeminentiis, atque cum terris tam cultis quam incultis, cum montibus et vallibus, cum sylvis et nemoribus, cum aquis aquarumque littoribus, nominatae ecclesiae et monachis libera potestate tradimus. Insuper vero huic imperiali dono conjungimus quod, si quis regalia possidens, hujus praefati loci monachis aliquid dare vel vendere voluerit, aut aliquo modo concesserit, sub eadem libertate, absque alicujus inquietudine, omni tempore permaneat. Et ut haec regalis eleemosyna [Col. 0690A] firma semper et stabilis, absque alicujus dominii diminutione, permaneat, imperiali praecepto, quo cuncta decernendo sancimus, scriptum fieri judicavimus, et manu nostra sigillo nostro signavimus. Facta notitia ista, quinto kal. Martii, anno tertio regnante Clodoveo, imperatore dulcissimo. Actum Monte Lauduno, praesente populo.
Clodoveus, Dei gratia rex Francorum, filius Dagoberti regis, omnibus episcopis, abbatibus, ducibus, comitibus, seu quacunque judiciaria potestate praeditis.
Quicquid pro utilitate vel honestate universalis [Col. 0690B] matris Ecclesiae in praesenti ordinamus vel constituimus, et ad effectum perducimus, hoc nobis valde necessarium esse contra visibiles et invisibiles hostes confidimus. Quanto enim digniori vel sublimiori potestate sumus praediti et sublimati, tanto sagaciori et propensiori cura debemus esse solliciti, ut quod agimus, juste et ordinate disponamus, ne justo judici displiceamus, vel hominibus ingrati existamus. Quapropter ego Chludouvius, superna providente clementia, Francorum rex coronatus et regiae celsitudinis culmine sublimatus, desiderans Deum habere propitium, cupiens etiam augmentare et amplificare monasterium patroni nostri domni Dyonisii, sicut genitor noster fecit, pro salute animarum nostrarum, concedo et confirmo ipsi praefato Dionysio et venerabili Aigulfo [Col. 0690C] patri ejusdem monasterii, videlicet in Bituricensi pago ecclesiam et villam de Noto, ecclesiam et villam se Umreziaco, ecclesiam et villam de Pelolio, ecclesiam et villam de Argenteria, ecclesiam et villam de Vallo, ecclesiam Sancti Marcialis de Saluiaco, ecclesiam de Curciaco, ecclesiam de Casimansi, ecclesiam de Mosayco, et villas et decimas et terras circumquaque adjacentes, et praedia et mancipia utriusque sexus, et omnia alia circumquaque adjacentia. Affirmo etiam insuper donum quod fecit pater meus eidem monasterio, scilicet villas et omnes possessiones Sadragesilli ducis Aquitanorum, id est, Novientum in [Col. 0691A] pago Lemovicensi, Parciacum seu Nullyacum et Pondentiniacum ac Parcellarias et Anglarias. Contestamur itaque et obsecramus omnes successores nostros reges sive principes, per sanctam et individuam Trinitatem, et per adventum justi judicis, ut honor et reverentia venerandae ecclesiae B. Dionysii, ubi genitor noster in corpore requiescit, et nos sepeliri summopere speramus, ab omnibus et in omnibus perpetuo jure conservetur, sicut Romae ecclesia beatorum Petri et Pauli, per privilegium Constantini imperatoris, obtinere dinoscitur. Si autem quispiam, sive episcopus sive archiepiscopus vel qualibet dignitate vel potestate praeditus, hoc nostrum donum violare praesumpserit, auctoritate Dei omnipotentis et nostra, anatematis vinculo imperpetuum sit alligatus, [Col. 0691B] et a consortio electorum Dei in coelesti regno alienatus, et numero damnatorum in inferno associatus. Et, ut auctoritas nostra perenniter firma et inviolata permaneat, vel per omnia tempora illaesa [Col. 0692A] conservetur atque custodiatur, et ab omnibus optimatibus nostris, judicibusque publicis et privatis verius ac certius credatur, manus nostrae subscriptione subter eam decrevimus confirmare, et nostro proprio sigillo sigillari. Palladius, Bituricensis episcopus, obtulit; Chludouvius, filius Dagoberti gloriossimi regis, subscripsit. Signum Arnulfi, Metensis episcopi. Signum Eligii aurificis, Noviomensis episcopi. Signum Landerici, Parisiorum episcopi. Signum Maurini, Senonens. archiepiscopi. Signum Sylvini, Remensis archiepiscopi. Signum Frenemundi, Andegavensis episcopi. Signum Unberti, Lemovicen. episc. Signum Aygulfi, abbatis B. Dionysii. Signum Gondoeni, comitis Normanniae. Signum Vuerpieni, comitis Britanniae. Signum Charimundi, comitis Flandrensis. [Col. 0692B] Signum Mummoli, praefecti. Signum Dadonis, Rothomagensis archiepiscopi et cancellarii regis. Data in mense Octobri, anno vij regni nostri [Col. 0691] Annus 7 regni Chlodovei II, mense Octobri, concurrit cum anno Chr. 644, initio regni sumpto a die 29 Januarii anni 638, qua Dagobertus obiit. , Clipiaco palatio, feliciter in Dei nomine. Amen.
Notitia historica
[Col. 0691C] Marculfus, monachus, ut aiunt, Parisiensis, ad Landericum [non Parisiensem an. 660 episcopum tempore Dagoberti regis, ut cum multis aliis putat Labbeus, tom. VI Concil., pag. 530, formulam de privilegio et concessionem legis ad privilegium ex Marculfo referens, sed ad Landericum episcopum Meldensem, qui circa aetatem Pipini et Caroli M. [Col. 0691D] Vide Joan. Launoii assertionem inquisitionis in chartam immunitatis pag. 616 seq. et inquisitionem ipsam, pag. 25. floruit] scripsit de [Col. 0691D] Formula proprie est norma judicii quam princeps vel magistratus judici sententiam dicturo praescribit; unde interdum et pro sententia sumitur. Vide [Col. 0692D] Valesium ad Ammiani lib. XIV, cap. 1. Formulis publicorum privatorumque negotiorum libros II. Editi primum una cum aliis incertorum auctorum formulis ab Hieronymo Bignonio, viro insignissimo, cum notis eruditis, Paris. 1613, in-8 o , et meliore atque auctiore Editione 1666, in-4 o ; recusi etiam, sed sine notis, in Bibliothecis Patrum Colon. tom. VII, Paris. tom. II, supplem., et Lugdun. tom. XII. Recensitis autem a laudatissimo Baluzio, tom. II, pag. 369, non Bignonii solum notae illae auctiores, sed etiam novae Baluzii accessere, Paris. 1777, in-fol. Longe utilissimas esse hasce formulas [Col. 0692C] ad Francicas et Germanicas antiquitates illustrandas, multi jam monuerunt; Salmasio autem notante, lib. de Lingua Hellenistica, pag. 23, «Latina et Romana illorum temporum lingua sic differunt proprie ut Divinionensis et Burgundica. Et sic de aliis. Mista porro illa, quam soloecismis et barbarismis scatere dicit [Col. 0692D] Vide Colomesii Bibl. selectam, cap. 34; Gassendo in Vita Peirescii ad an. 1624. Bignonius hic vocatur «magnum bonarum litterarum et arcis legum ac justitiae apud senatum lumen.» Isodorus, praecipue locum habuit ac viguit Justiniano imperante, ut constat ex multis monumentis et maxime ex illo instrumento Plenariae securitatis (Lib. IX Origg. c. 1) , quod scriptum est anno Justiniani imperii 38, et nuper editum ex bibl. Regia, ex qua olim id deprompseramus, et ex involuto et inextricabili pene charactere, qualis illo tempore tabellionum fuit, evolveramus. Eadem mista scriptae fuere Marculfi Formulae, sicut in Codicibus antiquis reperiuntur.» Insignem Codicem harum formularum, annorum amblius DCC, servo nactus ex sectione bibl. Gudianae.
Praefatio
[Col. 0693A] Marculfi, quem nunc damus, erudite lector, plures docti viri meminerunt. Sed quis fuerit, et quo tempore [Col. 0693C] Variae sunt eruditorum hominum sententiae de aetate Marculfi. Quidam eum vixisse putant sub finem primae stirpis regum Francorum. Alii Carolo Magno regnante. Vide M. Antonium Dominicy in tractatu de treuga et pace; Labbeum, in tomo VI Concil., pag. 530; Launium in assertione inquisitionis in chartam immunitatis beati Germani Paris., pag. 619; Quatremarium, in privilegio sancti Germani propugnato, pag. 113; et Coringium, in Censura diplomatis Lindaviensis, pag. 210. BALUZ. vixerit, nihil certi ab illis proditum est. Quidam vero in universum circa primam regum nostrorum familiam illius tempora conjecerunt. Adhuc tamen dubium remanebat ex librorum varietate, quibus permulta posterioris aetatis scriptores infarcierant. Verum, Exemplar quod nacti sumus, omnium facile optimum, nos amplius dubitare non sinit. Praefixa siquidem ab auctore ipso epistola docet professione monachum, et septuaginta annos natum, cum haec scriberet, fuisse. Deinde cum Landerico papae opus inscribat, facile apparet Landericum illum Parisiorum [Col. 0694C] Doctissimus abbas Lebeuf, in Dissertationibus de Parisiensi Historia ecclesiastica et civili, hoc ipso anno 1741 editis, existimat Landericum istum non esse episcopum Parisiensem qui memoratur in diplomate autographo Clodovei II concesso, an. 653, monasterio sancti Dionysii; sed Madelgarii et Valdetrudis filium, qui in dioecesibus Parisiensi et Meldensi chorepiscopi munere fungebatur, quique obiit anno circiter 700. episcopum fuisse, qui Clodoveo Dagoberti filio rege claruit, circa annum aerae Christianae 660. Nulli quippe alii Galliarum episcopi hoc nomine reperiuntur, Landerici Parisiensis tempore, neque multis post annis. Tum papae nomen omnibus episcopis passim tribui solitum sub prima regum Francorum dynastia notum est: quod licet [Col. 0693B] sub secunda abquatenus continuatum sit, rarius certe usurpatum reperitur. Accedunt et aliae certissimae conjecturae ex totius libri lectione, quibus permulta occurrunt quae vix possunt ad aliud tempus referri, et plane Merovingorum saeculum redolent. Quis enim cum majorum domus non semel repetitam mentionem adverterit, non continuo deprehendat eo tempore Marculfum scripsisse quo majores domus vice regia omnia regni negotia pertractabant, imo vere sub alieni nominis specie imperabant? quod a Dagoberto coepisse scriptores notant. O nitto patritios saepius nominatos, quos sub Carolinis raro aut nusquam reperiri a doctis observatum est. Alia sunt infinita indicia quae cordatus lector facile animadvertet. In qua autem civitate Marculfus vixerit, ex qua sit oriundus, aut cujus coenobii monachus exstiterit, nobis plane incompertum est. Quod si divinate liceret, suspicarer eam in aliquo Parisiensis dioecesis monasterio regulariter vixisse, cum Landerico Parisiorum [Col. 0693C] antistiti librum suum inscribat. Quidquid sit, utilissimus certe auctor est, et a doctis non frustra expetitus. Nam ut omittam eo saeculo scripsisse cujus pauca nobis hodie supersunt monumenta, sane permultas docet rerum nostrarum origines, magistratuum et dignitatum munia, juris dicendi formam quae tum recepta erat; jus denique ipsum quo majores nostri utebantur clare ostendit quando non aliud certius juris observati indicium requiri potest, quam cujus usum ex formulis tum usitatis deprehendimus. [Col. 0694A] Quae pars nostrae antiquitatis ut inter caeteras fructuosa, ita obscurissima et intacta fere remansit; quo nomine doctis omnibus et nostri juris peritis acceptiorem Marculfum fore confido. Leges quoque veteres, Salica scilicet, Ribuaria, Alamannica, Saxonica, Bajuvarica et caeterae ejusmodi, quae a Germanicis gentibus tot saeculis observatae sunt, non alium meliorem habent interpretem. Idipsum de Caroli Magni, Ludovici Pii, et Caroli Calvi constitutionibus, seu, ut tum dicebant capitulis, dici potest. Ipse etiam Gregorius Turonensis, quo digniorem historicum non habemus, multis locis a Marculfo lucem accipit, et omnino illustratur. Idem et in plerisque medii aevi scriptoribus obtinet. Quinimo et ad juris Romani pleniorem cognitionem non parum conferre asserere ausim. Sed commendatitiis in publicum proditurus non eget, qui tot praestantissimorum virorum ingeniis saepe jam commendatus est. Cujacium dico, Brissonium, et Pithoeos fratres, clarissima lumina, qui ex eo perplura immortalibus suis scriptis inserendo, [Col. 0694B] non levem ejus auctoris gustum caeteris dederunt. Defuturos tamen non dubito qui sermonis duritiam, et ineptam plane rusticitatem exhorrescant. Facilis vero defensio est. Nam ab eo de Latini sermonis peritia edoceri non petimus. Mores illorum temporum etiam sermonis inculta rusticitas penitus ostendit. Saeculo sane infelicissimo vixit, quo omnes disciplinae et litterae penitus obrutae et sepultae erant, adeo quidem, ut qui melioris doctrinae quid attigissent, veluti novae alicujus et pravae opinionis auctores, aut ut magi et malefici damnarentur. Qua occasione lectorem monitum velim, ne variis soloecismis qui saepius occurrunt offendatur, nec operarum typographicarum vitio imputet, quanquam optime emendatum esse non equidem praestiterim. Sed meminerit prout in authentico Exemplari scriptum est ita editum esse; nam si ea omnia immutanda fuissent, non jam Marculfus, sed alius, proditurus auctor videretur. Dubitavi certe utrum Marculfo, an potius scriptori [Col. 0694C] vitia ejusmodi ascriberem, et vero a scriptoribus permulta in eo depravata facile crediderim, sed ita fere Marculfum scripsisse haud dubium est, cum id ipsum in reliquis ejusdem aevi monimentis deprehendatur. Atque adeo plura in Gregorio Turonensi occurrunt, et infinita prope in manuscriptis Codicibus, quae ab iis qui ediderunt immutata sunt. Neque aliter eum scripsisse dubitari potest, cum historici operis initio id deprecetur: «Prius, inquit, veniam legentibus precor, si aut in litteris aut in syllabis [Col. 0695A] grammaticam artem excessero, de qua ad plene non sum imbutus.» Eadem excusatione utitur et Benedictus Levita in collectionis suae praefatione. Quo fit ut existimem de eo sermonis genere sensisse patres synodi Turonensis III, sub Carolo Magno, cum unumquemque episcopum decreverunt curam habere ut homiliae sanctorum in rusticam Romanam linguam transferrentur, quo facilius possent intelligi. Nam et rustico sermone de miraculis beati Martini libros Gregorium Turonensem scripsisse ipsemet testatur Historiarum lib. V, eamdemque excusationem repetit initio libri primi de Gloria confessorum: «Qui nullum argumentum, inquit, in litteris habes, qui nomina discernere nescis, saepius pro masculinis feminina, pro femininis neutra, et pro neutris masculina commutas, qui ipsas quoque praepositiones, quas nobilium dictatorum observare sanxit auctoritas, loco debito plerumque non locas. Nam pro ablativis accusativa, et rursum pro accusativis ablativa ponis.» Quae verba ideo ascripsi, quod quis fuerit rusticus [Col. 0695B] sermo graphice exprimant, et ut facilius Marculfo ignoscatur, qui adhuc infeliciore saeculo vixit, nec ut ille fuit melioribus disciplinis eruditus. Nec tamen dubito hoc opus priscis illis saeculis non minore in pretio habitum fuisse quam Cnaei Flavii scribae apud Romanos legis Actiones adeo rari erant qui de negotiis quanquam suis scripta conficere et quae vellent possent facile litteris mandare. Igitur in hujus auctoris Editione non parum laboris in perpurgando, nec minus curando ne quid temere immutaretur: ea siquidem quae scriptorum incuria manifesto irrepserant, emendavimus, dubia reliquimus, conjecturas tamen nostras et emendationes in notis apposuimus. Unum quidem Marculfi Exemplar nacti sumus, quod ex ditissima regum nostrorum bibliotheca suppeditavit nobis eruditissimi viri Nicolai Rigaltii humanitas, sed illud optimum et praestantissimum, cum et Marculfi ad Landericum dedicatoriam epistolam contineat, [Col. 0696A] et duorum librorum indices seu capitula ab auctore ipso praenotata, ut planum sit caeteras formulas quae illis non continentur. Marculfi non esse: quod incognitum doctissimis viris imposuit, qui librorum vitio quibus omnes formulae permistae erant, pleraque laudaverunt. In eo quoque recensendo usus sum excerptis quibusdam Codicis Pithoeani, quae a doctissimo viro Joanne Savarone Arvernorum praeside ad me missa sunt, cui multis nominibus me devinctum nunquam dubitabo profiteri. Secundum porro Marculfi librum in regio Exemplari excipiebant formularum capita quaedam absque numeris, tum ejusdem volaminis initio aliae plures formulae, quarum haec erat epigraphe Cartas Senicas, quas hic usurpari monuit me Joannes Savaro quasi formulas veteres; senicae enim quasi senes. Igitur eas etiam formulas in unum colligavi et incerti auctoris veteres formulas inscripsi; ex quibus quaedam sunt ejusdem aevi cum Marculfo, quaedam vero Carolo Magno imperante procul dubio scriptae apparent. Adjunximus [Col. 0696B] et alias quae XLVI capita continent, quas ex vetustissimo Codice descripserat, et mihi jampridem communicaverat Jacobus Sirmondus, cujus viri singularis eruditio cum pari humanitate certat. His ut facilius a caeteris discernerentur, titulus praefixus est: Formulae veteres secundum legem Romanam; quod ideo fecimus, quia fere omnes iis scriptae sint qui lege Romana uterentur, cum in his saepissime reperias: Lex Romana exposcit, et secundum legem Romanam; saltem Romana est observatio, quibus tamen nonnulla barbarici moris admista videre est. Denique cum beneficio doctissimi viri, Caroli Labbei in manus nostras incidisset vetus Codex, quo veteres quaedam formulae continebantur, qui olim P. Danielis ac demum Jac. Bongarsii fuerant, eas quoque adjicere visum est, ne quid formularum desiderari posset. Utere his, lector, et fruere. Vale.
Formulae
[Col. 0695C] Domino sancto, meritis beatissimo, et apostolico semper honore suscipiendo, omnique praeconio laudis celebrando, domino ac reverendissimo papae [Col. 0695D] Codex ms. Pithoeanus, Glidulfo. Hinc conjicit abbas Lebeuf, loco jam citato, Marculfum opus suum non tantum Landerico Parisiensi et Meldensi chorepiscopo obtulisse, sed etiam Hildulfo chorepiscopo [Col. 0696D] Trevirensi. Landerico, Marculfus ultimus ac vilissimus omnium monachorum.
Utinam, sancte Pater, jussioni vestrae tam efficaciter quam spontanee obtemperare valuissem, quia jam supra vires meae possibilitatis conatus sum injunctum a vobis subire negotium, cum fere septuaginta aut amplius annos expleam vivendi, nec jam tremula ad scribendum manus est apta, nec ad videndum mihi oculi sufficiunt caligantes, nec ad cogitandum sufficit hebetudo. Quia, juxta dictum vobis cujusdam prudentissimi viri, in pueris crescit sensus, in juvenibus viget, in senibus minuitur. Propterea [Col. 0695D] eleganter facere non potui ut volui; feci tamen ordinate ut potui, non solum ea quae jussistis, verum etiam multa alia in hac scedola tam praeceptiones regales, quam cartas pagenses, juxta simplicitatis et rusticitatis meae naturam intimare curavi. Scio enim [Col. 0696C] multos fore, et vos et alios prudentissimos viros et eloquentissimos ac rhetores et ad dictandum peritos, qui ista si legerint pro minima et velut deliramenta, eorum comparata sapientiae reputabunt, vel certe legere dedignabuntur. Sed ego non pro talibus viris, sed ad exercenda initia puerorum, ut potui, aperte et simpliciter scripsi, [Col. 0696D] Edit. Baluz. et Lindenbrog., scripsi cuilibet is exinde. ut cui libuerit, is exinde aliqua exemplando faciat. Si vero displicet, nemo cogit invitum, nec praejudicat mea rusticitas eruditorum et rhetorum floribus verborum, et [Col. 0696D] Ibid., eloquentiae facundiae. eloquenti facundiae. Sunt propterea nonnulla negotia hominum, tam in palatio quam in pago, quae scribi non queunt antequam invicem conferantur, et juxta propositiones vel responsiones eloquia eorum tunc scribantur et gesta. Ego vero haec quae apud majores meos, [Col. 0696D] juxta consuetudinem loci quo degimus, didici, vel ex sensu proprio cogitavi, ut potui coacervare in unum curavi, et capitula praenotavi, ut facilius quod voluerit a quaerenti in antea scripto reperiantur.
- [Col. 0697A] 1. Qualiter privilegium condatur.
- 2. Concessio regis de hoc privilegio.
- 3. Emunitas regis.
- 4. Confirmatio de regis emunitate.
- 5. Praeceptum regis de episcopatu.
- 6. Indiculus regis ad Metropolitanum episcopum, ut alii episcopo benedicat.
- 7. Consensus civium, pro episcopatu.
- 8. Charta de ducatu, patriciatu aut comitatu.
- 9. Indiculus ad alium regem, cum legatio dirigitur et verbis suggeritur commendatitiis.
- 10. Rescriptum ad regem, pro suo legato.
- 11. Tractoria legatorum vel minima facienda, ad istius instar.
- 12. Praeceptum donationis.
- 13. Praeceptum de laesiuverpo, per manum regis.
- 14. Prologi tres de cessionibus regalibus.
- 15. Concessio ad locum sanctum.
- 16. Confirmatio regis ad locum sanctum.
- 17. Iterum confirmatio, pro saecularibus viris.
- 18. De regis antrustione.
- 19. Praeceptum de clericatu.
- [Col. 0697B] 20. De divisione ubi regis accesserit missus.
- 21. De causis alterius recipiendis.
- 22. Praeceptum denariale.
- [Col. 0698A] 23. Charta de causa suspensa.
- 24. Charta de Mundeburde regis et principis.
- 25. Prologus de judiciis regis cum de magna re duo causantur simul.
- 26. Indiculus commonitorius ad episcopum.
- 27. Item indiculus ad episcopum, ad alium distringendum.
- 28. Charta audientialis.
- 29. Indiculus ad laicum
- 30. Commutatio cum rege.
- 31. Confirmatio regis de omni corpore facultatis.
- 32. Si quis contra voluntatem regis egerit, securitas eis quibus eum persequi jusserit.
- 33. Praeceptum, quorum ab hostibus, vel alio modo fuerint instrumenta incensa.
- 34. Relatio pagensium ad regem directa.
- 35. Confirmatio alia de omni corpore facultatis, ad monasterium.
- 36. Ut causas auctorum assumendi suorum aliqui licentiam habeant.
- 37. Judicium.
- 38. Charta pericla.
- [Col. 0698B] 39. Ut pro nativitate Regis ingenui relaxentur.
- 40. Ut leude samio promittantur regi.
Sancto domino et in Christo venerabili fratri illi abbati, vel cunctae congregationi monasterii illius in [Col. 0697C] honore beatorum illorum in pago illo constructi, ille episcopus. Compellit nos affectio charitatis vestrae, radio inflammante divino, illa pro vestra quieti providere, quae nobis maneant ad mercedem, et ea recto tramite, inconvulso limite terminari, quae perennem deinceps, propitiante Domino, obtineant firmitatem, quia non minor a Domino retributio speratur futura pro succiduis contemplante temporibus, quam ad praesens munera pauperibus offerente. Et ne nobis aliquis detrahendo aestimet in id nova decernere carmina, dum ab antiquitus juxta constitutionem pontificum, per regalem sanctionem monasteria sanctorum Lirinensis, Agaunensis, Luxoviensis, vel modo innumerabilia per omne regnum Francorum, sub libertatis privilegium videntur consistere, sed pro reverentia sanctorum, beatorumque omnium [Col. 0697D] fratrum implendo jussa, custodiendo praecepta, obedientiam propalabo. Quid vero vos, vel successores vestri, sancto suadente spiritu deinceps custodiatis, imo sanctae illius Ecclesiae episcopus debeat adimplere, huic paginae credidimus inserendum. Hoc est, ut de vestra congregatione qui in vestro monasterio [Col. 0698B] sancta debeant bajulare officia, cum abbas cum omni congregatione poposcerit, a nobis vel a successoribus nostris [Col. 0697D] Certum est monachos clericos non fuisse usque ad tempus Zosimi et Siricii Romanorum pontificum, quorum hic epist. 1, cap. 23, ad Himerium, innuere videtur, licentiam se praestare monachis morum [Col. 0698D] gravitate et fidei institutione commendatis, ut possint clericorum officiis aggregari. BIGN. sacros percipiat gradus. Nullum pro ipsorum honore praemium percepturus, altare in ipso monasterio praedictus episcopus benedicat, et sanctum [Col. 0698C] chrisma annis singulis, si voluerint postulare, pro reverentia loci sine pretio concedat, et juxta dispensationem divinam cum abbas de ipso monasterio a Domino migraverit, quem unanimiter omnis congregatio illa monachorum ex semetipsis, optimae regulae comparatum, et vitae meritis congruentem, similiter sine praemio memoratae urbis episcopus ipse promoveat abbatem. Nullam penitus aliam potestatem in monasterio, neque in rebus, neque in ordinandis personis, neque in villabus, ibidem jam collatis, aut deinceps regio munere, aut privatorum collaturis, vel in reliqua substantia monasterii, nos successoresque nostri episcopi, aut [Col. 0698D] Archidiaconi res temporales et ecclesiae opes dispensabant. ID. archidiaconi seu caeteri ordinatores, aut quaelibet alia persona [Col. 0698D] praedictae civitatis habere non praesumat; aut quodcunque de eodem monasterio, sicut de parochiis, aut caeteris monasteriis, muneris causa audeat sperare, aut ferre. Nec de hoc quod a Dominum timentibus hominibus transmissum, aut in [Col. 0698D] Solemne tunc temporis erat, res donatas ecclesiae vel traditas, aut saltem earum instrumenta altari imponere. ID. altario offertum fuerit, aut in sacris, voluminibus vel quibuscunque speciebus ad ornatum divini cultus pertinet, aut [Col. 0699A] praesens collata vel collatura fuerint, [Col. 0699C] Observa in casu negligentiae jurisdictionem et [Col. 0699D] potestatem episcopo servatam, ne impunita scilicet essent maleficia, et canonica auctoritas convelleretur. BIGN. auferre praesumat. Et nisi rogatus a congregatione illa, vel abbate, pro oratione lucranda, nulli nostrum liceat monasterii adire secreta, aut finium ingredi septa; et si ab eis illuc pontifex postulatus, pro lucranda oratione vel eorum utilitate, accesserit, celebrato ac peracto divino mysterio, simplici ac sobria benedictione percepta, absque ullo requisitu domo studeat habere regressum. Ut quatenus monachi, qui solitarii nuncupantur, de perfecta quiete valeant, duce Domino, per tempora exsultare, et sub sancta regula viventes, et beatorum patrum vitam sectantes, pro statu Ecclesiae, et salute regis, vel patriae, valeant plenius Dominum exorare. Et si aliquid ipsi monachi, de eorum religione tepidi, aut secus egerint, secundum [Col. 0699B] eorum regulam ab eorum abbate, si praevalet, [Col. 0699D] Id est fidelibus qui divino servitio jugiter incumbunt, et quorum sors Dominus est. ID. corrigantur. Sin autem pontifex de ipsa civitate coercere debet, quia nihil de canonica auctoritate convellitur, quidquid domesticis fidei pro quietis tranquillitate tribuitur. Si quis autem ex nobis, quod Deus avertat, calliditate commotus, aut cupiditate praeventus, ea quae sunt superius comprehensa, temerario spiritu violare praesumpserit, a divina ultione prostratus, [Col. 0699D] Frequens tum erat, et etiam postea, anathematis poenam instrumentorum sanctionibus inserere. ID. reatu anathematis subjaceat, et tribus annis a communione omnium fratrum se noverit alienum. Et nihilominus hoc privilegium perpetim maneat incorruptum. Quam constitutionem nostram, ut firmis subsistat vigoribus, et nos et fratres nostri domini [Col. 0699D] Episcopi hic non tantum adhibentur ut testes, verum et quia ejusmodi libertas nonnisi magno in conventu episcoporum indulgebatur. ID. episcopi subscripsione et manibus nostris decrevimus roborari. [Col. 0699C] Actum ibi, sub die illo, anno illo.
Ille rex, viris [Col. 0699D] Sic tum vocabantur episcopi, quod in locum apostolorum successerant. ID. apostolicis, patribus nostris, necnon et illustribus viris, illi comiti, vel omnibus agentibus, praesentibus et futuris. Oportet enim clementiam principalem, ut inter caeterorum petitiones sacerdotibus debeat benignum accommodare auditum, et quod pro timore divini nominis postulatur, ponatur procul dubio ad effectum, ut fiat in mercedem conjunctio, dum pro quiete servorum Dei congrua impertitur [Col. 0699D] Baluz., impertitur petitio. portio, quia fides perfecta non dubitat ad Altissimi gratiam pertinere, quod secundum sacra [Col. 0700A] elogia praecipue domesticis fidei devota mente impenditur, quia scriptum est. Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) . Ergo dum et ille episcopus ut abbas, aut illuster vir, monasterium in honore illius, in pago illo, aut super [Col. 0699D] His verbis, ut notat Bignonius, duae notantur bonorum species, et velut maxima rerum divisio, quae eo saeculo recepta erat, quod et ex cap. 33 infra colligi potest. Omnia namque praedia aut propria erant, [Col. 0700C] aut fiscalia. Propria seu proprietates dicebantur, quae nullius juri obnoxia erant, sed optimo maximo [Col. 0700D] jure possidebantur, ideoque ad haeredes transibant. Fiscalia vero, beneficia sive fisci vocabantur, quae a rege, ut plurimum, posteaque ab aliis ita concedebantur, ut certis legibus servitiisque obnoxia, cum vita accipientis finirentur. Rursus proprium seu proprietas duplex: alia quippe alode, seu haereditas, proprium paternum aut maternum erat; alia non a parentibus, sed labore et parcimonia cujusque comparata, ex comparato, aut ex conquisitu dicebatur. Sed postea et res comparatas alodii nomine vocaverunt; eoque perventum ut alodia liberi juris praedia, quae nec fidem, nec pensitationem deberent generaliter dicta sint, ad feudi differentiam; quo sensu alodii vocabulum adhuc hodie jure nostro usurpatur. Haec divisio passim apud medii saeculi scriptores notanda occurrit. proprietate, aut super fisco, noscitur aedificasse, ubi ad praesens ille abbas, vel turba plurima monachorum adunata esse noscuntur, ad petitionem [Col. 0700D] Hoc enim libertatis privilegium, ut plurimum rogatu eorum qui construxerant aut dotaverant concedebatur. BIGN. illius clementia nostra, pro quiete ipsorum servorum Dei, praeceptionem vigoris nostri placuit propalare, sub quo tranquillitatis ordine, Domino protegente, ipsi monachi juxta religionis normam perpetim valeant residere, elegimus, ut et hac serie debeat plenius declarari, quia nihil de canonica institutione convellitur, quidquid domesticis fidei, per tranquillitatis [Col. 0700B] pacem conceditur. Nec nobis aliquis detrahendo aestimet in id nova decernere carmina dum ab antiquis juxta constitutionem pontificum, per regalem sanctionem monasteria sanctorum illorum, vel caetera in regno nostro, sub libertatis privilegium videntur consistere, ita et praesens valeat, Deo adjutore, constare. Ergo, si quid in villabus, mancipiis, vel reliquis quibuscunque rebus, atque corporibus aut regio munere, aut supra scripti illius, vel a quibuslibet est delegatum, aut deinceps fuerit additum, juxta quod ab illo pontifice vel caeteris domnis episcopis ad praefatum monasterium juxta quod eorum continet privilegium, quod nobis praefatus ille protulit recensendum, sancitum esse cognovimus, nullus episcoporum, ut diximus, nec praesens, neque si fuerint [Col. 0700C] successores seu archidiaconi, vel eorum ordinatores, vel quaelibet persona, possit quocunque ordine de loco ipso auferre, aut aliquam potestatem sibi in ipso monasterio, praeter id quod scriptum est adaptare, vel aliquid per commutationis titulum minuere, aut de ministerii ornamentis, vel de altari, vel de offertione in altario illata abstollere, nec ad ipsum monasterium vel cellulas ejus, nisi tantum pro lucranda oratione (illud ipsum, si fuerit, cum voluntate abbatis, vel ejus congregationis) absque dispendio eorum, aliter accedere penitus non praesumat. Quo facilius secundum delegationis votum, vel hujus seriei auctoritatem, ad ipsum monasterium absque ullius [Col. 0701A] inquietudine, ibidem cuncta proficiant in augmentis. Adjicientes, ut nulli penitus judicum, vel cuilibet hominum licentia sit, de rebus praefati monasterii, absque voluntate eorum servorum Dei, in aliquo iniquiter defraudari, aut temerario spiritu suis usibus usurpare. Ne, quod primitus est, et Dei iram incurrat, et nostram offensam, vel a fisco grave damnum sustineat. Illud nobis pro integra mercede nostra placuit addendum, ut tam quod ex nostra largitate, quam delegatione ipsius, vel caeterorum, aut cujuslibet, ibidem est aut fuerit devoluta possessio, quoque tempore, nulla judiciaria potestas, nec praesens, nec [Col. 0701C] Baluz., succidi a, aut causas audiendo, aut aliquid exactando . . . . ingredere. succidia, aut ad causas audiendum, aut aliquid exactandum, ibidem non praesumat ingredi, sed sub omni emunitate hoc ipsum monasterium vel [Col. 0701B] congregatio sua, sibimet [Col. 0701C] Idem, omnes fredas concessos. omnia freda concessa debeant possidere; et quidquid exinde fiscus noster, forsitan de eorum hominibus, aut de ingenuis, aut de servientibus in eorum agris commanentibus, vel undecunque poterat sperare, ex indulgentia nostra, in [Col. 0701D] Luminarium usus pervetustus, et a primordio nascentis ecclesiae, in antelucanis scilicet coetibus, ut Irenaeus, Tertullianus et alii passim testantur. Tandemque pace Christianis data, Ecclesia id ex prisco more retinuit, tum in Dei honorem, tum in signum laetitiae, ut beati Hieronymi verbis utar, qui Vigilantium cereorum usum reprobantem graviter redarguit. BIGN. luminaribus ipsius sancti loci, vel stipendiis sanctorum Dei, tam nobis in Dei nomine viventibus, quam per tempora a succidentibus regibus et pro mercedis compendio, debeant cuncta proficere, ut pro aeterna salute, vel felicitate patriae, seu regis, constanter delectet ipsis monachis, immensam Domini pietatem jugiter implorare. Quod praeceptum decreti nostri, Christo in omnibus suffraganti, ut firmior habeatur, et perenniter [Col. 0701D] Baluz., conservetur. confirmetur, subscriptione manus nostrae, infra studuimus confirmari.
Maximum regni nostri augere credimus munimentum, si beneficia opportuna locis ecclesiarum, aut cui volueris dicere, benevola deliberatione concedimus, ac Domino protegente stabiliter perdurare conscribimus. Igitur noverit solertia vestra quod nos ad petitionem apostolici viri domini illius, illius urbis episcopi, tale pro aeterna retributione beneficium visi fuimus indulsisse, ut in villabus ecclesiae, quas [Col. 0702A] moderno tempore aut nostro, aut cujuslibet munere habere videtur, vel quas deinceps in jure ipsius sancti loci voluerit divina pietas ampliare, nullus judex publicus, ad causas audiendas, aut freda undique exigendum, quocunque tempore non praesumat ingredi. Sed hoc ipse Pontifex, vel successores ejus, propter nomen Dei sub integro emunitatis nomine valeant dominare. Statuentes ergo ut neque vos, neque juniores, neque successores vestri, nec ulla publica judiciaria potestas, quocunque tempore in villis ubicunque in regno nostro, ipsi ecclesiae aut regia, aut privatorum largitate collatis, aut [Col. 0701D] Saecularibus viris tum etiam immunitas plena concedebatur. Vide infra, cap. 17. ID. cui in antea fuerint collaturis, aut ad audiendas altercationes ingredi, aut freda de quibuslibet causis exigere, nec [Col. 0701D] Mansiones, tecta, hospitia, les logis. Paratae vocabantur [Col. 0702C] quae proviatico et alimentis praebebantur. Cl. Falcetus optime paratas uno Gallico verbo livrees interpretatus est; sic enim hodie dicuntur cibi qui [Col. 0702D] in familia regia ministris et familiaribus in specie quotidie praebentur. ID. mansiones, aut paratas, vel [Col. 0702D] Id est, cogere ut subditi ecclesiae et in ecclesiastica terra degentes, aut statim ad judicis audientiam pergant, et judicatum faciant; aut si velint dimitti, fidejussores seu vades judicio sistendi causa praestent. ID. fidejussores tollere non [Col. 0702B] praesumatis; sed quidquid exinde, aut de ingenuis, aut de servientibus, caeterisque nationibus, quae sunt infra agros, vel fines, seu supra terras praedictae Ecclesiae commanentes, fiscus aut de fredis, aut undecunque potuerat sperare, ex nostra indulgentia pro futura salute in luminaribus ipsius Ecclesiae, per manum agentium eorum, proficiat in perpetuum. Et quod nos propter nomen Domini, et animae nostrae remedium, seu nostra prosequenti progenie plena devotione indulsimus, nec regalis sublimitas, nec cujuslibet judicum saeva cupiditas refragare tentet. Et ut praesens auctoritas, tam praesentibus quam futuris temporibus, inviolata. Deo adjutore, permaneat, manus nostrae [Col. 0702D] Subscriptionis nomine, de qua hic Marculfus agit, signum illud et character continebatur, totius nominis litteras implexas referens; qualia in vetustis regiis et imperatoriis diplomatibus videre est. ID. subscriptionibus infra roborare decrevimus.
Principalem quidem clementiam cunctis decet accommodare aurem benignam, praecipue quae pro compendio animarum a praecedentibus regibus, parentibus nostris, ad loca ecclesiarum probantur esse indulta, devota debemus mente perpendere, et congrua beneficia, ut mereamur in mercedem esse participes, non negare, sed robustissimo jure per nostra oracula [Col. 0702D] Baluz., confirmare. conferre. Igitur apostolicus vir ille, illius civitatis episcopus, clementiae regni nostri suggessit, eo quod ille rex per suam [Col. 0702D] Auctoritatis nomine hic et superiori capite intelligitur diploma, pragmaticum, seu, ut saeculi etiam verbis utar, praeceptum regium, ea forma descriptum qua majorem auctoritatem habiturum erat, et, ut puto, manu propria regis subscriptum, et annulo seu sigillo principis munitum; qua in re ab indiculo differt. BIGN. auctoritatem, sua manu [Col. 0701D] Immunitatem, quae et emunitas vocabatur, primi Christiani imperatores parcam et modicam ecclesiis tribuerunt, et initio quidem a civilibus et personalibus muneribus tantum; quod ex libro XVI Cod. Theod. facile perspicitur. Plenissima vero immunitas a regibus nostris concessa est, ut merito dici possit suo exemplo caeteris principibus eamdem immunitatem ecclesiis concedendi auctores fuisse. BIGN. [Col. 0703A] subscriptam, de villis ecclesiae suae illius, quas ad praesens possidebat, vel de eo quod a Deum timentibus hominibus ibidem inantea delegaretur, integram emunitatem concessisset, ut nullus judex publicus ad causas audiendum, vel freda exigendum, nec mansiones, aut paratas faciendum, nec fidejussores tollendum, nec homines ipsius Ecclesiae de quibuslibet causis distringendum, nec ad ullas redhibitiones requirendum, ibidem ingredi non debeant. Unde et ipsam praeceptionem jam dicti principis, seu et [Col. 0703D] Baluz., confirmationes. confirmationem illorum regum, eorum manibus roboratas, antedictus pontifex nobis ostendit relegendas, et ipse beneficium circa eodem, vel memorata ecclesia sua, sicut a supradictis principibus fuit indultum, moderno tempore asserit esse conservatum. Sed pro [Col. 0703B] firmitatis studio, petit celsitudinem nostram, ut hoc denuo circa eodem, vel memorata Ecclesia sancti illius, nostra deberet auctoritas generaliter confirmare. Cujus [Col. 0703D] Baluz., petitionem . . . plenissima voluntate. petitioni pro reverentia ipsius sancti loci, ut mereamur in mercedem sociari, plenissimam voluntatem praestitisse, vel confirmasse cognoscite. Praecipientes ergo jubemus, ut sicut constat ab antedictis principibus de villis praefatae Ecclesiae domni illius integram emunitatem absque introitu judicum fuisse concessam, ita et inantea, auxiliante Domino, inspectae priorum principum auctoritates omnimodo conserventur, et neque vos, neque [Col. 0703D] Juniores nomen est conditionis, non aetatis; per quod hic et in capite praecedenti videntur intelligi subditi et inferiores, ut notat Bignonius. BOUQUET. juniores, neque successores vestri, vel quislibet de judiciaria potestate, in villas antedictae Ecclesiae, quas moderno tempore ubicunque in regno nostro possidere noscuntur, [Col. 0703C] vel quae inantea a Deum timentibus hominibus fuerunt collatae, tam de ingenuis, quam de servientibus, vel quibuslibet nationibus hominum, in praedictis ipsius Ecclesiae villis commanentibus, nec ad agendum, nec freda exigendum, nec fidejussores tollendum, nec mansiones, aut paratas faciendum, nec eos de quibuslibet causis distringendum, nec ullas redhibitiones requirendum, ibidem ingredi non praesumatis, sed sicut ipsum beneficium a jam dictis principibus jam dictae Ecclesiae fuit indultum, et usque modo conservatum, ita et deinceps per hanc nostram auctoritatem generaliter confirmatam, in Dei nomine perenniter maneat inconvulsum, et quidquid exinde fiscus noster poterat sperare in luminaribus Ecclesiae ipsius in perpetuum proficiat, et ut [Col. 0703D] haec auctoritas tam praesentibus quam futuris temporibus [Col. 0704A] inviolata, Deo adjutore, possit constare, subtus eam propria manu describimus roborasse.
Ille rex, viro apostolico illi episcopo, quamvis nos ad administrandum gubernandumque rerum status, praecelsis occupationibus regiae sollicitudinis causa constringat, nihil tamen [Col. 0703D] Edit. Lindenbr., tam principale quam ut. tam principali quam principi dignum est, ut cum pastorali paululum plebs destituta est praesidio, pro salute animarum, hujusmodi personis, locis celsioribus pontificalem perficiat committere dignitatem, in quibus maneat dupliciter sermo, ut populus magistrum actus Christi imitetur, qui plebem non minus pietate quam severitate constringat, qui sciat commissa sibi talenta assiduae praedicationis [Col. 0704B] sermonibus expolire, et acquisita multiplicataque gregis sui salute ad ovile Dominicum nullis maculis sordidatum valeat praesentare. Et quia cognovimus sanctae recordationis domnum illum, urbis illius antistitem, evocatione divina ab hac luce migrasse, de cujus successore sollicitudinem congruam, una cum pontificibus vel proceribus nostris plenius [Col. 0703D] Videlicet ut magis rite et secundum canones electus videretur, non regis tantum imperio constitutus. BIGN. tractantes, decrevimus illustri vero aut venerabili illi, in ipsa urbe pontificalem in Dei nomine committere dignitatem. Quem plerumque apud animos nostros, et actio probata commendat, et [Col. 0703D] Tunc non alii quam nobiles episcopi fiebant. [Col. 0704D] Quin et in abbatibus idem quodammodo exigebatur. BIGN. nobilitatis ordo sublimat, ac morum probitas, vel mansuetudinis et prudentiae honestas exornat. Qua de re statuta praesentibus ordinamus, ut cum adunatorum caterva pontificum, ad quos tamen nostrae serenitatis devotio [Col. 0704C] scripta pervenit, ipsum ut ordo postulat benedici, vestra industria studeat voluntatis nostrae deliberationem reseratis oraculis publicare, atque effectum Domino annuente sortiri. Quatenus dum Ecclesiam sibi a dispensatione divina commissam strenue regere atque gubernare videtur, nobis apud aeternum retributorem mercedem suffragia largiantur, et ille pro peccatorum nostrorum mole indesinenter immensum Dominum debeat deprecari.
Domino sancto, sedis apostolicae dignitate colendo, in Christo Patri [Col. 0704D] Metropolis antistitem archiepiscopum dixisset, si saeculi tulisset usus. Per ea namque tempora archiepiscoporum appellatio vixdum in Occidente usurpari coeperat, solique patriarchae ita designabantur, quod postea Metropolitanis communicatum hodie retinemus. ID. illi episcopo, ille rex. Credimus jam ad vestram reverentiam pervenisse, sanctae recordationis illius urbis antistitem evocatione divina de [Col. 0704D] praesentis saeculi luce migrasse. De cujus successore [Col. 0705A] sollicitudinem integra, cum pontificibus, vel primatibus populi nostri perpetrantes, decrevimus illustri viro illi, aut venerabili viro illi, ad praefatam urbem pontificalem regulariter, Christo auspice, committere dignitatem. Et ideo salutationum jura digno debita honore solventes, petimus ut cum ad vos pervenerit, ipsum ut ordo postulat benedici vestra sanctitas non moretur, et junctis vobis cum vestris comprovincialibus, ipsum in suprascripta urbe consecrare, Christo auspice, debeatis. Agat ergo almitas vestra, ut et nostrae voluntatem devotionis incunctanter debeatis implere, et tam vos quam ipse, pro stabilitate regni nostri jugi invigilatione plenius exoretis.
Suggerendo piissimo, ac praecellentissimo Domino, illi regi, vel seniori communi illius, a servis vestris, quorum subscriptiones vel signacula subtus tenentur insertae, Principalitatis vestrae circumspecta clementia novi justa petentibus adnuere, suo moderaminis judicio ponde ante praesertim, cum illa deposcuntur generali prece, cunctorum voce, communiter quod proficiat. [Col. 0705D] Lindenbr. et Baluz., constanter Ecclesiae. constat illud ad Ecclesiae regimen pullulare, quod, et ipsum regalis clementiae prosit saluti, pariter ac mercedi. Quoniam sanctae memoriae vir apostolicus ille, illius urbis episcopus, fine appropinquante ab hac luce migravit, tempore naturae complenti, ne destitutae sint, quod absit, oves decedente pastore, in loco ejusdem suppliciter postulamus, ut [Col. 0705C] instruere dignemini illustrem virum illum, aut venerabilem illum cathedrae illius successorem, in quo est praespicuitas sublimis, ingenuitas nationis, elegantia refulgens, diligentia castitatis, charitatis locuples, voluntatis irrefragabiliter. Manu nostra hunc consensum decrevimus roborare.
Praecipue regalis in hoc perfecta collaudatur clementia, ut inter cunctum populum bonitas et vigilantia requiratur personarum. Nec facile cuilibet judiciariam convenit committere dignitatem, nisi prius fides seu strenuitas videntur esse probatae. Ergo dum et fidem et utilitatem tuam videmur habere compertam, [Col. 0705D] ideo tibi [Col. 0705D] Actionem, id est, officium; inde agentes, id est, officiales, ministri. Comites singulis civitatibus praeerant. Gregorius Turon. saepe eos judices vocat. Duces praeerant quidem exercitui: verum et jus, quemadmodum comites, dixisse haec formula ostendit, et [Col. 0706D] e Gregorio Turon. palam est. Comitibus honore et potestate superiores fuisse constat, pluresque comitatus et comites eorum curae committebantur, Vide Greg. Turon., lib. VIII, caput 18 et 26 De patrictis infra dicetur, cap. 35. Haec ex Bignonio. BOUQUET. actionem comitatus, ducatus, patriciatus in pago illo, quem antecessor tuus ille usque nunc visus est egisse, tibi ad agendum regendumque commisimus. Ita ut semper erga regimen nostrum [Col. 0706A] fidem illibatam custodias, et omnes populi ibidem commanentes, tam Franci, Romani, Burgundiones, vel reliquae nationes, sub tuo regimine et gubernatione degant, et moderentur, et eos recto tramite secundum legem et consuetudinem eorum regas, viduis et pupillis maximus defensor appareas, latronum et malefactorum scelera a te severissime reprimantur, ut populi bene viventes sub tuo regimine gaudentes debeant consistere quieti, et quidquid de ipsa actione in [Col. 0706D] Comites tributa etiam curasse, et aerario intulisse, vel hic locus evincit. BIGN. fisci ditionibus speratur, [Col. 0706D] Baluz., per temetipsum. per vosmetipsos annis singulis nostris aerariis inferatur.
Domino glorioso, atque praecellentissimo [Col. 0706D] Ut hodie, ita tum quoque mutuo se reges fratres dicebant. BIGN. fratri, [Col. 0706B] illi regi, in Dei nomine ille rex. Desideratus eventus fidelissimam nobis obtulit facultatem, qua vestrae serenitati salutationis honorificentiam praebeamus, eo videlicet dilectionis affectu proprietatem vestrae celsitudinis cognoscere cupientes, quo vestram gloriam erga nos fraternitatis individuam arbitramur. Proinde praesentes viros illustres, illum et illum, ad praesentiam fraternitatis vestrae direximus, quibus ut vestram gloriam condecet, benignissima tranquillitate susceptis, petimus ut dum officium legationis injunctae peragerent, responsis vestrae clementiae praemoniti, ad referendum salutis indicium sacris vestris litteris honorentur.
[Col. 0706C] Domino gloriosissimo, atque praecellentissimo, et a nobis cum summo charitatis vinculo in amore Christi amplectendo, illi regi, ille rex. Apices vestrae celsitudinis, per magnificos, et illustres viros illos, summa cum aviditate nos accepisse comperite, per quos vestrae celsitudinis salutationum munera, ut condecet praemittentes, ea quae circa vos sunt prospera cognoscentes, gavisi, ipsos in vestro amore, tales ut condecet viros devotione benignissima suscepimus, et officium legationis sibi a vobis injunctum nostris auribus pandiderunt. Sed omnia a nobis in responsis accepta, quid cum feliciter in Dei nomine remeaverint celsitudinis vestrae auribus debeant enarrare.
Ille rex, omnibus agentibus. Dum et nos in Dei nomine apostolicum virum illum, necnon et illustrem [Col. 0707A] virum illum partibus illis legationis causa direximus, ideo jubemus ut locis convenientibus eisdem a vobis evectio simul et [Col. 0707D] Humanitas hic pro cibo sumitur. ID. humanitas ministretur, hoc est, veredos, seu paraveredos tantos, panis nitidi modios tantos, vini modios tantos, cervisae modios tantos, lardi libras tantas, carnis libras tantas, porcos tantos, porcellos tantos, verveces tantos, agnellos tantos, aucas tantas, falsianos tantos, pullos tantos, ova tanta, olei libras tantas, gari libras tantas, mellis tantas, aceti tantas, cumini libras tantas, piperis tantas, costi tantas, [Col. 0707D] Baluz., gariofile. Lindenbrog., melius, caryofylli. gariofli tantas, spici tantas, cinnamomi tantas, granimastice tantas, dactylas tantas, pistacias tantas, amandolas tantas, cereorum [Col. 0708D] Lindenbr. et Baluz., cereos librales tantos, caseo libras tantas, salis tantas, olera, legumina. libras tantas, salis tantas, olerum leguminum carra tanta, faculas tantas, itemque victum ad caballos eorum, [Col. 0707B] feni carra tanta, suffusi modios tantos, haec omnia diebus tam ad ambulandum, quam ad nos in Dei nomine revertendum unusquisque vestrum locis consuetudinariis, eisdem ministrare et adimplere procuretis, qualiter nec moram habeant, nec injuriam proferant, si gratiam nostram optatis habere.
Si Dominus omnipotens, creator coeli et terrae, permisit in principio masculum et feminam copulae sociari consortio dicens: Relinquet homo patrem et matrem suam et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una; si aliquid pro amore dilectionis inter se invicem donare decreverint, hoc nostra serenitas in idipsis non renuit confirmare. Igitur venientes ille et [Col. 0707C] illa in palatio nostro, pro eo filiorum procreationem inter se minime habere videntur, omnes res eorum inter se, per manum nostram visi sunt condonasse (si ita convenit) villas aliquas inter se visi sunt condonasse. Dedit igitur praedictus vir ille per manum nostram, jam dictae conjugi suae illi, villas nuncupatas illas, sitas in pago illo, quas aut munere regio, ut de alode parentum, vel undecunque ad praesens tenere videtur, cum terris, domibus et caetera. Similiter in compensationem rerum, dedit praedicta femina antedicto jugali suo illi villas nuncupatas illas sitas in pago illo, cum terris et caetera, seu praesidiis domus eorum, argento et auro, fabricaturis, [Col. 0708D] Drappus, panni genus, cujus hodie nomen retineatur drap. drappis, vestimentis vel omni supellectile eorum pars parti per manum nostram visi sunt condonasse. Ita [Col. 0707D] ut dum pariter advixerint in hoc saeculum, omnes [Col. 0708A] res super scriptas, ab utraque parte pariter debeant possidere, vel si pro animabus eorum aliquid exinde ac loca sanctorum dare decreverint, voluntatis eorum liberum maneat arbitrium: qui pari suo ex ipsis in hoc saeculum superstes exstiterit, ambabus rebus, quandiu advixerit usufructuario ordine debeat possidere; et post amborum de hac luce discessum, sicut eorum delegationibus continebitur, tam ad loca sanctorum, quam benemeritis, vel eorum propinquis, debeant reverti haeredibus, tam supra scriptae villae, quam et de praesidio eorum quidquid morientes reliquerint. Propterea per praesens praeceptum decernimus, et jubemus, ut dum taliter super scriptis illis decrevit voluntas, et per manum nostram invicem condonatum esse dignoscitur, per [Col. 0708B] hoc praeceptum, robustissimo jure suffultum, atque firmatum, quidquid superius continetur (auxiliante Domino, et nostra gratia) debeat perdurare. Ita ut nulla refragatio nec de parte fisci nostri, nec a parentibus eorum propinquis, nec a quocunque possit convelli, sed omni tempore maneat inconvulsum. Quam vero auctoritatem, ut firmior habeatur, vel per tempus conservetur, manu propria subtus eam decrevimus roborari.
Quidquid enim praesentia nostra agitur, vel per manum nostram videtur esse transvulsum, volumus ac jubemus ut maneat in posterum robustissimo jure [Col. 0708C] firmissimum. Ideo veniens ille fidelis noster, ibi in palatio nostro, in nostra vel procerum nostrorum praesentia, villas nuncupatas illas, sitas in pago illo, sua spontanea voluntate nobis per fistucam visus est [Col. 0708D] Baluz. leuseuverpisse . . . dum vixerit. eas ex nostro permisso sub usu beneficio. Ita Lindenbrog., nisi quod habet, lesowerpisse. werpisse, vel condonasse, in ea ratione si ita convenit, ut dum vixerit sub vestro beneficio debeat possidere, et post suum discessum, sicut ejus adfuit petitio, nos ipsas villas fideli nostro illi plena gratia visi fuimus concessisse. Quapropter per praesens decernimus praeceptum, quod perpetualiter mansurum esse jubemus, ut dummodo taliter ipsius illius decrevit voluntas, quod ipsas villas in supra scriptis locis nobis voluntario ordine visus est laesowerpisse, vel condonasse; et nos praedicto viro illi ex nostro munere largitatis, sicut ipsius illius decrevit voluntas [Col. 0708D] concessimus: hoc est tam in terris, domibus, aedificiis [Col. 0709A] [Col. 0709D] Accolae hic sunt coloni seu ascriptitii, qui simul cum praediis venibant. BIGN. accolabus, mancipiis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, ad integrum quidquid ibidem ipsius illius portio fuit, dum advixerit absque aliqua deminutione, de qualibet re usufructuario ordine debeat possidere; et post ejus discessum memoratus ille hoc habeat, teneat et possideat, et suis posteris, aut cui voluerit, ad possidendum relinquat. Et ut haec auctoritas, etc.
Merito largitatis nostrae munere sublevantur, qui parentibus nostris, vel nobis, ab adolescentia aetatis eorum instanti famulantur officio. ITEM ALIA. Praecipue compendiis regalibus illud ascribitur, quod pro contemplatione servitutis, fidelibus suis, concedente Domino, [Col. 0709B] consultissime muneratur. ITEM ALIA AD LOCUM SANCTUM. Nihil, ut ait Apostolus, in hoc mundo intulimus, nec quidquam ex eo auferre nobiscum poterimus, nisi quod ob animae salutem, locis sanctorum devote Domino offerentes impertire videmur. Ergo [Col. 0709D] Haec et quae sequuntur non ad proximam, sed ad primam et secundam praefationem referenda, quae de donationibus a rege fidelibus suis factis scriptae sunt. ID. cognoscat magnitudo, seu strenuitas vestra, nos illustri viro illi promptissima voluntate, villam nuncupatam illam, sitam in pago illo, cum omni merito ex termino suo, in integritate, sicut ab illo, aut a fisco nostro fuit possessa, vel moderno tempore possidetur, visi fuimus concessisse. Quapropter praesentem auctoritatem nostram decernimus, quam perpetualiter mansuram esse jubemus, ut ipsam villam illam antedictus vir ille, ut diximus, in omni [Col. 0709C] integritate, cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, farinariis, adjacentiis, appendiciis, vel quolibet genere hominum ditioni fisci nostri subditorum, qui ibidem commanent, in integra emunitate, absque ullius introitu judicum; de quibuslibet causis ad freta exigendum, perpetualiter habeat concessam. Ita ut eam jure proprietatio, absque ullius expectata judicum traditione, habeat, teneat atque possideat, et suis posteris, Domino adjuvante, ex nostra largitate, aut cui voluerit ad possidendum relinquat, vel quidquid exinde facere voluerit, ex nostro permissu in omnibus habeat potestatem. Et ut haec auctoritas, etc.
[Col. 0709D] Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra, nos propter nomen Domini ad basilicam illam, vel ecclesiam illam, ubi apostolicus Pater noster ille, aut venerabilis vir ille abbas, praeesse videtur, villam nuncupatam illam, sitam in pago illo, quam usque nunc fiscus noster ille tenuit, promptissima devotione cum omni integritate visi fuimus concessisse. Quapropter per praesentem auctoritatem nostram decernimus, quam [Col. 0710A] perpetualiter mansuram esse jubemus, ut ipsam villam, memorata Ecclesia illa, vel antedictus pontifex, aut ille abbas, ut diximus, in omni integritate cum terris, et caetera quae superius sunt, ita ut eam et ipsi successores sui habeant, teneant et possideant, vel quidquid exinde ad profectum ecclesiae illius aut basilicae facere voluerint, ex permissu nostro in omnibus habeant potestatem; et ut haec auctoritas firmior habeatur, vel per tempora conservetur, manus nostrae subscriptionibus subtus eam decrevimus roborare.
Quem divina pietas sublimat ad regnum, condecet facta conservare parentum, praecipue quod pro compendiis [Col. 0710B] ecclesiarum, aut locis sanctorum, a regali clementia pro aeterna retributione probatur esse indultum oportet conservare eum. Igitur apostolicus vir, Pater in Christo noster, illius urbis episcopus, clementiae regni nostri detulit in notitia, quasi ille rex per suam praeceptionem, sua manu subscriptam, ad ecclesiam illius, cui praeesse dignoscitur, villam nuncupatam illam, sitam in pago illo, cum integritate sua, sub omni emunitate, absque ullo introitu judicum, de quibuslibet causis ad freta exigendum, propter nomen Domini concessisset; et ipsam praeceptionem se prae manibus habere affirmat, et memoratam villam ipse pontifex, sub eodem modo ad partem ecclesiae possidere videatur, petit ad celsitudinem nostram, ut hoc circa eodem, vel memorata ecclesia [Col. 0710C] domni illius, per nostra deberemus confirmare oracula. Quod nos propter nomen Dei, et reverentia ipsius sancti loci, vel merito praefati pontificis, gratante animo praestitisse, et confirmasse cognoscite. Praecipientes enim, ut sicut constat praefatam villam, a jam dicto principe, memoratae ecclesiae illius, cum integritate, sub omni emunitate fuisse concessam; et eam ad praesens possidere videtur, inspecta ipsa cessione, per hoc praeceptum plenius in Dei nomine confirmatam, sub eo ordine, et ipse, et successores eorum, vel memorata ecclesia domni illius, illam teneant, et possideant, et eorum successoribus ad possidendum relinquant, vel quidquid exinde pro opportunitate ipsius sancti loci faciendum decreverint, ex nostro permissu liberam habeant potestatem. Et [Col. 0710D] ut haec auctoritas, etc.
Regiam consuetudinem exercemus, et fidelium nostrorum animos adhortamur, si petitionibus nostrorum fidelium libenter annuimus, et eas in Dei nomine effectui mancipamus. Igitur illustris vir ille clementiae regni nostri suggessit, eo quod ante hos annos [Col. 0711A] ille quondam rex parens noster, villam aliquam, nuncupatam, sitam in pago illo, quae antea ad fiscum suum aspexerat, et ille tenuerat, pro fide sua recta, ejus meritis compellentibus, cum omni integritate, et ipsam villam aspicientem per suam praeceptionem, sua manu roboratam, in integra emunitate, absque ullius introitu judicum de quibuslibet causis ad freda exigendum, eidem concessisset. Unde et ipsam praeceptionem antedicti principis, nobis ostendit relegandam, et memoratam villam ad praesens sub eodem modo possidere videtur; petiit ut hoc circa eodem nostra plenius deberet auctoritas generaliter confirmare. Cujus petitionem prorespectu fidei suae, sicut unicuique de fidelibus nostris, justa petentibus, nequivimus denegare, sed gratante animo praestitisse, [Col. 0711B] et confirmasse cognoscite. Praecipientes ergo ut sicut constat antedictam villam illam, cum omni integritate sua, ab ipso principe illo memorato illi fuisse concessam, et eam ad praesens jure proprietario possidetur, per hoc praeceptum plenius in Dei nomine confirmatum inspecta ipsa praeceptione, et ipse, et posteritas ejus eam teneant et possideant, et cui voluerint ad possidendum relinquant, vel quidquid exinde facere decreverint, ex nostro permissu libero perfruantur arbitrio. Quam vero auctoritatem, ut firmior habeatur, et per tempora conservetur, propria manu subtus eam decrevimus roborare.
[Col. 0711C] Rectum est, qui nobis fidem pollicentur illaesam, nostro tueantur auxilio. Et quia ille fidelis, Deo propitio, noster, veniens ibi, in palatio nostro, una cum [Col. 0711D] Arimania, id est, familia, inde megnie. Sane eo nomine servorum seu colonorum speciem significari, multis ex instrumentis manifestum. ID. arimania sua in [Col. 0711D] Manibus datis more Francico fidelitas promittebatur. ID. manu nostra trustem et fidelitatem nobis visus est conjurasse, propterea per praesens praeceptum decernimus ac jubemus ut deinceps memoratus ille in numero antrustionum computetur. Et si quis fortasse eum interficere praesumpserit, noverit se [Col. 0711D] Wirgildus tum vocabatur pecunia quae pro homicidio aut alio delicto defuncti haeredibus et propinquis solvebatur: fredum vero quidquid ex eadem causa fiscus capiebat. Nam apud Germanos veteres certa pecuniae summa delicta aestimabantur, neque homicidium morte lui lex erat. ID. wirgildo suo sol. DC. esse culpabilem judicetur.
Si eis qui se ad onus clericatus transferre deliberant, licentiam non negamus, retributorem Dominum exinde habere confidimus, Noli prohibere benefacere ei qui potest, si valeas et ipse benefac. Ille ad nostram veniens praesentiam, petiit serenitati nostrae, ut ei licentiam tribuere deberemus qualiter comam capitis sui ad onus clericatus deponere deberet, et ad basilicam illam aut monasterium deservire deberet. Quod nos propter nomen Domini hoc eidem gratante animo praestitisse cognoscite. Praecipientes ergo jubemus, ut si memoratus ille de capite suo bene ingenuus esse videtur, et [Col. 0711D] Baluz. poleptico. Pithaeus, polyptico. Ex puletico [Col. 0712C] factum est Gallicum, poulier. puletico publico censitus non est, licentiam habeat comam capitis sui tonsurare, et ad [Col. 0712B] supra scriptam basilicam, vel monasterium deservire, vel pro nobis Domini misericordiam attentius exorare.
Dum et divisio, vel exaequatio, inter illum et illum, seu consortes eorum, de alode lui, aut de agro illo celebrari debet; et quatenus petitio illorum adfuit, ut missus de palatio nostro ad hoc inter eos dividendum, vel exaequandum accedere deberet. Ideo cognoscite quod nos missum nostrum illustrem virum illum ad hoc inter eos exaequandum visi fuimus direxisse. Propterea per praesens decernimus praeceptum ut ipsum in hoc vos recipere faciatis, et unicuique ex ipsis juste debita portio terminetur, et [Col. 0712D] Sententia est, regem decimam illius litis, sumptuum seu expensarum nomine fisco suo quacunque de causa debitum, alicui donare et concedere. Decimam igitur litis apud Francos receptam fuisse probat haec formula, quae a Romanis accepta in tantum invaluit, ut non aliae litium expensae multis saeculis in usu fuerint praeter decimam rei in judicium deductae, et pecuniariam multam, quam emendam dicebant. ID. decima illius sumptus litis, quod exinde in fisci [Col. 0712C] ditionibus, tam de terra, vineis, mancipiis, vel undecunque re debetur, ipse vir ille habeat ex nostra indulgentia concessum, vel quidquid exinde facere voluerit liberam habeat potestatem.
Fidelis Deo propitio ille, ad nostram veniens praesentiam, suggessit nobis, eo quod, propter simplicitatem suam, causas suas minime possit prosequi, vel admallare, [Col. 0712D] Eadem ratione et ecclesiarum advocati seu defensores a principe petebantur. ID. clementiae regni nostri petiit, ut illustris vir ille omnes causas suas in vice ipsius, tam in pago, quam in palatio nostro, admallandum prosequendumque [Col. 0712D] Vetustissimo Romano jure non licebat per procuratorem agere: sed postea receptum est in plerisque causis per procuratores etiam experiri. Apud Francos vero illud non licuisse citra principis rescriptum, docet haec formula, qua conceditur ut quidam, qui propter simplicitatem rebus suis superesse non potest, per alterum possit agere. ID. [Col. 0713A] recipere deberet, quod in praesenti per fistucam eas eidem visus est commendasse. Propterea jubemus ut dum taliter utriusque decrevit voluntas, memoratus ille vir omnes causas [Col. 0713C] Lui corrupte pro illius infinitis locis occurrit, indeque dictio nostra lui, eodem omnino sensu: quod [Col. 0713D] semel adnotasse sufficiat. BIGN. lui, ubicunque prosequi vel admallare deberet, ut unicuique pro ipso, vel hominibus suis, reputatis conditionibus, et [Col. 0713D] Directum. Nostri, droit. ID. directum faciat, et ab aliis [Col. 0713D] Lindenbrog. et Baluz., simili modo veritatem. similiter in veritate recipiat. Sic tamen quandiu amborum decrevit voluntas.
Et quia apostolicus, aut illustris vir ille servum suum nomine illum, per manum illius ad nostram praesentiam [Col. 0713D] Jactante, pro jactato. Igitur excutiebatur nummus de manu ipsius servi qui manumittebatur; qui nummus vel argenteus vel aureus erat, nullo prorsus discrimine. ID. jactante denario secundum legem [Col. 0713D] Vide legem Sal., tit. XXVIII, leg. 2. Salicam [Col. 0713B] dimisit ingenuum, ejus quoque absolutionem per praesentem auctoritatem firmamus; praecipientes enim ut sicut et reliqui [Col. 0713D] Mansoarii, seu mansuarii, hic dicuntur qui aliis manentes, sive commanentes; et villici, παραμονάριοι , mansi, seu mansarii, coloni denique. ID. mansoarii, qui per talem titulum a jugo servitutis in praesentia principum noscuntur esse relaxati ingenui, ita et a modo memoratus ille per nostrum praeceptum plenius in Dei nomine confirmatum nullo inquietante, perennisque temporibus, cum Dei et nostra gratia valeat permanere bene ingenuus atque securus.
Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra, dum et nos ad praesens apostolicum virum, aut illustrem virum pro nostris utilitatibus, ibi ambulare praecepimus, [Col. 0713C] ideo jubemus ut dum illis partibus fuerit demoratus, omnes causae suae, suorumque amicorum, aut [Col. 0714D] Gasindos pro servis aut fidelibus accipio, qui dominis suis perpetuo adhaerent, eisque jugiter ministrant. ID. gasindorum, seu undecunque ipsi legitimo redibit mittio, in suspenso debeant residere. Propterea per praesens decernimus ac jubemus praeceptum, ut interim quod de illis partibus revertitur, omnes causae ejus, aut amicorum suorum, tam illorum qui cum illo pergunt, quam qui ad propria eorum resident, vel undecunque ipse legitimo redibit mittio, in suspenso resideant, et postea unicuique pro ipsis de reputatis conditionibus, et justitiam reddat, et ab aliis simili modo [Col. 0714D] Baluz., veritatem, percipiat. Ita Lindenbrogius. recipiat.
Rectum est ut regalis potestas illius tuitionem impertiat, quorum necessitas comprobatur. Igitur cognoscat magnitudo seu utilitas vestra, quod nos apostolicum, et venerabilem illum episcopum, aut abbatem Ecclesiae, vel monasterii, in honore illius sancti constructi, cum omnibus rebus vel hominibus aut gasindis, vel amicis, seu undecunque ipse legitimo redibit mittio, juxta ejus petitionem, propter malorum hominum illi itas infestationes, sub sermonem tuitionis nostrae visi fuimus recepisse, ut sub Mundeburde vel defensione illustris viri illius majoris domus nostri, cum omnibus rebus praefatae Ecclesiae aut monasterii, quietus debeat residere, et [Col. 0714B] sub ipso viro illo, illustris vir ille, causas ipsius pontificis, aut abbatis, vel ecclesiae aut monasterii, vel qui per eum sperare videntur, vel undecunque legitimo reddibit mittio, tantum in palatio nostro, sequi deberet. Propterea per praesens decernimus ac jubemus praeceptum, ut memoratus pontifex, aut abbas sub nostro sermone, et Mundeburde antedicti viri quietus resideat; et nec vos, nec juniores, aut successores vestri, vel quislibet eum de inquisitis occasionibus injuriare, nec inquietare praesumatis. Et si aliquae causae adversus eum, vel suo mittio surrexerint, quae in pago absque ejus gravi dispendio definitae non fuerint, in nostri praesentia reserventur. Quam praeceptionem, ut firmior habeatur, propria manu subscripsimus.
Cui Dominus regendi curam committit, cunctorum jurgia diligenti examinatione eum rimari oportet, ut [Col. 0714D] Baluz., juxta propositiones vel responsiones alloquia. Lindenbrog., juxta propositiones vel responsiones aliqua. juxta propositionum alloquia, inter alterutrum salubris donetur sententia. Quo fiat, ut et nodos causarum vivacis mentis acumen coerceat, et ubi praelucet justitia, illuc gressum deliberationis imponat. Ergo nos in Dei nomine, ibi in palatio nostro, ad universorum causas recto judicio terminandas, una cum domnis et patribus nostris [Col. 0714D] Episcopi in judiciis regis assidebant, ut etiam [Col. 0715C] notavit Tillius, qui recte curiae seu parlamenti originem hinc deducit, illudque ita durasse putat usque ad Philippi VI Vallesii tempora, qui amplissimum Parisiensem senatum a comitatu et consistorio principis separatum, edicto constituit. BIGN. episcopis, vel cum pluribus optimatibus nostris illis, patribus illis, [Col. 0715A] referendariis illis, [Col. 0715C] Referendarios Romani habuerunt, qui supplicum desideria principi referrent, simulque ejus jussiones et responsa exponerent. Apud Francos vero diversum quodammodo munus erat; annulum namque principis referendarium tenuisse Gregorius Turon. ostendit lib. V, cap. 3; subscriptionem etiam regiis litteris apposuisse idem testatur lib. X, cap. 19, ut referendarium summi cancellarii munus sustinuisse apud Gregorium dubitari non possit. ID. domesticis [Col. 0715C] Domesticorum dignitas fuit non contemnenda sub prima et secunda regum nostrorum familia. Nam inter praecipuos regni ministros saepe enumerantur. Hic inter ministros et officiales qui regi assiderent recensentur. Quod autem proprium eorum munus [Col. 0715D] fuerit, non satis constat. Expensas regi ac placita proficiscenti suppeditasse, et necessaria quaeque praeparasse domesticos apparet ex Gregorio Turon., lib. IX, cap. 28. Ex Marculfi formula 52, lib. II, planum est eos villis fiscalibus et fundis dominicis praefuisse, et omnes reditus curasse. Haec ex Bignonio. BOUQUET. illis, vel [Col. 0715D] Annales Fuldenses, sub an. 836: «Carlus per Autulfum senescallum, misso exercitu, Britones domuit.» Idem Audulfus in Continuat. Aimoini, lib. IV, cap. 78, regiae mensae praepositus dicitur, eumdemque Regino Prumiensis principem coquorum vocat, quo etiam officio functos sub tertia regum familia ex vetustissimis vernaculis carminibus observat Falcetus, Origin. lib. I, cap. 10, ut et plures exstitisse: majorem vero dapiferum tunc dictum, etiam vexillum regium in acie detulisse. BIGN. seniscalcis [Col. 0715D] Gregorius Turon., lib. VII, cap. 21, Eberulfum cubicularium Chilperici regis refert a Fredegunde [Col. 0716C] accusatum quod is principem occidisset, thesaurosque expilasset. Unde etiam apparet thesaurorum curam ad cubicularium pertinuisse. Idem, lib. X, cap. 10, Chundonem Guntchranni regis cubicularium nominat. Plures fuisse ex hac formula et, aliis locis manifestum est. Unus vero caeteris praepositus fuit, de quo etiam suprascripti loci Gregorii accipiendi sunt. ID. cubiculariis, et illo [Col. 0716C] In quo versaretur comitum officium, plene tradit Hincmarus epist. 3, cap. 21, in finiendis scilicet controversiis quae ad palatium deferebantur, et ut si quid in legibus emendandum esset principi exponerent, et accepto responso emendarent. ID. comite palatii, vel reliquis quampluribus nostris fidelibus resideremus; ibique veniens ille illum interpellavit, cum diceret, etc.
Domino sancto et apostolica sede colendo, domno et in Christo Patri illo episcopo, ille rex. Fidelis Deo propitio noster ille ad praesentiam nostram veniens, suggessit nobis, eo quod villam aliquam nuncupatam illam, quae ad eumdem de parte illius pervenire debuerat, [Col. 0716C] Nostris veteribus scriptoribus retenire riere soy, penes se. ID. post vos retineatis indebite, et nullam justitiam vobiscum [Col. 0716C] Baluz., ob hoc possit consequere. possit consequi. Propterea praesentem indiculum ad coronam beatitudinis vestrae direximus, ut et pro nobis orare debeatis, et si taliter [Col. 0715B] agetur antedictum illum de suprascripta villa legibus [Col. 0716C] Id est, ejus rei quam abstulisti possessionem ei restituas, iterumque eum vestias secundum formam [Col. 0716D] legis qua ipse vivit. BIGN. revestire faciatis. Certe si nolueritis, et aliquid contra hoc habueritis, quod opponere, vosmetipsi per hunc indiculum commoniti, aut missus in persona vestra instructus, nunc ad nostram veniatis praesentiam, ipsi lui ad hoc dandum responsum.
Domino sancto et apostolico, domno et Patri illi episcopo, ille rex. Ille veniens ad praesentiam nostram suggessit, quasi abbas vester, aut clericus, vel homo vester ille, eidem servo suo per fortiam tulisse, vel post se retineat injuste, et nullam justitiam cum [Col. 0716A] eodem ex hoc consequi possit. Propterea praesentem indiculum ad sanctitatem vestram direximus, per quem petimus, ut et pro nobis orare dignemini, et si taliter agetur, ipsum abbatem vestrum, aut clericum, praesentaliter constringatis, qualiter si ita agetur hanc causam contra jam dictum illum legibus studeat emendare. Certe si noluerit, et aliquid contra hoc habuerit quod opponere, ipsum illum per fidejussores positos, tunc ad nostram dirigere studeatis praesentiam.
[Col. 0716D] Baluz., Ille rex vir inluster illo comite. Lindenbr., Vir inluster illi comiti. Ille rex viro illi illustri illi comiti. Fidelis Domino propitio noster ille, ad praesentiam nostram veniens, clementiae regni nostri suggessit, eo quod [Col. 0716D] Pagi appellatio late patet: neque enim vicus tantum hoc nomine dicitur, sed et provincia, aut saltem non exigua pars provinciae. Quod Gallica lingua retinuit, pays namque dicimus. BIGN. pagensis vester ille, eidem terram suam in loco nuncupante [Col. 0716B] illo, [Col. 0716D] Hoc est, per vim abstulisset. Unde nostris par force Infra, tultis, id est ablatis. Inde vetustis Francis tottir; et maletotte pro tributo. ID. per fortiam tulisset, et post se retineat injuste, et nullam justitiam ex hoc apud ipsum consequi possit: propterea ordinationem praesentem ad vos direximus, per quam omnino jubemus ut ipsum illum taliter constringatis, qualiter si ita agetur, hanc causam contra jam dictum illum legibus studeat emendare. Certe si noluerit, et ante vos recte non finitur, memoratum illum, tultis fidejussoribus, Kalendis illis, ad nostram eum cum omnimodis dirigere studeatis praesentiam.
[Col. 0716D] Baluz. et Lindenbrog. Vir inluster ille. Fidelis noster ille. Ille rex vir illuster, illi fideli nostro: ad praesentiam [Col. 0717A] nostram veniens nobis suggerit, quasi vos nulla manente causa, in via [Col. 0717D] Adsallire, hic est adoriri, appetere, impetum facere, aggredi: unde nostris assaillir. Livorare est vulnerare, contundere, livores facere. BIGN. adsallissetis, et graviter livorassetis, et [Col. 0717D] Baluz. Rauba, id est veste, nostris robe. raupta sua in solidos tantos eidem tulissetis, vel post vos retineatis indebite, et nullam justitiam et hoc apud vos consequi posse. Propterea praesentem indiculum ad vos direximus, per quem omnino jubemus, ut si taliter agitur, de praesente hoc contra jam dictum illum legibus studeatis emendare. Certe si nolueritis, et aliquid contra hoc habueritis quod opponere, non aliter fiat nisi vosmetipsi per hunc indiculum commoniti, Kalendis illis proximis ad nostram veniatis praesentiam, eidem ab hoc integrum et legale dare responsum.
[Col. 0717B] [Col. 0717D] Hoc capite multa reperias quae inscriptioni non conveniunt. BIGN. Ille rex illi regi. [Col. 0717D] Lindenbrog., nemo sibi quidquam cernitur minuere. Nihil sibi quisque cernitur minuendo, quidquid e contra recipitur in augmento. Dum inter nos et illustrem virum illum unanimiter convenit, ut loca aliqua inter nos commutare deberemus, nos dedimus ei locellum nuncupantem illum in pago illo, cum [Col. 0717D] Colonica est villa seu villula cum modo agri, quantum colonus unus colere potest, nec admodum a manso distat, adeo ut mansus et colonia aliquando promiscue dicantur. BIGN. colonicis illis, vel omnibus adjacentiis eorum, et merito suo, tam domibus, mancipiis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, vel reliquis quibuscunque beneficiis, quodcunque ille, vel fiscus noster, in ipsis locis tenuisse noscitur: et ipse haec contra dedit nobis omnem portionem suam, quam in villa illa, in pago illo, habuisse visus est, cum itemque domibus, mancipiis, vineis, silvis, vel reliquis quibuscunque beneficiis, quaecunque ibidem habuit, [Col. 0717D] Satis aperte declarant haec verba, ad commutationem cum ecclesia aut monasterio factam hanc clausulam pertinere. Porro commutationes de rebus ecclesiasticis, ut et caeterae omnes alienationes, synodis et constitutionibus prohibitas fuisse constat. ID. et nos pro animae nostrae remedio ibi dedimus. [Col. 0717C] Quapropter hoc praeceptum commodum commutationis ipsius, vere fieri decrevimus, ut a praesenti die ipsa locella cum omnibus superius scriptis, vel omni integritate sua, quidquid, ut diximus, ille vel fiscus noster ibidem tenuit, ipse ille hoc habeat, teneat, atque possideat, et suis posteris ad possidendum relinquat, vel quidquid exinde facere voluerit, ex nostra commutatione liberam habeat potestatem: et unaquaeque pars quod in concambio bonae pacis placuit accepisse, exinde per tempora debeat, Deo permittente, gratulari. Et ut haec praeceptio, etc.
Merito regalis clementia in illos collata munera [Col. 0717D] vel proprietates parentum nostrorum confirmare [Col. 0718A] deliberat, quos cognoscit anterioribus regibus, parentibus nostris, vel nobis fidem integram conservasse illaesam. Idcirco illuster; vir ille, chartas praecedentium regum nobis protulit recensendas, qualiter parentibus suis loca aliqua fuerunt concessa; petiit ut eum de omni corpore facultatis suae, tam quod regio munere, ipse vel parentes sui, promeruerunt, quam quod per venditionis, cessionis, donationis, communicationisque titulum ad praesens juste et rationabiliter est conquisitum, et ad praesens possidere videtur, per nostrum in ipso deberemus generaliter confirmare praeceptum. Quod nos pro divino intuitu, vel ejus meritis compellentibus, integra devotione magnitudo vestra praestitisse cognoscat. Praecipientes enim ut quidquid ex successione parentum, [Col. 0718B] vel ejus voluntate, tam munere regio, vel per quaelibet instrumenta chartarum ad eumdem juste pervenit, tam in villabus, mancipiis, aedificiis, accolabus, auro, argento, speciebus, ornamentis, mobili aut immobili, aut quodcunque in quibuslibet rebus, per instrumenta chartarum, tempore praesenti cum rationis ordine dominare videtur, per hanc auctoritatem firmatum cum Dei et nostra gratia, in integritate hoc valeat possidere, et suis posteris, auctore Domino, derelinquere. Et ut haec auctoritas, etc.
Qui regiae obtemperant jussioni, experiri malum [Col. 0718C] in posterum a quolibet non debent. Igitur cum et ille cum reliquis [Col. 0718D] Pares sunt socii aequales. ID. paribus suis, qui eum secuti fuerint, facientem [Col. 0718D] Ita mss Legendum vero rebellem vel rebellionem. Sed nihil mutandum; nam more saeculi loquitur de eo qui principi rebellis et infidelis existit. ID. Baluz. faciente rebello illo. revello illum interfecit, aut quaslibet alias causas contra regem commisit, vel de regno nostro se transtulit, quod nobis satis fuit molestum, et una cum consilio fidelium nostrorum, omnes res ejus sub fisci titulum illustribus viris illis praecipimus revocare, quia si se non distulisset, non solum res perdere, sed pro tali revello in vita ordinavimus insequi. Propterea praesentem praeceptionem dedimus, ut dum praedicti viri illi, vel reliqui pares aut gasindi, non ex sua praesumptione, nisi per nostram ordinationem, una cum consilio seniorum fidelium nostrorum, ipsas res sub fisco nostro positas habuerint, et nostris ditionibus ubi jussimus, [Col. 0718D] vel reliquarum qui cum eodem [Col. 0718D] Baluzius: Mixti fuerunt, ex hoc comprehensum adduxerunt; ideo jubemus ut dum per nostra ordinatione factum est, nullo unquam tempore nec a jam dicto illo, nec qui cum eo mixti fuerunt, nec ab haeredes eorum exinde qualibet calumnia aut repetitione ulla habere penitus non debeant, sed tam ipse ille. mixti fuerunt, nec [Col. 0719A] haeredes eorum exinde quamlibet [Col. 0719D] Calumniam, id est actionem. BIGN. calumniam aut repetitionem ullam habere penitus non debeant, sed tam ipsi illi, quam pares, gasindi vel amici, quidquid de rebus praedicti illius erat, et ablatum fuit, dum per ejus culpas, et nostra ordinatione factum est, omni tempore exinde deducti et absoluti permaneant, et, ut diximus, calumniam aut repetitionem, vel damnietatem, quandoquidem exinde suprascripti viri vel fideles nostri non pertimescant habere. Et ut haec praeceptio, etc.
A regali necesse est releventur clementia qui damnietatem ab hostibus vel passi sunt violentiam. Igitur [Col. 0719B] fidelis Deo propitio noster ille clementiae regni nostri suggessit eo quod ante hos annos, aut anno superiori, exercitus noster, aut illius regis, domus suas incendio cremassent, vel res suae quamplures una cum instrumentis chartarum, tam per quod regio munere perceperat, quam et quod per venditionis, donationis, cessionis, commutationis titulum, vel de alode parentum in quocunque loco in regno nostro aliquid possidebat, ibidem concrematae fuissent. Unde relationem bonorum hominum manibus roboratam, qualiter ipsis ita cognitum sit, suggessit nobis, et protulit recensendam: et omnes res suas unde ipsa instrumenta perierant, absque ullius inquietudine, sicut et antea fecit quietus possidere videtur. Sed pro firmitatis studio petiit memoratus [Col. 0719C] ille, ut per nostram auctoritatem omnes res suas, tam quod regio munere, quam quod per venditionis, cessionis, commutationisque titulum, vel reliquam alodem, ad praesens cum aequitatis ordine quietus possedit, deinceps in jure et dominatione ejus confirmare deberemus. Cujus petitioni gratante animo praestitisse, vel confirmasse cognoscite. Praecipientes ergo jubemus ut quidquid memoratus ille tam in terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, silvis, campis, pratis, aquis aquarumve decursibus, vel reliquis quibuscunque beneficiis (quod per relationem supra scriptorum virorum cognovimus) justitia rationabiliter usque nunc ubicunque in regno nostro possidere videtur, dum ejus instrumenta cremata esse cognovimus, per hoc praeceptum plenius [Col. 0719D] in Dei nomine circa eum suffultum atque firmatum, absque ullius inquietudine vel refragatione teneat et possideat, et suis posteris, aut cui voluerit in Dei nomine ad possidendum relinquat. Quam vero auctoritatem perpetuis temporibus valituram propria manu subter roborare decrevimus.
Suggerendo piissimo atque praecellentissimo domno [Col. 0720A] illi regi et majori domus illius, a servis vestris pagensibus illis, quorum subscriptiones vel signacula subtus tenentur inserta. Principalitatis vestrae circumspecta clementia, novit justa petentibus dignanter annuere, et necessitatem patientibus subvenire clementer. Pene omnibus patet regionem nostram ab hostibus depopulatam esse, et domus multorum igne crematas, vel rebus ablatis. Inter quos servus vester ille non modicum ibidem perpessus est damnum, et de rebus suis dispendium vel omnia instrumenta chartarum, quae ipse vel parentes sui habuerunt, tam quod et munificentia regum possedit, quam quod per venditionis, cessionis, donationis commutationisque titulum habuit, una cum domo sua incendio concremata esse noscuntur, unde nostras parvitates [Col. 0720B] petiit, quod veraciter exinde cognovimus, per hanc nostram suggestionem vestrae innotescere clementiae, quod et facere servi vestri decrevimus. Vestra pietas jubeat quod usque modo in regno vestro quietus possedit, circa eodem per vestro munere praeceptum ut mantea valeat, dum sua perdidit instrumenta, possidere quietus et securus. Nos servi vestri quod exinde veracius scimus. innotescere praesumpsimus; vestrum est necessitatem patientibus subvenire.
[Col. 0720D] Ex Gregorio Turon. multis locis liquet sub Guntchramno rege patricios fuisse qui Rhodano finitimas provincias regerent, et exercitus ducerent, eamque dignitatem patriciatus honorem et patriciatus culmen vocat. ID. Ille rex illi patricio atque omnibus agentibus. Rectum esse censemus ut petitiones sacerdotum quae ad profectum pertinent locorum sanctorum, ad effectum [Col. 0720C] Christo praeside perducamus. Igitur venerabilis vir ille sancti monasterii abbas, gloriae regni nostri petiit ut dum ipsum sanctum monasterium de collatione parentum nostrorum, Deo adjutore, videtur esse constructum, nos omne corpus facultatis ejus, tam quod antecessores abbates ibidem laboraverunt, vel ille domnus abbas, qui ibidem fuisse dignoscitur de re monasterii ibidem visus est augmentasse aut comparasse, quod ab ipso sancto loco moderno tempore possidetur per nostrum deberemus generaliter confirmare praeceptum. Quod nos pro divino respectu vel mercedis nostrae augmentum praestitisse, vestra non dubitet magnitudo, etiam et privilegium ipsius monasterii quod institutionem sedis apostolicae seu reliquorum episcoporum visi sunt meruisse, [Col. 0720D] et per auctoritatem domni illius, seu a reliquis successoribus parentibus nostris adumbratum fuisse dignoscitur, juxta quod etiam per priorem praeceptionem nostram erga se perhibentes se munitum, propriam stabilitatem decrevimus roborare. Praecipientes ergo ut omnes facultates ipsius monasterii quidquid aut regia collatione, aut privatorum munere, vel antecessoribus abbatibus, seu et a domno lui ibidem est legaliter acquisitum aut comparatum, [Col. 0721A] imo de quibuscunque rebus recte [Col. 0721C] Atractum, id est, acquisitum et comparatum. BIGN. attractum, quodcunque dominatio ipsius sancti loci undique moderno tempore in villabus, domibus, mancipiis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aut quibuslibet beneficiis, cernitur cum aequitatis ordine possidere, per hanc auctoritatem suffultum, absque cujuslibet illicitis controversiis, mihi tamen praesenti quam futuro tempore, Christo praesule, proficiat in augmentum; adjicientes ut et privilegium tam de abbatum ingressu ipsa congregatio, postquam alius migraverit ex se instituendo, quam et de reliquis omnibus quae per institutionem pontificum, de tempore illo usque nunc ipsum monasterium habuit concessa, et usque hactenus conservata, vel per decessores reges circa se firmata: ita et inantea resecatis quarumcunque superfluis [Col. 0721B] inquietudinibus sub eo ordine valeant in nostro sermone, auxiliante Domino, per tempora permanere. Et vos et successores vestri, ubi necessitas fuerit, in conditionibus ipsius monasterii pro salute nostra crebrius exorare, et vobis ob hoc ad gratiam nostram debeat pertinere. Et ut haec praeceptio firma stabilitate subsistat, propria manu infra decrevimus roborare.
Malorum necesse est tergiversationem regali coercere censura. Igitur apostolicus vir ille, illius urbis episcopus, aut venerabilis ille abbas, aut Deo sacrata illa abbatissa, de monasterio illo, vel quilibet [Col. 0721C] fidelium dominorum, missa petitione, aut ipse nobis innotuit, eo quod a diversis hominibus eorum spontanea voluntate, tam ipse quam antecessores eorum, data pecunia, infra regnum vestrum [ Al., nostrum] plurima in terris, aut mancipia comparassent, vel reliqui homines ad ipsam ecclesiam vel monasterium, pro animae eorum remedio, nonnulla per eorum instrumenta delegassent; et hoc ad praesens cum aequitatis ordine possidere videntur; petiit ut [Col. 0722A] pro tempore futuro, vel majorum hominum injurias coercendo, dum plures benefactores vel venditores pro clade quae grassatur in populo, vel complente fine naturae, absque haeredibus de hac luce discesserunt: [Col. 0721D] Id est, quacunque occasione aut artificio. ID. si aliquis per quodlibet ingenium de ipsis rebus eum inquietare voluerit, licentiam haberet in vice auctorum suorum ipse vel advocatus suus eorum causas assumere. Quod nos propter nomen Dei et reverentiam ipsius sancti loci praestitisse cognoscite. Praecipientes ergo jubemus ut memoratus pontifex aut abbas, vel abbatissa, vel advocatus ejus, in vice auctorum suorum, causas ipsius licentiam habeat assumendi, vel homallandi, et per eorum instrumenta aut de annis [Col. 0721D] Lindenbrog. et Baluzius, ipsam rem. ipsius rei, unde tunc a quibuslibet inquietari videbuntur, partibus ecclesiae [Col. 0722B] vel monasterii sui, cum aequitatis ordine respondendi, vel homallandi, [Col. 0721D] Lindenbrogius, seu per annos. super annis [Col. 0721D] Haec videntur corrupta. Verum commode referri possunt ad continuationem possessionis, hoc est ut tempora possessionis auctorum cum eorum possessione continuentur et conjungantur. BIGN. contra quemcunque sanciendi.
Veniens ille in nostri vel procerum nostrorum praesentia, suggessit quasi homo nomine ille pagensis vester, eum in villa nulla manente causa adsallisset, et eum graviter livorasset, vel raupa sua [Col. 0721D] Id est, quae tot solidis aestimabatur. ID. in solidos tantos eidem tulisset, et ob hoc vobis per nostram ordinationem tales datos habuisset fidejussores, ut Kalendis illis ex hoc in nostri praesentia debuissent astare [Col. 0722C] Causantes; alias placitantes, nobis plaidants. ID. causantes. [Col. 0722C] Mallem ad quod placitum. Placitum vero generaliter pro die dicta usurpabant, in qua quid agendum gerendumve esset, quod scilicet sic inter partes pactum conventum fuisset. Sic conventus regios, in [Col. 0722D] quibus de summa regni tractabatur, placita dixerunt, quae post parlamenta dicta. ID. A quo placito veniens memoratus ille, ibi in palatio nostro, et per triduum, seu amplius, ut lex habuit, placitum suum custodisset, [Col. 0722C] et memoratus [Col. 0722D] Abjectus sit, hoc est, vadimonium deseruerit, et defecerit. Sol satissit, id est, sol ei occasus fuerit. ID. —Melius interpretatur Eccardus in notis ad legem Salicam tit. XL, Edit. Heroldi, pro abjectus legendum adjectus, hoc est, citatus, adjecta festuca. In lege Salica, tit. LII, leg. 2, Edit. Baluz., Legit me habeo ad activum vel admallatum. Solsatissit pro solsatitus sit, id est, cui sol collocatus, seu dies constitutus. A Germanico setzen. Saxonico setten, ponere, constituere, et sol pro die usurpato, verbum formaverunt solsatire, quod idem et haec solem collocare, vel diem constituere. In lege Salica tit. XLIII, Edit. Heroldi, vel XLII Edit. Baluz., Domino servi solem collocet, hoc est, diem constituat. Lindenbrog., objectisset vel solsatisset. ille abjectus sit, vel solsatissit, ipse nec venisset ad placitum, nec nulla [Col. 0722D] Sunnia, in Lege Salica sunnis est impedimentum. excusatio. Gallis exoine. BIGN. sunnia nuntiasset, affirmat. Proinde nos taliter una cum nostris proceribus constitit decrevisse ut si evidenter memoratus ille pro hac causa tales vobis datos habuit fidejussores, et placitum suum minime custodivit, dum et illustris vir ille comes palatii nostri testimoniavit quod antedi tus ille placitum suum legibus custodivit, et eum adjectivit vel solsativit, et ipse ille [Col. 0723A] placitum custodire neglexit, jubemus ut quidquid lex loci vestri de tali causa edocet, vobis distringentibus, ante dictus ille partibus illius componere et satisfacere non recuset.
Cum in nostra vel procerum nostrorum praesentia, homo nomine ille itemque hominem nomine illum interpellasset, quasi servo suo nomine illo, una cum raupa sua in solidos tantos, post se fugitivos pedes recepisset, vel post se retineat indebite: aut haec praefatus ille omnia fortiter visus est denegasse, quod nec ipse ipso servo fugitivos pedes, nec raupa sua post se nunquam recepisset: sed dum inter se intenderent, sic eisdem a proceribus nostris, in [Col. 0723B] quantum illustris vir ille comes palatii nostri testimoniavit, fuit judicatum ut de quinque denominatis, idem ille apud tres et alios tres, [Col. 0723C] Porrectis namque manibus jurabunt, tactisque sacrosanctis Evangeliis, aut altari, aut etiam, quod frequentissimum erat, sanctorum reliquiis. BIGN. sua manu septima, tunc in palatio nostro, [Col. 0723C] Hoc est, super reliquias sancti Martini, quae in palatio asservabantur, quibus etiam sanctis, palatinae causae jurejurando finiebantur. Capellam pro capsa dici, in qua martyrum ossa conderentur, vel hic locus evincit. ID. super capellam domini Martini, ubi reliqua sacramenta [Col. 0723C] Percurrunt, id est, fieri, et praestari solent. ID. percurrunt, debeant conjurare, quod suprascripto servo illo memoratus ille pedes fugitivos, una cum raupa sua in solidos tantos, post se nunquam recepisset; si hoc conjurare potuerit, de hac causa [Col. 0723C] Ductus pro eductus. hoc est, extra aleam et periculum positus. ID. ductus sedeat; sin autem non potuerit, ipsum servum una cum raupa sua in solidos tantos cum legis [Col. 0724B] Hoc est, pretio compositionis, quae lege statuta [Col. 0724C] est. ID. beneficio, partibus antedicti illius reddere studeat. Interim vero usque in ipso [Col. 0724C] Baluz. Placito, non nec utra pars ex ipsis victa appareat. Lindenbrog. In ipsum placitum neutra pars ex ipsis jectiva appareat. placito, quia nec utra pars ex ipsis victa sit [Col. 0724A] apparet, [Col. 0724C] Hoc est, ejusdem exempli: inde in titulo, Charta paricla seu paricula. BIGN. unde aequales praeceptiones eis fieri, et accipere jussimus.
Ille rex Francorum viro illustri illi comiti. Dum et nobis divina pietas, juxta votum fidelium et procerum nostrorum, de nativitate filii nostri illius, magnum gaudium habere concessit, ut misericordia Dei vitam eidem concedere dignetur, jubemus ut per omnes villas nostras, quae in vestra vel in cuncto regno nostro aliorum domesticorum sunt [Col. 0724C] Actionibus, id est, officiis et ministeriis. ID. actionibus, tres homines servientes in utroque sexu, in unaquaque villa, ex nostra indulgentia, per vestras epistolas ingenuos relaxare faciatis.
Ille rex illi comiti. Dum et nos una cum consensu et procerum nostrorum, in regno nostro illo gloriosum filium nostrum illum regnare praecepimus: ideo jubemus ut omnes pagenses vestros, tam Francos, Romanos, vel reliquas nationes degentes bannire, et locis congruis per civitates, vicos et castella congregare faciatis. Quatenus praesente misso nostro, illustri viro illo, quem ex nostro latere illuc pro hoc direximus, fidelitatem praecelso filio nostro, vel nobis, et [Col. 0724C] Lindenbrog. et leudisamium. Leode, et Samio, per loca sanctorum, vel pignora quae illuc pro eodem direximus, debeant promittere et conjurare.
- [Col. 0723D] 1. Si quis monasterium, aut xenodochium de magna re vult instruere.
- 2. Prologus qui de magna re facit ecclesiis donationem.
- 3. Item alius prologus, cum ipsa donatione, ad hoc opus.
- 4. Cessio a die praesente ad ecclesiam, de villa.
- 5. Precaria de ipsa villa dum advivit.
- 6. Donatio de parva re ad ecclesiam.
- 7. Charta donationis inter virum et feminam de eorum rebus.
- 8. Item alia, sine aliqua minuatione.
- 9. Charta obnoxiationis a patre in filiis facta.
- 10. Epistola, cum in loco filiorum nepotes instituuntur ab avo.
- 11. Charta qui suum nepotem meliorare voluerit.
- 12. Charta ut filia cum fratribus in paterna succedat alode.
- [Col. 0724D] 13. Si quis extraneum hominem in loco filiorum adoptaverit.
- 14. Pactum inter parentes de haereditate eorum.
- 15. Libellus dotis.
- 16. Si quis aliquam puellam invitam traxerit.
- 17. Qualiter in uno volumine testamenta duarum personarum condantur.
- 18. Securitas pro homicidio facto, si se pacificaverint.
- 19. Venditio de villa.
- 20. Venditio de area infra civitatem.
- 21. Venditio de campo.
- 22. Venditio de servo aut ancilla.
- 23. Concambium de villis.
- 24. Concambium de terra, vinea, vel prato.
- 25. Cautiones diverso modo factae.
- 26. Item alia.
- 27. Item alia.
- 28. Qui se in servitio alterius obnoxiat.
- [Col. 0725A] 29. Charta de agnatione si servus ingenuam feminam traxerit.
- 30. Libellus repudii.
- 31. Mandatum.
- 32. Ingenuitates diverso modo factae.
- 33. Item ingenuitates alio modo post discessum.
- 34. Item aliae, adhuc alio modo.
- 35. Evacuatoria de cautione, si non invenitur.
- 36. Si quis aliquid servo suo aut gasindo concedere voluerit.
- 37. Gesta juxta consuetudinem Romanorum qualiter donationes vel testamenta legantur.
- 38. Mandatum ad gesta.
- 39. Epistola si aliquis rem Ecclesiae ad usum habeat, et de sua proprietate aliquid donet.
- 40. Praestaria de re Ecclesiae ab epis opis facta.
- 41. Precaria.
- [Col. 0726A] 42. Indiculus, cum episcopus ad alium in resurrectione Domini eulogias dirigit.
- 43. Rescriptum ad episcopum de visitatione.
- 44. Quomodo ad regem, reginam, vel episcopum, pro nativitate Domini, visitatione directa scribatur.
- 45. Item alia de nativitate Domini.
- 46. Commendatitiae litterae ad episcopum jam cognitum.
- 47. Item commendatitiae litterae ad abbatem notum.
- 48. Supplicatorium pro eo qui de monasterio regreditur, aut illo qui ingredi voluerit.
- 49. Indiculus generalis ad omnes homines.
- 50. Indiculus commendatarius ad viros illustres laicos.
- 51. Indiculus ad omnes potentes palatinos, manime ad cognitos sibi.
- 52. Qualiter pro nativitate filii regis, ex ordinatione Dominica, domesticus de villis regis, ingenuitates facere debeat.
Domino vere sancto atque sedula ostensione, patentibus virtutum miraculis, Christi remuneratione, fulgenti, oratorio, ac cellulae, in honore sanctae ac semper virginis genitricis Domini nostri Jesu Christi, seu quidam, meritis flagitiis, quoque sceleribus, prae lascivis actibus ac nimia foeditate pollutus, vel opere omnium bonorum Christianorum longe satis extremus optat, pene sanctarum Scripturarum series, Christianis fidelibus pia exhortatione pronuntiat, hoc etiam tonitrualis illa evangelistarum vox, suggerente spiritu, sua potestate concelebrat, ut faciat in pauperes eleemosynam, qui vult tartari evadere supplicia: [Col. 0725C] unde et Dominus in Evangelio dicit: Vende omnia quae habes, da pauperibus, et habebis thesaurum in coelum. Pensemus ergo omnes Christiani quanta sit pietas et largitio Redemptoris, ut eleemosynis pauperum promittantur nobis thesauri regni coelorum. Procuremus igitur, sicut Dominus et Salvator noster praecepit, et ac si non quantum habemus, saltem in quantum possumus, eleemosynam faciamus. Nemo itaque dubitet, nemo tardet, quia si nos facimus quae Dominus et Salvator noster praecepit, ille sine dubio facturus est quae promisit. Ait enim Scriptura: Abscondite eleemosynam in corde pauperis, et ipse pro te deprecabitur Domino.
Abscondamus ergo eleemosynam in corde pauperis ut proveniat nobis deprecatio pauperum in remissionem [Col. 0725D] peccatorum. Multa quidem et alia pro eleemosynis faciendis testimonia, in Scripturis sanctis [Col. 0726B] reperimus. In quibus vel ex quibus illam ego existimo portionem, quae ait, sicut aqua exstinguit ignem, etc. Quid ergo verius potest credi, quid confidentius, quidve expressius, quia sicut aqua exstinguit ignem, sic eleemosyna exstinguit peccatum. Juste ergo exstinguitur, qui peccatorum incendia eleemosynis, juxta pollicitationem divinam, exstinguere non festinat. Faciant quippe caeteri quod voluerint, agant quod ipsi maluerint, idcirco quoniam omnis homo suo sensu ducitur; ego tamen ejus rei exemplum secutus, elegi ad praefatum oratorium vel cellulam, juxta apostolorum numerum duodecim, ad praesens pauperum, pro remissione peccatorum meorum, vel pro diluenda meorum mole peccaminum, Christo praesule, collocare; ubi etiam per praesentem epistolam donationis [Col. 0726C] meae, dono ad praesentem diem quod in luminaribus ipsius oratorii, vel in alimonia et substantiali victu, vestitu quoque et sustentatione ipsorum pauperum, vel clericorum ibidem servientium, Deo gubernante et opitulante, proficiat, donatumque in perpetuum esse volo, atque de meo jure in eorum dominationem et potestatem trado, lego, transmitto atque transfundo, hoc est agros, quorum vocabula sunt illa et illa, quae ponuntur in territorio illo: pari modo, et quidquid in illo territorio ponitur, in omni soliditate portionem meam, una cum mancipiis, aedificiis, vineis, terris, pratis, silvis, omnique jure eorum, una cum colonicis adjunctis, adjacentiis eorum, in omni soliditate earum, sicut a me noscitur fuisse possessum, aut mihi ex legitima successione, [Col. 0726D] aut undecunque aliquid mihi ibidem evenit, cum omni soliditate vel opportunitate earum, ad integrum; [Col. 0727A] ea scilicet ratione atque praetextu, ut, remota pontificum simulque ecclesiasticorum officialium seu publicorum omnium potestate, nullas functiones vel exactiones, neque exquisita et lauta convivia, neque gratiosa, vel insidiosa munuscula, neque etiam caballorum prestus, paravereda, vel caeteras angarias, aut quocunque functionis titulo dici potest, de ipsa facultate penitus non requiratur, sed sub integra emunitate facultaticula ipsa, sicut a me huc usque possessa est, in jure [Col. 0727D] Lindenbrog. et Baluz., oratorii sancti illius. oratorii sanctae Mariae et praedicatorum pauperum debeant, Deo protegente et opitulante, persistere: nisi tantum sancti et apostoli illius urbis episcopi, in cujus oppido xenodochium ipsum ponitur, pro tradendis benedictionibus, vel substituendis abbatibus presbyteris quoque et diaconibus, [Col. 0727B] absque ulla pecuniarum adeptione: amplius vero donandi, exigendi vel minuendi [Col. 0727D] Causa pro re, ut nostris chose. BIGN. causam, nullam habeat potestatem. Sed nec per commutationis locum quidquam ex hoc auferendi, nullo tempore occasio vel aditus tribuatur, sed perpetualiter in potestate praefati oratorii illius, ipsorum pauperum, Christo favente, permaneat. Hoc etiam ipsis pontificibus obsecro, vel committo, ut illos, [Col. 0727D] Baluzius, per succedentibus. Legendum cum Lindenbrogio, [Col. 0728D] per succedentia tempora. per succedentes temporibus, cum casus mortis exstiterit, abbates aut clericos, et clericorum gradus, in eodem loco dignentur vel debeant instituere, quos sapientia et eruditio Scripturarum clarificat, vel quos vita sancta, et actio bona, aut conversatio honesta commendat. Unde obsecro clementissimis regibus tam praesentibus quam futuris, et omnibus in Deo episcopis, [Col. 0727C] omnibusque potestatibus et primatibus omnibus etiam senioribus, quoscunque judices esse constiterit, per ineffabilem Dei omnipotentiam, per inseparabilem Patri et Filio et Spiritui sancto Trinitatem, ut hanc voluntatem meam pro nullis occasionibus, sicut existente sine Deo cupiditate res exigi solet, nulla ratione nulloque tempore convellere permittatis, sed per sollicitudinem et curam episcopi constare potius, pro reverentia Trinitatis immensae, vestro tempore, et studio, vel opere jubeatis. Quatenus ut ille vobis mercedem restituat in futuro, qui scit me eleemosynas ipsas sancti Dei pauperibus per amorem Domini nostri Jesu Christi ardenti desiderio tribuisse. Si quis hanc voluntatem meam pro quibuslibet adinventionibus seu propositionibus sicut [Col. 0727D] mundus quotidie et injuriis expolio obvius, vel repetitor, convulsor etiam, aut tergiversator exstiterit, anathema sit, et tam qui fecerit quam qui faciendo consenserit, anathema sit: et sicut Datan et Abiron hiatu terrae absorpti sunt, vivens in infernum descendat, et [Col. 0728D] Lindenbrog., cum Gi […] zi. Zeziae fraudis mercatorem, et in praesenti et in futuro partem damnationis excipiat: et tunc veniam consequatur, quando consecuturus est et diabolus, qui se fallendo aetheria sede dejectus, cruenta adinventione, bonis operibus semper vigilari pervigilat: insuper etiam inferat societati quoque et [Col. 0728A] fisco, vel sanctis episcopis Ecclesiae illius, auri libras C. Nihilominus praesens epistola, quae a me pro timore Dei, et amore pauperum conscripta est, firma, incorrupta, intemerata, inviolataque permaneat. Ergo namque de collatis ac superius praenotatis rebus, omnia ad curam, et sollicitudinem, aut defensionem eorum, vei gubernationem ipsorum pauperum, sancto ac praenotato domini illius episcopo vel successoribus suis, Deo sibi teste, committo: et instrumenta per quae res ipsae, auxiliante Deo, per eorum sollicitudinem defensentur super scripto Domini lui episcopo prae manibus tradidi, et qualiter ibidem provide, pie, rectene an secus ageret Christo Domino in se judicio recognoscat. Mihi autem nihil exinde proprietatis titulo penitus non reservari, quia facile [Col. 0728B] contemnit omnia qui cupit ab inferni faucibus erui, vel ille qui peccatorum remissionem Deo remunerante desiderat, aut ille qui semper cogitat cum velit nolit esse moriturum: stipulatione, etc.
Quantum intellectus sensusque humanus potest mente sagaci pensare atque solerti indagatione perpendere, nihil amplius valet in hujus saeculi luce gaudia fugitiva lucrari, quam quod de rebus suis locis venerabilibus in alimoniis pauperum curetur impendere: quatenus fragilitatem naturae, quam omnes generaliter patiuntur, priusquam subitanea transpositio eveniat, oportet pro salute animae vigilare, [Col. 0728C] ut non inveniat quemquam imparatum, et sine aliquo respectu discedat a saeculo. Quin potius dum proprio libertatis jure subsistit, ex caducis substantiis in aeterna tabernacula vitam quaerat mercari aeternam; ut inter justorum consortium desiderabilem valeat adipisci locum, et retributorem sibi praeparet Deum, ut de fructu indeficienti paradisi mereatur foveri. De cujus vivo fonte, perfecta fide poscente, nec subtrahitur poculum, nec minuitur alveus, sed potius uti quisque hauserit, irrigatus dulcedine coelitus atque suavus ei flagratur odor balsami paradisi.
In nomine sanctae Trinitatis. Prosperum ac salubre consilium imoque satis jucundum esse dignoscitur, [Col. 0728D] ut homo de mundanis rebus comparet paradisum, et de terrenis transferatur in coelestia. Sic Dominus in sancto Evangelio praeclaram intonat vocem dicens: Thesaurizate vobis thesauros in coelo, ubi nec fur effodit, nec tinea sulcat.
Debet unusquisque largiente Domino, dum versatur in corpore, futura tractare, et de caducis rebus mercari aeterna, ut quando quidem jubente Deo de corpore egredi contigerit, de mammona iniquitatis mansionem sibi reperiat comparatam in coelis. Idcirco [Col. 0729A] ego ille cedo ad monasterium illud, ubi abbas ille custos praeesse videtur, et comam capitis mei ibidem deposui, et in ipso monasterio sub norma sanctorum vivere cupio cessumque in perpetuum esse volo.
Opportunum est unumquemque, dum terrae munera possidet, pro anima sua frequentius cogitare, ut terrenam beatitudinem possidere mereatur. Ergo illuster vir ille, sentio me infra corpus meum infirmum esse, et infra animam meam nimis esse peccatorem. Admonet me divina potentia, vel compunctio cordis mei mihi obvenit, ut pro peccatorum meorum remedio aliquid de rebus meis locis sanctorum delegare debeam. Ideo cedo, etc.
[Col. 0729B] In nomine sanctae Trinitatis. Prosperum, salubre et satis jucundum censuimus ut homo de caduca quapiam re saeculi ad peccata sua redimendum valeat offerre, aut quid promptiore consilio, ut homo de mundanis rebus saeculi comparet paradisum, et de terrena substantia se transferat in coelestia: itaque ego ille pro divino intuitu, et mei mercede compendii, ut mihi Dominus in futurum veniam concedere dignetur, vel ut nomem meum in libro vitae ascribatur, dono ad jam dictum monasterium, in luminaribus ecclesiae, vel in stipendiis pauperum aut monachorum, donatumque jure legitimo esse volo, etc.
Dum hujus exempli in quodam noscitur cecidisse, patimur aerumnam, et diem mortis quotidie ante oculos [Col. 0729C] suspicamur esse propinquam: oportet unumquemque ob amorem coelestis patriae devotionis lucra complecti, et res sibi datas, sanctorum vel etiam indigentium usibus allegatas relinquere, ut peccatorum pondera, quae pontificium poenitendi non valent laxare, eorum intercessione plenius ad veniam debeant pervenire. Idcirco ego ille, et caetera.
Mundi terminum rumis crebrescentibus appropinquantem indicia certa manifestant, experimenta liquida declarare noscuntur, et ad discutiendas infidelium mentes illa dudum in Evangeliis a Domino dicta oracula incumbere noscuntur: operae pretium [Col. 0729D] arbitror futurum, tempus vicissitudine praeoccupans anticipare, et incertum humanae conditionis eventum sagaci mentis intuitu providere, quatenus ex hoc inflictis facinorum vulneribus, indulta pietate, remedia merear adipisci. Ergo ego in Dei nomine ille et conjux mea illa, considerantes qua gravamur sarcina peccatorum, et reminiscentes bonitatem Dei dicentis, Date eleemosynam, et omnia munda fiunt vobis: de tanta igitur miseratione et pietate Domini confisi, idcirco per hanc epistolam donationis, donamus, [Col. 0730A] donatumque in perpetuum esse volumus, atque de jure nostro in potestatem et dominationem monasterii illius, in honore illius, abbatis illius, in pago illo constructi, ubi praeest venerabilis ille abbas, vel turma plurima monachorum adunata, transmittimus atque transfundimus villas nuncupantes illas, sitas in pago illo, cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, adjunctis, adjacentiis, appenditiis, [Col. 0729D] Pecutii vox varie accipitur. Nam praeter notiorem significationem ejus quod a patre vel domino filio aut servo concessum est, vel quod illi parcimonia et industria quaesierunt, veteres etiam omne patrimonium peculii nomine appellabant, auctore Servio [Col. 0730D] in eclog. I, a pecoribus in quibus eorum universa constabat substantia; unde et pecunia dicta. BIGN. peculio utriusque sexus, mobilibus et immobilibus, sicut a nobis moderno tempore possidetur, vel si inantea ibi undecunque aliquid augmentare, vel meliorare poterimus, ad praefatum monasterium in alimoniis vel substantiis monachorum ibidem habitantium, Christo protegente, proficiat. Ea [Col. 0730B] scilicet ratione ut dum pariter advivimus, ante dictas villas sub vestro beneficio tantummodo, absque ullo praejudicio vel diminutione aliqua ipsius monasterii possideamus. Nisi tantum, si aliquem ex servientibus nostris a jugo servitutis pro communi mercede relaxare voluerimus; post obitum vero, quandoquidem Deus voluerit, nostrum, absque ullius judicis vel haeredum nostrorum exspectata traditione, cum omni re emeliorata, quidquid in supra scriptis villis in quibuslibet rebus vel corporibus augmentatum vel melioratum fuerit, de praesenti hoc pars antedicti monasterii, vel memoratus abbas suique successores in Dei nomine perpetualiter recipiant possidendum: tanquam si ad praesens absque usu nostro eorum fuisset subsecuta possessio. Ita ut, quidquid de praedictis [Col. 0730C] villis propter opportunitatem ipsius monasterii facere decreverint, libero in omnibus potiantur arbitrio. Praesentem vero donationem, ne quidquam auri talium [Col. 0730D] Lindenbrog., curialium vilitate; forte addendum, auferri valeat. utilitate, gestis municipalibus alligari curavimus; et omnino decernimus, ne aliquando in eam ob hoc causam quisquam valeat reperire. Quod si instrumenta de ipsis villis de nomine nostro in adversitate praedicti monasterii, quolibet ordine comprehensa, aut interius, aut posterius praenotata, quod nos nec fecimus, nec facere rogavimus, a quocunque praeter istum quem firmissimum volumus esse quoque tempore ostensum, nullum sortiatur effectum, nisi vacuum et inane appareat: auctorem vero criminis, vel falsarium, nec inultum tunc, temporis patiatur [Col. 0730D] judiciaria abire potestas. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, huic voluntati nostrae pro quibuslibet adinventionibus, aliquis de haeredibus nostris, aut judicum saeva cupiditas, vel quaelibet persona, obvius repetitor exstiterit a conventu omnium Christianorum, vel limitibus ecclesiarum, extraneus habeatur, et Judae traditoris Domini nostri Jesu Christi perfruatur consortio: insuper etiam inferat partibus ipsius monasterii, vel fratrum ibidem consistentium, socio quoque tam in actibus quam in prosecutione, [Col. 0731A] sacratissimo fisco, auri libras tantas, argenti pondo tanti, et ne id quoque quod repetit valeat vindicare, nihilominus praesens donatio, quae a nobis pro timore Dei et amore pauperum Christi conscripta est, firma et illibata omni tempore debeat permanere, [Col. 0731D] Fortasse quod stipulatio ante intervenerat: vel etiam hujus clausulae ea mens est ut perinde firmum id habeatur atque si in stipulatum deducta res fuisset. Nam stipulatio commune erat omnium obligationum astringendarum vinculum. BIGN. stipulatione subnixa. Actum ibi, sub die illo.
[Col. 0731D] Baluzius, dum fragilitatis. Lindenbrogius, dum fragilitas humani generis pertimescit ultimum vitae empus . . . venturum. Dum fragilitatem humani generis pertimescit, ultimum vitae temporis subitanea transpositione ventura, oportet ut non inveniat unumquemque imparatum, ne sine aliquo boni operis respectu migret de saeculo: nisi dum suo jure et potestate consistit, praeparet viam salutis, per quam ad aeternam valeat beatitudinem pervenire. Ideoque ego in Dei nomine [Col. 0731B] ille et conjux mea illa, pro remedio animae nostrae et remissione peccatorum nostrorum, ut veniam in futurum consequi mereamur, cedimus a praesente die cessumque in perpetuum esse volumus, atque de jure nostro in jure et dominatione sanctae ecclesiae illius, in honore illius constructae, villam nuncupatam illam sitam in pago illo; quae ex alode parentum, aut undecunque ad nostram pervenit dominationem, et ad praesens possidere videmur, cum omni merito et termino suo, cum adjacentiis, adjunctis, appenditiis, cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, farinariis, cum pastoribus gregis, peculio utriusque sexus majore vel minore, mobilibus et immobilibus, vel quidquid dici aut nominari [Col. 0731C] potest, et tempore praesenti nostra videtur esse possessio, ad praesens ecclesiae volumus esse concessum. Ita ut ab hac die memoratam villam pars antedictae ecclesiae, vel pontifex civitatis illius, aut actores ecclesiarum, eam habendi, tenendi, possidendi, vel quidquid exinde pro opportunitate ipsius elegerint faciendi, libero in omnibus perfruantur arbitrio. Ita ut nomen nostrum in libro vitae conscribatur, vel pro nobis utrumque sacrificium post obitum nostrum pio Domino offeratur. Licet in cessionibus poenam adnecti non sit necesse, sed nobis pro omni firmitate placuit inserendum. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, nos ipse, quod absit, aut aliquis de haeredibus vel prohaeredibus nostris, vel quaelibet persona, calliditate commotus aut [Col. 0731D] cupiditate praeventus, ullo unquam tempore contra praesentem epistolam cessionis nostrae, quam propter nomen Domini et venerationem sancti ipsius loci, spontanea voluntate fieri decrevimus, venire aut aliquid agere voluerit, aut tergiversator exstiterit, anathema sit, et cum supra scripto domino illo, ante tribunal Christi deducat rationes: insuper inferat [Col. 0732A] juxta poenam saeculi, cum cogente fisco, partibus ipsius ecclesiae, aut auri libras tantas, aut argenti pondo tanto, et quod repetit nullatenus valeat vindicare, sed praesens cessio omni tempore illibata permaneat, cum stipulatione subnixa.
Domino et sancto et Apostolica sede colendo domno et in Christo Patri, illi episcopo, ille et conjux mea illa. Pluribus non est incognitum, qualiter propter nomen Domini ad ecclesiam illam, in honore sancti illius, villam nostram nuncupatam illam, sitam in pago illo, quidquid ibidem undecunque nostra possessio in integritate, per epistolam cessionis nostrae visi fuimus concessisse, et eam vos ad partem subscriptae [Col. 0732B] ecclesiae recepistis; sed dum postea nostra fuit petitio, et vestra benevolentia, et pietas habuit ut ipsam villam dum advivimus, aut qui pari suo ex nobis superstes fuerit, dum advivit, nobis ad beneficium usufructuario ordine excolendum tenere per misistis. Ea scilicet ratione ut nihil exinde penitus de qualibet re alienandi aut minuendi [Col. 0732D] Pontificium, id est, potestatem, facultatem. ID. pontificium non habeamus, sed absque illo praejudicio, suprascriptae ecclesiae, vel vestro, eam tantummodo excolere debeamus. Ideo hanc precariam vobis emittimus, ut nullo unquam tempore nostra possessio, etiamsi spatium vitae nobis Dominus prolongaverit, nullum praejudicium aut deminutionem aliquam de ipsa villa vobis generare non debeat, nisi usu tantum dum advivimus habere debeamus, et post nostrum ambobus [Col. 0732C] discessum, cum omni re meliorata, quidquid ibidem undique attrahere aut meliorare poterimus, per hanc precaturiam, ac si semper per quinquennium renovata fuisset, absque ullius judicis aut haeredum nostrorum exspectata traditione, vos vel successores vestri, aut agentes ecclesiae, in vestram eam faciatis dominationem revocare perpetualiter possidendum, vel quidquid exinde facere legeritis, sicut nostra continet epistola, ad profectum praefatae ecclesiae domini illius liberum habeatis arbitrium. Facta precaria ibi.
Si aliquid de rebus nostris, locis sanctorum, vel in substantia pauperum, conferimus, hoc nobis procul dubio in aeterna beatitudine retribuere confidimus. [Col. 0732D] Ergo ego in Dei nomine ille, in amore Domini nostri Jesu Christi, et remissione peccatorum meorum, ut veniam delictis meis consequi merear, in futurum dono, donatumque in perpetuum esse volo, ad basilicam illam in honore sancti illius constructam, portionem meam in villa nuncupante illa, in pago illo, quidquid ibidem ad praesens tam de alode parentum, [Col. 0733A] vel de quolibet attractu, possidere videor, totum et ad integrum, ad praefatam basilicam volo esse donatum. Ea videlicet ratione, ut dum advixero sub usu beneficii tantum eam, absque ullo praejudicio vel diminutione aliqua de qualibet re antedictae basilicae excolere debeam. Post meum quoque, quandoquidem Deus de hac luce voluerit, discessum, de praesenti, absque cujuslibet judicum aut haeredum meorum exspectata traditione aut contrarietate cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, campis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumque decursibus, vel reliquis quibuscunque beneficiis, abbas de ipsa basilica, vel agentes ejus, in eorum debeant dominationem revocare perpetualiter possidendum: habendi, tenendi, vel quidquid exinde pro opportunitate [Col. 0733B] antedictae ecclesiae elegerint faciendi, liberam in omnibus habeant potestatem. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, nos ipse, quod absit, aut aliquis de haeredibus nostris, seu quaelibet opposita persona calliditate commotus aut cupiditate praeventus contra hanc epistolam donationis nostrae, quam spontanea voluntate propter nomen Dei fieri decrevimus, venire aut eam infringere conatus fuerit, iram trinae majestatis incurrat, et cum superscripto sancto illo ante tibunal Christi deducat rationes: insuper inferat partibus ipsius basilicae, cum cogente fisco auri tanti, argenti tanti, et quod repetit vindicare non valeat; sed praesens epistola omni tempore firma et inviolata permaneat, stipulatione subnixa.
Quidquid enim inter conjugatos, de propria facultate, manente charitate, pro amore dilectionis, in invicem condonare placuerit, scripturarum necesse est titulis alligare, ne in posterum ab haeredibus eorum, vel a quocunque possit convelli [Col. 0733D] Baluzius et Lindenbrogius addunt: «Quia secundum legem, si manente conjugio, vir uxori, vel uxor marito, aliquid donaverit, si is cui donatum est prior mortuus fuerit, apud donatorem ea, quae donata fuerint, remanebunt. Igitur.» . Igitur ego in Dei nomine ille, et tu dulcissima conjux mea illa, dum et inter nos procreatio filiorum minime esse videtur, ideo convenit nobis, ut omne corpus facultatis nostrae, invicem usufructuario ordine condonare debeamus, quod ita et fecimus. Proinde dono tibi, dulcissima conjux mea, si mihi in hoc saeculo superstes fueris, omne corpus facultatis meae, tam de alode, aut de comparato, vel de quolibet attractu, [Col. 0733D] ubicunque habere videor, et quod pariter in conjugio positi laboravimus, tam terris, villabus, domibus cum omni praesidio, accolabus, mancipiis, vineis, campis, pratis, aquis aquarumve decursibus, auro, argento, vestimentis, peculio utriusque sexus majore vel minore; ita ut dum vixeris usufructuario ordine valeas possidere, vel dominare; excepto quod pro animae remedio ad loca sanctorum condonavimus, ut inspecta nostra delegatione in omnibus conservetur, [Col. 0734A] et quantumcunque de alode nostra post meum discessum, pro communi mercede, ad loca sanctorum legaliter condonare, et delegare volueris, hoc licentiam habeas faciendi, et inspecta delegatione inconvulsum maneat; in reliquum vero omnes res ipsae, quantum post tuum discessum intestatum remanserit, ad nostros legitimos revertatur haeredes. Similiter et ego illa, dulcissime jugalis meus ille, commonet me dulcitudo tua, in compensationem rerum tuarum quas in me visus es contulisse, si mihi in hunc saeculum superstes fueris, dono tibi omne corpus facultatis meae ubicunque, undecunque, tam de haereditate parentum, quam de comparato, vel quod pariter laboravimus, totum et ad integrum, tam in villabus, domibus, etc., excepto quod pro animae remedio ad [Col. 0734B] loca sanctorum delegavimus, ut inspectis ipsis instrumentis, in omnibus conservetur, et quod de ipsa alode mea, post meum discessum, pro communi mercede ad loca sanctorum relinquere, vel ingenuos relaxare volueris, licentiam habeas, et inspectis ipsis instrumentis, in omnibus conservetur: post tuum quoque discessum, quidquid intestatum remanserit, ad nostros haeredes, qui tunc propinquiores fuerint, revertatur. Si vero, quod futurum esse non credimus, aliqui de haeredibus nostris, vel quicunque contra hanc interdonationem, unde inter nos chartas uno tenore conscriptas firmavimus, venire aut infringere voluerit, nullatenus valeat vindicare, sed inferat partibus vestris cum cogente fisco, auri libras tantas, argenti tantas; praesens vero epistola, in [Col. 0734C] nullo possit convelli, sed firma et illibata permaneat.
Ista alia a capite instar prioris usque dum advixeris usufructuario ordine debeas possidere, post tuum quoque discessum ad legitimos nostros revertatur haeredes, et nullum pontificum quidquam exinde alienandi, aut minuendi habere non debeas. Similiter et ego illa, dulcissime jugalis meus ille, commonet me dulcitudo tua, in compensatiouem rerum tuarum, quas in me visus es contulisse, si mihi in hoc saeculum superstes fueris, omnes res meas quascunque, aut ubicunque, tam in terris, et reliqua sub usu beneficii debeas possidere, et nullum pontificium quidquam exinde alienandi, aut minuendi, [Col. 0734D] praeter usum tantum non habeas, et post tuum discessum ad legitimos nostros revertatur haeredes.
Dulcissimis filiis meis illis. Omnibus non habetur incognitum qualiter ante hos annos villas aliquas nuncupatas illas, sitas ibi genitrix vestra antequam meo sociassem conjugio, per epistolam cessionis, aut libellum dotis visus sum condonare. Sed dum et [Col. 0735A] ipsa, peccatis meis facientibus, ab hac luce discessit, et vos omnem alodem ipsius genitricis vestrae illius juxta quod et ratio praestitit, mecum exinde in praesentia bonorum hominum, aut regis, altercatis, per ipsam epistolam, quam in eam fecerimus, contra nos evindicastis, et in vestram potestatem omnem alodem ipsius recepistis. Sed dum et nostra fuit petitio, et vos, ut condecet bonis filiis, voluntati nostrae obtemperantes, ipsas villas, vel res quae fuerunt genitricis vestrae, quas ego ei dedi vel condonaveram, mihi ad usum beneficii tenere et excolere, absque ullo vestro praejudicio, permisistis. Ideo nobis complacuit, aliis villas nostras illas, pro benevolentia vestra, et suprascripto usu, de villis vestris per hanc epistolam obnoxiationis vobis obnoxiasse. Ita ut deinceps tam [Col. 0735B] suprascriptas villas, quam etiam et illas quas suprascriptae genitrici vestrae, per meam epistolam contuleram, per vestrum benificium excolere debeamus, et nullum pontificium de omnibus suprascriptis nec vendere, nec alienare, nec concamiare, nec pro quolibet ingenio minuere, habere non debeam, nisi tantum usum, sed per hanc epistolam obnoxiationis meae, in vestro sint arbitrio et potestate, et quandocunque volueritis, et vobis placuerit, absque ulla mea contrarietate, aut repetitione, omnia superius praenotata, tam quod vestrum antea, de parte genitricis vestrae fuit alode, quam et illas alias nuncupatas sic quas vobis pro ipso usu visus sum obnoxiasse, in vestram debeatis revocare dominationem perpetualiter possidendum, vel quidquid exinde facere [Col. 0735C] volueritis liberam inde habeatis potestatem, absque alia aliqua intercedente precaria, sed per hanc obnoxiationem, ac si semper per quinquennium renovata fuisset, perpetim valeat obtinere vigorem, stipulatione subnexa.
Dulcissimis nepotibus meis illis ille. Dum et peccatis meis facientibus genitrix vestra filia mea illa, quod non optaveram, tempore naturae suae complente, ab hac luce discessit: ego vero pensans consanguinitatis [Col. 0735D] Lindenbrog. et Baluzius, causam. casum dum et per legem cum caeteris filiis meis avunculis vestris in alode meo accedere minime potueratis, ideo per hanc epistolam, vos dulcissimi [Col. 0735D] nepotes mei, volo ut in omni alode mea, post meum discessum, si mihi superstites fueritis, hoc est tam terris, domibus, accolabus, mancipiis, vineis, sylvis, campis, pratis, pascuis, aquis aquarumque decursibus, mobilibus, immobilibus, peculio utriusque sexus, majore vel minore, omnique suppellectile domus; et quodcunque dici potest, quidquid supradicta genitrix vestra [Col. 0735D] Hoc est, ut dotem matris conferant, si id ejus [Col. 0736D] successionem accedere velint. BIGN. , si mihi superstes fuisset, de alode mea recipere potuerat, vos contra avunculos vestros filios meos, praefatam portionem recipere faciatis, et [Col. 0736A] dum ipsi filiae meae genitrici vestrae quando eam nuptam tradidi in aliquid de rebus meis, mobilibus, drappis, fabricaturis, vel aliqua mancipia in sol. tan. dedi vobis hoc in parte vestra supputare, contra filiis meis faciatis: et si amplius vobis insuper de [Col. 0736D] Ex hoc loco et aliis quae citat Bignonius, conjicit praesidii, nomine pecuniam numeratam, aurum argentum et alia id genus intelligi. praesidio nostro obvenerit, tunc cum filiis meis avunculis vestris portionem vobis ex hoc debitam recipiatis, et quidquid exinde de omnibus superius conscriptis facere volueritis, liberam in omnibus habeatis potestatem. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, aliquis de haeredibus, vel prohaeredibus meis, vel quaelibet persona, contra hanc epistolam venire tentaverit, aut eam infringere voluerit, inferat vobis tanti, et quod repetit nullatenus vindicare valeat, sed praesens Epistola omni tempore [Col. 0736B] firma permaneat, cum stipulatione subnexa. Actum illo, etc.
Dulcissimo nepoti meo illi ille. Dum et jam senectus adgravat, et necessitates meas, ut oportet procurare non valeam, et tu mihi in necessitatibus meis solatium praebere non desiisti, et die noctuque deservire non cessas. Ideo pro bonitate, et pro respectu servitutis tuae, qua circa me desudas, cedo tibi cessumque in perpetuum esse volo, et de meo jure in tuam transfundo dominationem et potestatem, absque consortio fratrum tuorum vel filiis meis, locum nuncupantem illum, quidquid ibidem nunc tam de alode parentum, quam de reliquo attractu, visus sum tenuisse, [Col. 0736C] una cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, sylvis, campis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, vel reliquis quibuscunque beneficiis, tibi ut diximus a die praesente volo esse concessum. Ita ut ab hac die, sicut superius diximus, eum cum omni integritate sua habeas, teneas, possideas, vel quidquid exinde facere volueris, absque consortio fratrum tuorum, vel filiorum meorum, liberam in omnibus habeas potestatem. Si quis vero, quod futurum esse non credo, aliquis de haeredibus, vel prohaederibus meis, seu quaelibet persona, contra hanc cessionem meam quoque tempore venire aut eam infringere voluerit, inferat tibi cum cogente fisco auri tantum, et quod repetit vindicare non valeat; sed praesens epistola firma permaneat, stipulatione [Col. 0736D] subnexa. Actum, etc.
Dulcissimae filiae meae illi ille. Diuturna, sed impia, inter nos consuetudo tenetur, ut de terra paterna sorores cum fratribus portionem non habeant; sed ego perpendens hanc impietatem, sicut mihi a Domino aequaliter donati estis filii, ita et a me sitis aequaliter diligendi, et de rebus meis post meum discessum aequaliter gratulemini; ideoque per hanc [Col. 0737A] epistolam te, dulcissima filia mea, contra germanos tuos, filios meos illos, in omni haereditate mea, aequalem et legitimam esse constituo haeredem, ut tam de alode paterna, quam de comparato, vel mancipiis, aut praesidio nostro, vel quodcunque morientes reliquerimus aequa lance cum filiis meis, germanis tuis, dividere, vel exaequare debeas, et in nullo penitus portionem minorem quam ipsi, non accipies, sed omnia inter vos dividere, vel exaequare aequaliter debeatis. Si quis vero, et quod sequitur.
Domino fratri illi ille. Dum peccatis meis facientibus, diu orbatus a filiis, et me paupertas, et infirmitas [Col. 0737B] afficere videtur, et te, juxta quod inter nos bonae pacis placuit atque convenit, in loco filiorum meorum visus sum adoptasse. Ita ut dum advixero, victum et vestitum, tam in dorso, quam in lecto, seu calciamento, mihi in omnibus sufficienter impertias, et procures, et omnes res meas, quascunque habere videor tam manso, vinea, prato, peculio, seu reliqua supellectile domus meae salvo jure illo, me vivente, in tua potestate recipere debeat. Propterea tibi hanc epistolam fieri decrevi, ut neque ego, nec nullus de haeredibus meis, aut quicunque hanc convenientiam, inter nos factam emutare non possit, sed, sicut superius continetur, meas necessitates dum advixero debeas procurare; et omnes res meae, et ad praesens, et post meum discessum, in tua potestate [Col. 0737C] permaneant, et quod tibi exinde placuerit faciendi liberam habeas potestatem. Quod si aliquis, hoc, quoque tempore emutare voluerit, inferat tibi tantum, et quod repetit vindicare non valeat; sed praesens epistola omni tempore firma permaneat.
Quidquid enim inter propinquos de alode parentum, non a judiciaria potestate coacti, sed sponte manente charitate juste debita unicuique portio terminatur, non de rebus detrimentum, sed augmentum potius potest esse censendum. Et ideo necesse est inter se eorum facta scripturarum serie alligari, ne ab aliquibus in posterum valeat refragari. Ideo dum inter illum et germanum suum illum de alode [Col. 0737D] genitorum eorum illius et illius bonae pacis placuit, atque convenit, ut eam inter se manente charitate dividere, vel exaequare deberent, quod ita et fecerunt. Accipit itaque ille villas nuncupatas illas, sitas ibi, [Col. 0738A] cum mancipiis tantis illis similiter. De praesidio vero, drappis, fabricaturis, vel omni supellectile domus, quidquid dici aut nominari potest aequa lance inter se visi sunt divisisse, vel exaequasse, et hoc invicem pars parti tradidisse, et per fistucam omnia partitum esse dixisse. Propterea praesentes epistolas duas, uno tenore conscriptas, loco pactionis inter se visi sunt conscripsisse: ut nullus deinceps contra parem suum, nisi quod ad praesens accepit, de ipsa alode genitoris eorum amplius requirendi pontificium habere non debeat. Quod si aliquando aliquis ex ipsis, aut haeredes eorum hoc mutare voluerint, aut amplius requirere quam accepit, voluerit, aut assumere, inferat pari suo (ista [Col. 0737D] Baluz., tuta servanti. Lindenbr., tota servanti. tuta servata) auri libras tantas, tanti argenti pondo tantas, [Col. 0738B] et quod repetit vindicare non valeat; sed praesens actio omni tempore firma permaneat, stipulatione subnixa. Actum, etc.
Quod bonum, faustum, felix prosperumve eveniat. De [Col. 0737D] Lindenbrogius, prosperumve eveniat desponsandis maritandisque ordinibus, ac procreationi liberorum, [Col. 0738D] quorum causa quae fiunt, necesse est ut omnia, etiam donatio . . . . obtineant. disponsandis maritandisque ordinibus, ac procreationi liberorum, [Col. 0738D] Baluzius, cau is quae stant, necesse est ut omnia, etiam donatio . . . . obtineant. causis quae sunt necessariae, ut omnis etiam donatio, per scripturarum seriem, pleniorem obtineat firmitatem. Donat igitur ille honestae puellae, nuri suae illi sponsae filii sui illius, ante diem [Col. 0738D] Separatur hic donatio a dote, etsi ab una eademque persona, sponso scilicet vel ejus patre, fiant. BIGN. nuptiarum, donationisque animo transfert, aut transcribit, hoc est in tanto, dono villam nuncupatam illam, sitam ibi, cum condigna ad habitandum, [Col. 0738C] vel omnem integritatem ibidem aspicientem: similiter et in dotis titulum alias villas nuncupatas illas, sitas ibi, mancipia tanta illa et illa, [Col. 0738D] Inter pro praeter. ID. inter aurum et argentum, fabricaturus in solidos tantos caballos tantos, boves tantos, gregem equorum, gregem armentorum, gregem porcorum, gregem ovium; ita ut haec omnia per manum suam ad suprascriptam puellam nurum suam illam ante diem nuptiarum debeat pervenire, et in sua dominatione revocare, vel quidquid exinde facere voluerit liberam habeat potestatem. Quod si quis contra hunc libellum dotis venire, et eum infringere conaverit, inferat partibus illorum tantum. Et reliqua.
Dulcissimae conjugi meae illi ille. Dum et et sine voluntate parentum tuorum, habui desponsatam, et absque tua, vel parentum tuorum, voluntate, rapto scelere, [Col. 0739A] meo conjugio sociavi: id est, dum et te [Col. 0739D] Forte, facto contubernio. BIGN. faciente coturno, contra voluntatem parentum tuorum, [Col. 0739D] Forte, raptam scelere. ID. rapto scelere, in conjugio sociavi, unde vitae periculum incurrere debui, sed intervenientibus sacerdotibus, vel bonis hominibus, vitam obtinui. Sic tamen, ut quod tibi in tanto dono, vel in dotis titulum, ante diem nuptiarum si te desponsatam habuissem, conferre debueram, per hanc epistolam compositionalem, aut si convenit cessionem, firmare deberem, quod ita et feci. Ideoque dono tibi locellum nuncupantem illum, situm in pago illo, cum domibus ad manendum condignis, vel omnibus intrinsecus utensilibus necessariis, cum terris, accolabus, mancipiis tantis illis, vineis, sylvis, pratis, pascuis, vel reliquis quibuscunque beneficiis, caballos tantos, boves tantos, [Col. 0739B] gregem equorum, gregem armentorum, gregem porcorum, gregem ovium, inter aurum et argentum, fabricaturas [Col. 0739D] Baluzius, in solidos tantos, drappos tantos. in solidis tantis, drappos, haec omnia superius comprehensa, a die praesente in tua tradidi potestate et dominatione possidendum, habendi, tenendi, vel quidquid exinde elegeris faciendi liberam habeas potestatem. Si quis vero, etc.
Regnante in perpetuum Domino nostro Jesu Christo; anno illo, regnante illo rege, sub die illo, ego ille et conjux mea illa, sana mente, integroque consilio, metuentes casus humanae fragilitatis, testamentum nostrum condidimus, quod illi notario [Col. 0739C] scribendum commisimus, ut quo modo [ Al., ut quando] dies legitimus post transitum nostrum advenerit, recognitis sigillis, inciso lino, ut Romanae legis decrevit auctoritas, per illustres viros illos, quos in hac pagina testamenti nostri legatorios instituemus, gestis reipublicae municipalibus, titulisque, eorum prosecutione, ab ipsis muniatur. Igitur, cum, jubente Domino, de istius vitae cursu migraverimus, tunc quidquid in omnibus pridie quam moriamur tenere videmur, quidquid et proprietate parentum, vel proprio labore, seu ex munificentia a piis principibus percipere meruimus, vel de quibuslibet titulis atque contractibus venditionis, cessionis, donationis, vel undique, Domino adjuvante, ad nostram pervenit dominationem, tu [Col. 0739D] tunc dulcissima conjux mea illa, et quos haeredes meos vos esse volo, haereditatem meam habetote. Reliqui vero haeredes, exhaeredes sint. Ergo ex epto quod unicuique per hoc testamentum dedero, darique jussero, id ut fiat, detur, praestetur, impleatur, te, omnipotens Deus, testem committo, villas vero illas, et illas, sitas in pago illo, filius noster ille recipiat. Similiter villas illas, filius meus, vel filia illa, sitas in pago illo recipiat; illas illas basilica illa, vel monasterium sita ibi recipiat. Id ut [Col. 0740A] fiat, detur, praestetur, impleatur, te, omnipotens Deus, ad defensandum committo: licet de omnibus dum advivimus nostrum reservavimus usum. Sed dum in [Col. 0739D] Post varia legata ascripta, conjugi villas quasdam relinquit in compensationem earum, quas antea [Col. 0740D] aliis legavit, in quibus, quod stante conjugio adquisitae essent, uxori tertia pars competebat. BIGN. villis quibusdam, quas superius memoravimus, quas ad loca sanctorum, et haeredibus nostris deputavimus, quas pariter stante conjugio adquisivimus praedicta conjux [Col. 0740D] Gentes illae, quae ex Germania in Galliis sedes posuerunt, uxoribus tertiam partem concedebant rerum quas mariti stante conjugio acquisierant. ID. tertiam habere potuerat, propter ipsam tertiam villas nuncupatas illas, sitas in pagis illis, in integritate, si nobis superstes fuerit, in compensationem recipiat. Et quidquid exinde pro communi mercede, vel in pauperibus, aut benemeritis nostris, facere decreverit, licentiam habeat, et post ejus discessum si aliquid intestatum remanserit, haeredes nostri recipiant. Liberos, liberas, quos quasque pro animae remedio fecimus, aut inantea [Col. 0740B] facere voluerimus, et eis epistolas manu nostra firmatas dederimus, obsequium filiorum nostrorum habere cognoscant, et oblata, vel luminaria, juxta quod ipsae epistolae continent, ad sepulcra nostra, tam ipsi quam proles eorum implere studeant. Et quibus aliquid de facultate nostra contulimus, singulariter in hoc testamentum nostrum inserere curavimus. In reliquo vero qualescunque a quocunque epistolae, de nomine nostro, manu nostra firmatae ostensae fuerint, et ante hoc testamentum praenotatae, quas hic non commemoravimus, excepto de ingenuitatibus, quas pro animae nostrae remedio fecimus, aut adhuc facere voluerimus, vacuae permaneant. Et qui ex nobis pari suo superstes fuerit, et per qualecunque instrumentum de [Col. 0740C] suprascripta facultate, in cujuslibet persona, vel benemeritis, nostri muneris aliquid contulerimus, in quantum lex permittit, firma stabilitate debeat perdurare. Reliquae vero epistolae vacuae et inaneis permaneant: et sic nobis pariter convenit. Si tu mihi, dulcissima conjux, superstes fueris, et ad alium maritum, quod tibi Deus non permittat, transire volueris, omnem facultatem meam quam ad usufructum possidere tibi concessimus, vel quam a die praesenti deputavimus, et habere potueras, hoc praesentialiter haeredes nostri recipiant inter se dividendum. Itemque ego illa ancilla tua, Domine et jugalis meus ille, in hoc testamentum promptissima voluntate scribere, atque perpetua conservatione rogavi, ut si tu, domine et jugalis meus, mihi superstes fueris, [Col. 0740D] omne corpus facultatis meae, quantumcunque ex successione parentum habere videor, vel in tuo servitio pariter laboravimus, et quod in tertia mea accepi, in integrum, quidquid exinde facere elegeris, aut pro animae remedio in pauperes dispensare, aut ad vassos nostros, vel benemeritis nostris, absque repetitione haeredum meorum, quod tua decrevit voluntas, faciendi liberam habeas potestatem. Et post discessum vestrum, quod non fuerit dispensatum, ad legitimos nostros revertatur haeredes. [Col. 0741A] Hanc paginam testamenti, et manus nostrae propriae subscriptionibus, quod ex consuetudine habuimus subscripsimus, et per personas reliquas studuimus subscriptionibus roborari. Et ut pagina hujus testamenti in disceptationem venire non possit, si quae litturae, [Col. 0741D] Caraxaturae id est, deletiones, maculae, inquinamenta ab atramento. Superdictiones sunt superscriptiones, quae deletis imponi solent. BIGN. caraxaturae, adjectiones, superdictionesve factae sunt, nos eas fecimus, vel facere jussimus, dum testamentum nostrum saepius recurrimus, vel mendavimus. Si quis nostrae voluntati resistere, aut testamento nostro cujuslibet calliditate conatus fuerit casu aliquo refragari, id implorantes divini nominis majestatem, obtestamur ut pro nostrorum omnium criminum peccatis obnoxius, in die judicii exspers Ecclesiae catholicae communionis et pacis, ante tribunal Christi pro violata defuncti voluntate [Col. 0741B] compellatur subire negotium: atque eum Dominus sua ultione, quam promisit injustis, cum venerit saeculum judicare per ignem, feriat, et accipiat in conspectu ejus damnationem perpetuam, quam suscepit Judas traditor Domini. Illud namque intimare volumus, ut si aliquis de haeredibus, vel prohaeredibus nostris, seu quaelibet persona contra hanc testamenti paginam, quam plena et integra voluntate fieri rogavimus, venire aut aliquid pulsare voluerit, inferat contra quem repetit tantum, et aliud tantum quantum in hoc testamento continetur scriptum, et insuper faciat fisco auri libras tantas, argenti tantas, et quod repetit vindicare non valeat.
Domino fratri illi ille. Dum et instigante adversario, quod non debueras, germanum nostrum illum visus es interfecisse, et ob hoc vitae periculum incurerre potueras; sed intervenientes sacerdotes, et magnifici viri, quorum nomina subtus tenentur adnexa, nos ad pacis concordiam ob hoc visi fuerunt revocasse. Ita ut pro ipsa causa solidos tantos, quos in praesentia mihi dare deberes, quos et in praesenti per uvadium tuum visus es transsoluisse, et nos ipse causa persistata, contra te visus sum uverpisse. Propterea juxta quod convenit, hanc epistolam securitatis, in te nobis conscribere complacuit, ut de [Col. 0741D] ipsa morte germani nostri, nec a me, nec ab haeredibus meis, aut suis, nec de judiciaria potestate, nec a quolibet, nullo casu, nec refragationem aliquam, aut damnietatem amplius habere non pertimescas, sed in omnibus exinde ductus et absolutus appareas. Et si fortasse ego ipse, aut aliquis de haeredibus meis, vel quicunque te ob hoc inquietare voluerit, et a me defensatum non fuerit, inferamus tibi cum cogente fisco, duplum, quod nobis dedisti; et quod repetit quis vindicare non valeat, sed praesens epistola securitatis a me facta infirma ( sic ) permaneat.
Domino fratri illi ille. Licet empti venditique contractus sola pretii annumeratione, et rei ipsius traditione consistat, ut tabularum aliorumque documentorum ad hoc tantum interponatur instructio, ut fide rei, facti et juris ratio comprobetur. Idcirco vendidisse me tibi constat, et ita vendidi villam juris mei nuncupantem illam, sitam in pago illo, quam ex legitima successione parentum, vel de quolibet modo ad eum pervenit, habere videor, in integritate, cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, adjacentiis, appenditiis, vel omni merito et termino ibidem aspiciente. Et accepi vobis [Col. 0742B] in pretio, juxta quod mihi complacuit tantum et memoratam villam vobis praesentialiter tradidi ad possidendum. Ita ut ab hac die habendi, tenendi, vel quidquid exinde elegeris, faciendi, liberam in omnibus habeas potestatem. Si quis vero, quod futurum esse non credo, si ego ipse, aut aliquis de haeredibus, vel prohaeredibus, seu quaelibet opposita persona, contra venditionem venire tentaverit, aut me male vendidisse convicerit, et a me vel haeredibus meis defensatum non fuerit, tunc inferamus vobis haeredibusque vestris duplam pecuniam quantum a vobis accepi, et quod ipsa villa meliorata valuerit, et quod repetit vindicare non valeat; sed praesens venditio omni tempore firma permaneat, stipulatione subnixa. Actum, etc.
Domino sancto et apostolico domno et patri illi episcopo ille. Constat me nulli coactum imperio, neque imaginario jure, sed proprio voluntatis arbitrio, vobis vendidisse, et ita vendidi, aream juris mei, infra muros civitatis illius, habentem per longum pedes tantos, et inlato pedes tantos: quae subjungit ad unum latus terrae illi, ab alio laterae terrae illi, a fronte uno terrae illi, et ab alio fronte terrae illi: et accepi a vobis in pretio, juxta quod mihi complacuit, auri solidos tantos, et praefatam arcam vobis praesentialiter tradidi possidendam, ac habendi, tenendi, vel quidquid exinde elegeritis faciendi, libro profruamini arbitrio. Si quis vero, quod futurum esse non credo, [Col. 0742D] si ego ipse, aut aliquis de haeredibus meis, seu quaelibet persona, contra hanc venditionem venire tentaverit, aut eam infringere conatus fuerit, inferat vobis, aut auctoribus vestris, duplam pecuniae, vel quantum area ipsa eo tempore meliorata valuerit, etc.
Domino fratri illi ille. Constat me tibi vendidisse, et ita vendidi, campum juris mei, situm in territorio illo, habentem plus minus tantum, qui subjungit a latere uno lui, ab alio latere lui, a fronte uno lui, ab [Col. 0743A] alio vero fronte illius, et accepia a vobis in pretium juxta quod mihi complacuit auri solidos tantos, et ipsum campumt vobis praesentialiter tradidi possidendum, habendi vel quidquid exinde volueris faciendi liberam habeas potestatem. Si quis vero, etc.
Domino fratri illi ille. Constat me vobis vendidisse, et ita vendidi, servum, juris mei, aut ancillam nomine illam, non furem, non fugitivum, neque [Col. 0744D] Cadivum, hoc est, malum, improbum; idioma Italicum integrum retinet cattivo. Unde et nostris chétif. BIGN. cadivum, sed mente et omni corpore sanum. Pro quo accepi a vobis in pretio, juxta quod mihi complacuit auri solidos, probos atque praesentes, numero tantos, et ipsum servum vobis praesentialiter tradidi possidendum. Ita ut ab hac die habendi, tenendi, [Col. 0743B] vel quidquid exinde decreveris faciendi, libero potiaris arbitrio. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, si ego ipse, aut aliquis de haeredibus meis, seu quaelibet persona, contra hanc venditionem venire tentaverit, aut eam infringere voluerit, inferat tibi cum cogente fisco auri tantum, vel quantum servus ipse eo tempore melioratus valuerit, et haec venditio omni tempore firma permaneat, stipulatione subnixa. Actum illo, sub die illo, anno illo.
Inter quos charitas illibata permanserit pars parti, beneficia opportuna praestantur. Quia nihil sibi de rebus propriis censet minui, quod e contra recipit in augmentum. Ideo placuit atque convenit [Col. 0743C] inter venerabilem virum illum ex permissu apostolici viri illius, et illustrem virum illum, ut locellos aliquos inter se concambiare deberent, quod et ita fecerunt. Dedit igitur illi venerabilis vir lui, locellum nuncupatum illum, situm ibi, de parte basilicae sanctae, illi memorato lui, quidquid ibidem ad praesens, de quolibet attractu, tenere videbatur, cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, sylvis, campis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, vel omnibus ibidem aspicientibus. Similiter in compensationem hujus meriti, dederit suprascriptus ille, ad partem memorati abbatis illius, vel praedictae basilicae alium locellum nuncupatum illum, situm ibi quidquid ibidem ad praesens, [Col. 0743D] de quocunque attractu, ibidem habere videbatur, cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, sylvis, campis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, vel omnibus ibidem aspicientibus. Ita ut ab hac die unusquisque memoratos locos quos acceperunt, habendi, tenendi, vel, quidquid exinde pro eorum opportunitate et compendio [Col. 0744A] facere elegerint, libero perfruantur arbitrio. Illud vero addi convenit, ut si aliqua pars ex ipsis aut haeredes, vel successores eorum, hoc emutare, vel refragare voluerit, rem quam accepit amittat, et insuper inferat patri suo, cui hoc facere praesumpserit, auri libras tantas, argenti pondo tanti, et quod repetit vindicare non valeat: sed praesens, unde duas inter se uno tenore conscripserunt, firma et inviolata permaneat, stipulatione subnixa. Actum illo.
Ideoque placuit inter illum et illum ut terram aliquam, aut pratum, aut vineam, seu quodlibet inter se commutare deberent, quod ita et fecerunt. Dedit igitur ille [Col. 0744B] illi, illum campum in loco nuncupante illo, habentem tantum, qui subjungit a latere uno illi, ab alio latere, aut fronte illi. Simili modo e contra in compenso dedit ille illi alium campum ibi, aut in alio loco, habentem tantum, qui subjungit de lateribus, a frontibus illis. Ita ut ab hac die unusquisque ex ipsis, quod accepit habendi, tenendi, vel quidquid exinde elegerint faciendi, liberam habeant potestatem. Si quis vero aliquis ex ipsis, aut haeredes eorum, vel quicunque hoc emutare voluerit, quam acceperit pari suo amittat, et insuper inferat cum cogente fisco auri tanti, et quod repetit vindicare non valeat; sed praesens commutatio, unde inter se pro firmitatis studio duas uno tenore conscripserunt, omni tempore firma permaneat; stipulatione subnixa. [Col. 0744C] Actum illo.
Domino mihi propitio illi ille. Dum et ad meam petitionem, et necessitatem supplendo, vestra bonitas habuit, ut libram de argento, de rebus veris nobis ad beneficium praestitistis [ Al., praestaretis]. Ideo per hoc vinculum cautionis, spondeo me [Col. 0744D] Singulis Kalendis foenebrem pecuniam veteres locabant, unde et Kalendarium. ID. KL illis proximis ipsum argentum vestris partibus esse redditurum. Quod si non fecero, et dies placitus mihi praefinitus transsierit, pro duplo in crastinum me, aut haeredes meos, vos aut haeredes vestri, aut cui hanc cautionem dederitis exigendam, teneatis obnoxium. Facta cautione ibi, sub die illo, anno illo.
Domino suo illi ille. Constat me a vobis accepisse, et accipere debere, et debeo, hoc est solidos tantos, pro quibus solidis quos post me retinuero, annis singulis, per singulos solidos, singulos trientes vetris partibus esse redditurum. Et si hoc facere contempsero, [Col. 0745A] aut exinde negligens apparuero, ad duplum ipso loco vobis reddere spondeo. Et quomodo de mea proprietate ipsos solidos vestros reddere potuero, hanc cautionem a vobis recipiam.
Domino fratri illi, ille. Quatenus necessitati meae supplendo, solidos vestros numero tantum, mihi ad beneficium praestitisti. Ideo juxta quod mihi aptificavit, taliter inter nos convenit, [Col. 0745D] Donec pecuniam solvere possit, servitio creditoris se ipsum obligat. Obaeratos Romani dicebant. BIGN. ut dum ipsos solidos de meo proprio reddere potuero, dies tantos in unaquaque hebdomada servitio vestro, quale mihi vos, aut agentes vestri injunxeritis, facere debeam. Quod si exinde negligens, aut tardus apparuero, licentiam habeatis, sicut et caeteris servientibus vestris disciplinam [Col. 0745B] corporalem imponere: et quomodo solidos vestros, reddere potuero, meam cautionem [Col. 0745D] De apocha evacuatoria, vide cap. 35. absque ullo evacuario intercedente recipiamus.
Domino mihi proprio illi. Dum et instigante adversario, fragilitatem meam praevalente, in casus graves cecidit, unde mortis periculum incurrere potueramus Sed dum vestra pietas me jam morti adjudicatum, de pecunia vestra redemistis, vel pro meo scelere res vestras quamplures dedistis. Et ego de rebus meis, unde vestra beneficia rependere debuissem, non habeo: ideo pro hac statum ingenuitatis meae vobis visus sum obnoxiasse. Ita ut ab hac die de vestro servitio penitus non discedam. [Col. 0745C] Sed quidquid reliqui faciunt, pro vestro, aut agentium vestrorum imperio facere spondeo. Quod si non fecero, aut me per quodlibet ingenium de servitio vestro abstrahere voluero, vel dominium alterius expetere, aut res suscipere voluero, licentiam habeatis mihi qualemcunque volueritis disciplinam ponere, vel venundare, aut quod vobis placuerit de me facere. Facta obnoxiatione tunc, sub die illo.
Igitur ego in Dei nomine ille, illi feminae. Illud non habetur incognitum, qualiter servus meus nomine ille, te absque parentum vel tua voluntate, rapto [Col. 0746A] [ Al., raptam scelere in conjugium sociavit, et ob hoc vitae periculum incurrere potuerat. Sed venientibus et mediantibus amicis, vel bonis hominibus convenit inter nos, ut si aliqua procreatio filiorum orta fuerit inter vos, in integra ingenuitate permaneant. Et si voluntaria servum accipit dicis: Omnibus non habetur incognitum, qualiter servum meum nomine illum voluntaria secuta es, et accepisti maritum. Sed dum te ipsam et [Col. 0745D] Agnationem tuam, hoc est, quod ex te natum erit. ID. agnationem tuam, [Col. 0745D] Mulier, quae se alieno servo junxisset, libertatem [Col. 0746D] et substantiam amittebat. Id ipsum lege Salica cavetur tit. XIV, leg. 7. Quibus conveniunt quarumdam Galliae provinciarum leges: En for mariage le pire emporte le bon. ID. in meo inclinare potueram servitio. Sed propter nomen Domini, et remissionem peccatorum meorum, propterea praesentem epistolam in te mihi complacuit conscribendam, ut si aliqua procreatio filiorum, aut filiarum inter vos orta fuerit, penitus nec nos, nec haeredes nostri, nec quislibet, ullo unquam tempore [Col. 0746B] in servitio inclinare non debeamus. Sed integrae ingenuitatis, tanquam si ab utrisque parentibus ingenuis fuissent procreati, omni vita sua permaneant. Peculiari concesso, quocunque labore potuerint, et sub integra ingenuitate, super terram nostram, aut filiorum nostrorum, absque ullo praejudicio de statu ingenuitatis eorum commanere debeant: et reditus torrae, ut mos est, pro ingenuitate annis singulis desolvant, et semper in integra ingenuitate permaneant, tam ipsi quam et posteritas illorum. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, nos ipsi, aut aliquis de haeredibus, vel quicunque contra hanc chartulam venire tentaverit, aut eam infringere voluerit, inferat tibi, aut haeredibus tuis, auri libras tantas, argenti pondo tanti, et quod repetit vindicare [Col. 0746C] non valeat; sed praesens chartula omni tempore firma permaneat, stipulatione subnixa. Actum illo.
[Col. 0746D] Baluz Certis rebus et probatis causis inter maritum et uxorem repudiandi locus patet. Idcirco dum et inter. Dum et inter illum et conjugem suam illam, non charitas secundum Deum, sed discordia regnat, et ob hoc pariter conversare minime possunt: placuit utriusque voluntate, ut se a consortio separare deberent, quod ita et fecerunt. Propterea has epistolas inter se uno tenore conscriptas fieri, et affirmare decreverunt: ut unusquisque ex ipsis, sive ad servitium Dei in monasterio [Col. 0746D] Ex hoc loco apparet tum in usu fuisse ut post divortium mutuo consensu celebratum vir et uxor matrimonium cum aliis contranere possent, quae consuetudo Christianae legi contraria merito reprobata est. BIGN. aut copulae matrimonii sociare se voluerit licentiam habeat, et nullam requisitionem [Col. 0747A] ex hoc de parte proximi sui habere non debeat. Si quis vero, aut aliqua pars ex ipsis hoc emutare, aut contra parem suum repetere voluerit, inferat pari suo auri [Col. 0747C] Baluz. Libram unam, et sua repetitio nullum obtineat effectum, sed ut decreverunt. lib. I, et ut decreverunt a proprio consortio sequestrati, in ea quam elegerint parte permaneant. Facta epistola, sub die illo. Anno illo, regnante illo rege.
Domino fratri illi, ille. Precor et supplico dominationi vestrae, dum et causam pro alode, aut qualicunque, cum homine nomine illo in palatio, aut ubilibet, habere videor, et ipsam causam suscipere admallandam, vel prosequendam in vice mea debeas, et cum suprascripto illo ex hoc rationare, vel quidquid [Col. 0747B] exinde cum eo de ipsa causa egeris, gesserisve, ratum et definitum apud me esse cognoscas. Factum mandatum sub die illo.
Qui debitum sibi nexum relaxat servitium, mercedem in futurum apud Dominum sibi retribuere confidat. Igitur ego in Dei nomine ille, et conjux mea illa, pro remedio animae nostrae, vel retributione aeterna, te illum, aut illum, ex familia nostra, praesente die, ab omni vinculo servitutis absolvimus. Ita ut deinceps, [Col. 0747D] His verbis non tantum libertas data, sed et jura ingenuitatis concessa videntur; quod miror: nam a principe more Romano impetranda erant: nisi dixeris, barbaris undique Gallias occupantibus hunc morem ab usu recessisse. Ex quo factum ut id omne ex dominorum arbitrio et beneficio penderet. Et inde paulatim manumissio ingenuitas dicta. Nec vero ad novellam Justiniani quis referat, per quam ingenuitatis jura omnibus libertis dedit; cum satis constet jus Justinianeum tunc Gallis ignotum fuisse. ID. tanquam si ab ingenuis parentibus fuisses procreatus, vitam ducas ingenuam, et nulli haeredum ac prohaeredum nostrorum, vel cuicunque [Col. 0747C] servitium, [Col. 0747D] Libertinitatis obsequium, hoc est jus patronatus. ID. nec libertinitatis obsequium debeas, nisi soli Deo, cui omnia subjecta sunt: [Col. 0747D] Peculiare pro peculio: quod his nominatim conceditur, seu dubitationis tollendae causa, sive quod tum non aliter servo manumisso peculium competeret, quam si specialiter donatum fuisset: quod facilius crediderim. ID. peculiari concesso, quod habes, aut deinceps elaborare potueris. Si tibi necessitas, ad tuam ingenuitatem tuendam, contigerit, absque ullo praejudicio ingenuitatis tuae, [Col. 0747D] Manumissi in ecclesia sub ejusdem ecclesiae tuitione [Col. 0748C] consistebant. Videatur synodus Paris. III, can. 9, Leg. Ribuar., tit. XL. Denariales qui ante regem liberati fuerant, regem patronum et defensorem habebant. Itaque si quis eos occidisset, pretium compositionis, chartularii quidem ecclesiae solvendum erat, denarialis autem regi: iisque rex aut ecclesia, [Col. 0748D] si absque liberis decessissent succedebant. At qui per epistolam ita manumittebantur, ut nullum obsequium manumissos retineret, solebant defensionem regis, aut ecclesiae, aut etiam alterius potentis expetere, ut esset qui eorum libertatem tueretur, et ab omni injuria eos vindicaret. Tandemque constitutum est, ut quibus alius patronus et defensor deesset, horum occisorum poena regi solveretur. Vide Capitula Caroli M. Leg. Bajuv. addita. ID. defensionem Ecclesiae, aut cujuscunque te eligere placuerit, licentiam habeas, et vitam semper bene et integre ducas ingenuam. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, nos ipsi, quod absit, aut aliquis de haeredibus nostris, vel quaelibet opposita persona, [Col. 0748A] contra hanc ingenuitatem tuam venire, aut eam infringere conaverit, aut te in servitio inclinare voluerit, divina illum ultio subsequatur, et a liminibus Ecclesiarum, vel a communione extraneus efficiatur. Et insuper inferat tibi cum cogente fisco auri libras I, et quod repetit vindicare non valeat, sed praesens ingenuitate omni tempore firma permaneat, stipulatione subnixa.
Dilecto suo illi aut illi. [Col. 0748D] Baluz., servitii tui, quam. Lind., servitii tui quo. Pro respectu fidei ac servitutis quam mihi famularis, pro remissione peccatorum meorum, te ab omni vinculo servitutis absolvo. Ea tamen conditione, ut dum advixero, mihi deservias: post obitum vero meum si mihi superstes [Col. 0748B] fueris, sis ingenuus, tanquam si ab ingenuis parentibus fuisses procreatus, et nulli haeredum ac prohaeredum meorum, vel cuicunque servitium impendas. Peculiare concessum quod habes, aut elaborare potueris, etc.
Si aliquos ex servientibus nostris a jugo servitutis absolvimus, mercedem in futurum nobis ab hoc retribuere confidimus. Igitur ego ille, propter nomen Domini, et retributionem aeternam te illum ab omni vinculo servitutis absolvimus. Ita ut ab hac die vitam ducas ingenuam, tanquam si ab ingenuis parentibus fuisses procreatus, et nulli haeredum ac prohaeredum meorum, vel circumque servitium impendas: nisi sub [Col. 0748C] integra ingenuitate defensionem ejus quem ex meis haeredibus elegeris habere debeas, et oblata mea ubi meum requiescit corpusculum, vel luminaria annis singulis debeas procurare. Peculiari concesso, quod habes, aut elaborare potueris, aut si convenit defensionem Ecclesiae illius, et vitam semper ducas ingenuam. Si quis vero, etc.
Domino fratri illi. Omnibus non habetur incognitum [Col. 0749A] qualiter ante hos annos, aut ante annum, solidos nostros, numero tantos ad beneficium accepisti, et cautionem nobis pro hoc emisisti, ut ipsos solidos tunc nobis reddere deberes, quod et ita fecisti. Sed dum illam cautionem, quam nobis emiseras ad praesens non invenimus, ideo tibi hanc epistolam evacuatoriam fecimus, ut de ipsis solidis tantis omni tempore ductus et absolutus residias: et si ipsa cautio apparuerit, vel a nobis, aut haeredibus nostris, quoque tempore ostensa fuerit, nullum sortiatur effectum; sed vacua et inanis permaneat.
[Col. 0749D] Baluz. et Lindenbr., justissimis. Justissime nostris sublevantur muneribus, qui [Col. 0749B] nobis fideliter et instanti famulantur officio. Ego in Dei nomine, nomine illo, fideli nostro illi. Pro respectu fidei et servitutis quam circa nos impendere non desistis, promptissima voluntate cedimus tibi a die praesente locellum nuncupantem illum, aut mansum illum infra terminum villae nostrae illius cum omni adjacentia ad ipsum locellum, aut mansellum aspicientem, terris, domibus, mancipiis, vineis, pratellis, silva, vel reliquis beneficiis, ibidem aspicientibus. Ita ut ab hac die ipso jure proprietario, si ita convenit, [Col. 0749D] Baluz., sub reditus. Lindenbr., sub reditibus. aut reditus terrae in tuam revoces potestatem, et nullam functionem, aut reditus terrae, [Col. 0749D] Pascuarium vectigal ex animalium pastione. [Col. 0750D] Agrarium vectigal agro impositum, quod in quibusdam Galliae provinciis nomen retinet agrier, seu vulgo champart, terrage. BIGN. vel pascuarium, [Col. 0750D] Baluz. et Lindenbr., agrarium, carropera. Hoc ultimo nomine significantur operae qua carris aut plaustris fieri debent. aut agrarium, aut quodcunque dici potest, exinde solvere nec tu, nec tua posteritas, nobis, nec haeredibus nostris, nec cuicunque post nos ipsam [Col. 0749C] villam possederit, non debeatis, nisi tantum [Col. 0750D] Riga est tributi et vectigalis species. si ita vult riga. Sed ipsum omnibus diebus vitae tuae, aut haeredis tui emuniter debeatis possidere, vel quidquid exinde facere volueris liberam habeatis potestatem. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, aliquis de haeredibus nostris, vel quicunque contra hanc cessionem nostram agere, aut ipsam rem tibi auferre conaverit, inferat tibi cum cogente fisco auri tanti, et haec epistola firma permaneat, stipulatione subnixa.
Anno illo, [Col. 0750D] Baluz., regnante domno nostro rege illo. regnante rege illo, sub die illo, in civitate illa, astante viro illo laudabili defensore, et omni curia illius civitatis, vir magnificus ille prosecutor [Col. 0749D] dixit: Peto, optime defensor, vosque laudabiles curiales atque municipes, ut mihi codices publicos patere jubeatis: quaedam enim in manibus habeo, quae gestorum cupio alligatione roborari. Defensor et curiales dixerunt: Prosequere quae optas, dicere ne moreris. Vir magnificus prosecutor ille dixit: Venerabilis [Col. 0750A] vir aut illuster vir ille, per chartam mandata sua injunxit, ut illam donationem testamenti, aut cessionem, quam ad basilicam ad locum sanctum illum aut illustri viro illi ad praesens, aut post discessum delegavit, in vice sua, ut mos est gestis municipalibus ipsam donationem debeam alligare: vir honestus defensor dixit illi: Mandatum quod in te conscriptum habere dicis nobis ostende, vel in praesenti recitetur.
Domino magnifico fratri illi, ille. Peto et supplico charitati tuae, ut invicem meam epistolam donationis aut testamenti, seu cessionis quam de rebus meis illis, ad basilicam illam pro animae meae remedio, aut illustri viro illi, post discessum meum, vel ad praesens [Col. 0750B] delegavi, in civitate illa publice prosequere, et gestis municipalibus, ut mos est, eam debeas alligare. Propterea tibi hoc mandatum conscripsi, ut sicut superius continetur, taliter prosequere et firmare debeas; et quidquid exinde egeris, gesserisve, ratum et definitum apud nos esse cognoscas. Factum mandatum tunc, ibi, anno illo. Post recitationem mandati, vir honestus ille defensor dixit: Mandatum quidem recitatum est, sed suprascripta donatio, testamentum, aut cessio quam prae manibus habere dicis, nobis praesentibus recitetur, et ut postulas gestis publicis firmetur. Quam vero donationem ille professor recitavit. Post recitationem vero, vir laudabilis ille defensor et curiales dixerunt: Epistola quae recitata est, gestis publicis inseratur, et quod [Col. 0750C] ille prosecutor vult et petit, gesta ei publice dentur: ille prosecutor dixit, sufficit mihi, bone defenser, et donatio quae recitata est, si mihi gesta tradere jubeatis: ille defensor dixit: Et quia epistola donationis, aut cessionis, seu testamenti, et mandatum in te conscriptum per ordinem condita, et bonorum hominum manibus roborata, atque signata, manifesta esse cognovimus, dignum est ut gesta ex hoc conscripta, atque subscripta tibi tradantur, [Col. 0750D] Arcipibus, id est, archivis, scriniis. et ut in arcipibus publicis memoranda serventur: Edatur super ordine, et mandatum suum in loco, et totus textus, et manumissoris epistolae scribantur: et postea defensor, et curiales civium, et reliqui eam subscribant, atque signent.
Domino sancto et apostolico, domino et in Christo patri illi episcopo, ille et conjux mea illa. Quatenus ad nostram petitionem vestra habuit pietas et benevolentia, ut locellum aliquem Ecclesiae vestrae, nuncupantem [Col. 0751A] illum, [Col. 0751D] Baluz., situm in pago illo. situm ibi, quem ille pro animae suae remedio ad Ecclesiam vestram illam, in honore sancti illius, delegavit, nobis ad beneficium dum pariter advivimus, aut qui ex nobis pari suo superstes fuerit, dum advixerit excolere permisistis. Et nos pariter, juxta quod convenit, tam pro ipso usu, quam pro animae remedio, alium locellum nuncupantem sic, situm ibi, post nostrum ambobus discessum, vobis vel successoribus vestris, ad memoratam Ecclesiam visi fuimus condonasse. Ea tamen conditione, ut dum advivimus, suprascripti loci, tam illi quos nobis praestitistis, quam eos, quos pro animae nostrae remedio ad ipsam Ecclesiam delegavimus, absque ullo praejudicio Ecclesiae vestrae, sine ulla diminutione, de qualibet re usufructuario ordine possidere [Col. 0751B] debeam. Et post nostrum, ut diximus, ambobus discessum, praefatos locos, absque ulla alia renovata (ut mos est in caeteris) [Col. 0751D] Precaria proprie dicebatur libellus, quo quis res ecclesiae utendas sibi dari rogabat BIGN. precaria per hanc epistolam absque ullius haeredum nostrorum, aut cujuscunque contrarietate, vel exspectata traditione, [Col. 0751D] Baluz., successores vestri aut agentes ecclesiae. vos vel successores aut agentes vestri, in vestram faciatis revocare dominationem perpetualiter dominandum: et nostra possessio nullo unquam tempore nullum praejudicium vobis ex hoc generare non debeat. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, nos ipsi, aut aliquis de haeredibus nostris, vel quaelibet persona, contra hanc epistolam venire, aut aliquid de ipsis locellis vobis minuere aut auferre voluerit, cum suprascripto Domino illo, ante tribunal Christi deducat rationes: et insuper inferat partibus Ecclesiae [Col. 0751C] vestrae tantum, et quod repetit vindicare non valeat; sed praesens epistola firma permaneat, stipulatione subnixa. Actum illo.
In Christo sanctae Ecclesiae filiis, ast si tales fuerint illustribus viris illis ille gratia Dei episcopus. Dum ad petitionem vestram alium locellum nuncupantem sic, [Col. 0751D] Baluz.: Situm ibi, vobis pariter ad beneficium dum advixeritis, exolere permisimus, et per hoc alio locello nuncupante sic, situm ibi, de, etc. situm ibi, de proprietate vestra, tam pro ipso usu quam pro animae vestrae remedio, post amborum discessum ad ipsam ecclesiam sancti illius, per vestram epistolam delegastis: ideo nobis, cum consensu fratrum nostrorum, convenit, hanc epistolam praestariam in vobis pariter conscribere, ut dum pariter advixeritis, aut qui ex vobis pari suo superstes fuerit, [Col. 0751D] et advixerit, nec nos nec successores nostri, nec quislibet de parte ecclesiae nostrae locellos de vestra potestate pontificium auferendi non habeamus, sed per nostrum beneficium aut successorum nostrorum [Col. 0752A] dum advixeritis, absque ullo praejudicio Ecclesiae nostrae, vel minutione aliqua, de qualibet re, integritate ambos locellos excolere debeatis. Et post vestrum ambobus discessum, sicut et vestra continet epistola, loco precariae facta, absque ullius exspectata traditione, eas nos, aut successores nostri, ad partem ecclesiae nostrae revocare debeamus. Facta epistola, etc.
Domino illustri illi, et mihi proprio domino illi. Dum per malorum hominum consilium, quod non debueram de terra vestra in loco nuncupante illo, [Col. 0751D] Baluzius, revellere amavi, et ipsam terram proprietatem sacire. In Formulis et apud Lindenbrogium, nec ad proprium sacire. SACCIRE, inquit Salmasius, ad Historiam Augustam, dicebant veteres τό σακκίζειν, [Col. 0752D] nos saisir, et infima latinitas saisire. Videant igitur eruditi an sacire positum fuerit pro sociare; an vero a saccire deducatur; denique an inde vox saisire ortum ducat. Ista Cangius in Glossario. quam excolere video, amavi, et ipsam terram ad [Col. 0752B] proprietatem facere, et non potui: quod nec ratio praestitit, et vos vel agentes vestri eam et partem vestram revocastis vel nos exinde ejecistis: sed postea ad petitionem bonorum hominum, nobis eam ad excolendam reddidistis. Propterea hanc precariam dominationi vestrae emittimus, ut quam diu vobis placuerit, ut eam teneamus, absque ullo vestro praejudicio quidquid reliqui accolavi vestri faciunt, nos reddere spondimus. Quod si non fecerimus, et ob hoc negligentes tardi aut contumaces fuerimus, publice per hanc precariam ac si semper per quinquennium renovata fuisset, condemnari, ut lex praestat tardis aut negligentibus, et de ipsa terra pontificium habeatis ejiciendi. Facta precaria ibi, sub die illo, anno illo, illo rege.
Domino sancto, apostolica veneratione colendo, domno et in Christo fratri, illi episcopo, ille gratia Dei, ac si peccator episcopus. Dominicae festivitatis resurrectionisque mysteriis, in qua idem Deus Christus tartarum per semetipsum decrevit absolvere, nudus victorque de exsuperato hoste triumphans captivitatem, dedit dona hominibus propterea remeavit ad coelos, anni circulo revolvente, quae felicitas, vel prosperitas vestram constitit industriam aut sanctitatem excepisse, ipsoque Deo praesule peregisse, cum eulogiis peculiaris patris vestri sancti illius, et salutationis officia veneratione praecipua mittentes, [Col. 0752D] quaesumus ut nostram extremitatem affatu dignabili jubeatis specialibus informare.
Domino sancto, meritis apostolico, in Christo desiderabili, [Col. 0753A] domino et fratri illi papae, ille peccator episcopus: vestras [Col. 0753D] Balazius sic, barbare: Vestras sacras common almitatui vestri deferenti venerabili filio commune illo, ut caelituo donabile, nos accepisse praemiscite et comperite. De edulium, inquit, et de pasti recreati sancto hoc de munere vestro trepudiantes, multum de qua pagina fuerit: quod valitantes vobis praescimus esse cum vestris et quintali habuit vestra dignatio instigio ut in virendotirio fuistis dignati, infimo gratias agimus. In his et plura solventes, plusculum quod valeat internum congignere compus, vel verborum carmina [Col. 0754D] pandant, oracula dictua dicimus. Et illud quod nos flagitare oportet, ut in vestris saepius nobis reminiscat oratio. sacras almitatis vestrae deferente venerabili filio communi illo, ut coelitus donatum, nos accepisse praenoscite et comperite. De edullo depasti recreatique sancto hoc de munere vestro trepudiantes, gratias multas agimus, etc.
Glorioso atque praecelso, et universalis Catholicae sanctae Ecclesiae filio illi regi, ille episcopus: gloriosae atque praecelsae, et universalis Catholicae sanctae Ecclesiae, filiae illi reginae ille misericordia Dei episcopus domino inclitoque cultori, atque apostolico, domino [Col. 0753B] et in Christo fratri illi episcopo, ille peccator episcopus: dum generaliter dominicae nativitatis exsultamus adventum, censum debitae subjectionis desolvere [Col. 0754D] Idem, perurgemus ex voto; atque. perurgemus: atque ideo salutationum munia cum eulogiis peculiaris patroni vestri sancti illius, si ad regem, clementiae vestrae, si ad episcopum, sanctitati vestrae direximus, cum omni humilitatis genere clementissime dependentes, suggerimus, ut jugi nos praemunientes oratione de vestrae sospitatis integritate trepuditare faciatis, dignabili protinus rescripto.
Jucunditatis mutuae gratiam cognoscere cupientes, divinitus universitate collata, non desistemus epistolis, praeferendam vestram praevenire clementiam, [Col. 0753C] aut sanctitatem, cum eulogiis peculiaris patroni vestri illius, honorabili ac devoto cultu poscentes, ut qua alacritate festiva Nativitatis Dominicae peregistis insignia, nos doceant vestrae sanctitatis exempla. Erunt enim nobis provectuum vestrae incrementa salutis, locupletes thesauri facultatis.
Domino reverendissimo illi papae, ille. Reminiscentes vestram affectuosam beatitudinis charitatem [Col. 0754D] Baluzius, ab obtentu retributionis aeternae. qua tunc ob retributionem aeternam, nostrae extremitatis personalem, in intimis visceribus, ac si unicae dilectionis vinculo amplectabamini sedule; qua fiducia provocatus, hos apices utilitatis nostrae, fidenter [Col. 0753D] ad dignationem vestram, per fratres nostros, filios vestros, gerulos praesentes destinare praesumpsi, per quos vestrae almitati, si praesumptio non offendit, salutationum munia, ut decet, non arroganter, sed humiliter destinare praesumo, quos ut commendentur in omnibus recipere dignetis, quaesumus opportune. Etenim in tam longinquis regionibus, propter [Col. 0754A] necessitates fratrum comparandas euntes, vestris Christo praesule adminiculis fulciantur, pro quibus beneficiis centuplicato foenore, a Domino retributore bonorum omnium refertam mercedis summulam in eum recipiatis dignissimam. Dominus Deus noster piam coronam vestram memorem mei, et praesentibus repleat bonis, et dignam reddat aeternis. Domine semper meus.
Domino beatissimo, et meritis venerando, patri illi abbati, ille in Domino perpetuam mittit salutem. Multimoda nobis, benevolo vestro, generare comperite gaudia, quoties aditus dederit opportunos, ut ad indagandam sospitatem vestram, nostras dirigere [Col. 0754B] debeamus litterulas: idcirco cum salutationem officiis, humili prece almitati vestrae quaesumus, ut pro nobis misericordiarum Dominum, ubi dignas sedulasque funditis preces, exorare non dedignemini, quatenus vestris fulti precibus, olim optatam adire mereamur patriam; pariterque latores praesentes, famulos vestros, fratres in Christo nostros, quos ob necessaria monasterii nostri, illuc usque destinavimus, vestrae beatitudini plurimum commendare praesumimus, ut eis quod necessarium duxerint solatium praebere, pro divino intuitu nos dedignetis. Vale pro nobis orans, domne et sancte, ac beatissime pater.
Domino sancto, Deique cultori, et mihi in Christo honorabili fratri, illi abbati, ille salutem optans mitti in Christo. Primum illud tanquam praesens sanctis vestris suggero provolutus pedibus, ut meae extremitatis litterulae, cum vestris fuerint sacris manibus traditae, pro me meisque, quos mihi in Christo cohaerere fecit amor, fratribus, precibus Domino commendetis. Deinde subjectus vestri frater in Christo noster ille, superno inspiratus munere, vestrae sanctitati obedientiae nostris se petiit litteris almitati vestrae commendari, per quas suppliciter postulamus, ut ovis fauce lupi, boni pastoris Christi manu erepta, ad caulas Christi gregis, tua sit diligentia reducta, ac vice patris ac medici pia circa hunc sit vigilantia [Col. 0754D] aegrum. Quem si pristinae redditum sanitati pastori omnium cum caeteris praesentaveris illaesum, quae sequatur tui merces laboris optime divinis nostri instructus oraculis. Vale memor mei, venerabilis in Christo frater.
Domino nostro, orthodoxo Romanae sedis apostolicae, a Deo instituto, illi papae: vel omnibus apostolicis domnis, et patribus, seu abbatibus: vel Deo dicatis in coenobiis degentibus: nec non et illustribus viris, patriciis, ducibus, comitibus, vel omnibus Christiani cultus divinam religionem sectantibus, [Col. 0755D] Baluz., peccator episcopus villissimus. ille peccator vilissimus omnibus in Domino praesumo mittere salutem. Quatenus praesens portitor ille, radio inflammante divino, non (ut plerisque mos est) vacandi causa, sed propter nomen Domini, itinera ardua et laboriosa parvipendens, ob lucrandam orationem, limina sanctorum apostolorum Domini Petri et Pauli, adire cupiens, meae parvitatis se petiit vestrae [Col. 0755B] commendari almitati ac industriae litterulis. Per quas vilissimus omnium, tanquam vestris provolutus vestigiis singulorum, supplicare praesumo, ut pro minimo exorari jubeatis, et eumdem euntem vel redeuntem, si Dominus permiserit, propter nomen Domini, solida pietate commendatum recipiatis, et quod necesse habuerit impertire tanti habeatis; quatenus ab ipso mereamini [Col. 0755D] Idem, mercedem [Leg. mercedis] recipere cumulum. mercedem recipere commodam, qui sibi dixit impleri, quantum quis in suis pauperibus visus fuerit erogare.
Domino illustri, et prae cunctis magnificentissimo, ac nobilitate prosapiae decorato, atque sublimato, illi, ille peccator in Domino praesumit mittere salutem. [Col. 0755C] Quanquam vestrae excellentiae mea parvitas minime sit cognita, tamen multorum relatione didici vestram in Domino maximam devotionem, et in servos Dei, vel pauperes ejus, ob aeternam retributionem sollicitudinem non pigram. Qua fiducia provocatus, hos apices vilitatis meae per latores praesentes, famulos vestros, fratres in Christo nostros, ad dominationem vestram direximus: per quos vestram industriam, si praesumptio non offendit, plurimum salutare praesumo: et peto ut eis euntibus vel redeuntibus, in quo necessarium duxerint, propter nomen Domini solita pietate consolari jubeatis.
[Col. 0755D] Domino illustri, et prae cunctis magnificentissimo [Col. 0756A] viro illi, ille peccator perennem in Domino mittit salutem. Uberem strenuitatis vestrae agapem erga nos potissimo jure flagrantem, litterarum serie non omittimus excitare, quo, avidi facilitatis vestrae quaestus praestolantes, uberes in Domino a vobis fructus semper suscipiamus: et dum praesenti in vita tibi rerum arbiter locum dedit, quo et Ecclesiarum, et amicorum feras suffragia, non pigeat subire laborem, qui in posterum mercedis conferat lucra, et nunc multiplicia ex numero amicorum ferant suffragia et unde tibi praesentium portitores, sodales mei, famuli vestri suggesserint, pie ob audientes effectui mancipetis. [Col. 0756D] Baluz. Vale vir vigoris . . . omnipotentis Domini pietas. Vale vigor atque tuorum decus amicorum; omnipotens Dominus pietatis, ad Ecclesiarum profectum per multa spatia temporum, vos conservare [Col. 0756B] et custodire dignetur.
Ego in Dei nomine ille domesticus, ac si indignus gloriosissimi domini illius regis super villas ipsius illas illi ex familia dominica de villa illa. Dum generaliter ad omnes domesticos regis ordinatio processit, pro nativitate domnicelli nostri illius, ut a domino melius conservetur. de unaquaque villa fiscali tres homines ex servientibus, ex utroque sexu, a servitio laxarentur, et nos ita faciendum ob hoc ordinationem recipimus. Propterea te per hanc epistolam, [Col. 0756C] sicut mihi jussum est, ab omni vinculo servitutis absolvo, ita ut deinceps tanquam si ab ingenuis parentibus fuisses procreatus vitam ducas ingenuam: et in nullo servitio, nec a nobis, nec a successoribus domesticis, nec a quocunque de parte fisci penitus in servitio inclinari non possis; sed per hanc epistolam ingenuitatis, sicut nobis jussum est fieri, bene et integre ingenuus cunctis diebus vitae tuae debeas permanere. Si quis vero te de statu ingenuitatis tuae impulsare voluerit, inferat tibi cum cogente fisco auri libram I, et quod repetit vindicare non valeat, sed praesens epistola firma permaneat; stipulatione subnixa. Actum ibi, sub die illo, anno illo, rege illo, suprascripto illo domno nostro rege.
Formulae veteres
Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens nomo aliquis, nomine ille, advocatus sancti illius de monasterio illo et illo abbate, in civitate illa in mallo publico ante illustri viro illo comite vel aliis quampluribus personis ibidem residentibus, interpellabat homine aliquo nomine illo, repetebat ei, dum diceret eo quod ante hos dies ipse homo sacramentum contra ipsam casam Dei vel ipsius abbatis habuisset adhramitum ad suam ingenuitatem defensandum [ Al., tensendum] in ipso mallo in basilica sancti illius ob hoc jurare debuisset, et ipse homo de ipso sacramento jectivus remansit, et ipse homo nullatenus rationes potuit tradere per quod ingenuus esse deberet, vel ipso sacramento jurare potuisset. Et dum haec causa apud ipso comite vel ipsis racimburgiis diligenter fuit inventa vel inquisita, et legibus fuit definita, et ipse homo in praesente pro [Col. 0758C] Glossae veteres colonus δουλοπάροικος. Coloni liberi quidem, non servi erant, obnoxiae tamen sortis et conditionis. BIGN. colono ad casam sancti illius vel ipsius abbatis sibi [Col. 0757B] recognovit vel [Col. 0758C] Recredere ejusmodi scriptoribus restituere est et reddere. ID. recredidit, et ipse vicarius per jussionem ipsius comitis ipsum hominem per manus, pro colono ipsius, advocato illius abbatis visus est reddidisse, propterea taliter ei fuit judicatum ut de hac causa notitiam bonorum hominum manibus roboratam eum accipere deberet, quod ita et fecit, ut ipsum hominem ipsa casa Dei vel ipse abba seu rectores eorum pro colono habeant evindicatum, et sit inter ipsos postmodum ex hac re [Col. 0758C] Bignonius, subita; forte pro sopita. sublata causatio. His praesentibus qui subter firmaverunt.
Veniens advocatus sancti illius de monasterio illo, seu et illius abbatis de praedicto monasterio illo, castro illo, in mallo publico, ante illustre viro illo comite vel aliis quampluris qui ibidem aderant, interpellabat homine aliquo nomen illo, repetebat ei dum diceret eo quod genitor suus nomine ille colonus sancti illius de villa illa fuisset, et ipso colonitio de capud suum ad ipsa casa Dei redebeat, et [Col. 0757C] exinde neglegens aderat; et ipse in praesente hoc fortiter denegabat, et taliter dedit in suo responso quod de patre franco fuisset generatus, et de matre franca fuisset natus. Unde tale sacramento per suam [Col. 0758A] fistucam visus fuit adrhamire, et taliter ei fuit judicatum, ut hac causa apud proximiores parentes suos, octo de parte genitore suo, et quatuor de parte genetricae suae, si praemortui non sunt, et si praemortui sunt, apud duodecim francos, tales qualem se esse dixit, in illo castro, in basilica sancto illo, ubi reliqua sacramenta percurrunt, in [Col. 0758C] Franci per noctes computabant. Hinc, ut notat Bignonius, ad haec usque tempora plerique annuit, quasi hac nocte, pro hodie usurpam. quadraginta noctes in proximo mallo post bannum resisum hoc debeat conjurare.
Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens ille in causa monasterii sancti illius, civitatis illius pontifici, ad vicem venerabile viro illo abbate de praedicto monasterio, die illo, illa civitate, in mallo publico, ante inlustre viro illo comite, et ante illo episcopo, vel aliis plures magnificis viris qui ibidem resedebant, homine aliquo nomen illo ibidem interpellabat dicens eo quod servus monasterii sancti illius de capud suum aderat, et colonus ipsius sancti [Col. 0758B] ille nomine illum de franco homine comparasset, et malo ordine ipso servitio partibus monasterii sancti illius effugiebat vel intendebat. Interrogatum fuit ipsi servo si ipsa causa vera erat aut non. Sed ipse servus in omnibus hoc fortiter denegavit, et ipse abba vel suus advocatus contra praedicto servo intendebant, et taliter dixerunt, quod testimonia homines francos praesentare potebant, qui hic adstabant, quod ipse colonus ipso comparaverat, et in suum servitium eum viderant deservire, et per lege servus sancti illo esse debet. Et ipsa hora ipse abba, vel ipse advocatus, sua testimonia homines septem, his nominibus illo et illo, adrhamivit ut in crastinum die illo ibidem praesentare deberent. Quod ita et fecerunt. Et ipsi homines sic testimoniaverunt, quod per lege servus sancti illius aderat debitus, et quomodo hoc testimoniaverunt . . . super altario sancti illius, in illa capella, quam in curte fisci, ubi reliqua sacramenta soluta sunt, jurati dixerunt. Denuo [Col. 0758C] ipsius servo fuit interrogatum si ipsa causa recognoscebat, si sic erat veritas. Sed ipse servus in omnibus hanc causam recognovit, et ad servitium sibi reversus fuit; et ipse abba per judicium ad ipsas [Col. 0759A] personas, per jussionem illius comite, de manu ill. vicario exceptum, ibidem pro servo sancti illius evindicabat. His praesentibus.
Cum resedissent venerabilis ille abba et inluster vir ille in villa illa in pago illo, ubi ille comes esse videtur, per jussionem domno et glorioso illo rege, ad universorum causas audiendum vel recta judicia in Dei nomine terminandum; ibique veniens ille advocatus monasterii illius vel illius abbatis homine aliquo nomen illo interpellabat, repetebat ei, dum diceret eo quod legitimo colonitio partibus monasterii sancti illius vel illius abbatis ad villa illa de parte genetrice sua redeberet, et negligens et jectivus exinde adesset. Sed ipse homo de praesenti adstabat, et ipsam causam nullatenus potuit denegare, et ad ipsum colonitium se recognovit, et per manibus ipsum hominem ipsius abbatis reddidit. Proinde taliter ab ipsis missis dominicis, vel illo comite, seu et ab [Col. 0759B] ipsis rachimburgiis, ipsius advocato in causa sancti illius vel ipsius abbatis pro firmitatis studium fuit judicatum ut dum ipsa causa taliter fuit inventa et legibus definita, ut tale judicio evindicato exinde accipere deberet, quod ita et fecit, ut omni tempore ad ipsum colonitium sancti illius ad villa illa illum habeat evindicatum vel elidiatum, et sit in postmodum inter eos ex hac re sublata causatio. Datum in mense illo, in anno illo.
Veniens homo aliquis nomine ille advocatus sancti illius, de monasterio sancti illius, vel illius abbatis de ipso monasterio, die illo, in mallo publico, ante inlustre illo viro illo comite, vel ante quampluris personis qui ibidem aderant ad universorum causas audiendum vel recta judicia in Dei nomine terminandum, qui subter firmaverunt, femina aliqua nomine illa ibidem interpellabat, repetebat [Col. 0759C] ei dum diceret eo quod avus suus nomine ille quondam vel genitor suus ille quondam, coloni sancti illius de villa illa fuissent, et ipsa femina colona esse debebat, et ipso colonitio malo ordine de ipsa casa Dei effugeret. Sic ipsa femina in praesente adstitit, et ab ipsis personis ei interrogatum fuit si ipsa causa esset veritas, an non. Sed ipsa . . . . . in omnibus fortiter denegavit, et taliter dixit, quod avus suus ille quondam, nec genitor suus ille quondam, coloni sancti illius de villa illa nunquam fuissent, nec ipsa colonitio de capud suum ad ipsa casa Dei sancti illius nunquam redebebat, sed de patre et de matre bene ingenua nata vel procreata fuisset. Sic ab ipsis personis taliter ei fuit judicatum, ut apud duodecim homines parentes suos, octo de patre, et quatuor de matre, si praemortui non sunt, et si praemortui sunt, apud duodecim homines bene francos Salicos, in ipso mallo super altario sancti illius, in proximo mallo quem ipse comes ibidem tenebit, hoc conjurare debeat quod avus suus ille [Col. 0759D] quondam, nec genitor suus ille quondam, coloni sancti illius de monasterio illo de villa illa nunquam fuissent, nec ipsa colonitio de capud suum ad ipsa casa Dei non redebeat. Et si hoc in eo placito, sicut superius insertum est, conjurare potuerit, de hac causa ducta et secura resideat. Sin autem non potuerit, ad ipsa casa Dei se recognoscere faciat. Datum ibi.
Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens magnificus vir ille die illa in illa civitate in mallo publico ante inlustre viro illo comite et ante apostolico viro illo, vel praesentibus quampluribus viris venerabilibus rachimburgis qui ibidem ad universorum causas audiendum vel recta in Dei nomine [Col. 0760A] judicia terminandum residebant vel adstabant, quorum nomina subter tenentur adnexa, homine aliquo nomine illo interpellabat, dixit eo quod servus ad colono suo nomine illo de capud suum aderat, et venditionem habebat quomodo ipse colonus ipsum comparaverat, et ipsam venditionem ibidem ostendebat ad relegendum. Relecta epistola, sic ipsi viri ipsum interrogaverunt, si aliquid contra ipsa charta dicere volebat, vel si eam agnoscebat, an non. Sed ipse servus ipsa charta vera et legitima recognovit. Sic ipsi viri tale decreverunt judicio, ut ipse ille ipsum ad servitium recipere deberet; quod ita et fecit, et per manu illius vicarii per jussionem inlustre viro illo comite et per judicium ad ipsas personas praesentaliter recepit. His praesentibus. Datum ibi, sub die illo.
Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens venerabilis vir ille abbas de monasterio illo, die illo, [Col. 0760B] in illo loco, ante inlustribus viris magnificis illis et illis missis domno et gloriosissimo illo rege, vel aliis quampluris qui subter firmaverunt, quorum nomina subter tenentur inserta, homine aliquo nomine illo interpellabat, repetebat ei, eo quod illa terra quam apud homine illo concambiavit, qui est in pago illo, [Col. 0759D] Grafia comitatus est. Grafiones enim Germanica lingua pro Judicibus et comitibus usurpantur. BIGN. in grafia illa, in loco qui vocatur ille, post se malo ordine retineret injuste. Et ipse homo in praesente adstabat, et hanc causam nullatenus potuit denegare, nec tradere rationes per quas ipsam terram habere debeat. Sic ipsi homini fuit judicatum, ut ipsam terram ante ipsos missos dominicos secundum suam legem ipsi venerabili viro illo abbati reddere vel revestire deberet. Quod ita in praesente et fecit. Propterea jubemus ut dum hanc causam sic actam vel perpetratam esse cognovimus, ut ipsa terra ipse abbas habeat evindicata atque elidiata, sit postmodum ex hac re omnique tempore sublata causatio. Datum ibi sub die illo, anno illo, regnante domno [Col. 0760C] nostro illo gloriosissimo rege.
Quoniam sanctissimi Hludouvici imperatoris pietas, quam habet in Deum, ea quaerere et indagare non cessat quae Domini potissimum congruant voluntati, quibus quoque religionis honor et devotio magis ac magis de die in dies crescat atque proficiat, et ea quae ad divinum cultum et officium sanctum pertinent, decoris et honestatis amplius in diebus ejus quam prius habuerint accipiant, et cunctis in futurum temporibus quae secundum Deum ab eodem inventa procurataque sunt proficiant, et perenni stabilitate a successoribus ejus et fidelibus sanctae Dei Ecclesiae inviolabiliter in perpetuum conserventur, memor semper quod dicitur: Miserico dia et veritas custodiunt regem, et justitia firmatur thronus ejus (Prov. XX) ; adeo ut verissime et propemodum specialiter de eo dictum videatur: Beata terra cujus rex sapiens est (Eccle. X; Sap. VI) ; cui etiam illud [Col. 0760D] non inconvenienter potest aptari quod Dominus de David perhibuit dicens: Inveni David secundum cor meum qui faciat omnes voluntates meas (Act. XIII) . Hujusmodi itaque studiis rex iste sapiens et beatus indesinenter intentus, et Domini semper adhaerens voluntati, cupiens, ut praemissum est, divinum officium modis omnibus honestare, et eos qui Domino Deo sacrificium super altare sanctum offerre debent, et corpus et sanguinem dominicum precum mediatione consecrare, honori habere, et ampliore gratia circumdare, statuit ut episcopi et abbates et quicunque ecclesiasticis possessionibus jure praelati sunt, si aliquos ex familia ad presbyteratus ordinem promovere velint, prius eos, permissu ipsius, libertate donent, et sic tandem ad sacerdotii gradum dignissime subvehant (Capitulare an. 816, c. 6). Igitur ego ille [Col. 0761A] minimus servorum Dei famulus, Ecclesiae Senonicae archiepiscopus, tanta serenissimi Hludouvici Augusti auctoritate, quae Senonis in arcibo Ecclesiae episcopii servatur, fultus per hunc libellum manumissionis te fratrem nostrum, quem servilis conditio hactenus addictum tenuit inter hujus Ecclesiae familiam, quia fratrum testimonio, inter quos enutritus es, dignus ad sacerdotalem honorem suscipiendum praedicaris, censeo te atque statuo ante sacri altaris cornu in conspectu sacerdotum et cleri et populi adstantis a praesenti die et deinceps ab omni jugo servitutis humanae absolutum fore civemque Romanum appellari, et ita ut nulli hominum pro servili conditione quidquam debeas servitii, nec obsequii, neque etiam libertinitatis munus impendere, non mihi, nec successoribus, aut actoribus, quicunque praefuerint huic Ecclesiae, non judiciaria praeditis potestate; sed soli Deo licentiam et facultatem habeas libere famulandi, diesque tuos vitamque ipsi dicandi, ut in ipsius Ecclesia proficias ad honorem et profectum [Col. 0761B] plebis pretioso sanguine Christi redemptae; quatenus hanc pro modulo tuo monitis instruas, orationibus juves, exemplis informes, corporis et sanguinis dominici consecratione, propter cujus honorem hanc consecutus es dignitatem, reficias; ut sicut ab humana servitute liberatus per hanc manumissionem esse cognosceris, ita per divinam doceas diabolicae dominationis jugum evadere plebem quae tibi a proprio pontifice fuerit commissa. His quoque subnectere placuit, canonicis admoniti constitutionibus, ut si qua deinceps praedia vel mancipia tui nominis titulo comparaveris, hoc observare studeas quod in eisdem decretum esse cognoscitur. Et si forte, quod absit, a tuo proposito exorbitaveris, presbyteratus gradum canonico judicio amittere cogaris. Hanc ingenuitatem manu propria subscripsi, et qui subscriberent rogavi. Actum. Et reliqua.
[Col. 0761C] Legibus institutum est et consuetudine per tempora conservatum [ Al., confirmatum] ut quicunque advocatum instruere velit, mandato legaliter dato atque solenniter confirmato eum instruere debeat, ut omnes causas quas adgredi vel repellere debet, prosequi et defendere inoffense valeat. Igitur ego ille sanctae illae Ecclesiae vocatus episcopus injungo, mando, et per has litteras delego tibi illo fideli meo de rebus sancti illius, sitis in pago illo, in locis nuncupatis sic, cum adjacentiis vel aspicientibus ad eas locis aliis per omni jure investigare, inquirere, prosequi, et admallare debeas per mallos, vicos, castella, oppida, et civitates, necnon etiam, si necessitas incubuerit, in palatio ante vicarios, comites, missos dominicos, comites palatii, sive ante omnes Judices quibus hoc officium delegatum est, ut causationes et lites definire et terminare juste et rationabiliter debeant; et quidquid legibus cum justitia inde prosecutus fueris et definieris, scito apud me ratum et acceptum atque inconvulsum mansurum. [Col. 0761D] Quod mandatum in te conlatum ut firmum fixumque permaneat, manu propria subter firmavi, et qui adfirmare deberent rogavi.
Dominis sanctis et apostolicis sedibus allocatis episcopis, abbatibus, vel abbatissis, et omnibus in Christo Patribus, ducibus, comitibus, [Col. 0761D] Singuli comitatus in centenas seu territoria quaedam dividebantur, quibus minores judices praeerant sub comitis dispositione, qui a centena centenarii dicebantur. Centenarios porro per pagos statutos esse scribit Walafridus Strabo, et plane eosdem cum [Col. 0762D] vicariis facit, quos etiam cum presbyteris praesunt, comparat. BIGN. vicariis, centenariis, et [Col. 0762D] Decani minimi sunt judices sub centenariis et a Walafrido minoribus presbyteris conferuntur. ID. decanis, vel omnibus in Christo credentibus et Deum timentibus, ego in Dei nomine ille, ac si indignus peccator, ultimus omnium servorum Dei servus, episcopus videlicet, sive abbas de civitate illa, vel de monasterio illo, ubi pretiosus ille [Col. 0762A] martyr, sive confessor Christi humanitus in corpore requiescit, salutem vobis perennem in Domino destinare curavimus. Cognoscatis siquidem, domni et sancti Patres, seu et sorores in Christo, quia innotescimus vobis eo quod peregrinus iste, nomen ille, ex genere illo, ad nos venit, et nobis innotuit atque consilium quaesivit de hoc videlicet facto quod instigante adversario, peccatis facientibus, proprio filio suo vel fratre suo sive nepote nomine illo interfecit, et nos pro hac causa secundum consuetudinem vel canonicam institutionem dijudicavimus ut in lege peregrinorum ipse praefatus vir annis tot in peregrinatione ambulare deberet. Propterea cognoscatis, sanctissimi Patres, has litteras, ut quando ad sanctitatem vestram venerit, melius ei credatis, et quod nullatenus pro alia causa ambulare dinoscitur nisi, sicut superius diximus, pro peccatis suis redimendis, ut vos eum nullo modo teneatis, nisi tantum, quando ad vos venerit, mansionem ei et focum, panem et aquam largire dignemini; et postea [Col. 0762B] sine detentione liceat ei ad loca sanctorum festinare. Sic exinde agite pro amore Dei et reverentia sancti Petri, sanctissimi Patres, ut vobis pius Dominus in illa beata seu immortali vita remunerare dignetur, quia in ipso perigrino Christum pavistis seu suscepistis, considerantes videlicet quod ipse Dominus dixit: Hospes fui, et suscipistis me (Matth. XXV) . E: Quod uni ex minimis istis fecistis, mihi fecistis (Matth. XVIII) . Quid plura? Ad sapientes sufficit semel loqui. Commendamus nos obnixe in vestris sacris precibus, ut nostri meminisse dignemini. Valete in Christo feliciter, sanctissimi Patres, ut ad aeternam angelorum digni habeamini mansionem [ Al. add pervenire] perpetuam. Facta haec epistola sub die illo.
Regnante Domino Jesu Christo in perpetuum, ego ille episcopus. O nibus non habetur incognitum [Col. 0762C] qualiter ego, auxiliante Domino, in pago, in villa cujus vocabulo est ibi, basilicam sanct . . . . . . atque sancti Stephani, vel in honore caeterorum sanctorum quorum ibidem reliquiae quiescunt, construxi atque Kalendas Julii dedicare certavi, consentientibus etiam confratribus, tam canonicis quam et monachis, vel caeteris hominibus qui ad praesentes fuerunt, ut villae quarum vocabula sunt Cadiliaco, Tanculfevilla, Fagido, et Barbitione villare, ut ibidem aspicere deberent, ad missas veniendi et ad baptismum vel praedicationem, et ut decimas suas ad memoratam basilicam dare deberent. Propterea pro firmitatis studium hanc consensionem scribere rogavimus, ut temporibus nostris atque successoribus nostris haec nostra consensio firma et stabilis valeat permanere, et sciant omnes tam praesentes quam et absentes seu successores nostri, quia dedimus in memoratum illum Cadiliaco duos mansos ad ipsam luminariam providendam vel unde presbyter qui ibidem officium fungere videtur vivere debeat. Et addimus ad hoc [Col. 0762D] insuper de terra arabile . . . . . . . et de vinea aripenne uno et dimidio, ut aevo tempore in elimosinam nostram seu successorum nostrorum ita valeat perdurare. Actum fuit hoc sub die memorato K L. Junii in anno VIII. Christo propitio imperii domni Karoli serenissimi Augusti, et anno [ Al. add. XLIII] regni ejus in Francia, atque XXXV in Italia, indictione prima, in Dei nomine feliciter. Amen. His praesentibus qui adfuerunt, illuc his praesentibus.
Sancto et Deo amabili Magnoni (Sirm. Conc. Gall. t. II, p. 665) , dono Dei archiepiscopo ex Senonica [Col. 0763A] urbe. Ego enim in Dei nomine Ebroinus, dono Dei archiepiscopus ex Bitorige urbe, in Domino Jesu salutes optamus vobis in perpetuum. De caetero notum facimus sanctitati vestrae quia iste praesens presbyter, nomen Dodobertus, parochianus noster, in nostra diocese natus, et sacris litteris edocatus sit, ad ordinem sacrum eum promovere jussimus. Postea vero petivit nobis licentiam ut in vestra parochia apud hominem aliquem nomen Hercambaldum manere voluisset. Nos vero petitionem illius non denegavimus, nisi licentiam illi dedimus, quia scimus quod de bene liberis hominibus ortus sit. Unde has litteras commendatitias more ecclesiastico factas ad sanctitatem vestram misimus, ut scire valeat Deo digna caritas vestra eum nec fuga lapsum, nec sua malitia a nobis ejectum, sed nostra voluntate destinatum. Et ut certius credatis, Graeca elementa quae octogenarium quadringentesimum et primum numerum exprimunt imprimitus adnexuimus. Π. Petri quoque [Col. 0763B] nomine primam litteram sumptam in medium adscribere rogavimus. Nihilominus etiam parvitatis nostrae nomine primam litteram Ε. magnitudinis vestrae secundam litteram Α. istius fratris nomine tertiam litteram Δ. civitatis nostrae quartam Ω. et indictionem quartam adjunximus. Addidimus nonagenarium et nonum numerum, id est Φ. et Θ et insequenter impressione sigilli nostri subter confirmavimus, et manu propria eam roboravimus, et clericis nostris roborari jussimus. Actum in anno decimo imperii domni nostri ill. et anno XLIII. regni ejus in Dei nomine feliciter. Amen (Le Cointe, t. VI, p. 781) .
In nomine Π et Υ et Α. reverentissimo sancto et Deo amabili illi archiepiscopo Senonicae urbis. Ego enim in Dei nomine ille Cinomanicae civitatis episcopus in Domino Jesu Christo opto vobis salutem in perpetuum. De caetero notum facimus sanctitati vestrae quia iste praesens presbyter, etc. ( quae ad verbum eadem sunt cum superiori, ideoque hic repetita noluimus ).
[Col. 0763C] In Dei nomine (Sirm. Conc. Gall. t. II, p. 674) , sanctissimo ac reverentissimo fratri illo episcopo ille illius urbis episcopus in Domino sempiternam salutem. Cognoscat fraternitas seu caritas vestra quia iste praesens presbyter nomine ille in parochia et in Ecclesia nostra sacris litteris edocatus fuit, et ab infantia fuit apud nos seu praedecessores nostros bonum habens testimonium, bonamque continentiam et innocentiam vitam deducens. Unde placuit illi modo ut ad aliam Ecclesiam se converteret, volens sibi quaerere seniorem qui se de rebus temporalibus adjuvet, et cui ille secundum ministerium quod sibi injunctum est obsequium praebeat. Unde vestram fraternitatem compertam facimus ut cuicunque placuerit eum suscipere, absque ulla ambiguitate hoc faciat, sciens illum et boni esse testimonii et a nobis sibi ab Ecclesia, quae nobis ad regendum concessa est, migrandi licentiam accepisse. Et ut [Col. 0763D] hae litterae firmiorem obtineant dignitatem, meliusque eis fides adhibeatur, manu nostra eas subter roboravimus.
Dum omnipotens Deus nobis concedit in hoc seculo sanum corpus habere, oportet nobis pro salute animae nostrae frequentius cogitare debere ut aliquantulum de peccatis nostris minuare mereamus. Itaque ego ille in Dei nomine pro animae meae remedium, vel pro meis peccatis minuendis, ut in futurum Dominus veniam mihi praestare dignetur, servum [Col. 0764A] juris mei nomine illum relaxavi ingenuum; ea vero ratione ut a die praesente sit bene ingenuus, tanquam si ab ingenuis parentibus fuisset procreatus vel natus. Peculiare vero si aliquid habet, aut inantea Christo propitio laborare potuerit, cessum habeat. Et nulli heredum ac proheredum meorum nullum impendat servitium, nec libertinitatis, nisi soli Deo, cui omnia subjecta sunt. Testamentum etiam faciendi, defensionem vel mundeburdem ecclesiarum aut bonorum hominum, ubicunque se eligere voluerit licentiam habeat ad conquirendum. Si quis vero, quod nec fieri . . . . . . . si ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet ulla opposita persona, quae contra hanc ingenuitatem ista, quam ego plenissima voluntate mea pro amore Domini nostri Jesu Christi et pro meis peccatis fieri et adfirmare rogavi, venire conaverit, inferat tibi una cum socio fisco auri uncias tantas esse multando, et praesens ingenuitas omni tempore firma permaneat, stipulatione [Col. 0764B] subnexa. Actum illo.
Domino inlustri illo ille. Ratio et consuetudo exposcit ut inter emptore et venditore scriptura confirmat, ita ut nec distrahendi, sed ulla repetitio, nec comparandi qualibet videtur esse formido. Idcirco nulli cogentis imperium, nec a judiciaria potestate coactus, sed mea propria et spontanea voluntate et arbitrium, accepto vero pretio, constat me vendidisse vel tradidisse, et ita vendidi, vel de praesente tradidi, hoc sunt res proprietatis meae in pago illo, quae dicuntur illae, id est, tam mansis, domibus, aedificiis, totum et ad integrum re inexquisita. Et accepi a te pretium pro hoc quod mihi bene complacuit, hoc est, tam in argentum quam in actum valentes [ Al., tam in argento quam in fabricato valente] solidos tantos tantum. Et superscriptas res per hanc venditionem publice tibi a die praesente tradidi ad possidendum, ut quidquid exinde a die praesente facere [Col. 0764C] volueris, liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem faciendi. Si quis vero, quod futurum esse non credo, si ego ipse, aut ullus de meis heredibus, vel quislibet ulla opposita persona, qui contra venditionem istam venire conaverit, et a me vel heredibus meis non fuerit defensatum, tunc inferat tibi, una cum socio fisco, duplum tantum quantum a te accepi, vel quantum ipsas res immelioratas valuerint in duplum esse reddendum, et praesens venditio omni tempore firma permaneat
Domino fratri illo ille. Ad petitionem meam mihi non denegasti nisi ut in summa necessitate mea [Col. 0763D] Al., argenti vel . . . . tuum valentem. Lindenbr., argentum, vel amictum, valentem. argento vel acto tuo valente solidos tantos in manu mea ad praestitum beneficium mihi praestitisti. Et ego pro hoc talem cautionem in te fieri et adfirmare rogavi ut usque ad annos tantos in unaquaque hebdomada dies tantos opera tua, qualia mihi injunxeris, et ratio praestat, facere debeam. Quod si minime [Col. 0764D] fecero, aut neglegens aut tardus exinde apparuero, aut ante ipso placito me immutare praesumpsero, tunc spondeo me per hujus vinculum cautionis, ubi et ubi me invenire potueris, sine ullo judicio interpellationis pro dupli satisfactione me retineas debitorem. Et quomodo [ Al., quando] ipsi anni transacti fuerint, debito tuo tibi reddito, cautionem meam per manibus recipiam, stipulatione subnexa. Et reliqua.
Domino fratri illo ille. Omnibus non habetur incognitum qualiter mihi gravis necessitas et [Col. 0763D] Al., infirmitas. Lindenbr. et anatas. Papias; Anathe, sollicitudine, cura. Vox forte Longobardica; quamquam non desunt qui a Graeco ἀνία, dolor, moestitia, deduci posse putant. Alii ab anitas, senectus, [Col. 0764D] ut exponitur in Glossis Isidori et Graeco-Latinis. Festus ait anatem morbum anuum dici, id est vetularum, sicut senium, morbum senum. At Johanni de Janua Anaies est morbus qui solet ano, id est culo, evenire, sicut contigit Philistaeis. Cangius in Glossario. natas pessimas [Col. 0765A] mihi oppresserunt, et minime habeo unde vivere vel vestiri debeam. Propterea ad petitionem meam mihi non denegasti nisi ut in summa necessitate mea argentum vel acto tuo valente solidos tot in manu mea mihi dedisti, et ego minime habeo unde ipsos solidos tuos tibi reddere debeam. Propterea obnoxiationem de capud ingenuitatis meae in te fieri et adfirmare rogavi; ut quidquid de mancipia tua originalia vestra facitis, tam vendendi commutandi, et disciplinam imponendi, ita et de me ab hodierno die liberam et firmissimam in omnibus potestatem faciendi habeas. Si quis vero, quod nec fieri credo, si ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet opposita persona, qui contra hanc obnoxiationem istam venire conaverit, inferat tibi una cum socio fisco auri uncias tantas esse multando, et praesens obnoxiatio firma permaneat, cum stipulatione subnexa. Actum illo.
[Col. 0765B] Inter quos caritas inlibata permanserit, pars pari suo opportuna et congrua beneficia non denegabit. Ideoque, auxiliante Domino nostro, placuit, atque convenit inter illum et illum de commutandis terris eorum, ut pro communi opportunitate inter se commutare deberent. Quod ita et fecerunt Dedit itaque ille de parte sua ad partem ipsius illius terram proprietatis suae in pago illo, in loco qui dicitur ille. Habet in longo [Col. 0765D] Papias: «Dextri dicuntur passus mensurandi apud quosdam.» dextros tantos, et in lato dextros tantos. Subjungit de uno latus terra lui, de uno fronte terra illius, ex alio vero fronte terra illius infra ipsa terminatione et mensura ad integrum. E contra ad vicem dedit ille de parte sua ad parte ipsius lui terram proprietatis suae in pago illo, in loco qui dicitur ille. Habet in longo dextros tantos, et in lato dextros tantos. Subjungit de uno latus terra lui, de alio latus terra illius infra ipsa terminatione et mensura ad integrum. Ita ut ab hodierno die unusquisque contra pare suo quod accepit habeat, [Col. 0765C] teneat, atque possideat, vel quidquid exinde a die praesente facere voluerit, liberam et firmissimam in omnibus habeat potestatem faciendi. Si quis vero, quod nec fieri credo, si ego ipse, aut aliquis de heredibus meis, vel quislibet ulla opposita persona qui contra hanc commutationem pars contra pare suo venire conaverit, inferat pars pari suo ista tota servante [ Al., servanti], una cum socio fisco, auri uncias tantas esse multandum, et praesentes commutationes duo uno tenore conscriptas omni tempore firmas et inviolatas permaneant.
Femina illa, ille. Omnibus non habetur incognitum qualiter te per voluntatem tuam servus juris mei nomine ille ad conjugium sociavit uxorem. Unde te vel procreationem tuam in servitio inclinare potueram. Sed mihi praepatuit voluntas plenissima ut talem epistolam donationis in te fieri et adfirmare rogarem, [Col. 0765D] ut si aliquae procreationes filiorum aut filiarum ex te natae vel procreatae fuerint, sub integra ingenuitate cum omni peculiare eorum valeant, Christo propitio, permanere, et quidquid laborare potuerint cessum habeant, et nulli heredum ac proheredum meorum nullum impendant servitium nec hominium vel patronatus obsequium, nisi soli Deo, cui omnia subjecta sunt. Testamentum etiam faciendi, defensionem vero vel mundeburdem ecclesiarum aut bonorum hominum, ubicunque eligere voluerit, licentiam habeat ad conquirendum. Si quis vero, quod nec fieri credo, si ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet ulla opposita persona, qui contra hanc epistolam agnationis venire conaverit, inferat ei cui litem intulerit ista tota servante, una cum socio fisco, auri [Col. 0766A] uncias tantas esse multandum, et praesens agnatio omni tempore firma permaneat.
Veniens homo aliquis nomine ille in pago illo, in loco qui dicitur ille, ante bonos homines qui subter firmaverunt, terram illam, id est, tam mansis, etc., totum et ad integrum, quam ante hos dies homine aliquo nomine ille per venditionis titulum accepto vero pretio visus fuit vendidisse; sed ante ipsos bonos homines ad integrum, ut quidquid praedicta venditione ei vendidit, per manus partibus ipsius lui vel herbam vel terram visus fuit tradidisse, et per suam fistucam contra ipsum illum exinde exitum fecit, ut quidquid ipse ille de ipsa terra a die praesente facere voluerit, liberam et firmissimam in omnibus habeat potestatem faciendi. Et caetera.
[Col. 0766B] Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine ille missus inlustris viri illius super fluvio illo, in loco quod dicitur ille, ad illo manso vel illa terra quam ille homo hominibus illis ante hos dies ad casa sancti illius pagensis per chartam cessionis partibus ipsius illius per illud ostium vel [Col. 0765D] Gloss. sancti Benedicti: «Anaticla, vel anaticula [Col. 0766D] est cardo qui in foribus circumvertitur ( Cap. de Habitatione ).» Cangius: Anaticla, ἐπιστρόφιγξ. anaticula de ipsa casa per herba vel terra de ipso manso, vel quidquid ad ipso manso aspicit, sicut in ipsa cessione est insertum, ad partem ipsius Ecclesiae visus fuit tradidisse vel consignasse. Id sunt quibus praesentibus.
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine ille in pago illo, in loco qui dicitur ille, seu in mercato, vel in quocunque loco, ante bonis hominibus qui subter firmaverunt, dato suo pretio ad hominem negotiantem solidos tantos, servum suum nomine illum visus est comparasse. Et ipse negotians ipsum servum superius nominatum [Col. 0766C] per manus partibus ipsius lui visus est tradidisse, non fraude, sed in publico, ut quicquid exinde a die praesente facere voluerit, liberam et firmissimam in omnibus habeat potestatem faciendi. Id sunt.
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine ille in pago illo, in loco qui dicitur ille, in mallo publico, ante viro illo comite vel reliquis quampluris bonis hominibus qui subter firmaverunt, repetebat ei, dum diceret eo quod homine aliquo nomine illo ante ipsum comitem aframitum habuisset. A quo placitum venit ipse, ille placito suo custodiebat, et nec ipse ille ad eum placitum venit, nec misso in vicem suam direxit qui ulla sonia nuntiasset, et placito suo neglexit, et jactivus exinde remansit. Id sunt quibus praesentibus fuerunt.
Non minima sed maxima vertitur discordia inter [Col. 0766D] illos et illos. Venientes ante illo et illo, repetivit ipse ille adversus ipsius lui, eo quod genitore suo aut germano suo illo malo ordine interfecisset. Interrogatum fuit ab ipsis viris ipsi lui si haec causa ita acta vel perpetrata fuisset an non, id ipse in praesente dicere deberet. Sed cum ipse ille hanc causam minime potuit denegare, sic ab ipsis viris fuit judicatum, ut illos leode, ut lex erat, desolvere deberet. Quod ita in praesente et fecit. Et ego hanc securitatem in ipso illo fieri et adfirmare rogavi ut nullo unquam tempore de jam dicta morte nec de ipsa leode nec ego ipse, nec ullus de heredibus meis, nec quislibet ullas calumnias nec repetitiones agere nec repetere non debeamus. Quod qui attentaverimus, nullum obtineat effectum, et insuper inferamus tibi, [Col. 0767A] una cum socio fisco, auri unctas tantas esse multando, et praesens securitas omni tempore firma permaneat.
Ille rex Francorum vir inluster. Et quia ille veniens ante nos vel procerum nostrorum praesentia jactante denario secundum lege Salica servo suo nomen ille dimisit ingenuo, ejus quoque absolutionem per praesente auctoritatem firmamus. Praecipientes enim ut sicut enim et reliqua mansuaria qui per tale titulum in praesentia principum noscuntur esse relaxati ingenuum, ita et admodum memoratus ille per nostro praecepto plenius in, Dei nomen confirmatum perennis temporibus cum Dei et nostra gratia valeat, Christo propitio, permanere bene ingenuus atque securus.
Domino magnifico fratri illi, ille, Omnibus non [Col. 0767B] habetur incognitum qualiter me senectus adgravat et infirmitas domat, et causas meas minime valeo prosequere vel admallare. Propterea precor et supplico caritati tuae ut in vicem meam omnes causas meas, tam in pago, quam et in palatio, vel in quibuscunque pagis vel territoriis ubicunque mihi oportet, apud quemlibet hominem, tam ad mallandum quam ad responsum dandum prosequere facias. Et quidquid exinde egeris gesserisve, apud me in omnibus et ex omnibus ratum et aptum atque transactum in omnibus definitum esse cognoscas, quia amo te plus quam me, plus te quam heredes meos. Et ut hoc mandatum post te firmius retineas, et taliter obtineat firmitatem quasi gestis fuisset alligatum, manu propria subter decrevi adfirmare, et qui subscripserunt in praesente rogavi.
Dominae sanctae ac reverentissimae ecclesiae sancti illius, quae est constructa in pago illo, in loco qui [Col. 0767C] dicitur ille, ego in Dei nomine ille, pro meis peccatis minuendis, ut in futurum Dominus veniam mihi praestare dignetur, cedo ad luminare vel sacrificio ad ipsa casa Dei vel ipso domo Dei [Col. 0767D] Cangius: «Condirgere est frui, uti re aliqua, eam possidere, regere, instituere, etc.» condirgendo, cessumque in perpetuum esse volo, et de jure meo in jure et dominatione ipsius ecclesiae transcribo atque transfundo, hoc est, res proprietatis meae in pago illo, in loco quod dicitur illo, in jamdicta loca, id est, tam mansis, domibus, aedificiis, totum et ad integrum re inexquisita ita ut ab hodierno die ipsa casa Dei ad altare Domini proferendo, vel ad ipso domo Dei condirgendo, ipsas res habere debeat. Et si mihi placuit inserendum ut nullus pontifex aut quislibet rector, si de ipsa casa Dei, de ipso luminare vel sacrificio ipsas res abstrahere conaverit, aut in beneficium dare praesumpserit, tunc ipsas res ad me vel heredibus meis perveniant. Si quis vero, quod nec fieri credo, si ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet opposita persona, qui contra [Col. 0767D] hanc cessionem istam, quam ego plenissima voluntate mea pro amore Domini nostri Jesu Christi fieri et adfirmare rogavi, venire conaverit, inferat tibi ista tota servante [ Al., servata] una cum socio fisco, auri uncias tantas esse multando, et praesens cessio omni tempore firma permaneat.
Dominae sanctae ac reverentissimae ecclesiae pagensi, his nominibus, quae est constructa in pago illo, in loco quod dicitur ille, ego in Dei nomine ille. [Col. 0768A] Omnibus non habetur incognitum qualiter res proprietatis meae in pago illo, in loco cui vocabulum sunt illas et illas, in jam dicta loca, id est, tam mansis, omnia et ex omnia per mea cessione ad lumen vel sacrificium ad ipsa casa Dei a die praesente delegavi; postea ad petitionem meam mihi non denegasti, nisi ut ipsas res, quandiu advivo, mihi ad usandum vel condirgendum praestare deberetis. Quod ita et fecistis, sic taliter ut tempore vitae meae ipsas res habere et usare vel condirgere debeam, et post meum quoque discessum cum omni re immeliorata, agentes ipsius Ecclesiae absque exspectata traditione in eorum revocent dominatione vel potestate. Propterea talem precariam ad ipsa casa Dei fieri et adfirmare rogavi ut ipsas res nec vendere, nec donare, nec commutare, nec per nullis modis nullisque ingeniis de ipsa casa Dei abstrahere, nec minuare pontificium non habeam, nec mea possessio nullo praejudicio vobis nec ad ipsa casa Dei agere nec generare non [Col. 0768B] debeam nec ego ipse, nec ullus de heredibus meis, nec quislibet opposita persona. Quod si attentaverimus, nullum obtineat effectum, et insuper inferamus partibus ipsius ecclesiae vel suis rectoribus, una cum socio fisco, auri uncias tantas esse multando, et alias precarias per quinquennium fuerint renovatas, ista per se obtineat firmitatem.
In Christo filio illo, in Dei nomine ille donum Dei rector, qui est custos ecclesiae illius, quae est constructa in pago illo, in loco quod dicitur ille. Omnibus non habetur incognitum qualiter tu res proprietatis tuae tam infra civitatem quam et aforis in ipso pago, in loco cujus vocabulum sunt illas et illas, in jam dicta loca omnem rem tuam per tua concessione ad ipsa casa Dei vel ipso domo Dei a die praesente delegasti. Postea ad petitionem tuam non denegavimus, nisi ut ipsas res ad praestitum beneficium tibi praestare [Col. 0768C] deberemus. Quod ita et fecimus, sic taliter ut tempore vitae tuae ipsas res per nostro beneficio habere vel condirgere sive usare debeas, et annis singulis in festivitate sancto illo censo ad lumen vel sacrificium solidos tantos per temetipsos solvere facias; et nec nos ipse, nec nullus de successoribus nostris, nec quislibet de parte nostra, ipsas res tempore vitae tuae tibi abstrahere nec minuare non debeamus. Et ut has litteras firmius post te firmiores retineas, manu propria subter decrevimus adfirmare.
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis, nomine ille, in pago illo, in loco quod dicitur ille, in mallo publico, ante ipso comite illo vel aliis bonis hominibus qui subter firmaverunt, posita manu sua super sacrosancto altario sancto illo sic juratus dixit: Hic juro per hunc loco sancto et Deo altissimo et virtutis sancti illius quod homo aliquis [Col. 0768D] nomine ille, ita factus, apud arma sua super me venit, et colpus [ Al., colpos] super me misit, et sic mihi Deus directum dedit, ego ipso de arma mea percussi, et talis colpus ei dedi, pro quid ipse mortuus est; et quod feci super me feci; et ego hodie ipso [Col. 0767D] Lindenbr. facio fordanno et forbattatudo. Quibus verbis reus caedis pollicetur se juraturum duodecima manu, ac probaturum eum qui primus sibi manus intulit, jure caesum, ut qui foris battiderit, seu perperam et contra jus primus percusserit. Forbatudum enim facere, est probare eum haud jure manus injecisse [Col. 0768D] in alium. Forbatudus dicitur ille qui ab eo occiditur quem per vim aggressus est. Ita Cangius, in Glossario. facio infra damno et forbatudo infra noctes XLII, sicut lex est et nostra consuetudo, apud tres [Col. 0768D] Aloarii videntur hoc saeculo dicti, qui probarent et laudarent, idemque affirmarent, a laudando; unde et nostris hodie alouer, pro rationem probare. BIGN. aloarius, et duodecim conlaudantes juraverunt, [Col. 0768D] Hoc est, secundum leges juraverunt eum qui juravit vera dixisse. ID. et de linguas eorum legibus dixerunt. Id sunt qui praesen.
Ille rex Francorum vir inluster [Col. 0769D] Comites civitatum fratris appellatione a principe decoratos hoc capite docemur. Quod jus, ut provinciae rectores et praesides, consequebantur. ID. magnifico fratri illi comiti. Cognoscas quia iste praesens ille ab hac missa petitione nobis suggessit eo quod homo aliquis nomine ille res suas in vestro [Col. 0769D] Ministerium pro territorio. ID. ministerio ad sancto illo delegasset, et dicit quod ille vel alii homines ipsas res contendunt malo ordine. Propterea omnino tibi rogamus ut, si veritas est, integram justitiam sine ulla moratione ei facias exinde. Et si antea minime definitum non fuerit, tunc ipsos homines qui hoc contendunt malo ordine, per fidejussores positos, super noctes tantas postquam has litteras recipies, ante nos facias advenire. Taliter agas, si gratiam nostram velis habere.
Ille rex Francorum vir inluster illo comite, seu junioribus atque successoribus vestris, seu missis nostris discurrentibus. Cognoscatis quia in nostra [Col. 0769B] eleemosyna taliter isto praesente illo, dum et ipse senus esse videtur, taliter ei concessimus, ut de omnes [Col. 0769D] Hoste, hoc est, exercitu. Arribannus seu heribannus [Col. 0770D] poena est pecuniaria ejus qui ad expeditionem post principis bannum seu edictum profectus non est. ID. Veteribus Germanis, ar, har, nunc heer, exercitus. hostes vel omnibus bannis seu et arribannus sit conservatus, ut neque vos neque juniores atque successores vestri ipso pro hoc inquietare nec [Col. 0770D] Dismanare, hoc est, de domo extrahere. Lindenbrogius: «nec mannire non praesumatis, nec facere permittatis.» dismanare non praesumatis, nec facere dimittatis; sed liceat ei cum Dei et nostra gratia quieto ordine ad propria vivere vel sedere. Et ut certius credatis, manu nostra subter adfirmavimus, et anulo nostro sigillavimus.
Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine illo, in pago illo, in mallo publico, ante viro illo comite vel reliquis quampluris bonis hominibus qui subter firmaverunt, homine aliquo nomine illo ibidem interpellabat, repetebat ei eo quod genitor suus aut genetrix sua illa coloni sui fuissent, et ipse ille suus colonus esse debebat, et malo ordine de ipso colonatico se abstrahebat et neglegens erat. [Col. 0769C] Interrogatum fuit ab ipsis viris ipsius, si ipse ille colonus ipsius lui esse debebat, an non, in praesente ei dicere deberet. Et ipse ille nullatenus potuit dicere, nec adponere, nec nullam ratione tradere per quid ipse de ipso colonatico se abstrahere potuisset; et in praesente pro colono ipsius lue se recredidit vel recognovit. Sic ab ipsis viris fuit judicatum, ut ipse ille ipso illo pro colono habere debeat. Et sic jam dictus comes ipso illo per manus partibus lue visus est reddidisse. His praesentibus.
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine ille in pago illo, in basili a sancto illo, ubi plurima sacramenta percurrere videntur, ante viro magnifico illo vel reliquis quampluris bonis hominibus qui subter firmaverunt, posita manu sua super sacrosancto altario sancto illo, sic juratus dixit: Hic juro per hunc loco sancto et Deo altissimo et virtutis sancto illo, unde me ille homo in mallo publico [Col. 0769D] mallabat, quod ego terra sua aut ad conjuge sua illa, in pago illo, in loco quod dicitur ille, de eorum potestate per fortia nunquam proprisi aut pervasi, sed de ista parte triginta et uno anno fere amplius . . . . . . . . semper exinde fui vestitus, et post me divisi, et per legem et justitiam plus obtineat me adhabere quam ipsius lue aut conjuge sua reddere, et ad quod mihi judicatum fuit in nullo non redebeo, nisi isto et unico sacramento, per hunc [Col. 0770A] loco sancto et Deo altissimo et virtutis sancto illo. Insequenter vero post ipso tres aloarii et duodecim conlaudantes juraverunt, et de linguas eorum legibus dixerunt. Id sunt. Et reliqua.
Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens femina aliqua nomine illa in pago illo, in mallo publico, in basilica sancto illo, ante illos et illos et alios quamplures bonis hominibus qui sub er firmaverunt, posita manu sua super sacrosancto altare sancto illo, sic jurata dixit: Hic juro per hunc loco sancto et Deo altissimo et virtutis sancto illo unde me ille ante viro magnifico illo vel aliis bonis hominibus mallavit, quod ego herbas maleficas temporassem, vel bibere ei dedissem per quid ipse infirmasset aut vitam suam perdere debuisset, ego herbas maleficas nec potiones malas nunquam temporavi, nec bibere dedi, per quid ipse infirmus vel insanus fuisset, aut vitam suam perdere debuisset, et aliud de ista causa [Col. 0770B] in nullum non redebeo nisi isto unico et idoneo sacramento per hunc loco sancto et Deo altissimo et virtutis sancto illo. Insequenter vero post ipsam tantae juraverunt, et de linguas eorum legibus dixerunt. Id sunt.
Dulcissimo atque in omnibus amantissimo filio meo illo ille. Ammonuit mihi amor et dulcitudo tua, et ex alia parte tu cotidie mihi non cessas deservire, et in bono impendas effectum. Propterea mihi praepatuit plenissima voluntas ut aliquid de heredibus propriis meis extra consortium germanus tuus tibi concedere deberem. Quod ita et feci. Propterea cedo tibi post meum quoque discessum de hac luce, a die praesente, cessumque in perpetuum esse volo, et de jure meo in jure et dominatione tua transcribo atque transfundo, hoc est, servo juris mei nomine illo, vel aliam rem, terris, vel quacunque domum, ita ut ab hodiernum diem habeas, teneas, [Col. 0770C] atque possideas, vel quidquid a die prae ente facere volueris, liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem faciendi. Si ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet ulla opposita persona, qui contra hanc cessionem ista venire conaverit, inferat tibi una cum socio fisco auri uncias tantas esse multando, et praesens cessio omni tempore firma permaneat, stipulatione subnixa. Actum illo.
Fratri illo ille. Omnibus non habetur incognitum quia ego ad petitionem tuam solidos tantos ad praestitum beneficium in manu tua tibi praestiti, et tu pro hoc talem epistulam cautionis in me adfirmasti ut usque annos tantos in unaquaque hebdomada dies tantos opera mea facere deberes, quod ita et fecisti, [ [Col. 0770D] Haec addita sunt in margine in Codice ms. ad placito ipso debito meo mihi reddere deberes, quod ita et fecisti] et ego ipsam cautionem minime invenire possum. Propterea talem epistolam evacuaturiam in te fieri et adfirmare [Col. 0770D] rogavi, ut si ipsa cautio ullo unquam tempore inventa aut reperta fuerit, nullum obtineat effectum, evacuaturia inanis permaneat, et nec ego ipse, nec ullus de heredibus meis, vel quislibet de parte mea ipso debito superius nominato neque in ipsa cautione, nec per nullis modis nullo unquam tempore tibi ex hoc nullas calumnias nec repetitiones agere nec repetere non debeamus. Quod si attentaverimus, ista tota servante, una cum socio fisco, [Col. 0771A] auri unicias tantas esse multando, et praesens evacuaturia omni tempore firma permaneat.
Dum omnipotens Deus (Juret., in not. ad Symmach., p. 216) concessit jugale consortium, et tale permissum dedit ei in omnibus [Col. 0771D] Al., at unusquisque juxta consuetudinem anteriorum Christianorum, omissis his verbis, cum vira sua nubat. ut unusquisque cum vira [ Al., uxore] sua nubat juxta consuetudinem anteriorum Christianorum, et item legimus quod ipse Dominus noster cum discipulis suis ad nuptias invitatus fuisset, et cui Deus conjungit, homo non separet; quod bonum, felix, faustumque sit. Et reliqua. Donat itaque ille honestae puellae sponsae suae, nomine illa, quam, si Christo placuerit, in conjugium sociare uxorem cupio, donatumque in perpetuum esse volo, et de jure meo in jure et dominatione ipsius puellae transcribo atque transfundo, hoc est, res proprietatis meae in pago illo, in loco quod dicitur ille, tam mansis, [Col. 0771B] domibus, aedificiis, totum et ad integrum re inexquisita, seu mancipias tantas his nominibus ille et ille, seu caballos tantos, boves tantos, vaccas cum vitulos tantos, oves capita tanta, [Col. 0771D] Sodis, id est suum. Sodes, seu sudes, porcorum stabulum. sodis capita tanta, [Col. 0771D] Lectarii, instrumenta lecti. lectarios condignos ad lectos tantas, fabricaturias vero, auro, argento in solidos tantos, . . . . ostensolia vero tam aereis quam ferreis, seu et lineis, quidquid in domo rationabiliter contenit. Omnia superius nominata, cum dies felicissimus nuptialis advenerit, dulcissima sponsa mea illa, a die praesente habeas, teneas, atque possideas, vel quidquid exinde a die praesente facere volueris, liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem faciendi. Si quis vero, quod nec fieri credo, si ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet ulla opposita persona, quia contra hunc libellum dotis venire conaverit, inferat tibi, una cum socio fisco, auri uncias tantas esse multando, et praesens libellus dotis firmus permaneat.
Ille rex Francorum vir inluster. Cum nos in Dei nomine palatio nostro ad universorum causas audiendas vel recta judicia terminanda una cum proceribus nostris resideremus, ibique veniens homo aliquis nomine ille suggessit eo quod [Col. 0771D] Apud hic dicitur pro cum, aut per, quod non raro in illius saeculi auctoribus occurrit. BIGN. apud nostro signaculo homine aliquo nomine illo mannito habuisset ut super noctes tantas ante nos debuisset venire in rationes, pro eo quod dixit quod res suas post se malo ordine tenebat injuste. Ad quod placitum veniens ipse ille per triduo seu amplius placitum suum custodivit; et nec ipse ille ad eum placitum venit, nec missum in vicem suam non direxit qui ulla sonia nuntiasset. Proinde nos taliter una cum fidelibus nostris vel comite palatii nostri illo visi fuimus judicasse ut dum ipse ille per triduo seu amplius placitum suum legitime custodivit, et nec ipse ille ad eum placitum venit, nec missum in vice sua direxit qui ulla sonia nuntiasset, et [Col. 0771D] placitum suum neglexit, et jectivus exinde remansit, propterea jubemus ut quidquid lex loci vestri de tale causa debuerit, vobis distringentibus ipse ille partibus ipsius lue hominis componat atque emendare studeat.
Auxiliante Domino nostro Jesu Christo, placuit atque convenit inter illo et germano suo illo de alode qui fuit genetore ill. Ut inter se [Col. 0772D] Aequalentia, id est, aequa lance. ID. aequalentia dividere vel exaequare [Col. 0772A] deberent. Quod ita et fecerunt. Accepit igitur ille de parte sua manso in pago illo, in loco qui dicitur illo, cum omni desuper posito, seu vineis. olicis, campis, totum et ad integrum re inexquisita. E contra ad vicem accepit ille de parte sua manse in pago illo, in loco qui dicitur illo, ubi accola commanet, id est, tam mansis, vineis, olicis [ Al., oleis], totum et ad integrum re inexquisita, etiam aurum, argentum, drapalia, aeramen, peculium, praesidium utriusque sexus, mobile et immobile, inter se aequalentia visi fuerunt dividissent, et pars contra pare suo invicem tradiderunt, et per eorum fistucam pars contra pare suo se exinde exitum [ Al., exutos] fecerunt; ita ut ab hodierno die unusquisque quod accepit habeat, teneat, atque possideat, vel quidquid exinde facere voluerit, liberam et firmissimam in omnibus habeat potestatem faciendi. Si quis vero, quod nec fieri credo, si ego ipse, aut aliquis de heredibus nostris, vel quislibet opposita persona, qui contra hanc epistolam loco pactionis venire conaverit, [Col. 0772B] inferat pars pare suo cui litem intulerit ista tota servante una cum socio fisco auri uncias tantas esse multando, et praesens epistola pactionis omni tempore firma permaneat.
Domino vere sancto ac reverentissimo monasterio illo quod est constructum in honore sanctae Mariae semper virginis genetricis Dei et Domini nostri Jesu Christi, vel caeterorum dominorum suorum, quorum reliquiae ibi conditae sunt, et inluster Deo sacrata illa abbatissa una cum norma plurimarum ancillarum Dei ad laudem Christi canendum custrix praeesse videtur, ego in Dei nomine femina aliqua nomine illa dono ad praefato monasterio a die praesente, donatumque in perpetuum esse volo, et de jure meo in jure et dominatione ipsius monasterii vel suis rectoribus trado atque transfundo ad possidendum, pro eo quod in ipso monasterio sub religione [Col. 0772C] et sancta conversatione habitare debeam, hoc est, res meas in pago illo, in loco nuncupante cujus vocabulum est illo et illo, in grafia illa, super fluvium illum, quantumcunque a die praesente in jamdicta loca visa sum tenere vel possidere, quod manente conjugio apud jugale meo illo visa sum conquisisse, vel in mea portione recepi, vel quantumcunque de filio meo nomen illo de luctuosa hereditate mihi obvenit, sicut dixi, quantumcunque in haec loca a die praesente mea est possessio vel dominatio, totum et ad integrum ad ipso monasterio a die praesente de jure meo in jure ipsius monasterii et suisque rectoribus trado atque transfundo ad possidendum, hoc est, tam terris, mansis, una cum superpositis, domibus, aedificiis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, cultis et incultis, adjacentiisque omnibus, aquis, aquarumve decursibus, una cum mancipia tanta his nominibus illa, sicut dixi, inexquisita portione mea ad integrum publice trado atque transfundo [Col. 0772D] ad possidendum; ut quidquid ab hac die ipsa abbatissa vel rectores ipsius monasteriae ad profectum ipsius exinde facere voluerint, liberam et firmissimam in omnibus habeant potestatem faciendi Si quis vero, quod.
[Col. 0772D] Lindenbr.: Domine vere sanctis monasterii in honorem sanctae Mariae et sancti Petri et sancti Pauli principum apostolorum constructi in pago Wastinensi. ubi illustris abbatissa illa custrix praeesse videtur, etc. Domini viri sancti [ Al., virtute] atque ostensione crucis patibulum mirabilis remuneratione fulgente basilicae, quae in honore sancta Maria et sancti Petri [Col. 0773A] et sancti Pauli princeps apostolorum, [Col. 0773D] Nunc est prioratus sanctimonialium Giy dictus, dependens a monasterio Eboriacensi seu Farensi; distat ab oppido Montis-Arigisi tribus circiter leucis. [Col. 0774D] Exstat Lotharii imp. praeceptum, quo Gaicense monasteriolum attribuit Farae monasterio. Gaico monasterio constructo in pago Wastinense, et inlustri abbatissa illa inibi constris praeesse videtur, una cum norma plurima ancillarum Dei ibidem consistentium, ego illa femina. Dum non habetur incognitum, sed a pluris est manifestum, quod ego res proprietatis meae in loco qui dicitur illo per epistolam donationis ad ipso monasterio vestro delegavi, propterea expetivi a vobis, et petione mea non denegasti, ut ipsas res, quandiu advivo, sub uso beneficio vestro tenere et usare debeam, et aliubi ipsas res alienare pontificium non habeam, et post meum quoque discessum, cum re immeliorata ad ipso monasterio absque ulla exspectata traditione vos vel rectores ipsius monasterii in eorum faciant revocare potestatem et dominationem, et vos reverentia discorditis ut inpostmodum mea possessio aliqua praejudicio ex hoc generare non debeant. Propterea hanc precariam in vos vel in ipso monasterio vestro emittendo decrevi, ut neque ego, neque ullus de heredibus [Col. 0773B] meis, quamvis per longinqua spatia ipsas res ad usandum habeo, agere nec repetere non debeamus. Quod qui fecerit, inferat vobis vel partibus ipsius monasterii suisque rectoribus auri libra una, argento pondo duo, et praesens precaria firma permaneat, et ut alias precarias de quinquennium in quinquennium renovantur, ista vero non sit necesse renovandi [ Al., renovare], sed per semetipsam omnique tempore obtineat firmitatem, cum stipulatione subnixa. Actum illo.
Dulcissima femina illa, ego illa abbatissa. Dum non est incognitum qualiter tu ante hos dies rem proprietatis tuae in pago illo, in loco qui dicitur ille, ad Monasterio sanctae Mariae adfirmasti, unde precaria nobis vel ab ipso monasterio adpetisti, propterea has litteras in te adfirmavimus, ut dum advivis, usualiter ipsam rem tenere et dominare debeas, et aliubi [Col. 0773C] ipsas alienare pontificium non habeas. Et si hoc conaveris facere, ipsam rem a die praesente perdas. Et ut has litteras vires firmiores obtineas, manu nostra subter adfirmavimus, cum stipulatione subnixa. Actum illo.
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis advocatus sancto illo de monasterio illo ad res illas, in pago illo, in loco cujus vocabulum est ille, quas ante hos dies femina aliqua nomine illa per suo instrumento ad ipso monasterio visa fuit delegasse cum omni integritate, sicut in ipsa donatione constat; quod portio sua est ad integrum a die praesente missus ipsius feminae ille ipsius misso monasterii nomine illo per ipso ostio de ipsa casa per . . . herbam et cespitem, sicut lex est, ipsius misso ad partem sancto illo vel ipso . . . . visus est tradidisse, et per sua fistuca ipso misso vel ipsa femina de ipsas res se exitas ex omnibus esse dixit. Id sunt.
Ille rex Francorum vir inluster. Quotienscunque petitiones sacerdotum aut ancillarum Dei ad effectum perducimus, regiam consuetudinem exercemus, et nobis ad mercedem vel ad stabilitatem regni nostri in Dei nomine pertinere confidimus. Ideoque dominis viris sanctis ac venerabilibus apostolicis in Christo patribus omnibus episcopis, vel omnibus abbatibus, seu inlustribus atque magnificis viris ducibus, comitibus, vicariis, centenariis, seu omnes vassos nostros, vel omnes missos nostros discurrentes. Cognoscatis quod inlustris abbatissa illa de monasterio illo, in pago illo, in loco qui dicitur ille, in honore sancti illius constructo, una cum monichas vel [Col. 0774A] Dei ancillas ad laudem Christi canendum sub religionis norma conversari videntur, clementia regni nostri suggestionem intulit eo quod gloriosus domnus et genitor noster ille quondam rex per sua praeceptione sua manu roborata talem immunitatem ad ipsa casa Dei, sancto illo, vel seu monasterio illo, vel ipsa abbatissa habuisset concessum atque indultum ut nullus episcopus aut archidiaconus loci illius nisi orationem aut praedicationem lucranda gratia, ut nullus judex publicus quislibet judiciaria potestate accinctus in . . . . . villis ipsius monasterii nullum debuisset habere introitum, nec causas audiendas, nec foeda exigenda, nec fidejussores tollendos, nec mansiones aut paratas requirendas, nec nullas retributiones exactandas, et quod fiscus noster exinde exigere poterit, nullatenus exactetur nec requiratur. Unde et confirmationes anteriorum regum parentumque nostrorum nobis in praesente protulit relegendas, et petiit celsitudine nostra ut circa ipso monasterio nostra hoc deberet auctoritas generaliter [Col. 0774B] confirmare. Cui nos hunc beneficium gratante animo pro mercedis nostrae augmentum non solum confirmasse, sed etiam in novo sub immunitatis nomine concessisse. Denuo per hunc praeceptum specialius decernimus ordinando, atque omnino jubemus, quod in perpetuum absque ullis obstaculis et refragationibus volumus esse mansurum cognoscite, praecipientes ut sicut constat in supradictis titulis scriptum esse ut illud monasterium maneat absque ullum introitum episcopi aut archidiaconi, nisi orationem aut praedicationem lucrando, ut nullus judex publicus in curtes vel villas ipsius monasteriae nullum debeat habere introitum, nec causas audiendas, nec freda exigenda, nec fidejussores tollendos, nec mansiones aut paratas requirendas, nec nullas retributiones exactandas, et quod fiscus noster exinde exigere poterit, nullatenus exactetur nec requiratur, nisi, ut diximus, pro mercedis nostrae augmentum, sicut ab antecessores reges parentes nostros seu et [Col. 0774C] domno et glorioso genitore nostro illo quondam rege moderno tempore fuit concessum atque indultum, ita per nostris oraculis plenius confirmamus, quod in perpetuum volumus esse mansurum. Et ut haec praeceptio firmior habeatur et per tempora melius conservetur, manu nostra signaculis subter ea decrevimus roborare, et de anolo nostro subter segelavimus.
Karolus, gratia Dei rex Francorum, tam praesentibus quam et futuris domnis sanctis et apostolicis, ac venerabilibus in Christo Patribus, ducibus, comitibus, domesticis, vicariis, centenariis, vel omnis agentes nostros, et juniores ac successoresque nostros, vel omnes amicos nostros, seu et omnes missos nostros discurrentes. Cognoscat magnitudo seu almitas vestra quod nos partibus nostris bene habemus compertum quod dominus taliter illius fidele [Col. 0774D] nostro illo illa merito suo compellente concessimus ubicunque infra regno Deo propitio nostro homines sui ad negotium exigendum advenerint, nullus quislibet, de judiciaria potestate vestra nec missus noster nulla telonea, nec nullas venditas, nec rodaticus, nec foraticus, nec pontaticus, et, sicut dixi, nullus quislibet teloneo nec venditas ejus in nullo exactare non praesumatis; nisi, ut diximus, in quascunque portus civitatis seu mercada nullo contradicente suos vim vel suus commercius quislibet negotium absque ullo contradicente potestatem habeat vendendi, quia nos taliter et habemus concessum. In reliquo vero de parte nostra vel vestra ex nostra indulgentia visi fuimus concessisse atque indulsisse, seu et in omnibus confirmasse. Et ut haec praeceptio nostra firmior appareatur [Col. 0775A] et per tempora conservetur, manu nostra propria subter eam decrevimus adfirmare.
Mos nobilium Romanorum adsuevit, et ratio jure deposcit, ut si cujuscunque domus igne cremetur, is per seriem scripturarum chartulam relationis, quod dicitur apennis, recipiat. Quamobrem cum quadam die inluster ille comes ad multorum causas audiendum vel recta judicia terminandum una cum pluribus personis resideret; ibique veniens homo aliquis nomine ille suggerit intulit eo quod ante hos dies, casu faciente, casa sua cum omni mobili, vel intro domo compendia, seu et strumenta chartarum ibidem igne cremassent [ Al., cremata e sent]. Et quia ille judex vel vicini pagenses ipsius ad praesens venientes ita dixerunt vel testimoniaverunt quod ad hoc videndum accesserant, sic vero et actum aderat, sic supradictus ille Comes vel reliquis francis personis juxta praesorium retroque praecedentium chartola [Col. 0775B] relationis, [Col. 0775D] Quae ejus nominis origo sit, mihi plane non liquet, et fortasse mendum est. Sane dubitavi num legendum esset a pari, quod eamdem et parem vim [Col. 0776D] habeat atque instrumenta amissa: quam vocem a pari et apparibus eodem fere sensu hac aetate usitatam fuisse reperio. ID. quae dicitur apennis, ei dare decreverunt, ut quidquid ex accessione parentum aut ex contractu habebat, tam per venditiones, donationes, cessiones, judicia, obnoxiationes, cautiones, commutationes, seu quod per caeteris scripturis ad eum pervenit, dominum vel potestate inceps perveniatur in suo jure absque refragationis vel modolationis in suo permaneant, vicinarum manu propria subter roboravimus et post nostro roborare decrevimus.
Dulcissima filia mea illa, ille. Dum non est incognitum, sed per populum devulgatum et patefactum, quod ego in ancilla mea nomine illa tibi generavi, et postea ante domino illo rege jactante denario secundum legem Salicam te ingenuam dimisi, et tu minime in hereditate mea succedere potebas, propterea ego hanc chartulam hereditoriam in te fieri et adfirmare rogavi ut si tibi Dominus jusserit quod mihi in hunc seculum suprestis apparueris, de omnes res [Col. 0775C] meas, tam ex alode parentum meorum quam et ex meum contractum mei obvenit, in hereditate succedas, tam terris, mansis, domibus, aedificiis, mancipiis, litis, libertis, accolabus, merito accolanarum, vineis, olicis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, in quibuscunque pagis, aut territoriis, seu agris vel omnibus locis ubi habere videor, etiam peculium, praesidium utriusque generis et sexus, aurum, argentum, drapalia, mobile et immobile, quidquid dici aut nominari potest, quantumcunque moriens de meum dereliquero, in omnes res meas in hereditate apud germanos tuos filios meos succedas, et aequalentia inter vos exinde dividere vel exaequare faciatis; et quod ad parte tua exinde recipis, quidquid exinde facere volueris, liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem faciendi. Si quis vero, quod nec fieri credo, si ego ipse, aut aliqui de heredibus meis, vel quibet opposita persona, qui contra hanc chartolam heredetoriam istam, quam ego plenissima [Col. 0775D] voluntate mea fieri et adfirmare rogavi, venire conaverit, tibi una cum socio fisco auri uncias tantas esse multando, et praesens hereditoria omni tempore firma permaneat, stipulatione subnixa. Actum illo.
Dilectissimo mihi bene merito illo, ille. Omnibus non habetur incognitum, sed patefactum, quod tu quotidie in bonis partibus fideliter mihi deservire non cessas, et pro respectu servitii tui, et pro fidelitate tua, quam circa partibus meis impendere non desistis, mihi praepatuit plenissima et integra voluntas, propter nomen Domini, ut de servitio meo temetipsum vel omne peculiare tuum redimere deberes. Quod ita et fecisti; et dedisti mihi pro hoc quod mihi bene complacuit, tam in argento quam in amicto, valentes solidos tantos. Propterea hanc chartulam redemptionalem in te fieri et adfirmare rogavi, ut taliter fias ingenuus tanquam si ab ingenuis parentibus fuisses procreatus vel natus, cum omni peculiare tuo; et nec mihi, nec ulli heredum meorum nullum impendas servitium, nec hominium [ Lindenbr., litimonium], nec libertaticum, nec nulnum obsequium, nec patronaticum; sed eam pergas [Col. 0776B] partem quam volueris, liberamque et firmissimam in omnibus habeas potestatem; et neque servitio, nec . . . . . onio nec libertatico, nec patrocinium, nec nullum obsequium, nec ego ipse, nec ullus de heredibus meis, nec quislibet opposita persona, tibi exinde nullas calumnias, nec fatigationes, nec repetitiones agere, nec generare, nec repetere non debeamus. Quod qui tentaverit, et a me vel heredibus meis defensatum non fuerit, inferamus tibi una cum socio fisco auri uncias tantas esse multando, et praesens redemptionale omni tempore firma permaneat, stipulatione subnixa. Actum illo.
Dulcissima atque in omnibus amantissima filia mea illa. Ego enim vir magnificus ille. Omnibus non habetur incognitum quod, sicut lex Salica continet, de res meas, quod mihi ex alode parentum meorum obvenit, apud germanos tuos filios meos minime in hereditate succedere potebas. Propterea mihi praepatuit [Col. 0776C] plenissima et integra voluntas ut hanc epistolam heredetoriam in te fieri et adfirmare rogavi, ut si mihi in hoc saeculo subprestis apparueris, in omnes res meas, tam ex alode parentum meorum quam ex meo contractu mihi obvenit, in pago illo, in loco qui dicitur ille, et in quibuscunque pagis aut territoriis, ubicunque habere videor, tam mansis, domibus, aedificiis, vineis, olicis [ Al., oleis], silvis, campis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, quidquid dici aut nominari potest, quantumcunque de meo proprio moriens dereliquero, in omnes res meas in hereditate apud germanos tuos filios meos succedas, et aequalentia inter vos exinde dividere vel exaequare faciatis. Et quod ad partem tuam exinde recipis, quidquid exinde facere volueris, liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem faciendi. Si quis vero, quod nec fieri credo.
[Col. 0776D] Domino fratri illo ille. Ad petitione mea mihi non denegasti, nisi ut in summa necessitate mea argento vel amicto valentes solidos tantos in manu mea ad praestitum beneficium mihi praestitisti. Propterea oppignore tibi vineam proprietatis meae in pago [Col. 0777A] illo, in loco qui dicitur illo aripennos tantos. Subjungit de ambobus lateribus et ambobus frontibus terra lui, infra ipsa terminatione et mensura ad integrum, et usque annos tantos fructum quem ibidem Deus dederit, ad parte tua elidiatum habere debeas, et per temetipsum ipsa mea condirgere facias; et quomodo ipso fructus tantos annos transactos habueris, et debito tuo tibi reddidero, cautionem meam per manibus recipiam, stipulatione subnixa. Actum illo.
Non minima. sed maxima vertitur discordia inter illo et illo. Venientes in loco illo ante bonis hominibus, repetebat ipse ille in causa sua, vel in conjuge sua illa, adversus ipsius lue, dum diceret eo quod ipsa genua sua impinxerit, et super filia eorum nomine illa cessisset, et ipsam ibidem occisit; sed ipsa illa hanc causam minime potuit denegare. Exinde taliter ad ipsos bonis hominibus fuit judicatum [Col. 0777B] ut illam leudem, ut lex erat, ipsius luo solvere deberet. Quod ita in praesente fecit, et servo suo nomine illo vel alia rauba sua ipsa illa pro illa leude ipsius lue vel conjuge sua illa, in quod eis bene complacuit, dedit. Propterea jam dictus ille et conjux sua illa hanc securitatem in ipsa illa vel . . . . . go suo fieri et adfirmare rogaverunt, ut nullo unquam tempore de jam dicta causa, nec de illa morte, nec de ipsa leude, nullas calumnias, nec repetitiones, nec fatigationes, nec nos, nec ullus de heredibus nostris, nec quislibet opposita persona agere, nec generare, nec repetere non debeamus. Quod qui attentaverit, et a nobis vel heredibus nostris defensatum non fuerit, inferamus tibi una cum socio fisco auri uncias tantas, argento pondo tanto esse multando, et praesens securitas omni tempore firma permaneat, stipulatione subnixa. Actum illo.
[Col. 0777C] Gesta lex et consuetudo exposcit ut quaecunque persona naturales filios habuerit, et alios plures non habuerit, si eos in sua voluerit instituere hereditate, qualiter in suum potius arbitrium ad faciendi de id pater hoc quod in eos voluerit, liberam habeat potestatem. Ideoque ego ille, dum non est incognitum quod femina aliqua nomen illa bene ingenua ad conjugium mihi sociavi uxore, sed qualis causas vel tempora me oppresserunt ut chartolam libelli dotis ad eam, sicut lex declarat, minime excessit [ Al., concessit] facere, [Col. 0778D] Innuit sine dotalibus instrumentis non intelligi matrimonium, nec legitimos nasci liberos. ID. unde ipsi filii mei, secundum legem, naturales appellantur, et filios in ea generavi, quibus baptismo nomen imposuimus illos et illos, propterea volo ut praedicti filii mei in omni corpore facultatis meae in pago illo, in loca denominantes illos et illos, in legitimam successionem debeatis addere appatuere, hoc est, tam terris, mansis, una cum superpositis domibus, aedificiis, utriusque generis sexus peculiis, mancipiis ibidem commanentibus, [Col. 0777D] tam ibidem quam et aliunde translatis, sicut dixi, quod nostra est possessio, et quod de successione parentum nobis obvenit, tam de alode quam de comparato, vel de qualibet a tractu ad nos noscitur pervenisse, et quicquid a die praesente nostra est possessio vel dominatio, cum omni jure et merito et omni re inexquisita quandoquidem moriens dereliquero, in vestra debeatis revocare potestate et dominatione, et faciatis exinde jure proprietario quod [Col. 0778A] volueritis, et nullus vobis de omni hereditate mea repudiare non debeat, nec facere possit, stipulatione subnixa.
Dulcissimo amico meo illo, ego ille. Rogo atque injungo caritate tua ut hias ad vicem meam ad civitate illa, ad illo defensore et illo professore, vel curia publica ipsius civitatis, et hanc epistolam, cua ego filios meos illos in totius hereditatis meae legitima successione instituere et legitimos filios meos, sicut in ipsius epistolae textu continetur, conscribere volui, ea gestis municipalibus, ut mos et lex est, juxta morem et consuetudinem alligare atque firmare facias, ad prosecutionem celebratam. Quod tibi rogo mihi rescribere pigrum non graveris, stipulatione.
In nomine Domini. Anno illo domni nostri illius [Col. 0778B] regis, mense illo, gesta habita apud laudabile viro illo defensore et illo professore vel curia publica ipsius civitatis, ille ait: Quaeso vobis, optime defensor, ut mihi Codices publicos patere jubeatis, quia habeo quaedam prosequere quae gestorum allegatione cupio roborari. Memorati defensor et ordo curiae dixerunt: Patent tibi Codices publici, prosequere quae optas. Ille dixit: Amicus meus ille mihi injunxit per suum mandatum solemniter roboratum ad laudabilitatem vestram accedere debere, et hanc epistolam, quam ipse, sicut textus declarat, in praedictos filios suos illos conscripsit, pro eo quod in bene ingenua femina illa ipsos generavit, et tamen chartolam libelli dotis ei secundum legem non adfirmavit, propterea jam dicti filii secundum legem naturales appellantur, ita antedictus pater eorum ei complacuit ut ipsos secundum legem Romanam in ipsa civitate ante curiam publicam debeat in legitima totius hereditatis suae instituere hereditate, ita et [Col. 0778C] fecit, dum improlis, nec legitimos infantes non habuerit, ipsos in legitima hereditate pro legitimis filiis in omnes causas recepit, ut praedicta epistola juxta morem et consuetudinem gestis municipalibus alligari atque firmari debeat. Suprascriptus defensor una cum suis curialibus vel subscriptionibus instituerunt vel inobodierunt sub signaculis. Et haec gesta quomodo est conscripta, manu eorum roborata, ei visi fuimus tradidisse, stipulatione subnixa. Actum.
Magnifico amico meo illo, ego ille. Cognoscas juxta injunctionem tuam, ut per tuum mandatum misi rogasti, ad illa civitate ad illo defensore vel curia publica ipsius civitatis me accessisse, et hanc chartolam, qua infantes tuos, quod naturales sunt, in legitima hereditate secundum legem instituisti, sicut in ipsa chartola tam de rebus quam et de ipsa munera ad ipsius infantes continetur, gestis municipalibus [Col. 0778D] juxta morem et consuetudinem allegasse atque firmasse cognoscas, et de persecutione celebrata, quod mihi rogasti, rescribere vel prosequere mihi pigrum non fuit, stipulatione subnixa.
Quod secundum legem Romanam actum est nullatenus revocetur. Itaque sub die illo, anno illo regni domni nostri illius regis, indictione illa, vir venerabilis [Col. 0779A] ille [Col. 0779B] Primus diaconorum, sive archidiaconus, praeerat libertatibus quae in ecclesia dabantur, manumissionisque tabulas conficiebat. BIGN. diaconus testatur eis quia stabili sub scripturis manumittere [Col. 0779B] Improprie. Nam aliud est vindicta manumittere, aliud in ecclesia; sed quia vetustissimus plenae libertatis [Col. 0780B] dandae modus erat per vindictam ut manumissi cives Romani fierent, ideo hoc nomine in manumissione ecclesiae usus est quae post constitutionem eamdem vim obtinuit. ID. in ecclesia illa vindictaque liberare famulo illo suo nomen illo bene sibi merito secundum constitutionem bonae memoriae Constantini legis, qua fixum est ut omnes qui sub oculis episcoporum, presbyterorum, seu diaconorum, in ecclesia manumittuntur, ad civitatem pertineat, et ab ecclesia defensetur, et vult eum juxta consuetudinem, cujus commemoratio subpravida [ Lindenbr., supradicta] est, ad civitatem pertinere Romanam, ea tamen conditione ut eat ubique, quam voluerit partem pergat, tanquam si ab ingenuis parentibus fuisset natus vel procreatus, et nulli heredum ac proheredum meorum minime quicquam debeat servitutis, nec libertinitatis gratiam, nec patronatus obsequium, sed, sicut dixi, sub integra et legitima ingenuitate debeat permanere ingenuus atque securus, et semper ad civitatem debeat pertinere Romanam, testamentum etiam faciendi liberam in omnibus habeat potestatem. Si quis vero.
Notitia traditionalis, qualiter vel quibus praesentibus venit homo aliquis nomine ille ad illo manso, quem ante hos dies per chartolam venditionis ad filium suum adfirmavit, per . . . . . visus fuit tradidisse vel consignasse, et exitum inde fecisse. His praesentibus
Domino meo semper, ego enim ille. Dum non est incognitum qualiter, instigante parte adversa, mihi contigit quod ego caballo ad homine aliquo nomine illo in [Col. 0780B] Texaga, furtum. texaga subduxi, unde et de furto victus apparui, et vitae periculum exinde incurrere potueram, et ego non habeo unde ipsum facinus vel ipsum furtum emendare vel satisfacere debeam, propterea expetivi a vobis, et habuit pietas et dignatio vestra. Et reliqua.
Formulae Sirmondicae
Mundi terminum adpropinquantem ruinis crebrescentibus jam certa signa manifestantur. Idcirco ego in Dei nomine ille considerans gravitudinem peccatorum meorum, et reminiscens bonitatem Dei dicentem: Date eleemosynam, et omnia munda fiunt vobis.
Si aliquid de rebus nostris locis sanctorum vel in substantia pauperum conferimus, hoc nobis procul dubio in aeterna beatitudine retribuere confidimus. Ego quidem de tanta misericordia et pietate Domini confisus, per hanc epistolam donationis dono donatumque in perpetuum esse volo ad basilicam sancti Martini, ubi ipse pretiosus corpus requiescit, vel omni congregationi ibidem consistenti, et venerabilis vir ille abbas praeesse videtur, villam juris mei nuncupantem illam, sitam in pago illo, [Col. 0780D] In designandis locis solent hae formulae conditae vocabulum usurpare, quod nec apud Marculfum et incerti auctoris formulas reperitur, nec etiam alibi facile occurrit. Quo nomine certum locum et territorium designari apparet. BIGN. in condita illa, cum terris, aedificiis, accolabus, mancipiis, libertis, [Col. 0779D] vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, cum exiis et ingressis, mobilibus et immobilibus, cum omnibus appendictis suisque adjacentiis, sicut a me praesenti tempore videtur esse possessum, totum et ad integrum de jure meo in vestra [Col. 0780C] vel sancti Martini jure proprietario trado atque transfundo; ea vero ratione et quandiu advixero, sub usu beneficii vestri absque ullo praejudicio vel diminutione aliqua praedictas res tenere et usurpare debeam, et post meum quoque discessum, quicquid in jam dicta villa vel in finibus suis additum, adtractum, emelioratum, repertumque fuerit, et transitus meus ibidem dereliquerit, cum omni supraposito, rectores ipsius Ecclesiae agentesque illius absque ullius expectata traditione, vel judicum consignatione, in nostra eleemosyna vel substantia monachorum ibidem vitam degentium, Christo protegente, tanquam si ad praesens absque usu nostro eorum fuisset obsecuta possessio, in eorum faciant revocare potestatem vel dominationem; ita ut quicquid exinde pro opportunitate monasterii facere decreverint, liberam et firmissimam in omnibus habeant potestatem. Et si fuerit ulla quislibet persona qui, praeter istum, alterum strumentum exinde praesentaverit, aut anteriorem aut posteriorem, quod nos nec [Col. 0780D] fecimus nec facere rogavimus, nullum sortiatur effectum, nisi vacuum et inane permaneat; auctorem vero criminis vel falsarium judiciaria potestas condemnet. Et se fuerit, aut ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet persona, qui contra hanc [Col. 0781A] donationem aliquid refrangere vel calumniam generare praesumpserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit solidos quingentos componat, et haec donatio cum stipulatione subnixa inlibata permaneat. Actum in illo loco.
Magnifico fratri illo, ego ille, filius illius. Rogo, supplico, atque tuae caritati injungo ut ad vicem meam civitatem illam adeas, et donationem illam, quam ego partibus illius de locis nostris nuncupantibus illis, sitis in pago illo, per mea legitima strumenta [ Al., instrumenta] confirmavi, gestis munici palibus cum curia publica et defensore facias alligare vel prosequere, et de ipsa prosecutione mihi reddas certiorem. Et quicquid exinde egeris gesserisve, ratum a me in omnibus esse cognoscas. Quod mandatum, ut pleniorem obtineat vigorem, manu propria subter firmavi et bonorum virorum subscriptione [Col. 0781B] [ Al., manibus] roborandum decrevi.
Anno illo, regnante rege illo, sub die illo, cum conventum [ Al., conventus] Turonus civitate adfuisset, adstante venerabili viro illo defensore, una cum honoratis principalibus suis, venerabilis vir ille dixit: Rogo te, venerabilis vir ille defensor, ut mihi Codices publicos patere jubeatis, quia inluster vir ille per hoc mandatum ad me speravit ut donationem illam, quam de rebus suis propriis, de locis nuncupantibus illis, sitis in pago illo, partibus illius per sua legitima strumenta confirmavit, gestis municipalibus cum curia publica et defensore prosequere et alligare deberem. Ecce ipsam donationem; jubete eam recitari. Venerabilis vir ille defensor et ordo curiae dixerunt: Codices publici te patefaciant, et ille amanuensis hanc donationem accipiat vel recitetur. Qui statim accipiens, per ordinem eam recitavit. Jam dictus prosecutor dixit: Et quia petitiones [Col. 0781C] meas laudabilitas vestra per ordinem implere dignata est, rogo ut publica monumenta suscipiat. Et patefactis Codicibus, gesta cum a vobis fuerit subscripta, mihi nobilitas vestra, ut mos est, tradi praecipiat. Venerabilis vir ille defensor et ordo curiae dixerunt: Gesta cum a nobis fuerit subscripta, et a venerabili viro illo amanuense edita, tibi tradatur ex more, ut facilius quod superius insertum est diuturno tempore maneat inconvulsa.
Latores regum sanxerunt ut quicquid unusquisque alteri cesserit, profiteatur se tantum rem cessisse, vel concedi, et sola voluntas illius aut scriptura aut testibus comprobata pro omni firmitate sufficiat. Igitur ego in Dei nomine ille fideli nostro illo cedo tibi a die praesente cessumque in perpetuum esse volo, hoc est, villa juris nostri nuncupante illa, sita in pago illo, in condita illa, cum terris, aedificiis, accolabus, [Col. 0781D] mancipiis, libertis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, cum omnibus appendiciis suisque adjacentiis, cum omni supraposito, vel quicquid in jam dicto loco a die praesente tenere et possidere videor; ita ut quicquid exinde facere volueris, jure proprietario liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem, quia malo hoc te habere quam me, plus te quam caeteris heredibus meis. Et si fuerit, aut ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet persona, qui contra hanc cessionem aliquid refragare vel calumniam generare praesumpserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit, una cum socio fisco, inferat solidos tantos [ Al., intulerit, solidos tantos componat], et haec [Col. 0782A] cessio meis vel bonorum hominum manibus roborata, cum stipulatione subnixa, diuturno tempore maneat inconvulsa. Actum.
Magnifico fratri illo, ego ille. Constat me tibi vendidisse, et ita vendidi, rem proprietatis meae, sitam in pago illo, in condita illa, in loco nuncupante illo, cum terris, aedificis, accolabus, mancipiis, libertis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, totum et ad integrum cum omnibus appendiciis [ Al., appenditis] vel adjacentiis suis vel omni supraposito, sicut a me praesenti tempore videtur esse possessum, de jure meo in tua trado potestate vel dominatione, unde accepita te pretium in quod mihi bene complacuit, illis praesentibus qui subter tenentur inserti, valentem solidos tantos. Ita ut ab hodierna die quicquid exinde facere volueris, liberam habeas potestatem. Et si fuerit, aut ego ipse, aut [Col. 0782B] ullus de heredibus meis, vel quislibet persona, qui contra hanc venditionem aliquam calumniam vel repetitionem generare praesumpserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit solidos tantos componat, et haec venditio firma permaneat.
Domino venerabili illo, ego in Dei nomine ille. Dum et omnibus habetur percognitum qualiter vestro accepto pretio rem proprietatis meae sitam in pago illo, in condita illa, in loco nuncupante illo, cum omni integritate, vel quicquid a me praesenti tempore inibi fuit possessum, vobis per venditionis titulum distraxi. Sed postea mea fuit petitio, et vestra decrevit voluntas, ut mihi ipsam rem usufructuario ordine conservare juberetis. Quod ita et fecistis. Et ego pro hujus merito beneficii, obligo vobis rem proprietatis meae, sitam in pago illo, in condita illa, in loco nuncupante illo, cum omni integritate [Col. 0782C] sua, vel quicquid ibidem praesenti tempore a me videtur esse possessum. Ea vero ratione ut quandiu in caput advixero, utrisque partibus sub vestro praetexto tenere et usurpare debeam, et mihi exinde non liceat aliubi nec vendere, nec donare, nec in nullo modo distrahere, nec ipsos usus in alterius manus transferre. Sed post meum quoque discessum, absque ullius expectata traditione vel judicum consignatione, absque diminutione rerum vel mancipiarum, cum omni supraposito, vel quicquid in ipsa loca aspicere vel pertinere videtur, vos heredesque vestri, vel cui a vobis permissum fuerit, in eorum faciant revocare potestatem vel dominationem. Et si fierit aut ego ipse, aut ullus ex heredibus meis, vel quislibet persona qui contra has obligationes aliquam calumniam vel repetitionem aut contemptum generare praesumpserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit solidos ducentos componat, et hae obligationes [Col. 0782D] uno tenore conscriptae firmae permaneant.
Domino venerabili illo rectori ecclesiae illius vel omni congregationi ibidem consistenti, ego enim ille. Ad meam petitionem vestra decrevit voluntas ut mihi villam vestram, sitam in pago illo, in condita illa, in loco nuncupante illo, cum omni merito ad se pertinente vel aspiciente, usufructuario ordine mihi conservare juberetis. Quod ita et fecistis. Ea vero ratione ut mihi exinde non liceat aliubi nec vendere, nec donare, nec in nullo modo distrahere; sed sub vestro praetexto, quatenus decretum vestrum manserit, hoc tenere et usurpare faciam. Unde censivi me annis singulis ad festivitatem ipsius sancti partibus vestris [Col. 0783A] reddere argentum tantum. Et post meum quoque discessum suprascriptam rem cum omni integritate et soliditate sua, quicquid ibidem aspicere vel pertinere videtur, cum omni supraposito, vel quicquid ibidem transitus meus dereliquerit, absque ullius exspectata traditione vel judicum consignatione, aut heredum meorum repetitione, vos agentesque ipsius ecclesiae in eorum faciant revocare potestatem vel dominationem. Et si fuerit aut ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet persona qui contra hanc precatoriam aliquam calumniam vel repetitionem aut contemptum generare praesumpserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit solidos centum componat, et haec precatoria, quamvis per diversorum annorum curricula a me fuisset possessa, nullum praejudicium vobis non praeparetur, sed ita firma permaneat quasi per quinquennium fuisset renovata, cum stipulatione subnixa, omnique tempore inviolata permaneat.
Magnifico fratri illo, ego ille. Constat me tibi vendidisse, et ita vendidi, infra terminum sancti illius, in loco nuncupante illo, campum vel vineam juris mei, habentem aripennos tantos. Est quidem de uno latere et fronte terra illius, de alio latere et fronte terra illius. Unde accepi a te pretium, in quod mihi bene complacuit, valentem solidos tantos, ita ut ab hodierna die quicquid de supradicta re facere volueris, liberam habeas potestatem, salvo jure ipsius sancti. Et si fuerit, aut ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet persona qui contra hanc venditionem aliquam calumniam vel repetitionem generare praesumpserit, contra cui litem intulerit solidos quindecim componat, et haec venditio firma permaneat.
Magnifico fratri illo, ego ille. Constat me tibi vendidisse, et ita vendidi, servum juris mei nomine illum, [Col. 0783C] non furem, non fugitivum, sed sanum [ Al., sano] corpore, bonisque moribus constructum (Juret. Miscell. ad Symmach., pag. 265) . Unde accepi a te pretium, in quod mihi bene complacuit, valentem solicos tantos. Ita ut ab hodierna die quicquid de supradicto servo facere volueris, liberam habeas potestatem. Et si fuerit, aut ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quislibet persona qui contra hanc venditionem aliquam calumniam vel repetitionem generare praesumpserit, contra cui litem intulerit solidos sexaginta componat, et haec venditio firma permaneat.
Domino semper meo illo, ego ille. Placuit mihi ut statum ingenuitatis meae in vestrum deberem obnoxiare servitium. Quod ita et feci. Unde accepi a te pretium, in quod mihi bene complacuit, solidos [Col. 0783D] tantos, ita ut ab hodierna dia quicquid de me servo tuo, sicut et de reliqua mancipia tua, facere volueris, a die praesente liberam et firmissimam in omnibus [ Al. om. et firm. in omnibus] habeas potestatem. Et quod fieri non credo, si fuerit ulla quislibet persona qui contra hanc venditionem, quam ego mea spontanea voluntate fieri et adfirmare rogavi, qui contra eam aliquid agere vel calumniam generare conaverit, illud quod repetit non vindicet, et insuper [Col. 0784A] contra cui litem intulerit auri libram unam, argenti pondo quinque coactus exsolvat, et haec venditio firma permaneat.
Nos quoque in Dei nomine [Col. 0784D] Matriculam pro indice albo seu notitia accipi notum est. ID. matricularii sancti illius, dum matutinis horis ad ostia ipsius ecclesiae observanda convenissemus, ibique infantulum sanguinolentum, periculo mortis imminente, pannis involutum invenimus, et ipsum per triduum seu amplius apud plures homines inquisivimus quis suum esse diceret, et non invenimus; cui nomen ipsum imposuimus. Sed postea pietate interveniente, et Domini misericordia ositulante, ipsum infantulum homini aliquo nomine illo ad nutriendum dedimus; ut si, Deo praesule, convaluerit, ipsum in suis servitiis ac solatiis juxta legis ordinem retineat. Pro quo pretuum accepimus, in quod nobis bene complacuit, valentem sol, tantos. Et ut praesens epistola [Col. 0784B] firmior sit, manibus propriis eam subter firmavimus, et bonis hominibus roborandam decrevimus, secundum sententiam illam quae data est ex corpore Theodosiani libri quinti, dicens: «Si quis infantem a sanguine emerit, si nutritum dominus vel pater eum recipere voluerit, aut ejusdem meriti mancipium, aut pretium, nutritor quantum valuerit consequatur ( Interp. l. unic. Cod Theod. de his qui sanguinol. ). Et ut praesens epistola firmior sit, manu nostra propria eam subter firmavimus, et bonis hominibus roborandam decrevimus. Actum.
[Col. 0784D] Burchard., lib. II, c. 30; Regino, lib. I, c. 402; Ivo, part. VI, c. 131. Qui debitum sibi nexum relaxat servitium, praemium [ Al., servitium] in futuro apud Dominum sibi retribuere confidat. Igitur ego in Dei nomine ille pro remedio animae meae vel aeterna retributione servum juris mei nomine illum ingenuum esse praecipio, et in sacrosancta ecclesia beatissimi sancti illius, sub praesentia sacerdotum ibidem consistentium, [Col. 0784C] ante cornu altaris ab omni vinculo servitutis eum absolvo, ita ut deinceps, tanquam si ab ingenuis parentibus fuisset natus vel procreatus, eat, pergat partem quam maluerit, e sicut alii cives Romani vitam ducat ingenuam. Et si aliqua procreatio filiorum vel filiarum ex ipso orta fuerit, similiter vivat ingenua; et nulli heredum meorum nec cuicunque aliae personae quicquam debeat servitutis nec libertinitatis obsequium, nisi soli Deo, cui omnia subjecta sunt, vel pro cujus amore ipsum devotus obtuli. Peculiare quod habet, aut in ante laborare potuerit, cessum in perpetuum habeat [ Al. om. peculiare . . . . habeat.] Patrocinium et defensionem cuicunque se elegerit, in omnibus illius perfruatur arbitrio. Si quis vero, quod futurum esse non credo, si fuerit aliquis ex heredibus meis, vel quislibet persona qui contra hanc ingenuitatem venire aut eam refragare praesumpserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit solidos sexaginta [Col. 0784D] componat, et praesens ingenuitas meis vel bonorum hominum manibus roborata, cum stipulatione subnixa, omni tempore maneat inconvulsa.
Magnifico fratri illo, ego ille. Ad meam petitionem vestra decrevit voluntas ut mihi beneficium de rebus vestris illis inter annos tantos [ Al., tantum] facere deberetis. Quod ita et fecistis. Et ego pro hujus merito [Col. 0785A] beneficii oppignoro tibi locellum rem proprietatis meae nuncupantem illum, situm in pago illo, cum omni sua integritate vel soliditate. Ea vero ratione ut quomodo jam dicti anni adimpleti fuerint, et tu fructus ipsius terrae per quinque annos tantos exinde collegeris, ego supradictum debitum tuum tibi desolvam, et rebus meis una cum cautione mea de manibus tuis recipiam. Et si neglegens aut tardus exinde apparuero, suprascriptum debitum tuum in duplum partibus tuis sum redditurus.
Lex et consuetudo exposcit ut quicquid inter sponsum et sponsam de futuris nuptiis fuerit definitum, vel largitum, aut ex consensu parentum, aut ipsi, si sui juris sunt, scripturarum solemnitate firmetur. Idcirco ego in Dei nomine ille, dum multorum habetur percognitum quod ego te illa, una cum consensu parentum vel amicorum nostrorum, tua spontanea voluntate sponsavi, mihi placuit ut aliquid de rebus meis per [Col. 0785B] hanc titulum libelli dotis ante dies nuptiarum tibi confirmare deberem. Quod ita et feci. Ergo dono tibi donatumque esse volo locellum rem proprietatis meae nuncupantem illum, situm in pago illo, cum terris, aedificiis, accolabus, mancipiis, libertis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, cum omni supraposito suisque adjacentiis, tam de alode quam et de comparato, seu de qualibet adtractu, totum et ad integrum, sicut a me praesenti tempore videtur esse possessum, et in fabricaturas aurum tantum, argentum tantum, vestimenta. Haec omnia superius jam dicta per hunc titulum libelli dotis diebus nuptiarum tibi sum impleturus vel traditurus, ita ut, dum advixeris, secundum legis ordinem teneas atque possideas, nostrisque qui ex nobis recreati fuerint filiis vel filiabus derelinquas. Si quis vero, si ego ipse, aut ulla quislibet persona fuerit qui contra hanc donationem aliquid agere vel calumniam generare praesumpserit, illud [Col. 0785C] quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit solidos centum componat, et haec donatio meis vel bonorum hominum manibus roborata cum stipulatione subnixa, firma permaneat.
Dum multorum habetur percognitum qualiter ego ille puedam aliquam, nomine illam, una cum consensu patentum vel amicorum nostrorum legibus sponsavi, et aliquid de rebus meis ei donare ante dies nuptiarum disposui, ideo placuit mihi ut de ipsis rebus misso ipsius puellae nomine illo traditionem vel introductionem locorum secundum legem Romanam facere deberem. Quod ita et feci. Ergo trado ei et tradidisse me constat locellum rem proprietatis meae nuncupantem illum, situm in pago illo, cum terris, aedificiis, accolabus, mancipiis, vel caetera quae sequuntur, aurum, argentum, vestimenta. Haec omnia superius jam dicta te ille ad vicem sponsae [Col. 0785D] meae tibi trado, ita ut tempore nuptiarum in jam dictae sponsae meae eveniant potestatem, ita ut secundum legis ordinem teneat atque possideat. Et si contra hanc traditionem aliquid refragavero, partibus ipsius puellae solidos tantos componam [ Lindenbr., aliquis refragare voluerit . . . . componat], et haec traditio firma permaneat.
Viventibus patribus inter filios familias sine voluntate eorum matrimonia non legitime copulantur, sed conjuncta non solvuntur (Paul., lib. II Sentent., tit. 19, in interpret.) . Idcirco ego in Dei nomine ille, dulcissima conjux mea illa, dum et te sine voluntate parentum tuorum rapto scelere in meo sociavi conjugio, unde vitae periculum incurrere debui, sed intervenientibus sacerdotibus vel bonis hominibus vitam obtinui. Ideo placuit mihi ut per hanc epistolam compositionalem, aut si convenit cessionem, aliquid de rebus meis tibi confirmare deberem, quod ita et feci, hoc est, locellum nuncupatum illum, situm in pago illo, cum terris, aedificiis, accolabus, mancipiis, libertis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, cum omni supraposito suisque adjacentiis, vel cum omni integritate, quicquid inibi praesenti tempore mea videtur esse possessio, de jure meo in tua trado potestate vel dominatione, ita ut quicquid exinde a die praesente facere volueris, liberam ac firmissimam in omnibus habeas potestatem. Et si fuerit, aut ego ipse, aut ulla quislibet persona qui contra hanc [Col. 0786B] epistolam refragationem aliquam aut calumniam generare praesumpserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper partibus tuis vel contra cui litem intulerit solidos tantos componat, et haec epistola firma permaneat.
Quicquid enim inter conjugatos de propria facultate ob amorem dilectionis invicem condonare placuerit, scripturarum necesse est titulis alligari (L. I Cod. Theod., de donat.) , ne in posterum ab heredibus eorum possit [Col. 0785D] Haec superioribus non cohaerent, nisi dicas quia pro deinde positum esse. BIGN. convelli, quia secundum legem, si manente conjugio vir uxori vel uxor marito aliquid donaverit, si is cui donatum est prior mortuus fuerit, apud donatorem ea quae donata fuerant remanebunt (Paul., l. II Sent. tit. 24, in interp.) . Igitur ego in Dei nomine ille, dulcissima conjux mea illa, si prius mortuus fuero quam tu, dono tibi per hanc epistolam donationis donatumque in perpetuum esse volo tres [Col. 0786C] partes de omni re facultatis meae, quantumcunque in pago illo in villas nuncupantes illas habere visus sum, hoc est, tam terris, aedificiis, accolabus, mancipiis, libertis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, aurum tantum, argentum tantum, aeramentum in solidos tantos. Haec omnia cum omnibus appendiciis suisque adjacentiis vel cum omni supraposito tibi dono atque transfundo, quartam vero legitimis heredibus meis reservo (L. I Cod. Theod., de donat.) ; quia malo hoc habere te quam me, plus te quam caeteris heredibus meis (Paul, ibid., in interpr.) . Similiter ego in Dei nomine illa dulcissimo jugali meo illo, si prior mortua fuero quam tu, dono tibi per hanc epistolam donationis. Sequitur supradictum textum. Si quis vero, quod fieri non credimus, si fuerit ullus de heredibus nostris, vel quislibet persona qui contra has epistolas, uno tenore conscriptas, quas inter nos fieri rogavimus, aliquid agere vel refragare conaverit, illud [Col. 0786D] quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit solidos tantos coactus exsolvat, et hae epistolae contulitionis, [Col. 0785D] Aquilianae stipulationis nomen proprie huic rei convenit. Per eam namque omnes praecedentes obligationes [Col. 0786D] novantur, et in stipulatum deducuntur, ut per acceptilationem tolli possint. Sed quia hujusmodi stipulationis vis erat maxima ad firmandum quod agebatur, inde factum arbitror ut et in aliis actibus mentio fieret Aquilianae stipulationis. ID. cum stipulatione Aquiliana, nostris vel bonorum hominum manibus roboratae, firmae permaneant.
Igitur ego in Dei nomine ille dulcissima conjux mea illa [ Al., dulcissimae conjugi meae illi], dono tibi per hanc epistolam contulitionis donatumque esse volo locellum rem proprietatis meae nuncupante illo, situm in pago illo, cum terris, aedificiis, accolabus, [Col. 0787A] mancipiis, libertis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, cum omnibus appendiciis suis, vel omni supraposito, quicquid inibi praesenti tempore mea videtur esse possessio. Ea vero ratione ut si tu mihi suprestis fueris, usufructuario ordine haec omnia absque repetitione heredum meorum hoc tenere et possidere debeas. Et post tuum quoque discessum, cum omni re emeliorata vel supraposito, ad legitimos filios nostros, qui ex nobis procreati fuerint, revertantur. Similiter ego in Dei nomine illa dulcissimo jugali meo illo. Sequitur [Al., loquitur] supradictum textum. Et illud inter nos inserere placuit, ut si fuerit ullus de heredibus nostris, vel quislibet persona qui contra has duas contulitiones, uno tenore conscriptas, aliquid agere vel refragare praesumpserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit solidos tantos componat, et hae contulitiones nostris vel bonorum hominum manibus roboratae, [Col. 0787B] cum stipulatione subnixa, firmae permaneant.
Certis rebus et probatis causis inter maritum et uxorem repudiandi locus patet (L. I Cod. Theod. de repud., in interpret.) . Idcirco dum inter illum et conjugem suam illam non caritas secundum Deum, sed discordia regnat, et illorum nulla est voluntas pariter conversandi, placuit utrisque voluntatibus ut se a consortio conjugali separare deberent. Quod ita et fecerunt. Propterea has epistolas uno tenore conscriptas inter se fieri et adfirmare decreverunt, ut quicquid unusquisque ex ipsis de semetipso facere voluerit, absque repetitione socii sui, liberam habeat potestatem, et nullam requisitionem neque ipsi in caput, neque ulla quislibet persona, exinde habere non pertimescat. Quod qui contra parem suum vel contra alium quemcunque hominem ullam repetitionem exinde facere conaverit, partibus illius contra cui litem intulerit solidos tantos componat, et sua repetitio [Col. 0787C] nullum obtineat effectum; sed unusquisque ex ipsis per hunc libellum repudii eorum manibus roboratum omnique tempore quieti valeant residere.
Dum et humana prodit utilitas (L. IV Cod. Theod., de cognit. et procur.) , et lex Romana exposcit, ut quicunque uxoris suae negotium fuerit prosecutus, quamvis maritus sit, nihil aliud agat nisi quod ei agendum per mandatum illa commiserit, igitur ego in Dei nomine illa, filia illius, te dulcissime jugalis meus ille [ Al., tibi dulcissimo jugali meo illi], dum me simplicitas dominatur quod minime res vel causas meas valeo exercere, te in omnibus rebus vel causis meis instituo dominum procuratoremve et actorem [ Al., auctorem], ita ut quicquid exinde egeris gesserisve, ratum vel definitum a me in omnibus esse cognoscas, quia malo hoc habere te quam me, plus te quam caeteris heredibus meis. Et adhuc mihi inserere [Col. 0787D] placuit, ut hoc mandatum ad civitatem illam cum curia publica, ut mos est, gestis municipalibus facias alligari. Et ut nostra voluntas aevis temporibus firmius perduret, manu propria subter firmavi, et bonorum virorum roborandum decrevi.
Quicquid pater unumquemque ex filiis vel nepotibus meliore habere voluerit, hoc sibi secundum legis ordinem sine consortis repetitione defendat, nec praesumat aliquis contra voluntatem patris agere. Igitur ego in Dei nomine ille, dulcissimo filio vel nepoti meo illo, cedo tibi cessumque in perpetuum esse volo, et de meo jure in tua trado dominatione, [Col. 0788A] absque consortio fratrum tuorum vel filiis meis, in loco nuncupante illo, cum terris, domibus, accolabus, mancipiis, libertinis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, cum omni supraposito suisque adjacentiis, vel quicquid inibi praesenti tempore mea videtur esse possessio, totum et ad integrum, a die praesente tibi volo esse concessum atque indultum; ita ut quicquid exinde facere volueris, liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem. Si quis vero, quod nec fieri non credimus.
Quicquid filiis vel nepotibus de facultate patris cognoscitur ordinasse, voluntatem ejus in omnibus [Col. 0788D] Lex quae ibi indicatur constitutio est Constantini, l. 1 Cod. Theod., de familia erciscunda. BIGN. lex Romana constringit adimplere. Ideoque ego in Dei nomine ille dulcissimis nepotibus meis illis. Dum peccatis meis facientibus filia mea genetrix vestra illa tempus naturae suae complevit, et ego pensans consanguinitatis [Col. 0788B] causa, dum et per legem cum filiis meis avunculis vestris in alode meo ad integrum minime succedere poteratis, ideo per hanc epistolam firmitatis volo ut in omni alode meo post meum discessum, si mihi suprestites fueritis, quicquid moriens dereliquero, sicut supradicta genetrix vestra, si mihi suprestis fuisset, ita et vos cum avunculis vestris succedere faciatis. Ea vero ratione ut quicquid tempore nuptiarum ei tradidi vel dedi, hoc in parte vestra recipiatis. Et si amplius insuper de rebus nostris obvenerit, tunc cum filiis meis matris vestrae portionem recipiatis; ita ut quicquid exinde facere volueritis liberam habeatis potestatem. Si quis vero fuerit. Et reliqua.
Ego enim in Dei nomine ille. Dum peccatis meis facientibus orbatus sum a filiis, mihi placuit ut illum una cum consensu patris sui in civitate illa cum curia [Col. 0788C] publica de potestate patris naturalis discedentem et in meam potestatem venientem in loco filiorum adoptassem; quod ita et feci. Ea vero ratione ut quandiu advixero fideliter mihi praestet solatium vel adjutorium, et omnes res meas diligenter excolat; et post obitum quoque meum, sicut a me genitus fuisset, ita in omni hereditate mea per hanc epistolam adoptionis sit successurus; vel quicquid de supradictis rebus meis, quantumcunque moriens dereliquero, facere voluerit, jure proprietario, absque repetitione heredum meorum, liberam et firmissimam in omnibus habeat potestatem. Et illud mihi inserere placuit, ut si fuerit ullus ex heredibus meis, vel quislibet persona qui contra hanc epistolam adoptionis aliquid contra te aut contra eum cui tu ipsas res dereliqueris calumniator aut repetitor accesserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper contra cui litem intulerit solidos tantos componat, et haec adoptio gestis alligata firma permaneat.
Lex Romana (L. unic. C. Th., Qui petant tut., in interpr.) constringit ut qui tutores noluerint esse parvulorum, si forte cesserit luctuosa hereditas, ex ipsa habeantur extranei. Propterea ego in Dei nomine ille judex provinciae illius, dum et omnibus habetur percognitum qualiter parentes istius praesentis orphanuli nomine illo ab hac luce discesserunt, et testamentarium tutorem ei non dimiserunt, et minime suas procurare potest necessitates, ideo una cum consensu primatibus civitatis convenit nobis ut istius patrui suo, una cum omnia bona sua, facto ac conscripto rerum inventario, ei sub officio tutoris commendare deberemus; quod ita et fecimus. Ea [Col. 0789A] vero ratione ut per nullam occasionem supradicti pupilli hereditas, quicquid in pago illo in villas nuncupantes illas videtur habere, non minuatur; sed ipsas res vel mancipia atque omni sua substantia diligenter excolat, et ipsum pupillum exinde nutrire vel ministrare faciat. Et si, Deo propitio, in perfectam venerit aetatem, omnia ei secundum legis ordinem cum omni integritate servata reddantur. Unde convenit nobis ut duas epistolas, uno tenore conscriptas, exinde conscribere vel adfirmare deberemus; quod ita et fecimus. Unam quidem jam dictus patruus suus secum retineat, alteram vero aliquis homo nomine ille de manu nostra vel jam dicti pupilli suscipiat, ut futuris temporibus, Deo auxiliante, sub testificatione bonorum virorum, qui subter tenentur inserti, per ipsam cum omni integritate omnia sua exigere debeat.
[Col. 0789B] Caritatis studio [A., studium] et dilectionis affectu inter propinquos decet ut quicquid de rebus eorum inter se diviserint, scripturarum serie alligetur, Romanaque lege ordinante ut quicunque in aetate perfecta pactionem vel definitionem per scripturam fecerit, et hoc quod fecit implere neglexerit, aut contra eam ire praesumpserit, infamis vocetur (L. 6 C. Th., de pactis in interpr.) , et ipsam causam agere non permittatur, atque poenam statutam cogatur exsolvere. Igitur placuit atque convenit inter illum et germanum suum illum ut hereditatem paternam atque maternam inter se dividere vel exaequare deberent; quod ita et fecerunt. Accepit itaque ille in portione sua villas nuncupantes illas, sitas in pago illo, cum terris, aedificiis, accolabus, mancipiis, vel caetera quae sequuntur. Similiter e contra accepit ille in compensatione portionis suae villas nuncupantes illas, sitas in pago illo, cum terris, aedificiis, accolabus, mancipiis, vel caetera quae sequuntur. Haec quidem omnia unanimiter consentientes, pars partem [Col. 0789C] tradidisse vel consignasse cognoscite, ita ut quicquid post hunc diem unusquisque de hoc quod accepit facere voluerit, absque nostris repetitionibus liberam et firmissimam in omnibus habeat potestatem. Et si aliquando aliquis ex nobis aut heredibus nostris contra has epistolas aliquid agere vel refragare praesumpserit, ejus repetitio nullum obtineat effectum, et insuper contra cui litem intulerit solidos tantos componat, et praesens pactio vel definitio cum stipulatione subnixa firma permaneat.
Inter quos caritas inlibata permanserit, a parte parti beneficia opportuna praestantur. Ideoque placuit atque convenit inter illustrem virum illum et illum ut loca aliqua inter se commutare deberent; quod ita et fecerunt. Dedit igitur vir inluster ille partibus illius locellum nuncupantem illum, situm in pago illo, cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, [Col. 0789D] mancipiis, libertinis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, cum omnibus appendiciis suisque adjacentiis, vel omni supraposito, totum et ad integrum, de jure meo, sicut praesenti tempore a me videtur esse possessum, in tua trado potestate vel dominatione. Similiter in compensatione hujus meriti dedit jam dictus ille partibus illius alium locellum nuncupantem illum, situm in pago illo, vel caetera quae sequuntur, ita ut ab hac die unusquisque de hoc quod accepit facere voluerit, jure proprietario liberam et firmissimam in omnibus habeat potestatem. Et illud inter nos inserere placuit, ut si [Col. 0790A] ullus ex nobis vel heredibus successoribusque nostris fuerit qui hoc immutare vel refragare tentaverit, rem quam accepit amittat, et insuper quis contra cui litem intulerit solidos tantos componat, et sua repetitio nullum obtineat effectum, sed hae commutationes uno tenore conscriptae omnique tempore maneant inconvulsae.
Merito largitatem regis munere sublevantur qui ab hostibus vel incendo passi sunt damna vel violentiam. Igitur fidelis noster ille clementiae regni nostri suggessit eo quod ante hos annos exercitus noster aut illius regis, vel per neglegentiam alicujus hominis in loco nuncupante illo, domus suae vel res quamplures una cum strumenta chartarum, tam quod regio munere perceperat, quam et de diversis partibus per venditiones, donationes, cessiones, [Col. 0790B] commutationes adtraxerat, vel quicquid in pago illo, vel loca nuncupantia illa possederat, incendium fuisset crematum; unde relationem sub testificatione bonorum hominum cognovimus recensendam, omnes res suas vel strumenta chartarum perisse, vel sibi, sicut nobis suggessit, damna sustinuisse. Praecipientes ergo jubemus ut quicquid memoratus ille, sicut usque nunc tam de terris, domibus, accolabus, mancipiis, libertinis, vineis, pratis, silvis, aquis, aquarumve decursibus, vel reliquis quibuscunque beneficiis, usque ad praesens cum aequitatis ordine quietus possedit, et ita deinceps in jure et dominatione ejus permaneat, et per hunc praeceptum plenius in Dei nomine circa eum suffultum atque confirmatum absque ullius inquietudine teneat et possident, suisque posteris aut cuicunque voluerit ad possidendum derelinquat. Quam vero auctoritatem propria manu subter roborare decrevimus.
[Col. 0790C] Consuetudo hujus loci vel etiam legis terrenae justitiae constat esse prospectum ut quicunque ab incendiis vel hostibus seu a latronibus fuerit perpessus dispendium, oportet sibi hoc casu in foro publico vel civitate cum curia publica et defensore vel reliquis civibus publicare. Idcirco dum [ Al. om. dum] non habetur incognitum qualiter homo nomine ille per timorem illius qui Turonus civitatem anno praesente hostiliter venit, et multa mala ibidem perpetravit, strumenta sua de loca denominata vel de diversis facultatibus suis subtus terram in villa illa misit, et ibidem computruerunt et perierunt, propterea et necesse fuit ut una cum notitia pagensium, qui hoc cognitum bene habebant, Turonus civitate appennem exinde deberent adfirmare; ut quantumcunque per ipsa strumenta tam in terris quam in mancipiis, seu et reliquis rebus, sicut usque nunc quieto ordine tenuit et possedit, ita et admodum liceat inantea ipsas res quiete tenere et possidere, [Col. 0790D] et cui voluerit, Christo auxiliante, derelinquere. Unde convenit ut duas epistolas uno tenore conscriptas exinde fieri vel adfirmare deberent, ut una in foro publico in ipsa civitate sit adficta, aliam vero ipse secum pro cautela et tempora futura apud se retineat, ut si ei inantea necesse fuerit, in praesentia regis aut principis loci sit proferenda. Actum ibidem.
Lex Romana pro utilitate humani generis exposcit ut si quando cujuscunque injusta appellatio [ Al., [Col. 0791A] accusatio] comprobatur, sumptus quos post appellationem adversarium suum accusator compulit sustinere, non in simplum ei [Col. 0791D] Singulare est quod hic dicitur appellantem teneri adversario expensas post appellationem factas in quadruplum refundere, si injusta appellatio fuerit comprobata. BIGN. sed in quadruplum ab accusatore cogatur restitui. Igitur ego in Dei nomine ille, dum non est incognitum qualiter apud te homo ille, nomine illo, in rationes publicas ante inlustre viro illo vel reliquis viris qui subter tenentur inserti, Turonus civitate adsteti de aliquibus locellis nuncupantibus illis, sitis in pago illo, quae mihi per legitima successione sunt debita, et tu praesenti tempore malo ordine eos possidere videris; unde apud me in responsum introire noluisti, nisi, sicut lex edocet, tibi inscriptionem de sumptibus et expensis confirmassem. Ideo placuit mihi ut hanc editionem in te adfirmare deberem, quod ita et feci, ut si apud me de ipsis rebus in rationes vel in judicium introieris, et ipsa causa inter nos legibus definita fuerit, et mea injusta fuerit accusatio comprobata, de eadem causatione omnique tempore quietus resideas, [Col. 0791B] et sumptus vel expensas superius nominatas, quibus pro necessitatibus tuis me compellente visus es expendisse, secundum legis ordinem, transacto litis tempore, partibus tuis cogar restitui. Et pro rei totius firmitate hanc editionem manu propria subter firmavi et bonorum virorum roborandam decrevi. Finit.
Quicunque alium de homicidii crimine periculosa vel capitali objectione pulsaverit (L. 14 Cod. Theod., de accusat. et inscript.) , non prius a judicibus audiatur quam se similem poenam quam reo intendit conscripserit subiturum. Et si servos alienos accusandos [ Al., servum alienum accusandum] esse crediderit, se simili inscriptione constringat futurum, ut aut supplicia innocentium servorum, aut poena capitis sui, aut facultatum amissione compenset.
[Col. 0791C] Auctoritate legis praeceptum est ut in toto litis termino requiratur per quem orta est contentio. Et si quis ad rapinam faciendam adgreditur (L. 2 Cod. Theod. ad l. Cornelium, de sicariis) , aut iter agentem insidiaverit, aut domum alterius nocturnus spoliaverit, mors animae ipsius ne requiratur. Igitur ego in Dei nomine ille judex veniens in loco nuncupante illo, sub die illo, una cum bonis hominibus, ad locum accessionis, ubi aliquis homo nomine ille quondam interfectus jacebat, requirens pro qua re ibidem interfectus fuisset, sed venientes homines ibidem commanentes, qui in initio litis ibidem fuerunt, vel qui ad ipsos [Col. 0792D] In Mss. reg. scribitur huccos, quos pro clamoribus accipio. Nam et in veteribus scriptis vernaculis et in plerisque Galliae partibus hucher pro vocare usurpatur. ID. uccos cucurrerunt quando jam dictus homo ibidem interfectus fuit, taliter testimonium praebuerunt, ut dum aliquis homo nomine ille sollemniter sibi ambulabat, sic jam dictus ille quondam ipsum adsallivit vel insidiavit, et res suas ei contradixit, atque violenter super ipsum evaginato gladio venit; unde livores vel capulaturae atque colaphi [Col. 0791D] manifesti apparent. Ideo etenim, dum sic veritas comprebatur, veniens jam dictus ille adprehensam manum vel arma praedicti judicis, sicut mos est, apud homines duodecim manu sua tertia decima [Col. 0792A] dextratus [ Al., distractus] vel conjuratus dixit quod dum ipse sollemniter [ Al., solenniter] sibi [ Al. om. sibi] ambulabat, jam dictus ille quondam eum malo ordine adsallivit, et evaginato gladio super eum venit, et super ipsum livores vel capulationes misit, et res suas illas ei diripere voluit, et postquam istos praesentes livores recepit, necessitate compulsus ipsum plagavit per quem mortuus jacet, et in sua orta contentione [Col. 0792D] Movita, nobis émeute. ID. vel in sua movita atque per suas culpas ibidem interfectus fuit. Et sic est veritas absque ulla fraude vel conludio, et in sua culpa secundum legem ipsum ferre battudo fecit. Proinde opportunum fuit ipsius illi ut hanc notitiam ad instar relationis exinde accipere deberet; quod ita et fecit. Sed postea vero taliter in jam dicto loco ipsius illi judicatum fuit ut in noctes quadraginta apud homines triginta sex manu sua trigesima septima jam dicto illo quondam in ecclesia illa, in loco nuncupante illo, conjurare debeat apud homines visores et cognitores [Col. 0792B] eo quod ille quondam malo ordine super eum venisset, et res suas ei contendisset, vel primitus ipsum plagasset vel livorasset, et ipsum in via adsallisset vel insidiasset, et in sua movita vel in sua culpa ibidem interfectus fuisset. Et si hoc facere poterit, de ipsa morte quietus valeat residere.
Breve sacramenti qualiter ingressus est ille in loco nuncupante illo, in ecclesia illa, sub praesentia illius judicis vel bonorum virorum qui subter tenentur inserti, ad placitum suum custodiendum. Unde retroactis diebus quadraginta relationem de morte illius per judicium bonorum virorum accepit, juratus dixit: Per hunc locum sanctum et Dei reverentiam, dum ego solemniter mihi [ Al., inibi] ambulabam, jam dictus ille quondam in loco nuncupante illo me malo ordine adsallivit vel livoravit, et colaphos super me posuit, et ad rapinam vel ad insidiam super me faciendam adstetit, et res meas mihi malo [Col. 0792C] ordine diripere vel tollere tentavit. Et ego in sua orta contentione vel in sua movita atque per sua culpa in ipso loco ipsum interfeci. Et per reverentiam istius sancti et Deo altissimo similiter testes sibi similes visores et cognitores, secundum quod ei judicatum fuit, post ipsum juraverunt ut quicquid jam dictus ille de hac causa juravit, verum et idoneum sacramentum exinde dedit. Id sunt qui hoc sacramentum exceperunt, manibusque eorum subter firmaverunt.
Notitia sub quorum praesentia ibi veniens ille ante illum vel eos qui subter tenentur inserti, ibique accusabat aliquem hominem, nomine illum, eo quod aliquam feminam, nomine illam, jam anno expleto sine diffinitione parentum, vel sine ejus clamore aut vociferatione, eam volentem rapuisset, atque in conjugio sibi malo ordine contra legem et justitiam [Col. 0792D] sociasset. Qui jam dictus ille et praefata illa hoc denegare non potuerunt; sed in omnibus taliter fuerunt professi, quod ambo pariter consentientes, sic ab eidem actum vel perpetratum fuerat. Tunc [Col. 0793A] ipsi viri qui ibidem aderant, tale dederunt judicium, ut secundum legem Romanam pro hac culpa ambo pariter vitae periculum incurrissent (L. 1, 2, Cod. Theod., de rapt virg.) , vel sententiam mortis ob hoc scelus excepissent. Sed intervenientibus bonis hominibus taliter eis convenit ut jam dicti homines pro redemptione vitae eorum [Col. 0793D] Wadium pignus est, nobis gage, quod a vade deductum esse apparet. wadios suos jam dicto illo unusquisque pro solidos tantos dare deberent, quod ita et fecerunt, et hoc placitum institutum, quod evenit tunc temporis, hoc debeant desolvere. Unde et fidejussorem pro ipsis solidis aliquem hominem nomine illum obligaverunt. Propterea necesse fuit ipsis ut hanc notitiam exinde accipere deberent, quod ita et fecerunt, ut si necessitas evenerit, omnibus sit manifestum qualiter supradicti homines infra quinquennium ab hoc scelere convicti vel comprobati apparuerunt.
Ille rex vir inluster illo comite. Veniens ille in [Col. 0793B] nostra vel procerum nostrorum praesentia suggessit eo quod aliquis homo nomine ille pagensis vester eum in via malo ordine adsallisset, et res suas ei tulisset, vel graviter ipsum livorasset; et ob hoc vobis per nostram ordinationem jussimus ut, datis fidejussoribus, Kalendas illas [ Al., XL illis] ex hoc in nostra praesentia debuissent adstare ratiocinantes. Sed memoratus quidem ille per triduum suum custodivit placitum, et jam dicto illo secundum legem adjectivit vel solsativit; qui nec sonia [ Al., nec ecsonia] nuntiavit, nec suum placitum adimplevit. Propterea omnino tibi jubemus, dum tales vobis datos habuit fidejussores, et placitum suum nullatenus custodivit, ut quicquid lex loci vestri de tali causa edocet, vobis distringentibus memoratus ille partibus istius componere et satisfacere non recuset.
In Dei nomine quamquam peccator abba dilecto [Col. 0793C] amico nostro illo. Dum et omnibus habetur percognitum qualiter tu rem proprietatis tuae illam accepta pecunia de thesauro ipsius sancti per venditionis titulum distraxisti, unde et precariam nobis ex hoc emisisti, et censisti te dare in luminaribus ad festivitatem ipsius sancti, hoc est tantum, ideo una cum consensu fratrum nostrorum hanc epistolam tibi emittendam decrevimus, ut ipsum locum cum omni integritate una cum Dei gratia et nostra voluntate absque praejudicio sancti illius diebus vitae tuae usualiter tibi liceat tenere. Et post tuum quoque discessum ipse locus cum omni integritate vel re emeliorata vel supraposito partibus nostris vel ipsius basilicae revertatur. Quam epistolam manu propria subter firmavimus.
Lucrum maximum credimus animarum, si dum unusquisque corporibus motibus terram inhabitat, [Col. 0793D] pro amore cogitet domus aeternae, vel amore temporalium rerum sperandarum sibi cumulet munimina divitiarum, aut certe si id quod remanendo perire poterat in saeculo, in alimoniis pauperum vel loca distribuatur sanctorum Dei. Quamobrem ego in Dei nomine ille pertractavi tam de Dei parte, quam et reverentia sancti illius civitatis, ubi ipse pretiosus domnus in corpore requiescit, seu animae remedium ad sacrosancta basilica sancti domni illius, ejusque congregatione, ubi ille abba vel rector praeesse videtur, dono donatumque in perpetuo esse volo, hoc est, villam rem proprietatis meae nuncupantem illam, sitam in pago illo, super fluvium illum, in condita illa, cum omnibus adjacentiis vel appendiciis suis, quantumcunque ad ipsam villam aspicere vel pertinere [Col. 0794A] videtur, vel quantumcunque inibi praesenti tempore mea videtur esse possessio, totum et ad integrum per hanc donationem tibi trado atque transfundo, eo videlicet modo ut dum ego in caput advivo, ipsam villam cum omni integritate usualiter sub praetexto ipsius basilicae tenere et usurpare faciam. Post meum quoque discessum ipsa villa cum omni integritate vel supraposito, hoc est, cum terris, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, pecuniis, peculiis utriusque sexus, praesidiis, vel omni supellectile, vel quod ibidem inantea addere, adtrahere, comparare, aut emeliorare potuero, et transitus meus ibidem dereliquerit, pars ipsius basilicae, ejus rectores, absque ullius exspectata traditione vel judicum consignatione, in eorum vel ipsius basilicae faciant revocare potestate vel dominatione, et ad ipsam sanctam basilicam proficiat inaugmentum, quia malo hoc post [Col. 0794B] meum discessum ipsius basilicae habere quam caeteris heredibus meis. Si quis vero.
Dum fragilitas seu casus humani generis pertimescit ultimum vitae terminum subitanea transpositione venturum [ Al., subita t. ventura], oportet ut non inveniat unumquemque imparatum, nec sine aliquo boni operis fructu migranti de saeculo; sed dum in suo jure et potestate quisque consistit, praeparet sibi viam salutis, per quam ad aeternam beatitudinem valeat pervenire. Idcirco ego in Dei nomine ille, pertractans tam de Dei parte quam et reverentia sancti illius, seu animae meae remedium, cedo ad sacrosanctam ecclesiam sancti illius, quae est constructa infra urbem illam, in honore sancti illius, ubi ille abba et rector praeesse videtur, non occulte, sed publice, non privatim, sed palam, cessumque in perpetuo jure legitimo esse volo, et de jure meo in jure et dominatione ipsius ecclesiae trado [Col. 0794C] atque transfundo, hoc est, locum rem proprietatis meae illum, situm in pago illo, in condita illa, cum omni integritate vel adjacentiis suis, hoc est, cum terris, mansis, casis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, farinariis, mobilibus et immobilibus, pecuniis, peculiis utriusque sexus, praesidiis, vel omni supellectile, quantumcunque ibidem praesenti tempore mea videtur esse possessio, totum et ad integrum rem quaesitam et inquisitam, per hanc cessionem a die praesente ad ipsam sanctam casam delego et confirmo, ita ut ab hodierna die quicquid exinde pars ipsius ecclesiae ejusque rectores de ipsa re facere voluerint, liberam et firmissimam in omnibus habeant potestatem faciendi, quia ipsam sanctam ecclesiam plus id habere volo quam me vel caeteris heredibus meis. In cessionibus vero licet poena non inseratur, mihi tamen pro rei totius firmitate placuit inserundum ut si ego aut ullus de heredibus meis. Et reliqua.
Domino venerabili et in Christo patri illo abbati de basilica sancti illius, civitate illa, ubi ipse pretiosus domnus in corpore requiescit, vel omni congregationi ibidem consistenti, ego enim in Dei nomine ille. Constat me vobis vel partibus ipsius basilicae vendidisse, et ita vendidi, hoc est, locum rem proprietatis meae, situm in pago illo, super fluvium illum, in condita illa, in villa illa, cum omni integritate vel adjacentiis, quicquid ad ipsum locum aspicere vel pertinere videtur, vel quantumcunque praesenti tempore mea videtur esse possessio, hoc est, tam terris, mansis, casis, domibus, aedificiis, accolabus, mancipiis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, libertinis, [Col. 0794D] Ministerialibus, id est, colonis, villicis, qui vellas [Col. 0795D] colunt, et in iis deserviunt (Flodoardus, Hist. Rhem. lib. III, cap. 28) . Aliquando tamen ministeriales pro vassis et vassalis dicuntur, qui ab alio feudum habent (Capitul. lib. IV, cap. 30) . BIGN. ministerialibus, [Col. 0795A] mobilibus et immobilibus, pecuniis, peculiis utriusque sexus, vel omni supellectili, totum et ad integrum, rem quaesitam et inquisitam, quicquid dici aut nominari potest, vel quicquid ibidem praesenti tempore mea videtur esse possessio, per hanc venditionem a die praesente trado atque transfundo. Unde accepi a vobis pretium pro jam dicto loco, de thesauro ipsius sancti, in quo mihi complacuit, vel aptificatum [ Al., amplificatum] fuit, hoc est tantum. Quod pretium in manus meas accepi; et ipsum locum cum omni integritate, sicut dixi, per hanc venditionem vobis vel ad ipsam sanctam casam tradidi perpetualiter ad possidendum, ita ut ab hodierna die quicquid exinde vos aut successores vestri vel pars ipsius basilicae facere volueritis, liberam et firmissimam in omnibus habeatis potestatem faciendi. Si quis vero.
[Col. 0795B] In Dei nomine ille abba in Christo nobis dilecto illo. Ad tuam petitionem nostra decrevit voluntas ut tibi res nostras vel sancti illius in pago illo beneficiare usufructuario ordine deberemus. Quod ita et fecimus. Et tu pro hujus merito beneficii obligasti nobis res tuas tam de alode quam et de comparatu, seu de qualibet adtracto, denominatas, in pago illo, in condita illa, in loca nuncupantia illa et illa, quas praesenti tempore tenere et possidere videris, hoc est, cum terris, vel omnia et in omnibus. Ea vero ratione ut tibi ex ipsis rebus, quas nobis obligasti, et illis quas tibi usufructuario ordine beneficiavimus, non liceat aliubi nec vendere, nec donare, nec alienare, nec in nullo modo distrahere, nec in naufragium ponere, sed sub nostro vel sancti illius praetexto tibi liceat tenere et possidere. Et post tuum quoque discessum, absque diminutione rerum vel mancipiorum, cum omni re emeliorata vel supraposito, quicquid in jam dictas res inventum repertumque [Col. 0795C] fuerit, in nostram vel ipsius sancti absque ullius expectata traditione vel judicum consignatione faciamus revocare potestate vel dominatione. Unde censisti te a nobis annis singulis ad festivitatem sancti illius in luminaribus ipsius sancti, vel pro mercedis tuae augmentum, argentum solidos tantos. Et si de ipso censo neglegens apparueris, fidem exinde facias, et ipsas res perdere non debeas. Quam epistolam manu propria subter firmavimus.
Fratri illo, ego enim ille. Dum et omnibus habetur percognitum qualiter tu ante hos dies, instigante adversario, germano meo vel quolibet parente interfecisti, unde et postea ex hoc comprobatus apparuisti, et ante me apud illum judicem exinde in rationes fuisti, et pro integra compositione pro jam dicto parente meo, pro ipsa morte, sicut mihi bene complacuit, argentum solidos tantos dedisti, ideo [Col. 0795D] hanc epistolam securitatis tibi ex hoc emittendam decrevi, ut neque a me, neque ab heredibus meis, neque a quolibet opposita vel emissa persona nullam calumniam neque repetitionem de jam dicto homicidio habere non pertimescas, neque tu, neque ullus de parte tua qui tecum commorantur, sed ducti atque securi in omnibus exinde valeatis residere. Si quis vero, si fuerit aut ego ipse, aut ullus de heredibus meis, seu quislibet persona qui contra hanc securitatem venire aut agere vel refragare tentaverit, et a me vel ab heredibus meis defensatum non fuerit, sociante fisco qui litem intulerit solidos tantos componat, et sua repetitio nullum obtineat effectum, [Col. 0796A] sed sit inter nos vel heredibus nostris ex hac re omnique tempore calcanda causatio, et haec securitas meis vel bonorum hominum manibus roborata, cum stipulatione inserta, diuturno tempore maneat inconvulsa.
Veniens ille die illo, quod fecit mensis ille dies tantos [ Al. om. quod . . . . tantos], in loco nuncupante illo, ante venerabilem virum illum suisque auditoribus vel reliquis viris qui ibidem aderant vel subter firmaverunt; ibique interpellabat aliquem hominem nomine illum, dum diceret eo quod hereditatem suam in loco nuncupante illo, quae ei erat debita, post se retineret, vel ei malo ordine contradiceret injuste. Interrogatus ille ante ipsos viros taliter dedit in responsis, quod ipsam hereditatem, quam ipse contra eum repetebat, genitor suus vel quilibet parens ipsam ei moriens dereliquerat, et de annis [Col. 0796D] Constitutionem edidit Theodosius imp. de praescriptione XXX annorum, ut testatur Valentinianus Novell. lib. II, tit. 8, 12. BIGN. triginta inter ipsum et parentes suos, qui ipsam [Col. 0796B] ei dereliquerant, ipsam tenuissent, et secundum legem ei sit debita. Dum sic intenderent, sic ipsi viri memorato homini decreverunt judicium, ut in noctes tantas, quod evenit die illo, apud homines tantos sua manu tanta in basilica sancti illius, in loco nuncupante illo, taliter debeat conjurare, quod ipsam hereditatem, quam ipse homo contra ipsum repetebat, per annos triginta inter ipsum et memoratos parentes suos, qui ipsam hereditatem morientes ei dereliquerant, semper ipsam tenuissent, et per ipsos annos triginta secundum legem plus sit ipsa hereditas ei habendi debita quam ipso homini reddendi. Si hoc ad eum placitum conjurare potuerit, ipsam hereditatem absque repetitione ipsius hominis omni tempore habeat elitigatam atque evindicatam. Sin autem non potuerit, hoc legibus emendare studeat. His praesentibus actum fuit.
[Col. 0796C] Breve sacramentorum qualiter ingressus est ille die illo in loco nuncupante illo, in basilica sancti illius, juxta quod judicium suum loquitur, apud homines tantos sua manu tanta, positis manibus super sancto altare juratus dixit: Per hanc locum sanctum et reverentiam istius sancti, quia unde me ille interpellavit, quasi haereditatem suam, quae ei esset debita, in loco nuncupante illo, post me retinerem, vel ei malo ordine contradicerem injuste, ipsam hereditatem parentes mei mihi morientes dereliquerunt, et inter me vel ipsos parentes meos de annis triginta semper exinde vestiti fuimus, et secundum legem plus est mihi debita habendi quam ipsius homini reddendi, per Deum et reverentiam istius sancti juro. Similiter venientes testes sui per singula jurati dixerunt: Quicquid iste de hac causa juravit, verum et idoneum sacramentum exinde juravit. Hii sunt qui subter firmaverunt.
[Col. 0796D] Notitia qualiter vel in quorum praesentia veniens ille die illo, in loco nuncupante illo, ante illum judicem vel reliquos viros qui ibidem aderant vel subter firmaverunt; ibique interpellabat aliquem hominem nomine illum, eo quod alode qui fuerat genitori suo nomine illo, in loco nuncupante illo, post se malo ordine retineret, vel ei contradiceret injuste. Interrogatus ipse homo ab ipsis viris si sic erat veritas an non; sed ipse judicium vel breve sacramentorum ibidem ante ipsis viris protulit ad relegendum, qualiter cum ipso homine ante hos dies exinde ante illum judicem in rationes fuerat, et qualiter ipso alode contra ipsum hominem vel contra germanos [Col. 0797A] suos elitigatum atque evindicatum legibus habebat. Relecto ipso judicio vel ipso breve sacramentorum, sic ipsi viri ipsum hominem interrogaverunt si aliquid contra ipsum judicium vel contra ipsum brevem opponere volebat. Sed ipse taliter dixit, quod nihil habebat quod contra ipsum opponere deberet, et se in omnibus recognovit quod contra legem ipsum hominem calumniabat, et se exinde omni tempore taciturum esse spopondit. Propterea opportunum fuit ipsius ut hanc notitiam ex hoc accipere deberet. Quod ita et fecit. His praesentibus actum fuit.
Magnifico fratri illo, ego enim ille. Constat me tibi vendidisse, et ita vendidi, hoc est, casa mea cum ipsa area ubi posita est, infra civitatem vel burgum illum, in ratione illius, in loco illo, quem ego data mea pecunia de aliquo homine nomine illo comparavi. Habet ipsa casa in matriamen [ Al. in atriamento] [Col. 0797B] tantum [ Al. om. tantum], membra in gyro tanta, ede lateribus vel frontibus casa vel terra illorum et illorum. Unde accepi a te pretium in quod mihi bene complacuit, hoc est, tantum: quod pretium in manu mea accepi, et ipsam casam vel aream per hanc venditionem tibi tradidi a die praesente perpetualiter ad possidendum, ita ut ab hodierna die quicquid exinde facere volueris, liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem faciendi, salvo jure ipsius terrae.
Domino magnifico illo, ego enim ille. Dum et omnibus habetur percognitum qualiter ego minime habeo unde me pascere vel vestire debeam, ideo petii pietati vestrae, et mihi decrevit voluntas, ut me in vestrum mundoburdum tradere vel commendare deberem. Quod ita et feci. Eo videlicet modo [ Al. om. ut me in . . . . . modo] ut me tam de victu quam et de [Col. 0797C] vestimento, juxta quod vobis servire et promereri [Col. 0798A] potuero, adjuvare vel consolare debeas, et dum ego in caput advixero, ingenuili ordine tibi servitium vel obsequium impendere debeam, et me de vestra potestate vel mundoburdo tempore vitae meae potestatem non habeam subtrahendi, nisi sub vestra potestate vel defensione diebus vitae meae debeam permanere. Unde convenit ut si unus ex nobis de his convenientiis se emutare voluerit, solidos tantos pari suo componat, et ipsa convenientia firma permaneat. Unde convenit ut duas epistolas uno tenore conscriptas ex hoc inter se facere vel adfirmare deberent. Quod ita et fecerunt.
Domino magnifico fratri illo, ego enim ille. Dum et omnibus non habetur incognitum qualiter ante hos annos solidos nostros numero tantos ad beneficium accepisti, et cautionem nobis emisisti ut ipsos solidos tantos tunc nobis reddere deberes. Quod ita [Col. 0798B] et fecisti. Sed dum illam cautionem, quod nobis emiseras, ad praesens non habeo, ideo hanc epistolam evacuaturiam fecimus, ut de ipsis solidis tantis omni tempore ductus et securus resedeas. Et si ipsa cautio apparuerit, vel a nobis vel ab heredibus nostris ullo quoque tempore ostensa fuerit, nullum sortiatur effectum, sed vacua et inanis permaneat.
Magnifico fratri illo, ego enim ille. Rogo, supplico, atque publiciter tuae caritati injungo ut omnes causas meas tam in pago quam et in palatio, aut ante judices, vel ubicunque mihi necessitas evenerit, ipsas causas meas ad meam vicem prosequere et admallare facias, et de ipsa prosecutione mihi reddas certiorem. Et quicquid exinde egeris gesserisve, ratum et bene acceptum a me in omnibus esse cognoscas. Quod mandatum ut pleniorem obtineat firmitatem, manu propria subter firmavi, et bonis viris adfirmare rogavi.
Formulae Bignonianae
Oportet enim unumquemque hominem, dum in hac vita vivit, pro animae suae remedio cogitare. Idcirco ego in Dei nomine ille, recogitans pro Dei intuitu vel pro animae meae redemptione, ut ab impiorum [Col. 0798D] consortio erui mereamur, dimitto ergo a die praesente vernaculum juris mei nomine illum ingenuum, in ea vero ratione ut ingenuus permaneat, tanquam si de bene ingenuis parentibus fuisset natus vel procreatus. Peculiare vero si aliquid habet, [Col. 0799A] aut inantea laborare potuerit, in omnibus habeat concessum atque indultum; et mundeburdem vel defensionem ad basilicam sancti illius se habere cognoscat, non ad affligendum, sed ad se defensandum, nisi, ut diximus, bene ingeunus de hoc die valeat residere. Si quis vero, quod fieri non credo, si fuerit, aut ego ipse, aut ullus de heredibus, aut ulla emissa persona, quae contra ingenuitatem istam venire aut eam infrangere tentaverit, fisco discutiente solidos triginta multae componat, et quod repetit per nullum ingenium evindicare valeat; praesens ingenuitas et merces nostra firma et stabilis permaneat, cum stipulatione subnixa. Actum in loco illo.
Domino magnifico fratri illi emptori, ego in Dei nomine ille venditor. Constat me, non imaginario jure, nec nullo cogentis imperio, sed proprio voluntatis meae arbitrio tibi vendere, quod ita et vendidi, a die praesente, vernaculum juris mei nomine [Col. 0799B] illum, non furem, non fugitivum, nec cadivum, nec ullum vitium in se habentem, sed in omni corpore scimus eum sanum usque ad annum et diem. Et accepi a te in pretio pro hoc, juxta quod mihi bene complacuit vel convenit, solidos tantos, ita ut ab hac die memoratum vernaculum superius denominatum, quem dato pretio de me legibus comparasti, habeas, teneas, atque possideas, et quicquid exinde facere volueris, libere et firmissime in tua permaneat potestate ad faciendum. Si quis vero, quod fieri non credo, si fuerit, aut ego ipse, aut ullus de heredibus meis, qui contra venditionem istam venire aut eam infringere tentaverit, fisco discutiente solidos triginta multae componat, et quod repetit nihil evindicet, sed praesens, etc.
Domino magnifico fratri illi emptori, ego in Dei nomine ille venditor. Constat me, non imaginario [Col. 0799C] jure, nec ullo cogentis imperio, sed proprio voluntatis meae arbitrio tibi vendere, quod ita et vendidi tibi a die praesenti [Col. 0799D] Bunuaria est modus terrae, bonnière in Butellerii libro. Qua voce Ambiani et Atrebates adhuc utuntur. BIGN. bunuaria tanta de terra arabili, in loco nuncupante illo, qui est in pago illo, quem de parte parentum meorum tam et de alode quam et de comparato vel de quolibet adtracto ad me legibus obvenit, hoc est, de uno latere terrae illius subjungit, de alio latere illi, et de uno fronte terrae illius, de alio vero fronte per viam publicam. Et accepi a te in pretio taxato pro hoc, juxta quod mihi bene complacuit vel conventum fuit, solidos tantos, ita ut ab hac die memoratam terram superius denominatam, quam de me legibus comparasti, ipsam hanc habeas, teneas, possideas, vel quicquid exinde facere volueris, libera in omnibus, Christo propitio, in tua permaneat potestate faciendum. Et caetera.
Breve in vicem venditionis qualiter vendidit homo aliquis nomine ille ad ecclesiam aliquam nomine [Col. 0799D] illam vernaculum suum nomine illum, a die praesente, non furem, non fugitivum, non cadivum, nec ullum vitium in se habentem, sed in omni corpore scimus eum sanum usque ad annum et diem. Et sicut superius (Cap. 2) factum est.
Dum Dominus ab initio concessit in Veteri Testamento et praecepit ut relinquat homo patrem et matrem [Col. 0800A] et adhaereat suae uxori, ut sint duo in carne una, et quod Dominus conjunxit homo non separet. Ego enim in Dei nomine ille, dulcissimae conjugi meae illi. [Col. 0799D] Uxoris ducendae forma, quasi per coemptionem, veteribus Francis usitata. Fredegarius de nuptiis Clodovei et Clotildis: «Legati offerentes, solido et denario, ut mos erat Francorum, eam partibus Clodovei sponsant.» ID. Dum et ego te per solidum et denarium [Col. 0799D] In lege Salica de virginis nuptiis nil cautum [Col. 0800D] exstat. De viduis autem ducendis titulus est XLVI, ubi tamen non unus solidus, sed tres solidi et denarius memorantur. ID. secundum legem Salicam visus fui sponsare, ideo in ipsa amoris dulcedine dabo ergo tibi a die praesente, quod in perpetuum volo esse mansurum, rem pro portione mea in loco nuncupante illo, qui est in pago illo, quae de parte parentum meorum ad me legibus obvenit, hoc est, in ipsa portione, [Col. 0800D] Mansus villula et coloni unius habitationi destinata, cum certo agri modo, quantum ille arare potest. Hodie quoque Burgundionibus moix dicitur coloni ascriptii haerediolum. Aliis, mas. ID. mansis ad commanendum, cum [Col. 0800D] Casticias septa Falcetus interpretatur (Antiq l. IX, c. 13) . casticiis, suprapositi, terris arabilibus, et mancipis, vel quicquid in ipsa portione est aspectum, tibi dico esse donatum atque firmatum; ut quando die felicissimo nuptiarum insimul nos Deus conjunxerit, ista omniae superius conscripta in tuo permaneant dominatione ad possidendum. Si quis vero, etc.
Cum resedisset ille vigarius [ Al., vicarius] inlustris [Col. 0800B] viri illius comitis in illo mallo publico, una cum ipsis scabinis qui in ipso mallo resedebant ad causas audiendas vel recta judicia terminanda; ibique veniens monachus sancti illius, vel ille abbas nomine illo, de illo monasterio, una cum advocato sancti illius nomine illo, feminam aliquam nomine illam interpellabat, repetebat ei dum diceret eo quod colona esset sancti illius, de curte sua quae dicitur illa, de parte aviae suae nomine illius quondam, et ipsa illa et de ipso servitio sancti illius negligens aderat; sed ipsa femina de praesenti astare videbatur, et nullatenus habuit quod dicere, nec opponere, nec tradere rationes per quas de ipso servitio sancti illius se abstrahere potuisset, sic ei in praesenti fuit judicatum, ut ipsum servitium sancti illius, unde negligens aderat, ipsi advocato sancti illius renvadiare deberet. Quod ita et fecit, et se ad ipsum servitium sancti illius ibi se in praesenti recredidit. Exinde opportunum fuit ipsos monachos sancti illius, [Col. 0800C] vel ipsum advocatum sancti nomine illum, talem notitiam ante ipsas personas quae in ipso mallo residebant manibusque eorum roboratas accipere, quod ita et fecerunt, ut omni tempore ipse advocatus, vel casa sancta illa, vel ille abbas, vel successores sui, ipsam feminam superius nominatam vel agnationem suam ad opus sancti illius habeant evindicatam atque elitigatam. Praesentibus his quorum praesentia actum fuit. Facta notitia in loco illo publiciter.
Dum et per plures homines ponitur in notitia qualiter veniens homo aliquis nomine ille in contubernio, hominem aliquem nomine illum ipsum ibidem adsallisset, et ipsum ibidem interfecisset vel occidisset; sed venientes parentes et amici ipsius hominis interfecti ante inlustrem virum illum comitem, interpellabant ipsum hominem qui eorum parentem in contubernio adsallisset vel interfecisset; sed ipse [Col. 0800D] ille in praesenti adstare videbatur, et hanc causam nullatenus potuit denegare, sed taliter fuit professus quod instigante inimico ipsum hominem interfecisset vel occidisset. Tunc taliter ei judicaverunt, ut ipsam lendem vel ipsum homicidium ad ipsos parentes legibus transsolvere deberet. Quod ita et fecit. Sed postea in ipso placito et fuit judicatum ut ipsi parentes talem epistolam securitatis manu eorum vel bonorum hominum firmatam ei fieri vel conscribere [Col. 0801A] deberent, quod ita et fecerunt, ut post hunc diem nec ipsi illi, nec ullus in causa ipsorum, nec ulla opposita persona de praefata morte illius quondam, nec de ipso homicidio, nec de ipsa leude nullam reclamationem nec nullum impedimentum pontificium non habeant ad faciendum. Qui hoc facere voluerit, ipsos solidos per manus reddat, et ob hoc solidos tantos una cum fisco discutientibus multae componat, et qui repetit nihil evindicet.
Cum resedisset inluster vir ille comes in illo mallo publico ad universorum causas audiendas vel recta judicia terminanda, ibique veniens homo aliquis nomine ille repetebat ei, dum diceret eo quod ipse ille hominem suum nomine illum quondam bene ingenuum in via malo ordine ipsum adsallisset, et ipsum ibidem interfecisset vel occidisset, et rauba sua, caballos, aurum et argentum, et drapalia exinde tulisset vel deportasset, vel leudem contra legem ibi [Col. 0801B] burisset; sed ipse ille de praesenti adstare videbatur, et hanc causam nullatenus potuit denegare; sed taliter fuit professus, quod faciente inimico ipsum hominem occidisset vel interfecisset; sed taliter in ipso mallo ei judicaverunt, ut ipsum hominem vel ipsam leudem legibus exinde transsolvere deberet. Quod ita et fecit. Sed postea apud ipsum grafionem vel apud ipsos bonos homines qui in ipso mallo resedebant epistolam securitatis manu eorum firmatam accipere deberet, quod ita et fecit, ut post hanc diem nec ipsi illi nec ullus de heredibus suis, nec ullus in causa ipsorum et hominis interfecti quondam, nec ulla opposita persona de praesenti die de ipsa morte illius, nec de ipso homicidio, nec de ipsa leude, contra ipsum illum nullam reclamationem nec nullum impedimentum pontificium non habeat ad faciendum; et qui hoc facere praesumpserit, duplum tantum quantum ipsa leodis continet, et partibus cui haec facta est, una cum socio fisco coactus [Col. 0801C] multae componat, et quod repetit vindicare non valeat.
Dulcissimo atque amantissimo filio meo illi, ego in Dei nomine ille genitor tuus. Dum et ego te dulciter enutrivi, et tu mihi fideliter deservisti, vel tuum servitium vel benevolentiam circa partem nostram habemus compertam, ideo in ipso amore dulcedinis vel tuo servitio componente, dabo ergo tibi a die praesente quod in perpetuum volo esse mansurum, hoc est, mansum ad commanendum cum casticia, superposita, terris arabilibus, et mancipiis his nominibus illis et illis, ut per hanc epistolam donationis vel [Col. 0801D] Inde livrer et délivrer. deliberationis nostrae manu mea vel bonorum firmatam, ut quandiu advivis tam tu ipse quam hereditas tua, contra tuos germanos et germanas quieto ordine vel elitigato valeas possidere vel dominare. Propterea hanc epistolam traditionis vel deliberationis nostrae manu mea firmatam exinde tibi fieri vel conscribere [Col. 0801D] rogavi, ut de praesenti die de ipso manso, vel quicquid ad ipsum mansum aspicit, et ipsa mancipia superius denominata hoc habeas, teneas, atque possideas.
Ego in Dei nomine, ac si peccator, venerabilis vir ille abbas de monasterio sancto illo, quod est in [Col. 0802A] pago illo constructum. Dum et omnibus non est incognitum qualiter filius servi nostri nomine ille quandam feminam nostram, nomine illam, bene ingenuam, filiam illius quondam, contra voluntatem parentum ipsius feminae sociavit sibi ad conjugium, sed postea ipsis parentibus complacuit et nobis ut talem epistolam conculcaturiam manu nostra vel a fratribus nostris firmatam ipsi feminae fieri vel firmare rogaremus, ut de ipso servitio, si agnatio inter ipsos apparuerit, in servitio publico nunquam sint coinquinati, sed sub integra ingenuitate dies eorum debeant perseverare; ideo precor atque supplico ad successores nostros vel ad Deum timentes homines ut benefacta nostra jubeant conservari qualiter ipsi vellent ut in postmodum eorum facta debeant esse stabilia; et per malorum hominum infestationem multam in ipsa epistola conculcaturia fieri vel conscribere rogavimus, ut si fuerit, quod Deus non permittat, extranea pars quae haec facta nostra infrangere voluerit, in primis iram Dei et sancti illius incurrat, et ob hoc [Col. 0802B] solidos centum partibus ipsius cui haec facta est multae componat, et quod repetit vindicare non valeat.
Ego in Dei nomine ille. Constat me in amore Domini nostri Jesu Christi, ut veniam delictis meis consequi mereamur, donasse et dono donatumque esse volo ad dulcissimum filium meum nomine illum peciam de terra arabili in loco qui dicitur ille, qui est in pago illo, per loca designata vel circuita, in ea ratione ut post hunc diem jam dictus filiolus meus, cui epistola donationis ista legibus facta fuit, ipsam terram habeat, teneat, atque possideat, vel quicquid exinde facere voluerit, liberam in omnibus, Christo propitio, habeat potestatem. Et si quis, etc.
Dum et omnibus non est incognitum qualiter veniens homo aliquis nomine ille ante vigarium inlustris [Col. 0802C] viri illius comitis nomine illo, adversus hominem aliquem nomine illum, repetebat ei dum diceret eo quod terram suam de suo manso vel de sua potestate malo ordine proprisisset. Sed ipse ille de praesenti adstare videbatur, et hanc causam fortiter denegavit quod suam terram de suo manso malo ordine nunquam [Col. 0802D] Proprisisset, id est, invasisset. proprisisset, nec post se nunquam retinuerit. Sed taliter et fuit judicatum in ipso placito ante ipsum vigarium, vel ante ipsos pagenses, ut ad crucem ad judicium Dei pro ipsa terra in noctes quadraginta duas in ipso placito pro hoc deberent adstare. Quod ita et fecerunt. Sed venientes ad ipsum placitum, sicut eis fuit judicatum, ante ipsum vigarium, vel ante ipsos pagenses, ad ipsum judicium vel ad ipsam crucem visi fuerunt stetisse; sed ipse illum hominem, qui ipsam terram proprisit, ad ipsum judicium vel ad ipsam crucem eum convicit; sed ipse in ipso placito ad ipsam crucem visus cadisse; sed dum haec causa sic fuit inventa, quod ipse ille qui ad [Col. 0802D] ipsum judicium vel ad ipsam crucem cadisset, solidos tantos ei transsolvere deberet, quod ita et fecit, et de ipsa terra ipsum illum legibus revestire deberet, quod ita et fecit. Tunc taliter ei judicaverunt, ut ipse ille de praesenti die ipsam terram tam contra ipsum illum vel heredes suos quam contra quemlibet hominem omnique tempore habeat evindicatam atque elitigatam, ut tam ipse ille quam et posteritas sua post hanc diem praedictam terram quieto ordine [Col. 0803A] valeat possidere vel dominare, et ducti et securi exinde valeant residere. Factum judicium in loco illo publiciter.
Dum et per plures homines est patefactum qualiter in Dei nomine ille veniens in placito ante illos vel quamplures bonos homines adversus hominem nomine illum, repetebat ei dum diceret eo quod cellaria vel camara et [Col. 0804D] Granica, horrea; a grano, unde et nos hodie granaria dicimus. ID. granica, quicquid in eis habuit repositum, hoc est, aurum, argentum, drapalia, arma, vinum, annonam, vel [Col. 0804D] Vitalia, nobis victuailles. vitalia sua per suas claves commendasset ad custodiendum vel ad salvandum, et ipsam rem in naufragium vel in damnum posuit. Sed ipse ille de praesenti adstabat, et hanc causam nullatenus potuit denegare; sed taliter ei fuit professus, quod ipsam rem superius denominatam per suum neglectum et per suum facinus fuit perdita vel [Col. 0804D] Sic correximus, ubi male antea legebatur naurata. naufragata. Tunc taliter ei judicaverunt, ut ipsam rem ei transsolvere vel emendare deberet (Duchesn., t. III, p. 240, 495) . Sed ipse ille nullatenus habuit unde ipsam rem transsolvere vel emendare deberet. Sed taliter ei fuit judicatum, ut talem cautionem de capite suo, manu sua vel bonorum hominum firmata, ei fieri vel conscribere rogaret, quod ita et fecit, ut dum ipsam rem non habui, nec pretium unde transsolvere vel emendare debuissem, ut quandiu advivam in servitio publico, quod mihi injungitis, vobis deservire debeam; et si negligens aut tardus de ipso servitio apparuero, qualemcunque disciplinam ad alios servos tuos impendis, talem super me potestatem habeas ad faciendum. Et si fuerit aut ego ipse, aut ullus de meis heredibus, qui contra hanc cautionem venire aut reclamare, etc.
Placuit, auxiliante Domino, atque convenit inter venerabilem virum illum abbatem de monasterio illo, vel congregationem monasterii sui, necnon et magnificum [Col. 0803C] virum illum, de commutatione locorum, quam inter se facere deberent. Quod ita et fecerunt. Per quam accepit venerabilis vir ille abba ad opus monasterii sui in loco nuncupante illo, qui est in pago illo, hoc est, in ipso loco illo mansos ad commanendum, casticiis superpositis, terris arabilibus, vel quicquid in ipso loco ad praesens cernitur esse possessio, totum et ad integrum re inexquisita in commutatione vel in concamio. Simili modo vir magnificus ille accepit ad opus suum aliam rem in loco nuncupante illo, qui est in pago illo, hoc est quod superius diximus, totum et ad integrum re inexquisita in commutatione vel in concamio. Unde duas epistolas pariculas uno tenore conscriptas, manu eorum vel bonorum hominum firmatas, inter se fieri et firmare rogaverunt, ut unusquisque post hunc diem quod a pati suo in commutatione vel in concamio accepit teneat atque possideat, vel quicquid [ . . etc.]
[Col. 0803D] Domnis sanctis et apostolicis ac venerabilibus in Christo Patribus, regibus, comitibus, episcopis, abbatibus, sacerdotibus, clericis, vel omni populo Christiano qui in Romanorum vel Longobardorum provinciis Deo serviunt, tam in monasteriis quam et in civitate, seu per pagos, vel per vicos, ego in Dei nomine ille major domus. Cognoscat magnitudo seu et sanctitas vestra quod iste frater noster nomen ille serviens vester petiit nobis ut ad basilicam sancti Petri patris vestri pro suis culpis vel pro nostra stabilitate [Col. 0804A] valeat ambulare ad orationem. Propterea has litteras cum salutatione per ipsum ad vos direximus, ut in amore Dei et sancti Petri ipsum ad hospitium recipiatis ad benefaciendum vel ad suam consolationem, tam ad eam ambulando quam et in redeundo, ut per vos salvus eat et salvus revertatur. Interim, sicut vestra est consuetudo bona, vel consolationem vel adjutorium ei impendere jubeatis, laetumque diem jubeatis habere. Cujus potestas regnat in aeternum, ipse vos custodiat in regno suo perpetuo. Salutamus vos omnes salutatione plenissima.
Dilectissimae atque amabili mihi in Domino consobrinae meae nomine illo, ego in De nomine ille. Dum et pluribus est percognitum eo quod tu partibus meis amabilia servitia impendere non desinis, pro tua bonitate, et pro eo quod dictum est: Faciamus bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei (Gal. VI) vel ad propinquos nostros, igitur dono tibi a die [Col. 0804B] praesente per hanc epistolam donationis, quae in perpetuum sit mansura, et de jure meo in tua dominatione trado atque firmabo, id est, mansum ad commanendum in pago illo, in loco qui dicitur ille, et est ipse mansus per loca designata de latere uno et de fronte terrae illius, et de alto latere et fronte terrae illius tanto, ita ut ab hac die memorata consobrina mea illa quicquid de ipso manso facere voluerit, ut absque uniuscujusque repetitione liberam in omnibus habeat potestatem ad faciendum.
Prudens consilium bajulat qui pro animae suae remedio cogitat illi Dominum retribuere, et exinde habere cogitat, et de Dei misericordia non dubitat. Idcirco nos in Dei nomine ille, et conjux mea illa. Admonet nos divina pietas et Christi misericordia ut aliquid de rebus nostris, pro redimenda ultione nostrorum peccaminum Domino offerre deberemus, ut in [Col. 0804C] die judicii misericors Dominus vel in aliquantulum de scelere nostro nobis relaxare dignaretur, donamus compuncto corde et devoto animo ad basilicam illam, quae est in honore sancti illius constructa in loco illo, hoc est, rem nostram in loco nuncupante illo, hoc est, in ipsa re mansis ad commanendum, casticiis, superpositis, terris arabilibus, ut post hunc diem ipsi custodes qui ad ipsum sanctum locum deserviunt, ipsam rem superius denominatam habeant, teneant, atque possideant, vel quicquid exinde facere voluerint, liberam et firmissimam habeant potestatem ad faciendum. Et si quis.
Pactum divisionis inter fratres, id sunt ille et ille, heredes illius et illius quondam, qualiter se de alode eorum dividere vel exaequare deberent. Quod ita et fecerunt. Per quem accepit vir magnificus ille mansum illum in loco nuncupante illo, qui est in pago illo, hoc est, ipse mansus circumcinctus, cum arboribus [Col. 0804D] et casticiis, superpositis, terris arabilibus, et caetera. Simili modo vir magnificus ille accepit ad opus suum alium mansum in loco nuncupante illo, qui est in pago illo, in [Col. 0804D] Comitatus in centenas distributi erant (Capitul. III, c. 16) . BIGN. centena illa, hoc est, quod superius diximus, mansum circumcinctum, cum arboribus et casticia, superposita, terris arabilibus, et caetera, vel quicquid pars contra parem suum per aequalentiam inter se diviserunt, absque ulla repetitione vel reclamatione hoc habeant, teneant, possideant, vel quicquid exinde facere voluerint, libera an [Col. 0805A] omnibus, Christo propitio, in sua permaneat potestate ad faciendum. Si quis vero.
Venerabili in Christo patri illi abbati de monasterio qui vocatur sancti illius, quod est in pago illo super fluvium illum constructum, emptori, ego in Dei nomine ille venditor. Constat me non imaginario jure, nec nullo cogentis imperio, sed proprio voluntatis meae arbitrio, vobis vel ad monasterium vestrum vendere, quod ita et vendidi vobis a die praesente, rem pro proportione mea, in loco nuncupante illo, quod est infra pagum illum, quod de parte parentum meorum ad me legibus obvenit, hoc est, tam mansis, casis, casticiis, mancipiis, ingenuis his nominibus, vel quicquid ibidem praesens est mea dommatio, totum et ad integrum de jure meo in dominatione vestra per hanc venditionem tradidi vobis ad possidendum; et accepi a vobis in pretio taxato, jux a quod nobis aptificatum vel conventum fuit, solidos [Col. 0805B] probos atque pensantes numero tantos; ita ut ab die memorata omnia superius nominata, quae de me legibus comparastis, hoc habeatis, teneatis, possideatis tam vos quam et successores vestri, liberumque et firmissimum in vestra permaneat potestate ad faciendum. Si quis vero.
In Christo venerabili patri et domno illi abbati de monasterio sancti illius, quod est in pago illo super fluvium illum constructum, ego in Dei nomine ille. Precator accessi ad vos ut rem pro portione vestra, in loco nuncupante illo, qui est in pago illo, quam ego ille ante hos dies per venditionis titulum, dato pretio sancto, illi seu vestro monasterio adfirmavi, hoc est, in ipsa portione mansum ad commanendum, casticus, superpositis, terris arabilibus, mancipiis, ingenuis his nominibus, vineis, pratis, silvis, pascuis, vel quicquid ibidem aspicit vobis delegavimus. [Col. 0805C] Sed postea taliter vobis supplicavimus, ut ipsam portionem ad usum beneficium ad excolendum quandiu advivo mihi praestare vel relaxare deberetis. Quod ita et fecistis. Propterea hanc precariam manu mea vel bonorum hominum firmatam vobis exinde emisimus, ut annis singulis censum denariorum tot ad luminaria sancti illius et decimam de omnibus fructibus, quicquid supra ipsam conlaborare potuerimus, die illo, quod eveniet festo ipsius sancti illius, pro hoc vobis dare et adimplere faciam. Et si negligens aut tardus de ipso censu ad illud placitum apparuero, fidem exinde vobis legibus faciam, et ipsam rem dum advivo per vestrum beneficium tenere et usufructuare faciam; in ea vero ratione ut aliubi ipsas res nec vendere, nec donare, nec alienare, nec ad alias casas Dei delegare, nec in naufragium ponere, nec ad proprium facere, nec haeredibus meis in alode derelinquere pontificium non habeam ad faciendum, nisi post meum discessum, una cum re immeliorata vel superposita, quicquid ibidem [Col. 0805D] inventum fuerit, absque ullius judicis contradictione, pars monasterii vestri ad vestrum faciat revocare dominum. Si quis vero.
In Christo filio ecclesiae illi, in Dei nomine ille abbas de monasterio illo sancti illius, quod est in pago illo, una cum consensu fratrum nostrorum. Dum et tua fuit petitio et nostra decrevit voluntas ut duas partes darem pro portione nostra in loco nuncupante illo, qui est in pago illo, quem tu ipse ante hos dies per venditionis titulum dato pretio de thesauro [Col. 0806A] sancti illius nobis vendidisti; sed postea taliter nobis supplicasti ut ipsius portionis duas partes in praedicto loco illo ad usum beneficium ad excolendum, quandiu advivis, tibi praestare deberemus. Quod ita et fecimus. Propterea hanc commendatitiam manu nostra firmatam tibi pro hoc dedimus, ut annis singulis censum tantum et illam decimam de omni fructu, quicquid supra ipsam terram conlaborare potueris, die illo, quod eveniet festo sancti illius, pro hoc dare debeas. Et si negligens aut tardus ad id placitum de ipso censu fueris, fidem exinde pro hoc nobis facias, et ipsam rem ad viventum tuum per nostrum beneficium teneas, in ea tamen ratione ut ipsam rem aliubi nec vendere, nec donare, nec alienare, nec ad alias casas Dei delegare, nec ad proprium sacire, nec heredibus tuis in alode derelinquere, nec in naufragium ponere, potestatem non habeas ad faciendum, nisi post tuum discessum, una cum ipsa re immeliorata vel superposita, quicquid ibidem inventum fuerit, [Col. 0806B] sine ullius judicis consignatione pars monasterii nostri elitigato ordine praesentaliter ipsam rem immelioratam in nostrum faciat revocare dominium, et haec commendatitia firma sit. Facta commendatitia in ipso monasterio sancti illius publiciter in anno duodecimo regni.
Domino sancto et apostolica sede colendo in Christo venerabili domno et patri illi pontifici urbis illius, civitatis illius, ego in Dei nomine ille, bene cupiens vester, in Domino vobis dirigimus salutem et precamur sanctitatem vestram ut pro nobis orare dignemini. Denique cognoscatis quod iste homo vester, nomine illo, ad nos confugium fecit, et dixit quod contra vos culpas habeat commissas. Propterea has litteras cum salutatione ad vos direximus, [Col. 0805D] Solebant veteres, seu episcopi, seu clerici, pro reis ad ecclesiam confugientibus intercedere, nec prius eos reddere quam ad Evangelia datis sacramentis, inquit synodus Aurelian. I, c. 3, de morte et debilitate [Col. 0806D] sint securi, ita ut ei, cui reus fuerit criminosus, de satisfactione conveniat. Quod etiam in servis obtinebat, qui nonnisi excusati dominis permittebantur (Ibid., c. 4, 5) . Praeclarum ejus rei apud Gregorium Turon. exstat exemplum, lib. V, cap. 3. BIGN. et precamur vobis ut vitam et immancationem et disciplinam corporalem ei concedere jubeatis. Aliam poenitentiam, qualem ei volueritis judicare, in vestra est [Col. 0806C] potestate. Qualiter ipse homo secum gaudeat quod nostram suggestionem ad vos deportasset; et unde nobis reconjungitis vobis remerire cupimus. Quid plura?
Diligendo ad nos domno et in Christo Patri nostro venerabili illi abbati, ego ille serviens atque praepositus vester. In primis illud precamur sanctitatem vestram, ut in vestra sancta oratione pro me esse non dedignemini. Denique, domne, cognoscatis de isto servitio ubi nos transmisistis, per verbum inlustris viri illius comitis, sui juniores non exinde fecerunt quomodo eis fuit demandatum. Propterea has litteras ad vos direximus, ut de ipso certiores sitis, et inantea quomodo vobis est utile sic compensetis ut nostram rem non perdamus. Quid plura? Salutamus vos usque ad gaudium.
Dulcissimo nostro et ut credimus amico sancti illius in Dei nomine illi, ille, etsi peccator, abba, nos et nostri, servientes vestri, in Domino vobis dirigimus salutes, et illud precamur Deum ut merearis agere in ista vita quod Deo sit beneplacitum. Precamur vos de illis vestris homunciunculis qui in vestro ministerio commanent, vel de nostris causis invicem nostrum bonum certamen exinde mittatis, sicut nos de vestra caritate bene confidimus, ut sic [Col. 0807A] exinde perportare faciatis usque nos insimul conjungimus. Quid plura?
Sanctorum meritis beatificato domno atque patri, Deique cultore, et ut confidimus vero amico nostro illi gratia Dei abbati, nos enim in Dei nomine ille, quamvis peccator, donum Dei episcopus. Deus scit, vester in omnibus proprius amicus, imprimitus salutationem. Desunt reliqua.
Contigit quod cellarium vel [Col. 0808A] Spicarium est horreum, a spicis scilicet reconditis. ID. spicarium vestrum infregi, et exinde annonam vel aliam raupam in solidos tantos furavi. Dum et vos et advocatus vester exinde ante illum comitem interpellare fecistis, et [Col. 0808A] ego hanc causam nullatenus potui denegare, sic ab ipsis Racimburgiis fuit judicatum, ut per wadium meum eam contra vos componere atque satisfacere debeam, hoc est, solidos tantos vel . . . . Sed dum ipsos solidos minime habui unde transsolvere debeam, sic mihi aptificavit, ut brachium in collum posui, et per comam capitis mei coram praesentibus hominibus tradere feci, in ea ratione ut interim quod ipsos solidos vestros reddere potuero, et servitium vestrum et operam qualemcunque vel vos juniores vestri injunxeritis, facere et adimplere debeam; et si exinde negligens vel jactivus apparuero, spondeo me contra vos ut talem disciplinam supra dorsum meum facere jubeatis quam super reliquos servos vestros.
Formulae Lindenbrogii
Incipiunt exemplaria de diversis conditionibus, qualiter regales vel cartae pagenses aut senicae, quas haec formula continet, scribantur.
Ille rex viro apostolico, etc. (Marculf., l. I, c. 5.)
Domino sancto sede apostolicae dignitatis colendo in Christo Patri, etc. (Ibid., c. 6.)
Suggestio piissimo ac praecellentissimo domino ill. regi, etc. (Ibid., c. 7.)
Dum, juxta Apostoli dictum, omnis potestas sublimatur a Domino (Sirmond., Conc. Gall., t. II, p. 636) , et quatenus post Deum in regia manet potestate qualiter cuncta terrena debeant gubernari. Unde oportet nos salubri consilio retractare ut illi in locis sanctorum instituantur custodes qui digne ad ipsum officium gubernandum apparere noscuntur. Igitur dum et vestra et cleri vel pagensium civitatis illius adfuit petitio ut relicta urbe illa, quam prius regere et gubernare videbamini, in suprascripta urbe illa cathedram [Col. 0807D] pontificalem suscipere deberetis, et dum vos apud animos nostros et actio commendat probata, et nobilitatis ordo sublimat, ac morum probitas vel mansuetudo et prudentiae honestas exornat, cum consilio et voluntate pontificum procerumque nostrorum, juxta voluntatem et consensum cleri et plebium ipsius civitatis, in supradicta urbe illa pontificalem in Dei nomine vobis commisimus dignitatem. Propterea per praesentem praeceptum decernimus ac jubemus ut supradicta urbs vel res Ecclesiae ipsius et clerus sub vestro arbitrio et gubernatione consistant, et erga regimen nostrum semper fidem inlibatam custodire debeatis, et juxta canonicam institutionem plebem vobis commissam assiduis praedicationum sermonibus expolire, et non minus pietate quam severitate [Col. 0808B] constringere studeatis, et curam pauperum vel necessitatem patientium cum ingenti cura et dilectione [Col. 0808C] procuretis, ut adquisita multiplicataque gregis vestri salute, ad ovile dominicum nullis maculis sordidatum valeatis praesentare; quatenus dum Ecclesiam vobis dispensatione divina commissam strenue regere atque gubernare videamini, vobis apud aeternum retributorem mercedum suffragia largiantur, et vos immensum Christum pro nostrorum mole peccaminum assidue exorare debeatis.
Domino vere sancto, etc. (Marculf., l. II, c. 1.)
Maximum regni nostri augere credimus munimentum si beneficia oportuna locis ecclesiarum benevola deliberatione concedimus, ac Domino protegente, stabiliter perdurare conscribimus. Noverit igitur sollertia vestra nos ad petitionem apostolici viri domni ill. illius urbis episcopi tale pro aeterna [Col. 0808D] retributione beneficium indulsisse ut in villis ecclesiae domni ill. quas moderno tempore aut nostro aut cujuslibet munere habere videtur, vel qua deinceps in jure ipsius sancti loci voluerit divina pietas ampliare, nullus judex publicus ad causas audiendas aut fredam undique exigendam ullo unquam tempore praesumat ingredi; sed hoc ipse pontifex vel successores ejus propter nomen Domini sub integra emunitate omnino valeant dominari. Statuentes ergo jubemus ut neque vos, neque juniores vestri aut successores, nec ulla publica judiciaria potestas quoquo tempore in villas ubicunque in regno nostro ipsi Ecclesiae aut regia aut privatorum largitate conlatas, aut quae inantea fuerint conlaturae, ad audiendum altercationes ingredi, aut fredam de qualibet [Col. 0809A] causa exigere, vel mansiones aut paratas vel fidejussores tollere praesumatis; sed quicquid exinde exigere, aut de servientibus caeterisque nationibus quae sunt infra agros vel fines seu supra terras praedictae ecclesiae commanentes, fiscus aut de freda aut undecunque potuerat sperare, ex nostra hac indulgentia pro futura salute in luminaribus ipsius ecclesiae per manus agentium eorum proficiat in perpetuum. Et quod nos propter nomen Domini et animae nostrae remedium, seu pro nostra subsequente progenie, plena devotione indulsimus, nec regalis sublimitas, nec cujuslibet judicium seu cupiditas refragare tentet. Et ut praesens auctoritas tam praesenti quam futuris temporibus inviolata, Deo adjutore, permaneat, manus nostrae subscriptionibus infra roborare decrevimus.
Ille rex Francorum vir inlustris. Quotiescunque petitionem sacerdotum vel ancillarum Dei ad effectum [Col. 0809B] perducimus, regiam consuetudinem exercemus, et nobis ad mercedem vel ad stabilitatem regni nostri in Dei nomine pertinere confidimus. Ideoque dominis viris sanctis ac venerabilibus apostolicis in Christo patribus omnibus episcopis, vel omnibus abbatibus, seu inlustribus atque magnificis viris, ducibus, comitibus, vicariis, centenariis, vel omnibus vassis nostris, vel omnibus missis nostris discurrentibus. Cognoscatis quod inlustris abbas ille de monasterio illo in pago illo, in loco qui dicitur ill. in honorem sancti ill. constructo, una cum monachis vel Dei ancillis ad laudem Christi canendum sub religionis norma conversantibus, clementiae regni nostri suggestionem intulit eo quod gloriosus dominus et genitor noster ill. quondam rex per suam praeceptionem, sua manu roboratam, talem emunitatem ad ipsam casam Dei sancti ill. vel monasterii ill. vel ipsi abbati habuisset concessam atque indultam, ut nullus judex publicus vel quislibet judiciaria potestate [Col. 0809C] accinctus in cortes vel villas ipsius monasterii nullum debuisset habere introitum, nec ad causas audiendas, nec ad fredam exigendam, nec fidejussores tollendos, nec mansiones aut paradas requirendas, nec ullas retributiones exactandas; quod fiscus noster exinde habere poterit, nullatenus exactetur, nec requiratur. Unde et confirmationes anteriorum regum parentum nostrorum nobis in praesente protulit relegendas; petiitque celsitudinem nostram ut circa ipsum monasterium nostra haec deberet auctoritas generaliter confirmare. Quod nos beneficium gratanti animo pro mercedis nostrae augmento non solum confirmantes, sed etiam novum sub emunitatis nomine concedentes, per hoc praeceptum specialius decernimus atque omnino jubemus, quod in perpetuum absque ullis obstaculis et refragationibus volumus esse mansurum, ut absque introitu episcopi aut archidiaconi ad orationem aut praedicationem lucrandam nullus judex publicus in curtes vel villas [Col. 0809D] ipsius monasterii ullum debeat habere ingressum, nec ad causas audiendas, nec fredam exigendam, nec fidejussores tollendos, nec mansiones aut paradas requirendas, nec ullas retributiones exactandas; quod fiscus noster exinde habere poterit, nullatenus exactetur nec requiratur. Nisi, ut diximus, pro mercedis nostrae augmento, sicut ab antecessoribus regibus parentibus nostris, seu et domno glorioso genitore nostro ill. quondam rege, moderno tempore fuit concessum atque indultum, ita nostris oraculis plenius confirmamus, quod in perpetuum volumus esse mansurum. Et ut haec praeceptio firmior habeatur, et per tempora melius conservetur, manus nostrae signaculis subter eam decrevimus roborare, et annulo nostro subter sigillavimus.
Ille rex illi patricio, etc. (Marculf., l. I, c. 31.)
Malorum necesse est, etc. (Ibid., c. 36.)
Ille rex Francorum vir inluster illi comiti, etc. (Marculf., append., c. 30) .
Karolus gratia Dei rex Francorum, etc. (Ibid., c. 45) .
Ille rex Francorum viris inlustribus patriciis, comitibus, telonariis, vel omnibus curam publicam agentibus. Si opportuna beneficia ad loca sanctarum ecclesiarum vel sacerdotibus praestare non desinemus, hoc nobis procul dubio in aeterna beatitudine retribuere confidimus. Igitur cognoscat magnitudo seu almitas vestra quod nos ad petitionem apostolici [Col. 0810B] viri, illius urbis antistitis, talem propter nomen Domini, ejus meritis compellentibus, beneficium praestitisse cognoscite ut ubicunque infra regnum nostrum missi sui mercare videntur, vel pro reliqua necessitate discurrunt, nullum teloneum nec quamlibet redhibitionem exinde ad partem fisci nostri nec ipse nec missi sui solvere non debeant. Propterea per praesentem praeceptum decernimus quod perpetualiter mansurum esse volumus, ut nullum teloneum in nullis civitatibus aut pagis vel ubicunque in regno nostro teloneus exigitur, nec de navali nec de carrali evectione, nec de rotatico, nec de pontatico, nec pulveratico, nec saltuatico, nec cespitatico, nec de saumariis, nec de eo quod homines eorum ad dorsum portant, nec nulla redhibitione, quam fiscus noster exinde sperare poterat, nec vos nec juniores aut successores vestri non requiratis nec exigatis; sed omnia et in omnibus hoc propter nomen Domini ipse pontifex vel successores sui aut memorata ecclesia sancti illius habeant indultum, vel in luminaribus [Col. 0810C] ipsius loci proficiat. Quae vero auctoritas ut perpetuis temporibus valeat, propria eum manu infra decrevimus roborare.
Mundi terminum ruinis crebrescentibus adpropinquare indicia certa manifestant, etc. (Marculf., l. II, c. 3) .
Ego ille, de misericordia Dei et pietate confisus, per nanc epistolam donationis datum donatumque in perpetuum esse volo ad basilicam sancti illius, ubi ipsius pretiosum corpus requiescit, et venerabilis vir ille Abba praeesse videtur, etc. (Formulae veteres, c. 1.)
Si aliquid de rebus nostris locis sanctorum, etc. (Marculf., l. II, c. 6.)
Dum fragilitas humani generis pertimescit ultimum vitae tempus, e.c. (Ibid., c. 4.)
Ego ille cogitans Dei amorem vel aeternorum bonorum retributionem, ideo cedo a die praesente ad supradictam basilicam et monachos ibidem consistentes cessumque in perpetuum esse volo portiones meas in loco nuncupato ill. sitas in pago ill., quae mihi tam de alode quam de comparato vel de quolibet adtracto advenit, vel legibus advenire potest, in supra memorato loco, tam terris, domibus, aedificiis, mancipiis, libertis, accolabus, merito accolonorum, vineis, silvis, pratis, pascuis, campis, cultis, incultis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, cum omnibus adjacentiis et appetidiciis vel colonicis ad me pertinentibus, vel omni integritate, vel superposito, [Col. 0811A] quicquid dici aut nominari potest in supra memorato pago vel loco supra nominato, vel utique de supradictis portionibus tenere visus sum, totum et ad integrum a die praesente ad jam memoratum monasterium vel ad ipsos monachos ibi consistentes perpetualiter trado atque transfundo de meo jure in eorum dominationem ad possidendum, ut quicquid a die praesente exinde facere voluerint, liberam ac firmissimam in omnibus habeant potestatem faciendi. Si quis vero, quod fieri non credo, in futurum, sive ego ipse, aut ullus de heredibus vel proheredibus meis, aut ulla emissa vel opposita persona, vel quislibet, qui contra hanc cessionem meam, quam ego bona voluntate fieri et adfirmare rogavi, venire, agere, aut resultare, vel quibuscunque modis repetere aut infrangere conatus fuerit, nec hoc valeat vindicare quod repetit, et insuper partibus supra memorati monasterii vel monachis ibi consistentibus duplum tantum quantum ipsae res eo tempore melioratae [Col. 0811B] valuerint componat, et insuper socio fisco multa auri libram unam coactus exsolvat, et haec cessio omni tempore firma permaneat, stipulatione subnexa. Actum loco illo.
Ille bene possidet res in seculo qui sibi de terrenis seu de caducis rebus comparat praemia sempiterna. Quapropter ego in Dei nomine ille, necnon et conjux mea, ambo pariter cogitantes de Dei timore vel aeterna retributione, propterea donamus, tradimus aliquas res nostras ad monasterium quod dicitur ill., quod dedicatum esse dinoscitur in honorem sancti illius, ubi venerabilis vir ille rector praeesse videtur. Donamus igitur et donatum in perpetuo esse volumus, hoc est, in pago ill. nuncupato ill. fluvio ill. mansos tantos, cum hominibus ibidem commanentibus vel aspicientibus ill. vel ill. cum domibus, aedificiis, curtiferis, cum wadris, campis, [Col. 0811C] terris, tam cultis quam et incultis, silvis, pratis, pascuis, farinariis, cum inviis, perviis, aquis, aquarumque discursibus, mobilibus et immobilibus, praesidiis, peculiis, pecoribus, omne et ex omnibus, quicquid in ipso loco nostra videtur esse possessio vel dominatio, rem exquisitam, totam et ad integrum, tam de alode quam et de comparato seu de quolibet adtractu, quicquid ad nos ibidem noscitur pervenisse, de nostro jure in jus et dominationem jam dicti monasterii per hanc chartulam donationis sive per festucam atque per andelangum a die praesente donamus, tradimus, atque perpetualiter in omnibus transfirmamus. In ea vero ratione ut pars praedicti monasterii ab hac die hoc habeat, teneat, atque possideat, vel quicquid exinde facere voluerit, liberam ac firmissimam, Christo propitio, in omnibus habeat potestatem. Et si quis deinceps, quod futurum esse non credimus, si nosmetipsi, quod absit, aut ullus quislibet de heredibus nostris, seu ulla quaelibet extranea persona contra hanc donationem [Col. 0811D] venire aut eam calumniari praesumpserit, si se exinde non correxerit, a liminibus sanctae Ecclesiae excommunicatus et sequestratus appareat, et insuper ante tribunal Christi hac de causa se judicatum iri cognoscat. Cui vero calumniam intulerit, auri uncias tant. argenti libras tant. coactus exsolvat, et quod repetit nullo modo evindicare praevaleat; sed praesens donatio haec nostris et nobis rogantibus bonorum hominum manibus roborata, quorum nomina vel signacula subter tenentur inserta, stipulatione nostra posita, diuturno tempore maneat inconvulsa. Actum. Et reliqua.
Domino venerabili et in Christo patri ill. episcopo de monasterio illo, quod est constructum infra muros illius civitatis juxta fluvium ill. etc. Igitur ego in Dei nomine ille. Dum non est incognitum qualiter omnem rem portionis meae in pago ill. in loco nuncupato [Col. 0812A] ill. super fluvio ill. et in alio loco qui dicitur ill. id est mansos tantos, cum domibus, aedificiis, curtiferis, cum wadris, silvis, terris arabilibus, campis, pratis, pascuis, cum inviis, perviis, et mancipiis ibidem commanentibus vel adspicientibus, quantacunque in ipsis locis mea fuit possessio vel dominatio, vobis ad ipsum monasterium superius nominatum ad opus sancti ill. tradidi atque transfirmavi. Sed postea mea fuit petitio, et vestra non denegavit voluntas, ut ipsam rem, dum advixero, per vestrum beneficium usufructuario mihi praestitissetis ad habere. Quod ita et fecistis. Simili etiam modo expetivi a vobis aliquam rem vestram in pago illo, in loco nuncupato ill. super fluvio illo, illam videlicet rem quam quondam ille homo per vestrum beneficium tenere visus est, ut eam mihi in usum concedere dignaremini. Et pro ipso usu censivi vobis annis singulis denarios seu solidos tantos, ut ipsos ad festivitatem sancti illius, die mensis illius, [Col. 0812B] exolvere facerem. Et si de ipso censu tardus aut negligens apparuerim, fidem exinde faciam, et contra ipsam casam Dei componere debeam. Et sic nobis complacuit atque convenit ut ipsas res nec vendere, nec donare, nec concambiare, nec in ullum quodlibet naufragium imponere licentiam non habeam, nisi tantum, dum advixero, usitare et meliorare faciam. Et post meum ex hac luce discessum, filius meus nomine ill. in ipsa precaria vel in ipso censu adstare debeat. At post ejus discessum ipsas res cum omni supraposito, quicquid ibidem adtractum emelioratumque repertum fuerit, vel transitus ejus ibidem dereliquerit, absque ullius contradictione vel judiciaria consignatione, revocare faciatis in vestrum dominium. Et ut haec precaria firmior habeatur, de quinquennio in quinquennium sit renovata, quatenus sic semper permanere valeat in effectum, stipulatione interposita. Actum. Et reliqua.
[Col. 0812C] Ego in Dei nomine ille, abba de monasterio illo quod est constructum in honore sancti illius, dilecto amico nostro nomine ill. et uxori suae nomine ill. Dum non est incognitum qualiter aliquas res vestras in pago illo, in loco nuncupato illo, super fluvio illo, hoc est, mansos tantos, cum domibus, aedificiis, curtiferis, cum wadris, campis, terris, pratis, pascuis, cum inviis, perviis, et mancipiis ibidem commanentibus vel adspicientibus his nominibus ill. et ill. vel quantacunque in ipso loco vestra fuit possessio vel dominatio, nobis ad jam dictum monasterium ad opus sancti ill. tradidistis atque confirmastis. Sed postea vestra fuit petitio, et nostra non denegavit voluntas, ut ipsas res, dum advixeritis, usufructuario jure praestitissemus ad habere. Quod ita et fecimus. Et pro ipso usu censistis nobis singulis annis denarios tantos, ut ipsos ad festivitatem sancti ill. die mensis ill. exolvere faciatis. Et si de ipso censu tardi aut negligentes apparueritis, fidem exinde faciatis, [Col. 0812D] et contra ipsam casam Dei componere debeatis. Et sic nobis complacuit atque convenit, ut ipsas res nec vendere, nec donare, nec alienare, nec concambiare, nec in ullum quodlibet naufragium ponere licentiam non habeatis; nisi tantum, dum advixeritis, usitare et meliorare faciatis; et post vestrum amborum discessum ipsas res emelioratas absque ullius contradictione vel judicaria assignatione revocare faciamus in nostrum dominium. Et haec praestaria de quinquennio in quinquennium sit renovata, quatenus permanere valeat in effectum, stipulatione composita, diuturno tempore inconvulsa. Actum. Et reliqua.
Domino vere sancto ac reverendissimo monasterii illius, etc. (Marculf., append., c. 40.)
Dominis vere sanctis monasterii in honorem sanctae [Col. 0813A] Mariae et sancti Petri et sancti Pauli, principum apostolorum, constructi in pago Wastinensi, ubi illustris abbatissa ill. custrix praeesse videtur, una cum norma plurima ancillarum ibidem consistentium, ego illa femina. Dum non habetur incognitum, sed plurimis est manifestum, quod ego res proprietatis meae in loco qui dicitur ill. per epistolam donationis ad ipsum monasterium vestrum delegavi. Propterea expetii a vobis, et vos petitionem meam non denegastis, ut ipsas res, quandiu advivo, sub usu beneficii vestri tenere et usuare debeam, et aliubi ipsas res alienare pontificium non habeam, et post meum quoque discessum cum omni re emeliorata ad ipsum monasterium absque ulla exspectata traditione vos, vel rectores ipsius monasterii, in eorum faciant revocare potestatem et dominationem. Et ut in postmodum aliquod praejudicium ex hoc generare non debeam, propterea hanc precariam vobis vel ipsi monasterio vestro emittendam decrevi, ut neque ego, neque ullus [Col. 0813B] de heredibus meis, quamvis per longinqua spatia, ipsas res repetere non debeamus. Quod qui fecerit, inferat vobis vel partibus ipsius monasterii suisque rectoribus auri libram unam argenti pondo duo, et praesens precaria firma permaneat. Et ut aliae praecariae de quinquennio in quinquennium renovantur, istam vero non sit necesse renovare, sed per semetipsam omni tempore obtineat firmitatem, cum stipulatione subnexa. Actum. Et reliqua.
Dulcissimae feminae ill. ego illa abbatissa. Dum non est incognitum qualiter tu ante hos dies rem proprietatis tuae in pago ill. in loco qui dicitur ill. ad monasterium sanctae Mariae adfirmasti, unde precariam a nobis vel ab ipso monasterio petiisti, propterea has litteras in te adfirmavimus, ut dum advivis usualiter ipsam rem tenere et dominare debeas, et aliubi ipsam alienare pontificium non habeas, et [Col. 0813C] si hoc conatus eris facere, ipsam rem a die praesente perdas. Et ut has litteras firmiores obtineas, manu nostra subter adfirmavimus, cum stipulatione subnexa. Actum. Et reliqua.
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis advocatus sancti illius, etc. (Marculf., append., c. 43.)
Domino venerabili in Christo Patri domno ill. abbati de monasterio ill. vel omni congregationi monachorum in monasterio illo quod est in pago illo, in honorem sanctorum illorum constructo, ibidem Deo deservienti, ego enim ille. Dum non habetur incognitum, sed inter plures cognoscitur quod ego res meas juris ac proprietatis meae, quae sunt in pago illo et illis conditis vel finibus illis, villas et loca nuncupata ill. et ill. cum omni merito vel termino [Col. 0813D] suo, cum omni integritate vel appendiciis, vel adjacentiis, vel suprapositis, seu servos et ancillas, accolas, libertos, libertas, cum omni peculiari et merito eorum, ad jam dictum monasterium a die praesenti per meam epistolam confirmavi, et vos omnia supra memorata vel quantum ipsa epistola commemorat, per meam traditionem ad partem jam dicti monasterii in vestro jure vel potestate recepistis; sed dum postea mea fuit petitio vel supplicatio, et vestra praestitit bona voluntas, ut ipsas res, quandiu advixero, per vestrum praestitum beneficium tantummodo usufructuario ordine habeam vel possideam, eo videlicet modo, ut quicquam exinde minuendi aut distrahendi aut alienandi non habeam potestatem. Quod si fuerit, quod absit; aut ego ipse, aut aliquis de heredibus meis, vel quislibet qui in aliqua contrarietate aut diminutione seu calumnia orta fuerit, aut surrexerit, aut adesse conatus fuerit, in primis ipsas res amittat, et abbas [Col. 0814A] monasterii vestri eas ad integrum recipiat, insuper et alias tantas res partibus ipsius monasterii componere et adimplere faciat. Et quia censistis me annis singulis pro ipsis rebus in festo sancti ill. argentum vel quidlibet solvere faciam, si de ipso censu ad eum placitum negligens fuero, spondeo ut ipsum in duplum solvam. At dum haec omnia supra memorata inlibata servavero, nec vos nec juniores aut successores vestri de ipsis rebus ullam diminutionem vel contrarietatem, si spatium vitae Dominus mihi prolongare dignatus fuerit, facere praesumatis. Post meum quoque discessum omnes ipsas res, cum omni addita melioratione vel omnibus suprapositis, cum omnibus rebus atque corporibus, opibus atque praesidiis, absque ullius judicis aut heredum meorum exspectata consignatione aut traditione vos aut agentes vestri jam dicti monasterii vestri in eorum faciant revocare vel recipere dominationem vel potestatem, sicut eorum continet epistola, perpetualiter faciendo quod egerint.
In Dei nomine ille abba et omnis congregatio fratrum nostrorum aut monachorum in monasterio ill. Domino deservientium, in Christo filio illo. Dum tua fuit petitio vel supplicatio, et nostra decrevit voluntas, ut praestitum beneficium de rebus nostris tibi facere deberemus, quod ita et fecimus, quae sunt in pago ill. in condita illa, in loco qui vocatur sic, quem tu aut ill. per epistolam donationis a die praesente ad jam dictum monasterium nostrum ille confirmavit, id est, mansum cum casa, vel alias terras, vel quantum ipsa epistola continere videtur, ut quandiu advixeris, aut ad V, aut X, aut XV, annos ipsas res usualiter habere et possidere vel excolere debeas, at nihil exinde minuendi, aut alienandi, vel detrahendi, aut in pejus vertendi non habeas potestatem, neque transferendi quicquam, quod si feceris, aut in alio contrario aut iniquo ingenio vel [Col. 0814C] contrarietate aut tu ipse, aut aliquislibet homo de ipsis rebus adesse aut adstare conatus fuerit in primis ipsas res amittas vel perdas, et alias tantas vel tales partibus jam dicti monasterii componere et solvere facias. Et censuimus de annis singulis pro ipsis rebus in festo sancti ill. ceram aut argentum tant. partibus ipsius monasterii solvere facias. Et si de ipso sensu negligens fueris, ipsum duplum reddas; et haec praestaria nostra usque ad eum placitum firma permaneat, stipulatione subnixa. Acta ibi. Et reliqua.
Domino sancto et apostolica sede colendo domno et in Christo patri ill. ego ill. et conjux mea illa. Pluribus non est incognitum qualiter propter nomen Domini ad ecclesiam illam in honorem sancti illius villam nostram nuncupatam ill. sitam in pago ill. per epistolam cessionis visi fuimus concessisse, [Col. 0814D] etiam vos ad partes suprascriptae ecclesiae recepisse. Sed dum postea nostra fuit petitio, et vestra benevolentia et pietas, ipsam villam, dum advivimus, aut qui parte sua ex nobis superstes fuerit, dum advivit, nobis ad beneficium usufructuario ordine excolendam tenere permisistis, ea scilicet ratione ut nihil exinde penitus de qualibet re alienandi aut minuendi pontificium non habeamus, sed absque ullo praejudicio suprascriptae ecclesiae vel vestro eam tantummodo excolere debeamus, ideo hanc precariam vobis emittimus, ut nullo unquam tempore nostra possessio, etiamsi spatium vitae nobis Dominus prolongaverit, nullum praejudicium aut diminutionem aliquam de ipsa villa vobis generare non debeat; nisi usu tantum, dum advivimus, habere debeamus. Et post nostrum amborum discessum, cum omni re meliorata, quicquid ibidem undique adtrahere aut meliorare poterimus, per hanc precatoriam, ac si semper per quinquennium renovata [Col. 0815A] fuisset, absque umus judicis aut heredum nostrorum exspectata traditione vos et successores vestri aut agentes ecclesiae in vestram eam faciatis dominationem revocare perpetualiter possidendam vel quicquid exinde facere elegeritis, sicut nostra continet epistola, ad profectum praefatae ecclesiae domni illius liberum habeatis arbitrium. Facta precaria ibi. Et reliqua.
Venerabili in Christo patri illi abbati de monasterio sancti illius, etc. (Formulae Bignonianae, c. 19) .
In Christo venerabili patri et domno illi abbati, etc. (Ibid., c. 20.)
In Christo venerabilis abbas ille de monasterio illo, quod est in pago illo, etc. (Ibid., c. 21.)
Si eis qui se ad onus clericatus transferre deliberant, licentiam non negamus, etc. (Marculf., l. I, c. 19.)
Perspicue regalis in hoc perfecta conlaudatur clementia, etc. (Ibid., c. 8.)
Dominis sanctis et apostolicis sedibus collocatis episcopis, abbatibus, vel abbatissis, etc. (Marculf., append., c. 10.)
Dominis sanctis et apostolicis ac venerabilibus in Christo patribus regibus, etc. (Formulae Bignonianae, c. 15.)
[Col. 0815C] Ille rex omnibus agentibus. Dum et nos in Dei nomine apostolico, etc. (Marculf., l. I, c. 11.)
Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra dum et nos ad praesens apostolico viro ill., etc. (Ibid., c. 23.)
Rectum est ut regalis potestas illis tuitionem impertiat quorum necessitas comprobatur. Igitur, etc. (Ibid., c. 24.)
Ille rex vir inluster domnis sanctis ac venerabilibus in Christo patribus omnibus episcopis, vel omnibus abbatibus, seu et inlustribus viris ducibus, comitibus, vicariis, centenariis, vel omnibus agentibus, seu omnibus missis nostris discurrentibus, vel omnibus paribus et amicis nostris, tam praesentibus [Col. 0815D] quam futuris, bene cupiens vester. Comperiat magnitudo seu industria vestra quod veniens venerabilis vir ille, abba de monasterio sancti illius, tam se quam et ipsum monasterium cum omnibus rebus suis ad nos se plenius commendavit; et nos postea gratante animo ipsum venerabilem virum illum abbatem cum ipso monasterio vel hominibus suis et omnes causas suas amabiliter sub nostro recipimus mundeburde vel defensione. Ideoque salutantes magnitudinem seu industriam vestram, vobis omnino per has litteras rogamus atque praecipimus ut nullus ex vobis jam dictum venerabilem abbatem, vel ipsum monasterium, nec homines, nec res suas, quas ad praesens habere videtur, vel inantea, Christo propitio, per bonis hominibus ibidem conlatum fuerit, nullus inquietare nec condemnare vel aliquid de rebus suis minuare omnino praesumat; sed cum Dei gratia et nostro mundeburdo vel defensione tam [Col. 0816A] eum quam suos homines residere cum quiete sinatis. Et si aliquae causae adversus ipsum abbatem vel monasterium ipsius seu homines ejus fuerint, quae in pago absque suo iniquo dispendio recte definitae non fuerint, eas usque ante nos omnimodis fiant suspensas vel reservatas, et postea ante nos per legem et justitiam finitivam accipiant sententiam. Et ut certius credatis, manu propria subter firmavimus et de anulo nostro sigillavimus. Signum domno illo rege. Ille recognovi et subscripsi. Datum die illo, anno illo, loco illo.
Ille rex comiti illi. Dum et nos una cum consensu procerum nostrorum, etc. (Marculf., l. I, c. 40.)
Repromitto ego quod ab isto die inantea fidelis ero domno Karolo piissimo imperatori, filio Pippini regis et Berthanae reginae, pura mente, absque fraude [Col. 0816B] et malo ingenio de mea parte ad suam partem, et ad honorem regni sui, sicut per drictum debet esse homo domino suo. Sic me adjuvet Deus et ita sanctorum patrocinia quae in hoc loco sunt, quia diebus vitae meae per meam voluntatem, in quantum mihi Deus intellectum dederit, sic attendam et consentiam.
Ille rex illi regi. Nemo sibi quicquam cernitur minuere quicquid e contra recipit in augmento. Dum inter nos, etc. (Marculf., l. I, c. 30.)
Merito regalis clementia in illis collata munera vel proprietates parentum nostrorum confirmare deliberat quos cognoscit, etc. (Ibid., c. 31.)
[Col. 0816C] Quicquid in praesentia nostra agitur, vel per manum nostram videtur esse transvulsum, etc. (Ibid., c. 13.)
Merito largitatis nostrae munere sublevantur, etc. (Ibid., c. 14.)
Item. Perspicue compendiis regalibus illud adscribitur, etc. (Ibid.)
Nihil, ut ait Apostolus, in hunc mundum intulimus, nec quicquam ex eo auferre nobiscum poterimus, etc. (Ibid.)
Regiam consuetudinem exercemus et fidelium nostrorum animos adhortamur, etc. (Ibid., c. 17.)
Rectum est ut qui nobis fidem pollicentur inlaesam, [Col. 0816D] nostro tueantur auxilio. Et quia ill. noster fidelis, etc. (Ibid., c. 18.)
Dum Dominus omnipotens, Creator coeli et terra, permisit, juxta quod legitur in principio, etc. (Ibid., c. 12.)
Quicquid inter conjugatos de propria facultate ob amorem dilectionis, etc. (Marculf., l. II, c. 7.)
Quandoquidem Deus voluerit inter virum et uxorem, ad pacis vinculum atque concordiam nectendam, ut res eorum inter se condonare deberent, sicuti et fecerunt. Ideoque complacuit atque convenit [Col. 0817A] inter venerabilem virum illum et uxorem illius nomine illam, eo quod inter eos agnatio minime esse cerneretur, ut alter alteri de rebus eorum inter se condonare deberent. Quod ita et fecerunt. Dedit itaque venerabilis vir ille uxori suae, nomine illa, de rebus suis in pago ill. in loco nuncupato ill. super fluvio ill. hoc est mansos tantos, cum domibus, aedificiis, curtiferis, cum wadris, terris, silvis, pratis, pascuis, campis, mobilibus et immobilibus, mancipiis ibidem commanentibus vel adspicientibus his nominibus ill. et ill. cum omni integritate vel soliditate, quicquid ibidem jure hereditario ad se pertinere videtur. Similiter visa est reddere uxor ill. nomine ill. praefato jugali suo nomine ill. de rebus suis in pago illo in loco nuncupato ill. super fluvio ill., mansos tantos, cum domibus, aedificiis, curtiferis, cum wadris, terris, tam cultis quam incultis, silvis, campis, pratis, pascuis, cum inviis et perviis eorum, integra omnia et ex omnibus, quicquid ibidem sua fuit possessio [Col. 0817B] vel dominatio. Similiter etiam omne praesidium vel elaborata eorum inter se pars parti visus est donare. In tali vero tenore, ut quisquis de eis pari suo in hoc seculo superstes fuerit, omnes res quas dedit et quas accepit, in suo jure et dominatione recipere debeat, habeatque tenendi, dandi, vendendi, commutandi, heredibusque suis ad possidendum relinquendi liberam in omnibus potestatem. Propterea has duas epistolas adfatimas uno tenore conscriptas inter se fieri vel firmare rogaverunt, ut nullus quilibet de heredibus ac proheredibus eorum hanc congruitatem inter eos factum illo unquam tempore possit irrumpere, nisi absque ullius contradictione omni tempore firma et stabilis permaneat. Quod si aliquis de heredibus ac proheredibus eorum hanc cessionem calumniari praesumpserit, dupliciter quantum eo tempore ipsae portiunculae valuerint, et insuper ad partem fisci, auri uncias tantas, argenti libras tantas coactus exsolvat, et quod repetit nullum obtineat effectum, sed, sicut diximus, hae epistolae [Col. 0817C] tam a nobis quam ab aliis bonorum hominum manibus roboratae, omni tempore firmae et stabiles permaneant, stipulatione interposita. Actum. Et reliqua.
Dulcissimis filiis meis illis. Omnibus non habetur incognitum qualiter ante hos annos, etc. (Marculf., l. II, c. 9.)
Dulcissimo atque amantissimo filio meo illi, ego ille genitor tuus. Dum et ego te dulciter enutrivi, etc. (Formulae Bignonianae, c. 9.)
Ego in Dei nomine ille. Amore Domini nostri Jesu Christi, ut veniam delictis meis, etc. (Ibid., c. 11.)
Dulcissimis nepotibus meis illis, ego ille. Quicquid filiis vel nepotibus de facultate pater cognoscitur ordinasse, voluntatem ejus, etc. (Formulae veteres, c. 22.)
Ego in Dei nomine ille et conjux mea illa dilectissimis nepotibus nostris necnon et neptibus nostris illis. Constat vero, prout fragilitas humana exposcit, quae primi parentis culpa existente mortis debitum quotidie nolens volensque persolvit, quod genitor vester nomine ille filius noster de hac luce ante nos visus est decessisse, et nos Dei omnipotentis providentia ei reservati superstites fuerimus. Hac igitur de causa complacuit nobis atque convenit ut pro ipso proprietatis jure, in quo genitor vester legitime succedere debuit si nobis in hoc seculo superstes fuisset. [Col. 0818A] ita vos post nostrum quoque discessum aequalem partem cum avunculis vel amitis vestris filiis vel filiabus nostris ad integrum accipere debeatis. Propterea per hanc chartulam traditionis, sive per festucam atque per andelangum donamus, tradimus vobis, sicut diximus, de omni re proprietatis nostrae, quicquid ad praesens possidere visi sumus, id est tam in terris quam in silvis, campis, pratis, pascuis, vineis, mancipiis, peculiis, pecoribus omnia et ex omnibus, ut ipsam hereditatem, sicut diximus, aequaliter contra heredes nostros filios vel filias nostras, ipsam videlicet portionem quam pater vester ille hereditare voluerit accipere debeatis, ut ab hac die habeatis, teneatis, atque possideatis, et inter vos legitime dividere faciatis, vel quicquid exinde facere volueritis, liberam in omnibus habeatis potestatem. Et si quispiam contra hanc chartulam cessionis aliquam calumniam stabilire praesumpserit, vel vobis ipsam portionem per fraudem abstrahere voluerit, componat vobis [Col. 0818B] dupliciter, id est, quantum eo tempore ipsa portio valuerit, et insuper inferat ad partem fisci auro uncias tant. argento libras tantas. Et hoc actu exsolvat, et insuper quod repetit nullatenus evindicet, sed praesens epistola haec omni tempore firma et stabilis permaneat, stipulatione subnexa. Actum. Et reliqua.
Dulcissimo nepoti meo illi. Quicquid pater unumquemque de filiis vel nepotibus plus habere voluerit, hoc sibi secundum legis ordinem sine consortis repetitione defendat, nec praesumat aliquis contra voluntatem patris agere. Igitur ego in Dei nomine ille, dum et me jam senectus adgravat, et necessitates ut oportet procurare non valeam, etc. (Marculf., l. II, c. 11.)
Dulcissimis nepotibus meis illis, necnon et neptibus [Col. 0818C] meis illis, ego in Dei nomine ille. Licet pro servitio vel benevolentia quam circa me die noctuque exhibuistis, de rebus proprietatis meae vobis aliquid condonare deberem, sicuti et feci. Ideoque per hanc epistolam cessionis, sive per festucam atque per andelangum dono trado vobis aliquam rem meam in pago illo, in loco qui dicitur ille, id est, mansos tantos, cum aedificiis suprapositis, una cum terris, silvis, campis, pratis, pascuis, communiis, necnon et mancipiis ibidem commanentibus vel adspicientibus, omnia et ex omnibus, quicquid in ipso loco mea videtur esse possessio vel dominatio. In tali vero ratione ut haec omnia superius nominata a die praesente habeatis, teneatis, atque possideatis, vel quicquid exinde facere volueritis, liberam in omnibus habeatis potestatem. Et si quis deinceps, quod fieri non posse credo, si ego ipse, quod absit, aut ullus de heredibus ac proheredibus meis hanc cessionem refragare tentaverit, si se exinde non correxerit, a collegio [Col. 0818D] sanctae Dei Ecclesiae alienus existat, et insuper inferat vobis dupliciter, id est, quantum eo tempore ipsae res valuerint, et quod repetere videtur, nullum obtineat effectum, sed praesens haec epistola tam a me quam ab heredibus meis defensata omni tempore firma et stabilis permaneat. Actum. Et reliqua.
Domino fratri illi, ego in Dei nomine ille. Dum igitur et peccatis meis facientibus procreationem filiorum minime habere videor, et me paupertas vel infirmitas corporis assidue opprimere videtur, ideo complacuit mihi atque convenit ut in locum filiorum vel filiarum te adoptare deberem, quod ita et per hanc epistolam visus sum fecisse. Dono igitur tib omnes res proprietatis meae, quascumque de parte paterna seu de materna adquisisse videor, id est, in [Col. 0819A] pago illo, in loco nuncupato illo, hoc est, mansos tantos cum aedificiis suprapositis, curtiferis, cum wadris, silvis, terris arabilibus, campis, pratis, pascuis, adjacentiis, seu et mancipiis ibidem commanentibus, cum omni supellectili domus meae, quicquid ibidem praesenti tempore possidere videor, in tuam transfirmo dominationem. Similiter et in alio loco qui dicitur ill. in ipso jam dicto pago, id est, mansos tantos, cum aedificiis suprapositis, curtiferis, silvis, campis, pratis, pascuis, communiis, et mancipiis ibidem commanentibus vel adspicientibus, id est, quantumcumque in ipso loco mea videtur esse possessio vel dominatio, totum et ad integrum per hanc chartulam cessionis, sive per festucam atque per andelangum de meo jure in jus et dominationem tuam perpetualiter transfirmo. In ea vero ratione ut, quandiu advixero, victum mihi, potum, et vestimenta, et calciamenta in omnibus sufficienter procurare debeas, ut exinde mihi omnibus diebus [Col. 0819B] vitae meae nihil deficiat; quod si hoc non feceris, ipsas res, quas tibi delegavi, ad integrum perdas. Propterea hanc epistolam tibi fieri vel firmari rogavi, ut nullo unquam tempore aliquis de heredibus meis seu proheredibus hanc convenientiam inter nos factam immutare vel refragare non possit, sicut superius continetur. Ea scilicet ratione ut, quandiu advixero, meam necessitatem in omnibus procurare debeas in cibo et potu, in vestimentis seu calciamentis; et post meum discessum ipsae res, quas tibi tradidi, in tua dominatione permaneant, vel quicquid ibi deinceps facere volueris, liberam in omnibus habeas potestatem. Et si ullus quislibet, quod fiendum esse non credo, si aliquis de propinquis meis, vel quaelibet alia persona hoc emutare vel temerare praesumpserit, inferat tibi tantum quantum ipsae res valuerint, et insuper ad partem fisci auro uncias tant. argento libras tantas coactus exsolvat, et quod repetit nihil evindicet, sed praesens haec epistola [Col. 0819C] adoptionis omni tempore firma et stabilis permaneat, cum stipulatione subnexa. Actum. Et reliqua.
Ego in Dei nomine ille. Dum peccatis meis facientibus orbatus sum filiis meis, placuit ut te illum, una cum consensu patris tui, in civitate illa cum curia publica et defensore de potestate patris naturalis descendentem et in meam potestatem venientem in locum filiorum adoptarem, quod ita et feci. Ea vero ratione ut, quandiu advixero, victum et vestitum, tam in dorso quam in lecto, seu calciamento, mihi in omnibus sufficienter impertias et procures, et omnes res meas, quascunque habere videor, tam in manso, vinea, prato, peculio, seu reliqua suppellectili domus, salvo jure meo, diligenter excolas. Post obitum quoque meum, sicut a me generatus fuisses, ita in omni hereditate mea per hanc epistolam adoptionis statim sis successurus, vel quicquid [Col. 0819D] de supradictis rebus meis, quantascunque moriens dereliquero, facere volueris, jure proprietario, absque repetitione heredum meorum, liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem. Quod si aliquis hoc temere emutare voluerit, inferat tibi tant., et quod repetit vindicare non valeat, sed praesens epistola omni tempore firma permaneat. Et reliqua.
Gesta lex et consuetudo exposcit ut quaecunque persona naturales filios habuerit, et alios plures non habuerit, si eos voluerit in sua instituere hereditate, faciendi id liberam habeat potestatem. Ideoque ego ille, etc. (Marculf., append., c. 52.)
Justissimis nostris sublevantur muneribus qui nobis fideliter et instanti famulantur officio. Ego in [Col. 0820A] Dei nomine ille fideli nostro illo, etc. (Marculf., l. II, c. 36.)
Dulcissima filia mea illa. Dum non est incognitum, sed per populum divulgatum et patefactum, quod ego ex ancilla mea nom. ill. te generavi, etc. (Marculf., append., c. 47.)
Dulcissimo amico meo illi, ego ille. Rogo atque injungo caritati tuae ut eas ad vicem meam ad civitatem illam, etc. (Ibid., c. 53.)
In nomine Domini. Anno illo Domini nostri illius regis, mense illo, gesta habita apud laudabilem virum illum defensorem, etc. (Ibid., c. 54.)
Magnifico amico meo illi, ego ille. Cognita justa [Col. 0820B] injunctione tua, ut per tuum mandatum me rogasti, etc. (Ibid., c. 55.)
Dulcissima filia mea illa, ego ille. Diuturna sed impia inter nos consuetudo tenetur ut de terra paterna sorores cum fratribus portionem non habeant, etc. (Marculf., l. II, c. 12.)
Quicquid inter propinquos de alode parentum, non judiciaria potestate coacta, etc. (Ibid., c. 14.)
Caritatis studio et dilectionis affectu inter propinquos decet ut quicquid de rebus eorum inter se diviserint, etc. (Formul. veteres, c. 25.)
Auxiliante Domino nostro Jesu Christo, placuit [Col. 0820C] atque convenit inter illum et germanum suum illum, etc. (Marculf., append., c. 39.)
Pactum divisionis inter fratres, id sunt ille et ille, heredes illius et illius quondam, qualiter inter se alodem, etc. (Formul. Bignon., c. 18.)
Regnante in perpetuo Domino nostro Jesu Christo, loco illo, anno illo, regnante illo rege, sub die illa, ego ille et conjux mea illa, etc. (Marculf., l. II, c. 17.)
Regnante in perpetuo Domino nostro Jesu Christo, anno illo illius regis, sub die illius mensis, feria illa, indictione illa, ego ille filius illius sana mente integroque consilio, metuens casus humanae fragilitatis, [Col. 0820D] testamentum meum condidi, quod illi scribendum commisi, ut quando dies legitimus post transitum meum advenerit, recognitis sigillis, inciso lino, ut legis decrevit auctoritas, per inlustrem virum illum, quem in hac pagina testamenti mei legatarium institui, gestis reipublicae municipalibus titulis ejus persecutione ab ipsis muniatur, et in archiis basilicae sancti illius conservetur. Et quicquid unumquemque de rebus meis propriis habere decrevi, singulariter in hoc testamentum meum inserere curavi. In reliquo vero qualescunque aut quaecunque epistolae aut testamenta aut conscriptiones de nomine meo manu mea firmatae ostensae fuerint, et ante hoc testamentum praenotatae, quas hic non commemoravero, excepto de ingenuitatibus quas pro animae meae remedio feci aut adhuc facere volo, vacuae permaneant. Et quod unicuique per hoc testamentum dedero darique jussero, id ut fiat, detur, praestetur, impleatur, te omnipotens Deus testem committo. Quapropter non habetur [Col. 0821A] incognitum qualia, dispensante Deo, ad loca sanctorum illorum de rebus meis propriis delegavi in perpetuum ad possidendum: dedi quoque ad basilicam illam portiones meas ill. et quod in locis denominatis habere videor, id totum et ad integrum ad basilicam superius nominatam proficiat in augmentum. Illas vero cessiones quas ad libertos meos illos ad ingenuitates eorum confirmandas fecimus, id sunt ill. et ill. quando illos pro animae nostrae remedio ingenuos dimisimus, dum advivunt, habeant, et post eorum decessum cum omni supraposito ad jam dictam ecclesiam sancti illius, ubi eis patrocinium et defensionem constitui, revertantur. Volumus enim ut ingenuos quos modo aut inantea fecimus, quanticunque in ipsis locis manent quae ad sanctam ecclesiam delegavimus, inspecta eorum libertate, super ipsas terras pro ingenuis commaneant, et aliubi commanendi nullam habeant potestatem, sed ad ipsa loca sancta debeant spectare, et [Col. 0821B] nullus de ipsis lidemonia ad meos heredes ullatenus reddat, et hoc quod aliquibus ex eis per cartas dedimus, nullatenus aliubi nec vendere nec alienare habeant licentiam. Similiter donavimus donatumque in perpetuum esse volumus ad monasterium illud, ubi venerabilis abba ille praeesse videtur, villas illas in pago ill. cum omnibus adjacentiis vel appendiciis earum, quantumcunque ibidem tenere vel possidere videmur, et quolibet adtractu ad nos pervenit, aut legibus pervenire debet, totum et ad integrum cum omni superposito a die praesenti in honorem sancti illius, ubi abba ille, tradimus ad possidendum, cum domibus, aedificiis, mancipiis, accolabus, libertis, tam ibidem oriundis quam aliunde translatis vel ibidem commanentibus, vineis, silvis, campis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, cum exitu et regressu, omni genere pecudum, tam majore quam minore, mobilibus et immobilibus, omni re inexquisita, tam auro quam argento, vel reliquis [Col. 0821C] fabricaturis, tam ministeriis ecclesiae, vel strumentis chartarum, libris vel vestimentis ecclesiae, vel omni praesidio quod vivens legibus possidere videor et mihi debetur, et quicquid dici vel nominari potest, totum et ad integrum ad jamdictum monasterium sancti illius proficiat in augmentum, inspecto illo strumento quod antea ad jam dictum monasterium fecimus. Praeter ista omnia reservavimus in Falcidia heredibus nostris villas illas in pago illo, in ea ratione ut facta mea in omnibus studeant conservare atque defendere. Quod si hoc facere neglexerint, quicquid eis deputavimus perdant, et de omni corpore facultatis meae penitus reddantur extranei. Et si aliquid comparavero, aut ex parentibus meis mihi obvenerit, vel adtraxero, vel quolibet ingenio ad me pervenerit, quod in isto testamento supra non commemoravimus, post meum discessum casa sancti illius per rectores suos recipiat perpetualiter ad possidendum. Per praesens testamentum basilicam sancti illius heredem meum [Col. 0821D] instituo, et quicquid unicuique deputavi, fidei tuae committo. Quia hoc quod tibi deputavi, malo te habere quam me, te magis quam caeteros heredes ac proheredes meos. Si quis vero, quod futurum esse non credo, sive aliquis heredum ac proheredum meorum, vel quislibet opposita persona praesens testamentum meum infringere conatus fuerit vel tentare praesumpserit, inprimis, usque dum ad veram emendationem proinde corrigatur, Deum et sanctos suos habeat contrarios, et a liminibus ecclesiae efficiatur extraneus, et insuper ei quem pulsaverit, una cum socio fisco, auri libras tant. coactus exsolvat, et nihilominus praesens pagina firma permaneat, quam manu mea propria subter firmavi, et bonorum hominum signis vel allegationibus roborandam decrevi stipulatione subnexa. Actum. Et reliqua.
Anno illo regnante rege illo, sub die illo, in civitate [Col. 0822A] illa, adstante viro illo laudabili defensore et omni curia publica, vir magnificus ille prosecutor, etc. (Marculf., l. II, c. 37.)
Textus mandati.
Domino magnifico fratri illi, ille. Peto et supplico atque tuae caritati injungo, ut in vicem meam civitatem illam adeas, et donationem illam quam ego partibus illius de locis nostris nuncupatis illis sitis in pago illo per meum legitimum instrumentum confirmavi, prosequi et gestis municipalibus coram curia publica et defensore facias allegari. Propterea tibi hoc mandatum conscripsimus, etc. (Ibid., c. 38.)
Post recitationem mandati, vir honestus ille defensor dixit. Mandatum quidem recitatum est, sed suprascriptum testamentum, quod prae manibus habere dicis, amanuensis accipiat, et nobis praesentibus recitetur, et ut postulas gestis publicis firmetur. Qui statim accipiens, per ordinem illud recitavit. Post recitationem [Col. 0822B] vero ille persecutor dixit. Quia petitiones meas laudabilitas vestra per ordinem implere dignata est, rogo ut publica monumenta suscipiat. Vir laudabilis ille defensor et curiales dixerunt. Testamentum quod recitatum est, gestis publicis inseratur, et quod ille persecutor velit et petit, gesta ei publice dentur. Ille persecutor dixit: Sufficit mihi bone defensor, si testamenti, quod recitatum est, mihi gesta, ut mos est, tradere jubeatis. Defensor et ordo curiae dixerunt: Quia testamentum et mandatum inde conscriptum per ordinem conditum et bonorum hominum manibus roboratum atque signatum manifeste cognovimus, aequum est ut gesta ex hoc conscripta et a nobis subscripta tibi ex more tradantur, et in archiis publicis serventur, ut facilius quod superius insertum est diuturno tempore maneat inconvulsum. Edatur ordine et mandatum et totus testamenti textus, et postea defensor et curiales civium et reliqui subscribant atque signent.
Lex Romana constringit ut qui tutores noluerint esse parvulorum, si forte cesserit luctuosa hereditas, in ea ipsi habeantur extranei. Propterea ego in Dei nomine ille, judex provinciae illius, etc. (Formul. veteres, c. 21.)
Dulcissima atque amantissima sponsa mea nomine illa, ego in Dei nomine ille. Igitur dum taliter parentibus nostris utriusque partis complacuit atque convenit ut ego te solido et denario secundum legem Salicam sponsare deberem, quod ita et feci, similiter complacuit nobis atque convenit ut de rebus proprietatis meae tibi aliquid in dotis titulum condonare deberem. Quod ita et feci. Idcirco per hanc chartulam libelli dotis sive per festucam atque per andelangum dono tibi et donatum in perpetuo esse volo, id est, in pago illo, in loco nuncupato illo, super fluvio illo, [Col. 0822D] hoc est, mansos tantos, cum hominibus ibidem commanentibus vel adspicientibus his nominibus illis vel illis, cum terris tam cultis quam et incultis, silvis, pratis, campis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, praesidiis, peculiis, pecoribus, vineis, farinariis, vel quicquid in ipso loco mea videtur esse possessio vel dominatio, rem inexquisitam totum et ad integrum, sicut superius dixi, dono, trado, atque transfirmo. Insuper etiam dono tibi in pecoribus, id est, inter boves et vaccas, inter porcos et verveces, capita tanta; in fabricaturis, id est, in auro vel argento solidos tantos. In ea vero ratione ut haec omnia superius nominata, quandoquidem dies nuptiarum evenerit, et nos Deus conjunxerit, tu dulcissima sponsa mea nomine illa ab ipso die hoc habeas, teneas, atque possideas, vel quicquid exinde facere volueris, liberam ac firmissimam in omnibus habeas potestatem. Et si quis deinceps contra hanc chartulam libelli dotis, quod fiendum [Col. 0823A] esse non credo, venire aut eam temerare praesumpserit, si se exinde non correxerit, illum qui ab initio masculum et feminam condidit contra se ultorem sentiat, et insuper auro uncias tantas, argento libras tantas coactus exsolvat, et quod repetit nullatenus evindicare praevaleat; sed praesens haec epistola tam a me quam ab heredibus meis defensata omni tempore firma et stabilis permaneat, stipulatione interposita.
Quod bonum, faustum, felix, prosperumque eveniat desponsandis maritandisque ordinibus ac procreationi liberorum, etc. (Marculf., l. II, c. 15.)
Quod bonum, felix, faustumque. Et reliqua. Dono itaque ego ille honestae puellae sponsae meae nomine ill. quam, si Christo placuerit, in conjugium desidero sociare uxorem, donatumque, etc. (Marculf., append., c. 37.)
Lex et consuetudo exposcit ut quicquid inter sponsum et sponsam de futuris nuptiis fuerit definitum vel largitum, aut ex consensu parentum vel ipsorum, si sui juris sunt, scripturarum solemnitate firmetur. Idcirco ego ille, dum multis habetur percognitum quod te illa una cum consensu parentum vel amicorum nostrorum tua spontanea voluntate sponsavi, mihi complacuit, ut aliquid de rebus meis per hunc titulum libelli dotis ante diem nuptiarum tibi confirmare deberem. Quod ita et feci. Ergo dono tibi donatumque esse volo locellum proprietatis meae nuncupatum illum situm in pago illo, cum terris. Et reliqua. Totum et ad integrum, sicut a me praesente tempore videtur esse possessus, et in fabricaturis aurum tantum, argentum tantum, vestimenta. Et reliqua. Haec omnia, sicut jam superius dictum est, [Col. 0823C] per hunc titulum libelli dotis, cum dies nuptiarum advenerit, tibi sum impleturus vel traditurus, ita ut, dum advixeris, secundum legis ordinem teneas atque possideas, nostrisque qui ex nobis procreati fuerint filiis derelinquas. Si quis vero aut ego ipse, aut ullus quislibet persona fuerit qui contra hanc donationem aliquid agere vel calumniam generare praesumpserit, illud quod repetit non vindicet, et insuper cui litem intulerit solidos centum componat, et haec donatio meis vel bonorum hominum manibus roborata, cum stipulatione subnexa, firma permaneat.
Cum constet fecunditatem humanae prolis a protoplasto Domino praecipiente crevisse, Crescite, inquiente, et multiplicamini, atque ob adjutorium mulier de latere sumpta sit viri, dicente Domino, Faciamus ei adjutorium simile sibi, et idcirco relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et [Col. 0823D] erunt duo in carne una, et ut certius humana fragilitas possit dignoscere bonum atque a Deo constitutum esse conjugium, ipse auctor redemptionis Christus Dei Filius invitatus ad nuptias venit, ibique aquas in vinum mirabile convertit, ideoque ego in Dei nomine Gaufridus, praecedentium patrum vestigia sequens, una cum consensu virorum illustrium propinquorum meorum, visum est mihi legibus copulare legitimum conjugium ad procreationem filiorum, atque in dotis titulum dare sponsae meae nomine Hisdemei, filiae quondam Wtardi atque Osbrenae, decrevi in praesentia virorum nobilium agere, studuique ut ejus temporibus inconvulsum permanere queat. Quod ita et feci. Ergo dono tibi donatumque secundum legem Salicam in tua dote a die praesenti jure legitimo in perpetuum esse volo, et de meo in tuum jus et dominationem trado atque transcribo, hoc est, mansum juris mei indominicatum, cum aliis quatuor mansis servilibus seu adspicientibus simul [Col. 0824A] curtiferis, vineis arpennorum quatuor, silvis, viridigariis, pratis, campis cultis vel incultis, pascuis, perviis, exitibus et regressibus, et reliquis adjacentiis, mobilibus et immobilibus, cum mancipiis utriusque sexus, quorum haec sunt nomina. Giofredus et uxor sua donavit eam infantibus Geroldo et Abdone, necnon et Poppa. Magewardus et uxor ejus Adalburgis cum filio suo nomine Burando, Isembertus, Aimbertus, Petitus, Ultegerius, Alboinus, Olfardus, Lanceri et uxor sua Sicberta, Airmannus, et conjux ejus Adalburgis, et filia eorum Ingeltrudis, Cathindes, Megewardus, Pucellita, et Albutius. Qui praescriptus mansus cum omnibus appendiciis est in pago Carnotense, in vicaria Ganegiacense, in loco qui dicitur Sicheri villa. Haec omnia superius comprehensa die praesenti tibi sum daturus vel traditurus, totum et inexquisitum, ut quicquid exinde facere volueris, liberam et firmissimam in omnibus habeas potestatem faciendi. Dono etiam tibi in praefixo [Col. 0824B] pago vel in eadem vicaria, in loco qui dicitur Bonervilla, omnem medietatem, tam ex mancipiis quam ex alode, quam ibi videor habere, hoc est, mansum unum cui adspiciunt mansi serviles quatuor cum mancipiis quorum haec sunt nomina, Galastus, Ergarius, Pascarius, Marlinus, Polita, et Amelberga, vineis arpennorum quatuor, pratis, silvis, aquis, aquarumve decursibus, terris cultis et incultis, exitibus et regressibus, vel quicquid ibi adspicit, omnem medietatem, tam in terris quam in mancipiis, id est, mansum unum cum mansis quatuor ibi adspicientibus, cum pratis arpennorum duorum, et medietatem Ecclesiae Dei.
Dum multis habetur percognitum qualiter ego ille puellam aliquam, nomine illam, una cum consensu parentum vel amicorum nostrorum legibus sponsavi et aliquid de rebus meis ei donare ante diem nuptiarum disposui, ideo placuit mihi ut de ipsis rebus misso [Col. 0824C] ipsius puellae nomine illi traditionem vel introductionem locorum secundum legem Romanam facere deberem. Quod ita et feci. Ergo trado ei et tradidisse me constat locellum proprietatis meae nuncupatum illum, situm in pago illo, cum terris, aedificiis, accolabus, mancipiis, et caetera quae sequuntur, aurum, argentum, vestimenta. Haec omnia superius jam dicta tibi ill. ad vicem sponsae meae trado, ita ut tempore nuptiarum in jam dictae sponsae meae veniant potestatem, ita ut secundum legis ordinem teneat atque possideat. Et si contra hanc traditionem aliquis refragare voluerit, partibus ipsius puellae sol. tant. componat, et haec traditio firma permaneat.
Notitia sub quorum praesentia ibi veniens ille ante illum vel eos qui subter tenentur inserti, accusabat aliquem hominem nomine illum eo quod etc. (Formul. veteres, c. 32.)
Dulcissimae atque amantissimae conjugi meae nom. ill. ego ill. maritus tuus. Licet ergo ut ego rapto scelere absque voluntate parentum tuorum te mihi in conjugium visus sum sociasse, unde vitae periculum incurrere potui, nisi intervenissent sacerdotes vel reliquae plures illustres personae, qui nos ad pacis concordiam vel unanimitatem visi sunt revocasse. Qua de re convenit nobis ut de rebus proprietatis meae tibi aliquid donationis causa condonare deberem. Quod ita et feci. Ideoque per hanc epistolam compositionis, sive per festucam et andelangum, dono tibi et donatum in perpetuo esse volo, id est, aliquam portiunculam meam in pago illo, in loco nuncupato illo, super fluvio illo, hoc est, mansos tantos cum hominibus ibidem commanentibus vel adspicientibus utriusque sexus, cum terris arabilibus, silvis, campis, [Col. 0825A] pratis, cum inviis, perviis, omnia et ex omnibus, quicquid in ipso loco possidere praesenti tempore visus sum, totum et ad integrum tibi per hanc chartulam compositionis dono, trado, atque transfirmo. Similiter dono tibi in auro vel argento solidos francos tantos. In tali vero tenore ut haec omnia superius nominata a die praesente habeas, teneas, atque possideas, posterisque nostris ad possidendum relinquas, vel quicquid exinde facere volueris, liberam in omnibus habeas potestatem. Et si aliquis contra hanc epistolam compositionis venire aut eam irritam facere voluerit, inferat tibi tantum et aliud tantum quantum eo tempore ipsa portiuncula valuerit. Et insuper publico fisco auri uncias tantas, argenti libras tantas coactus exsolvat, et quod repetit nullatenus evindicet; sed praesens haec epistola compositionis omni tempore firma et stabilis permaneat, stipulatione subnexa. Actum. Et reliqua.
[Col. 0825B] Viventibus patribus inter filios familias sine voluntate eorum matrimonia non legitime copulantur. Idcirco in Dei nomine ille, dulcissima, etc. (Marculf., l. II, c. 16; Formul. vet., c. 16.)
Certis rebus et probatis causis inter maritum et uxorem repudiandi locus patet. Idcirco dum inter illum et conjugem suam illam non caritas, etc. (Marculf., culf., l. II, c. 30; Formul., vet., c. 19.)
Ille illi feminae. Illud non habetur incognitum qualiter servus meus nomine ille te absque parentum vel tua voluntate, etc. (Marculf., l. II, c. 29.)
Et si voluntaria servum accepit, dicis.
Omnibus non habetur incognitum qualiter servum meum nomine illum voluntaria secuta es, etc. (Ibid.)
Omnibus non habetur incognitum qualiter te per voluntatem tuam servus juris mei nomine ille ad conjugium sociavit uxorem, etc. (Marculf., append., c. 18.)
Ego in Dei nomine, etsi peccator, venerabilis vir ille abba de monasterio sancti illius, quod est in pago illo constructum. Dum et omnibus non est incognitum, etc. (Formul. Bignon., c. 10.)
Ego in Dei nomine ille cogitans de Dei timore vel aeterna bona retributione, propterea dilecta extranea puella nomine illa, licet te servus meus nomine ille absque voluntate parentum tuorum te ad conjugium visus fuit sociasse, unde vitae periculum incurrere [Col. 0825D] debuit, si non quamplures extraneae personae vel etiam illustres viri hac de causa saepius intervenissent, maxime vero quia tu infra noctes quadraginta secundum legem Salicam visa es reclamasse, nunc igitur complacuit nobis atque convenit ut talem chartulam triscabinam seu ingenuitatis ipsi servo nostro nomine illo fieri vel firmare rogaremus, ut nullo unquam tempore in aliquod servitium inclinari non debeas. Sed et si aliqua agnatio de ipso servo nostro ex te apparuerit, in nullum servitium nec nobis nec heredibus ac proheredibus nostris nullatenus debeat adserviri; sed, sicut diximus, tantum quantum et agnatio tua, qui de ipso servo nostro procreati fuerint, omni tempore ingenui sint, et ingenui permaneant, tanquam si ab ingenuis parentibus fuissent procreati vel nati. Peculiare vero suum sive conlaboratum, quod praesenti tempore habere videntur, vel deinceps habere potuerint, sibi habeant concessum atque indultum. Mundeburdem [Col. 0826A] vel defensionem ubicunque eligere voluerint, licentiam habeant eligendi. Sicut cives Romani, portas apertas habeant, pergantque partem quam voluerint ambulare. Et nulli heredum ac proheredum nostrorum; tu et agnatio tua, sicut diximus, ullum deinceps reddere debeatis libertinitatis obsequium; sed magis haec epistola triscabina tam a me quam ab heredibus meis defensata omni tempore firma et stabilis permaneat, stipulatione subnexa. Actum.
Ille rex viro inlustri illi comiti. Dum et nobis divina pietas juxta votum fidelium et procerum nostrorum, de nativitate filii nostri, etc. (Marculf., l. I. c. 39.)
Ego in Dei nomine ille domesticus, acsi indignus, gloriosi domni illius regis super villas ipsius illas ex [Col. 0826B] familia dominica illa. Dum generaliter ad omnes domesticos regis ordinatio processit pro nativitate domnicilli nostri, etc. (Marculf., l. II, c. 52.)
INGENUITATES DIVERSO MODO FACTAE.
Qui debitum sibi nexum relaxat servitium, praemium in futuro Dominum sibi tribuere confidat. Igitur ego in Dei nomine ille pro remedio animae meae vel aeterna retributione, etc. (Formul. Sirm., c. 12.)
Qui debitum sibi nexum relaxat servitium, mercedem in futuro Dominum sibi retribuere confidat. Igitur ego in Dei nomine ille et conjux mea illa, etc. (Formul. vet., c. 12.)
Dilecto suo illi aut illi. Pro respectu fidei ac servitii tui, quo mihi famularis, pro remissione peccatorum [Col. 0826C] meorum, etc. (Marculf., l. II, c. 33.)
Si aliquos ex servientibus nostris a jugo servitutis absolvimus, mercedem in futurum nobis ex hoc retribui confidimus. Igitur ego ille propter nomen Domini et retributionem aeternam, etc. (Ibid., c. 34.)
Dum omnipotens Deus nobis concedit in hoc seculo sanum corpus habere, pro salute animae nostrae frequentius cogitare debemus, ut aliquantulum de peccatis nostris minuere mereamur. Itaque ego ille in Dei nomine, etc. (Marculf., append., c. 13.)
Qui debitum sibi nexumque servum [Al., servitium] relaxat, praemium ex hoc Dominum in aeterna beatitudine retribuere confidat. Quapropter in Dei [Col. 0826D] nomine ille cogitans Dei amorem vel aeternam bonam retributionem, vernaculum juris mei nomine illum ab omni vinculo servitutis ad praesens absolvo, ita ut ingenuus sit et ingenuus permaneat tanquam si ab ingenuis parentibus fuisset procreatus vel natus. Peculiare vero suum quod habere videtur, vel deinceps elaborare potuerit, sibi habeat concessum atque indultum. Mundeburdem vel defensionem ubicunque sibi eligere potuerit, licentiam habeat eligendi. Civis Romanus portis apertis eam pergat partem quam voluerit ambulare. Et nulli heredum ac proheredum meorum ullo unquam tempore reddat libertinitatis obsequium; sed ipse et agnatio sua inposterum semper valeant permanere bene ingenui atque securi. Et si quispiam deinceps. Et reliqua.
Quoniam sanctissimi Hludouvici imperatoris pictas, quam habet in animo, ea quaerere et indagare [Col. 0827A] non cessat quae Dei potissimum congruant voluntati, etc. (Marculf., append., c. 8.)
Secundum legem Romanam, nullatenus revocetur. Itaque sub die illo, regnante domno nostro illo rege, indictione illa, vir venerabilis ille diaconus testatus est, etc. (Ibid., c. 56.)
Dilectissimo mihi bene merito illi. Omnibus non habetur incognitum, sed patefactum, quod tu quotidie in bonis partibus fideliter mihi deservire non cessas, etc. (Ibid., c. 48.)
Domino invictissimo atque glorioso regi illi: sancta Lingonensis Ecclesia praesentem perpetuamque incessanter felicitatem devotissimis exorat [Col. 0827B] precibus. Ad notitiam celsitudinis vestrae perferre nos ecclesiastica provocat necessitas de promotione servi vestri nomine illius ex loco juris vestri nuncupato illo, de ministerio illo, vel de beneficio illo, cujus gratia eruditus, et inter nostrae parvitatis studia, scientia, vita, ac moribus pro modulo qualitatis quantitatisve instructus, jam munus clementiae vestrae dandum nobisque significandum ejus de libertate expectantes, ad gradus ecclesiasticos eum promovere vestrae largitatis munificentia parati sumus mox ut statutam de eo vestram canonicamve dignitatis senserimus licentiam. Deus coeli et terrae universaeque conditionis ad tutelam vos semper protegat Christianam, ita ut hoc aevo vestro superexaltatam in omnibus sanctae matris Ecclesiae sentiat causam.
Auctoritas ecclesiastica patenter admonet, insuper et majestas regia canonicae religioni assensum praebet, ut quemcunque sacros ad ordines ex familia [Col. 0827C] propria promovere ecclesia quaeque delegerit, in praesentia sacerdotum, canonicorum simul et nobilium laicorum, ejus qui subjectus est manumissio sub libertatis testamento solemniter roboretur. Idcirco ego in Dei nomine ille episcopus quendam Ecclesiae nostrae famulum nomine illum sacris ordinibus dignum, ad altaris cornu, nobilium virorum in praesentia, civem Romanum per hoc auctoritatis testamentum statuo, ita ut ab hodierno die et tempore bene ingenuus atque ab omni servitutis vinculo securus permaneat, tanquam si ab ingenuis parentibus fuisset procreatus vel natus, eam denique pergat partem quamcunque volens canonice elegerit, habensque portas apertas, ita ut deinceps nec nobis neque successoribus nostris ullum debeat noxiae conditionis servitium neque aliquod libertinitatis obsequium; sed omnibus diebus vitae suae sub certa plenissimaque ingenuitate, sicut alii cives Romani, per hunc manumissionis atque ingenuitatis titulum bene [Col. 0827D] semper ingenuus atque securus existat. Suum vero peculiare quod habet, aut quod abhinc assequi potuerit, faciat inde secundum canonicam auctoritatem libere quicquid voluerit. Et ut hoc testamentum atque ingenuitatis auctoritas inviolabilem intervulsamque obtineat firmitatem, manu propria firmavi. Sacerdotes quoque et canonicos necnon et laicos nobiles praesentes similiter subter firmare rogavi.
Ille rex Francorum vir inluster. Quia fidelis noster nomine ille veniens ante nos vel procerum nostrorum praesentiam jactante denario secundum legem Salicam servum suum nomine illum dimisit ingenuum, etc. (Marculf., l. I, c. 22.)
Dominus inquit in Evangelio: Dimittite, et dimittetur [Col. 0828A] vobis. Ideoque in Dei nomine ille, quamvis omnium servorum Dei famulus, tamen una cum permissione domini mei illius episcopi vel illius abbatis vernaculum meum nomine illum, quem ego dato pretio ab homine illo visus sum comparasse, per hanc chartulam ingenuitatis ingenuum esse censeo et liberum esse concedo, ita ut a die praesente ingenuus sit et ingenuus permaneat tanquam si ab ingenuis parentibus fuisset procreatus vel natus. Peculiare vero suum sive conlaboratum quod habet, seu deinceps elaborare potuerit, sibi habeat concessum atque indultum. Mundeburdem vero vel defensionem ubicunque infra potestatem sancti illius eligere voluerit, licentiam habeat eligendi, et nulli heredum ac proheredum meorum reddat libertinitatis obsequium; sed, sicut dixi, semper valeat permanere bene ingenuus atque securus. Et si postmodum quispiam contra hanc ingenuitatem venire aut eam calumniari praesumpserit, cui litem intulerit, auro uncias tantas, [Col. 0828B] argento libras tant. coactus exsolvat, et quod repetit nullum obtineat effectum, sed praesens ingenuitas omni tempore firma et stabilis permaneat, stipulatione subnexa. Actum. Et caetera.
Suggerendum piissimo atque praecellentissimo domno illo rege et majore domus illius a servis vestris pagensibus illis quorum vel subscriptiones vel signacula subter tenentur inserta. Principalitatis vestrae circumspecta clementia, etc. (Marculf., l. I, c. 34.)
A regali necesse est releventur clementia qui damnietatem ab hostibus vel violentiam sunt passi. Igitur fidelis Deo propitio noster ille clementiae, etc. (Ibid., c. 33.)
[Col. 0828C] Mos nobilium Romanorum adsuevit, et ratio jure deposcit, ut si cujuscunque domus igne cremetur, per seriem scripturarum chartulam relationis, quae dicitur apennis, recipiat. Quamobrem cum quadam die inlustris comes ille, etc. (Marculf., append., c. 46.)
Consuetudine hujus loci vel etiam legis terrenae justitia constat esse prospectum ut quicunque ab incendiis vel hostibus seu a latronibus perpessus est dispendium, etc. (Formul. vet., c. 28.)
Suggerendum domino piissimo et praecellentissimo illi glorioso regi, nos servientes vestri pagenses illius, quod veraciter cognovimus, vobis innotescere [Col. 0828D] praesumpsimus. Homo aliquis nom. ill. nobis dixit eo quod casa sua vel instrumenta sua chartarum, tam venditionis, cautionis, obnoxiationis, judicii, cessionis, vel donationis, seu et reliqua strumenta chartarum ab igne ibidem cremassent, quod et judex vel vicini pagenses ipsius taliter nobis dixerunt vel testimoniaverunt quod ad hoc videndum accesserant, et sic vero actum erat. Proinde quod exinde cognovimus, vobis innotuimus. Domine, nostrum est ad suggerendum, vestrum est ad ordinandum quid ipse exinde agere debeat.
Cui Dominus regendi curam committit, cunctorum jurgia diligenti examinatione rimari oportet, ut juxta propositiones vel responsiones aliqua inter alter utrum salubris donetur sententia, etc. (Marculf., l. I c. 25.)
Domino sancto et apostolica sede colendo domno et in Christo patri illi episcopo ille rex. Deo propitio, fidelis noster ille, etc. (Ibid., c. 26.)
Ille rex vir inluster illi. Fidelis noster ille ad praesentiam nostram veniens nobis suggessit quasi vos eum, nulla manente causa in via adsallissetis, etc. (Ibid., c. 29.)
Domino sancto et apostolico domno et patri illi episcopo ille rex veniens ille ad praesentiam nostram suggessit quasi abba vester aut clericus, etc. (Ibid., c. 27.)
Ille rex vir inluster illi comiti. Fidelis eo propitio [Col. 0829B] noster ille ad praesentiam nostram veniens clementiae regni nostri suggessit quod pagensis, etc. (Ibid., c. 28.)
Dum et divisio et exaequatio inter illum et illum seu consortes eorum de alode illo aut de agro illo celebrari debet, etc. (Ibid., c. 20.)
Fidelis Domino propitio noster ille ad nostram veniens praesentiam suggessit nobis eo quod propter simplicitatem suam causas suas minime possit prosequere vel admallare, etc. (Ibid., c. 21.)
Quoniam imperialibus sanctionibus cautum est ut absentes, contra quos actiones exercere cupiunt, in judicio copiam sui facere edictis citentur, idcirco ego judex has admonitorias tibi delego, quatenus in judicio praesentiam tui facias, intentionemque actoris [Col. 0829C] suscipias, eique oppositiones legum atque exceptiones objicias.
Lex Romana pro utilitate humani generis exposcit ut si quando cujuscunque injusta appellatio comprobatur, sumptus quos post appellationem adversarium suum accusator compulit sustinere, etc. (Formul. vet., c. 29.)
Quicunque alium de homicidii crimine pericutosa vel capitali objectione pulsaverit, etc. (Ibid.)
Auctoritate legis praeceptum est ut in toto litis termino requiratur per quem orta est contentio, et si alium ad rapinam faciendam adgreditur, etc. (Ibid., c. 30.)
Sacramentum qualiter ingressus est ille in ecclesiam sancti illius in loco nuncupato illo sub praesentia illius judicis vel bonorum virorum qui subter tenentur inserti, etc. (Ibid., c. 31.)
Domino fratri illi. Dum instigante adversario, quod non debueras, germanum nostrum illum visus es interfecisse, etc. (Marculf., l. II, c. 18.)
Non minima sed maxima vertente discordia inter illum et illum, et ille veniens ante ill. et ill. repetivit ipse ill. adversus ipsum ill. eo quod genitorem suum, etc. (Marculf., append., c. 23.)
Non minima sed maxima vertente discordia inter ill. et ill. veniens in locum ill. ante bonos homines [Col. 0830A] repetebat ipse ill. causam suam vel conjugis, etc. (Ibid., c. 51.)
Dum et plerisque vel omnibus non habetur incognitum qualiter homo aliquis nomine ille hominem illius episcopi sive abbatis nomine illum, instigante diabolo, peccatis facientibus, malo ordine interfecit, unde vitae periculum incurrere debuit. Sed postquam venit isdem homicida coram ipso pontifice, vel coram illo comite, seu quampluribus magnificis viris, quorum nomina subter tenentur inserta, percunctati sunt ab eo utrum ille hoc quandoque perpetratum haberet, an non. Isdem vero homo, qui ex hoc inquirebatur, praesens aderat, et hanc causam nullatenus denegabat; sed magis exinde confessus fuit, scilicet quod hominem ipsius episcopi vel illius abbatis, unde inquirebatur, interfecisset. Hac igitur de causa judicatum est ei ab ipso comite vel ab ipsis scabinis et pagensibus loci illius ut illam leudem, quod sunt [Col. 0830B] solidi tanti, pro suo wadio ponere deberet. Quod ita et fecit. Postea vero necesse fuit ut ipsi homini, qui ipsam leudem ponere visus est, talem epistolam securitatis per manus eorum firmatam ab ipso pontifice, vel ab ipso comite, seu ab aliis illius loci pagensibus accipere deberet, ut in postmodum de illo homidicio, quod tunc componere visus est, securus valeat residere. Et si postea aliquis exstiterit, quaecunque libet persona, qui ipsum hominem de hoc remallare voluerit, ipsi fratres vel successores ipsius, seu agentes ejus, qui hanc compositionem accipere visi sunt, ipsum hominem contra quemlibet defensare debeant; et si hoc facere non potuerint, restituere debeant tantum quantum dedit. Complacuit itaque tam ipsi pontifici, quam ipsi comiti, seu aliis quampluribus magnificis viris ut talem securitatem ipsi homini facerent, sicuti et fecerunt. Et si aliquis postmodum eum de compositione remallare voluerit, ut ipse episcopus vel successores ejus, seu agentes, [Col. 0830C] ipsum hominem de hac causa omnino defensare debeant, aut restituere ei debeant tantum quantum dedit. Actum. Et caetera.
Cum resedisset inluster vir ille comes in illo mallo publico ad universorum causas audiendas vel recta judicia terminanda, ibique veniens, etc. (Formul. Bignon., c. 8.)
Qui regiae obtemperat jussioni, experiri malum in posterum a quolibet non debet. Igitur cum et ille cum reliquis paribus suis, qui eum secuti fuerunt, faciente rebello, illum interfecit, etc. (Marculf., l. I, c. 32.)
Magnifico in Christo fratri illi emptori, ego venditor [Col. 0830D] ille. Constat me tibi non imaginario jure, sed propria vel spontanea voluntate vendidisse, et ita vendidi, tradidisse, et ita tradidi, hoc est, aliquam rem meam in pago illo, in loco nuncupato illo, super fluvio illo, id est, mansum unum qui mihi ex parte genitoris seu genitricis hereditario jure successit, cum omni aedificio supraposito, necnon de terra arabili ad ipsum mansum adspiciente vel pertinente bunuaria tanta, similiter et de prato bunuaria tanta, vel quicquid ad ipsum mansum pertinere dinoscitur, totum et ad integrum tibi per hanc chartulam venditionis sive per festucam atque per andelangum dono, trado, atque perpetualiter in omnibus transfirmo. Unde accipere a te visus sum pretium, id est, solidos valentes tantos, in quo mihi complacuit atque convenit. Et pre ipso pretio, sicut superius dixi, ipsum mansum tibi coram pluribus testibus tradidi atque delegavi; in ea vero ratione ut a die praesente hoc habeas, teneas, atque possideas, vel quicquid [Col. 0831A] exinde facere volueris, liberam ac firmissimam in omnibus habeas potestatem. Et si quispiam deinceps, quod futurum esse non credo, sive ego ipse, quod absit, aut ullus de heredibus, seu quaelibet persona, contra hanc chartulam venditionis venire aut eam calumniari praesumpserit, cui litem intulerit, auro uncias tantas, argento libr. tantas coactus exsolvat, et insuper quod repetit nullum obtineat effectum, sed praesens venditio ista tam a me quam ab heredibus meis defensata omni tempore firma et stabilis permaneat, cum stipulatione subnexa. Actum.
Domino fratri illi, ego ille. Licet empti venditique contractus sola pretii adnumeratione et rei ipsius traditione consistat, etc. (Marculf., l. II, c. 19.)
Domino sancto et apostolico Domino et patri illi episcopo. Constat me nullius coactum imperio, neque [Col. 0831B] imaginario jure, etc. (Ibid., c. 20.)
Domino magnifico fratri illi emptori, ego in Dei nomine ille venditor. Constat me non imaginario jure, nec ullius coactum imperio, sed propriae voluntatis meae arbitrio tibi vendere, etc. (Formul. Bignon., c. 3.)
Magnifico fratri illi, ego ille. Constat me tibi vendidisse, et ita vendidi, infra terminum terrae sancti illius in loco nuncupato illo, campum vel vineam juris mei habentem aripennes tantos, estque de uno latere et fronte terra illius, de alio vero latere et fronte terra illius. Unde accepi a te pretium quod mihi bene complacuit, valentes solidos tantos; ita ut ab hodierno die quicquid de supradicta re facere volueris, liberam habeas potestatem, salvo jure ipsius [Col. 0831C] sancti. Et si fuerit aut ego ipse. Et reliqua.
Domino magnifico fratri illi emptori, ego in Dei nomine ille venditor. Constat me non imaginario jure, nec ullo cogentis imperio, etc. (Formul. Bignon., c. 2.)
Domno fratri illi, ego ille. Constat me vobis vendidisse, et ita vendidi, servum juris mei aut ancillam nom. ill. non furem, non fugitivum, neque cadivum, etc. (Marculf., l. II, c. 22.)
Domino semper meo illi, ego ille. Placuit mihi ut statum ingenuitatis meae in vestrum obnoxiarem servitium. Quod ita et feci, etc. (Formul. vet., c. 10.)
Domino mihi proprio illi, ille. Dum instigante adversario, fragilitate mea praevalente, in casus graves cecidi, unde mortis periculum incurrere poteram. Sed dum vestra pietate me, etc. (Marculf., l. II, c. 28.)
Domino fratri ill. et ill. Omnibus non habetur incognitum qualiter me gravis necessitas et anatas pessima oppresserunt, ut minime habeam unde vivere vel me vestire possim. Propterea ad petitionem meam mihi non denegastis, nisi ut in summa necessitate mea argentum vel amictum valentem solidos tantos in manu mea mihi dedisti, et ego minime habeo unde ipsos solidos tuos tibi reddere queam. Propterea obnoxiationem de capite ingenuitatis meae in te fieri et adfirmare rogavi, ut quicquid de mancipio tuo originali facis, tam vendendo, commutando, [Col. 0832A] disciplinam imponendo, ita et de me ab hodierno die liberam et firmissimam in omnibus potestatem faciendi habeas. Si quis vero, quod nec fieri credo. Et reliqua.
Domino meo semper, ego ille. Non est incognitum qualiter instigante parte adversa mihi contigit quod ego caballum ab homine aliquo, etc. (Marculf., append., c. 58.)
Nos quoque in Dei nomine matricularii sancti illius, dum matutinis horis ad ostia ipsius ecclesiae observanda convenissemus, ibi infantulum sanguinolentum, etc. (Formul. vet., c. 11.)
Inter quos caritas inlibata permanserit, pars parti beneficia opportuna praestat. Ideo placuit atque convenit inter venerabilem virum illum ex permisso [Col. 0832B] apostolico viro illo, etc. (Marculf., l. II, c. 23.)
Inter quos caritas inlibata permanserit, pars pari suo opportuna et congrua beneficia non denegabit. Ideoque, auxiliante Domino nostro, placuit atque convenit inter illum et illum, etc. (Marculf., append., c. 17.)
Placuit, auxiliante Domino, atque convenit inter venerabilem virum illum abbatem de monasterio illo vel congregationem monasterii sui, necnon, etc (Formul. Bignon., c. 14.)
Domino mihi propitio illi. Dum ad meam petitionem, necessitatem meam supplendo, vestra bonitas habuit ut solidos tantos de rebus vestris mihi praestaretis, ideo per hoc vinculum cautionis spondeo, etc. [Col. 0832C] (Marculf., l. II, c. 25.)
Domino suo illi. Constat me a vobis accepisse, et accepi, debere et debeo, hoc est, solidos tantos. Pro quibus solidis spondeo me, quandiu post me ipsos retinuero, annis singulis per singulos solidos singulos triantes, etc. (Ibid., c. 26.)
Domino fratri illi, ego ille. Quatenus necessitatem meam supplendo solidos vestros numero tantos mihi ad beneficium praestitistis, ideo juxta quod, etc. (Ibid., c. 27.)
Domino fratri illi. Ad petitionem meam mihi non denegasti, nisi ut in summa necessitate mea argentum vel amictum valentem solidos tantos in manu mea ad praestitum beneficium mihi praestitisti, etc. [Col. 0832D] (Marculf., append., c. 15.)
Magnifico fratri illi, ego ille. Ad meam petitionem vestra decrevit voluntas ut mihi beneficium de rebus vestris illis in annos tantos facere juberetis, etc. (Formul. vet., c. 13.)
Domino fratri illi, ego ille. Ad petitionem meam mihi non denegasti, nisi ut in summa necessitate mea argentum et amictum valentem solidos tantos in manu mea ad praestitum beneficium mihi dedisti. Propterea oppignoro, etc. (Marculf., append., c. 50.)
Domino fratri illi. Omnibus non habetur incognitum qualiter ante hos annos solidos nostros numero tantos ad beneficium accepisti, etc. (Formul. vet., c. 45.)
Fratri illi. Omnibus non habetur incognitum quod ego ad petitionem tuam solidos tantos ad praestitum beneficium in manu tua tibi praestiti, etc. (Marculf., append., c. 36.)
Domino inlustri illi et mihi propitio Domino illi. Dum per malorum hominum consilium, quod non debueram, de terra vestra in loco nuncupato illo, quam excolere videor, avellere amavi et ipsam terram ad proprietatem sacire, et non potui, quod nec ratio praestitit, et vos vel agentes vestri eam ad partem vestram revocastis, vel nos exinde ejecistis, sed postea ad petitionem bonorum hominum nobis eam ad excolendum reddidistis, propterea hanc precariam dominationi vestrae emittimus, ut quandiu vobis placuerit ut eam teneam, absque ullo vestro praejudicio, [Col. 0833B] quicquid reliqui accolani vestri faciunt, nos reddere spondemus. Quod si non fecerimus, et in hoc negligentes, tardi, aut contumaces fuerimus, publice per hanc precariam, ac si semper per quinquennium renovata fuisset, condemnati, ut lex praestitit tardis et negligentibus, de ipsa terra nos pontificium habeatis ejiciendi. Facta precaria ibi sub die illo, anno illo, illo rege.
Latorum legum auctoritas et principum decreta sanxerunt ut unusquisque, dum manet in corpore, de propria quam possidet facultate si quid alteri concesserit, voluntatem suam gestibus aut testibus aut scriptura profiteatur, ut perennibus temporibus inviolata permaneat. Igitur ego in Dei nomine ille tibi fideli nostro cedo a die praesente, etc. (Formul. vet., c. 4.)
[Col. 0833C] Latores legum sanxerunt ut qui de jure proprio alicui aliquid tradere voluerit, hoc coram pluribus testibus per scripturarum firmiter seriem faciat obligari, ut in aevum inconvulsum valeat permanere. Idcirco ego in Dei nomine ille venerabili viro illi. Dono siquidem tibi per hanc chartulam traditionis, sive per festucam atque per andelangum, aliquam rem meam in pago illo, in loco nuncupato illo, super fluvium illum, id est, mansos tantos, cum hominibus ibidem commanentibus vel adspicientibus, cum terris arabilibus, silvis, campis, pratis, pascuis, vel quicquid in ipso loco nostra videtur esse possessio vel dominatio, in ea vero ratione ut ab hac die hoc habeas, teneas, atque possideas, vel quicquid exinde facere volueris, liberam in omnibus habeas potestatem. Et si quis deinceps, quod futurum esse non credo, si ego ipse, quod absit, aut ullus quislibet de heredibus meis, seu quaelibet extranea persona, contra hanc traditionem a me sponte factam aliquam calumniam [Col. 0833D] generare praesumpserit, exsolvere faciat dupliciter quantum eo tempore ipsa res valere dignoscitur, et quod repetit nullo modo evindicare praevaleat, sed magis praesens haec chartula, tam a me quam ab aliis bonis hominibus roborata, omni tempore firma permaneat, cum stipulatione interposita. Actum.
Veniens homo aliquis nomine ille in pago illo, in loco qui dicitur ille, ante bonos homines qui subter firmaverunt, terram illam, id est, etc. (Marculf., append., c. 19.)
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine ille missus illustris viri illius super fluvio illo, in loco qui dicitur ille, illum mansum, etc. (Ibid., c. 20.)
Notitia loco traditionis, qualiter vel quibus praesentibus ante eos qui subter firmaverunt, ibique veniens homo aliquis nomine ille illas res vel villas illas, quas ipse ante hos dies per suam epistolam donationis ad monasterium illud in honorem sanctorum illorum constructum, ubi dominus ille abba praeesse videtur, a die praesente ad integrum concessit et confirmavit (jam nomina ill.) per portas et per ostia, et dictam donationem ad missum de supradicto monasterio vel dicti abbatis nomine illum visus fuit per omnia et in omnibus, quantum illa epistola commemorat et insertum est, consignavit, tradidit, et vestivit, et per durpilum et festucam sibi foras exitum alienum vel spoliatum in omnibus esse dixit, et omnia, wirpivit, his praesentibus. Actum fuit ibi. Et reliqua.
Notitia traditionalis, vel quibus praesentibus venit [Col. 0834B] homo aliquis nomine ille ad illum mansum, quem ante hos dies per chartulam venditionis ad filium suum adfirmavit per ostium et anatalia, per herbam et vitem ei visus tradidisse vel consignasse, et exitum inde se fecit, his praesentibus. Et reliqua.
Cum in nostra vel procerum nostrorum praesentia homo nomine ille hominem aliquem nomine illum interpellasset, dum diceret quod servo suo nomine illo una cum rauba sua, etc. (Marculf., l. I, c. 38.)
Veniens ille in nostram vel procerum nostrorum praesentiam, suggessit quod homo nomine ille pagensis vester eum in villa, nulla manente causa, adsallisset, etc. (Ibid., c. 37.)
Ille rex Francorum vir inlustr. Cum nos in Dei [Col. 0834C] nomine in palatio nostro ad universorum causas audiendum vel recta judicia terminandum, etc. (Marculf., append., c. 38.)
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis nom. ill. in pago illo, in loco qui dicitur ille, in mallo publico, ante ipsum comitem, etc. (Ibid., c. 29.)
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine ille in pago illo, in loco qui dicitur ille, seu in mercado, etc. (Ibid., c. 21.)
Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens magnificus vir ille die illo in illa civitate in mallo publico ante illustrem virum illum comitem, etc. (Formul. vet., c. 6) .
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine ille in pago illo in mallo publico ante virum ill. comitem vel reliquos, etc. (Marculf., append., c. 32.)
Veniens homo aliquis nom. ill. advocatus ill. de monasterio sancti illius vel illius abbatis de ipso monasterio die illo in mallo publico ante illustrem illum virum illum comitem, etc. (Ibid., c. 5.)
Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine ille advocatus sancti illius de monasterio illo et illius abbatis in civitate illa in mallo publico ante illustrem virum illum comitem, etc. (Ibid., c. 1.)
Veniens advocatus sancti illius de monasterio illo, seu et illius abbatis de praedicto monasterio illo, in mallo publico ante inlustrem virum illum comitem, etc. (Ibid., c. 2.)
Cum resedissent venerabilis ille abba et inluster vir ille in villa illa in pago illo, ubi ille comes esse videtur, per jussionem domini et gloriosi illius regis, etc. (Ibid., c. 4.)
Ille rex vir inlustris. Veniens ante nos homo nomine ille tibi in palatio nostro placitum suum legibus custodivit, quod habebat apud hominem aliquem nomen illum, quem per suam festucam ante nos visus fuit adrhamisse. Sed nuncupatus ille ad placitum suum non venit, nec ipsum sacramentum juravit, neque juratores sui, nec ullus fuit testator qui sunia [Col. 0835B] nuntiasset. Proinde nos taliter una cum fidelibus nostris, id est, illis et reliquis quam pluribus, visi fuimus judicasse ut dum ipse ille tale sacramentum habuit adfirmatum, et ipsum nullatenus juravit, nec ipse nec juratores sui, sed exinde se jectivum in omne dimisit, propterea jubemus ut dum hanc causam sic actam vel perpetratam esse cognovimus, ut ipse ille ipsas res in loco illo contra superius nuncupatum illum omni tempore habeat evindicatas atque ejudicatas, et sit inter ipsas postmodum ex hoc omnique tempore sublata causatio. Datum quod fecit mensis ill. dies tantus.
Dum resideret comes ille in mallo suo publico ad universorum causas audiendas vel recta judicia definienda, ibique veniens advocatus illius episcopi aliquem hominem nomine illum interpellabat, dum diceret eo quod de capite suo legibus esset servus ipsius Ecclesiae vel ipsius episcopi, et propter hoc de ipso [Col. 0835C] servitio negligens atque jectivus adesse videretur quod genitor suus vel genitrix sua aut avus suus aut avia sua fecerunt. Sed ipse vir praefatus in praesente adstabat, et hanc causam in omnibus denegabat, quod nec ipsi episcopo nec ipsi ecclesiae Dei secundum legem nullum servitium agere deberet, eo quod de parte paterna aut de materna secundum legem ingenuus esse videretur. Sed ipsi scabini, qui tum ibidem aderant, ei visi fuerunt judicasse ut supra noctes quadraginta cum duodecim Francis, sex de parte paterna, et sex de materna, in Ecclesia illa jurare debuisset quod de parte paterna aut de materna secundum legem Salicam ingenuus esse videretur. Ipsis vero noctibus expletis, venientes utique ad ecclesiam illam, visus est ipse homo esse jectivus, eo quod non potuit ipsum sacramentum explere sicut ei fuit judicatum.
Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens venerabilis [Col. 0835D] vir ille abba de monasterio illo, die illo, in loco illo, ante illustres viros magnificos, etc. (Marculf., append., c. 7.)
Ille rex illi comiti. Veniens ille aut missus ipsius in persona sua ibi in palatio nostro, clementiae regni nostri suggessit quod homo aliquis nomine ille villam suam illam in pago illo, quicquid ibidem visus fuit tenuisse, per venditionis titulum accepta pecunia sua eidem visus est distraxisse, et ea ad praesens possidere videtur. Sed dum et ipse ille ad praesens adstabat, interrogatum est ei a nobis vel a proceribus nostris si ipsam venditionem, quam ipse ille de suprascripta re in praesente proferebat, de nomine ejus fecisset, aut memoratam rem vendidisset, aut auctor eidem esse voluisset. Sed taliter in nostra [Col. 0836A] praesentia memoratus ille professus est, quod et ipsam venditionem fecerat, et pretium de suprascripta re, quod ipsa venditio continebat, acceperat, et auctor eidem ex hoc et ad praesens et inantea, si ei necessitas contigisset, et erat et esse volebat. Ideo dum taliter coram nobis professus est, per praesens jubemus ac decernimus praeceptum ut memoratus ille ipsam villam in jam dicto loco in integritate, et quicquid per ipsam venditionem accepisset, absque contrarietate vel repetitione illius aut heredum suorum quieto ordine debeat possidere, vel quicquid exinde facere ipse aut heredes sui decreverint, libero potiatur arbitrio.
Dum et omnibus non est incognitum qualiter veniens homo aliquis nomine ille ante vicarium inlustris viri illius comitis, etc. (Formul. Bignon., c. 12.)
[Col. 0836B] Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens homo aliquis nomine ille in pago illo in basilica sancti illius, ubi plurima sacramenta percurrere videntur, ante virum magnificum illum, etc. (Marculf., append., c. 33.)
Notitia qualiter et quibus praesentibus veniens femina aliqua nomine illa in pago illo in mallo publico, in basilica sancti illius, ante illos et illos et alios quamplures bonos homines, etc. (Ibid., c. 34.)
Dum et pluribus hominibus est patefactum qualiter in Dei nomine ille veniens in placitum ante quamplures bonos homines adversus hominem nomine illum repetebat ei dum diceret, etc. (Formul. Bignon., c. 13.)
[Col. 0836C] Ille rex Francorum vir inlustr. magnifico comiti illi. Cognoscas quia iste praesens, missa petitione, nobis suggessit quod homo aliquis nomine ille res suas in vestro ministerio, etc. (Marculf., append., c. 30.)
Dominis sanctis in Christo Patribus omnibus episcopis, seu et venerabilibus omnibus abbatibus, atque inlustribus viris, seu et viris magnificis domesticis, vicariis, centenariis, etiam paribus et amicis nostris, seu et missis nostris discurrentibus, ille rex Francorum vir inluster. Cognoscatis quod iste praesens ille ad nos venit, et nostram commendationem expetivit habere, et nos ipsum gratanti animo recepimus vel retinemus. Propterea omnino vos rogamus atque jubemus ut neque vos, neque juniores, neque successores vestri ipsum vel homines suos, qui ad ipsum legitime spectare videntur, inquietare, nec [Col. 0836D] condemnare, nec de rebus suis in ullo abstrahere, nec dismannire praesumatis, nec facere praecipiatis. Et si talis causa adversus eum surrexerit aut orta fuerit ( . . . et ibidem adimpletis vos absque eorum in quo dispendio minime definita fuerit, quod ante nos separare vel reservatas . . . ) et talis causa ante nos finitivam accipiat sententiam. Et ut certius credatis, manu nostra subter firmavimus, et de anulo nostro sigillavimus.
Domino fratri illi. Precor et supplico dominationi vestrae, dum et causam pro alode (aut qualemcumque) cum homine nomine illo in palatio aut ubilibet habere videor, etc. (Marculf., l. II, c. 31.)
Magnifico fratri illi, ego ille filius illius. Rogo, supplico, atque tuae caritati injungo ut ad vicem [Col. 0837A] meam civitatem illam adeas, et donationem illam, etc. (Formul. vet., c. 2.)
Dum et humana prodit utilitas, et lex Romana exposcit, ut quicunque uxoris suae negotium fuerit prosecutus, quamvis maritus sit, nihil aliud agat, etc. (Formul. vet., c. 20.)
Domino magnifico fratri illi, ego ille. Omnibus non habetur incognitum qualiter me senectus adgravat, et infirmitas domat, ut causas meas minime valeam prosequi vel admallare. Propterea precor et supplico caritati tuae, etc. (Marculf., append., c. 25.)
Legibus institutum est et consuetudine per tempora [Col. 0837B] conservatum ut quicunque advocatum instruere velit, mandato legaliter dato atque sollemniter confirmato eum instruere debeat, etc. (Ibid., c. 9.)
Magnifico fratri illi, ego ille. Omnibus non habetur incognitum quam me gravis aegritudo domet, ut eleemosynam meam minime valeam procurare. Propterea rogo caritatem tuam ut propter Deum de rebus meis in vice mea eleemosynam facere vel dispensare debeas. Pro hoc trado tibi a die praesente omnes res meas in pago illo, in loco cujus vocabulum est ille, id est, terris, mansis, domibus, aedificiis, quantumcunque visus sum tenere, totum et ad integrum, quicquid dici aut nominari potest, tam de alode, aut de comparato, vel de quolibet adtractu, in quibuscunque pagis aut territoriis visus sum habere, totum et ad integrum, rem inexquisitam, per meos wadros aut andelangos, per hoc mandatum ad meam eleemosynam faciendam in pauperes vel sacerdotes [Col. 0838A] tibi trado, ut quicquid exinde egeris gesserisve, apud me in omnibus et ex omnibus ratum et aptum atque transactum definitumque esse cognoscas. Et, quod nec fieri credo, si ego ipse aut aliquis. Et reliqua.
Graeca elementa litterarum numeros exprimere nullus qui tenuiter Graeci sermonis notitiam habet ignorat (Sirmond., Conc. Gall., tom. II, p. 663, 664) . Ne igitur in faciendis epistolis canonicis, quas mos Latinus formatas vocat, aliqua fraus falsitudinis temere praesumeretur, hoc a Patribus CCCXVIII Nicaeae congregatis saluberrime inventum est et constitutum, ut formatae epistolae hanc calculationis seu supputationis habeant rationem; id est, ut adsumantur in supputationem prima Graeca elementa Patris et Filii et Spiritus sancti, hoc est, Π. Υ. Α. quae elementa octogenarium quadragentesimum et primum significant numerum. Petri quoque apostoli prima littera, [Col. 0838B] id est, Π, qui numerus octoginta significat; ejus qui scribit epistolam, prima littera; cui scribitur, secunda littera; accipientis, tertia littera; civitatis quoque de qua scribitur, quarta; indictionis quoque, id est, temporis qui fuerit numerus adfirmatur. Atque ita his omnibus litteris Graecis, quae, ut diximus, numeros exprimunt, in unum ductis, quaecunque collecta fuerit summa, epistola teneat, hanc qui suscipit, omni cautela requirat expresse. Addat praeterea separatim in epistola etiam nonagenarium et nonum numerum, ( [Col. 0837C] In Sirmondo quae includuntur intra parentheses, [Col. 0838C] sic leguntur: « . . . qui, secundum Graeca elementa, significat ΑΜΗΝ. » Videnda est Nota Sirmondi in numeros qui in formatis observabantur (Concil. Gall., tom. II, p. 664.) qui secundum Graeca elementa significatur.
Litterae commendatitiae.
Sancto et Deo amabili Magnoni (Sirmond., Conc. Gall., t. II, p. 665) , dono Dei archiepiscopo ex Senonica urbe. Ego enim in Dei nomine Ebroinus, dono Dei archiepiscopus ex Biturige urbe, etc. (Marculf., append., c. 12) .
Formulae Andegavenses
[Col. 0837C] Has formulas ex antiquissimo Codice Weingartensis [Col. 0837D] in Suevia monasterii edidit Mabillonius tomo IV veterum Analectorum. Illas reperit sub hoc titulo: In Christi nomene incipiunt Dictati. Has tamen formulas Andegavenses appellat, propterea quod ex Actis illius provinciae expressae sint ab eo qui eas in communes formulas, detractis nominibus propriis, redegit, retinendo passim nomen Andecavis civitatis. In fine formularum haec exstabat clausula: A principio mundi usque ad passionem Christi V millia CCXXVIIII anni fuerunt. Abinde peractis regnum Clodoveo, Chlothario, Theodorigo, et Childerico, a mundi initio anni sunt V millia DCCCLXXX, in anno tertio Theudorico regis. His verbis tempus scripti Codicis aut ejus exemplaris, nempe annum tertium Theoderici Tertii, filii Chlodovei Junioris, designari putabat Mabillonius; atque ideo, cum in iisdem formulis Childeberti regis nomen non semel occurrat, eas non ad Childebertum Tertium revocandas esse, ut pote quae ante ejus regnum exaratae sint; nec ad [Col. 0838C] Childebertum Secundum referendas, quippe cujus [Col. 0838D] nulla apud Andecavos fuerit auctoritas; sed eas Childeberti Primi tempori et principatui esse assignandas conjiciebat. Verum hanc sententiam mutavit in Supplemento Librorum de Re diplomatica, in quo has formulas recudendas curavit. Ibi enim Codicem Weingartensem anno tertio Theodorici IV exaratum putat, nomenque Childeberti regis in formulis non semel expressum, vel de Childeberto Primo, vel saltem de Childeberto Tertio intelligi posse. Omnes Codicis naevos, quos sanare facile erat, retinuit Mabillonius, doctorum virorum exemplum secutus, imo veterum instrumentorum scripturae rationem, ut constat ex libro I et VI de Re diplomatica. Abstinuit a fusioribus notis, quoniam loca, si qua sunt difficiliora, satis explicant eruditae Bignonii notae in Marculfum. Haec collectio continet formulas LIX, in quibus lex Romana, consuetudo pagi, et principalis seu regalis potestas, saepe memorantur.
Hic est testamentum quarto regnum domni nostri Childeberto Reges, quod fecit missus ille Chestantus. Cum juxta consuetudinem Andicavis civitate, curia puplica resederet in foro, ibique vir magnificus illi prosecutor dixit: Rogo te, vir laudabilis illi defensor, illi curator, illi magister militum, vel reliquum curia puplica, utique obticis patere jobeatis, quia habeo quid apud acta prosevere [prosequi] debiam. Defensor principalis simul et omnis curia puplica dixerunt: Patent tibi cotecis [codices] puplici; prosequere quae optas. Obedire illa per mandato suo pagina mihi injunxit, ut prosecutor existere deberit, qualiter mandatum, quam in dulcissimo jocali [jugali] meo illo fici [feci] pro omnis causationis suas, tam in paco [pago] quam et in palacio, seu in qualibet loca, accidere faciat illa porciones meas, quem ex alote parentum meorum ei legibus obvenit vel obvenire debit, aut justissime ei est [Col. 0839B] reddebetum. E contra parentis suis vel contra cujuslibet hominem accidere vel admallare seu et licitare facias inspecto illo mandato, quem in dulcessimo jocali meo illo fici, gestis municipalibus adlegare debeam. Curia vero dixerunt: Mandato, quem tibi habere dicis, accipiat vir venerabilis illi diaconus et amanuensis. Illi prosecutor dixit: Rogo domno meis omnibus puplicis, ut sicut mandatum istum legebus cognovistis esse factum, ut dotem quem prae manibus tenio, vobis praesentibus in foro puplico jobeatis recitari. Curia vero dixerunt: Dotem quem te dicis prae manibus retenire, illi diaconus et amanuensis Andecavis civitate nobis praesentibus accipiat relegendum. Quo accepto dixit:
Incipit mandatus.
Domno mihi jocali meo illo. Rogo adque supplico dulcissima gratia vestra, ut ad vicem meam omnis causationis nostris, tam in pago quam et in palacio, seo in qualibet loca accidere faciatis; et illas portiones [Col. 0839C] nostras, quem ex alote parentum meorum mihi legibus obvenisse vel obvenire debit, aut justissime nobis est redebitum, haec contra parentes meus vel contra cujuslibet hominum accidere vel admallare seu adliticare faciatis. Et quicquid exinde ad vicem nostram egeris, feceris, gesserisve, etenim me habiturum esse cognoscas rectum. Juratum mandatum Andecavis civitate, curia puplica.
Incipit cessio.
Dulcissima et cum integro amore diligenda sponsa mea, filia illius, nomen illa, ego illi. Et quia, propitio Domino, juxta consuetudinem una cum voluntate parentum tuorum sponsavi, proinde cido tibi de rem paupertatis meae, tam pro sponsalitia, quam pro largitate tuae, hoc est casa cum curte circumcincta, mobile et immobile, silvas, pratus, pascuas, aquas aquarumve decursibus, junctis et subjunctis, et in omnia superius nominata, tu dulcissima sponsa mea, ad die filicissimo [Col. 0839D] nuptiarum tibi per hanc cessione dileco adque transfundo, ut in tuae jure hoc recepere dibeas. Cido tibi bracile valente solidus tantus, tonencas tantas, lectario ad lecto vestito valentes solidus tantus, inaures aureas valente soledus tantus, annolus valentes solidus tantus. Cido tibi caballus cum sambuca et omnia stratura sua, boves tantus, vaccas cum sequentes tantus, ovis tantus, solidis tantis. Haec omnia [Col. 0840A] subscripta rem in tuae jurae et domenacione hoc recipere debias, vel posteris tuis, si inter nus procreati fuerunt, derelinquentis, salvo jure sancti illius, cujus terrae esse videtur. Et si fuerit ullo unquam tempore, qui contra hanc cessione ista, quem ego in te bona voluntate conscribere rogavi, aut ego ipsi, aut ullus de heredibus meis vel propinquis meis, aut qualibet homo vel extranea aut emissa persona venire voluerit aut agere, vel repetire praesumpserit, ante lite ingressus duplet tibi tantum, et alio tantum, quantum cessio ista contenet, aut eo tempore meliorata valuerit; et repetitione sua non obteniat effectum: et haec cessio ista atque voluntas nostra omni tempore firma permaneat.
Post haec curia ait: Se adhuc aliquid abis ex hac causa aut agere debias, dic tu in praesente. Illi prosecutor dixit: Gratias agemus magnitudine vestrae, quod dotem sua scripta quem prosequio, gestis municipalibus, ut habuit caretas vestra, allegasse . . . . fecisse vobis ex more conscripse . . . .
[Col. 0839D] Vide Marculfum, lib. II, cap. 28, supra. Domno mihi illo, necnon et conjux sua illa, ego illi. Quia conjunxerunt mihi necligentias, quod res vestras furavi, et in aliter transagere non possum, nisi ut integrum statum meum in vestrum debiam implecare servitium: ergo constat me nullo cogente imperium, set plenissima voluntate mea: et si de hac causa reprobus apparuerit, pro ipsa necligentia integrum statum meum in vestrum servitium obligare debiam, ac cedere [ F., accipere] a vobis pretium in quod mihi conplacuit, soledus tantus, ut quidquid ab hodierno die de memetipso facere volueritis, sicut et de reliqua mancipia vestra obnoxia, in omnibus Deo praesole habeatis potestatem faciendi quod volueritis. Si fuerit ego ipsi, aut aliquis de propinquis meis, vel qualibet extranea persona, qui contra hanc vinditionem, quem ego bona voluntate fieri rogavi, agere conaverit, inferit inter tibi et fisco soledus [Col. 0840C] tantus vobis componat, et quod repetit vindecare non valeat, et haec vinditio atque voluntas mea firma permaneat.
[Col. 0840D] Vide ibid. Domno mihi proprio illo, ego illi. Et quia conjunxerunt mihi culpas et meas magis necligentias pro furta quid feci, unde ego in turmentas fui, et eologias feci, et morte pericolum ex hoc incurrere debui: sed habuit pietas vestra datis de ris [res] vestras solidus tantus. Ideo hanc epistolam venditione de integrum statum omni peculiare meo vobis emittendam curavi, ut quidquid ab hodierna die de memetipso facere volueritis, sicut et de reliqua mancipia vestra originaria, in omnibus Deo praesole habeas potestatem faciendi. Et si fuerit ego ipsi, aut aliquis de propinquis meis, vel qualibet extranea persona, qui contra hanc venditionem, quem ego ipsi bona voluntate fieri rogavi, agere conaverit, inferat inter tibi et fisco solidus tantus vobis componat, [Col. 0840D] et quod repetit nihil valeat vindecare, et haec venditio perenni tempore firma permaneat.
Ego enim illi. Constat me vindedisse, et ita vindedi ad venerabile fratri illa vineola plus menus juctus tantus, et residit in terraturium sancti illius, in fundo illa illa, et accipi a vobis pretium, in quod [Col. 0841A] mihi conplacuit, hoc est soledus tantus, ut de ab hodiernum die memoratus emptor quicquid de ipsa vinea facere volueris, liberam in omnibus habeas potestatem faciendi. Si quis vero (quod esse non credo) se fuerit aut ego ipsi, aut ullus de heredibus meis, aut quaelibet obposita persona, qui contra hanc vinditionem, quem ego bona voluntate fieri rogavi, venire aut resultare praesumpserit, dupplit tantum et alio tantum quantum haec vinditio ista contenit, et quod repetit vindicare non valeat, et haec vinditio omni tempore firma permaneat. Actum Andecavis.
Dum non est incognetum, qualiter aliquos homo, nomen illi, aliquo homine, nomen illo, mallavit de res suas, et ipse illi male ei exinde numquam fecissit. Proinde ipsi illi ante bonis hominibus convenit, ut hanc epistolam facere deberit, ut nullo unquam tempore contra ipso agere non praesumat. Quod si illi, aut aliqua persona ad vicem suam ipsa causa resultare [Col. 0841B] praesumpserit, soledus tantus inter tibi et fisco conponere debiat, et quod repetit vindicare non valeat, et haec securitas firma permaneat.
Dum non est incognitum, quia ante hos dies aliquos homo nomen illi, litem in via publica aput illo ei habuit, et cobebus [ F., cobetus] super eum ipsi illi ei posuit: sic taliter convenit ipsius homo ad mediantis bonis hominibus, ut hunc securitate ipsus homo de ipsus cobebus seu et de ipsa lite, quem aput mihi abuit, facere deberit: quod ita et fecit. Et (quod futurum esse non credo) si fuerit ut ego ipsi, aut aliquis de heredibus meis, vel qualibet obposita persona, qui contra hanc securitate resultare praesumpserit, soledus tantus ei conponat, et quod repetit nihil valeat vindicare, et haec securitas ista perenni tempore firma permaneat.
[Col. 0841C] Domno venerabile et in Christo patri illo Abbat. vel omnis congregacio nostra et domni illius, ego illi. Et quia ad peticionem meam habuit pietas vestra fecistis mihi beneficium de rem vestra, et domni illius, hoc est locello cognomenante, in pago illo, cum casis, campis, terris, mancipiis, acolabus, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, vestrum praejudicium, et domni illius tenire et possedire debuit; et spondio vobis annis singulis cinsosoledus tantus, et post quoque meum discessum jure vestro et domni illius cum rem meliorata, quantumcumque in ipso loco inventum fuerit, revertatur, et accipiatur absque ullius contrarietate aut repetitione propinquorum meorum, annuante Domino, ut mus [mos] est virorum atque magnorum opidi, confirmandum.
[Col. 0841D] Vide Marculfum, lib. II, cap. 23, supra. In Dei nomen placuit atque convenit inter illus et illus, ut inter se campellus commutare deberint, [Col. 0841D] quod ita et fecerunt. Hoc est, dedit illi ad ratione illo campo ferente modius tantus, et est super terreturio sancti illius, et subjungat de unus latus campus illius. Similiter in alio loco dedit illi super ipso terreturio ad ratione illo campello ferente modius tantus, et subjungat de uno latere campus illius: ut quicquid exinde facere voluerit, absque praejudicium sancti illius, cujus terrae esse videtur, liberam in omnibus habeas potestatem. Si fuerit unus quis qui contra pare suo agere aut resultare praesumpserit, partem quod accepit a pare suo amittit, et insuper multa legis damnum incurrit. Et haec epistolas uni tenorum conscriptas, quem inter nus [nos] fieri rogavimus, firmas permaneant.
Domno fratri illo, necnon et conjux sua illa, ego illi, qui commaneo in pago illo. Constat me vindedisse, [Col. 0842A] et ita vindedi vobis vernacula juris mei, nomen illo, et accipi inde precium in argento uncias tantas: ut quicquid ab hodierna die ipso vernaculo facere volueritis, habendi, tenende, donande, vindende, seu commutandi, quomodo et de re aliqua mancipia vestra obnoxia exinde facere volueritis, liberam habeatis potestatem. Et si quis, ego ipsi, aut aliquis de heredibus meis, vel qualibet extranea persona, qui contra hanc vindicione, quem ego bona voluntate fieri rogavi, agere conaverit, inter tibi et fisco soledus tantus vobis conponat, et quod repetit nihil valeat vindicare, et haec vindicio adque voluntas mea perenni tempore firma permaneat.
Veniens homo, nomen illi, ante venerabile vir illo abbate vel reliquis viris venerabilibus adque magnificis, quorum nomina subtus tenuntur inserti, interpellabat aliquo homine nomen illo, quasi servicium [Col. 0842B] ei redeberit; et illi taliter de praesente aderat, et hoc fortiter denegabat, quod servitium numquam redebebit. Interrogatum fuit ipsius illo de sua agnacione alius homines in suum, servicium habebat, an non: et ipsi illi taliter locutus fuit, ut hoc non redebebat, nam ipsi illi servitium ei non redebebat, at de agnacione aut de comparato ut hoc inter se intenderent, ut dum ipsi illi alius homines de sua agnacione non redebebat. Sic visum fuit ipsius abbati vel quibus in eus aderant, ut ipsi homo aput homines xij, manu sua xiij, in basileca domne illius, in noctis tantis conjurare deberet, quod de annus XXX seu amplius, servitium ei numquam redebebat; se hoc facere potebat, ipsi illi de hac causa contra ipso illo conpascere deberit: sin autem non potuerit, hoc inmendare studiat.
Incipit notitia de supradicto judicio.
Notitia sacramenti, qualiter vel quibus praesentibus [Col. 0842C] ingressus est illi apud homines tantus ingenuos super altare illius Andecavis civetate, pro eo quod homine, nomen illo, ipso pro servitium interpellabat ad vicem genetore suo seu et genetrice sua. Juratus dixit, juxta quod judicius ex hoc loquitur per hanc loco sancto et divina omnia quod hic aguntur, de annis XXX seu amplius sub ingenuetate nomen resedi: nam et ipsi superius nomenatus servitium non rededi, nec redebio pro reverentia loci. Id sunt quorum praesentia.
Veniens homo, nomen illi, Andecavis civitate, ante illo agente vel reliquis qui cum eo aderant, interpellabat aliquo homine, nomen illo, quasi jumento suo ad furtis conditionibus a buissit, et ipsi illi una cum genetore suo ibidem aderat, et hoc fortiter denegabat, quod ipso jumento numquam habuisset. Sic visum fuit ipso agente qui cum ipso aderunt, ut genitor suos illi pro filio suo illo, quia et ipsi genitor [Col. 0842D] apud homines tantus ipsi illi in basileca domni illius in noctis tantus pro filio suo excusare deberit; se hoc facere potebat, ipsi illi contra ipso illo conpascere deberit: sin autem non potuerit, hoc contra ipso emendare stodiat.
Incipit noticia.
Noticia sacramenti, qualiter vel quibus praesentibus ingressus est illi in basileca domne illius pro judicio, illo agente juratus dixit: Per hunc loco sancto et divina omnia quod hic aguntur, quae hic Deo plenius offeruntur, unde me illi repotabat [reputabat], quasi jumento suo ad furtis conditionis post me habuissit, et per meum ingenium ipso jumento digere habuisset, nec ipso jumento numquam habui, nec per meum nullum ingenium ipso jumento numquam perdedit, nec aliud tibi de hac causa non redebio, nisi isto edonio sacramento
Noticia solsadii, qualiter vel quibus praesentibus illi homo placetum suum adtendit Andecavis civetate Kalendas illas, per judicio inlustri illo comite, vel auditores suis, ac contra homines bis nominibus illus et illus, vel genetrici eorum, nomen illa, una cum abunculo eorum illo, dum diceret, quasi aliqua femena, nomen illa, genetore eorum, nomen illo, pro maleficio eum interfecisset. Qui ipsi jam superius nomenati placetum eorum legebus a mane usque ad vesperum visi fuerunt custodisse. Nam ipsa femena nec ad placetum advenit, nec misso ad persona, addixerit, qui sonia redebuissit. Propterea necesse fuerit praedictis hominibus, ut hanc noticiam, bonorum hominum manibus roboratas, prosequere deberent, qualiter et visi sunt fecisse.
Noticia solsadii, qualiter vel quibus praesentibus veniens homo, nomen illi, placitum suum adtendit [Col. 0843B] Andecavis civetate, in basileca domni illius, unde eum haec contra homine, nomen illo, quem ante illo agente fuit inratione pro jumento suo, etc.
Noticia qualiter solsadii, vel quibus praesentibus veniens illi in basileca sancti illius Andecavis civitate, placetum suum adtendedit contra homine, nomen illo, quem ante illo agente fuit inrationes pro agente, quod hoc die illo quod fecit mensis illi dies tantus, conjurare deberit una cum hominis suis, qui illi ad placitum adfuit, una cum testis suis pro legibus triduum custodivit et solsadivit; nec illi nec ad placito adfuit, nec ulla persona ad vicem suam direxit, qui ipso placito custodisset, aut sonia nunciare deberit: quos praesens placitus ipsius fuit custoditus aut solsaditus; aut hanc noticiam manibus eorum subter firmaverunt.
[Col. 0843C] Breve sacramenti, qualiter et quos praesentibus ingressus est homo, nomen illi, Andecavis civitate, die illo, quod fecit minsis illi, dies tantus, in basileca domne illius. Juratus dixit: Per hunc loco sancto et divina omnia quae hic aguntur, quae hic Deo plenius offeruntur, unde mihi homo, nomen illi, interpellabat, eo quod caballo suo furassit, aut in taxato post me habuissit; hoc conjurare quod caballo suo, quem mihi reputabat, numquam furavi, nec consciens ad ipso furandum numquam fuisset; nec post me in taxata ipso caballo numquam habui, nec alio tibi exinde non redebio, nisi isto edonio sacramento, quem judicatum habui, et legibus transibi. Id sunt qui hunc sacramento audierunt, manibus eorum subter firmaverunt.
Noticia qualiter vel quibus praesentibus illi et illi placitum eorum adtenderunt Andecavis civitate, in [Col. 0843D] basileca domne illius, pro judicio illo praeposito, unde aliqua femina, nomen illa, habuit interpellatus pro illa re, qui illi et germanus suos illi ad ipso placito advenerunt, et homines suos hic praesentaverunt, ut ipso sacramento excusare deberent. Nam ipsa illa femena ad ipso placito adfuit; et ipso sacramento menime recipere voluit, qui illi ex germano suo illi placitum eorum legibus custodierunt. Propterea necessarium fuit, ut ex hoc noticia accipere deberent: quod ita et fecimus.
Dum cognitum est, quod homo, nomen illi, vinditione de integrum statum suum ad homine, nomen [Col. 0844A] illo, et cogiae [conjugem] sua illa, et ipsa vinditione meneme [minime] invenisse non potuerunt. Proinde manus nostras firmatus vobis emittendam curavi, ubi et ubi ipsa vinditio inventa fuerit, inanis permaniat, et haec vacuaturia firma permaniat.
Dum cognetum est qualiter aliquos homo, nomen illi, aliquo homine, nomen illo, cautione inmissa habuit pro factum suum, quo ei beneficium facit argento uncias tantas, ut inter annus tantus, qualecumque ei servitium injunxerit, ei facere debiret. Et ipsi homo cautione menime invenire non poterit. Proinde mano mea et bonorum hominum vacuaturia tibi proinde dedi, dum tu ris [res] meas rededisti, ubi et ubi cautio ipsa inventa fuerit, vacua et inanis permaneat, et haec vacuaturia firma permaniat.
Domno mihi semper illo illi. Et pro necessitatis [Col. 0844B] temporum et vidi [ F., vitae] compendium etiam sterilitas et inopia praecinxit, ut in aliter transagere non possum, nisi ut integrum statum meum in vestrum debiam implecare servicium. Ergo constat me nullo cogente imperio, sed plenissima voluntate mea, et accipi a vobis pro suprascriptum statum meum, hoc est in quod mihi complacuit, in auro valente soledus tantus, ut quicquid ab hodiernum diem de memetipso facere volueris, sicut et de reliqua vestra obnoxia, in omnibus Deo praesole habeatis facultatem faciendi. Si quis vero aut ego ipsi, etc., ut supra.
[Col. 0844D] Vide Marcullum, lib. II, cap. 32. In Dei nomen ille, delectissimo nostro illo. Noverit iste pro divinitatis intuitu et animae meae remedium vel aeterna retributione tua, eatenus a die praesente ingenuum esse praecipimus, tamquam ab ingenuis parentibus fuisses procreatus, et nullius tibi heredum ac proheredum meorum nec servicium, [Col. 0844C] nec ullum obsequium ultra debere cognuscas, sed potius aso defensione sanctum illius in integra valeas residere ingenuitas. Et si fuerit unus de heredibus meis, vel qualibet extranea persona, qui contra hanc ingenuitatem, quem ego bona voluntate fieri rogavi, venire aut resultare praesumpserit, in primitus Dei incurrat judicium, et de sanctorum loca efficiatur extraneus, et insuper multa legis damnum incurrat auri libra una, argento pondo tantum; et quod repetit vindicare non valeat, et haec ingenuitas perenni tempore firma permaniat.
Ego enim illi constat me vendedisse, et ita vendedi ad illo campello ferente modius tantus, et est super terraturio sancti illius, in villa illa, et subjungit de terra illa, deuno latere campus illius, taxato precio: hoc est in quod mihi complacuit, valente soledus tantus, ut quicquid ab hodierna die de ipso campo agere volueris, absque praejudicium sancti [Col. 0844D] illius, cujus terrae esse videtur, liberam in omnibus habeas potestatem. Et si fuerit ego ipsi, etc
Ego enim illi. Constat me accepisse, et ita accepi per hanc cautionem ad praestetum beneficium de homine, nomen illo, hoc est in quod mihi complacuit, in argento soledus tantus; et in pignore tibi conditionis demitto tibi pro ipso beneficium inter annus tantus vinia medio jucto [jugere] tantum, qui est super terraturium sancti illius, in villa illa, et subjungit de uno latere vinias illius, ut interim res vestras micum habuero illa blada, quem ibidem Deus dederit, in tuam revoces potestatem. Et quod, si [Col. 0845A] adsolet, ipsi annus tantus completi fuerunt, rem vestram reddere debiam, et cautionem meam recipere facias, aut tibi, aut cui cautionem istam dederis ad exagendum.
Dilectissimo nostro illo ego ille. Noveris te pro divinitatis intuitu et animae meae remedium, vel aeterna retributione eatenus ad jucum servitudinis tibi absolvemus, ut quamdiu advixeris, de meum non discedas servitium; et post meum quoque discessum cum omni peculiare quod habes, aut laborare potueris, ingenuam ducas vitam, tamquam se ab ingenuis parentibus fuisses procreatus, et nullius tibi nec servitium, nec nullum obsequium heredum ac proheredum meorum te quicquam redebere cognuscas, nisi sub defensione sancti basileci domni illius praebeas obsequium, non requiratur. Si quis (quod futurum esse non credo) si fuerit unus de heredibus [Col. 0845B] meis, vel qualibet obposita persona, qui contra hanc ingenuitatem, quem ego bona voluntate fieri rogavi, agere conaverit, in primitus Dei incurrat judicio, et a liminibus ecclesiarum, basilicarum vel omnium sacerdotum excommunus accipiat illa maledictionem, quem Juda Scariotis accipiat, et mea voluntate cum Christo accipiat misericordia; et quod repetit numquam valeat sua voluntas obtinere, et ingenuitas ista perenni tempore firma permaneat.
Eveniens illi Andecavis civitate ante illo Praeposito vel reliquis hominibus, qui cum eo aderant, interpellabant aliquo homine, nomen illo, quasi animalia per sua menata eos ducere habuissit, et ipsa animalia per sua menata aliquas mortas fuerant, et ipsa pecora illi excorticassit, posteaque mortas fuerunt. Interrogatum fuit ipsi illi quid de hac causa responso daret; et ipsi illi taliter locutus fuit, quod [Col. 0845C] nec sua animalia numquam menassit, nec per sua menata ipsa animalia degere numquam habuissit, nec de manus suas excorticatas numquam fuissent. Propterea visum fuit ad ipso Praeposito, vel qui cum ipso aderant, ut in noctes tantas apud homines tantus ipsi illi in basileca domni illius excusare deberit: se hoc facere debebat, de hac causa ipsi illi compascere debirit: sin autem non poterit, quicquid lex de tale causa edocet emendare stodiat.
Domno magnifico fratri illo, necnon et conjux sua illa. Nus enim illi et coguje sua illa constat nus vindedisse et ita vendedimus a vobis estus [status] nostros cum omni peculiare quod habemus aut locare poteremus, manso et terra vel viniolas, quantumcumque ad die praesente possidere vidimur, in fundo illa villa in se super terra ecclesiae Andecavis, vel ubique habire visi sumus. Unde accipimus de vobis precium quod nobis conplacuit, hoc est in auro valente [Col. 0845D] soledus tantus, ut post hunc diem memorati emptores quicquid de nus ipsis vel de heredis nostris facere voluerint, habeant potestatem faciendi. Si quis vero, etc.
Dum non habetur incognitum qualiter aliqua femina, nomen illa, apud hominem sancti illius, nomen illo, litis intentione habuit de illo rapto, quod ipsa fuit, ut ipsa ad pacem concordiam voluntate ad ipsa femina facere deberent: quod ita et fecerunt. Unde convenit, ut si homo manu sua firmata exinde accipere deberet, quod ita et fecit, ut se ipsa femena post hunc diem resultare voluerit, contra homine soledus tantus conponat. Facta securitas.
[Col. 0846D] [Col. 0864] This note appears at the foot of column 946, but the callout letter (c) has not been printed in the text. Vide Marculfum, lib. I, cap. 33 et 34, supra.
Domino venerabile et in Christo Patri illo abbate ego illi et conjux mea illa. Constat nus vindedisse, et ita vindedimus vobis terra proprietatis nostrae, in loco noncupante illo, et accipi proinde pretio de vobis in quod nobis conplacuit, hoc est in argento soledus tantus, etc. Et haec vindicio perenni tempore firma permaneat stipulatione subnixa. Actum est.
Veniens illi Andecavis civitate ante illo agente, necnon et illo, vel reliquis qui cum illo aderant, interpellabat aliquo homine, nomen illo, quasi fossado per terra sua, in loco nuncupante, qui vocatur illa villa, qui aspecit ad illa, ei fossadassit. Et taliter ipsi homo dedit responso, quod terra sua fossado fecisset: nam terra ad illo homine numquam fossadasset. Visus fuit ab ipsis magnificis, ut illi in noctis [Col. 0846B] tantas apud homines tantus vicinis circa manentis de ipsa condita mano sua quarta in basileca domni illius senioris excusare deberet, quod terra sua malo ordine numquam fossadasset. Si hoc facere potebat, quietus et securus resediat; sin autem non potuerit, contra ipso hominem satisfacere debeat.
Veniens homo, nomen illi, aput femina, nomen illa, qui fuit conjux illa quondam germanus illius, ante venerabile vir illi abbate, interpellaverunt hominem, nomen illo, quasi servitium qui fuerunt ipsius illi, quondam post se habuissit conmandatas, hoc est illam rem qui illi ad praesens aderat: et hoc totum fortiter denegabat. Interrogaverunt ipsius illi, se [si] habebat homines qui de praesente fuissent, ut vidissent quando ipsa [Col. 0845D] Rauba hic depositum, alias furtum. rauba ipsi illi et ille conmandasset. Taliter visum fuit ab ipso abbate, vel qui cum eo aderant, in noctis tantis daret homines tantus bene fidem habentes vicinis circa manentis, [Col. 0846C] qui de praesente fuissent et vidissent suprascripto illo quondam ipsa rauba ipsi illi conmandasset, ut hoc in basilica domni illius conjurare deberit, ipsius illi per legem emendare studiat. Sin autem non potuerit, de hac causa ipsi illi omni tempore ductus, quietus atque securus valeat resedire.
Veniens illi ante illo abbate vel reliquis qui cum eo aderant, interpellabat aliquo homine, nomen illo, quasi vineas suas, quae erant illius, quondam illi [Col. 0845D] Ad parciaricias, id est, ad partem, seu medietatem. ad parciaricias dedissit, ut quamdiu ipsi illi se aptificavit, ipsas vineas ad parciaricias habire debiat. Interrogatum fuit ipsius illi, si ipsas vinias apud ipsas fuerunt, an non. Taliter ipsi locutus fuit, quod illas convenentias, quod ipsi illi dicebat, aput ipso numquam habuit. Visum fuit ipsius abbate, ut dum hoc denegabat, quod ipsas convenentias numquam habuit, ut apud homines tantus in basileca domni illius excusare deberet, quod ipsas [Col. 0846D] convenentias inter se numquam habuissent. Se hoc facere potebat, precium, quod de ipso illo acciperet ei reddere debiat: sin autem non potuerit, contra ipso emendare stodiat
Dum non est incognitum, qualiter aliquis homo, nomen illo, et conjuge sua illa, in terra eorum, in loco illo, per nocte fuit a pessimis naufragium passus, et exinde perdidit et pecunia sua, et mobele suo, seu et strumenta sua quam pluremas, vindicionis, dotis, composcionalis, contullitionis, pactis, commutationis, convenentias, securitates, vacuaturias, judicius, et noticias. Unde necesse ei fuit advocare judecis seu et vicinis circa manentis, seu et universa parocia illa, et ibidem invenirent et ostia [Col. 0847A] sua fracta, et portis suas conquassatis, et ipso loco graviter devastata. Proinde petiit ab ipsos bonis hominibus: in eumdem prospecto accesserunt, invenerunt sicut tum esset, cujus nomina subter sunt inserta, ut hunc noticia relatione praesto ei adfirmare deberent. Quod ita et fecerunt, qualiter melius possit Andecavis civetate adfirmare.
Quicumque ad latruncolus, sceleratoribus, seditiosis seu incendiariis, in qua provincia vim aut damnum pertulerit, oportet hoc eidem rectores civium seu curiales provinciae, in qua perpetratum fuisse perhibetur, palam ostendere, et publica denuntiatione manifestare. Igitur cum pro utilitate ecclesiae vel principale negotio apostolicus vir, illi episcopus; necnon et inluster vir illi comes, in civetate Andecave cum reliquis venerabilibus atque magnificis rei puplicae viris resedissit. Ibique veniens [Col. 0847B] homo, nomen illi, palam suggereret, ceu casa sua in loco noncupante illo, eo quod mali homines per caecata nocte ad casa sua in loco noncupante illo advenissent, et ostia sua frigissent, vel res suas, aurum, argentum, species, vestimentum, fabricaturus suas, vasa aerea, vel reliquas res quamplures, cum strumenta cartarum vindicionis, cautionis, cessionis, donationis, dotis, composcionalis, contulationis, pactis, conmutationis, convenentiis, securitatis, vacuaturiis, judicius et notitias, oblecationis, vel reliquas res quamplures, quam longum est per singula minustire, ad furtis causis deportassent. Unde per ipsas cartas pluras terras post se dicere venditum: et in crastenum locale accessione una cum bonas extraneas personas vicinis circa manentis in ipso loco manibus eorum roboratas accessisse: et ob hoc cognita relatione ante suprascriptus senioris praesentabant ad relegendum, per quem ipsum seniores cognoverunt, quod ipsa causa [Col. 0847C] taliter acta vel perpetrata fuisset. Dum taliter diligentia inquirere videtur, sublectum fuit ad ipsas bonas straneas personas vicinis circa manentes, qui bene optime ex hoc comperti aderant, quid exinde cognuscibant, veraciter enarrare deberent, se ipsi homo taliter praebuerunt testimonium, ut inspecta illa epistola, quem illi praesentabat, sua denuntiatione veraciter concordabant. Dum sic in omnibus devolgata claruit, si suprascriptus pontifex et ipsi comis, vel qui cum eo aderant, denuntiaverunt ipsius illi, ut quicquid per annorum spatia de eo tempore usque nunc recte et legaliter possederat, inantea obsolve principale negotio recto tramite testata lege servit, res suas ipsi aut heredis sui tenire et possedire faciant. Et pro praesente et futura tempora convenit, ut hanc cartola, qui vocatur appennis, praefatorum seniorum vel reliquorum civium eorum manebus roboratas acciperet, adfirmare deberet: quod ita et fecit: ita ut duo appennis coaequalis ex hoc affirmatus accipiat, unum, quem ipsi apud se [Col. 0847D] retineat; et alium, quem in foro puplico suspenditur. Facto Appenni.
Cum per caeca cupiditate per loca orbana semper hostis antiquus bella consurget, et solent homines perfidi et pessimi per malus intolerabilia mala subire, tam ab hostibus, quam latrunculus, per talas et fortes, per captores et rapacis conmovere, et conmutare gravis damnos aetatis. Igitur non est incognitum qualiter aliquo homine, nomen illo, contegit gravis naufragius, quod in villa illa casa sua per nocte fuit effracta, et omnes praesidios suos, aurum, argentum, aeramentum, vestimentum, utensilia, pecunia, seu strumenta cartarum quamplurimas, vindicionis, cautionis, cessionis, donationis, dotis, conposcionalis, pactis, conmutationes, convenientiis, [Col. 0848A] securitatis, vacuaturias, judicius et notitias, seu et omnes solennitas, per quem a longo tempore usque modo res suas domenavit, per ipso furte exinde fuit deportata. Proinde necesse fuit saepedicto illo in crastenum maturius mane judici pupleco vicinis circa manentes, ad ipso loco convocare: et ibidem venientes invenerunt sic esse factum, seris incisis ostias concapolatas, portas perforatas, conscensa seu et universa quae supra memoravimus, per ipso furto perinde esset abstracta. Dum sic cessit veraciis, ut melius possit exinde appenne in civetate regione ipse ipsius prosequere et adfirmare, petiit ad ipsius vicinus et judice, qui in ipsa cautione fuerunt, manibus propriis in hunc prospectum notitia relationis adfirmare deberent: quod ita et fecerunt.
Annum [Col. 0847D] Vide Marculfum, lib. II, cap. 15, supra. IV regnum domini nostri Childeberto reges. Ego in Dei nomen illi fateor me hunc libellum [Col. 0848B] dote scribere deberem, quod ita et fecerim, ad dulcessima sponsa mea, nomen illa, pro amore dulcitudinem suam, emitto tibi in cartola libelli dotes casa jam dicta puella sponsa mea illa habiat, teniat, possideat, faciat quod voluerit. Et si quis vero, aut ego ipsi, vel quislibet opposita persona, qui contra hoc voluntate meam facta aut libellum dote ista conscripta aut agere praesumpserit, soledus tantus coactus exsolvat. Et si quis . . . . . non obtineat effectum.
Incipit epistola.
Ego enim illi fateor me hanc epistola facere debere, quod ita et feci, ad coguje mea illa propter amore dulcitudinem suam et servicium circa me inpendentis, cedo tibi atque transcribo capsa de casa cum ipso villare, ut ipsa casa resedit, ut ab hodierno die ipsas res denominatas habeas, teneas, possideas. Et si quis vero, etc.
Ego enim illi fateor me hanc cessionem facere debere, quod ita et feci ei, ad dulcissimo nepote meo, nomen illo. Cedo ei propter amorem dulcitudinem suam casa, ut ab hodierno die ipsam rem conscriptam habeas, teneas, possideas, etc.
[Col. 0848D] Vide, infra, cap. 57. Licet unicuique de rebus suis, quas in praesente saeculo [habere] videtur, tam ad sancta loca seu parentum meliorare, et lex manet et consuetudo longinqua percurrit facere quod voluerit. Idcirco ego in Dei nomen illi, et coguje [conjuge] mea illa dulcissima, et a nobiscum integra amore diligendo filio illo. Dum in omnibus, et per omnia, et super totum nobis fideliter servire videris, multas penurias et injurias per diversa loca pro nostra necessitate suscepisti, et in utilitate domnorum partibus Britannici seu Wasconisi [Col. 0848D] hostiliter ordine ad specia mea fuisti: proinde convenit nobis, ut aliquid de facultatis nostrae te emeliorare debererit: quod ita et fecerunt. Ergo transcrivimus tibi mansello nostro illo super terraturio vir inluster illo, et hoc cum domebus, aedificiis, mancipiis, viniis, silvis, pratis, aquis, aquarumque de cursibus, junctis et adjecentiis, quantumcumque ibidem nos tenire visi sumus, hoc ad die praesente perpetualiter ordine tradimus ad possedendum, et hoc est habendi, tenendi seu commutandi posteris tuis, vel ubi tua deceverit voluntas, derelinquendi, et ubi aliubi ex nostra sine epistolis oblegatam et infantis nostris remutarent, tu cum ipsis aequalis lanciae dividere facias. Et in hanc paginola intimare convenit, si nos ipsi aut heredis seu propinquis nostris, aut militans extranea persona, qui contra hanc epistola aliqua querilla aut refragatione contraire [Col. 0849A] voluerimus, soledus tantus tibi sociante fisco conponat, et nil vindicet quod repetet; et haec voluntas nostra cum manus nostras roboratas omni tempore cum lege Aquiliani non dibeat esse inconvulsa.
Domino magnifico fratri illi, ego ille. Constat me accipisse, et ita accepi a vobis per hanc cautionem ad pristetum beneficium, hoc est, in argento uncias tantas: in loco pignoris emitto vobis statum meum medietatem, ut in unaquisque septem ad die stantis qualecumque operam mihi legitemam injunxeris, facere debiassemus. Cum annos tantus compliti fuerint, res vestras redibere debias, et cautionem meam recipere faciam. Et si exinde de ipsa opera, aut de ipsas res ad ipso placito negligens tardus fuero, aut voluntate vestra exinde non habuero; tunc me constat res vestras in duplum debiam esse redditurus, aut vobis, aut cui cautione ista dederis ad exagenda.
Ego enim illi. Quia dum non est incognitum, qualiter aliquos homo, nomen illi, et quia ante hos dies habuit interpellationem, dum dicerit, quasi casa sua infregisset, et res suas exinde deportassit. Unde et ipsi illi habuit, ut hoc in basilica sancti illius apud homines tantus conjurare deberet. Sed metuentis bonis hominibus, eos concordiare dixerunt. Et si recognovi, et in nullo modo culpabile exinde ipso non invenit, convenit ut manu sua exinde facere deberet; quod ita et fecit; ut nullo umquam tempore contra ipsis nulla calumnia, neque repeticione facere non debeas, sed, sicut dixi, quietus et securus residias. Et si fuerit aut ego ipsi, etc.
Dulcissima et cum integro amore diligenda sponsa mea, nomen illa, ego illi, filius illius. Dum non habetur incognitum, sed pluris habetur cognitum, [Col. 0849C] qualiter te secundum lege Romana sponsatam visus sum habere, in animis meis plenius tractavi, ut tibi aliquid de re paupertaticola mea concidere debirem; quod ita et feci: hoc est, cedo tibi membro de casa cum mobile et inmobile, in fundo illa villa, super terraturium sancti illius, cum villare vel omne circumcincto suo, juxta caso illius, lecto vestito, vestimentum tantum, fabricaturas in soledus tantus, mancipia tanta, his nominebus illus et illus, boves tantus, vaccas tantas cum sequentis tantis, ovis tantus, solidis tantus, campo cum silva ferentes modius tantus; de unus latus est campus illius, vinia juctus tantus de unus latus est vinia illius, prato juctus tantus: Haec omnia superius nominata ad die felicissimo nuptiarum hoc ad die praesente habeas concessum, dum advixeris, perpetualiter ad usumfructuario ad possedendum, absque praejudicio [sancti illius] cujus terrae esse videtur. Si vero quod fieri non credo, etc.
Dulcissimo et cum integro amore diligendo jocale meo illo, illa. Sane in Dei nomine mente sanoque consilio meditantis casus humanae fragilitatis corpore, ne nos contingit ultimos dies inordinatus, quod Deus avertat, de hujus saeculi lustris discederemus, debitumve naturae compleverimus, dum in terra nus sobolus non habemus, nostrumque elegemus conspirante Deo commune consilio per cartolae textum nostrum voluntate conscribere. Ideo ego memoratus illi, si tu mihi dulcissima conjux mea illa superstitis fueris, cum ego de hac luce discessero, debitumve naturae complevero, tunc tu tris portionis de omni corpore facultatis meae, quem in pago illo et illo ex aloto parentum meorum, vel de quolibet contracto mihi legibus obvenit, si prolis interim non fuerint [Col. 0850A] procreati, tibi transscribo, ut quicquid exinde in postmodum exinde volueris faciendum, id est tam in domibus, aedificiis, mancipiis, vineis, silvis, pratis, agris, accolabus, aquis, aquarumque decursibus, junctis et subjunctis, mobilebus cum omne jure et soliditate eorum, integrum, sicut a me fuit possessum, possedendum tuo jure recipias, et perpetualiter possideas; et quicquid exinde elegeris, faciendi liberum potiaris arbitrium. Quia rem ipsam aliter quam quod heredibus meis, illa quarta vero portione reservaverunt, haec contra vos propinquorum heredibus legitimis meis reservo, ut tu conjux mea illa illas tris portionis, et ipsi heredis mei illa quarta similiter debetis percipere et possidere. Similiter ego illa in ara, juxta ut superius contenitur depictum, religionis quos tenet terra mea . . . . . ad vos voluntate mea conscriptas, et ego ad similitudinem conscribere rogavi. Ergo si tu mihi dulcissimus jocalis meus illi superstitis fueris, cum ego de hac luce discessero, debitumve naturae complevero, tunc tu tris partis de [Col. 0850B] omne corpore facultatis meae, quod in pago illo et illo ex alote parentum meorum abire videor, heridis meos in ipsis tris partis fattiden . . . . ut quicquid de ipsis tris partis de alote meo, se prolis inter nos non fuerint procreati, facere volueris, tam in domibus, aedificiis, mancipiis, vineis, silvis, agris, cultis et incultis, pratis accolabus, sicut a me fuit possessum, possideas, et rebus tam quod ad praesens possidere videor, ut mihi inante justum redebitum est, tu hoc integro jure percipias recipere, etc.
Ego enim illi qui commaneo villa illa sancti illius. Convenit mihi bona voluntate ac securitate ad homine, nomen illo, facere debere; quod ita et fici; pro eo quod illam rem ad furtis conditionis post habuerit, et accepit exinde argento tantum. Proinde manomea et bonorum firmata tibi exinde dedisse, ut post hunc diem de hac causa quietus et securus residias. [Col. 0850C] Et si fuerit aut ego ipse, etc.
Dum cognitum est quod homo, nomen illi, aliquo homine, nomen illo, mallavit pro res suas, et ipsi illi male ei exinde numquam male fecisset. Proinde ipsi illi ante bonis hominibus convenit, ut hanc epistolam facere deberit, ut nullo umquam tempore contra ipsum agere non praesumat. Quod si illi aut aliqua persona, etc.
Ego enim illi. Constat me accepisse de illo integro compositione, pro eo quod apud homine, nomen illo, puella sua tradenda fuit, dedi ei ad ipso illo soledus tantus. Proinde manu sua firmata et bonorum hominum accepi, ut post hunc diem neque illi, neque nullus de heredibus suis, nulla calumnia nec repetitione habere non debias, sed, sicut dixi, de hac causa quietus residias. Et si fuerit aut ego ipsi, etc.
Notitia [Col. 0849D] Vide, infra, cap. 58. qualiter illi et illi. Non habitur incognitum, qualiter servus nomen illi, ancilla ad illo, nomen illa, extra voluntatem ad conjugium se conjunxerunt: sed modo nos una pacis concordia convenit, ut de agnatione qui de ipsis procreati fuerint, illi ad ancilla sua duas partes recipiat, ego et illi ad servo suo illo tertia, et quod ipsi aliquid stante conjugio convenerunt, illo servo suo de ipso peculiare duas partes recipiat: similiter et illa ad ancilla sua illa tertia. Proinde ut in postmodum nulla altercatio inter nos non debeat esse, ut manus nostra exinde per duas epistolas uno tenore conscriptas facere deberimus; quod ita et fecimus; et pro rei totius firmitate modo adfirmavimus, ut nec nos ipsi, nec ullus de heredibus vel de pronpinquis nostris, aut militans [Col. 0851A] stranea persona, qui contra istas epistolas venire voluerit, ad dupla pecunia teneatur obnoxius; et illa petitio non obteniat effectum, et has convenentias inconcusso et inconvulso teniat firmitate.
Lex Romana et antiqua consuetudo exposcit, ut unus quis homo, dum in suum contenit arbitrium, de rebus suis propriis aliquid pro animae suae compendium dare decreverit, licentiam habeat, et illud quod ad loca sanctorum, ad congregationem monachorum confertur, numquam perit, sed ad memoriam aeternam et justitiam reputatur. Igitur ego enim in Dei nomen inluster vir ille, necnon et conguje mea inlustra matrona illa, convenit nobis unanimiter pertractantes, ut aliquid de rebus nostris in monasterio nostro, quem communiter aedificavimus, qui est in honore sancti illius infra muro Andecavis constructus, ubi illa abbatissa custos praeesse videtur, [Col. 0851B] concidere deberemus, quod ad die praesente visi sumus fecisse, hoc est locello nuncupante illo, in pago illo, rem proprietatis nostrae, quem de parente nostro venerabile viro illo abbate propria pecunia comparavimus, vel die praesente nostra est possesio, hoc est cum terris, domibus, aedificiis, mancipiis, accolabus, vinis, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, movilebus et inmovilebus, junctis et appendiciis et adjecentiis in se habentis ad se pertenentis cum superposito pro omni merito suo, ut diximus, ad praedicta basileca vel congregatio ipsius vel rectorem ipsa volumus esse translatum atque inductum: ita ut quicquid exinde ab hac die jure proprio atque firmissimo congregatio ipsius utilitatibus monasterii ipsius elegerit faciendum, liberam habeat in omnibus potestatem: quia malumus te sacrosanctae ecclesiae in honore sancti illius in idipsum monasterio aedificatae, quam reliquis heredibus nostris. Quod si fuerit aliquis de heredibus [Col. 0851C] nostris, qui contra hanc epistolam cessionis, quam bona voluntate pro nostris expiandis peccatis devovimus, venire, aut contrarius vel pulsator exstiterit, prius a communione Ecclesiae catholicae sit pulsatus, et aeternae damnationi subjectus; et insuper auri libras tantas, argento pondus X, sociante fisco, cujus pulsaverit, componat: nihilominus epistola atque definitio nostra omni tempore firma et stabilis perduret.
Notitia qualiter veniens illi Andecavis civitate ante venerabile vir illo abbati, vel reliquis quamplures bonis hominibus, qui cum ipso aderant, cujus nomina vel scriptiones atque signaculum subter tenentur inserta, interpellavit aliquus homines his nominibus illus et illus, dum dicerit, quasi vinia sua in loco nuncupante illo, malo ordine pervasisset: quia ipse illi et illi taliter in responso [dederunt] quod auctori [Col. 0851D] habebant legitimo nomen illo majore, quia ipsa vinia ad eos dedissit. Sic ab ipsis viris illi fuit denuntiatum, ut die illo Andecavis civitate ipso illo in Autericio praesentare deberit: se hoc non faciebat, cum legis beneficio ipso illo de ipsa vinia revestire deberet. Actum.
Domino magnifico illo illi. Rogo, preco, supplico atque injungo per hunc mandatum ad vicem meam hominem, nomen illo, quem ego beneficium ei feci, argento uncias tantas, ipsum meum ubi et ubi eas vel meas prosequere et admallare et adcausare facias, quomodo ipso debite recipere facias: et quicquid ad vicem meam exinde facere volueris, egeris, feceris, gesserisve, etenim me habiturum esse cognusce ratum. Mandatum Andecavis civitate, curia puplica.
Cum in Dei nomen nos vero fratris, qui ad matricola sanctis illius residere videmur, quos nobis ibidem omnipotens Deus deconlata Christianorum pascere videtur, invenimus ibidem infantolo sanguinolento, cui adhuc vocabulum non habetur, et de cuncto populo parentes ejus invenire non potuimus. Ideo convenit nobis unanimiter consentientes, et per voluntatem marthyrario, nomen illo presbytero, ut ipso infantolo ad homine nomen illo venumdare deberemus; quod ita et fecimus; et accepimus pro ipso, sicut apud nos consuetudo est, treanto uno, cum nostro pacto, et intimare rogavimus. Si nus ipsi aut domenus vel parentis ejus, qui contra charta ita venire voluerit, in primitus Christus filius Dei vivi terribilem et metuendum, ut non sit ad gaudium, sed ad ejus detrimentum, quod ei incutiat sempiternam poenam; et quod repetit vindicare non valeat: [Col. 0852B] et haec facta nostra omni tempore firma permaneat.
Veniens illi et germanos suos illi Andecavis civitate, ante vero illuster illo comite vel reliquis [Col. 0851] Racimburdio, id est, judicibus. Vide Glossarium Cangii in Rachimburgii. racimburdis qui cum eo aderant, quorum nomina per subscriptionibus atque signacola subter tenentur inserta, interpellabat aliquo homine, nomen illo, dicebat quasi ante hos annus parentis coram illo quomodo interfecisset. Interrogatum est saepe dicto illo, qui ad hac causa daret in responsis. Sed hoc ad integra fortiter denegabat. Sic juxta actificantes saepe dictis germanis visum est ad ipsis personas decrevisse judicio, ut quartum in suum quod evenit ipso Kalendas illas, apud homines XII mano sua XIII vicinus circa manentes sibi: sin melius in ecclesia seniore loci in ipsa civitate hoc debiat conjurare, quod ad morte saepe dicto numquam consentisset, nec eum occessisset, nec consciens, nec consentanius ad hoc faciendum [Col. 0852C] numquam fuisset. Se hoc facere potest, diebus vitae suae de ipsa causa securus permaneat: sin autem non potuerit, in quantum lex praestat, hoc emendare stodeat.
Incipit notitia ad supradicta judicia.
Notitia sacramenti, qualiter vel quibus praesentibus aderant in ipso die Kalendas Martias ingressus est homo, nomen illi, in ecclesia seniore sancti loci Andecavis civitate, secundum quod judicios suos loquitur, apud homines XII mano sua XIII juratus dixit: Per hunc loco sancto et divina omnia sanctorum patrocinia, qui hic requiescunt, unde mihi aliquid homenis illi et germanus suos illi reputaverunt, quod parente eorum illo quondam interficisse aut interficere rogasse; ipsum non occisi, nec occidere rogavi, nec consciens, nec consentaneus ad morte sua numquam fui, nec illud de hac causa non redebio nisi isto edonio sacramento, quem judicatum habui, [Col. 0852D] legibus transivi. Id sunt quod de praesente fuerunt, et hunc sacramentum audierunt, et hanc notitiam manus eorum subter adfirmaverunt. Facta notitia.
Domino fratri illo, ego illi. Negociens rogo, preco atque suppleco per hunc mandatum ad vicem meam servo meo, nomen illo, natione gentile: quem mihi confugio fecit ubi et ubi, cum ipso invenire potueris, tam in pago, quam in palatio, seu in qualibet patria invenire potueris, quicquid exinde ad vicem meam prosequere et excausare, vel admallare eas faceas: et quicquid per hunc mandatum egeris, feceris, gesserisve, etenim me habiturum esse cognusce ratum. Mandatum Andecavis civitate.
Domino magnifico illo, ego illi. Rogo atque suppleco [Col. 0853A] vestra caretate per hunc mandatum, ut omnes causas meas in pago illo ad vicem meam prosequere vel admallare facias, tam in pago, quam et (si necessitas fuerit) ad palacio, vel ubi locus congruus fuerit; et quicquid exinde egeris, feceris, gesserisve, etenim me in omnibus habitaturis tibi essit cognuscat [habiturum esse cognuscas] ratum, quam gestibus oblecatus. Et ut certius credatur, mano mea subter firmavi, et magnorum meorum subterius decrevi adfirmare. Datum mandatum Andecavis civitate.
Notitia qualiter veniens ille Andecavis civitate die illo, in regionis, quod ficit mensis ille dies tantus, placitum suum adtendedit. Ac contra aliquus homines, his nominibus illus et illus: unde ante hos dies in rationis fuerunt pro vinia sua in loco qui dicitur illo. Unde et autore nomen illo, spoponderunt praesentare ipsa vinia ipsis consigna sit. Sed veniens in eo placito illi, de mane usque ad vesperum placitum [Col. 0853B] suum legibus custodivit et solsadivit. Nam illi et illi ibidem fuerunt, et hoc quod espoponderunt, menime potuerunt adimplire. Propterea necessarium ipsius illo, ut hanc notitiam manibus bonorum hominum exinde accipere deberit; quod ita et fecit; ut in postmodum quicquid lex inter eos declarat, attendere debiat.
Quod bonum faustum sit, lex felicitatis adsatis adsentit, et lex Romana edocit, et consuetudo pagi consentit, et principalis potestas non prohibet, ut tam pro se intercidentem, quam ad die filicissimo nuptiarum optabile evenientem. Idcirco ego in Dei nomine illi nomen, ante proscribo ad sponsam meam, nomen illa, filia illius, transcribo ad ipsa per hanc epistola atque cessione, hoc est casa cum curte, vel omni circumcincto suo, hoc est mobile et immobile, lecto vestito, campo ferente modius tantus, de uno latere est campus; vinia juctus tantus, de uno latere [Col. 0853C] vinia illius; silva juctus tantus, de uno latere silva illius; prado juctus, de uno latere prata illius, et est super terraturium sancti illius, in fundo illa villa, bovis tantus, vaccas cum sequentis tantus; vestimento tanto, in turis de soledus tantus, bracilo de soledus tantus; haec omnia de superius nomenata, quamdiu adviximus, ambo pariter hoc tenere et possedire debiamus, superius nomenata hoc tenire et possedire debias. Et se prolem nobis Deus dederit, cum omne integritate ut rem meliorata acceperit, et adfirmare deberimus: quod ita et ficimus. Post transitum vero tuum in ipsis revertantur. Et se agnatio de nobis procreata non fuerit, haec omnia rem superius nomenata, hoc tenire et possedire debiant, et cui volueris derelinquas. Et si fuerit qui contra hanc epistola adque cessione, quem ego bona voluntate nulla imperium fieri et adfirmare rogavi, venire aut litigare vel infrangere fortasse conaverit, inferat inter tibi et fisco soledus tantus coactus componere [Col. 0853D] debiat, et quod repetit vindecare non valiat.
In Dei nom. Placuit atque convenit inter illus et illus germanus, ut inter se de res eorum devidere debuerint: quod et fecerunt. Accipit illi hoc est casa cum omni circumcincto illo, seu et mancipia vel mobile et immobile, quem in ipsa casa esse videtur, vel vineas, silvas et prata, quantumcumque in ipsa casa aspicere videtur, totum et ad integrum. Et in contra accipit germanus suos illo alio locello illo, cum omne rem ad se pertinentis. Unde convenit ut manus eorum firmatas inter se accipere deberent: quod ita et fecerunt, ut unusquis quod accipit habeat, teneat et possedeat, vel cui voluerit derelinquat. Et si fuerit unus ex nus ipsis qui contra pare suo agere aut resultare [Col. 0854A] praesumpserit, partem suam ad pare suo amittat, et insuper soledus tantus componat, et quod repetit nihil valeat vindecare; et haec pactio divisionis omni tempore firma permaneat.
Ego enim illi. Convenit nobis ad petitionem nutrido nostro, ut aliquo locello, nomen illo, in loco qui vocatur illo, pro assiduo servicio suo vel benevolentia, qui circa nus abire visus est, ei concidere deberemus: quod ita et fecimus, ut post hunc diem ipso locello integrum habeat concessum, ut quicquid de ipso facere volueris, liberam in omnibus habeas potestatem faciendi. Et pro infestantis malis hominibus, convenit multa ibidem inserere debeamus: quod ita et fecimus. Et si fuerit qui contra epistola ista ullus de heredibus meis, aut quislibet homo, aut extranea persona, qui contra ipsa resultare voluerit, soledus tantus ei componat, et repeticio sua non obtineat effectum; et haec epistola omni tempore firma permaneat [Col. 0854B] cum stipulatione subnixa.
[Col. 0853D] Vide Marculfum, lib. II, cap. 30, supra. Domino non dulcissimo, sed amarissimo et exsufflantissimo jocali meo illo illa. Dum non est [incognitum] qualiter faciente inimico et interdicente Deo, ut insimul esse non potemus; proinde convenit nobis ante bonis hominibus, ut ad invicem nos relaxare deberemus; quod ita et fecimus. Ubicumque jocalis meus mulierem [ducere] voluerit, liberam habeat potestatem faciendi. Similiter et illa convenit, ut ubicumque ipsa femina superius nominata sibi marito accipere voluerit, liberam habeat potestatem faciendi. Et si fuerit post hunc diem unus ex nus ipsis qui contra hanc epistola ista agere aut repetire praesumpserit, soledus tantus ad pare suo componat una cum judice intercidentem, et quod repetit nihil valeat vindecare, et haec epistola firma permaneat.
[Col. 0854C] [Col. 0853D] Vide, supra, cap. 36. Lex Romana edocet, consuetudo pariter consentit, et regalis potestas non prohibet, ut unus quis de rem suam, quem in praesente die possedit, faciat quod voluerit. Idcirco ego quidem in Dei nomen illi, qui commaneo illa villa, pertractavi circa animus meus, ut omnis res meas, quem in praesente seculo habere videor, ad filio meo duas partes per hanc epistola cessione ad die praesente trado ad possedendo, tam casas, domibus, aedificiis, mancipiis, campis, viniis, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, junctis et subjunctis, movelibus et inmovelibus, omni rem meam, pro assidua servitia sua vel benevolentia, ei, sicut dixi, partis duas deligo atque transfundo ad die praesente; tertia vero parte ad heredis propinquis reservans, hac tamen conditione, ut dum advixero, mihi in omnibus tam de victo, quam et de vestito soniare [praestare] mihi debiat, et ipsa terra persolvere faciat: et quicquid de ipsis duas partes facere voluerit, habendi, tenendi, [Col. 0854D] donandi, vendendi, seu commutandi, absque praejudicio sancti illius, cujus terrae esse videtur, liberam in omnibus habeas potestatem faciendi. Si quis vero (quod fieri esse non credo) si fuerit ullo umquam tempore, aut ego ipse, aut ullus de heredibus meis, vel quilibet homo aut extranea persona, qui contra hanc epistolam cessione ista venire aut agere fortasse praesumpserit, in primitus Dei incurrat judicium, et sanctorum loca efficiatur extraneus, et insuper inter tibi et agente sancti illius [soledus] tantus componat; et quod repetit nullo congenio evendicare non valeat; et haec cartola omni tempore firma permaneat.
[Col. 0854D] Vide, supra, cap. 44. Nos enim illi et conjux mea illa. Dum non est incognitum qualiter aliqua femena, nomine illa, servo nostro, nomen illo, ad conjugium copulavit, et modo [Col. 0855A] nos bona voluntate convenit, ut quamdiu quidem in conjugio sunt copulati, ipsa femena per nos non debuit esse declinatam in servicio. Et agnacio, se ex ipsis procreata fuerit, ad ingenuetatem capitis eorum debuit permanere ingenui. Si quoque ut se eis necessitas fuerit, ad servicio caput eorum inclinatur, non ei detur licentia, nisi ad nos vel heredis nostris propinquiores: et peculiare quod sit ante conjugio laborare potuerit, ipsa femena tercia parte exinde habeat absque nostra repeticione, vel heredum nostrorum. Deinde in hunc epistola nobis intimare convenit, se nos ipsi aut heredis vel propinqui nostri, seu quislibet opposita persona, quid ad traditis conveniencias ipsa femena conmodolare voluerit, aut contra epistola haec agere contemtator fuerit, soledus tantus [Col. 0856A] componat, et nihilum dicit et quod repetit; et haec epistola omni tempore firma permaneat.
Ego enim illi qui cammaneo illa villa. Constat me accepisse, et ita accipi de homine, nomen illo, ad pristetum beneficium argento uncias tantas. Sic modo convenit, ut cum multa caretate ipso argento die Kalendas illas mox venturi Septembris, et circum me habere debiam, et ipsa die argento vestro reddere faciam, et cautionem meam recipere faciam. Et si exinde negligens aut tardus fuerim, voluntate vestra non habueris, hic modo mihi in hunc caucione placuit inserere, ipsas revestitas in duplum vobis sic reddeturus, aut vobis, aut cui caucionem istas dederis ad ex.
Collectio nova formularum
In Christi nomine. Ille episcopus illo episcopo amico nostro devotam dirigo salutem. Gratias vobis referimus de caritate vestra, quam erga fidelem nostrum dignati estis facere et circa congregationem nostram quae est in oppido sita quod dicitur illum. Fecisti enim ut Apostolus commendans ait: Praedica verbum, insta opportune et inopportune nolentibus (II Tim. IV) . Qui enim sequitur apostolorum vestigia, luce gaudebit perpetua. Rogo vos humiliter dirigere nobis per epistolam vestram quid mihi de nostro liceat celebrare officium in parrochia vestra et in ecclesiis vestris quae in nostro sunt beneficio, si praedicare liceat, si emendare, si corrigere, si erigere ecclesiis, si confirmare, aut baptizare, aut poenitentiam dare, aut quid nobis concedatis, aut quid prohibeatis, scire nos faciatis citius petimus. Amicitiam vero vestram valde firmam optamus inter nos consistere. Et obsecro ut mihi commendare dignemini [Col. 0855C] quasi firmo amico tuo quodlibet servitium, et paratum me habetis in omnibus honestis et justis mandatis vestris. Benevalete.
In nomine sanctae Trinitatis. Venerandae et almificae gloriosaeque illae, ego ille inferior cunctis servis vestris postulo summo a Deo aeternam venire salutem. Hinc rogo vos et ammoneo ut laus popularis, quae per vulgares spargitur aures, vestram adtingat mentem, et crescendo pollulat sapientia vestra apud Deum et homines. Omnis vero populus hac proclamat voce dicens his vero esse ditatam felicibus donis, quod in perpetuum firmiter permaneat, citam omni bono consilio et claram facie omni conspectui humano, varias scilicet gazas miro ordine beataque mundi regna mirifice disponere, pulcram corpore et in mente quieta, lucidis autem luminibus vestram fieret staturam, in aulem dicunt. Debetis enim semper [Col. 0855D] gratias agere, ut in vobis haec et his similia crescant per omnia momenta. Vide, ut Apostolus ait, quomodo caute ambulaveris, sicut sapientes (Ephes. V) . Et iterum: Non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus providentes bona, etc. (Rom. XII, II Cor. VIII) . Festina itaque, virgo gloriosissima, sanctis studiis te et bonis operibus ornare, ut cum sanctis et beatis virginibus centenum merearis collegere ructum.
Domino inluster atque prae cuncto magnificentissimo, ut confido, viro amico meo illo ille. Deus scit, qui omnia non latet occulta antequam fiant, in omnibus amicus et bene cupiens vester, illud inprimitus quod plurima sunt et nobis opportunum, salutem in Domino optamus vobis in quantum arcana cordis mei continet plenitudo. De caetero cognoscas industria vestra iste praesens homo noster serviens vester nomen ille ad nos venit et nobis dixit eo quod vassus vester nomen ille res post se malo ordine reteneat injuste, et dixit quod nulla justitia apud ipso exinde consequere possit. Propterea solicitamus vobis, precamus ut hoc causa diligenter inquirere jubeatis, ut ipse homo noster serviens vester sine ulla dilatatione ad suum, exinde debeat perquirere justitiam. Et si hoc facietis, vestram bonam consuetudinem adimpletis. Et unde nos injungetis, et nos potebimus, vos vel servientes vestros in bonis partibus remerire non [Col. 0856C] tardamus. Agite taliter quae nos per vos bona habemus fiducia, ut iste homo noster serviens vester sibi congaudeat quod nostram ad vos deportasset suggestionem. Ad sapientissimum sufficit.
Domino sancto apostolica sede colendo domno et in Christo patri illo papae ille. Deus scit, cui nulla latent occulta, in quantum video et nostra est possibilitas, in omnibus amicus et bene cupiens vester, illud inprimitus quod plurima sunt et nobis opportunum, salutes in Domino optamus vobis in quantum totus mundus fulget in gloria, vel quantum distat ortus ab oriente et deficit ab occidente, seu et si fieri potuisset quod tota membra vertissent in lingua. De caeterum supplicamus gratia vestra ut pro me peccacatore in vestris sanctis orationibus intercedere digneris. Et iterum, Domine, supplicamus cognoscat admitas vestra iste praesens homo noster serviens [Col. 0856D] vester nomen ille res suas malo ordine post se retinebat injuste, et nulla justitia apud ipso exinde consequere possit. Propterea precamur vobis ut hanc causam diligenter inquirere jubeatis; ut sicut vestra bona est consuetudo, ipse homo noster serviens vester sine ulla dilatatione ad suam exinde debeat pervenire justitiam, et sibi congaudeat quod nostram ad vos deportasset suggestionem, et nos vobis gratias agamus. Et si locus advenerit, vos vel servientes [Col. 0857A] vestros in bonis partibus remerire non tardamus. Ad sapientissimo sufficit. Salutamus vobis satis et super omnia satis usque ad gaudium magnum.
Dominis sanctis et in Christo Patribus omnibus episcopis, seu et venerabilibus omnibus abbatibus, atque illustribus viris, seu et viris magnificis domesticis, vicariis, centenariis etiam quod omnis pars et amicos nostros seu et missus nostros discurrentis, ille rex Francorum vir inluster. Cognuscatis iste praesens ille ad nos venit, et nostra commendatione expetivit habere; et nos ipso gratante animo recepimus vel retenemus. Propterea omnino vobis rogamus atque jubemus ut neque vos, neque juniores, neque successores vestri, ipso vel homines suos, qui per ipso legitimi sperare videntur, inquietare, nec condemnare, nec de rebus suis in nullo abstrahere, nec diu nec nocte non praesumatis, nec facere permittatis. Et si talis causa adversus eo surrexerit ut [Col. 0857B] ost . . . . . . fuerit et ibidem adimpletis vos absque eorum in quo dispendio minime definitas fuerint, quod ante nos separare vel reservatas, et talis causa ante nos finitivam accipiant sententiam. Et ut certius credatis, manu nostra subter adfirmavimus, et de anolo nostro sigilavimus.
Dilecta Dei, sponsa Christi, socia sanctarum virginum merito coaequanda, inlustris Deo sacrata illa, ille. Deus scit in quantum valeo in omnibus in Christo amore amicus et bene cupiens vester illud imprimitus quod plurima sunt salutem in Domino optamus vobis in quantum totus mundus fulget in gloria, aut si fieri potuisset quod tota membra vertissent in lingua. De caetera cognoscat dilecta caritas vestra, sicut nobis dictum fuit, eo quod homines vestri nobis confugium fecerunt, et nos auditum habemus ubi esse debeant. Propterea apices nostros [Col. 0857C] vobis direximus, si vestri homines sunt, misso vestro ad nos dirigere faciatis, et quantum nos potevimus hac causa diligenter procuramus ut ipsos homines recipere faciatis.
Igitur ego in Dei nomine ille venerabilibus fratribus illo et illo. Admonet mihi amor Domini nostri Jesu Christi et desiderium de illo paradiso ubi justi habitant, ut me Dominus ibidem participare dignetur, seu et timor gehennae, ut me exinde Dominus eripere jubeat. Propterea cedo vobis ad die praesente ad mea eleemosyna faciendo a pauperis vel a sacerdotibus ad missas canendo dispensando, cessumque in perpetuo esse volo, et de jure meo in jure et dominatione vestra transcribo atque transfundo, hoc est, res proprietatis meae tam in civitate illa quam et foras in ipso pago seu et in alios. Habent ipsas terras cum omni superposito de longo tanto, similiter in latus et in frontis subjungit de ambobus frontus et de [Col. 0857D] ambobus latus terra illius, ipsas res et casas superpositis ad integrum seu et vineis in oppidum civitate illius cum terra proprietatis mei. Habet ipsa vinea arpennes tantos. Subjungit de ambobus latus et ambobus frontes terra illius. Etiam et in ipso pago in agro illo portione mea, tam terris, mansis, domibus, aedificiis, vineis, olicis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis, aquarumque decursibus, quicquid in ipsa loca portio mea est, totum et ad integrum rem inexquisitam et aliam rem quantumcunque visus sum habere aut inantea laborare potuero, tam peculium, praesidium utriusque generis sexus, aurum, argentum, drapalia, aeramen, usentilia, mobile et immobilibus, quicquid dici aut nominari potest, ubicunque visus sum habere, medietatem ad integrum, ita ut ab hodierno die habeatis, teneatis, et in mea eleemosyna dispensando liberam et firmissimam ad die praesente in [Col. 0858A] omnibus habeatis potestatem faciendi. Si quis vero, quod nec fieri credo, si ego ipse, aut aliquis de heredibus meis, vel ullus quislibet ulla opposita persona qui contra hanc cessionem istam venire conaverit, et a me vel heredibus meis defensatum non fuerit, inferamus vobis una cum socio fisco auri uncias tantas, argentum pondo tanto esse multando, et praesens cessio ista omni tempore firma permaneat.
Inclito atque praecellentissimo domno illo glorioso rege, ego ancilla vestra ultimissima, servissima omnium ancillarum vestrarum Cognoscat, domne, gratia vestra hominis vassi vestri nomen ille multas inquietudinis et contra rationis ordines servientes sanctae illius, qui in vestra mercede in regimini ordinastis habere hos faciant, et nulla justitia apud ipso illo consequere posso. Propterea, domne, supplico, et si ante vestra praesentia fuisse, genua flexa [Col. 0858B] ad terra prostrata ad pedes vestros suggerere mihi ancilla vestra oportebat et in vestra mercede et amore Deo vel illos sanctos cujus famulas nobis exinde defensare juberitis ut contra malicia contra servientes ipsius sanctorum vel me ancilla vestra facere non debuissent. Domine, nostrum est ad suggerendum. Vestrum est ad ordinandum quae exinde justitiam recipere debeamus, pietas vestra est nobis.
Suggerendo domno piissimo atque praecellentissimo illo glorioso rege. Nos, domni, servientes vestri pagenses illius, quod veraciter cognovimus, vobis innotescere praesumpsimus. Homo alicus nomen ille nobis dixit eo quod casa sua vel strumenta sua chartarum tam vendictionis, cautionis, obnoxiationis, judicius, cessionis, vel donationis, seu et reliqua stramenta chartarum ab igne ibidem cremassent, [Col. 0858C] quia et ille judex vel vicini pagenses ipsius taliter nobis dixerunt vel testimoniaverunt quod ad hoc videndum accesserant, et sic vero et actum aderat. Proinde, domne, suggerere praesumpsimus, et quod exinde cognovimus vobis innotuimus. Domne, nostrum est ad suggerendum. Vestrum est ad ordinandum quod ipsa exinde agere debeat.
Domna et dulcissima genitrice mea illa, prolis vester ille, serviens vester, illud imprimitis quod plurima sunt, et sic necessarium si praesumptio ostendit salutem plenissimam in Domino Jesu Christo vobis destinare praesumo, et supplico pro eo quod iste praesens ille serviens vester a mea parvitate expetivit ut nulla malitia de istas culpas quod ipse confugium fecit exinde non habeat, sed ad mea precatione excusatus exinde esse debeat. Agite taliter quem ego per vos bona fiducia et quem domno et genitore meo jugale vestro illo sano et laeto proprios [Col. 0858D] oculos celerius mereamur videre. Iterum salutamus vobis.
[Col. 0857] Vide Histoire de Notre-Dame de Soissons, pag. 424. Sanctorum meritis beatificando domno et fratri Importuno. Domne dulcissime et frater carissime Importune, quod recepisti tam dura aestimasti nos jam vicina morte de fame perire, quando talem annonam voluisti largire, nec ad pretium nec ad donum non cupimus tale annona. Fecimus inde comentum, si dominus imbolat formentum, a foris turpis est crusta, ab intus miga nimis est fusca, aspera est in palato, amara et foetius adoratus, mixta vetus apud novella faciunt inde oblata non bella semper habeas gratum qui tam larga manu voluisti donatum, dnm Deus servat tua potestate, in qua cognovimus tam grande largitatis. Vos vidistis in domo quod de [Col. 0859A] fame nobiscum morimur. Homo, satis te praesumo salutare, et rogo ut pro nobis dignetis orare. Transmisimus tibi de illo pane. Probato si inde potis manducare. Quandiu vivimus plane liberat nos Deus de tale pane. Congregatio puellare sancta refutat tale pasta. Nostra privata stultitia ad te in summa amicitiae. Opto te semper valere et caritatis tuae jura tenere.
Beatificando domno et fratri Frodeberto papae. Domne Frodeberte, audivimus quod noster fromentus vobis non fuit acceptus. De vestra gesta volumus intimare ut de vestros pares nunquam delectet hoc jogo tale hoc referre. Illud enim non fuit condignum quod egisti in Segeberto regnum de Grimaldo majorem domus, quem ei sustulisti sua unica ove sua uxore, unde postea in regno nunquam habuit honore, et cum gentes venientes Toronica regione misisti ipsa in sancta congregatione. . . . . . . . . [Col. 0859B] monasterio puellarum qui est constructus in. . . . . . . . . . . Non ibidem, lectiones divinis legistis, sed. . . . . . . . nis inter vos habuistis. Oportet sat. . . . . . . . . . . conlocutione quem nec est adeo ar. . . . . . . . . . . . . . . . . ta sic est ab hominibus vestra so . . . . . . . . . . . . . . . . dentiae, sed qualem facu . . . . . . . . . . . . . . .monasterio puella . . . . . . . . . . . . . monasterio tuis . . . . . . . . . . . . . perdisti . . . . . . . . IMPORTUNUS de Parisiaga terra.
Domno meo Frodeberto, sine Deo, nec sancto, nec episcopo, nec regulari clerico, ubi regnat antiquus hominum inimicus, qui mihi minime credit factu tuu vidit illum tibi necesse desidero, quare non amas Deo, nec credis Dei Filio. Semper fecisti malum. [Col. 0859C] Contra adversarium consilio satis te putas sapientem. Sed credimus quod mentis. Vere non times Christo, nec tibi consentit. Cui amas, per omnia ejus facis opera. Nec genetoris tui diligebant Christum, quando in monasterio fecerunt temetipsum. Tuus pater cum Domino non fecit sancta opera. Propter domnus digito relaxavit, te vivo docuit et nutri. . . . . . . unde se postea poenetivit. Non sequis scriptura nec rendis. . . . . . iqua memores Grimaldo qualem fecisti damnum. . . . . . . . . et Deo non oblituit de bona quae tibi fecit quid inde . . . . muliere sua habuisti conscientia nua nec . . . . . . norum peracta sed contra canonica. . . . . . . . . ea de sancta congregatione apud. . . . . . . . . non ex devotione, sed cum gran. . . . . . . . . . . . . cur nos scimus damnas nimis. . . . . . . . tollis eis aurum et argentum et honores. . . . . . . . . liberat per has regiones cur te praesumis tantum damnare suum thesaurum. Quod ut alibi ubi eum rogas per tua malefacta, quod non sunt apta, [Col. 0859D] amas puella bella de qualibet terra pro nulla bonitate nec sancta caritate. Bonus nunquam eris dum tale via tenes. Per tua cauta longa sat ire si non est. Per omnia jube te castrare, ut non pereas per talis; quia fornicatoris Deus judicabit. De culpas tuas alias te posso contristare. Sed tu jubes mihi exinde aliquid remandare, ut in quale nobis retenit in tua caritate exeant istas exemplarias per multas patrias ipso domno hoc reliquo se vidis amico qui te hoc nuntiat et donet consilium verum, sed te placit lege et pliga in pectore repone. Sin autem non vis, inheret in dude.
Incipiunt verba per similitudinem juncta de fide vacua, dono pleno falsatore. Agino Salomon pro sapientia bene scripsit hanc sententiam, ut ne similis fiat stulto, nunquam respondes ei in mutto, et retractavi tam in multum sic respondere jussi stulto ut [Col. 0860A] confundantur stultum grado nunquam praesumat gloriare respondi dixi te falsatore nec ei parcas in sermone qui se plantatum ex robore qui non pepercit suo ore vaneloquio susorrone verborum vulnera murone qui sui obl . . . . . adjutoris, immemores nutritoris, calcavit . . . . . qui fei date et prioris alodis sui reparatoris sordidas vomit pudoris incredulas dicit loquellas et inprobus coinquinat et conscientias bonum merito conquisitas, mundas, sanctas et antiquas, pulchras, firmissimas et pulitas meas rumpit amitaticos, verba dicit quae nunquam vidit, ea scribit quae fecit animus. Parcat qui eum credit. Et si loquestem non stringit furorem latro fraudolentus homicidium est reus certus adulter, raptor est manifestus. Innumeros fecit excessus. Errando wadit quasi coecus. Fuscare tentat meum decus. A Deo dispectus et desertus, ab inimico est perventus et per lingua et per pectus. Nolite, domne, nolite fortis, nolite credere tantas fortes. Per Deum juro et [Col. 0860B] sacras fontis, per Sion et Sinai montis, falsator est ille, factus excogitator est defamatus, deformatus vultu, et deformata sunt. Qualis est animus, talis est status. Non est homo hic, miser talis latrat, sed non ut canis psallat de trapa, ut linguaris dilator major, nullis talis falsator grunnit, post talone buccas inflat, in rotore crebat et currit in sudore, fleumas jactat in pudore; nullum vero facit pavere qui non habet adjutorem super secundum meum tutorem non meum . . . . . . tale baronem non . . . co contra insontem non cessat . . . . . . . . . . . . ab exaperto sacco . . . . . . . . acco et salte detrascia . . . . non timere falco non perdas illo loco, non vales uno coco, non simulas tuo patre, vere nec tua matre, non gaudeas de dentes, deformas tuos parentes. Ad tua falsatura talis decet corona.
Nolite, domnae, nolite, sanctae, nolite credere fabulas falsas: quia multum habetis falsatores, qui vobis proferunt falsos sermones, furi atque muronis, similis [Col. 0860C] etiam et susurronis; et vobis, domnae, non erunt protectoris. Latrat vulpis, sed non ut canis. Faltus mit semper inanis cauta proferit jam non fronte. Cito decadet ante cano forte. Volat upua, et non arundo. istco commedit in so frundo. Humile facit capta dura, sicut dilatus in falsatura falsator vadit tanquam latro, ad aura psallit, ut Escotus mentit, semper vadit toritus, et occidit quod nunquam vidit. Nolite, domnae, atque prudentis vestras non confrangat mentis, et non derelinquere serventes. Tempus quidem jam transactus. Et hoc feci quod vobis fuit adaptum. Jam modo per verba fallacia sexum dejactus de vestra gratia.
Cum in praesentia inluster vir ill. illo mallavit. Sed ille petiit ut scriberet quod petivit, irrita imperatores sancserunt decreta ut nullus a judicio suscipere praecurrit, antiquam solemnia patefecerit, ut his qui [Col. 0860D] fidem datis et nec objecti sunt praeomaticis dictionis lex poena succurrit. Edictio, inquam, ob rem petitio in conspectu magnitudinis vestri, ut homo nomen illi est illas post se mali ordine praeoccupasse dinoscitur, ut hoc vestra prudentia integrum et legalis sententia debeant definire. Ea vero scilicet ratio, ut si in constitutum placitum res illas mihi justissime debitas adprobare non potuero, ut lex mundana Theodosiano corpore arbitratus discernit, me impleturum esse polliceor data edictione de inscriptionibus accusatoribus recrescant Theodosiano nono in ira prima tam civile neque criminalem actio professio manu accusatore conscripta praedicat, nisi in se repetitione celebrata prius a judice non audiatur.
Domino magnifico sapientiaque decoratum et dono Dei regali gratia sublimato illo ille ultimus servorum Dei servus ac si vilis ille infimus vocatus episcopus, salutem vobis multimodam una cum confratres nostros [Col. 0861A] oratores vestros, qui ad limina sanctorum illorum die noctuque pro vobis obsecundare noscuntur, dirigere praesumimus. De caeterum cognuscat industria vestra precamur atque suplicamus vobis de ista causa unde iste praesens serviens vester missus noster innotuerit, ei in suum placitum esse dignetis, agat almitas vestra ita ut consuetudo vestra bona erat erga nos frequenter operata est.
Domino procerumque illustrem optimate ill. regale gratia sublimatum et a nobis cum magna veneratione atque reverentia nominandum in Dei nomen ill. ultimus servorum Dei servus salutem vobis in Domino tam multimoda destinare praesumimus, una cum omni congregatione fratrum nostrorum, quam arcana cordis nostri continet plenitudo. Memorare dignemini qualiter vos nobiscum ante hos dies confabolare dignastis et in oratione quamvis nos indigni commendare dignastis. Precamur atque suplicamus [Col. 0861B] clementia vestra ut ad necessitatem fratrum nostrorum oratores vestros aliquid de eleemosyna vestra consolare jubeatis, et quicquid exinde vestra clementia erga nos disponit agere, per vestro venerabile scripto nobis dignetis facere certiores; et undecunque nobis injungitis aut injunctum habetis de orationibus vel de alio servitio, parati sumus vestris partibus vestrorumque omnium servientium fidelis reservire.
Sanctissimo ac sanctis ceremoniis observantem aeque fonte spirantiae exsuperantem domno Patre et multorum gregem Christique vice agente illo pontifice ultimus omnium servorumque Dei servus ille. Ad clementiam pietatis vestrae has apices destinare praesumpsimus, non nostri freti obsequio, sed vestra magnitudine culminis pietate. Ideoque quasi ad praesens genua vestra deosculantes, suggestiuncula nostra vobis propter quod mancipia beati patroni vestri [Col. 0861C] de monasterio nostro fuga lapsa in vestro dominio praelapsi sunt advenisse. Ideo supplicamus clementiae vestrae ut quomodo iste missus noster nomen ille haec nostra suggestiuncula vobis detulerit, sicut vestra in omnibus bona erga nos est consuetudo, inter nos seu erga omne nostra justicia inquirere jubeatis, qualiter congregatio nostra obsecrantes Deo oratores vestros melius Dei misericordiam pro vobis delectet implorare.
Domino sancto ac sanctis ceremoniis observante domno illo et in Christo patre ego ille salutem vobis in Domino una cum omni congregatione fratrum nostrorum plenissimam dirigere praesumimus, tam vobis quam scilicet congregationem vestram, quam Dominus sub norma sanctae regulae ad protegendum in manu misit. Supplicamus caritatem et fraternitatem vestram ut inter nos seu monachis nostris orationes peculiares esse debeant: quia quamvis in [Col. 0861D] spatia terrarum distet corporalis nostra conversatio, sed, ut bene nostis, non separant spatia terrarum quos sociat caritas vera: quia si unus in oriente et alius in occidente consistat, ambo pariter orando Domino in caritate glutinantur. Supplicamus etiam.
Domino inclito fidelique Deo atque regale gratia sublimato atque a nobis veneratione et amore colendo inlustre viro illo optimate illo maximam salutem et inviolabilem cupio et vobis praesumimus destinare. De caeterum comperiat industria vestra eo quod et aetera gaudeat floreatque per tempora nobilitas vestra, et quandoque terrena linquitis, caelestibus mereatis agminibus glomerare.
Domino et in Christo Patri apostolica sede colendo domno illo ille proprius vernaculus vester salutem vobis in Domino multimodam destinare praesumimus. [Col. 0862A] Cognuscat, domne, sanctitas vestra quod serviens vester nomine illo ad nos venit et dixit se neglegentia contra vos habere pro qua gratiam vestram non habeat. Propterea supplicamus, quasi ad praesens genua vestra deosculantes, ut ipse apud vos excusatus sit et eum per nostram precationem recipere et consilium ei facere ordinetis. Agat, domne, sanctitas vestra sicut semper erga nos facere consuevistis. Sanum et incolumem vos citius merear videre.
Domino almifico, excellentiae decore ornato, ac beatissimo, meritisque venerando, amabiliter diligendo, sanctitatis culmine conspicuo, ac nobilitatis titulo decorato, piissimo, sive sacra eloquia seu praecepta Dei plenissimo, sanctorum meritis coaequando, et palma triumphationis atque sanctitatis gratia ornato, inclito praeclaroque. Deus omnipotens faciat in sancta religione permanere. Venerabili in [Col. 0862B] Christo et a nobis cum summa reverentia nominando illo episcopo ego ill. in Domino perpetuam mitto salutem. Multimoda nobis benevolentiam vestram generare comperite gaudia quotiens nobis aditus dederit opportunos ut ad indagandam sospitatem vestram nostras dirigere apices debeamus. Quia nihil melius nisi ut invicem mutuam caritatem orando in invicem alterutrum spiritalia pabulum subministrare non cessemus, Hilarem et gaudentem citius vos cernere mereamus.
Summa veneratione nobilissimi generis seu industriae vel sagacitatis culminisque sublimitatis ineffabile a nobis scelentiae vestrae, domine inlustrissime, cum summa nobis reverentia nominando illo ille exiguus tam multiplices vobis salutes dirigere cupimus. Et reliqua. Obsecrantes piissimo Domino ut vos una cum culminis sublimitatis vestrae longa per tempora trina conservet deitas, et quandoque [Col. 0862C] terrena linquetis, suffragantibus sanctis angelorum mereatis coetibus glomerare, praecellentissime et inclite domne.
Domino venerabile inlustrique sagacissimo, sed inlustriore sanctitate et gratia Dei pollente, et sacerdotale apice sublimato, domno illo ille alumus vester salutem in Domino vobis praesumpsimus destinare. Supplicamus, domne, gratiae vestrae ut nos pro mercede vestra mom. instruere faciatis, et juxta vestram bonam consuetudinem, quod semper nos pie ut dulciter gubernare dignastis, ita et nunc agi non dedignemini, ut ad cumulum mercedis vestrae perveniat. Et si ita agitis, maxima dona fratribus nostris juxta solita bonitatis vestrae. Iterum atque iterum quasi ad praesens ante genua vestra prostrati precamur ut a coepta gubernatione vestra nos discedere nunquam patiatur.
Reverendissimo confratri meo illo ille in Domino salutem. Cum enim longitudo terrae caritati illorum non queat evelli quos Christi connectit amor, desiderans desideravi literolas parvitatis meae fraternitati tuae dirigere, ut statim quod praesens loquella conspectui tuo loqui non valet, vel has apices tibi enarrent. Cupio valde quem recordor absentem, ut cum quo mente sum, cum eo etiam corpore sim praesenti. Divinitas te servet per multos annos, parens et custos Dei aeterni, quem colimus, Jesu Christi.
Sacrosanctae basilicae sancti illi monasterio vel alio loco illo constructae, ubi venerabilis vir ille abbas vel episcopus aut presbyter cum suis clericis vel monachis praeesse videntur, ego ille cogitans Dei amore vel aeterna retributione, ideoque cedo ad die praesente ad supradicta basilica et monachis ibi consistentes, [Col. 0863A] cessumque in perpetuum esse volo, portiones meas in loco nuncupante illo, sitas in pago illo, quae mihi tam de alode quam de comparato vel de quocunque libet adtracto advenit vel advenire potest legibus in supra memorata loca, tam terris, domibus, aedificiis, mancipiis, libertis, accolabus, merita accolanorum, vineis, silvis, pratis, pascuis, campis cultis et incultis, aquis, aquarumque decursibus, mobilibus et immobilibus, cum omnibus adjacentiis et appendiciis vel colonicis ad se pertinentibus, cum omni integritate vel superposito, quicquid dici aut nominari potest, in supramemoratos pagos vel ubique de supradictas portionibus tenere visus sum, totum et ad integrum ad die praesente ad jam memorato monasterio vel ad ipsos monachos ibi consistentes perpetualiter trado atque transfundo, de meo jure in vestra trado dominatione ad possidendum, ut quicquid exinde facere voluerint, liberam ac firmissimam in omnibus habeant potestatem a die praesenti faciendi. [Col. 0863B] Si quis vero, quod fieri non credo, in futurum, si ego ipse, aut ullus de heredibus meis, aut ulla emissa vel opposita persona, vel quislibet qui contra hanc cessionem meam, quam ego bona voluntate fieri et adfirmare rogavi, venire, agere, aut resultare, vel per quibuscunque modis repedire aut infrangere conaverit, nec hoc valeat vindicare quod repetit, et insuper partibus supra memorato monasterio vel monachis ibidem consistentibus duplum tantum quantum ipsas res eo tempore emelioratas valuerint componat; et insuper socio fisco multa auri libra una coactus exsolvat, et haec cessio omni tempore firma permaneat, stipulatione subnexa. Actum loco illo.
Regnante in perpetuum Domno nostro Jesu Christo. Anno illo illius regis, sub die XII Kalendarum illarum, feria illa, indictione illa. Ego ille filius illius sana mente integroque consilio, metuens casus [Col. 0863C] humanae fragilitatis, testamentum meum condidi, quem illi scribendum commisi, ut quomodo dies legitimus post transitum meum advenerit, recognitis sigillis, inciso lino, ut legis decrevit auctoritas, per inlustrem virum illum, quem in hac pagina testamenti nostro legatorio institui, gestis reipublicae municipalibus titulis ejus prosecutionibus ab ipsis muniatur, et in archivis basilicae sancti illi conservandum decrevi; ut quicquid unicuique de rebus meis propriis habere decrevi, singulariter in hoc testamentum meum inserere curavi. In reliquo vero qualescunque aut quaecunque epistulas aut testamenti vel conscriptionis de nomine meo manus meas firmatas ostensasque fuerint, et ante hoc testamentum praenotatas, quas hic non commemoravero, excepto de ingenuitates quas pro animae meae remedio fecimus aut adhuc facere volumus, vacuas permaneant; et quod unicuique per hoc testamentum dedero darique jussero, id ut faciat detur, praestetur, [Col. 0863D] impleatur, te omnipotens Deus testem committo. Quapropter dum non habetur incognitum qualiter dispensante Deo ad habendum vel possidendum loca sanctorum illorum de rebus meis propriis delegavi in perpetuum ad possidendum, dedi quoque ad basilica illa portiones meas atque denominata, id sunt illa, quicquid in ipsa loca superius nominata habere videor, totum et ad integrum ad basilicas superius nominatas proficiat in augmentum. Illas vero cessiones quas ad libertos nostros illos ad eorum ingenuitates confirmandas fecimus, id sunt ille et ille, quando ipsos pro animae nostrae remedium ingenuos dimisimus, ut dum advivunt hoc teneant et post eorum discessum cum omni superposito ad jamdicta ecclesia sancti illius, ubi eis patrocinium et defensionem constituimus, revertere faciant. Volumus enim ut ingenuos quos fecimus aut in antea fecerimus, quanticunque in ipsa loca manent quod ad sancta ecclesia illa delegavimus, inspecta eorum [Col. 0864A] libertate super ipsas terras per ingenuos commanent, et aliubi commanendi nullam habeant potestatem, sed ad ipsa loca sancta debeant sperare, et nullus de ipsis lidemonio ad nostros heredes nullatenus reddant; et de hoc quod aliquibus eis per chartas dedimus, nullatenus aliubi vendere nec alienare habeant licentiam. Similiter donavimus donatumque in perpetuum esse volumus ad monasterium illum, ubi venerabilis abbas ille praeesse videtur, villas illas in pago illo cum omnibus adjacentiis vel appendiciis earum, quantumcunque ibidem tenere vel possidere videmur, per qualibet adtracto ad nos pervenit aut legibus venire debet, totum et ad integrum cum omni superposito a die praesente in honore sancti illius vel abbati illi tradimus ad possidendum, cum domibus, aedificiis, mancipiis, accolabus, libertis tam ibidem oriundis quam aliunde translatis vel ibidem commanentibus, vineis, silvis, campis, terris cultis et incultis, pratis, aquis aquarumque decursibus, [Col. 0864B] cum exio et regresso, omne genus pecodum tam majore, mobilibus et immobilibus, omnem rem inexquisitam, tam aurum quam argento vel reliquas fabricaturas, tam ministeria ecclesiae vel strumenta chartarum, libros vel vestimenta ecclesiae, vel omni praesidio quod mihi legibus vivens possidere videor et mihi redibetur, et quicquid dici aut nominari potest, totum et ad integrum ad jamdicto monasterio sancti illius proficiat ad augmentum, inspecto illud strumento quod antea ad jamdicto monasterio fecimus. Praeter ista omnia reservamus in Falcidia heredibus nostris villas illas in pago illo, in ea ratione ut facta mea in omnibus studeant conservare atque defendere. Quod si hoc facere neglexerint, quicquid eis deputavimus perdant, et de omni corpore facultatis meae penitus reddantur extranei. Et si aliquid comparavero, aut ex parentibus meis mihi obvenerit, vel adtraxero, vel per quolibet ingenio ad nos pervenerit, quod in ipso testamento supra non commemoravimus, post nostrum discessum [Col. 0864C] casa sancti illius per rectores suos recipiat perpetualiter ad possidendum. Per praesentem testamentum basilicam sancti illius heredem meam instituo, et quicquid unicuique deputavi, fidei tuae committo; quia haec quod tibi deputavi malo te habere quam me, te magis quam caeteris heredibus ac proheredibus meis. Si quis vero, quod futurum esse non credo, si aliquis heredum ac proheredum meorum, vel quislibet opposita persona praesentem testamentum meum infrangere conaverit vel tentare praesumpserit, in primis usque dum veram emendationem proinde corrigatur, Deo et sanctis suis habeat contrarios, et a liminibus ecclesiarum efficiatur extraneus, et insuper inferat ei cui pulsaverit una cum socio fisco auro libras coactus exsolvat, et nihilominus praesens pagina firma permaneat, quam manu mea propria subter firmavi, et bonorum hominum signis vel allegationibus roborandam decrevi, stipulatione. Actum loco illo.
***** mansus et peculiare seu merita eorum, praeter tantum illa et illa loca, ad legitimos heredes servo. In reliquo vero ego jamdictus ille quantum superius est insertum vel comprehensum, omnia et in omnibus, quicquid dici et nominari potest, ad suprascripto monasterio ejusque congregatione in alimento seu in stipendia seu substantia pauperum ad die praesente dono, cedo, trado, atque transfundo, ut quicquid omnia supermemorata pars ipsius monasterii ejusque rectores facere elegerint, liberam et firmissimam in omnibus habeant potestatem libero arbitrio. Licet vero in cessionibus minime est necesse poenam inserere, sed tamen pro rei totius firmitate mihi complacuit intimare si fuerit, quod nec fieri credo, aut ego ipse, quod absit, aut aliquis de heredibus aut proheredibus meis, vel quislibet potens aut inferior vel emissa persona qui contra [Col. 0865A] praesentem epistolam donationis, quam ego plena et devota voluntate fieri et adfirmare rogavi, venire aut eam infrangere tentaverit, aut aliqua calumnia aut repetitione vel refragatione insurgere aut opponere conatus fuerit aut praesumpserit, in primis tantum quantum ipsas res eo tempore melioratas valuerint, contra cui pulsatur seu partibus jamdicti monasterii componere et satisfacere adimpleatur, insuper una cum socio fisco aurum tantum coactus exsolvat, et sua repetitio nullo umquam tempore non obtineat effectum, et haec donatio omni tempore inlibata permaneat, stipulatione subnixa. Actum in loco illo.
Notitia locum traditionis qualiter vel quibus praesentibus, qui subter firmaverunt, ubi veniens homo alicus nomen ille vocatus monachus ad illas quod ille ante hos annos per suam epistolam donationis ad monasterio illo, quod est in honore sancti illius, [Col. 0865B] ubi ille abba una cum congregatione monachorum praeesse videtur, jamdictus ille in villa illa qui vocatur illa, et ad praesens fuit, et per unamquamque villas et loca per singulas per portas et per ostia de ipsas villas vel de illas casas dominicatas jam praefatus ille ad misso de ipso monasterio vel ipsius jamdicti abbatis illius nomen ille, omnia quantum in illa epistola donationis est insertum vel comprehensum, in omnibus tradidit et consignavit et cum de ipsas res in omnibus vestrum et pillo et fistuca exinde in omnibus se exitum dixit et fecit. His praesentibus actum fuit.
[Col. 0865D] Tom. II Duchesnii, pag. 228. Reomans, pag. 123, cap. 2. Tom. IV Spicil., pag. 21 et 175. Notae ad Concord. regul., pag. 982, 985, et 988. Vide homil. ex Cod. Lugdun., p. 7 extrema. Dum legaliter sancitum antiquitus teneatur et cautum cum oblationibus Domino parentes suos tradere filios in templo Domini feliciter servituros, proculdubio hoc de nostris filiis faciendum nobis salubriter praebetur exemplum. Aequum etenim judico [Col. 0865C] creatori nostro de nobis reddere fructum. Idcirco hunc filium nostrum nomine ill. cum oblatione in manu atque petitione altaris palla manu mea involuta ad nomina sanctorum quorum hic reliquiae continentur, et abbate praesente, trado coram testibus regulariter permansurum, ita ut ab hac die non liceat illi collum de sub jugo regulae excutere, sed magis ejusdem regulae fideliter se cognoscat instituta servare et Domino cum caeteris gratanti animo militare. Et ut haec nostra traditio inconvulsa permaneat, promitto cum jurejurando coram Deo et angelis ejus quia nunquam per me, nunquam per suspectam personam, nec quolibet modo per rerum mearum facultates aliquando egrediendi de monasterio tribuam occasionem. Et ut haec petitio firma permaneat, manu mea eam subter firmavi. Isti sunt testes [Col. 0866D] Haec formula in usu adhuc erat ann. 1063. .
Ego ille initio conversationis meae diligenter adtendens [Col. 0865D] considero quod petitionibus meis primum non facilis concessus est introitus, sed diu mihi pulsanti vix hospitii locus est misericorditer adtributus; in quo per paucos dies demoratus, noviciorum sum domum progressus; in qua mihi dura et aspera primum a seniore sunt praedicata, et stabilitatis meae promissio expetita, et ter in anno lecta atque tradita regula cum admonitione dicentis: Ecce lex sub qua militare vis. Si potes observare, ingredere. Si non potes, liber discede. Hoc erga videns, ordinatissimum atque morosum mihi spatium adtributum dubitans aditum praetermisso ut me jam vestro corpori sociare dignemini humiliter deposco. Ego tamen hujus regulae instituta, Domino juvante, servare [Col. 0866A] promitto, et propter vitae aeternae praemium coram Deo et angelis ejus humiliter militaturum subicio, ita ut ab hac die non mihi liceat collum de sub jugo excutere regulae, quia sub annali optione aut excusare licuit aut suscipere. Et ut haec professionis meae petitio a vobis firmiter teneatur, ad nomina sanctorum quorum hic reliquiae continentur et praesentis abbatis ill. conscriptam trado in perpetuum habendam, et manu mea roboratam super altare repono perenniter reservandam.
Ego ille promitto stabilitatem meam et conversionem morum meorum et obedientiam secundum regulam sancti Benedicti coram Deo et sanctis ejus [Col. 0866D] Notae ad Concord. regul., pag. 940, 975 et 1005. S. Gregor. lib. I., ep. 40. .
Domino venerabili in Christo Patri illo abbati de monasterio illo, qui est constructus in honore sancti illius, simul cum felici congregatione vestra, quam Dominus de diversis provinciis ad peregrinandum [Col. 0866B] propter nomen suum sub jugo militiae atque servitutis Christi atque ala protectionis secundum Evangelium Christi regulariter vobis coadunavit. Igitur audivimus quod Dominus noster Jesus Christus per Evangelium suum adnuntiat dicens: Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest esse meus discipulus (Luc. XIV) . Et alibi: Qui reliquerit patrem aut matrem, fratres aut sorores, domus aut agros, et caetera propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX) . Petimus ergo beatitudinem caritatis vestrae ut nos in ordine congregationis vestrae dignemini recipere, ut ibidem diebus vitae nostrae sub regula beati Benedicti vivere et conversare debeamus, quatenus suave jugum Christi et onus ejus leve sentiamus. Igitur nostra fuit petitio et vestra decrevit voluntas id ipsum implere. Quod ita fecistis. Abrenuntiamus ergo omnibus voluntatibus nostris propriis, ut Dei sola voluntas fiat in nobis, et omnibus rebus quas [Col. 0866C] possidemus, sicut evangelica et regularis traditio edocet. Nihil rebus terrenis ab hac die possessuros nos spondimus, nisi quantum a Patre monasterii donante aut permittente alimenta aut tegumenta corporis acceperimus. Obedientiam vobis, in quantum vires suppetunt, Dominus dederit nobis adjutorium, conservare promittimus. Stabilitatem conversationis nostrae in congregatione vestra teste Domino, devoto animo cum observatione regulae usque in finem profitemur servare, nisi tantum, quia ignoramus futura, si fortasse causa utilitatis animae accedat ut per vestrum comiatum discedamus, aut etiam illud si contra voluntates nostras, quod absit, separemur a principibus vel a barbaris; et ipsum si fuerit factum, in quantum possumus, semper ad ipsam congregationem revertere faciamus, et sub sancto ordine perseveremus. In reliquo vero per nullum ingenium de praedicta congregatione vestra vel jugo sanctae regulae seu de potestate obedientiae [Col. 0866D] vestrae nullam habeamus licentiam nos abstrahendi aut contradicendi. Quod si, instigante antiquo hoste, aut voluntate nostra propria hoc facere tentaverimus, in nullis modis hoc vindicare valeamus, sed ubicunque nos missus vester aut aliquis ex congregatione vestra invenerit, etiam nobis nolentibus, in ipsa vestra sancta congregatione, Deo auxiliante, per vosmetipsos faciatis revocare et secundum regulam ibidem nos dijudicare, ut diebus vitae nostrae sub divina regula et regimine vestro perseveremus; qualiter in die judicii ante tribunal aeterni judicis, ipso adjuvante, salvos nos repraesentare possitis. Et quicunque contra hanc petitionem, quam nos bona voluntate scribere rogavimus et subter firmavimus, [Col. 0867A] per quemlibet modum agere aut infrangere voluerit, in primis sciat se a Deo damnandum, quem irritat, et insuper secundum canonicam institutionem a communione omnium fratrum sit extraneus usquequo de hac causa ad veram emendationem perveniat. Manus nostrae subscriptione ad honorem domni et patroni nostri sancti illius hanc petitionem volumus roborare.
Ego ille, domne abba ille, obedientiam vobis secundum regulam sancti Benedicti, juxta quod in ista petitione continetur, quam super istud altare posui, coram Deo et sanctis ejus, in quantum mihi ipse Deus dederit adjutorium, Deo et vobis promitto custodire, et in quo possum, ipso auxiliante, conservo. Amen.
[Col. 0867B] In nomine Domini. Promitto me ego ille in sacro monasterio beati martyris sive confessoris illius secundum instituta beati Benedicti coram Deo et sanctis angelis ejus, [Col. 0867D] Bernard., epist. 7, c. 17. praesente etiam abbate nostro illo, omnibus diebus meis in hoc sancto monasterio amodo et deinceps perseveraturum et in omni obedientia, quodcunque mihi praeceptum fuerit, obediturum. Ego ille hanc promissionem a me factam manu propria coram testibus scripsi et roboravi.
[Col. 0867D] Notae ad Concord. regul., pag. 580-1010. Flodoard., pag. 499. Capitularium lib. V, cap. 379, et VI, cap. 108. Domino illi ille. Suggerentes sanctitati vestrae, certi de vobis quia veritatem animosa pietas non recusat, nec fides recta aliquando patitur quamcunque jacturam. De caetero cognoscatis quod noster frater ille qui in monasterio nobiscum fuit nutritus, tonsuratusque est, obedientiam coram Deo et sanctis ejus ac stabilitatem promisit, atque in nostra clericatus officio ipse ordinatus est, [Col. 0867D] Concord. regul., p. 580 960. hoc ipsum oblitus [Col. 0867C] discessit a nobis et rediit post Satanam, sicut reverti solet canis ad vomitum suum, et sus lota in volutabro luti, et nunc honorem seculi diligens, divitiis ac terrenis rebus sectans, vobiscum degens. Vos tamen scitis quicquid sacrum divina lumina verbis, eloquio sensuque docent, quod nemo mittit [mittens] manum in aratro, aspiciens retro, aptus est regno Dei. Nec vobis latet quid facere canones de hac re commendent, vel regula atque tractatores sancti exposuerunt. Haec enim vos cuncta relegentes, memoriter retinetis quod animo sitienti bibistis. Nam sancta synodus Nicaena ordinat ut si quis in monasterio nutritus usque ad summum studium fuerit, et postmodum discesserit, nisi revertatur, desertoris crimine damnetur. Et iterum: [Col. 0868D] Vide Chartular. Tutel. fol. 30. Si quis susceperit monachum alienum, ambo excommunicandi sunt.» Canones vero Chalcedonenses (Cap. 4.) ita praecipiunt, ut monachus in oratione et jejunio permaneat, in loco in quo renuntiavit seculo. Deserentem [Col. 0867D] vero excommunicatum esse decreverunt. Canones autem Agatenses (Cap. 27) ita pronuntiant: «Monachum, nisi per abbatis sui permissum, ad alterum monasterium migrantem nullus tenere praesumat.» [Col. 0868D] Canones S. Leodegarii, cap. 10. Canones vero Augustidunenses ita statuunt, ut nullus monachum alterius absque permisso abbatis sui praesumat retinere. Regula namque sancti Benedicti, quam ipse promisit in omnibus custodire, ita edisserat (Cap. 58) : Sciens se lege regulae constitutum, quod ei ex illa die non liceat egredi de monasterio nec collum excutere de sub jugo regulae.» Et paulo post: «Nec ex illa die proprii corporis potestatem se habiturum sciat.» Quid multa replicem? Vos sensibus [Col. 0868A] doctis utimini. Nec mihi pluribus verbis opus est vobis scribere. Quaecunque enim a me potuerunt dici, haec jam divina gratia vobis contulit. Oportet namque ut doctrinae jungatur vita fidelis. Agnosci gravius non observanda nocebit. Vos autem secundum datam a Deo vobis sapientiam facite eum ad locum unde exivit reverti, ut agat poenitentiam. Scientes autem quoniam qui converti fecerit peccatorem ob errore viae suae, salvabit animam ejus a morte, et operit multitudinem peccatorum. Nec vobis decet hominem perverso ambulantem secundum desideria cordis sui auxilium praestare ut magis ac magis eat in interitum. Sed auferte malum ex vobis: quia qui tangit picem, coinquinabitur ab ea. Et nec abscondere potest homo ignem in sinu suo ut vestimenta illius non ardeant, aut ambulare super prunas ut non comburentur plantae ejus; sic qui consenserit iniquitatem non erit mundus. Isti, qui excommunicatus est, nolite ei communicare, ne bonorum vestrorum praemia [Col. 0868B] amittatis; sed cum sanctis Patribus, qui hujuscemodi hominem excommunicaverunt, partem habere mereatis. Et ubicunque fuerit, abbati suo auctoritate canonum revocetur. Canon Chalcedonensis (Cap. 10) «Non liceat clericum conscribi simul in duabus ecclesiis, et in qua ordinatus est, et ad quam profugit quasi ad potiorem, ob inanis gloriae cupiditatem. Hoc autem facientes revocari debere ad ecclesiam in qua primitus ordinati sunt, et ibi tantum modo ministrare. Eos vero qui ausi fuerunt ex his quae sunt prohibita perpetrare, a proprio gradu recedant.» Et ne quis clericus qui derelicta ecclesia sua, nulla causa existente probabile, vagatur per alias ecclesias, suscipiatur in communionem. Canon Aurelianensis. [Col. 0868D] Conc. Arelat. I, c. 2. Ministri in quibuscunque locis ordinati fuerint pervagati ubicumque inventi fuerint, cum auxilio episcopi tanquam fugaces sub custodia revocentur. [Col. 0868D] Concil. Agath., cap. 27. Et reum se ille abbas futurum esse cognoscat qui hujusmodi personas non regulari animadversione distrinxerit, vel qui monachum suscepit alienum.
Antiqua legum auctoritas et principum decreta sanxerunt ut unusquisque, dum manet in corpore, de propria quam possidet facultate voluntatem suam literis inserat, ut perennis temporibus inviolata permaneat. Quapropter dum non habetur incognitum qualiter ego ille una cum consensu Galliarum pontificum in re mea propria, quae ex successione parentum meorum mihi obvenit, monasterium in honore sancti illius aedificavi in loco nuncupante illo, in pago illo, in fine illa, et constituimus ibi abbatem nomine illum, qui ibidem sanctum ordinem, Deo auxiliante, gubernare faciat et suis monachis ibi constituat, et per ejus ordinationem ipse sanctus ordo perpetualiter sit institutus et conservatus. Propterea donamus et donatum in perpetuum esse volumus ad jam nominato monasterio sancti illius vel ad abbate illo ipsum locum ubi ipse monasterius est constructus, cum omnibus [Col. 0868D] adjacentiis et appendiciis suis et locella seu colonicis in villas illas in pago illo. Ista omnia quae superius memoravimus, cum omnibus adjacentiis vel appendiciis eorum quatumcunque ibidem tenere vel possidere videmur per quolibet adtracto totum et ad integrum cum omni supraposito ad die praesenti in honore sancti illius pro remedium animae meae vel aeterna salute dedimus, cum domibus, aedificiis, mancipiis, accolabus, libertis, vineis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis, aquarumque decursibus, strumenta chartarum, libris, vel vestimenta, seu ministeria ecclesiae, mobilibus et immobilibus, omnem rem inexquisitam, quicquid dici aut nominari potest [Col. 0869A] totum et ad integrum ad suprascripto monasterio vel jam dicto abbati cum monachis suis perpetualiter, protegente Domino, tradimus ad possidendum. Et dum omnes praesules et nobiles personae agnoscunt et comprovincialibus nostris cognitum est quod ego ille in mea re propria jam nominatum monasterium aedificavi vel coenobiolo sancto ibi constitui propter Deum, vel quicquid exinde facere volo, praesenti tempore in omnibus mihi maneat libera potestas, propterea per praesentem paginam cum consensu supra memoratorum pontificum constituo ut nullus episcopus alius civitatis, aut archidiaconus, vel quilibet ex clero, aut actores Ecclesiae, nullum ibidem praesumant exercere dominatum, non ad mansionaticos aut repastos exigendo, non ad ministeria describendo, non ad abbatem mittendo. Cum vero necesse fuerit chrisma petere, tabulas aut altaria consecrare, sacris ordinibus benedici, abbas vel monachi ibidem consistentes, a quocunque de sanctis episcopis sibi elegerint qui hoc agere debeat, [Col. 0869B] licentia sit eis expetere, et illi hoc benedicere vel consecrare. Si vero, caritate exigente, pontifex quilibet ab abbate loci illius ibi fuerit invitatus, simpliciter quae ei a fratribus offeruntur accipiat, nulla exenia vel munuscula amplius eis quaerat, neque de omnibus rebus ipsius monasterii nullam habeat potestatem. Cum vero abbas ipsius loci acceperit transitum, quemcunque de semetipsis monachi ibidem habitantes secundum regulam sancti Benedicti meliorem invenerint, ipsum abbatem ibidem constituant. Quod si ipsi de seipsis talem non invenerint, cum communi consilio illi sanciores monachi aliunde regularem abbatem, qui eos sub regula sancti Benedicti regat, elegendum in eorum maneat potestate. Quod vero Deus avertat, ne ibi sanctus ordo tepescat, et ipse abbas hoc emendare non praevalet aut negligit, potestas maneatur ipsis monachis ubicunque in propriis monasteriis rectius et sanctius secundum regulam sancti Benedicti invenerint, expetere, [Col. 0869C] et per eorum salubre consilium ipsum sanctum ordinem regulariter emendare. Quod si pontifex vel aliquis ex ecclesiasticis monasteriis quislibet vel aliqua emissa persona contra ipsum abbatem vel ejus congregationem de supradictis ordinibus vel benedictionibus vel de rebus meis propriis monasterii per qualecunque strumento aut quocunque modo ad ipsam casam fuit vel inantea fuerit delegatum, additum, commutatum, vel concessum, vel quicquid ad ipsum monasterium vel ad eorum homines pertinet, aliquid calumniare aut inquietare vel per quodlibet ingenium minuare tentaverit, a glorioso domno, quem tunc Deus regnum Burgundiae gubernare permiserit, hoc protinus emendetur. Precor igitur glorioso domno qui est temporibus modernis, et futuris successoribus Deus regnum Burgundiae gubernare permiserit, et per Dei tremendum judicium adjurare praesumo, ut praesentem paginam vel facta mea ex jamdicto coenobiolo meo sua fortitudo contra omnem [Col. 0869D] adversitatem pro mercede sua post Deum jubeat defensare atque solidum in omnibus custodire, ut nullatenus ab infestatione malorum hominum possit inrumpi, sed delectet ibidem abbati vel sacerdotibus seu monachis ibidem consistentibus pro vita ipsius et filiorum ejus vel exercitu et omni populo catholico quieto ordine Dominum supplicare. Si quis vero.
Dominis apostolicis praesentibus temporibus et futuris, quicunque sub fide catholica pastorali sectantur officia, ille episcopus Christi humilis. Opportunum est etiam ut Deum timentes propter ventura futuraque judicia diligentibus Deum bonum operare, quatenus qui pontifex vocatur in populo, timentibus Deum succurrat affectus; ut qui seculum calcant et Christo servire desiderant, per consensum pastoris quieti ab omnibus infestationibus vivant. [Col. 0870A] Quapropter dum non habetur incognitum qualiter monasterio in pago illo, qui dicitur ille, quem illuster vir ille in alode proprio construxit, et pro totius defensionis studio per suam epistolam ad praecellentissimum domnum regem Burgundiae ipsum monasterium aspicere decrevit, ut communis mercis illius pro fundamento et regale clementia pro defensionis auxilio crescat apud Deum, et nobis jamdicto domno glorioso regi illo opportunum est petere ut privilegium monachis ibidem habitantibus deberemus largire, ob hoc maxime quia solet contingere ut, morientibus religiosis episcopis, pastoralem locum suscipiant seculares, et res quae pauperibus fuerunt condonatae magis per gasindos quam per sacerdotes dispergantur, et ecclesiastica vita neglecta conlata bonorum magis per venatores et canes et, quod est gravius, per meretrices expendantur, vel religionis norma distructa levitate laicorum secularia injuste consentiantur, et per eorum iniqua consilia monachorum vitam conturbare praesumant. Propterea [Col. 0870B] ergo ad hac parte semper Christo propitio directore dirigentes communi voluntate ille episcopus et caeteri consensimus ut in eis privilegium claro animo confirmaremus. Statuentes ergo jubemus sub testimonium sanctae Trinitatis et pretium sanguinis Christi, coram Deo et angelis atque archangelis, ut de praedicto monasterio illo vel quicquid ibidem tam regio munere quam privatorum vel quibuslibet rebus atque corporibus est conlatum aut inantea conlatum fuerit, ut nullam exinde episcopus civitatis illius habeat potestatem, neque archidiaconus illius, vel ministri et actores ecclesiae, aut quislibet ex clero in rebus praedicti monasterii nullum praesumat habere principatum in nullam omnino rem quod dici aut nominari potest, non pro pasto exactandum, non pro mansionaticos requirendum, non pro totius omnino re repetendo, non pro abbatem constituendo, non pro ministeria discribendo, non pro altaria aut tabulas consecrando, non pro sacros ordines [Col. 0870C] dedicando, illius civitatis episcopus nullum ibidem praesumat habere accessum, nisi fortasse per communem consensum abbas vel ipsa congregatio eum caritatis gratia pro sanctae vitae meritis crediderit evocandum. Et si fortasse ab eis fuerit evocatus, non hoc in consuetudine vertat, nec munera exinde requirat, sed simpliciter quae a fratribus sibi fuerint oblata; et expleto caritatis officio, ad propria, sicut de reliqua regis domo, cum pace discedat; quia dignum est ut quod rex hujus seculi cum suis proceribus pro commune salute voluit esse constructum, sub integro privilegio sit in perpetuum a calumniandi occasionibus conservatum. Confirmamus igitur jure perpetuo ut cum abbas ipsius coenobii de hac vita migraverit, quemcunque sibi monachi ibidem habitantes secundum Deum elegerint, absque ullo arbitrio civitatis ipsius antestitis ipsi sibi monachi pastorem instituant, qui eorum sacrum ordinem instanter adtentat. Cum vero fuerit opportunum [Col. 0870D] ecclesiam dedicare, aut sacros ordines benedici, vel tabulas consecrare, quemcunque de religiosis episcopis abbas ipse vel monachi sibi voluerint invocare, in eorum maneat potestate. Et si, quod absit, ibi ordo sanctus tepescat, et abbas monasterii hoc per se emendare neglexerit, aut etiam ipse cum monachis statuta regularia servare contempserit, etiamsi vix pauci videantur de monachis quorum religio in Christo proficiat, potestas illis maneat quemcunque sibi elegerint de proximis monasteriis quem rectius et sanctius secundum regulam sancti Benedicti invenerint expetere, ut eorum salubri consilio studeant sanctum ordinem revocare. Statuimus etiam mulierum accessus intra portas monasterii nullatenus fiat. Si quis itaque constitutionem praesentem pro quocunque confudio mutare conaverit, reus omnipotenti Deo effectus a pace Christianorum omnium habeatur extraneus, et indissolubili anathematis vinculo vinctus sortem damnationis [Col. 0871A] Judae proditoris incurrat. Quod privilegium ut in perpetuo tempore conservetur, stipulatione subnixa, manu propria.
Reverentissimo atque religiosissimo et a nobis cum summa veneratione nuncupando illi episcopo ego ille extremus sub pontificali officio Deo famulantium perpetuam in Domino Jesu opto salutem. [Col. 0871D] Vide Pithoeum in Glossario ad Julian. Antecess., p. 253. ΤΥΑ. ΤΑΑ ΑΛΙ . DLXXV. Praesens frater noster ille petiit ab extremitate nostra licentiam ad vestram almitatem proficiscendi, atque vobiscum sive cum vestris habitandi. Cui et nos benivola mente et fraterno affectu, non solum ei copiam ad vos veniendi non negavimus, verum etiam ut a vobis sive a vestris gratifice suscipiatur exposcimus. Et si vobis placuerit ut aut in gradu quem modo tenet sacris altaribus ministret, aut ad altiorem gradum promoveatur, nostro sive nostrorum [vestro sive vestrorum] testimonio [Col. 0871B] suscepto, id ei facere liceat; quippe qui nihil in eo tale noverimus quo id faciendi ei licentia denegetur. Bene namque in ecclesia in qua hactenus fuit educatus, bene conversatus, hoc nobis de se sive de sua vita ostendit, ut in quantum humana fragilitas scire potest, administratione sacrorum ministeriorum non sit indignus. Nos itaque, ut homines divini sensus inscii, et arcanorum ignari, praebemus de fratre quale scimus testimonium. Deus est enim quem occulta non fallunt, et qui omnium secreta rimatur, juxta illud: Homo videt in facie, Deus autem in corde (I Reg. XVI) . Has ergo litterulas ideo illi petere et nobis facere libuit ut ille non solum pro profugo aut abjecto non habeatur, verum etiam nostrae humanitatis et caritatis commendatione, a vestra fraternitate libentissime suscipiatur. ΑΜΗΝ . XCVIII. Salus aeterna, quae Christus est, et in hoc praesenti tempore vobis longaevam salutem salutem et in futuro cum sanctis et electis sempiternam largiri dignetur. [Col. 0871C] Amen. DCXCIV.
In nomine Patris Π et Filii Υ et Spiritus sancti Α . Ille episcopus venerabilibus praesulibus illis carissimis nobis patribus et confratribus pacem omnem et salutem sempiternam. Audientes praesentem ecclesiae nostrae filium illum, in eadem quoque natum, nutritum, atque eruditum, et usque in presbyterii dignitatem a nostro praecessore provectum, vobis vestraeque ecclesiae necessarium esse et utilem, mutua caritate et fraterna compassione destinamus eum vestrae paternitati, ut in omnibus, sicut ex vestris uno, illo quoque utamini in Christo, hoc scientes, quia nullius malae famae apud nos usque nunc fuit, vita honestus, moribus simplex. Scientia quidem non extollitur a nobis: quia nec potest Homerica, sed, ut ita dicamus, ut in pluribus non civilibus sed exterioribus vulgo egonica. Et quia non divisa, sed [Col. 0871D] unica est Ecclesia Christi, non multiformis, sed concors, inter nos etiam quaedam familiaritas prae aliis familiaritatibus animata, decet omnino ut et vos utamini nostris ut vestris, et nos vestris ut nostris. Haec omnia invicem agamus in Christo Jesu Domino nostro. Et ut hae nostrae humilitatis litterae de praefato fratre vestrae caritati missae non fictae, sed fixae, non ventosae, sed firmae, comperiri valeant, Graecos apices, quos ecclesiasticus mos in hujusmodi rebus agendis decrevit, constituit, et obtinuit, subter addere cum numeris ad se pertinentibus curiose decrevimus, hoc est, primos quos jam superius posuimus Patris Π , Filii Υ , Spiritus sancti Α , qui exprimunt numerum octogenarium quadringentisimum et primum, [Col. 0872A] Petri quoque apostolorum principis primam II, qui habet numerum, ut jam dictum est, octogenarium. Nostri quoque nominis primam, vestri secundam, accipientis tertiam, nostrae quoque civitatis, de qua scribitur, quartam, et vestrae, ad quam scribitur, quintam, indictionis quoque praesentis anni numerum, et summam utriusque numeri. Addidimus praeterea seorsum in conclusione epistolae universa praefata, claudentes nonagenarium et nonum numerum, qui secundum Graeca elementa, significat [ ΑΜΗΝ ]. Orate pro nobis orantibus pro vobis. Amen.
Clarissimo in Christo atque sanctissimo fratri illo episcopo itemque ille indignus archiepiscopus in Domino salutem optat. Praesens denique presbyter ille nomine ad nostram confugit exiguitatem, nobis rememorans qualiter antecessor noster domnus [Col. 0871D] Joseph, archiepiscopus Turonensis. Vide Vitam Alcuini, p. 12 bis. Joseph eum ordinavit per deprecationem Fredegisi abbatis in titulo sancti Martini in villa quae dicitur [Col. 0872B] illa, et recordans quod nos in ipso die suae ordinationis eum inquisivimus. Ideo ad vestram misimus ipsum prudentiam, ut in vestra illi licitum sit suum peragere parrochia officium. Et ut certius credatis a nobis ipsum ordinatum, hanc epistolam, quam Formatam dicimus, concludimus eo tenore ut credimus a sanctis Patribus constitutum esse, id est, primam litteram Patris et Filii et Spiritus sancti, ut in nomine ipsius condita conservetur. Item primam litteram Petri ponimus, qui primus apostolorum fuit, quae, ut transtulimus, LXXX significat. Ponimus ad nostrorum nominum litteras loci quamvis diversorum ordine tamen ut constitutum est. id est, me indignum primam litteram, vestri gloriosi secundam, tertiam civitatis nostrae de qua mittitur, quartam vestrae urbis ad quam mittimus. Addidimus indictionem quae est AMEN. Quod nonagenarium nonum numerum exprimit. Valete in Domino.
[Col. 0872D] Ivo, part, IX, cap. 434, Sirmondus, Conc. Galliae, tom. II, pag. 672. Reverentissimo almifluaeque religionis cultu sincerissimo sanctae illius sedis archiepiscopo vel episcopo Adventius reverendae Mettensis Ecclesiae ac plebis ipsius humilis famulus in Christo pastorum principe mansuram cum gaudio prosperitatis et perpetuitatis gloriam. Decreta sanctorum CCCXVIII Patrum Nicaea constitutorum saluberrima servantes, Deo dignam piamque fraternitatem vestram canonice aggredimur, et sub nomine formatae epistolae reverenter vestram sanctitatem adimus, vobis videlicet intimando quia praesenti presbytero vel diacono seu subdiacono nomine ill. has dimissorias dedimus litteras, quem in nostra diocesi ecclesistice educatum de ordine clericatus ad illum proveximus gradum; ut his canonicis munitus apicibus, cum nostra licentia ei in vestra parrochia sub defensione ac regimme vestrae carae dilectionis degere liceat, et ut eum, si morum probitas et doctrinae dignitas suppetit, ad ecclesiasticos ordines promoveatis fideliter [Col. 0872D] annuimus, et in sinu sanctae matris Ecclesiae canonice fovendum ac regendum committimus. Hanc ergo epistolam Graecis litteris hinc inde munire decrevimus, et anulo Ecclesiae nostrae bullare censuimus. Christus pastorum princeps fraternitatem vestram ad custodiam sui gregis diu nobis conservet incolumen. Amen [Col. 0872D] Vide Sirmondum in hanc formatam epistolam. .
Auctoritas ecclesiastica patenter ammonet, insuper et majestas regia catholicae religioni assensum praebet, ut quemcunque ad sacros ordines ex familia propria promovere Ecclesia quaeque delegerit, in praesentia sacerdotum, canonicorum simul et nobilium [Col. 0873A] laicorum, ejus cui subjectus est subscriptione vel manumissione sub libertatis testamento solemniter roboretur. Idcirco ego Adventius, annuente Christo, sanctae Mettensis Ecclesiae episcopus, quemdam Ecclesiae nostrae famulum nomen ill. sacris ordinibus oblatum ad altaris cornu nobilium virorum in praesentia per hoc auctoritatis testamentum statuo, ita ut ab hodierno die et tempore bene ingenuus atque ab omni servitutis vinculo securus permaneat, tanquam si ab ingenuis fuisset parentibus procreatus vel natus, eamdemque pergat partem quamcunque volens canonice elegerit, ita ut deinceps nec nobis neque successoribus nostris ullum debeat noxiae conditionis servitium. Sed omnibus diebus vitae suae sub certa plenissimaque ingenuitate, sicut alii cives Romani, per hunc manumissionis atque ingenuitatis titulum bene semper ingenuus atque securus existat. Suum vero peculiare quod habet, aut quod abhinc assequi poterit, faciat inde secundum canonicam auctoritatem libere quicquid voluerit. Et [Col. 0873B] ut haec ingenuitatis pagina inviolabilem obtineat firmitatem, manu propria illam roboravimus.
Humano genere peccatorum maculis sauciato atque ob culpam inobedientiae a paradisi gaudiis dejecto, inter cetera curationum medicamenta etiam et hoc Deus mundo remedium contulit ut propriis divitiis homines suas animas ab inferni tartaris redimere potuissent, sicut per Salomonem dicitur: Redemptio animae viri, propriae divitiae ejus (Prov. XV) . Hinc et per semetipsam divina clementia in Evangelio hortatur dicens: Date, et dabitur vobis (Luc. VI) . Et iterum: Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis [Col. 0873C] (Luc. XI) . His igitur atque aliis Scripturarum ammonitionibus ego Wolfhugi compunctus trado atque transfundo ad coenobium sancti Galli, ubi Grimaldus abbas praeesse dinoscitur, quicquid in pago Turgauvensi in loco Rammisperage nominato proprio sudore Staricholfus adquisivit, et cum manu advocati sui Richmari ad praedictum coenobium contradidit, mihique et legitimae meae procreationi sub ea ratione possidendum dereliquit ut censum exinde annis sinpulis persolvamus, id est, duos denarios vel duos maldros de grano. Si autem ego illas redimere velim, cum uno solido id agam. Si vero ego illas non redimam, legitimi heredes mei sub praedicto censu eas possideant. Si autem hoc evenerit ut legitimi heredes mei deficiant atque in sua ingenuitate non permaneant integerrime, statim ad praedictum redeant coenobium perpetualiter possidendum, nullusque eas ulterius licentiam abstrahendi habeat, sed pro remedio animae meae necnon et Staricholfi semper [Col. 0873D] illuc sint deligatae, cum pratis, pascuis, silvis, marchis, viis, aquis, aquarumque decursibus, cultis, et incultis, mobilibus et immobilibus, quicquid dici vel nominari potest. Hanc autem traditionem ideo ego facere volui quia illa prior traditio quam Staricholfus fecit, non perfecta nec litteris fuit mandata. Quod si ego ipse vel ulla opposita persona contra hanc traditionis chartulam venire tentaverit, auri uncias tres, argenti pondera quinque ad aerarium regis coactus persolvat, et effectum quem inchoavit non perficiat, sed haec charta stabilis et firma permaneat, cum stipulatione subnixa. Actum in ipso coenobio sancti Galii, praesentibus istis quorum hic signacula continentur. Signum Wolfhugi, qui hanc traditionem fecit. Sig. Heitar. † Amalunc. † Witigouvo. † Tagibreht. † Ricman. † Enno etc. Ego igitur Iso inmerens monachus rogatus scripsi et subscripsi. [Col. 0874A] Notavi diem dominicum IV Kal. Jun. anno XIII regni Lodoici, sub Odalrico comite.
Ego in Dei nomine illa cum manu advocati mei nomine illo trado ad monasterium sancti illius mancipia totidem, quorum haec sunt nomina. Sed extra hos unum servum emptitium nomine illo. In ea videlicet ratione ut ea habeam tempus vitae meae, censumque annis singulis solvam, id est, tantum. Et si redimere voluero, eum tanto redimam. Illum vero supra nominatum servum nomine illo in eundem censum habeam tempus vitae meae. Et si redimere voluero, cum tanto pretio redimam. Post obitum vero meum, si ante non redimero, omnia ad jamdictum monasterium redeant perpetim possidenda. Si quis vero contra hanc chartulam traditionis venire atque inrumpere tentaverit, illa multa componat sicut in lege Alamannorum continetur. Actum in illo loco publice, etc.
Christi enim favente clementia, ille abbas monasterii illius sancti. Convenit una cum consensu fratrum nostrorum ut illa mancipia, quae nobis ille de illo loco tradidit, ei iterum per praestarium repraestaremus, quorum haec sunt nomina, illum et ejus sobolem his nominibus, sed extra hos unum servum empticium, in ea videlicet ratione ut ea habeat tempus vitae suae, censumque annis singulis inde solvat, et si redimere voluerit, cum illo pretio redimat. Illum vero supra nominatum servum illum in eundem censum habeat tempus vitae suae; et si redimere voluerit, cum illo pretio redimat. Post obitum vero ejus omnia ad supra dictum monasterium redeant perpetim possidenda, si ante non redemerit. Actum in ipso monasterio publice, praesentibus istis quorum hic signacula continentur. Signum decani, praepositi, cellararii, sacratarii, portarii, hospitarii, camerarii. Sig. aliorum testium. Ego itaque ille [Col. 0874C] scripsi et subscripsi. Notavi diem illum, illa data, anno illo illius imperatoris, sub illo comite.
Dum constet plurimis quod a quodam homine nomine illo advocatus coenobii sancti illius, pro rebus quas ille in illo loco sitas ad partem jamdicti monasterii contradidit, frequenter pro illis rebus interpellatus est. Qua ex re utrinque complacuit atque convenit ut devitandae deinceps causa contentionis praefatae res, pro quibus nos et advocatum nostrum interpellat, ad nos pleniter, id est ad potestatem monasterii redeant perpetim possidendae, accipiatque a parte ejusdem monasterii aliquo territorium in confinio villae illius nomine nuncupata, hoc est, totidem juchos, sub tali conventione ut etiam deinceps neutra ullam inquietudinem seu repetitionem moliatur. Quod si inchoatum fuerit, sic tunc pars alteri tantum culpabilis quantum expetit, et quod [Col. 0874D] malo ingenio repetit evindicare non valeat, sed praesens conventionis chartula perennem obtineat vigorem, stipulatione subnexa. Actum in illo loco publice. Signum illius abbatis et advocati sui illius, qui hanc conventionis chartulam perpetraverunt. Sig. decani, custoris, praepositi, cellerarii, portarii, camerarii, hospitarii. Sig. aliorum testium. Ego itaque ille rogatus scripsi. Notavi diem illum, in illa data, anno illo illius imperatoris, sub illo comite.
Omne namque quod inter partes diversas bonis moribus sanisque consiliis fuerit diffinitum, necesse est propter jurgia futura subjicienda succedentibus temporibus subscriptionis vinculo conligare. Sic itaque complacuit atque convenit inter illum abbatem [Col. 0875A] cum advocato suo, seu coenobii illius, seu inter alios seculares inter illum et illum ut simillas firmitates parique tenore conscriptas cambii sui emitterent. Quas et emiserunt. Ipsum autem cambium in easdem firmitatis emissiones nominatim visum est nobis inserendum. Deinde namque memoratus abbas seu alius cum manu advocati sui jamdicto homini illo in villa nuncupata Juchos et de pratis ad carradas ad jus pertinens sancti illius, et accepit ab illo in villa nuncupata Juchos et de pratis ad carradas, ea duntaxat ratione ut pars utraque acceptae jus cambitionis deinceps inconvulsum et inviolabile perennibus temporibus absque ullius inquietudine vel repetitione possideat; sicque pari diffinitione sanxerunt ut si pars quaelibet exin calumniam ingerere, hoc est, si aut memoratus abbas, seu successores ipsius, sive amdictus ille vel illius heredes aliquam repetionem [Col. 0875B] moliri tentaverint, sit tunc pars parti tantum culpabilis quantum repetere praesumpserit, et in aerarium regis auri uncias tres cogatur impendere, sed nihilominus [Col. 0876A] praesens emissio cambii ejus perpetim sui vigoris obtineat firmitatem, ita duntaxat si imperatoris clementiae complocuerit. Actum in illo loco, praesentibus istis. Signum illius abbatis et advocati sui illius. Signum illius decani. Signum praepositi. Signum cellararii. Signum custoris. Signum portarii. Signum camerarii. Signum hospitarii. Signum aliorum testium. Ego itaque immerens diaconus anno illo imperatoris scripsi et subscripsi. Notavi diem illum, illam datam, sub illo comite. Amen.
Dulcissima conjux mea atque amantissima nomine illo, ego in Dei nomine ille. Sumpsit mihi consilium atque complacuit ut ego te mihi in conjugium accepissem. Quod ita et feci. Propterea dono tibi dotem, sicut nostris utriusque complacuit amicis tibi donare, [Col. 0876B] in pago illo, in illo loco, in villa nuncupata, id est, rectam curtem cum saepe circumcinctam, etc.
Formulae antiquae
[Col. 0875B] Has formulas vetustissimo et optimae notae Codici earum quae sunt Marculphi subjunctas reperimus inter Francisci Pithoei monumenta. In quo quidem Codice non paucae lectiones variae ab editione illustrissimi et eruditissimi D. D. Hieronymi Bignonii [Col. 0875C] in supremo Galliarum senatu advocati catholici, quae multum ad illius restitutionem conferrent et contulissent, si tum summae ac venerandae antiquitatis Codex Peleterianae bibliothecae Pithoeani juris fuisset. Non enim dubium quin Pithoeus Bignonio, in primis studiorum suorum experimentis, sui Codicis copiam fecisset, et libentissime et humanissime, tum propter arctissimam ex patre necessitudinem, cum propter certam etsi nascentem magni illius nostri saeculi genii exspectationem. Pertinent autem hae formulae, quae temporibus filiorum Ludovici Pii scriptae sunt, ad regnum Austrasiae, ut quae Marculphi ad regnum Burgundiae.
Ego ille cum manu advocati illud trado ad monasterium S. N., cui nunc S. episcopus abbatis jure praesidet, quicquid haereditatis in Arguna, possideo, hoc est in illo et illo loco, ea conditione ut ego inde [Col. 0875D] duos denarios singulis annis vitae meae ad ipsum monasterium persolvam. Et filius meus, Itt, et ejus legitime procreati easdem res intra sex annos post obitum meum decem libris, in arg. et auro puro a supradicto monasterio redemerunt. Quod si pactum quod cum eis placitus sum confirmaverint et impleverint, potest eadem redemptio, etiam me vivente, si ita mihi et amicis meis complacuerit, fieri. Quod si in aliquo pactionis meae contrarii fuerint, ego de rebus meis ordinandis potestatem habeam. Sic autem haec omnia trado, ut cuncta et filio meo, Itt, et ejus procreationi et monasterio proficiant in agris, pratis, silvis, aquis aquarumque decursibus, et omnibus aedificiis ac mancipiis atque universa supellectili: nisi tantum quod mancipia quae jugiter in domo mea consistunt, et mihi specialiter serviunt, extra hanc traditionem relinquere decrevi, donec mihi Dominus insinuare dignatus fuerit quod de his, secundum suam voluntatem et utilitatem meam, facere debeam. Si quis vero contra hanc cartam potestativa manu [Col. 0876B] peractam venire aut eam irrumpere conatus fuerit, ad fiscum regis auri uncias tres, argenti libras octo, coactus persolvat, et haec carta nihilominus firma et stabilis permaneat.
Haec traditio primum placita et facta est in illa [Col. 0876C] feria IV, VII Kalend. Octobris coram N. seniore comite et subscriptis proceribus ac plebeiis, atque roborata est in illa VI die Kalendar. earumdem Tr. VI, coram Itt, comite juniore, et multitudine procerum ac popularium, quorum hic pauci admodum sunt adnotati. Signum N. et advocatus ejus N. qui hanc traditionem fieri jusserunt et decreverunt. Ego itaque N. notavi supradictos dies, annum N. regis piissimi VII comitem.
Complacuit mihi S. episcopo et abbati monasterii S. G. ut res quas nobis N. tradidit cum consensu fratrum et manu advocati nostri N. hoc ei repraestaremus. Tradidit autem nobis eadem N. quicquid haereditatis in Arguna in Australi parte Aquilonis Argunae possedit. Idem in isto et isto loco, ea conditione, ut ipsa inde duos denarios singulis annis vitae suae ad ipsum S. G. monasterium persolvat. Et filius illius N. et ejus legitimi procreati, easdem res intra [Col. 0876D] sex annos post obitum ipsius R. X libris in argento et auro puro a supradicto monasterio redimant. Quod si pactum quod cum eis idem N. et procreatione ejus placita est confirmaverint et impleverint, potest eadem redemptio, ipsa vivente, si ita ipsi N. et amicis ejus complacuerit, fieri. Quod si in aliquo pactioni ipsius contrarii fuerint, ipsa de rebus suis ordinandis potestatem habeat. Sic autem haec cuncta tradidit, ut omnia et filio ipsius N. et ejus procreationi, et praedicto monasterio in agris, pratis, silvis, aquis aquarumque decursibus et omnibus aedificiis ac mancipiis, atque universa supellectili, nisi tantum quod mancipia quae jugiter in domo illius consistunt, et ipsi specialiter serviunt, extra hanc traditionem relinquere decrevit, donec Deus illi insinuare dignatus fuerit quid de istis secundum voluntatem ipsius et utilitatem suam facere debeat. Haec conditio primum placita et facta est in N. feria IV, VII Kalend. Octobris coram N. seniore comite, et subscriptis [Col. 0877A] proceribus ac plebeiis, atque roborata est in N., V die Kalendar. earumdem, feria III, coram N. comite juniore et multitudine procerum ac popularium, quorum hic pauci admodum sunt adnotati. Signum S. episcopi et abbatis et advocati ejus N., qui hanc precariam fieri decreverunt. Signum [Col. 0877D] Decani, sacristae, portarii, hospitalarii, cellerarii, camerarii. dec., sacr., praepositi, port., hospit., cell., cam. signum et aliorum testium qui ibi praesentes fuerunt. Signum illud et illud. Ego itaque N. notavi dies supra scriptos. Annum N. comitem finis cartae precariae.
Sicut Augusti Romanorum totius orbis monarchiam tenuisse ferunt, ita summus pontifex in sede Romana vicem beati Petri gerens, totius Ecclesiae apice sublimatur. De quo Sardicensi concilio statuitur, cunctorum statuta ad eum referri debere: idque observandum quod ipse statuerit. Sicut vero summus saeculi status aut principatus, non tantum [Col. 0877B] apud Romanos, verum etiam apud aliarum partium gentes fuit, ita et aliae Ecclesiae dignitati sedis apostolicae et Romanae consociantur. Idem Antiochensis in Asia, Alexandrinus in Affrica. In concilio enim Nicaeno harum trium privilegium Ecclesiarum caeteris omnibus anteferendum ostenditur. Sed potest trium locorum eminentia ad unam dignitatem referri, quia in duobus horum Petrus ipse sedit, et cum nihilominus idem Alexandrinam, per Marcum filium suum et Evangelium quod ex ore ejus ipse Marcus descripserat, suam effecerat sedem; similiter intelligendum de principalibus saeculi; quod quamvis in diversis orbis partibus per tempora sua fulserint, tamen ad jus Romanum, quasi unum apicem, postremo omnes relati sunt. Comparetur ergo papa Romanus Augustis et Caesaribus; patriarchae vero patriciis, qui primi post Caesares in imperiis fuisse videntur: ita et isti qui satis pauci sunt, primi post trium sedium praesules habentur. Deinde archiepiscopos, [Col. 0877C] qui ipsis metropolitanis praeminent regibus conferamus. Hoc est furiolanum, Lugdunensem, Mogontiacensem. Metropolitanos autem ducibus comparemus, quia sicut duces singularum sunt provinciarum, ita et in singulis provinciis illi singuli ponuntur. Unde et in Calcedonensi concilio jubetur ne una provincia in duos metropolitanos dividatur. Quod comites et praefecti in saeculo, hoc episcopi caeteri in Ecclesia explent. Ferunt enim in Orientis partibus per singulas urbes et praefecturas singulas esse episcoporum gubernationes. Sicut tribuni militibus praeerant, in abbates monachis athletis spiritualibus praeesse noscuntur. Quemadmodum sunt in palatiis praetores et comites palatii, qui secularium causas ventilant, ita sunt et illi quos summos capellanos Franci appellant clericorum causis praelati. Capellani minores ita sunt sicut hi quos vassos dominicos Gallica consuetudine nominamus. Dicti sunt autem primitus [Col. 0878D] Vide Gloss. med. Lat. in Capellanus. capellani a cappa beati Martini, [Col. 0877D] quam reges Francorum ob adjutorium victoriae in praeliis solebant habere secum, quam ferentes et custodientes cum caeteris sanctorum reliquiis clerici capellani coeperunt vocari. Porro sicut comites quidam missos suos praeponunt popularibus, qui minores causas determinent, ipsis majora reservent; ita quidam episcopi chorepiscopos habent, qui in rebus sibi congruentibus, quae injunguntur efficiant. Centenarii, qui et centuriones, et vicarii qui per pagos statuti sunt, presbyteris plebeii, qui baptismales ecclesias tenent, et minoribus praesunt presbyteris, conferri queunt. Decuriones et decani, qui sub ipsis vicariis quaedam minora exercent, minoribus presbyteris titulorum possunt comparari. Sub ipsis ministris centenariorum sunt adhuc minores, qui collectarii, [Col. 0878A] quaterniones et duumviri possunt appellari, quia colligunt populum, et ipso numero ostendunt se decanis esse minores. Sunt autem ipsa vocabula ab antiquitate mutuata, in qua officia praelatorum dicebantur ex numero subjectorum, ut sunt chiliarchi Graecis, Latinis millenarii, centenarii et centuriones, pentepentarchi et quinquagenarii, decani et centuriones, quaterniones, duumviri. Ad horum, id est minorum, similitudinem sunt diaconi, subdiaconi, presbyterorum adjutores in verbo, baptismo et quotidiano officio Sunt etiam archipresbyteri in episcopiis canonicorum curam gerentes. Habent et potentes saeculi consiliarios in domesticis, et liberorum pedagogos suorum, habent ipsi procuratores rei familiaris. Similiter in quibusdam ecclesiis ad archidiaconos familiae respicit gubernatio. Sunt in secularibus quaestionarii, qui reos examinant; sunt in Ecclesia exorcistae daemonum exclusores. Habent potentium janitores, habet et domus Dei hostiarios. Habet mundus veredarios, commentarienses, ludorum exhibitores, [Col. 0878B] carminum pompaticos relatores; habet Ecclesia accolytos, lectores, cantores atque psalmistas. Caeterum ex utriusque ordinis conjunctione et dilectione una domus Dei construitur, unum corpus Christi efficitur, cunctis membris officiorum suorum fructus mutuae utilitati conferentibus, quemadmodum oculi in sapientibus qui veram lucem et percipiant et insinuent: os in doctoribus, auris in benevolis auditoribus, nasus in discretionis amatoribus, manus in operatoribus, pedes in proficientibus, venter in compatientibus, humeri in laborum toleratoribus, et caetera in caeteris, ut non sit schisma in corpore; sed si gloriatur unum membrum, congaudeant omnia membra; tristatur unum, cuncta condoleant. Ista convenientia eo usque tenenda est, donec occurramus omnes in virum perfectum, ut sit Deus omnia in omnibus. Amen.
[Col. 0878C] In nomine sanctae et individuae Trinitatis K. divina favente gratia imperator. Notum sit omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus, nostrisque praesentibus, scilicet et futuris qualiter fideles nostri illi et illi tradiderunt duo mancipia sua propria N. ad monasterium novum puellarum in Brixia per manus advocati ejusdem monasterii N., et concambiaverunt inde quemdam servum N. ut eum ob mercedis nostrae augmentum liberum dimitteremus. Nos vero manu propria nostra excutientes de manu supra dicti N. denarium et numerum et argentum et aureum et dragmam et sestertium et minam secundum legem Salicam eum liberum dimisimus, et ab omni jugo servitutis absolvimus, ejusque absolutionem per praesentem authoritatem nostram confirmavimus, atque nostris et futuris temporibus firmiter et quam inviolabiliter mansuram esse volumus. Praecipientes ergo praecipimus, ut sicut reliqui manumissi, qui per [Col. 0878D] hujusmodi titulum absolutum a regibus et imperatoribus Francorum noscuntur esse ingenui relaxati, ita deinceps memoratus N. per hoc nostrae authoritatis praeceptum nullo inquietante, sed Domino auxiliante, perpetuis temporibus debeat permanere ingenuus atque securus. Et ut haec authoritas absolutionis nostrae incorruptivam obtineat firmitatem, annuli nostri impressione subsigillari eam jussimus. Data VIII Kalend. Julii anno quinto, per mortem patris sui Illuduici in Francia, Alamannia, secundo regni ejus in Burgundia, imperatoriae vero dignitatis et apostolicae benedictionis primo. Ego N. notarius et exceptor ad vicem N. Archimentariensis recogno (sic). Feci.
In nomine Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi K. divina ordinante providentia triumphator et imperator Augustus, omnibus comitibus partibus Alemanniae, seu successoribus atque junioribus vestris, et omnibus fidelibus nostris, notum sit. Quia placuit nobis pro remedio animae nostrae et aeternae retributionis fructu, monasterio et episcopio N. illi et illi quod situm est in pago N. ubi illi, et illae venerabilis abbas et episcopus praeest et congregationi ipsius monasterii quemdam censum desuper scriptis monasteriis qui partibus comitum exire solebant, salva tamen functione quae tam ex tributo seu vectigalibus et alia qualibet re partibus palatii nostri venire debet, per hanc nostram authoritatem concedere, et propterea has nostrae praeceptionis litteras praedicto monasterio ejusque congregationi fieri jussimus, per quas omnibus vobis praecipimus ut de [Col. 0879B] monasteriis denominatis, hoc est in comitia N. indurg . . . . . in centuria illa, in loco qui dicitur N., juxta villam nostram N., de hoba illa et illa in eodem pago in centuria N., in loco qui et ipse N. nuncupatur, qui est juxta N. baptismalem ecclesiam, de manso illo et illo et in eadem comitia in parte orientali in centuria N., in loco qui aeque N. vocatur, et est juxta Constantiensem ecclesiam. De manso illo, et illius nullum tributum, aut vectigal, aut opera, aut araturas, aut alias quaslibet functiones exigere, aut exactare praesumetis, sed sicut in nostra elemosina concessimus, ita perpetuo maneat. Reliqua ut supra.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, H. L. rex Germaniae. Si erga loca ab anterioribus nostris divino cultui mancipata, et servos Dei in eisdem [Col. 0879C] commanentes, liberalitas nostra aliquid beneficiorum contulerit, mercedem nobis ob hoc a Deo credimus rependendam, et prolem nostram post nos feliciter regnaturam. Et idcirco omnes fideles nostri et filiorum nostrorum praesentes scilicet et futuri cognoscant quod venerabilis vir N. illius Ecclesiae praesul precibus, quibus ausus est, serenitati suggessit quod canonici et familia ipsius Ecclesiae, sed et alii clerici et cunctus populus ejusdem dioeceseos, nimium solliciti essent et suspecti, quisnam illis aut cujus gentis per se episcopus ordinaretur, timentes videlicet, ne si ignotus ignotis, et etiam alterius linguae, diversorumque morum superponeretur, eis nequaquam convenire potuisset. Cujus suggestioni assensum nostrae pietatis accommodantes, et Christianae plebis utilitati prospicientes, per authoritatem nostrae potestatis eidem Ecclesiae hoc pacto in eodem clero, et etiam in ipsa parrochia jus sibi eligendi episcopum in elemosinam nostram concessimus. Ideo si inter ipsos canonicos ingenui et nobiles homines divinae [Col. 0879D] authoritatis eloquiis, et synodalium decretorum constitutis instructi, et bonis moribus adornati fuerint inventi, per consensum sacrorum ordinum et natu majorum nobilium Laicorum qui dignus ex eis electus fuerit, ad nostrae serenitatis deducatur aspectum, ut per nostram comprobationem clericis et monachis et omni populo acceptus et honorabilis habeatur. Quod si inter eos talis inveniri nequiverit, sed Dei gratia monasteria in eadem dioecesi nobilibus et eruditis viris referta, inde dignum et industrium Ecclesiae rectorem invenientes, nostro conspectui perducant eligendum, ut per nos archiepiscopo commendatus, officii sui authoritatem per nostram obtineat potestatem. Si hoc noluerint, de tota parrochia unum quemlibet clericum natalibus et doctrina pollentem cum consensu populi eligentes nobis videndum et comprobandum praesentantes petitionem suam apud clementiam nostram se obtinere confidant. Si vero, quod absit, personam servili jugo notabilem, et publicis [Col. 0880A] exactionibus debitam, aut etiam vitiis suis consentaneam, et ipsi sine populo eligere, et nobis absque idoneis parrochiae testibus assignare praesumpserint, liceat nobis potestate regia uti, et juxta scientiam nobis divinitus concessam, Ecclesiae Dei dignum constituere sacerdotem, qui et Ecclesiam canonice sciat dirigere, et ad nostram obsequelam et obsequium per aetatis et industriae commoditatem sufficiat occurrere, quod etiam caeteri si perveniant ad episcopium, sibi noverint subeundum. Ut autem haec concessio nostra firmitatis suae diuturnum obtinere possit vigorem, placuit nobis eam propria manu robarare, et anuli nostri impressione munire. Signum K. serenissimi regis in Orientali Francia. Data Kalend. Maii, anno imperii ejus v. Actum Regino curte publica, in regno Bajoariorum, anno ab incarnatione Domini qualicunque, indictione quavis.
[Col. 0880B] In nomine Dei et Domini nostri Jesu Christi K. divina favente clementia rex. Quicquid ad loca sancta impendiorum conferre curaverimus, Deum nobis pro hoc remuneratorem promereri confidimus; et ideo fideles nostros scire volumus quod ille venerabilis episcopus Ecclesiae illius per familiares celsitudinis nostrae pietatem nostram flagitare confisus est, ut pro elemosyna nostra, et augustissimorum progenitorum nostrorum quemdam fiscum regalium possessionum qui N. dicitur ad eamdem ecclesiam et ad clerum sustinendum [ Leg. sustentandum] et peregrinos, et ad peregrinos suscipiendos concedere dignaremur, et eosdem intercessores affabilitati nostrae conquestus ipsius ecclesiae reculas valde tenuissimas esse, de quibus et nostrae sub imitatis obsequio et suo ministerio satisfacere nequiret. Rationabili igitur ejus petitioni assensum nostrae largitatis accommodantes, concessimus ad ipsum titulum pastoralem curtem seu fiscum juris proprii et regalis in illo et illo loco, [Col. 0880C] tanta nostrae potestatis authoritate, ut sicut usque nunc eaedem possessiones ad nos tantum et nostros ministeriales aspectabant, ita ex hoc ad episcopum loci ipsius et ad eos tantum quibus ille curam earumdem rerum commiserit pertinere debeant, et nullus dux, aut comes, nec quilibet superioris aut inferioris ordinis judex sive missus in eodem loco nec in omnibus ad eum pertinentibus, et mansiones sibi parare aut invadere, aut pastum jumentis suis aut suorum diripere, aut inde veredos aut veredarios exigere, aut ibi concilium congregare, aut aliquid ex eisdem locis suo juri vindicare, absque tunc temporis episcopi consensu praesumere audeat, usque ad nostram praesentem audientiam et dijudicationem. Et quisquis de vicinis ex sua haereditatula ad eumdem sanctum locum tradiderit, hoc ipsum eidem immunitatis tutioni subjaceat. Et ut haec largitatis nostrae constitutio firmum a posteris suae perfectionis tenorem obtinere valeat, manu propria eam insignire [Col. 0880D] voluimus, et nostrae imaginis anulo consignari praecepimus. Signum K. serenissimi Augusti rectoris Francorum, Sueviorum, Bajoariorum, Turingorum, Saxonum, domitorisque barbararum nationum. Ego N. ad vocem N. archicapellani sic recogno fieri. Data Kl. Aug. anno et ind. ut supra.
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. N. divina largiente clementia imperator Augustus. Notum sit omnibus fidelibus nostris quod vir reverentissimus N. abbas coenobii qui dicitur N. et est constructum in honore sancti Martyris N., detulit nobis quoddam gloriosissimi genitoris nostri Hl. imperatoris praeceptum, in quo continebatur qualiter idem monasterium ab antiquis temporibus a regibus potestatem ac privilegium haberet, ut ipsi fratres inter se abbatem eligerent, et nulli hominum subjecti [Col. 0881A] esse deberent, praeter in eo solum, episcopo suo deferrent quod ad ecclesiasticam disciplinam pertinet: videlicet ordinationem accipiendi, et si qua forte contra canonicam authoritatem commissa fuerint, corrigendi, donec quibusdam machinationibus, imo surreptionibus apud avum nostrum N. R. M. episcopus ipsi ecclesiae idem monasterium subjugaret. Deinde in eodem praecepto domini et Patris nostri sanctae recordationis Piissimi haec continebantur. Qualiter ipse per suae potestatis authoritatem eidem monasterio firmius privilegium concessisset, quam prius habere dinoscebatur. Cujus constitutionem nostra etiam authoritate renovare ab ejusdem abbatis intercessoribus implorati praecipimus atque constituimus, ut idem sacer locus nostrae immunitatis tuitioni subjectus a caeterorum hominum dominatione in perpetuum sit absolutus: et nullus episcopus, nullus comes, nec eorum missus, in ejusdem monasterii possessionibus absque petitione et consensu abbatis ipsius concilium congregare et mansiones sibi parare [Col. 0881B] et ad ipsum monasterium, siquando cum rationalis causa sive necessitas itineris pertraxerit, cum multitudine hominum et exercitu venire praesumat, sed modeste et decenter sicut sancta loca decet adire, nec ullus superioris aut inferioris ordinis judex aliquid de eisdem coenobii possessionibus, quas modo legaliter ob inet et postea conquesierit et acceperit suo juri sine publico mallo vindicare audeat: nec inde aliquid auferre, aut homines ejus loci servos aut ingenuos ad justum aliquod concilium et necessitatem distringere, aut freda et parafreda exigere, aut titulos nostros seu suos aut cujuslibet in omnibus ejus locis imponere praesumat, absque nostra, si tamen ita res postulaverit, jussione. Et quandocunque abbas qui nunc, et ejus successores divina vocatione ex hoc mundo decesserint, quamdiu tales inter eos inventi fuerint qui ipsum monasterium secundum regulam sancti Benedicti bene regerent, et ad nostrae serenitatis obsequium sint idonei, cum Dei voluntate [Col. 0881C] et nostra authoritate unanimo et salubri consensu eligant sibi abbatem, quem nullus propter aliquam causam despicere et abjicere debeat. Et si aliqui de primis, alii de mediis, quidam etiam de extremis, ad nostram praesentiam ipsum electum adducant, ut per eos caeterorum omnium voluntas addiscens, eum illis abbatem praeficiant sub spirituali regimine, unanimes habitantes in domo, statum regni nostri et pacem totius Ecclesiae semper impetrare precibus devotis insistant; hoc proculdubio scientes qui si querelosi aut contradictores inventi fuerint, aliquem de capellanis aut episcopis, seu vassallis meis, talem eis superimponam, qui aut eorum contumeliam edomet, aut si etiam sic corrigi noluerint, quod absit, ex meo illis praecepto ad exemplum cunctorum in omnem ventum dispergam et dispergat. Reliqua ut supra.
Karolus divina ordinante clementia rex. Quia sicut regni Patrum nostrorum successores, ita etiam religionis eorum haeredes esse cupimus. Ideo quemdam locum in quo ex multo jam tempore plurimae sanctorum reliquiae continebantur, et laudes Dei a religiosis hominibus celebrabantur, nostra authoritate monasterium, imo coenobium esse decernimus, et abbatem eidem loco venerabilem virum N. praeficimus, ut secundum regulam sancti Benedicti eum debeat ordinare, nobiles et religiosos homines illic congregando, orationibus, lectionibus, operi manuum regulariter insistendo, congrua monachis habitacula construendo, res ejusdem Ecclesiae contra manifestos et occultos adversarios per nostrum et filiorum nostrorum favorem defensando, ut servi Dei, qui ibidem congregantur, victus et vestitus abundantia potientes, die noctuque Dei laudibus et precibus pro nobis et pro omni populo Christiano [Col. 0882A] ex tempore in tempus insistere sufficiant, et nullus in regno nostro qui gratia nostra uti desiderat, eis aliquam inquietudinem, aut oppressionem, aut direptionem inferre praesumat; et sint immunes ab omnium hominum potestate, nisi nostra et episcopi in cujus parrochia sita sunt, cui tantum canonice, non autem serviliter, se obtemperare debere noverint. Quae constitutio ut per generationum successiones illibata perduret, propria manu eam communire, et anuli nostri impressione libuit roborare. Actum in castrum Tri.
K. ex Dei constitutione et antiquorum regum propagatione rex Alemanniae. Scire volo omnes in regno nostro degentes quia cunctis juste et pie vivere cupientibus paternum affectum exhibere desidero, et idcirco cuidam N. vassallo fidelis nostri N. petitionibus annuentes concedimus ei in proprietatem quemdam [Col. 0882B] locum proprii juris nostri, ad quem pertinent hobae numero, quia ipsa possessio paternae ipsius haereditati contigua est. Et ut haec constitutio firma permaneat, placuit nobis hoc conscriptum nostrae authoritatis ei facere, ut per generationum successiones ipse et posteritas ejus easdem res quasi haereditario jure possideant, et nullus ministerialis et procurator reipublicae eidem homini de ipsis rebus aliquam molestiam per qualemcunque machinationem audeat inferre, ne populus noster per malignorum hominum occulta et nobis incognita molimina abhorrescat a nobis. Pro qua supra dicta possessione, accepimus ab eodem homine in loco qui dicitur ille et ille qui est juxta villam regiam quae dicitur N. hobas N., ut eadem possessio solis regibus haereditario jure subjecta sit in perpetuum, et nullus de pagensibus ibi aliquid commune habeat, nisi forte precario. Et ne fortassis eidem homini timor aliquis et suspicio rerum suarum perdendi remaneat, placuit nobis [Col. 0882C] hanc conscriptionem per nos roborare, et bulla nostra sigillare debere. Actum in Rotuvila curte regali. Signum K. clementissimi R. data die illa. Ego itaque signum ad vicem V. archicapellani recognovi.
Summae sanctitatis, scientiae, pietatis et ordinis culmine sublimato domino Y. dignitatis episcopalis, infimus N. pastor Ecclesiae C. salutis et prosperitatis augmentum et futurae vitae gaudium sempiternum. Iste juvenculus sectator fidei Π. α . id est confessor aequalitatis et coaeternitatis. Π . et Y. a. nomine. a. M. CCC. LXII. Ex multo jam praecedente tempore pusillitatem nostram inquietare non cessat, ut ad vestrae dominationis dulcedinem eum dirigere debeam, quatenus apud vestram sapientiam aliquid e multis ediscere possit, quo ad ministerium cui deputatus [Col. 0882D] est quantulumcunque proficiens, vitam suam in ordine sacerdotali seu levitico transigere usquequaque non existat indignus. Opinio quippe omnimodarum virtutum in nobis redolentium, more redolentium aromatum et fragrantissimorum, ita omnium animos oblectare dinoscitur, ut nec proximi ob desiderii nimietatem ea satiari, nec longinqui propter odoris magnitudinem ea possint privari. Quapropter et ego hujus pueri voluntatem divinitus existimans inspiratam, N. nec non simul et ejus perpendens indolitiam N. et tantum in tali aetate ingenium insuper et infantiam in optimis studiis tritam, nefas putavi ejus bono desiderio abnuere, et non ad vestram clementiam aliquid pro ejus commendatione scribere. Quod etiam me non rogatum oportuisset facere, praesertim cum dominationem vestram me et omnes ad me pertinentes indulgentius semper habuisse certissimo experimento probaverim. Nunc ergo puerum istum, viscera mea, filium consobrinae meae, solam et maximam curam [Col. 0883A] meam commendo, quibus estis plenissimi visceribus misericordiae vestrae, ut vestram vitam et vos primis miretur ab annis, mansuetudinem vigore decoratam, doctrinam operibus commendatam, austeritatem dulcedine temperatam, taciturnitatem modestam, locutionem utilem et necessariam, victus et somni parcitatem, mediocritatem vestitus, jejuniorum et orationum per dies et noctes instantiam, largitionem elemosynarum, susceptionem hospitum, solamen lugentium, peregrinis et egenis et egentibus plebibus et clero, monachis et virginibus, viduis et orphanis, comitibus et regibus, servis et liberis, conjugibus et continentibus, mediocribus et maximis, Judaeis et Gentilibus, vos unum omnia perdiscat effectum. Quod si aliquod apud vos, ubi omnes proficiunt, doctrinae morumque profectus Deo largiente ceperit, debitorem Christum vobis de eo facitis, qui eum talem educaveritis, ut non solum sibi, sed et aliis possit utilitatis fieri. Priorem autem ejus vitam [Col. 0883B] vestrae sapientiae absque fuco manifestare curamus. A sanctae recordationis avunculo meo S. episcopo detonsus in clericum, mox apud monasterium Sancti Galli cuidam religiosissimo omnique vigore et industria plenissimo viro commendatus sub arctissima disciplina et custodia, litterarum studiis monasterialibusque insistens rudimentis, vitam suam, ut credo, spero et confido, adjutus gratia Dei, hactenus servavit illaesam. Juxta illud sapientissimi Salomonis, futurae illius viae ignari, commendamus eum Deo et verbo gratiae ejus, qui potens est aedificare illum, et dare haereditatem in sanctificationibus, ut sub vestra custodela semen doctrinae Christi in eo coalescat, antequam inimicus ei zizania superinspergat, quod, heu! proh dolor! quotidie in omni loco dormientibus agricolis agere persistit infestus. Vos autem ad custodiam gregis sui, ad correctionem totius Germaniae, ad consolationem omnis Ecclesiae, vigiliis, orationibus omnique diligentia insistentem, sancta Trinitas diu conservare, et ad perpetuam remunerationem [Col. 0883C] perducere dignetur. L. XL. VIII. L. Scripta est epistola haec anno praesenti, indictione XII. M. CCCC. LXIIII.
N. Sanctae N. Ecclesiae pastor dilectissimo et sanctissimo fratri et consacerdoti N. Florentino episcopo, in Domino salutem. Charitas vestra scire dignetur quod praesens frater noster, mediocribus apud nos natalibus ortus, optimis autem moribus et sacris litteris apprime institutus, a quodam cognato suo in vestram dioecesim venire persuasus, postulavit a pusillitate nostra ut pro se aliquid ad dulcedinem vestram scribere curaremus; cujus petitioni annuentes, et paupertati consulentes, commendamus eum sanctitati vestrae, ut apud vos vitam suam in diaconii gradu ducere debeat, usquequo ejus conversatione vobis et vestris agnita et probata, ad sacerdotii gradum [Col. 0883D] in elemosynam vestram promoveri mereatur. Vitam ejus priorem, Deo teste, sine fuco vobis intimavimus. Amator erat jejuniorum et vigiliarum, et idcirco castitatis perpetuus custos, assiduus ecclesiarum visitator, et charitatis in Deum et proximum indefessus executor. Vale.
Domino et Patri S. Visocensis Ecclesiae pontifici C. indignus episcopus Ecclesiae, C. a Deo II. et Y. et A. per intercessionem beati Π. α . gratiae et misericordiae pacisque abundantiam. Sublimitas vestra scire dignetur quia domnus noster K. rex, comperto recessu fratris nostri N. Losaniensis episcopi, cuidam clerico suo eamdem sedem tradere decrevit, pro quo mihi praecepit ut ex ministerio meo et consensu fratrum nostrorum ad sanctitatem vestram juxta canonum decreta scriberemus. Quod Dei gratia opportune [Col. 0884A] contigit; nam quando nobis eadem domini regis epistola praesentata est, numerosam synodum collectam habuimus, quibus cum ipsam brevicolam legi fecissemus, maximo sunt omnes gaudio repleti, quod tanti apud illum sumus habiti, ut ex nobis aliquos summo sacerdotio non existimaret indignos. Commendamus ergo hunc fratrem nostrum nomine N. religiositati vestrae, nihil extra dicentes quam quod verum comperimus et scimus. Undique nobiliter genitus, moraliter enutritus, liberaliter instructus, in omni vita sua sine querela conversatus, ab anterioribus meis archipresbyteratus ministerio suscepto, cum omni diligentia plebem sibi commissam regere curavit; cunctorum vitiorum osorem, et omnium virtutum eum novimus amatorem, pauperum et peregrinorum in eo susceptionem et omnibus hospitalitatem; adeo cuncti scire et laudare consuerunt, ut hanc ipsam dignitatem, quam nunc suscepturus est, non per aliquam ambitionem et machinationem, sive etiam subintroductam aut subimmissam personam, sed per [Col. 0884B] solum hospitalitatis bonum, Deo benignitati ejus vicem reddente, meruerit. Nam cum quodam in tempore dominus noster K. adhuc juvenculus per flagrantissimum aestum ad nocturnam mansionem sibi praeparatam festinaret, et propter angustiam temporum per totam diem non habens quo diverteret, juxta possessionem ejusdem presbyteri itineris rectitudine perveniens, devotissime ab eo susceptus et regaliter honoratus est; cui decedens promisit, quia si aliquando sibi facultas suppeteret, hoc ei prandium recompensaret. Nunc ergo ei, quem Deus ut credimus elegit, officii vestri munus impendere dignamini: dulcissimam paternitatem vestram et Ecclesiam sanctitati vestrae commissam et omnes suffraganeos vestros cum gregibus suae curae commendatis ad laudem et gloriam nominis Domini Deus omnipotens conservare dignetur. Amen. Scripta est autem haec epistola anno praesenti, indict. XII. M. CLXXIIII.
Dilectissimo fratri et unanimo amico gloriosissimo Galliarum, Aquitaniae et Hispaniae regi Hludovico cognominis vestri Hl. Rex Francorum, gratia vobis et pax atque victoria de coelo vobis subministrentur. Obsecro, frater charissime, sanguis et ossa mea pars animae meae, nomen meum, ut postpositis vel potius explosis et annulatis simultatibus et inimicitiis, quas inter patrem vestrum et nostrum cupidi et perversissimi homines seminare gaudebant, Christiano et cognato amore nos invicem diligere, et alter alteri domi militiaeque fidi et pacati esse curemus, ne quisquam tertius nos duos, nisi unum, se invenire tripudiet: et ita fit ut nec nostri de nostra dissentione et minoratione glorias et dignitates aucupentur, nec adversarii et extranei de regni nostri defectu et casu [Col. 0884D] glorientur. Ut autem foedus inter nos conditum permaneat firmum, mittimus vobis pro arrabone cavallum viribus et velocitate, non statura et carnibus, probabilem, et sellam qualem nos insidere solemus, ut nos fortitudine et utilitate, non luxu et inanitate, delectari noveritis. Mittimus etiam cortinam praestantissimam, qua in palatio vestro tempore consilii pro signo dilectionis nostrae suspensa omnia maledicorum seminaria contabescant, dum et meam apud vos devotionem hoc munere, et vestram erga nos affectionem ipsa viderint et extimuerint ostentatione. Et ut de vitae vestrae diuturnitate nos sollicitos esse noveritis, dirigimus vobis aromata et unguenta et pigmenta medicabilia, quorum odore, delibatione et sapore delectati, diu vivere et nos diligere firmiter et jure debeatis.
Uterinis fratribus Adoptulus frater in Salvatore [Col. 0885A] mundi salutem. Rem miraculo dignam, immo portentuosam mihi praecipitis, ut balbus, edentulus et ideo blesus, et, ut verius dicam, semiblaterator surdastris vobis, et potius insensatis cantare, seu ludere, sive lamentari debeam: quod contra possibilitatem et conscientiam meam incipio, qui vobis quicquam denegare nequeo. Vos autem et mihi et vobis in hoc consulite, ut ad invidiam nostram hoc nemini propaletis. Quidquid ab anterioribus nostris accepimus absque ulla retractatione et discussione suscipere et subire debemus, quia, ut Cassianus ait, «qui a discussione incipit discere, nunquam ad perfectum perveniet.» Sed quia ita se humanum habet ingenium, ut juxta pessimum et execrabile primorum terrigenarum exemplum, omnia cupiunt experimento probare, non obediendo servare, quantum scientia suppetit, conabor vobis aperire quam necessario et clericis tonsura et monachis sint indicta cuculla. Et quidem de tonsura quae clero et coenobiis et cunctis altaris ministris, [Col. 0885B] cismarinis duntaxat, est communis, hoc nobis sufficere debet quod Patres nostri Petrum apostolum ob recordationem et imitationem spineae coronae, quae Domino ab illudentibus est imposita, summum sibi capitis denudare, et infra ad similitudinem coronae capillos sibi relinquere tradiderunt, et exinde cunctos qui ad sacerdotium pertingere cuperent, eo modo non solum rebus suis, sed etiam sibi ipsis se abnegare debere. Et quidem hoc nobis magnum est, cum in Veteri Testimonio et lege praeter summum pontificem et ejus tantum filios, omnes levitae non solum capillos, sed et omnes pilos corporis sint radere praecepti, donec Ezechiel propheta summusque sacerdos in portentum populi concidendi, cremandi et dispergendi capillos et barbam radere, et ex eis partem cremare, partemque concidere, et partem in omnem ventum dispergere jussus est: qui etiam hoc in mandato accepit, ut sacerdotes capita non raderent, sed tonderent, quia in altero aliquid miserae delectationis, in altero nihil est, nisi profundae humilitatis; [Col. 0885C] quod apparet in his qui tondentur ad palum: quamvis beatissimus papa Gregorius in explanatione ejusdem sententiae non ita videatur intellexisse, sed ita solummodo tonderi, ut non impedirentur oculi. Quod si ita est, quid fiet de mandato legis, quae dicit, non attondetis vos in rotundum, et causa additur, quia sancti estis Domino. Quod quem intellectum, juxta historiam, habeat, non litteris commendandum, ne contra consuetudinem nostratum aliquid sentire videamur. Sed forte de sacerdotibus in Ezechiele ita potest intelligi jussum, ut supra oculos se tantum tonderent, sicut adhuc Graeci faciunt sacerdotes, cum monachi, et juxta Anastasium, totum caput usque ad barbas radant bis et semel in anno, vel juxta primos ejusdem professionis viros Eliam prophetam, Joannem Baptistam, Paulum solitarium, Antonium, eumdem anachoretam ecclesiarumque doctorem, et ipsorum episcoporum magistrum naturali tegmine delectati pro gratiarum actione Creatori capillis et barba [Col. 0885D] vestiri non graventur, quorum etiam Antonius hoc dicit, quia quidquid naturae meliorandae decorandaeque subtrahitur, hoc est ad turpitudinem ipsius et ad injuriam Creatoris redundat. Huc accedit quod novaculae comparandae, temperandae, ipsumque caput ad nimiam in frigore et calore miseriam et calumniam decalvandum sit, ipsaeque horae quibus haec praeparantur et aguntur pereant, nisi diligenter noveritis et observetis, cur hoc genus tonsurae, immo rasurae, in his sit provinciis usurpatum, et potius pro lege susceptum: licet Paulus et Stephanus in sua regula verticem monachos iterato non radere, sed tondere praecipiant. Porro quam necessario et tonsura sive rasura eadem sit instituta, ex sequentibus liquido perpendite. Licet quidam Petrum et Paulum non attonsos et derasos, sed naturaliter priorem recalvastrum asseverare soleant, sequentem in frontispicio calvum, quod si ita est, quis tam superbus debet esse Christianus, ut non libenter pro Christi [Col. 0886A] nomine contumeliam subeat, qua primos apostolos insignitos esse non diffidit? quin potius hinc discat in alia vita honorem inquirere, cum amicos suos in hac vita capillorum didicerit honore privare. Si autem Petrus non naturaliter calvus, sed rasorio creditur decalvatus, ut contumeliae crucis Christi participaretur, merito quaeritur cur sibi coronam, tollendo comam, non torquem imponendo, facere voluerit? Ad quos facilis responsio patet. Primum quia si juxta Dominum spinea sacerdotibus imponeretur corona, non semper ea possent uti, et praecipue dormientes; si autem viminea et fraxinea et cujuslibet flexibilis ligni seu cerae, cujuscunque texturae et metalli, quis nostrum eam pro loco et tempore ut vilem non abjiceret, et pretiosam sibi imponeret? et quid esset quod nos a laicis dispararet? Quod si dixeritis quia vestes, quid est in quo indumenta vestra a laicorum differant vestimentis? nisi quod interdum podere linea, quasi summi sacerdotes, ad altare processuri soletis indui, [Col. 0886B] et purpureis vestibus quasi tribunal ascensuri consuestis ornari. Sed quam facile haec indumenta rejicitis et laica induitis, propter quod calvaria est maxime necessaria, quia hanc celerius capillis obducere non poteritis. Cur autem rasio potius quam tonsio et ipsa frequens a modernis sit episcopis instituta? hoc videtur in causa, ut videatur et diligatur ipsa corona, quae hujus temporis sacerdotibus est concessa, cum in Veteri Testamento totum caput levitarum sit calvaria deturbatum. Quod vero eadem rasura saepius est indicta, non ideo fit, ut nos imperfecti putamus, ut pro comarum specie hac ornemur innovatione, sed quia si rarius fieret et capilli aliquantum excrescerent, non sine aliquo scrupulo exoletis abscinderentur, vel potius in cincinnos nutrirentur, et plures praevaricatores, immo desertores spiritualis militiae invenirentur. Et haec quidem in commune de clericis. De monachis, licet ipsi inter se majori flagrent od o quam clerici et laici, specialiter de monachis dicendum, quia nimium indecens est et incongruum [Col. 0886C] ut qui ita vestitus est aliquid seculare desideret, quia quidquid seculares homines diligunt, cucullis indignum judicant et contrarium; nec immerito, quia qui vestem abrenuntiationis quam in baptismo suscepit jugiter portare consuevit, mundo se mortuum continue meminisse debebit. Delibato ore qualitercunque cantavimus, ludum in ejulatum vertere habemus, quia clerici et monachi habitu quo mundo se renuntiare promittunt, mundi curis et negotiis, immo illecebris omnimodo se implicare contendunt. Lamentationis ignarus mitto te ad libros Hieronymi ad Sabinianum diaconum, et Joannis Chrysostomi ad Stelechium monachum.
Domino praecellentissimo et regi gloriosissimo N. indignus episcopus et fidelis famulus vester N. Clementissima dominatio vestra scire dignetur, quia [Col. 0886D] quod ego tantillus homuntio ad conspectum serenitatis vestrae juxta praeceptum dominationis vestrae non veni, maxima infirmitate detentus jussionem vestram implere non potui. Nunc autem suppliciter obsecro ut in hoc misericordiam vestram super me recognoscere possim, si per hunc legatum pusillitati meae dignamini, quando cum gratia Dei, sanitate recuperata, ad servitium vestrum properare debeam: quia post timorem Conditoris mei, tota intentio mea in hoc laborare debeat et desiderat, ut serenitatem vestram circa me serenam invenire merear. Sicut autem in diebus istis nihil exterioris operis exercere et negotii secularis aut ecclesiastici procurare potui, ita tota ad Deum mente conversus pro incolumitate vestra et conjugis et filiorum, ac pro statu regni vestri Dei misericordiam implorare non cessavi. Parva xeniola, sed peregrina, seu transmarina, quae modo ad obsequium vestrum pietatem divinam, mihi credo, direxisse, Augustae dominationi vestrae curavi [Col. 0887A] destinare. Pallium coloris prasini et aliud polimetum, spatulas palmarum cum suis fructibus, cynamomi, calaugani, cariofili, masticis et piperis fasciculum, caricas ficorum, malogranata, pectinen elefantinum, vermiculos, cicadas, aves psitacos, merulam albam, et longissimam spinam de pisce marino. Serenissimam celsitudinem vestram ad munimen Ecclesiae omnipotentis Dei misericordia diu conservare dignetur.
Summum gradum in Ecclesia summa sanctitate promerito Patri et provisori meo N. humilis suffragancus et fidelis obsecrator vester, ac devotus servitor N. illius Ecclesiae pastor indignus. Scrutatorem cordium testem invoco in animam meam, quam invitus et coactus aliquid sinistri, et quod placiditatem [Col. 0887B] vestram turbare valeat, auribus dulcedinis vestrae aliquando ingerere praesumo. Sed quia melius est ut errata populi nos incusemus et damnare studeamus, quam ab ipsis pro nostra negligentia circa illos jure forsitan laceremur, notum sit religiositati vestrae quia quosdam conjuges quos injuste et contra Christianae disciplinae regulam conjunctos audimus, ad nos evocari fecimus, et prout cleri judicium et ipsa justitia dictavit separari praecepimus. Qui, ut erant nobiles, de principibus populi multos sibi complices adunantes, tyrannico more, contra ecclesiasticam normam, jurata bella susceperunt. Sed nos vigore justitiae contumaciae illorum opposito, nequaquam injustitiae cedendum putavimus. At illi in majorem insaniam versi propter meae personae vilitatem, officii nostri authoritatem pro nihilo reputantes, ad vestram celsitudinem appellaverunt. Vos autem ad quem nos omnes spectare debemus, nolite inaniloquio eorum credere, quia notitiam civium suorum inter quos [Col. 0887C] degunt evitantes, ad ignota loca se transferre satagunt, ut ibi mendacia sua vitare praevaleant. Porro ego in fide mea omnia vobis vera narrabo. Cum dioecesim meam circuirem, deveni ad locum ubi memorati homines habitabant, et ibi didici a majoribus vici illius, quia iidem conjuges ita sibimet consanguinitate juncti essent, ut de uno parente in quinta, de altero in quarta generatione mutuam ducerent propagationem. Quod inquisitione facta et fide cum juramento data ita verum esse didici, ut omnes, a minimo usque ad maximum, id ita se habere proclamarent. Quod si haec facultas in probis hominibus inhibita non fuerit, ut episcopi sui praeceptum contemnere non audeant, sicut minores mihi, ita majores quique vobis facere incipient, et periclitabitur apud domnum apostolicum nostrum ministerium. Communibus ergo viribus communes hostes Christi debellare studeamus. De caetero, domine Pater, de gratia vestra super me subjectionem meam certiorare [Col. 0887D] dignemini. Religiositatem vestram ad regimen Ecclesiae suae Mediator Dei et hominum roborare dignetur.
Providentia divina N. Ecclesiae ille episcopus N. archipresbytero pagi illius salutem. Notum sit dilectioni tuae, quia domini nostri reges, quando nuperrime in unum congregati sunt, inter multa quae pie ac salubriter observanda constituerunt, hoc etiam decreverunt, ut pro multis necessitatibus triduanum jejunium pariter observare deberemus; quod hoc modo fieri debebit, XIV Kalend. et XIII et XII Kal. Junii, pura confessione et pace praemissa jejunent omnes usque ad nonam, exceptis qui prae infirmitate et infantia aut senio possunt abstinere: et unanimes contrito et humili corde veniant ad ecclesiam, sequantur [Col. 0888A] crucem cum litania. Totus populus Kyrie eleison clamantes, cinere aspersi et ciliciis induti, qui illa possunt invenire. Caeteri quicunque habent laneis vestibus induantur ad corpus. Pauperibus et non habentibus ipsa sua penuria pro afflictione sufficit. Discalceati omnes missam in commune auscultent cum metu et reverentia. Presbyteri singulis illis diebus missam cantent. Caeteri clerici et omnes qui noverint viri ac foeminae L psalmos impleant, obsecrantes Conditoris nostri clementiam, ut ab invisibilium hostium insidiis et gentibus variis et gentilium incursionibus Ecclesiam suam defensare, et ipsam pace sua, quae omnem sensum exuperat, interius custodire dignetur, ne in sua viscera ipsa consurgere et semet lacerare conetur: diversas pestes et morbos ab hominibus et jumentis auferat, aeris temperiem tribuat, terram foecundet, fruges ad maturitatem perducat, fructus arborum multiplicet, ut exterioribus necessariis affluentes cum fide recta, spe firma et charitate sincera Deum diligere, et illius [Col. 0888B] mandatis inhaerere possimus: et his subsidiis utentes in via, ad aeterna praemia pervenire mereamur in patria. Pane sicco alantur omnes, et crudis oleribus et sale atque pomis; et qui opus habent infusis vescantur oleribus, uno vasculo de pura cervisa refocillentur. Cunctis omnino a carne et pinguedine et omni quod ex lacte conficitur. Pisces et ova praeter infirmitatem nemo praesumat. Similiter vinum et omne quod melle dulcioratum est, et unusquisque, in quantum poterit, quod sibi subtrahit indigenti praebere non differat: quia jejunio innocens acquiritur vita, oratione religiosus animus enutritur, elemosyna misericordia, quae requiritur, invenitur, et quod nuper in ministerio tuo semi correctum dereliqui, sicut a te digrediens strenuitati tuae commendavi. Omnia ad certum finem, prout poteris perducere, curato. Vale.
Ille episcopus sanctissimae congregationi in honore sancti N. coadunatae salutem. Dilectio vestra noverit quod sancta synodus apud urbem N. collecta, finitis quaestionibus quae ex diversis causis emerserunt, saluberrime decrevit ut omnes Ecclesiarum clerici et monachorum catervae commune jejunium et orationes tribus diebus exequerentur, hoc est IV et III et II . . . . Presbyteri III missas, caeteri clerici Psalterium decantarent, circa nonam horam crucem sequerentur, alimentis vero consuete uterentur, caetero populo propter aestum atque opera forinseca hoc non indixerunt. Vale.
[Col. 0888D] Dilectissimo Patri et omni laude colendo N. Ecclesiae Argentarinae et Argentariensis pontifici N. humilis oppidi Constantiensis episcopus. Paternitas vestra scire dignetur quod domnus noster rex C. ad coenobium Luxoviense parvitatem meam dirigere voluit. Unde peto largitatem vestram ut in vico vestrae potestatis Ruvacha, mihi mansionem et necessaria cuncta subministrari; me vero sequentibus hospitia et aliquas impensas exhiberi praecipiatis; procul dubio scientes quia quodcunque pusillitati meae demandare dignamini, absque omni recrastinatione perficere curabo. Et si quando juxta nos alicubi deveneritis, scitote quia ad vestrum obsequium cum omni festinatione occurrere studebo. Sanctitatem vestram et gregem vobis commissum continuis orationibus Domino commendamus. Idipsum autem ut pro Ecclesia fidei nostrae commissa et nostra fragilitate facere dignemini suppliciter imploramus. Vale.
Ille N. gratia Dei episcopus N. vicedomino et fideli suo salutem. Strenuitas tua sciat quia G. Nemidonensis episcopus Romam profecturus unam mansionem petiit a me in III Idus Maii, hoc est secunda die sequentis hebdomadae. Ideoque omni cura provide ne quicquam tunc ibidem necessariorum ei defuerit, sed omnia sufficienter illi subministres, id est maldra quatuor de pane, de cervisa carradam unam, triginta situlas de vino, situlas tres friskingas, ovinas quatuor, porcum unum, de lardo dimidium tergum, agnellum unum, porcellum unum, anserem unum, annetas duas, pullos quatuor, et ipsi aliquem piscem si potueris: ligna ad focum, et vasa ad ministerium, plumatia et capitalia ad lectum, de avena trita et ventilata ad pastum cavallorum, maldra tria et foenum [Col. 0889B] in pratis et in agris, singulis cavallis vasallorum et servorum illius unum manipulum: et si prae nimia occupatione et gravi damno aliarum rerum poteris, per teipsum illi servire, curato ita ut ad gratiam fiat quod facimus. Et si quando ad ejus loca nos devenire necessitas coegerit, ita eum benefactis anticipatum habeamus, ut jure se nobis vicem debere noverit. Vale.
Vicedominus N. episcopi N. procuratori in Polligen. Unus episcopus debet ad Polligen super XII noctes advenire, et ideo praepara illi ministerium. Vide ubi optimum granum habeas, et para VI maldra de farina lota, et unum modium de simila. Tolle de XII censariis singulas ovas, et da illis quotidie sal et [Col. 0889C] ventilamina et commixtum migma, ut tunc bonae sint. Tolle unum porcum de illo servo quem hoc anno reddere debet, et da illi quotidie sufficienter de sigila et hordeo, et inebria illum mixtura fursurum seu farinae, et fac unum agnellum tota matris ubera sugere, similiter et porcellum et unam aucam et duas anetas a caeteris separa, et da illis quotidie abundanter, et sex gallinas et pullos commixta hordeacia farina pasce, et sume de servis quibus volueris. Duas fretas de cervisa, et sume sex siclos de vino in cellario episcopi ad Constantiam, et praecipe quatuor servis ut una hebdomada diebus quos indomicum [indominicum] debent, ligna fagina, et caetera optima quotidie adducant, et ova congrega, ut quando ego venero omnia parata inveniam, si cutem et capillos habere volueris. Vale.
[Col. 0889D] Episcopus procuratori suo N. Accipe epistolam istam, et commenda illam alicui tributariorum nostrorum qui cavallum habet, et praecipe illi, ut nec die, nec nocte quiescat, donec eam ad Tringonilla Majori deferat. Quod si nullus eorum tibi obedierit, tu ipse eam illuc defer, et praecipe illi ut diem cum nocte continuando N. eam perferat, et hanc breviculam apertam illi signatae coargillae [ Forte, signatae cum argilla], ut tu et socius tuus et ipse N. noverit, quod qui per cujuscunque vestrum neglectum contigerit, ut ipsa epistola N. episcopo ante istam dominicam non veniat, omnibus meis et gratia mea privabitur. Si autem tibi N. venerit, expecta me in loco, et para mihi hospitium, quia in sequenti hebdomada ad te in illum locum, propitia Divinitate, venire debebo, inde ad Stratoburgam perrecturus. Et strenuem missum dirige, qui ipsam epistolam N. sub omni celeritate repraesentet. Caeteris etiam compresbyteris tuis de meo adventu indica, quia spero [Col. 0890A] quod Augiensis abbas et comes N. mecum veniant, ut aliquid illis impendere valeam. Vale.
Sanctae Moguntiacensis Ecclesiae praesul fratri et sacerdoti N. in Salvatore mundi salutem. Dilectio tua novit quod a recordatione juventutis tuae, ut reor, numquam in nostra dioecesi episcoporum concilium est habitum; et idcirco puto, quin potius metuo, quod in Ecclesiis nostrae pusillitati commissis multa grandia et insanabilia, tum propter suimet enormitatem, tum etiam propter incuriae et occupationis nostrae diuturnitatem, adeo concreverint, ut aut vix aut certe nequaquam sine magna authoritate aut vigore corrigi valeant. Quapropter ut dicta canonum praecipere nosti, ut non dicam quod ad omnia meus semper fuisti, pridie Nonas Aprilis, ad urbem Moguntiam venire ne praetermittas, ita paratus, ut quandiucunque causarum necessitas exposcit, ibi [Col. 0890B] manere pro abundantia sumptuum possis. Et quicunque aliquid gravioris negotii quod supra vires tuas existimas, et nunc et antecessorum tuorum temporibus habuerunt, aut tecum pariter venire, aut seorsum tibi occurrere in loco memorato praecipe, ut ibi omnis eorum controversia finiatur. Vale.
Domino et in Christo Patri. Illi archiepiscopo N. indignus Ecclesiae N. excubitor. Sanitate dulcedinis vestrae comperta, omni gaudio repletus sum. Ad praecepta vestra non solum ea quibus pro authoritate regiminis vestri obtemperare subjectionem meam convenit, sed et omnia, quamvis gravia et difficilia, me esse semper paratissimum. Utinam ita probaveritis experimento, sicut ego, memor scilicet beneficiorum et educationis vestrae libentissime vobis ostendere desidero. Obsecro vero ne aures sapientissimi [Col. 0890C] magisterii vestri forsitan offendat, si pietate vestra confisus unam apologiam, immo querimoniam, vobis insinuare et potius implorare praesumo. Solertissima vestra novit industria quamdiu episcopium mihi commissum ab infirmis et senio defessis hominibus retentum est, adeo ut jam nonus annus pene sit exactus, ex quo nullus eorum ipsam parrochiam circuire potuerit, et ego secundo jam anno illam retinens ob perturbationem reipub. causarumque varietates et domini mei regis servitium nisi tantum dimidiam pertransire potui. Et licet in illis partibus quas adhuc visitavi, non satis multa prava invenerim, metuo ne illis quas modo adire debeo plurima distorta et incorrigibilia insipientiam meam deprehendere contingat; quae tamen cum gratia Dei et adjutorio prudentium virorum aliquantulum eventilare et discutere necessarium puto, antequam ad notitiam vestram et dignitatis vestrae et tantae synodi tam multa haec et tam gravia ita incorrecta et indiscussa perveniant, ne in mei peccatoris ministerio [Col. 0890D] plus facinorum et flagitiorum reperiatur, quam in cunctis suffraganeorum vestrorum parrochiis. Ideo supplico mansuetissimae religiositati vestrae, ut si vestrae benignitati placuerit, per hunc missum vilitati meae remandare dignemini, si me ab hac profectione excusatum habere velitis, donec aliquid eorum quae minus adhuc correcta sunt ad normam justitiae dirigere queam. Nihil tamen in voluntate mea ponens, vestrae sanctitatis justis impigrum me exhibere studebo. Valete.
Dilectissimo et religiosissimo consacerdoti et firmissimo amico N. episcopo, ille Brixiensis Ecclesiae pastor. Obsecro fidelitatem vestram ut veraciter mihi et diligenter demandare dignemini, quomodo [Col. 0891A] se summa rerum habeat, quam pacati inter se domini nostri reges sint, id est filii Hluduvici, qualemque pacem ad consobrinum suum filium K. conservent: quia nos habitatores Italiae, et potius inquilini, seu, quod potissimum veritas ipsa testatur, praeda nunc horum, nunc illorum, aegre nimis expectamus, donec inter se concorditer adinveniant cuinam provinciam istam concedere velint: ut illi, prout oportet, singulariter subjiciamur: caeteris etiam, in quibus possumus, laeti serviamus. De sospitate sanctitatis vestrae certum me reddere velitis, et vestris Romam pergentibus, seu reliquis pro sua necessitate Italiam petentibus intimate, ut ad me divertant, et in vestro honore eis aliqua impendam subsidia: et de statu sanitatis vestrae laetificabor, et vos de mea, ut credo. In vestram jucunda et pigmenta ac medicamenta, quae vobis congrua puto, vestrae dilectioni dirigere curabo. Munuscula quae modo fuerunt ad manus vestrae dignitati direximus, hoc est palliolum diacedrinum et aliud coccineum, tertium saphirini coloris, [Col. 0891B] stragulas duas, duos ramos palmarum virides, et partem amigdalarum et thimiama novum. Quod si oportunum vobis est, obsecro, ut unum admissarium generosissimum, celeritate et forma, quin et animo praestantissimum et alacrem, mihi fideli vestro dirigatis. Simul quodcunque volueritis grandioris pretii mihi injungentes, ut puto, ad vestram voluntatem paratissimo.
Nobilitatis et religionis summique sacerdotii dignitate sublimato N. illi Ecclesiae pontifici N. illius Ecclesiae indignus episcopus. Comperta sanctitate dulcedinis vestrae multum in Domino gavisus sum, sed et gaudeo et gaudebo. De perturbatione vero Italiae tum propter vestram et Ecclesiarum Christi inquietudinem et vastationem, tum etiam propter nostra detrimenta nimium contristamur: quia pauperrima [Col. 0891C] et arida provincia nostra quid amplius habitura est matre divitiarum suarum direpta. Sed Dei misericordia confidimus hanc tempestatem in brevi serenandam; nam sicut demandastis mihi ut de regni pace et statu vobis certi aliquid significarem, et qualem pacem ad invicem conservarent tres fratres filii nostri domini Hludovici, et utrum nepotem et consobrinum, immo compatruelem suum filium K. in societatem suam ascivissent? Notum facio dilectioni [Col. 0892A] vestrae quia tres illi fratres ita se mutua charitate complectuntur, ut summam Trinitatem mediam inter illos diversari credamus. Adeo omnia quae ad illos seu privato, seu publice pertinere videntur, humanas res et vota supergrediuntur: et unusquisque eorum si posset, et potest fieri, plus alios quam seipsum diligit et diligeret. Et domnus quidem K. cum fratre III. Hludovici junioris, id est Galliam Lugdunensem et Treverim cum omni Mosellana regione, nec non Agrippinensem provinciam et Burgundioniam inter se dividendas acceperunt. Italiam vero et Tusciam et omnem Campaniam domno K. regendas commiserunt, qui etiam modo sanitate indulta et indepta quantocius vos per gratiam Dei visitabit, et omnem adversarium et praedonem de vestra provincia fugabit. Ineffabiles vestrae liberalitati gratias de magnis exquisitis muneribus quae mihi dirigere curastis. De cavallo quem me expostulastis, scitote quia praestantissimum vobis mitto,
Formulae ineditae
Formularum quindecim, quas jam edituri sumus, quinque priores ex manuscriptis Bibliothecae Regiae exscriptae sunt; decem alias mutuati sumus, si tamen ultimam excipias, de qua suo loco dicetur, a Codice olim Pithoeano, empto postea, id est anno 1837, a piissimo simul ac doctissimo sacerdote, nomine Michel, cathedralis ecclesiae Nanceii parocho, post cujus obitum, vendente ipsius nepote, manuscriptorum publicorum thesauris accessit, sicque omnium juris factus est. Has quidem formulas ex supradictis fontibus jampridem expressit, recensuit, ediditque in Collectione monumentorum ab ipso elucubrata cui titulus Bibliothèque de l'Ecole des Chartes, domnus Pardessus, academiae Inscriptionum humaniorumque litterarum sodalis, vir antiquitatis peritissimus, deque litteratorum republica, si quis alius, optime meritus. Cujus animadversionibus, ad incudem nostram penitus revocatis, proprias annotationes condivimus.
Anno illo, regnum domno nostro illo rege, in mense [Col. 0892D] illo, dies tantos, vir laudabile defensore et omnem curiam illius civitate. Vir magnificus ille prosecutorum dixit: Peto te optime defensor et usque laudabilis [Col. 0893A] curialis ut mihi Codices publicus [Col. 0893D] In aliis id genus formulis legitur patere, certe melius; cum autem Codex manuscriptus pedire, ne una quidem deficiente littera, exhibeat, nullus superest dubitandi locus. Forsan illa vox aliquando in usu fuerit pro patere: quae tamen conjectura hoc uno exemplo nititur, quin alterum ex ullo monumento vel lexico arcessiri possit. pedire jubeatis, quia [Col. 0893D] Certe legendum habeo. alio alico que gestis prosequere debeam. Vir honestus ille defensor et curialus dixerunt: Patens tibi [Col. 0893D] Procul dubio legendum est patent codices, quod certe amanuensem minime latuisset, modo litteras vel primoribus labris attigisset. Unde mihi suspicari subit, eumdem, duce tantum ignorantia, pedire pro patere scripsisse superius. quod dicis publicus; prosequere que obtas; dicere non moraris. Ille prosecutor dixit: Vir inluster ille, per mandatum tuum mihi rogavit atque injunxit ut igam ad civitate illa et cartolam cessionis aut dotis quem de res suas ad illa ecclesia aut ad illa femina adfirmavit, ipsa apud defensore vel omne curia illius civitate debere adfirmare et gestibus alegare. Ille defensor et curialis dixerunt mihi [Col. 0893D] Lege mandatum, cujus vocis prima syllaba, man scilicet, forsan in manuscripto Codice per litteram m, signo abbreviationis superscripto, fuerit expressa, sicque obtusum amanuensis acumen effugerit. datum quem in te conscriptum habere dixit, nobis presentibus recidetur. Ille professor et hoc modo recidavit.
Vir magnifico illo, ille. Rogo et supplico caritate tua ut hias ad illa civitate, apud cartolam cessionis [Col. 0893B] aut dote quam de res meas in pago illo, in loca que dicitur illas, ad illa casa Dei aut ad illa femina adfirmavit; ipsa cessione aut dote apud defensore, vel omne curia illius civitate debeas adfirmare et gestibus allegare, ut quicquid exinde hieris gesserisve, me in omnibus et ex omnibus [Col. 0894C] Inter additamenta quibus Ducangianam collectionem auxere Benedictini, monumentum quoddam videre est, anno 1203 assignatum, in quo ratum pro raptum ponitur, idque non semel alibi factum, allatis exemplis probat Carpentarius. Hoc autem loco, vice versa, raptum pro ratum usurpari videtur. raptum et aptum, adfirmatum et in omnibus definitum apud me esse cognuscas; et ut hec mandatum per te firmiore reteneas, manu propria subter adfirmavi, et qui subscripserunt vel signaverunt in presente rogavi.
Christianis fidelibus pia exortatio pronuntiat, hoc etiam illa tonutrualis euvangelistarum vox, sancto suggerendo spiritu, sua potestate concelebrat, aut faciat unusquisque in pauperes aelemosina qui vult tarthare evadere supplicia; unde et Dominus in Evangelio dicit: Vende omnia que habes, da pauperibus, [Col. 0893C] et habebis thesaurum in coelis. Pensemus ergo omnes Christiani quanta sit pietas et largiores redemptores, ut per haelemosina pauperum promitantur nobis thesaurum et regna coelorum. Procuremus igitur sicut Dominus et Salvator noster precepit; in quantum possumus aelemosina faciamus. Nemo itaque dubitet et nemo tardet; quia si nos facimus quod Dominus et Salvator noster ipse precepit, ille sine dubium facturus est nobis quod misit. Ait enim Scriptura: Abscondite helemosina in corde pauperis [Col. 0894A] et ipsa pro te deprecabitur Domino. Abscondamus ergo haelemosina in corda pauperis ut perveniat nobis deprecatio pauperum ad remissionem peccatorum [Col. 0894D] Haec verba, ad remissionem peccatorum, quamvis in Codice majoribus, imo et purpureis litteris, instar rubricae scribantur, tamen ad phrasis integritatem pertinere videntur, ideoque eodem ac reliqua charactere a nobis expressa sunt. .
Igitur ego, in Dei nomine ille, venerabilibus fratribus illo et illo. Admovit mihi amor Domini nostri Ihesu Christi et desiderium de illo paradyso ubi justi habitant, ut me Dominus ibidem participare dignetur, seu et timor gehenne, ut me exinde Dominus eripere jubeat; propterea cedo vobis ad die presente, ad mea aelemosina faciendo ad pauperis, vel a sacerdotibus, ad missas canendo, dispensando, cessumque in perpetuo esse volo et de juro meo in jure et dominatione vestra transcribo atque transfundo, hoc est: res proprietates meas, tam in civitate illa quam et foras in ipso pago, seu et in alios. Habent ipsas terras cum omni superpositus de longo tanto; similiter in latus et in frontis. Subjungit de ambobus frontus et de ambobus latus terra illius: [Col. 0894B] ipsas res et casas superpositis ad integrum seu et vineis in opidum civitate illius cum terra proprietatis mei; habet ipsa vinea arpennes tantos; subjungit de ambobus latus et ambobus frontes terra illius: etiam et in ipso pago in agro illo portione mea tam terris, mansis, domibus, edificiis, vineis, [Col. 0894D] Inde satis patet, hanc formulam vel loco in occidentali parte Galliae sito fuisse destinatam, vel saltem ab exemplari donationis factae in regionibus oliviferis expressam. olicis, silvis, campis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, quicquid in ipsa loca portio mea est, totum et ad integrum, rem inexquisita et alia rem quantumcumque visus sum habere aut in antea laborare potuero tam peculium presidium utriusque generis sexus, aurum, argentum, drapalia, oeramen, usentilia, mobile, et in mobilibus quicquid dici aut nominare potest, ubicumque jus sursum habere medietate ad integrum, ita ut ab hodiernum diem habeatis, teneatis et in mea aelemosina dispensando liberam et firmissimam ad die presente in omnibus habeatis potestate faciendi. Si quis vero, quod nec fieri credo, si ego ipse aut aliquid de heredibus [Col. 0894C] meis vel ullus quislibet ulla opposita persona qui contra hanc cessione ista venire conaverit, et a me vel heredibus meis defensatum non fuerit, inferamus vobis, una cum socio fisco auri uncias tantas, argentum pondo tanto esse multando; et presens cessio ista omni tempore firma permaneat.
Dum inter illo et conjugia sua illa, non caritas [Col. 0895A] secundum Deo, sed discordia regnat inter illos, et ab hoc pariter conversare minime possunt, placuit utriusque voluntas ut de hac consortio [Col. 0895C] In Codice manuscripto formulae XXX legitur separare, unde postea, corrupta latinitatis forma, severare factum est; si quis autem ab hac voce verbum nostrum sevrer deducere voluerit, libenter assentiemus. severare deberent, quod ita et fecerunt. Propterea has epistolas inter se uno tenore conscriptas fieri et adfirmare decreverunt, aut unusquisque ex ipsis, sive ad servitium Dei monasterio aut copolare matrimunium sociare voluerit, licentiam habeat, et nulla requisitione et hoc de parte promissa nihil habere non debeat. Si quis vero, si aliqua pars ex ipsis hoc inmutare voluerit, inferat pari suo auri tantum, et decreverunt a proprio consortio siquistrate in eam quam elegerint parte permaneant, stipula[tione] subnixa. Actum illo.
Quociens quippe causa ministrantes naufragium evenit destitucio cartarum, quod hoc publicis auribus est intuendum, ut qualitor corrumpi a disposicionibus [Col. 0895B] eveniens occasionibus non debui modolari, ob hoc igitur occasum aut eveniente contigit ut domus illius infra urben villa nuncupante illa a malis hominibus ad incendium fuisset concremata, de qua re inter reliquas res meas dispendium, et instrumenta unde presenti tempore mea possessio esse videtur, tam vendiciones, adfiliaciones cujus, commutaciones vel qualibet instrumenta cartarum a me noscitur pervenisse ibidem infra ipsum domum ferunt conbursas. Ideo supplico te, vir apostolice, civitatis illius pontifex, domine episcope, cum tuis venerabilibus abbatibus, vel vos qui de parte publica curam vel sollicitudinem habendi positi estis, ut si se dederit usus causandi adversariorum inimicorum meorum . . . . et vestris intercedentibus verbis, dominicis auribus intueantur, ut per suum regimine nostra in omnibus declaretur justicia.
[Col. 0895C] Ille, rex Francorum, vir inluster. Patriciis, comitibus, tolenaris vel omnibus curam publicam agentibus. Seu oportuna beneficia ad loca sacrarum ecclesiarum vel sacerdotibus praestare non desinimus, hoc nobis procul dubio in aeterna beatitudine retribuere confidimus. Igitur cognuscat magnitudo seu [Col. 0895D] Lindenbrogius legit almitas. utilitas vestra quod nos ad peticionem apostolico viro illo, [Col. 0896A] illius orbis [Col. 0895D] Urbis Lindenbrog. et Ms. 2123. antestite, talem propter nomen domini ejus meritis conpellentibus beneficium prestetisse, cognuscite ut annis singulis de carre tanta quod ad lumina ia conpurandum ad Massilia vel per relicos portus infra regno nostro, ubicunque missi sui mereare videntur, vel pro reliqua necessitate discurrentis, hoc desolvere non debeant. Propterea per presentem praeceptum decernimus, quod perpetualiter mansurum esse jubemus, ut nullo tolloneo de ipsa tanta carre ipsius pontificium neque in ipsa Massilia, [Col. 0896C] Hanc vocem T majori donandam judicavimus, ut pote quae civitatem Gallice Toulon, Latine autem Teloneum appellatam significaret. Cui vero libebit Teloneo interpretari quasi vocem alicujus Massiliae regionis determinativam, quod nobis minime probatur, illi pars civitatis designabitur, portum complectens, ubi Teloneum solvebatur. Teloneo, [Col. 0896C] Vicus nostratibus Fos nuncupatus, quem Druentia praeterfluit. Fussis, Arlatii, Avinione, [Col. 0896C] Hic designatur civitas cui nomen vernaculum Sisteron. Melius sane scriptum fuisset Segustrone [Col. 0896D] vel Segesterone. Sugione, Valencia, Vien[nae] Cabillonno, vel per reliquas civitates aut [Col. 0896D] Nonne rectius legeretur Pagos? —Hic notandum venit quod, a vocibus de ipsa tanta carre ad finem usque formulae, textus Michelini Codicis toto coelo differt tam a textu Codicis 2123 quam a Lindenbrogii edito, dum e contra mire consonat capiti XVIII Gestorum Dagoberti, ubi mentio fit privilegii ab ipso Dagoberto monasterio Sancti Dionysii concessi, cujus instrumentum non superest. paucos, ubicumque in reg[no nostro] teloneos exigitur, nec de navale, nec de carrale eveccione, nec [de rotatico], nec pontatico, nec pulveratico, nec salutatico, nec Crisp[itatico, nec de saumariis, nec de eo quod homines eorum ad dorsum portant nec ulla] redibucione quod fiscus noster exinde poterit sperare, nec [vos ju]niores aut successores vestri de ipsa tanta carre eisdem no[n requi] [Col. 0896B] ratis nec exigatis; sed omnia et in omnibus hoc propter nomen Domini [ipse ponti]fex vel successores sui aut memorata ecclesia domni illius [Col. 0896D] Lindenb. et ms. n. 2123 add. habeant. hoc indultum vel in luminaribus ipsius sancti loci proficiat: quam vero auctori[tas ut] perpetuis temporibus valituram propria manu infra decrevimus (roborare).
Domino inclyto procerique palacio regalis ornatum adque catolicae universal et [in] Christo filio illo majorem domus, ille, ac si peccator, tamen Deo miserante episcopus. Culminis vestrae agapem nostra extremitas paginale comodo salutis inquirat, in eterna dileccione verum demonstret caritatis afectum. Idcirco salutationem in una qua decet cum eulogias peculiaris patroni vestro domni illius per presente servo vestro filio in Christo illo, celsitudine vestrae destinare praesumsimus, per quam humiliter petimus [Col. 0896C] ut cum afectu a vos recipiantur, quot sunt a nobis amore distinate; remeante vero eodem de vestra proprietate precipio, cum paginale adloquium cognuscere et letificare mereamur.
Domna Deo sacrata et mihi carnaliter genetrice et [Col. 0897A] pro acepto superna largiente gracia officium pastorale in Christo sanctae Ecclesiae filia illa ille peccator episcopus. Commonet nos et affeccio carnalis amoris et sollicitudo pastoralis cure, ut de vobis sim semper sollicitus. Idcirco has apices parvitatis meae ad almitatem vestram direximus cum eologias peculiaris patroni vestri, domni illius, per quam petimus ut et pro nos orare dignetis et quod, Deo miserante, circa vos agitur, nobis per vestro . . . et presente misso innotiscere jubeatis.
Quod convenientibus partibus placida definitione convenerit, cum bonorum hominum fuerit sobscriptione firmatum, tunc nec immutandi tribuitur occasio, nec ulla consurgitur virtus litigii; et idcirco, partibus congruentibus, pro commune compendio placuit, convenit inter illas et illo ut arcam sibi ab [Col. 0897B] invicem oportunas in [Col. 0897C] Verbum in suo Codice informe sic divinare tentavit domnus Michel. Certe locus aliquis hic designatur, sed quis sit vix possumus conjicere; nisi [Col. 0897D] Semur intelligamus, quae in testamento ad annum 721 referendo, et alibi, Sine-muro nominatur. orumurus conmutare deberent, donatore illo; quas arcas eum ingressus egressusque earum sibi in invicem tradiderunt, ita ut unusquis rem quam accepit habeat, teneat et perpetuo jure Deo propicio possedeat, vel quicquid exinde facire voluerit, habeat liberam potestatem. Sig
Dominis suis illis et ille. Et quia inscium non habetur quod genitor noster in re vestra manere dinoscitur, et praecariam vobis ferit quam nos similiter renovamus et signanter firmamus, ut nos ibidem pietas vestra manere permittat humiliter postulamus; sed ne possessio nostra vobis heredibusque vestris praejudicium inferat, hanc praecariam vobis deposuimus, spondentes quod si ullo unquam tempore hujus cartulae condicionem obliti, in quibuslibet [Col. 0897D] Haec lectio domno Michel, non tamen sine aliqua haesitatione, probatur. Forte ambastia ambastium τῷ ambages ambagium, sicut forma proximat, ita sensu consonat, et hoc significat quod altercationes (Gallice contestations ): sic enim ambages interpretatur Ducangius. ambastiis aut ubi a vestris eredibus ex vestro praecepto [Col. 0897C] fuerimus imperati, non procuraverimus cum omni obedientia adimplere, aut hoc quod possedemus non vestrum esse dixerimus, tamquam praevasores improbos juxta legum severitatem vestris partibus componamus, et nos ipsos exinde projeciendos absque ullius judicis interpellatione integrum pociamini arbitrium: haec stipulans stipulati sumus, atque spondimus ac qualicumque legis mentione firmamus †. Et si haec praecaria dinuo renovata non fuerit, absque alia per trigenta annorum spacia seu amplius, integram obteniat firmitatem [Col. 0897D] Precariorum instrumenta singulis quinquenniis renovabantur, ne quis scilicet diuturniorem possessionem ad ipsum proprietatis jus praescribendum causaretur. Plerisque autem id genus instrumentis clausula speciali cavebatur ne, vel deficiente renovatione, aliud praeter jus precarium possessor haberet: [Col. 0898C] quod et in nostra formula factum est. stipulatione subnexa.
Domino magnifico fratri illo illo. Rogo injungoque caritati tuae ut ad vicem meam Beturegas civitatem accedas, et apud defensorem vel curia publica epistolam donationis, quam de omne corpore facultatis meae ad monasteria aut ubicumque mea decrevit voluntas conscripsi, gestis municipalibus facias allegare, et quicquid exinde egeris gesserisque apud me ratum et beneplacitum esse recognoscas, et de prosecutione celebrata mihi rescribere non gravetis, stipl.
In Christo Filio illo, ille episcopus. Non est incognitum quod res nostras, quas ex benignitate Dei percipimus, aurum, argentum, vestimenta vel reliquas species quas in [Col. 0898D] Huic lectioni assentit domnus Michel, quin tamen omni haesitatione careat. Hac autem voce, quocumque modo scribatur, certum est locum deposita servando destinatum significari. recisturio nostro . . . . . ( notae [Col. 0898B] tironianae ) . . . . . in tua dominatione habuisti, in omnibus apud nos racionem deduxisti et in nullo te invenimus neclegentem; propterea hanc securitatem tibi emisimus, ut omni tempore exinde ductus et securus resedeas, tam tu quam et juniores tui, et nullam de heredibus nostris vel ecclesiae nostrae successoribus pertimescatis repeticione. Quod qui adtemplaverit et conaverit facire, inferat vobis una cum sacratissimo fisco auri libram argenti pondus, et praesens securitas firma permaneat stipulatione.
In Christo venerabili fratri illi, ille archediaconus. Conperta fide et conversatione tua seu et sollertiam mentis, ideo committimus tibi vico illo, res ejus, ac ministerium hujus in Dei nomine credimus praeponendum, ut ibi archepresbyteriae curam indesinenter [Col. 0898C] agnoscas, serves composita, diruta restaures, populum tibi conmendatum assidua foveas praedicatione. Ita age ut ordinationem nostram ornes et in antea te reprobum inveniri non patiaris, sed meliora tibi communicentur.
Anno XIIII regni domini nostri illius gloriosissimi regis, sub mense illo, gesta habeta hapud virum laudabilem defensor necnon et ordo curiae adstantibus [Col. 0899A] honoratis vel curialibus necnon [Col. 0899C] Forte legendum juratis, quod quidem in medio ponere voluimus, non ultra modum conjecturae nostrae indulgentes. Quidquid autem de nomine statuatur, viros curialibus adjunctos aut curialium vicarios hic designari constat. garestis qui vicem magistratus agere videntur, ille dixit: quaeso a te, optime defensor, vel vos; ordo curiae, ut mihi codecis publicus patere praecipiatis quia hab eo gestorum allegationem cupio roborare. Defensor et ordo curiae dixerunt: pateant tibi codecis publici in hanc civitatem, ut mos est; procequere quae optas. Vir magnificus ille dixit: rogator meus ille per mandatum suum superavit donationem illa quam in basilica domni illius vel nepote suo illo pererogavit ut ipsam donationem apud laudabilitatem gestis municipalibus debiam adlegari. Defensor et ordo curiae dixerunt: mandatum idem quod te habere dicis in publico proferatur et ibidem recensiatur quae recensendum rogasti. Quo recensito, defensor et ordo curiae dixerunt: quia donationem vel mandatum legaliter conscriptum est et recitatum, quid adhuc amplius vis sine tua injuria ac dicere non moreris. Ille dixit: quia donationem vel mandatum solemniter [Col. 0899B] conscriptum nobis est recitatum, specialiter peto, ut possit esse in integrum firmatum, gesta haec manus vestrae subscriptionibus roboretis. Et defensor et ordo curiae dixerunt: gesta, sicut mos est, a nobis specialiter constat esse subscripta; quid adhuc amplius vis, vir magne? Ille dixit, quod gesta, cum fuerit conscripta que a vobis subscripta, mihi ex more tradatur.
[Hanc formulam ex Codice Bibliothecae Regiae n. 4629 exscriptam, ne uno quidem apice neglecto, edimus. Nec fateri piget, nobis in hoc praestando viam stravisse facemque praetulisse doctissimum Pardessus, qui primus supradictum Codicem exploravit, descripsit, ipsamque formulam ex illo erutam vulgavit anno 1840.]
Consuetudinis lecu indulgentia prestans ut quo cienscuq; unicuiq; insticate parte adversa vel p neclientia aliq casu fragilitatis etiger' opor [Col. 0899C] bit eu auribus publices innotisci. Igit' opti [Col. 0900A] me defensor uel curia publica seo et cuto cleroru sci stephani ac uiris magnificis betorice ciuitatis Ego illi emanens in pago bitorico in uilla illa cogucatis obtime defor ille bitorice ciuitatis seo et illo profensore vel alie quapluris me obidiente uro ill propterea sugirendo vobis diposco ut pietatis uri triduu apensionis secundu lege consuetudinis quod ego ibide custodiui pietatis urae mihi aifirmare deberitis quod ita et fecistis ut de id quod in ipsa strumta habebat insertum tunc tempore uestre misericordia nostra defensione ut adjutoriu ut lex n periat erigat potius qua in ledat stibulatione subnexa.
Quod sic legendum interpretandumque arbitratur eruditissimus [Col. 0900B] Pardessus (Bibliothèque de l'Ecole des Chartes, tom. I, pag. 219) :
Consuetudines legum indulgentiam praestant ut quotiescumque unicuique, instigante parte adversa, vel per negligentiam aliquam, casus fragilitatis contigerit, oportet eum auribus publicis innotesci. Igitur, optime defensor, vel curia publica seu et [Col. 0899C] Hic observat domnus Pardessus amanuensem nitidissime scripsisse cuto, quibusdam litterulis syllabae ut superpositis, quas ne, vel rio, vel etiam ria interpretari licet. In hujus itaque vocis divinatione, ut ipse fatetur, caecutiens, albo tantum spatio ipsam notare in sua interpretatione maluit, quin tamen omnibus conjecturis abstineret. Si enim, inquit, cuncto legere volueris, tunc verba illa cuncto clerorum tibi intelligere licebit de collectione, coetu, sive congregatione sacerdotum ecclesiae Sancti Stephani, cui praeter Metropoleos titulum, forte et pars aliqua jurisdictionis voluntariae ad curiam pertinentis competebat; [Col. 0900C] si autem, addit ille, superioribus signis τῷ cuto insertis, curiato legere tentaveris, eumdem fere sensum efficies: curiatus enim Ducangio accipitur pro curia, senatus. . . . clerorum sancti Stephani ac viri magnifici Bituricae civitatis, ego ille commanens in pago Bituricae civitatis, seu et illo profensore vel alii quam plures, me obediente, viro [Col. 0900C] Siglum illbar;., in manuscripto Codice exaratum, illustri vel illustrissimo posse interpretari monet domnus Pardessus, quem tamen inspecta erasarum litterarum vestigia moverunt ut conjiceret, primum quidem illustri scriptum fuisse, hoc vero amanuensem spontanea characterum erasione correxisse, ut litteris superstitibus pronomen illo (Gallice un tel ) repraesentaretur. In formulis enim, generaliter loquendo, nomina propria nec reperiuntur nec reperiri debent, ad essentiam enim illarum pertinet ut personis et locis quibuslibet accommodari possint. In plerisque igitur id genus instrumentis, nominibus propriis pronomina ille, illa substituuntur. illo: propterea suggerendo vobis deposco ut pietatis vestri triduum apensionis, secundum legem consuetudinis quod ego ibidem custodivi, pietatis vestrae mihi adfirmare deberitis, quod ita et fecistis ut de id quod in ipsa instrumenta habebat insertum tunc tempore vestram misericordiam nostram defensionem velut adjutorium ut lex non pereat, erigat potius quam inlaedat stipulationem subnexam.
De episcopatu
[Col. 0900D] Sirmondus, Conc. Galliae tom. II, pag. 635. Suggestio piissimo ac praecellentissimo domino ill. regi a servis suis, quorum subscriptiones et signacula subter tenentur inserta. Principalitatis, etc. (Marculf., l. I, c. 7) .
[Col. 0900D] Ibid., pag. 636. Ille rex illustri viro ill., aut venerabili viro ill. Dum, juxta Apostoli dictum, omnis potestas sublimatur a Domino, etc. (Formul. Lindenbrog. c. 4) .
[Col. 0901A] Ibid. Domino sancto sedis apostolicae dignitate colendo in Christo Patri ill. episcopo ill. rex. Credimus jam ad vestram reverentiam pervenisse sanctae recordationis, etc. (Marculf. l. I, c. 6) .
[Col. 0902A] Ibid., pag. 637. Ille rex viro apostolico ill. episcopo. Quamlibet nos ad administrandum gubernandumque rerum statum praecelsis occupationibus regiae sollicitudinis causa constringat (Marculf., l. I, c. 5) .
Formulae diversae
Edita est a Cordesio int. Opera Hincmari, pag. 585. Edita etiam in Catalogo testium veritatis, pag. 186 primae Edit. et a Sirmondo, Conc. G II. tom. II, pag. 638.
Vide Morinum, de Ordinat. sacr., part. II, pag. 304, 332.
Epistola Hincmari metropolitani ad Regem, ut clero et plebi Silvanectensi novi episcopi electionem permittat, et visitatorem designet qui praesit electioni.
Domino Carolo regi glorioso sit semper salus et vita. Septimo Idus Junii, circa horam secundam, venerunt tres clerici et duo laici Silvanectensis ecclesiae ad exiguitatem meam, innotescentes eamdem ecclesiam, fratre et consacerdote nostro Erpoino defuncto, viduatam esse pastore, ferentes etiam ipsius ecclesiae tam cleri quam plebis petitionem ut eis pastor secundum sacras regulas tribuatur. Quos interrogavi si verbum haberent de pace cleri et plebis ecclesiae ipsius ex aliqua designata persona. Qui responderunt se non aliam petitionem ex parte sociorum suorum adferre, nisi ut apud solitam misericordiam vestram liberam illis ac regularem electionem obtinere satagerem: quatenus secundum sacras regulas ille, canonico visitatore directo, ab [Col. 0901C] omnibus Ecclesiae ipsius alumnis valeat eligi cui debeat ab omnibus obediri. Ego autem licet, ut praefatum est, sacerdotem vestrum Erpoinum per fratrem Hildeboldum compresbyterum nostrum VIII Idus Junii defunctum audierim, non tamen statui antea dominationi vestrae quicquam inde suggerere aut pro eadem ecclesia postulare priusquam secundum regularem morem ab ea legatos acciperem. Quia, ut Leo in decretis suis dicit (Cap. 49) , «si in quibuslibet Ecclesiae gradibus providenter scienterque curandum est ut in domo Domini nihil sit inordinatum nihilque praeposterum, quanto magis elaborandum est ut in electione ejus qui supra omnes constituitur non erretur? Nam totius familiae Domini status et ordo nutabit, si quod requiritur in corpore, non sit in capite. Ubi est illa beati Pauli apostoli per spiritum Dei emissa praeceptio, qua in persona Timothei omnium Christi sacerdotum numerus eruditur, et proinde unicuique nostrum dicitur: Manus nemini [Col. 0901D] cito imposueris, neque communices peccatis alienis (I Tim. V, 22) .» Unde religiosa sapientia vestra inter alia haec duo decreta beati Leonis sagacissime ponderabit, quibus dicit ut in domo Domini nihil sit inordinatum nihilque praeposterum. Quae si idem sanctus et sapiens ita aperte non poneret, subtilitas intellectus vestri sufficienter enuclearet. Propterea, Domine reverentissime ac clementissime, dignetur mihi dominatio vestra litteris suis significare quem vultis de coepiscopis nostris ut ei ex more litteras canonicas dirigam, et visitatoris officio fungens in eadem ecclesia electionem canonicam faciat, et aut per se aut per litteras suas vicario suo deferente, eamdem [Col. 0902B] electionem cum decreto canonico singulorum manibus roborato ad me referat, ut per me ipsa electio ad dominationis vestrae discretionem perveniat. Et quia in domo Dei, ut ex verbis Leonis praemisimus, nihil auctoritas patitur inordinatum esse, nihilque praeposterum, cum vota concordia cleri ac plebis in electione regulari vel vestrae dominationis consensum cognoverimus, litteras metropolitanae auctoritatis super electionem certae personae ad coepiscopos Rhemorum dioceseos dirigemus, certum diem et locum eis designantes quando et quo ad ordinationem ipsius electi aut ipsi conveniant, aut litteras sui consensus per presbyterum aut diaconum vice sua transmittant.
Hincmarus, sanctae metropolis ecclesiae Rhemorum episcopus, ac plebis Dei famulus, dilecto fratri [Col. 0902C] ac venerabili coepiscopo nostro Hedenulfo salutem. Dilecto fratre ac venerabili consacerdote nostro Joanne ecclesiae Cameracensis defuncto, hortor ac moneo dilectionem tuam, frater charissime, ut ejusdem ecclesiae officio visitatoris nostrae humilitatis metropolitana delegatione suscepto, ad eamdem ecclesiam quantocius studeas properare, ac assiduis hortationibus clerum plebemque ecclesiae publice admonere festines ut, remoto privato studio, uno eodemque consensu talem sibi praeficiendum expetant ac eligant sacerdotem qui et tanto ministerio dignus valeat reperiri, et a venerandis canonibus nullatenus respuatur. Formam autem electionis, qualiter et qualem eligere debeant, tuae dilectioni transmitto; quam publice coram omnibus tua solertia relegi faciat, ne de ignorantia se quilibet excusare praevaleat. Quae electio non tantum a civitatis clericis erit agenda, verum et de omnibus monasteriis ipsius parochiae et de rusticanarum parochiarum [Col. 0902D] presbyteris occurrant vicarii, commorantium secum concordia vota ferentes. Sed et laici nobiles ac cives adesse debebunt, quoniam ab omnibus debet eligi cui debet ab omnibus obediri. Et si post lectionem formae electionis a nobis per tuam dilectionem eis transmissae concordes omnes in quamcunque regularem personam inveneris, moneas eos decretum canonicum ab eis fieri ac singillatim omnium manibus roborari; et cum decreto canonico, atque cum tantis qui sufficienter omnium vice testimonium electo ferre possint, cum eis mandavero, eumdem electum ad nos adducere curent [Col. 0902D] In altea Hincmari [Col. 0902D] Edita est in Operibus Hincmari a Cordesio editis, p. 598. epistola, quam eadem formula [Col. 0903D] scribit ad Hadebertum Silvanectensem, ut visitatoris officio fungatur in electione episcopi Bellovacensis post obitum Odonis, hoc solum est discrimen, quod sub initium adjecta est mentio consensus regii hoc modo: «Officio visitatoris, consensu domni nostri Ludovici regis, nostrae humilitatis, etc.» Sub finem vero, verbis illis omissis, cum eis mandavero, paulo longius excurrit in hunc modum: «Eumdem electum ad nos adducere tecum examinandum procura. Tua autem dilectio, frater charissime, solerti cura in hac electione invigilet, praesertim cum nobiscum tibi necesse erit ei qui ordinatus est manus imponere; qui [Col. 0904D] bene nosti praeceptionem beati Pauli apostoli per spiritum Dei emissam, qua in persona Timothei omnium Christi sacerdotum numerus eruditur. Proinde unicuique nostrum dicitur: Manus nemini cito imposueris, neque communices peccatis alienis, etc.» SIRM. .
Hincmarus, sanctae metropolis ecclesiae Rhemorum episcopus, ac plebis Dei famulus, clero et plebi in parochia Cameracensi consistenti. Quia defuncto dilecto et venerabili confratre ac consacerdote nostro, Patre videlicet ac pastore vestro Joanne, necesse est ut de eligendo atque constituendo vobis pastore et doctore atque rectore secundum ecclesiasticas regulas votis nostris in unum, Domino mediante, convenientibus, praemissis jejuniis ac litaniarum obsecrationibus, tractare quantocius maturetis, et exorato eo a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum, quique facit unanimes habitare in domo, ita vos una cum studiis hujus venerandi fratris ac coepiscopi nostri, cui secundum institutionem canonicam visitatoris officium in ecclesia, cujus amore ac vigore fovemini, delegavimus, [Col. 0903B] in electione regulari concorditer uniatis, Talem autem vobis futurum pastorem eligite qui merito vitae et scientiae doctrina vobis praeesse valeat et prodesse, quique a canonibus sacris non discrepet. De cujus electione decretum canonicum unanimi voto agere et sigillatim omnium vestrum manibus in praesentia hujus visitatoris vestri roborare satagite.
Hincmarus, sanctae metropolis ecclesiae Rhemorum episcopus, ac plebis Dei famulus, clero et plebi in parochia Belvacensi consistenti. Quia defuncto dilecto vel venerabili confratre ac consacerdote nostro, Patre videlicet ac Pastore vestro Hodone, electione canonica a Domino nostro rege vobis solita benignitate concessa, necesse erit ut de eligendo atque constituendo vobis pastore vel doctore atque [Col. 0903C] rectore secundum ecclesiasticas regulas, votis nostris in unum, Domino mediante, convenientibus, praemissis jejuniis et litaniarum obsecrationibus, tractare quantocius maturetis, et exorato eo a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum, quique facit unanimes habitare in domo, ita vos cum studiis hujus venerandi fratris ac coepiscopi nostri, cui secundum institutionem canonicam visitatoris officium in Ecclesia, cujus amore vel vigore fovemini, delegavimus, in electione regulari concorditer uniatis, ut pastore vos diutius destitutos non doleatis. De cujus videlicet a nobis consecrandi episcopi electione pro imposito nobis ministerio et cura totius provinciae secundum mysticae Nicaenae synodi canones delegata fraternitati vestrae auctoritatem divinitus promulgatam intimare satagimus. Primo scilicet ut decretum sine visitatoris praesentia nemo conficiat, cujus testimonio clericorum ac civium possit unanimitas declarari. Deinde, ut de [Col. 0903D] ecclesia vestra, sive sit in civitate, sive in monasteriis, his disciplinis institutum, et ita apostolicae formae convenientem, de diaconibus vel presbyteris eligatis vobis, auctore et fautore Domino, consecrandum episcopum, sicut cum de eligendo atque constituendo episcopo ageret, Tito et Timotheo [Col. 0904A] Paulus depingit apostolus (Tit. I, 7 seq.; I Tim. III, 2 seq.) . Et si, quod absit, de civitatis ac parochiae vestrae clericis ordinandus episcopus nullus dignus vel idoneus summo sacerdotio, quod evenire non credimus, poterit inveniri, tunc alterum de altera dioceseos nostrae ecclesia, unde nobis secundum Africanum concilium (Can. 22) sine cujusquam contradictione ordinandi quemquam canonice electum et petitum est attributa licentia, eligere procurate, qui merito vitae et scientiae doctrina vobis praeesse valeat prodesse, quique sacris canonibus, praecipue capitulo Carthaginiensis concilii (Concil. Carthag., IV, cap. 1) , qualis debeat ordinari episcopus, non debeat obviare, et a decretis Patrum, Siricii videlicet, Innocentii, Celestini, Leonis, Gelasii, atque Gregorii, quantum patitur humana fragilitas, et poteritis conspicere, non valeat quoquo modo discrepare. Si etiam de alterius diocesi archiepiscopi vel parochia episcopi quempiam vobis notum proficuum [Col. 0904B] et utilem eligere malueritis, necesse vobis erit, cum beneplacito illius episcopi cujus intererit, et litteris canonicis petitum obtinere, et ad nos illum mediante visitatore vestro examinandum adducere, quatenus, si congruus sacris canonibus inventus fuerit, vobis ordinetur episcopus. Ante omnia autem cavete in electione pontificis malum simoniacae haereseos, ne pro dato aliquo vel promissione illicita, neque pro gratia cujuscunque, vel familiaritate aut propinquitate alicujus, quemquam attentetis eligere, non eum cui nulla natalium, nulla morum dignitas suffragetur, vel qui originali aut alicui conditioni obligatus detineatur; neminem ex laicis neophytum, id est, noviter attonsum, et sine disciplina, vel non per tempora constituta ad ecclesiasticos gradus provectum. Quod ideo specialiter designamus quia cum canones dicant, Nullus ex laicis ordinetur, demonstrant quod non de omnibus sit laicis constitutum. Neque enim clerici nasci et non fieri possunt. Sed designata sunt genera de quibus ad clericatum [Col. 0904C] pervenire non possunt. Id est, si quis fidelis militaverit, si quis fidelis causas egerit, hoc est, postulaverit, si quis fidelis administraverit, si quis vir ante servivit, si quis publicam poenitentiam pro culpis criminalibus egit, si quis bigamus vel maritus viduae fuit, vel si concubinam vel pellicem novit. Cavete nihilominus ne illitteratum vel alicujus haereseos peste corruptum, ac aliquorum membrorum damna perpessum, non negotiatorem clericum, aut inhonestis et turpibus lucris incubantem, aut horrendis quibusdam criminibus implicatum vel diffamatum, vel daemoniis similibusque passionibus irretitum eligere attentetis, sed domui Dei dignum, fidelem atque prudentem ministrum et dispensatorem eligite, quatenus interius exteriusque decenter ornatus, formam videndi vobis religiosa conversatione demonstret, vel sana doctrina, inter hujus mundi ac tribulationum tenebras recta calle gradiendi sine offensione ad portum salutis lumen manifestare [Col. 0904D] praevaleat, et contra barbaricam infestationem, si, quod absit, acciderit, vobis ferre auxilium prudentia sciat, utilitate valeat, temperantia consulat, et sic exterioribus administret ut interiora non deserat, sic interioribus serviat ut exteriora penitus non relinquat, et ambidexter contemplationi [Col. 0905A] mente inserviat, vitae activae servitiis intentus, ut fidelis servus et prudens, conservis in tempore tritici mensuram, id est modum verbi fidei probate dispenset, non solum in praedicationis sermone ac conversationis exemplo, verum in cunctis saluti ac vitae necessariis necessaria et opportuna provideat. Hujusmodi, quantum Dominus dederit, ipso cooperante, electum cum visitatore vestro, praesente scilicet confratre nostro, et cum decreto canonico ad humilitatis nostrae sollicitudinem examinandum adducite, quia, ut longe ante nos dictum est, non est facile dimittendus cui est proximus committendus. Praenoscere vos denique volo quia si personam a sacris canonibus deviam scienter nobis adduxeritis, non solum ex ea pontificem non habebitis, verum etiam pro illicita electione, ut contemptores canonum, judicium incurretis. Sed et nostro ac coepiscoporum nostrorum judicio, refutata rationabiliter electione vestra incongrua, talem secundum Laodicenses [Col. 0905B] canones studebimus eligere qui vestris vitiosis voluntatibus non valeat consentire, quia, sicut bene petentibus dicit Dominus, Petite et accipietis (Matth. VII, 3) , ita et per apostolum male petentes redarguit dicens: Petitis et non accipitis, eo quod male petatis (Jac. V, 3) . Petite, fratres, at ut vobis pastorem secundum cor suum tribuat. In cujus electione si non plus temporalia quam spiritualia commoda studueritis attendere, gratiam suae electionis electioni vestrae bonorum operum et piorum studiorum auctor et cooperator studebit accommodare, qui non sicut homo tantum in facie, sed singulorum corda scrutatur et renes (I Reg. XVI) ; cui est honor et gloria, potestas et imperium in saecula saeculorum. Amen [Col. 0905D] Huic similis altera in Codice Tiliano legitur Herivei archiepiscopi ad eosdem Bellovacenses, de eligendo episcopo post obitum Erluini. SIRM. .
[Col. 0905C] Sanctissimo et reverentissimo Patri domno Hildeboldo venerabili episcopo, una cum caeteris episcopis hujus sanctae sedis metropolis ecclesiae, canonici et monachi et etiam quidam laici sanctae sedis Rhemensis ecclesiae, quorum nomina subter ascripta patebunt, praesentem felicitatem aeternamque beatitudinem. Noverit paternitas vestra ad exiquitatem [exiguitatem] nostram pervenisse quosdam, qui, sicut ait Apostolus, in hac parte ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis (I Joan. II, 19) , vobis nuper et domno Hugoni abbati et Angeluvino venerabili episcopo et aliis quibusque de parte nostra generale mandatum pertulisse, videlicet a majori usque ad minimum omnes electione facta, contra omnem constitutionem canonicam, antequam visitator ad nos perventus sit, consensisse, et nomine tenus quemdam designasse, et hanc falsitatem usque ad regias aures jam pervenisse. Quod nos non tam praesumptiose et, ut apertius dicamus, stolide ullo [Col. 0905D] modo egisse quaesumus vos primum scire, ac per vos praefatum domnum abbatem vel episcopum Angeluvinum caeterosque omnes ad quos haec pravitas divulgari potuit, certos reddere flagitamus; et sicut hactenus abstitimus ab ullius certae personae electione, ita deinceps, donec pietas divina et regia clementia nobis concesserit visitatorem, abstinere pro certo noveritis. Unde et uno parique consensu unum e nobis non minus fidum quam fidelem fratrem nostrum nomine Guntramnum, venerabilem monachum et sacerdotem atque praepositum coenobii Altivillarensis, [Col. 0906A] cum his pariter apicibus vobis direximus, qui viva voce ea etiam quae hic longum fuit inserere, verbis per singula manifestet. Et haec sunt nomina eorum qui hujus excusationis et praefatae culpationis uno consensu ad vos haec dirigunt. Valeat sancta paternitas vestra ad vota nostra semper in Domino. Data Nonis Februarii.
Nomina canonicorum de congregatione sanctae Mariae. Framerius presbyter atque vicedominus S. Teuto presbyter atque praepositus S. Odelhardus archipresbyter pro se et ad vicem Hildradi archipresbyteri S. Otbertus decanus S. Rodoardus presbyter S. Sichelmus indignus presbyter S. Seulfus presbyter S. Teudericus presbyter S. Rothardus presbyter S. Calestus presbyter S. Walthadus presbyter S. Hardierus presbyter S. Romoldus presbyter S. Guntbertus presbyter S. Rodoalus presbyter S. Samuhel presbyter S. Helbrannus diaconus S. Erchamueus diaconus S.
[Col. 0906B] Monachi de sancto Remigio. Thetboldus presbyter atque praepositus S. Rotfridus major monachus S. Boso presbyter et monachus S. Rotgerus presbyter et monachus S. Rotfridus minor et presbyter S. Floudivimus presbyter et monachus S. Beroldus presbyter et monachus S. Guntherus diaconus et monachus S. Bernerus diaconus et monachus S.
Canonici de sancto Basolo. Ramigilius presbyter S. Amarilcus presbyter S. Waningus diaconus S.
Canonici de sancto Theodorico. Erloldus presbyter S. Odelbertus presbyter S. Engericus diaconus S. Tetherus diaconus S. Waltharius diaconus S. Agenardus diaconus S
Monachi de Orbacis. Rambradus praepositus S. Hermardus decanus S. Lantherus diaconus S. Rodoardus diaconus S. Sicfridus diaconus S.
Vasalli. † Liudo. † Odalricus. † Fidentius. † Gibuinus. † Rotmarus. † Uto. † Geroldus. † Gislemarus [Col. 0906C] † Sidrach. † Allo. † Hadericus. † Rodulfus. † Hagano. † Rumbertus. † Vuido. † Adroldus. † Gerardus. † Framericus. † Rothardus. † item Hadericus. † Berno. † Magembodus. † Brunerus. † Nodilo. † Amalraus. † Amalbertus. † Agbertus. † Gerbertus [Col. 0905D] Hactenus excusatio Rhemensium ex veteri Codice sancti Laurentii Leodiensis, ubi inscribitur. Corsensus [Col. 0906D] canonicorum et monachorum Rhemensis Ecclesiae de electione domni Fulconis, qui Hincmaro successit. SIRM. .
[Ex Codice sancti Michaelis ad Mosam.]
Adnuntiamus vobis, dilectissimi fratres, quatenus divina inspiratione admonitus Dominus clementissimus et imperator Christianissimus Ludouvicus unamquamque rem quae vitio aliquo depravata fuerat ad suum jus et ad rectitudinis tenorem nititur revocare. Et maxime de his quae ad Dei Ecclesias pertinent curam gerit, ut suos omni modo habeant honores, et ut rectores earum apti sint ea praevidere [Col. 0906D] quae eis commissa sunt. Notum sit omnibus suis fidelibus, qui in ista parochia consistunt, ideo nos huc missos fuisse, ut concessam ab eo potestatem inter vos eligendi sacerdotem annuntiaremus, quia multum ei vestra fatigatio abhorret, quod tandiu absque pastore et rectore erratis. Quamobrem imperialis clementia atque prudentia talem virum a Deo electum et omnibus probatum eligere sanxit qui ad utilitatem omnium in sancta Dei Ecclesia proficiat. Et universa vestrae sanctitati enumerare jussit, quibus virtutibus et moribus ornatus, quibusque vitiis [Col. 0907A] et reprehensionibus innotabilis existere debeat qui ad talem honorem desiderat pervenire; cujus optime beatus Paulus apostolus vitam moresque discutiens in Epistola quam scripsit ad Timotheum. Dicit enim: Si quis episcopatum desiderat, usque ne incidat in laqueum diaboli (I Tim. III, 1-7) . Item ad Titum de eadem re scribens ait: Hujus rei gratia reliqui te Cretae, usque et contradicentes resistere (Tit. I, 5-9) . Apportetur liber. et praesentibus vobis istae sententiae legantur. Volumus ut etiam canones coram vobis legantur, in quibus praecepta nostrae vitae continentur; ut in illis potius discamus quales ad tale ministerium promoveri conveniant. Ideo revera et sententias Apostoli et capitula canonum legi praecipimus, ne quis ignorationis causa se possit tueri, si de electione fuerit jure correptus. De canone apostolorum c. 17, 18, 30, et 37, legatur. Item de canone Antiocheni [concilii] c. 19, item de canone Laodicensium cap. 12, et cap. 13. Item de canone Chalcedonensi cap. 11, et cap. 4. Item de canone Sardicensis concilii cap. 11, et [Col. 0907B] cap. 5. Item de canone Africani concilii cap. 17. Item de canone Hipponensis concilii cap. 17, et cap. 57. Item de decretis papae Siricii cap. 8, et cap. 9, et 14. Item in decretis Zozimi cap. 3. Item in decretis Innocentii cap. [1]. Item in decretis Gelasii cap. 24. Item in decretis Celestini cap. 18, et 20. Item in decretis Leonis papae cap. 33, et cap. 35, et cap. 49.
Meminisse vos decet, o Dei sacerdotes, propositi et ordinationis vestrae, qui gubernacula tenetis animarum, et positi estis columnae in Ecclesia Dei ad sustentandos infirmos, ad confortandos imbecilles, ad consolandos pusillanimes. Vobis cura pauperum commissa est, vestro ore corpus Christi conficitur, per impositionem manuum vestrarum a laqueis diaboli homines liberantur. Cavete ne ab adversario decipiamini, ut concessa potestas eligendi in majus vos ponat periculum. Bene nostis, fratres, quod periculum vobis dicimus. Id est, ne quis per adulationem, aut per timorem, aut per praemium, aut per aliquam [Col. 0907C] talem amicitiam quam nonnulli inter se homines dando et remunerando habere solent, sed is qui dignus et omnibus amabilis, et moribus bonis, et sanctae conversationis existens, ad istam sanctam et venerabilem sedem pontifex eligatur. Mementote quemadmodum de imperitis vel falsis pastoribus Salvator loquitur dicens: Quod si caecus caecum duxerit, nonne ambo in foveam cadent (Matth. XV, 14) ? Non dominum eligite, sed sacerdotem; non tyrannum, sed episcopum; non qui praeesse, sed prodesse velit; non eum cui dominari magis quam consulere subditis placet. Huc usque sacerdotibus loquimur, de quibus Dominus dicit: Sancti estote, quoniam ego sanctus sum (Levit. XI, 41) . Nunc ad caeteros clericos veniamus, qui cum humilitate et patientia exspectant donec ad altiorem promoveantur gradum, qui benedictionem jam sibi datam bonis operibus adornent, et nullis vitiis subjaceant. Vos etiam, fratres, ammonemus ut in hac electione unanimes sitis, vestrisque [Col. 0907D] prioribus obedientes, pari devotione communique consilio utilitatem vestram considerantes, nihil praeter illorum conscientiam facientes, una voce pariter unum Deum suppliciter deprecamini, ut qui nullis meritis facientibus potestatem vobis eligendi tribuit, sibi placibilem et vobis utilem gubernatorem inter vos manifestet. Attendite ne tam praeclarum ac deificum munus ab illis deludatur qui magis sua considerant commoda quam aliorum. His enim nullus in hac electione locus detur qui sanctum rectumque consilium vestrum perniciosis argumentationibus disturbare pertemptant; sed, juxta canonum instituta, plurimorum ac meliorum praevaleant et roborentur sententiae (Conc. Nic., can. 5) . Vos ergo, virgines, viduaeque, admonemus, quae vitam vestram soli Deo dicastis, ut ab illo cumulum mercedis alii centesimum, alii sexagesimum reciperetis, ut simul cum his quibus supra diximus una mente Deum deprecemini ut talem vobis sacerdotem dare dignetur qui [Col. 0908A] gregem sibi commissum ab omni periculo defendere valeat et velit. Non praetermittimus vos nobiles et fideles laicos, qui licitis connubiis astricti et ad generandas proles legitimis conjugibus estis copulati, ut una voce, communi consilio, Deum omnipotentem pariter invocetis, ut non de aliena ecclesia sacerdotem vobis mittat, sed de ipsa familia, si dignus in ea aliquis fuerit inventus, dare dignetur. Saepe enim inter eum qui de aliena ecclesia fuerit pontifex factus et inter gregem sibi commissum scandala et contentiones oriuntur, et peccatis facientibus fit lupus qui debebat esse pastor. Et semper inter eos, ut ait Apostolus, foris pugnae, intus sunt timores (II Cor. VII, 5) . Absit ut inter vos talis eligatur qui postea de pravis actibus incriminari [aut] condemnari possit. Nolite errare, inquit Apostolus, Deus non irridetur (Gal. VI, 7) . Si forte aliquis per vestrum praemium aut per aliquam malitiosam artem hanc sedem subripere conaverit, et hanc vobis malum consentientibus ut in illum electio veniat, hoc nequaquam consentiemus vobis, [Col. 0908B] sed domno imperatori annuntiemus; et ille sine ullo periculo, et cum licentia canonum, undecunque et cuicunque clerico voluerit, dare potuerit. Et tunc merito auferetur a vobis potestas eligendi, quia Deo offendistis et vosmet abominationem exhibuistis. Id noverit vestra tantummodo astutia in hac re esse sequendum quod nec praeceptis apostolicis contrarium nec decretis sanctorum inveniatur adversum (Leo I, epist. 92) .
Hactenus singulariter unumquemque per gradum et propositum suum admonuimus. Nunc generaliter ad omnes sermo noster dirigitur, quia non solum hi qui primores, sed etiam minimi qui in ista parochia sunt, istiusmodi rebus omnino indigent. Magnopere studendum est, dilectissimi fratres, Deum suppliciter deprecari ut talem inter vos ad suam servitium aptum et vobis profectuosum per suam magnam clementiam manifestare dignetur. Ideoque ammonemus ut triduana jejunia ab omnibus in ista parochia commorantibus [Col. 0908C] fieri jubeantur, et ut eleemosynae quantumcunque dare potuerat in suo maneat arbitrio. Simulque omnes una voce unaque mente omnipotentem Deum deprecamur ut talis Dei famulus, Deoque dignus, et bonis hominibus acceptus, ad illam venerabilem sedem pontifex eligatur, qui postmodum nullo vitio, nulla reprehensione arguatur; sed sit bonis moribus ornatus, et sancta conversatione suffultus, sacrisque litteris imbutus, ut idoneus minister esse possit ad perficiendum ea quae ei commissa fuerint. Quisquis abutitur ministerio, non sibi tantummodo nocet, sed etiam illis quibus ad instar speculi in altiori et eminentiori loco positus, cujus vita et actiones cunctis sub illius regimine constitutis exemplar esse debeat. Quod si ejus opera qui caeteris praepositus est doctrinam destruunt, cunctis ad dispectionem suo exemplo semetipsum praebet. Ideoque eadem vestigia reciprocis sermonibus iteramus, ut melius intelligatis quanto studio atque [Col. 0908D] prudentia ea debetis providere quae diutius et stabiliter debent permanere. Nobis quoque hujus electionis tantum observatio credita est; nec per ignorationem aut ambitionem delinquere sinamus. Ideoque mandamus vobis ex verbo domini imperatoris, et per illam fidem quam Deo et domno imperatori Ludouvico jurejurando conservare promisistis, ut ne in illo terribili examine, in quo omnes ante tribunal Judicis consistere debemus, in gravissimam damnationis sententiam incidatis, unde ultra nullatenus evadere valeatis, sed aeterna damnatione excusabilem lugitis in perpetuo poenam, ut eum quem meliorem et doctiorem et bonis moribus ornatiorem in ista congregatione conversari noveritis, nobis eum celare non dedignemini. Non enim parva res est quam superius diximus. Eam animis infigite vestris, ut diutius ventilata ad puritatem hujus rei et ad unanimitatem corda vestra convertat. Nunquid tam obdurati animo estis ut nostra monita surda aure pertranseant? aut [Col. 0909A] lapideum cor et ex silice nati, quorum nostra non emolliat oratio? Quis infelicium de tali non terreatur supplicio? Quis miserorum qui talibus dictis non vereatur? Audiant hi et timeant, qui fautores fieri volunt iniquorum, Psalmistam dicentem: Si videbas furem, currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas (Psal. XLVIII, 18) . Et etiam nihilominus delinquunt qui pravis actibus consentiunt quam in perversa agunt. Non eos solummodo esse reos Apostolus testatur qui mala faciunt, sed qui consentiunt facientibus (Rom. I, 32) . Timemus ergo vestram offendere dilectionem quod tam duriter loquimur. Sed confidimus in Deo quia idcirco nobis indignari non vultis quia perversa consilia vel acta testamur. Sed quicunque irasci mavult, suam magis indicare conscientiam poterit quam nostram depravare sententiam. Ideoque prius vitium accusamus quam oriatur, ut penitus deleatur; et ne nocivum vel pestiferum genus ambitionis detrimentum in vobis creat, aut quod ulla ambiguitas sermonum vel diversitas [Col. 0909B] voluntatum a vero recitudinis tramite vosmet deviare posset.
Domino reverentissimo et sanctissimo Hincmaro archiepiscopo caeterisque vestrae dioceseos sanctis Patribus et episcopis, clerus Laudunensis, cum totius parochiae plebibus et sibi conjunctis praesulibus, aeternam in Domino Jesu Christo salutem et pacem. Canonicis regulis et apostolicis institutionibus statutum esse recolimus ut quoties quaelibet civitas ministerio pontificalis dignitatis caruerit, proprioque pastore vacaverit, cum decreto electionis, singulorum petentium manibus roborato, metropolitanum adire pontificem debeant, et de substituendo in [Col. 0909C] loco ejus qui decessit pastore petitione supplici commonere, quatenus et civitas sollicitudine pastorali destituta proprio recuperetur pontifice, et qui ordinandus est gratiosius possit accedere, quia cui debet ab omnibus obediri, utique debet et ab omnibus eligi (Leo I, epist. 89, cap. 3) , ne civitas non optatum episcopum aut contemnat aut oderit, et fiat minus religiosa quam convenit cui non licuit habere quem voluit (Idem, epist. 84, cap. 5) ; hi vero qui ordinaturi sunt, in quem viderint omnium vota propensius concordare, promptius liberiusque illi manus imponere possint. Quapropter cum decreto nostrae electionis manibus singulorum nostrorum roborato ad paternitatem vestram accedentes, Hedenulfum Ecclesiae nostrae filium, et in Ecclesia nostra suffragantibus stipendiorum meritis ad onus usque sacerdotale promotum, vita et moribus et sancta conversatione idoneum approbatum, quem per licentiam vestram, favente Christianissimo imperatore Carolo, pari consensu ac concordi devotione [Col. 0909D] atque unanima voluntate eligimus, per manus vestras ac caeterorum vestrae dioceseos sanctorum episcoporum consecrari nobisque et Ecclesiae nostrae doctorem atque pontificem institui imploramus, precamur, ac petimus. Elegimus autem eum nobis fore pastorem quem apostolicae formae, qua episcopum ornatum beatus Paulus esse oportere demonstrat, congruere et sacris non obviare canonibus, Christi gratia cooperante, confidimus. Oramus sanctam paternitatem vestram nunc et semper in Christo bene placere. Actum V Kalendas Aprilis in basilica sanctae Mariae genitricis Dei et Domini nostri Jesu Christi [Col. 0909D] In veteri Codice sancti Remigii Rhemensis legitur: Anno Incarnationis . . . . 877, regni domini Caroli imp. 37. anno Incarnationis ejusdem Domini nostri [Col. 0910A] Jesu Christi 876, regni Domini Caroli imperatoris 36 et imperii primo, indictione nona
Religiosissimis patribus et fratribus (Lupi abbatis epist. 98) , Gueniloni [Weniloni] metropolitano Senonicae sedis antistiti, et universo clero ejus, et caeterarum ecclesiarum praesulibus quae in dioecesi memoratae sedis censentur, cunctisque in eis Deo famulantibus, clerus matris ecclesiae Parisiorum, et fratres coenobii sancti Dionysii et sancti Germani et beatae Genovefae ac Fossatensis, diversorumque monasteriorum unanimitas, praesentem et futuram salutem. Venerabilem pastorem nostrum Ercanradum nuper decessisse cum longe lateque divulgatum sit, tum sanctitatem vestram latere non potuit, nosque affici moestitia de vocatione fratris defuncti, [Col. 0910B] ac sollicitudine permoveri de electione successuri, prudentia vestra intelligit. Cum enim principaliter se futurum Dominus Jesus polliceatur cum his qui principes religionis existunt, non patimur diu carere antistite, cujus doctrina ad salutem nostram instituamur, exemplo informemur, benedictionibus in nomine Domini muniamur. Ejus, utpote bonorum omnium auctoris, nequaquam nos cura destitutos firmissime credimus, dum ipse curas nostras sua clementia sustulit, et vota ultronea benignitate praevenit. Namque ipse in cujus manu cor regis est, gloriosi domini nostri Caroli, quemadmodum plene confidimus, menti infudit ut ejus nos regimini committeret quem in divinis et humanis rebus sui fidissimum multis experimentis probasset. Igitur Dei pronam in nos amplectentes misericordiam, et regis nostri piam suscipientes providentiam, Aeneam, cujus praeconia praemisimus, concorditer omnes eligimus, Aeneam patrem, Aeneam pontificem habere [Col. 0910C] optamus. Quamvis enim tanta prudentia ac probitate praecellentissimus rex noster polleat ut solum ejus judicium de viro memorato posset sufficere, tamen conditionis humanae non nescii, futurorumque curiosi, aulicorum nos ipsi propositum ac mores longe prius inspeximus, et inter graves probabilesque personas et sanctitate ferventes, hunc quem antistitem habere cupimus, quotquot eum nosse potuimus, ut nunc palam est, absque errore annumeravimus. Proinde, sancti Patres, annitimini ne dilatione divini et regii beneficii torqueamur; sed nobis suspensis, nobis desiderantibus, nobis flagitantibus, ponatur celeriter lucerna super candelabrum, ut lumen veritatis populus Dei videat, et aemula devotione praesulis vestigia tenens, sempiternae beatitudini praeparetur. Professionem vero nostri consensus in Aeneam Deo annuente per vestrum ministerium nobis futurum antistitem subscriptionibus nostris certatim roboravimus, ut nostra unanimitate comperta, votum summa properantia [Col. 0910D] compleatis.
[Col. 0910D] Lupi abbatis epist. 99. Sirmondus, Conc. Gall., tom. III, pag. 94. Guenilo sanctae Senonicae sedis metropolitanus episcopus, Heriboldus Antissiodori episcopus, Agius Aurelianorum, Prudentius Tricassinorum, Herimannus Nivernensium, Frotbaldus Carnutum, Hildegarius Meldorum, clero matris Ecclesiae Parisiorum et cunctis in diversis coenobiis sub ea Deo militantibus salutem. De excessu reverentissimi coepiscopi nostri Ercanradi non mediocriter anxii, vestrique moeroris participes, tandem justissimae dispositionibus Dei memores consolationem recipimus, dum vos sub pastore [Col. 0911A] bono agentes, qui summe bonus est, vicarium ejus scilicet visibilem, ministeriique nostri consortem, absque dilatione expetere vestris litteris tenentibus lineas rationis cognovimus. Praeparatum enim a Deo ei bonum exitum credimus cujus munere talem videmus patere ingressum. Quanquam nobis futurus nunc socius olim fuit praecognitus et merito suae probitatis amabilis. Quis enim vel leviter tetigit palatium cui labor Aeneae non innotuit, et fervor in divinis rebus non apparuit? Quamobrem electionem vestram in eo factam, Deo propitio, libenter sequimur, aut eum profuturum populo ejus, ad dignitatem pontificatus promovendum, concorditer decernamus. Sit igitur vobis pastor qui pro suis in Deum meritis bene complacuit; et sequentes ejus veracem doctrinam, et sancta opera imitantes, ad coelestis regni pascua properate felices. Ordinationi autem ejus subscripsimus concorditer universi, ut securi ministerio potestatis ejus fruamini [Col. 0911D] In Sirmondo hujus rescripti sic est titulus: Epistola Wenilonis metropolitani et coepiscoporum provinciae Senonicae, ad clerum Ecclesiae Parisiensis. De Ordinato ab ipsis Aenea episcopo. .
Dominis reverentissimis ac venerabilibus Senonum dioceseos Patribus et episcopis, Senonum Ecclesiae clerus, cum totis ejusdem parochiae plebibus sibi conjunctis, pacem perpetuam et gloriam sempiternam semper et ubique optamus in Domino. Canonicis regulis et apostolicis institutionibus sancitum esse recolimus ut quoties metropolis civitas pontificalis ministerio dignitatis caruerit, proprioque vacaverit pastore, suffraganei ejusdem metropolis convenire debeant, et electionem futuri pontificis cum consensu cleri et plebis facere, ac cum decreto electionis singulorum petentium manibus roborato suffraganeos adire debeant pontifices, ac de substituendo in loco ejus qui decessit pastore petitione supplici commonere; quatenus et metropolis civitas, [Col. 0911C] pastorali sollicitudine destituta, proprio recuperetur pontifice, et qui ordinandus est, gratiosius possit accedere, quoniam cui debet ab omnibus obediri, debet utique et ab omnibus eligi, ne civitas episcopum non optatum aut contemnat aut oderit, aut fiat minus religiosa quam convenit cui non licuerit habere quem voluit; hi vero qui ordinaturi sunt, eum in quem viderint omnium vota propensius concordare, promptius ac liberius illi possint manus imponere. Idcirco cum decreto electionis nostrae manibus singulorum nostrorum roborato ad paternitatem vestram accedentes, Ansegisum presbyterum Rhemorum dioeceseos, Ecclesiae autem Belvacensium, atque abbatem monasterii sancti Michaelis, quem per licentiam vestram, Patres venerandi, Domino etiam Christianissimo rege Carolo annuente, secundum decreta Celestini papae (Cap. 18) , ex propria Ecclesia deficiente electione, pari consensu ac concordia, voluntate ac devotione elegimus nobis [Col. 0911D] et Ecclesiae nostrae episcopum atque pontificem per manum vestram consecrari implorantes, petimus, rogamus, atque precamur. Eligimus autem eum nobis fore pastorem quem ecclesiasticae formae, qua episcopum ornatum Paulus apostolus esse debere demonstrat, congruere et sacris canonibus non obviare, Christi cooperante gratia, credimus. Actum V Kalendas Julii in basilica sancti Stephani protomartyris, anno Incarnationis Dominicae 871, regni vero domni Caroli gloriosi regis 32, indictione 4 [Col. 0911D] Ex his tribus decretis, primum pro Hedenulfo, [Col. 0912D] quia novi nihil inerat, communi et recepta formula contextum est; alterum pro Aenea, quia res exigegebat, totum peculiare; postremum pro Ansegiso ex utraque forma mistum. SIRM. .
[Col. 0912D] Notae ad lib. Sacram., p. 300. Domino sanctorumque meritis coaequando Patri Patrum domino illi praesuli summo cunctus clerus omnisque populus sanctae illius Ecclesiae multimodam in Domino optamus salutem. Igitur quoties aliqua plebs vestrae ditioni subdita a proprio fuerit viduata pastore, non aliunde nisi a vobis est implorandum auxilium, quem ad hoc divina praeordinavit Majestas, ut non solum vestros specialiter pascatis filios, sed etiam rectores non habentibus et spiritali pabulo indigentibus pastores tribuatis. Quapropter ad vestrae sanctitatis paternitatem fiducialiter nostras fundimus preces, poscentes videlicet ut hunc illum summae honestatis humilem vestrum famulum nobis pontificem ordinare dignemini; cujus conversationem et mores, in quantum cognovimus, laudamus, et ad tam dignum opus idoneum testificamus. Et quandiu [Col. 0912B] a benedictione episcopali immunes sumus, ejus doctrina et exemplo roborati, ad viam salutis, Domino miserante, quasi perdita ovis et inventa, redituros nos credimus. Quod decretum nostris manibus roboratum ill. Ecclesiae vestrae vobis dirigere statuimus anno Incarnationis Domini, et episcopatus vestri et regis illius annis illis, indictione tali, data tali.
Excellentissimae venerationis honore dignissimo Hilduino, Domino vere sanctissimo, Senonicae plebis humillima devotio aeternae prosperitatis in domino salutem. Quia divina inspirante misericordia fastidiosae importunitatis nostrae clamoribus, mi domine, saepe compati dignati estis, idcirco etiam nunc nimia compulsi necessitate vestrae celsitudinis aures inquietare praesumpsimus. Novimus etenim, [Col. 0912C] reverentissime domine, quomodo prioribus petitionibus nostris benigne et misericorditer assistere dignati estis, quomodo etiam nullis nostris meritis, et, quod nunquam futurum sperabamus, alteram nobis electionem impetrare ac concedere studuistis. Sed quoniam peccatis nostris, ut credimus, exigentibus, vota et desideria, quibus sanctitatem vestram toties pulsare ausi sumus, plurimum impedita ad effectum pervenire non meruerunt, idcirco et hac vice causas miseriae nostrae referre compulsi sumus. Fecimus, domine mi, et nunc secundam electionem, et invenimus hominem ex nostris a puero nobis bene notum, genere et moribus non infamem, docilem, aetate huic officio congruum, litteratoriae professionis non usquequaque ignarum, divinae quoque scientiae non penitus expertem, quarumdam etiam aliarum artium portionem habentem. Quem cum obtulissemus, nullatenus putantes rejiciendum, ipsis missis dominicis impedientibus, quod optavimus non [Col. 0912D] meruimus adipisci. Propterea vestrae pietatis vestigiis animo provoluti, flebiliter postulamus ut tandiu rem suspendere dignemini quousque cum scripto homine ad vestram celsitudinem properantes ipsi vobis melius nostram pandamus miseriam. Et si quidem ad hoc onus ferendum persona quam dicimus sufficere minusve poterit, dignationis vestrae judicio aut suscipiatur aut reprobetur; dum amplius nec nos acquisitis occasionibus quidam sic crucient, nec a nobis abjectissimis vestra mansuetissima [Col. 0913A] sublimitas diutius inquietetur. His itaque clementiae vestrae suggestis atque utinam impetratis, oramus supernam misericordiam ut multimoda vos prosperitate valere concedat, et aeternae beatitudinis gaudia consequi quandoque permittat. Eximio Domino et vere sanctissimo Hilduino sacris negotiis a Deo praelato Senonicae urbis abjecta humilis Ecclesia perpetuam salutem.
Inclytae et omni nobilitate clarissimae Judith gloriosae imperatrici Senonicae Ecclesiae humillima devotio. Praesumpsimus, mi domina, auribus clementiae vestrae necessitatis nostrae causam innotescere, ut per vestram pietatem de his celeriter mereamur consolationem recipere. Notum vobis esse credimus quod nobis indignissimis a domno imperatore concessum fuerit ut ex nobis ipsis electionem faciendi haberemus licentiam. Sed cum illum quem scitis elegissemus, et a serenitate domni imperatoris non [Col. 0913B] plene fuisset receptus, permissum est nobis iterum ut alium, si potuissemus, ex nobis huic officio congruum inveniremus. Sed cum esset inventus, ut credimus, in Dei et vestro servitio habilis, nescimus ob quam causam a missis dominicis non est plena benivolentia susceptus. Unde vestram oramus benignitatem ut ex hoc nobis in adjutorium esse dignemini, quatenus suspendatur donec ipsum de quo dicimus ad praesentiam domni imperatoris, et vestram, nos ipsi deducamus, et qualiter jusseritis discutiatur, et probetur si nobis prodesse valeat et in servitio vestro aptus esse possit an minus. Optamus vos divinis semper muniri praesidiis et immortalitatis corona quandoque gloriari, piisima et serenissima domina. Excellentissimae et omni nobilitate clarissimae Judith imperatrici Senonicae plebis humillima devotio [Col. 0913D] In Codice sancti Petri Carnotensis, unde has descripsimus, erat et tertia ejusdem argumenti epistola ad Einhardum, sed iisdem plane verbis quibus proxima ad Augustam in hunc modum: «Inclyto et omni nobilitate praeclaro Einhardo domino sanctissimo Senonicae Ecclesiae humillima devotio. Praesumpsimus, mi domine, auribus clementiae vestrae necessitatis [Col. 0914D] nostrae causam innotescere,» et caetera usque ad finem ut in praecedenti. Tum sequitur inscriptio: Sanctissimo et piissimo domno Einhardo merito venerabili Senonicae urbis vilis et abjecta congregatio. SIRM. .
[Col. 0914D] Vide Flodoard., pag. 480 et 481. Anno ab Incarnatione Domini 868, indictione secunda, III Nonas Decemb. convenientibus apud Carisiacum in ecclesia sancti illius pro examinatione Willeberti presbyteri, qui futurus erat Catalaunensis episcopus, Hincmaro dioecesis Rhemensium archiepiscopo, item Hincmaro Laudunensium episcopo, Hodone Belgivacorum episcopo, cum legatis Rothadi, Erpoini, Hilmeradi, Raginelmi, et Joannis ejusdem dioecesis coepiscoporum, vicem eorumdem Patrum suorum cum tractoriis, sicut regulae praecipiunt, exhibentibus, et quampluribus abbatibus, canonicis, monachis, presbyteris, diaconibus, atque subdiaconibus convenientibus nihilominus archiepiscopis et episcopis aliarum provinciarum, Wenilone videlicet Rothomagensium archiepiscopo, Herardo Turonorum archiepiscopo, Egilone Senonum archiepiscopo, et Fulcrico ipsius coepiscopo, praesentes adfuerunt [Col. 0913D] clerus, ordo, et plebs Catalaunica, decessionem sui patris Erchanravi quondam episcopi dolentes, cum decreto canonico manibus singulorum roborato, Willebertumque quondam sacri palatii presbyterum a se electum ab Hincmaro archiepiscopo et ejus coepiscopis petentes sibi ordinari episcopum. Quos invehens idem archiepiscopus Hincmarus, cur obitum praefati episcopi per illos non cognoverit, sed per alios hoc rescierit, et rationes reddens pro qua [Col. 0914A] causa duae electiones in eadem ecclesia factae fuerint, scilicet quia prima non regulariter facta exstiterit, quoniam decretum non canonice factum fuit, sed postea misso ad eamdem ecclesiam visitatore Hodone episcopo, et votis omnium in unum concordantibus, aliud decretum, quod canonicum foret, fieri praecepit. Quo decreto coram omnibus relecto, et nominibus singulorum qui illud subscripserant recitatis, interrogati sunt tam canonici et monachi de monasteriis in eadem parochia sitis, quam etiam parochiani presbyteri et nobiles laici, si in eadem electione ipsius Willeberti presbyteri consentirent. Qui omnes viva voce dixerunt quod et ipsi et illi qui illo venire non potuerunt, in eadem electione consentirent. Tunc Hincmarus archiepiscopus dixit: Quia Willebertum eligitis, et nos illum non cognoscimus, ostendite illum nobis, ut sciamus quis sit, et perscrutemur si tanto honore dignus inveniri poterit. Qui in praesentia veniens interrogatus est unde esset. Isque respondit: [Col. 0914B] Pago Turonico oriundus. Iterum interrogatus cujus conditionis esset. Et ille: Peccatis quidem obnoxius, sed Dei gratia natura liber. Item: Ubi didicisti? Item ipse: In schola Turonica liberalibus disciplinis erudiendus traditus sum. Item: Cujus ordinis, vel cujus es ordinatus? Item ipse: Praesentis patris mei domni Herardi per singulos gradus usque ad diaconum sum ordinatus; postea autem ab eodem patre meo Herardo litteris ad Erpoinum datis presbyterii onus suscepi. Item Hincmarus: Qua de causa in nostram dioecesim venisti? Et ille: Per licentiam praesentis mei archiepiscopi Herardi a parentibus meis regiis sum mancipatus obsequiis. Item Hincmarus: Quod ministerium in regio obsequio suscepisti? Et ille: Inbreviator sive descriptor stipendiorum regalium et relator a domno rege sum constitutus. Item Hincmarus: Quia conductor alienarum rerum fuisti, audi quid sanctum Chalcedonense inde dicat concilium (Can. 3) . Et lectum est [Col. 0914C] hoc capitulum. Ad hoc respondit: Sicut dixi, non fui conductor alienarum rerum, nec turpia lucra, vel exactiones, sive tormenta in hominibus exercens, sed, ut praefatus sum, descriptor et relator solummodo stipendiorum regalium. Unde interrogati sunt hi qui in corte degebant, si scirent in illo ministerio hoc illum exercuisse quod sacerdotali ministerio minime conveniret. Qui responderunt, et clerici et nobiles laici, quod nullo modo in eodem ministerio perpetratum haberet quae sacris canonibus et suo ministerio in aliquo obviare deberent. Iterum interrogatus est si aliquod ministerium de rebus ecclesiasticis aliquo habuerit loco. Qui respondit quod praeposituram monasterii sancti Vedasti, jubente Joanne episcopo, et consentientibus fratribus, susceperit. Et de hac jussione litterae Joannis episcopi ibi relectae sunt idipsum continentes; et etiam testimonio fratrum de eodem monasterio, quod ita se res haberet, et de bona vita et conversatione sua, [Col. 0914D] et quod non in eodem monasterio quidquam contra sacras regulas egerit, confirmatum est. Prosecutus est domnus Hincmarus: Quia ministeria domni regis habuit, nescimus si isdem dominus rex ab eo aliquid repetit vel repetere debeat. Unde nobis sua voluntas vel auctoritas necessaria foret. Et porrectae sunt litterae cum sigillo domini regis, continentes quod de omnibus quae illi commisit optime ei rationem reddiderit, et nihil ab eo repetebat vel unquam [Col. 0915A] repetere deberet. Insuper et, si eum dignum ad onus episcopale invenire valerent, episcopum Catalaunis eum ordinari petebat. Denique de his suprascriptis coram omnibus testimonio multorum et litteris idoneo approbato, Hincmarus episcopus ad Herardum archiepiscopum, dixit: Quia vester natus, nutritus vel educatus, et ordinatus dignoscitur, et clerus, ordo, et plebs Catalaunica illum exposcit, habeamus vestram licentiam ut regulariter una vobiscum eum examinemus si tanto oneri vel honori dignus existat. Qui libentissime annuit, et jussus est sedere coram eis. Data est ei regula Pastoralis Gregorii. Et jussum est ut relegeret capitulum de eo qui praeesse debet, ubi scribitur: Nulla ars doceri praesumitur. Quo relecto, interrogatum illi est si illud intelligeret et secundum hoc vivere et docere vellet. Qui respondit: Utique. Iterum datum est ei ad relegendum capitulum de canonibus, ubi scribitur: Qui ordinandus est (Concil. Carthag. IV, can. 1) . Et [Col. 0915B] professus est se omnia intelligere et obedire velle. Tunc relecta sunt ei placita quae episcopus jam ordinatus ab ordinatoribus et electoribus suis suscipere debet, ubi continetur qualiter vivere, docere, et subditos suos regere debet secundum sacros canones, diem praeferentia et consulem. Et interrogatum est si secundum ea omnia agere vellet. Quae minime abnuit. Tunc demum ostensus est illi libellus fidei et professionis suae, ut legeret coram omnibus quae in eo scripta erant, et si ea ita credere ac tenere vellet, manu sua subscriberet, et archiepiscopo suo habenda traderet; si autem in eo quaedam inveniret quae sensui suo offenderent, liber sicut venerat exiret. Quibus relectis, verbis fidem accommodavit, et per omnia ea se tenere, credere, ac praedicare velle professus est. Quia enim, Deo gratias, post examinationem eum catholicum, litteratum, et omnimodis aptum ad sarcinam episcopalem suscipiendam invenerunt, sed tamen de aliena provincia illum fore cognoverunt, relecta sunt sacrorum canonum capitula, [Col. 0915C] quid de eo dicerent qui de aliena provincia peti deberet. Et inventum est quod ab eo illum petere deberent cujus natus, nutritus, et ordinatus foret. Humiliter domnus Hincmarus archiepiscopus, simul cum coepiscopis, et clero, ordine ac plebe Catalaunica, ab Herardo archiepiscopo eum petiit et impetravit, ac canonice illum ei commisit. Quem susceptum monuit ut si ab eo episcopus ordinari vellet, libellum fidei ac professionis suae, quem jam relegerat, et quae in eo scripta erant se credere ac tenere ante paululum professus fuerat, manu sua propria in capite nomen suum scriberet, et ad finem subscriptione sua roboraret. Quod sine dilatione ipse fecit. Tunc relectae sunt tractoriae episcoporum qui prae variis incommoditatibus ad eamdem examinationem venire non potuerunt, continentes quidquid super examinationem et ordinationem saepefati Willeberti canonice inventum et actum fuerit, se per omnia assensum praebere. Et sic denuntiatus [Col. 0915D] est dies et hora ac locus ordinationis ejus, id est, Nonis Decembris, in monasterio quod Brittennacus dicitur, in dioecesi Rhemensi et parochia Noviomagensi. Et commonitus est idem Willebertus ab archiepiscopo suo Hincmaro ut ab infantia sua per singulos gradus suos pronuntiaret Domino viam suam; quatenus in denominata die ad tanti oneris dignitatem gratiosus accedere valeret. Die autem, hora et loco, denominato, convenit domnus episcopus Hincmarus cum coepiscopis suis Hincmaro, Hodone, et legatis qui tractorias supradictas suorum episcoporum detulerunt. Et quia jam pleniter examinatus coram supradictis episcopis et coram clero ac plebe fuerat quando et domnus Hincmarus sufficientem [Col. 0916A] sermonem de eo coram episcopis et aliis multis clericis et laicis et ad omnem populum ante diem Dominicam in sexta feria fecerat, et brevitas diei id poscebat, intermisso ipsa die sermone, post introitum et Gloria in excelsis Deo et orationem primam de adventu Domini, secundam autem de ordinatione episcoporum, sive post litanias, sicut sacri canones praecipiunt, in episcopum consecratus est, et post lectionem Apostoli perlectam et responsa, et alleluia, et evangelium, et Credo in unum, et oblata et missarum solemnia, sicut mos est, peracta placita quae ante pridem ei relecta fuerant, quaeque ordinatos ab ordinatoribus suis sacri canones accipere jubent, diem et consulem praeferentia, manibus archiepiscopi et coepiscoporum ac legatorum vice Patrum suorum subscripta, cum capitulo Pauli apostoli ad Timotheum, noviter ordinato ubi dicitur: Testificor coram Deo et electis ejus angelis ut haec custodias (II Tim. IV, 8) , iidem episcopi in mandatis deposuerunt. Et unusquisque feliciter ad propria remeavit [Col. 0915D] Depromptum ex veteri Codice sancti Laurentii Leodiensis, ubi appellatur: Documentum de examinatione Willeberti Catalaunensis ordinandi episcopi. SIRM. .
Ego Adalbertus, vocatus episcopus Morinensis, reverentissimo Patri Hincmaro Rhemorum archiepiscopo. Quia fundamentum bonorum operum, per quod ad coeleste regnum gratia Domini pervenitur, fidem quae per dilectionem operatur esse non dubium est, non abs re censuit veneranda Ecclesiae catholicae consuetudo ut ab eis qui ad praedicationis promoventur officium, fidei integritas et confessio requiratur. Quia, sicut magister egregius et doctor gentium Paulus declarat, Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) . Et ideo mox superna gratia per sacrosanctum ministerium vestrum Morinensis Ecclesiae futurus episcopus profiteor unam fidem esse, eamque, operante gratia superni largitoris, me tenere, praedicare, atque defendere [Col. 0916C] quam a Deo inspiratam, et ab apostolis traditam, atque a successoribus eorum custoditam habemus. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum, unam apostolicam et universalem Ecclesiam, in qua sola possunt relaxari peccata in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti, tam per catholicum baptismum, quam et per dignos poenitentiae fructus et apostolicae auctoritatis largitam sibi a Domino potestatem. Extra hanc Ecclesiam catholicam neminem salvati posse confiteor. Sex denique sanctas et generales de fide synodos, quas sancta et apostolica Ecclesia recipit, me recipere et venerari profiteor, videlicet Nicaenam CCCXVIII Patrum sub Silvestro papa et Constantino imperatore contra Arium et ejus sectatores celebratam; Constantinopolitanam CL Patrum contra Macedonium et Eudoxium temporibus Damasi papae et Gratiani principis actam; Ephesinam CC Patrum contra Nestorium sub Theodosio principe et papa [Col. 0916D] Celestino, cui per suos vicarios praesedit idem beatus papa Celestinus et sanctae memoriae Cyrillus Alexandrinus episcopus; Chalcedonensem DCXXX Patrum, cui praesedit per vicarios suos sanctus Leo papa, temporibus Martiani principis, contra Eutychem nefandissimum praesulem monachorum celebratam; item Constantinopolitanam temporibus Vigilii papae sub Justiniano principe contra Theodorum et omnes haereticos; item Constantinopolitanam CL Patrum sub Agathone papa, Constantini et Heraclii ac Tiberii principum temporibus, pro adunatione facienda sanctarum Dei Ecclesiarum de duabus naturis et operationibus in una persona Dei et hominis Filii Domini nostri Jesu Christi. Hos autem, quicunque [Col. 0917A] ab eisdem sanctis Patribus in memoratis synodis, vel postea similiter per Spiritum sanctum sentientibus, diversis vicibus litteris divinitus inspiratis damnati leguntur, eamdem venerandam Patrum auctoritatem sequens condemno. Sed et epistolam beatae recordationis Leonis apostolicae sedis antistitis ad Flavianum Constantinopolitanum episcopum datam, et omnes ejus epistolas de fidei firmitate perscriptas, per omnia et in omnibus inviolabiliter custodire et me libere semper praedicare profiteor. In quibus inter caetera, sicut et in sermone beati Anasthasii, quem Ecclesia catholica venerando usu frequentare consuevit, qui ita incipit: Quicunque vult salvus esse, ante omnia opus est ut teneat catholicam fidem, post documentum quo docemur quomodo. Trinitas personarum in unitate divinitatis et unitas deitatis in Trinitate personarum veneranda sit, evidentissime continetur, unam ex eadem sancta Trinitate personam, Dominum et Salvatorem nostrum [Col. 0917B] Jesum Christum, Dei hominisque filium, ex duabus et in duabus naturis, hoc est, divina et humana, in una persona consistentibus, et in sua proprietate differentiaque manentibus, esse credendum et praedicandum. Qui secundum apostolicum Symbolum de semper virgine Maria, quae veraciter Dei est genitrix, secundum carnem natus, passus, mortuus, resurrexit, et in coelos ascendit, sedet quoque ad dexteram Dei Patris omnipotentis, inde venturus judicare vivos et mortuos, ad cujus adventum omnes homines resurgent cum corporibus suis, et reddent de factis propriis rationem, et recipiet unusquisque prout gessit, et in factis suis perseveraverit, ab eodem justo Judice et sine fine regnante, cum ibunt impii in ignem aeternum, justi autem in vitam aeternam. Anathematizo quoque omnes haereses ac schismata quae catholica et apostolica Ecclesia anathematizat; et quidquid sanae fidei intelligentiae contradicit, respuo et anathematizo; et quidquid catholica et apostolica Ecclesia recipit et tenet, me, adjuvante [Col. 0917C] Domino, recipere et sequi, et a sacris canonibus atque a regularibus decretis apostolicae sedis de ecclesiasticis ordinibus et disciplinis canonum promulgatis, seu a synodalibus constitutionibus, quas catholica Ecclesia ad auctoritatem recipit, me per contemptum pertinaciter non deviaturum profiteor. Privilegio etiam metropolis Rhemorum Ecclesiae ac ejus praesulis secundum sacrosanctos conciliorum canones et decreta sedis apostolicae ex sacris canonibus et legibus promulgata pro scire et posse absque dolo et simulatione vel indebita et pertinaci contradictione me obediturum profiteor. Sed et observationes ac regularia mandata sacrosanctorumque conciliorum placita, quae post ordinationem episcopalem in litteris canonicis, secundum morem ecclesiasticum, propriis subscriptionibus roboratis collecta et mihi tradenda coram omnibus praedixistis, me servaturum profiteor, et omnibus suprascriptis cum cordis et oris professione subscribo.
Ego hujus sedis ordinandus archiepiscopus, et sacro ministerio vestro, sancti Patres, praedicationis officium suscepturus, confiteor sanctam atque ineffabilem Trinitatem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum naturaliter esse, unius substantiae, unius naturae, unius majestatis atque virtutis, Dominum quoque nostrum Jesum Christum de Deo Patre ante tempora genitum, eumdemque sub tempore de Spiritu sancto conceptum, et de Maria virgine natum credo. Qui passus est pro redemptione humani generis, ad inferna descendit, indeque victor resurgens, et in coelos ascendens, venturus est in fine saeculi, ut reddat singulis prout gesserunt in [Col. 0918A] corpore positi, sive bonum, sive malum. Praeterea constitutiones quatuor principalium conciliorum, Nicaeni, Constantinopolitani, Ephesini, et Chalcedonensis, canones quoque synodorum et decreta quae orthodoxa fides suscipit et complectitur, me suscipere, tenere, et praedicare velle confiteor. Haereses vero et schismata quae catholica Ecclesia anathematizat, et quidquid sanae fidei adversatur, condemno, respuo, anathematizo. Beato vero Petro et vicario ejus debitam subjectionem et obedientiam, suffraganeis vero nostris adjutorium me exhibiturum profiteor. Et huic professioni meae coram Deo et angelis, sub testimonio quoque praesentis Ecclesiae, subscribo.
Patri venerabili et caeteris patribus fratribusque sincerissime diligendis atque coepiscopis reverendis [Col. 0918B] Prudentius aeternam in Domino salutem. Quantum ad meritum peccatorum meorum spectat, justissimo Dei judicio, quantum vero ad indebitas atque indeficientes ejus misericordias pertinere dignoscitur, misericordissimo ipsius munere, infirmitatibus pene omnibus notis depressus, sancto desiderabilique vestro conventui adesse prohibeor. Quod autem possum, praesentibus litteris atque legato Ecclesiae nostrae presbytero Arnoldo mei consensus praesentiam eatenus exhibeo, ut is qui ordinandus est, si apostolicae sedis omnibus institutis, et beatorum Patrum Innocentii, Zosimi, Bonifacii, Xisti, Leonis, Gelasii, Celestini, Gregorii, Hilarii, Ambrosii, Augustini, Isidori, Primasii, Fulgentii, Hieronymi, Cassiodori, Bedae, aliorumque adaeque catholicorum atque orthodoxorum virorum scriptis et dictis, ac specialiter super quatuor capitulis quibus omnis Ecclesia catholica adversus Pelagïum ejusque haereseos sequaces pugnavit ac vicit, atque ad posterorum [Col. 0918C] memoriam litteris auctoritate et veritate plenissimis mandavit, confitendo subscribere et subscribendo confiteri voluerit, ejus me ordinationi consentaneum esse profiteor. Sin alias, prorsus neque assentior, neque fidelibus Christi assentiendum suadeo. Capitulorum vero quatuor praemissorum seriem, quamvis vestram prudentiam multo vivacius quam meam extremitatem compertam esse non dubitem, necessario tamen breviter adnectendam judicavi, ut facilius quid sentiam, cui veritati consentiam, vestra bonitas recognoscat. Videlicet, ut liberum arbitrium in Adam merito inobedientiae amissum, ita nobis per Dominum nostrum Jesum Christum redditum atque liberatum confiteatur, interim in spe, postmodum autem in re, sicut dicit Apostolus, spe enim salvi facti sumus (Rom. VIII, 24) , ut tamen semper ad omne opus bonum Dei omnipotentis gratia indigeamus, sive cogitandum, sive inchoandum, operandum, ac perseveranter consummandum, et sine ipsa nihil boni [Col. 0918D] nos posse ullatenus aut cogitare, aut velle, aut operari sciamus ( Notanda ). Secundo, ut Dei omnipotentis altissimo secretoque consilio credat atque fateatur quosdam Dei gratuita misericordia ante omnia saecula praedestinatos ad vitam, quosdam perscrutabili justitia praedestinatos ad poenam, ut id videlicet, sive in salvandis, sive in damnandis, praedestinaverit, quod se praescierat esse judicando facturum, dicente propheta: Qui fecit quae futura sunt (Isai., XLV, 11, sec. LXX) . Tertio, ut credat et confiteatur cum omnibus catholicis sanguinem Domini nostri Jesu Christi pro omnibus hominibus ex toto mundo in eum credentibus fusum, non autem pro illis qui nunquam in cum crediderunt, nec hodieque credunt, nunquamque credituri sunt, dicente ipso Domino: Venit enim Filius hominis non [Col. 0919A] ministrari, sed ministrare, et dare animam suam in redemptionem pro multis (Matth. XX, 28) . Quarto, ut credat atque confiteatur Deum omnipotentem omnes quoscunque vult salvare, et neminem posse salvari ullatenus nisi quem ipse salvaverit, omnes autem salvari quoscunque ipse salvare voluerit. Ac per hoc quicunque non salvantur, penitus non esse voluntatis illius ut salventur, dicente propheta: Omnia quaecunque voluit Dominus fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis (Psal. CXXIV, 6) . Et licet quaedam sint alia quibus in Pelagio damnatis universaliter Ecclesia consenserit, sategerit, atque subscripserit, haec tamen specialius adversus eum ejusque complices per apostolicam sedem, instantia beatissimi Aurelii Carthaginensis episcopi atque Augustini cum aliis ducentis quatuordecim episcopis ab ejus pravissimis sensibus eruta, vindicata, et multis tam epistolis quam libris toto orbe vulgata, omnis hodieque gaudet, confitetur, praedicat, et [Col. 0919B] tenet, atque tenebit Ecclesia. His per omnia consentaneam praedicabilem paternitatem fraternitatemque vestram gratia superna invictam atque praevalidam et suo munere gaudentem perpetim conservare dignetur [Col. 0919D] Hanc epistolam a Prudentio scriptam tum fuisse cum in Ecclesia Parisiensi ordinandus esset Aeneas episcopus, auctor est Hincmarus in posteriori opere adversus Gothescalcum. Quo in libro haec simul Prudentii capitula, quae Gothescalci causa in quaestione versabantur, examinat et singillatim refutat. SIRM. .
Anno Incarnationis Jesu Christi Domini nostri 866, indictione 14, anno piissimi regis Caroli 27, III Kalendas Octobris, in parochio Turonica ordinamus et ad pontificalem sedem Rhedonensis Ecclesiae consecramus Electrannum, electione atque decreto cleri et plebis ejusdem Ecclesiae, nos in Dei nomine antistites, Herardus Turonicae metropolis, Actardus Namnetensis, atque Rodbertus Cenomanensis, cum consensu et litteris caeterorum dioecesanorum adhibito, apicibus etiam praemoniti jam dicti gloriosi regis Caroli, hujusmodi statuto et paternae commotionis decreto ipsi viro allato, ut canonicis sanctionibus, [Col. 0919C] quantum divina suffragaverit pietas, libenter obtemperet, et ab illicitis ordinationibus abstineat, et pestem simoniacae haeresis devitet, concilia quoque sacris praefixa canonibus certis sibi designata temporibus celebrare procuret, atque matri suae metropoli debita reverentia sese subdere non negligat, et juxta sanctorum Patrum regulas nihil nisi quae ad propriam pertinent Ecclesiam extra ejus consensum pertentet. Haec ergo aliaque ad institutionem et informationem fidelis viri fratris et filii nostri Electranni, die praefixo, verbo pariter et stylo promulgantes, pontificali eum infula adornantes, sacra quoque benedictione more sanctae Ecclesiae ditantes, annulo quoque dotantes, et baculo decorantes, sanctae Rhedonensi Ecclesiae pontificali eum ordine praefecimus, et paternae cathedrali solio sublimantes, confratrem, consacerdotem, et comparticipem in regimine et gubernaculo Ecclesiae sanctae nobis ex integro in Dei nomine efficimus, manuum quoque [Col. 0919D] adnotationibus confirmavimus.
Hincmarus sanctae metropolis Ecclesiae Rhemorum episcopus, clero, ordini et plebi in sancta [Col. 0920D] Cordesius et Catalog. test. verit. legunt: Tornacensi Ecclesia. Laudunensi Ecclesia consistenti in Domino pacem et salutem.
1. Sicut beatus papa Innocentius docet (Decreta Innoc., c. 1) , oportet nos hoc sequi quod Ecclesia [Col. 0920A] Romana custodit, a qua principium sacrae institutionis nos accepisse dubium non est. Propterea documento ac verbis beati Gregorii vos alloqui procuramus, insinuantes quia probabilibus desideriis vestris nihil attulimus tarditatis, fratrem jam et coepiscopum nostrum Hedenulfum vobis ordinantes praesentia vel consensu ac litteris coepiscoporum totius nobis commissae provinciae secundum sacros canones sacerdotem, pastorem quoque atque rectorem. Cui his litteris, quas sacri canones ordinatos prius de conciliorum placitis, ne se aliquid contra eorum statuta egisse poeniteat, instructos, ab ordinatoribus suis, manibus eorum conscriptas jubent accipere, secundum traditionem ecclesiasticam dedimus in mandatis ne unquam ordinationes praesumat illicitas, ne bigamum, aut qui virginem, si de conjugatis agendum est, non est sortitus uxorem, neque illitteratum, vel in qualibet corporis parte vitiatum, aut ex publice poenitente, aut curiae vel cuilibet conditioni obnoxium, notatumque, ad sacros ordines permittat [Col. 0920B] accedere. Sed et si quos hujusmodi forte repererit, respectu divino non audeat promovere. Alienum etiam clericum sine voluntate et consensu episcopi sui contra sacras regulas non sollicitet, non suscipiat, non in sibi commissa Ecclesia ordinet, nec eos qui probatae fidei non fuerint sacris ordinibus praesumat quoquo modo applicare. In ordinatione autem presbyterorum ac diaconorum caeterorumque ecclesiastici ordinis ministrorum, a totius muneris, id est, a manu, a lingua, aut obsequio indebito, juxta quod Dominus per prophetam praecipit (Isai. LIII) , quantum patitur humana fragilitas, mundas et cordis et corporis manus exhibeat; ne uno eodemque gladio et dantem et accipientem munus interimat, et illicito munere polluens manus, aliis se benedictionem credat tribuere cum fuerit jam propriae iniquitati substratus, et sua nihilominus ambitione captivus. Ab eis etiam quos ordinaverit indebitum et contra sacras regulas sibi sacramentum fieri non compellat. Sed [Col. 0920C] sicut Dominus, praescius nonnullos accepti sancti Spiritus donum in usum negotiationis inflexuros, praecepit dicens: Gratis accepistis, gratis date (Matth. XX, 8) , quod gratis, id est, sine ulla venalitate dati vel accepti aut etiam promissi vel sperati muneris, quantum ex nobis est (caeterum ipse viderit, habens conscientiae suae testem quem habebit et Judicem) per ministerium nostrae exiguitatis accepit, suis etiam comministris gratis conferat, sciens ex Evangelio (Matth. XXI, 12) quid Redemptor noster per se ipsum fecerit, videlicet quia ingressus templum cathedras vendentium columbas evertit. Columbas enim vendere est de Spiritu sancto, quem Deus omnipotens consubstantialem sibi per impositionem manuum hominibus tribuit, commodum temporale percipere. Quod qui agere praesumit, suam Deo judice cathedram ipse evertit, et quos cum pretio ordinat, provehendo agit ut secum et ipsi simoniaci haeretici fiant, et pro benedictione maledictionem a [Col. 0920D] beato Petro apostolorum principe Simoni, qui domum sancti Spiritus pretio emere voluit, juste illatam, una cum ipso, per ipsum, a quo non benedicuntur, sed maledicuntur, judicio ejusdem Spiritus sancti suscipiunt. Et quoniam, sicuti comperimus, quidam diversis adinventionibus turpia lucra sectantes, quod ministris altaris minime convenit, defunctis presbyteris, juxta quod didicerant viduatas ecclesias facultates habere, exenia pro his obtinendis exegerunt, et gradus ecclesiasticos eis non tribuebant antequam illis eadem exenia persolverentur, et [Col. 0921A] synodos temere frequentabant ut factione ministrorum suorum diverso modo denarios quasi pro eulogiis acciperent, et, quod dictu nefas est, etiam pro sacri chrismatis dispensatione, vel de ecclesiarum consecratione, quocunque emolumenta ingenio caperent, et necesse est ut contra pestifera morborum genera salubria medicamentorum quaeramus experimenta, sicuti et de manus impositione, ita et de hac simoniacae haereseos ingeniosa et male studiosa collatione quiddam eum accipere interdicimus, monentes illam attendere comminationem Domini per prophetam dicentis: Ne forte egrediatur ut ignis indignatio mea, et succendatur, et non sit qui exstinguat propter malitiam studiorum vestrorum (Jerem. XXI, 12) . Unde iterum iratus dicit: Visitabo super vos juxta fructum studiorum vestrorum (Ibid., 14) .
2. Verbis quoque beati Gregorii eum monemus, illique interdicimus, ut sacerdotes per suam parochiam, quoties ad consignandos infantes egressus [Col. 0921B] fuerit, ultra modum gravare minime debeat, nec summam collationis, qua sui praedecessores, qui hoc bene misericorditer ac rationabiliter atque sacris constitutionibus exsecuti sunt convenienter, contenti fuerunt, excedat, et de capellis antiquitus subjectis ecclesiis non aequalem sicut de principalibus ecclesiis collationem exigat, sed principalis ecclesia cum sibi subjectis capellis debitam et antiquitus consuetam collationem conferat. Principales vero ecclesias aliis ecclesiis loco capellarum non subjiciat, quia secundum sacros canones non licet episcopis parochiam antiquitus constitutam inconsulte confundere atque dividere. Ne mansionaticos suis amicis aut suis hominibus a presbyteris parari faciat. Ne etiam quasi ad receptionem regis, vel legationem, aut ad ornatus suae ecclesiae faciendos adjutoria quasi petendo, potius autem exigendo, denarios, vel caballos, aut verres seu friskingas, aut ad iter aliquod paraveredos, aut alia quaelibet accipiat, id est, rapiat. A quo verbo accipere aves quae alias aves capiunt, [Col. 0921C] accipit es nominantur, cum episcopi suos subditos, non ut accipitres capere, sed sicut gallina pullos suos fovere, et quosque infirmos ut peritus medicus convenienti medicamento ac tempore debeant curare, et quos curare non potuerint, aut patienter tolerare aut regulariter usque ad correctionem sustinentes a sano corpore submovere. Regulam siquidem quae de quarta parte redituum ecclesiae, juxta consuetudinem aliarum regionum, ita ut est scripta intelligat; et non prave illam interpretans, perinde in his regionibus quae sunt presbyterorum contra regulas sacras diripiat. Unde si qua fuerunt gravamina illis imposita, temperet, quia et in praesenti et in futura vita sibi proficiet, si eos qui sibi commissi sunt, sine gravamine conservare studuerit. Ministros vero, id est, archipresbyteros et archidiaconos, secundum quod providere, Domino inspirante et cooperante, valuerit, tales constituat qui oderint avaritiam, et non diligant munera, nec sequantur [Col. 0921D] retributiones, neque pro ordinandis clericis vel reconciliandis poenitentibus munus accipiant, et ipso munere eum corrumpere satagant. Et presbyteros in paratis et exeniis indebitis non affligant. Et sicut supra de episcopo diximus, per diversas petitiones, ut illis adjutorium faciant, quae sunt presbyterorum, unde ipsi vivere et hospites recipere et suas ecclesias continere debent, colludio quocunque diripiant. Et ut eisdem ab inquisitione sui ministerii parcant, et pro infamia eorum calcanda vel cooperienda quodcunque emolumentum non accipiant. Et si agentes talia ministros repererit, in ministerio manere non sinat, et canonica invectione corripiat. Ipse quoque pro constituendis ministerialibus ecclesiasticis videlicet oeconomo, id est, Ecclesiae facultatum dispensatore, archipresbyteris et archidiaconis, in quibus fidei sinceritatem et probos mores ac religiosam vitam debet eligere, praemia non constituat, quia ecclesiasticum obsequium, quod male [Col. 0922A] comparaverint, accipientes munus a subditis prius [ F., suis] venundare curabunt. Nec pro quocunque judicio contra sacras leges neque super innocentem contra veritatem pretium ullum accipiat. Nec etiam odio, vel gratia, livore, aut iracundia, quantum scierit et potuerit, a judicio recto declinet, dicente Domino: Non facies quod iniquum est, nec injuste judicabis. Juste judica proximo tuo, et juste quod justum est exsequaris (Levit. XIX, 15) . Juste namque quod justum est exsequitur qui in assertione justitiae eamdem ipsam justitiam quaerit.
3. Pro baptizandis denique infantibus vel pro sepultura, obaudiens decreta beati Gregorii (S. Gregor. lib. VII, indict. 2, epist. 55) , pretium de terra concessa putredini quemquam non permittat in parochia sua quaerere et de alieno velle facere luctu compendium. Sed si quando aliquem quisque sepeliri in commisso sibi loco concesserit, si quidem parentes ipsius proximi vel haeredes pro luminaribus vel in eleemosyna [Col. 0922B] defuncti sponte quid offerre voluerint, accipere non prohibeat; peti vero aut exigi aliquid omnimodo vetet, ne, quod valde irreligiosum est, ut venalis, quod absit, dicatur Ecclesia, aut de humanis sacerdotalis religio videatur mortibus gratulari, si ex eorum cadaveribus studuerit quaerere quolibet modo compendium.
4. Ab omni quoque avaritia et usura ac turpi lucro secundum sacros canones et ipse abstineat et ministros Ecclesiae abstinere faciat, et etiam laicos abstinere suadeat. Se autem et sibi commissos ministros ecclesiasticos solerter solliciteque custodiat ne contra sacros canones conductores vel procuratores alienarum possessionum fiant, ne turpi negotio aut inhonesto lucro victum quaerant, neque saecularia negotia sub cura sua suscipiant, Deique ministerium parvipendentes, per saecularium domos non discurrant, nec propter avaritiam gratiae, aut honoris, vel pecuniae, patrimoniorum sollicitudines aut alienorum testamentorum defensiones assumant, nec fidejussionibus [Col. 0922C] inserviant.
5. A familiaritate nihilominus ac contubernio illicito et vetito feminarum se et comministros suos, sed a tabernis, secundum sacras regulas ecclesiasticos ministros faciat abstinere. Attendat quoque quod beatus Job dicit: Si adversum me terra mea clamat, et cum ea sulci ejus deflent. Si fructus ejus comedi absque pecunia (Job. XXXI, 30) . Unde beatus Gregorius: Omnis, inquit, qui praeest, si perversa in subditis exercet, contra hunc terra clamat, et sulci deflent, quia contra ejus injustitiam rudes identidem populi in murmurationis vocibus erumpunt, et imperfecti quique pro pravo ejus opere sese in fletibus affligunt. Fructus enim terrae absque pecunia comedere est, ex Ecclesia quidem sumptus accipere, sed eidem debitum praedicationis pretium non praebere. De qua scilicet praedicatione auctoris voce dicitur: «Oportuit te committere pecuniam meam nummulariis, et veniens ego recepissem utique quod meum erat cum usura » (Matth. XXV, 27) . [Col. 0922D] Terrae igitur fructus absque pecunia concedit qui ecclesiastica commoda ad usum corporis percipit, sed non impendit quod subjectorum debetur cordi. Non igitur redemptionem aut pretium de collatione presbyterorum episcopus debet exigere et alimenta ecclesiastica mutus manducare. Et cum Dominus praedicatoribus praecipiat ut intrantes in domos eorum quibus pacem praedicant, illa edant et bibant quae apud illos sunt (Luc. X, 8) , per parochiam praedicando ac confirmando pergens episcopus non debet superfluas pensiones in pigmentis et aliis quibusque a presbyteris quae non habent requirere, et talia quae forte in domo sua non accipit, voluptati potius serviens quam necessitati, exigere, et suis parcens opibus, de superflue acceptis et venditis ditescere. Nec ideo debet praedicare ut sumptus accipiat, sed ideo sumptus accipere, ut sufficiat praedicare.
6. Ecclesias quoque in proprietatibus liberorum hominum ac cohaeredum consistentes ut suae tradantur [Col. 0923A] ecclesiae non debet cogere: sed secundum synodalia et imperialia capitula, quae regularia esse probat Ecclesia, satagat quatenus dotis immunitates, sicut caeterae ecclesiae, auctoritate regis habeant, et ipsae ab eisdem liberis hominibus potiantur. Talemque se cooperante Domino in cunctis exhibeat, ut sacrum ministerium non vituperet, qui etiam ab his qui foris sunt testimonium bonum juxta apostolicam doctrinam habere debet (I Tim. III, 7) . Nam cujus vita despicitur, restat ut et praedicatio contemnatur; et cum pastor per abrupta graditur, solet fieri ut ad praecipitium grex sequatur. Et ne quemquam ecclesiastici ordinis ministrum, occasione turpis lucri, ut aliquid ab eo absoluto capiat, contra sacras regulas excommunicet inhibemus. Quia ut sanctus Augustinus exponens sententiam Pauli apostoli, Auferte malum ex vobis (I Cor. V, 17) , demonstrat, non temere et quomodolibet, sed per judicium auferendi sunt mali ab Ecclesiae communione. Multo magis autem cavendum [Col. 0923B] est ne sine regulari judicio ministri Ecclesiae officio suo priventur. Quapropter, sicut beatus docet Gregorius, si quid de quocunque clerico ad aures suas pervenerit quod eum juste posset offendere, facile non credat, nec ad vindictam illum res accendat incognita, attendens quod scriptum est: Causam quam nesciebam, diligentissime investigabam (Job. XXIX, 16) . Et praesentibus senioribus ecclesiae suae diligenter veritatem perscrutari modis omnibus studeat; et tunc, si qualitas rei poposcerit, canonice districtio culpam feriat delinquentis secundum ordinem a sacris regulis propositum. Et ut cuncta brevi cingulo perstringamus, nihil per contemptum contumaciter faciat vel fieri in parochia sua permittat, quantum ex ipso fuerit, quod sit evangelicae veritati et apostolicae traditioni aut sacris regulis inimicum. Si autem factum contigerit, arguendo, obsecrando, increpando, secundum quod cuique viderit expedire, juxta traditionem majorum, quantum potuerit, emendare procuret.
[Col. 0923C] 7. Pastoralem siquidem regulam beati Gregorii mente, ore, ac manu, quantum sibi Dominus scire ac posse contulerit, in cunctis sequi procuret. Ministerium itaque, ornatum, vel patrimonium, atque reditus vel facultates Ecclesiae, prout leges divinitus promulgatae praefigunt, studeat conservare, ampliare, augere, vel dispensare, et monasteriis in parochia sua sitis canonicam providentiam gerat, et quantum ex ipso fuerit, debita privilegia et antiquam ac regularem consuetudinem servet. Ordinationes vero presbyterorum et diaconorum et sacrosancti baptismatis sacramentum secundum traditionem ecclesiasticam studeat agere.
8. Cui etiam licet, inspirante divina gratia, abundans adsit doctrina, tamen pro nostri officii debito ex scrinio sanctae metropolis Rhemorum documentum dare studebimus qualiter se, cooperante Domino, morum probitate et doctrinae studio debeat gerere. Ipsum vero non nescium quod totius provinciae [Col. 0923D] cura per sacros canones sit metropolitano commissa, ad eamdem metropolim suam, sicuti ad matrem, ut ex ejus catholicis uberibus salubrem sugat doctrinam, humiliter ac sedulo atque obedienter monemus recurrere, et non amplius quam sibi per sacras regulas est concessum indebite usurpare, cum tanto charitatis ac humilitatis glutino praeceptis salutaribus adinvicem simus connexi ut dicente sibi mandato divino: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi, majores tuos, et dicent tibi (Deut. XXII, 7) , et nobis: Rectorem te posuerunt, noli extoli, sed esto in illis quasi unus ex ipsis (Eccli. XXII, 1) , et: Qui major est vestrum, erit minister vester (Matth. XXIII, 11) , obedientibus scilicet ministrando paternam doctrinam, et inobedientibus quod majoris est regularem charitatis correptionem, nos fratrum et consacerdotum nostrorum salubribus debeamus uti consiliis, et ipsi [Col. 0924A] obedire paternis ac regularibus monitis. Huic ergo et haec et alia praecepta salubria observanti devotis animis vos obsequendo obedire oportet, ut irreprehensibile placidumque fiat corpus Ecclesiae, per Christum Dominum nostrum, qui vivit et regnat cum Deo Patre omnipotente in unitate Spiritus sancti Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Hincmarus, sanctae metropolis ecclesiae Rhemorum episcopus et plebis Dei famulus, et venerabilis fratris Hedenulfi in sancta Laudunensi ecclesia favente Dei gratia ordinator, his litteris canonicis et ordinato et electoribus ipsius publice datis anno Incarnationis Dominicae 877, anno autem regni domini Caroli imperatoris 37, et anno imperii ejus 11, subscripsi.
† Odo Belgivacorum episcopus subscripsi. † Raginelmus Noviomagensis episcopus subscripsi. † Joannes Cameracensis Ecclesiae episcopus subscripsi. † Willebertus Catalaunorum humilis episcopus subscripsi. [Col. 0924B] † Hildebaldus Suessionensis Ecclesiae episcopus subscripsi. † Geroldus Ambianensis Ecclesiae episcopus subscripsi. † Hadebertus Silvanectensis Ecclesiae episcopus subscripsi.
Prisca modernaque Ecclesiarum moderamina theoloquelariis sanxere canonibus, quo arripientibus viam universae terrae quarumlibet sedium praesulibus, per viciniorem episcopum, aut per quemlibet alium episcopum cui archipraesul injunxerit, exstincti fratris tumulatorem, orbataeque sedis visitatorem atque consolatorem, sine cujus conscientia sacri prohibent canones confiteri aut confici de subrogatione episcopi (Concil. Regense, c. 6; concil. Aurelian. II, c. 7) , perficiatur ecclesiasticarum inventarium rerum, tunc vero prioribus vidua ae sedes dispositis oeconomis commendetur, postmodum autem cleri plebisque ordinis [Col. 0924C] desideriorum consensus requiratur, quinimmo amotis simoniacis sacculis, postpositisque omnium cupiditatum argumentis, universa fideliter notitiae archiepiscopali significentur, quo disponente cuncta in talibus expedit cum suffraganeorum consilio sub divina censura disponi negotiis atque ordinari. Igitur metropolitano dominica vocatione rebus humanis vitaque perfuncto, haec eadem fideliter exigenda sunt omnia a visitatore atque tumulatore, et omnium condioecesanorum, si fieri potest, cognitioni significanda prudentialiter, quo urbes quas gentilium tempore habebant idolicolae flamines, nunc gubernent Christicolae praesules. Cum ergo pastorem contigerit subrogandum, post acclamationem et vocationem cleri petitionemque viduatae plebis, ne urbs praesulem minime optatum aut spernat aut spernat aut odio habeat (Decreta Leon, I, c. 35) , fiatque minus religiosa quam convenit cui non licuit habere quem voluit, quoniam difficile est quod bono peragantur exitu quae malo sunt [Col. 0924D] inchoata principio (Ibid., c. 49) , expedit orbatae sedi cum episcoporum electione cleri ac populi ipsius ecclesiae acclamatione episcopum ordinari atque inthronisari. Quapropter vir inclytus Dagobertus primae sanctae Bituricensis ecclesiae sedis [Col. 0923] Archiepiscopus. Vide tom. VI Canis., p. 1251, et Analecta Mabillonii, pag. 98. archimandrita cognoscens obitum beatae memoriae Froterii episcopi sanctae sedis Caturcensis Ecclesiae, cujus memoria aethereo describatur in albo, uti sacra canonum auctoritas jubet, in ipsius loco jubeo et absolutionem facio ad coepiscopos nostros eligere et benedicere Gausbertum sacerdotem, vere nobilem, orthodoxum, non cenodoxum, frugalem, non gastrimargicum, humilem, non philarchicum, modestum, hospitalem, charitativum, castum, misericordem, et juxta Apostolum armis divinis decentissime ac pleniter adornatum. Nos quidem humiles Jesu Christi pontifices una cum auctoritate et absolutione domini archipraesulis [Col. 0925A] nostri Dagoberti, Bego Arvernensis, Ingelbinus Albiensis, Froterius Petragoricensis, cernentes tantam acclamatorum unanimitatem et acclamanti proficuam Ecclesiae utilitatem, una per consensum et voluntatem Guillelmi comitis Caturcensis matrisque suae Acilicinae, recepimus in nostro episcopali numero atque collegio proclamatum Gausbertum, et eum per auctoritatem canonicam benedicendum ordinavimus, et electum episcopum in ipsam sedem sancti Stephani Ecclesiae Caturcensis episcopum exaltavimus, et in nomine sanctae Trinitatis inthronizavimus et ipsi Ecclesiae pastorem praefecimus. Acta scedula hujus indaginis a corporea trabeatione verbi divini anno 990, indictione 3. Facta electione ista Nonas Januarii, regnante Carolo rege.
[Col. 0925B] Anno trabeationis Domini nostri Jesu Christi millesimo decimo septimo, aera millesima quinquagesima quinta, indictione 15, concurrente 1, epacta 20. Auctor et Dominus cum Patre et Spiritu sancto omnium creaturarum, quibusque sub illius gratia commanentes omne monarchia disponuntur regimina, in quo reverentissime nominando domno Wilielmo illustrissimo comite cum omne vulgus populi qui degent in comitatu Ripacurcensis tellure, una cum domno Ermengaudo praesule qui est in sinu matris ecclesiae sanctae Mariae sedis vico Orgellensis, qui est caput omnium ecclesiarum jam dicto comitato, venit quidem domnus Borellus filius Rechildis femina, una cum consensu et voluntate supradicto excellentissimo comite sive optimatibus vel principibus ejus, necnon etiam religiosorum clericorum atque abbatum, id est, Galindus abba sanctae Mariae Varra, et Sanita abba sancti Andreae, et Dacco abba sanctae Mariae Lavajes, et Aster abba sancti Petri Taberna, et Manasse abba sanctorum Jussi et Pastoris Aurigema, et Isarnus [Col. 0925C] abba de sancto Stephano, et Aster abba sancti Michaelis, et Abbo abba sanctae Mariae Alaone. Nos simul in unum cum canonicis sancti Vincentii martyris Christi, cujus sedes sita est in civitate Rota, id est, Barone archisacerdos, et Gerallus sacerdos, et Galindus sacerdos, et Durandus sacerdos, et Miro sacerdos, et Altemirus sacerdos, et Guimara sacerdos. Subjungimus etiam fidelium laicorum, id est, Urrato et fratres ejus, Miro et fratres ejus, Garsia et fratres ejus, Bernardus et fratres ejus, Gela et fratres ejus, Ato et fratres ejus, Ansila et fratres ejus, Asnarius de Villanova, Bernardus de Anaspum et fratres ejus, Martinus et fratres ejus, Garsia de Guduli et fratres ejus, Abbo de Tromeda et fratres ejus, Riculfus et fratres ejus. Et expetivit electionem et obedientiam et benedictionem pontificalem ante sacrosancto altario almae Mariae sedis praefatae et ante domno praesule praenotato sive multorum clericorum in Christi agonizantes obsequio, id est, Isarnus archisacerdos, [Col. 0925D] Poncius archilevita, Transeverus archilevita, Arnallus archilevita, Wifredus archilevita, Bernardus archilevita, Randulfus archilevita, Vivas sacerdos, Bellus sacerdos, Bernardus sacerdos, Wiskafredus sacerdos, Seniofredus sacerdos, Gundebertus sacerdos, Adalbertus sacerdos, Seguinus sacerdos, Wilielmus sacerdos, Arnallus sacerdos, Unifredus sacerdos, Wifredus sacerdos, Wilielmus levita, Wifredus levita, Miro levita, item Miro levita, item Wilielmo levita, Dela levita, Lupus levita, vel aliorum canonicorum venerabilium quorum nomina longum est scribere. Adjuvante Domino et Salvatore nostro Jesu Christo elegimus hunc Borellum praefixum ut ad electionem et honorem praesulatus perveniat divina miserante clementia. Est namque prudens, docibilis, moribus temperatus, vita castus, sobrius, humilis, misericors, hospitalis, in lege Domini instructus, verbis simplicibus disertus, sanctamque et individuam Trinitatem Patrem et Filium et Spiritum Sanctum unum [Col. 0926A] Deum omnipotentem credens atque confirmans. Deum ante saecula, hominem in fine saeculorum praedicat. Cum his tantis et aliis virtutibus decoratum praefatum Borrellum agnoscimus, nos omnes eligimus illum uno animo, unoque concentu decrevimus et corrobamus ut ad ordinem sui praesulatus susceptione transfundat, atque in Domino fisus accedat. Iterum atque iterum ego Ermengaudus praefatus episcopus una cum caterva clericorum praedictorum advocamus, acclamamus, atque eligimus jamdicto Borrello ut per divina manu Salvatoris protegente vel donante ad honorem et benedictionem atque ordinationem sui praesulatus accedat et susceptione perveniat sub tuitione almae Mariae sedis praefatae et sub dominatione domno Ermengaudo episcopo et successores ejus. Exaratus est autem hic titulus electionis praesulatus XI Kal. Decembris, anno 21 regnante Roberto rege. Witardus sacerdos, qui hanc electionem per voluntatem domno Wilielmo comite et per jussione domno Ermengaudo episcopo scripsi et subscripsi die et [Col. 0926B] annoque praefixo.
Locorum primates praeceptorum, quibus gerarchicae atque telatargicae vigent prisca modernaque Ecclesiarum moderamina, theoloqueriis sanxere canonibus, quo arripientibus viam universae terrae quarumlibet sedium praesulibus, per viciniorem episcopum, aut per quemlibet alium episcopum cui archimandrita injunxerit, exstincti fratris tumulatorem, etc. ( Ut in superiore, usque: ) Qua propter ego Ermengaudus sedis Orgellensis Ecclesiae episcopus una cum caterva venerabilium clericorum almae Mariae sedis praefatae, cognoscentes obitum beatae memoriae Aimerici pontificis Rodensis civis Ecclesiaeque sancti Vincentii ipsius loci sedem, cujus memoria aethereo describatur in albo, [Col. 0926C] uti sacra canonum auctoritas jubet, cum consensu domno Wilielmo comite cum ejus optimatibus ac plebe non exigua concione expostulantibus, canonico calciati privilegio, Borrellum filium Richellis femina urbis praefatae Rodensis, una per vocationem et acclamationem archidiaconorum, coenobitarum, et ruralium clericorum, vocamus, acclamamus, et petimus, ac prodesse poscimus episcopum subrogandum, consecrandum, et inthronizandum Borrellum praenotatum in gremio sanctae sedis Ecclesiae Vincentii Rotensem civem, et eum principem constituimus Ecclesiae Sanctorum quorum praedictae urbe sitae sunt. Ab ipsis utpote cunabulis et fidei rudimentis scimus eum clericum, ac studiis liberalibus eruditum, nobilem, orthodoxum, humilem, modestum, hospitalem, charitativum, castum, misericordem, et juxta apostolum armis divinis decentissime ac pleniter adornatum. Hunc ergo Borrellum ego Ermengaudus praefatus episcopus una cum coetu clericorum almae Mariae [Col. 0926D] sedis jam dictae, et cum consensu domno Wilielmo inclyto comite, acclamamus eum et advocamus sub tuitione vel dominatione praefatae sedis Orgellensis sive domnum episcopum Ermengaudum vel omnes episcopi qui post eum venturi sunt. Postulo itaque ego Ermengaudus episcopus praefatus domnum Adalbertum Karchasensem civem pontificem ut per singulos gradus ecclesiasticos sit ordinatus, et ministerio sacerdotali sit dedicatus. Igitur in Dei nomine interrogamus populum hunc Borrellum praefatum acclamantem: Vultis eum habere episcopum? Respondit omnis clerus et populus usque tertio: Volumus. Nos quidem humiles Jesu Christi pontifices, Ermengaudus praefatae sedis Urgellensis, in qua ordinatio ista consistit, et Adalbertus pontifex Karkasensis, et Petrus episcopus Comenensis, audientes et cernentes tantam acclamatorum unanimitatem et acclamanti proficuam Ecclesiae utilitatem, recipimus in nostro episcopali numero atque collegio praenominatum [Col. 0927A] Borrellum, et eum per auctoritatem canonicam benedicendo ordinamus, et electum epicopum in ipsa sede sancti Vincentii episcopum exaltamus et in nomine sanctae Trinitatis inthronizamus, et ipsi Ecclesiae pastorem constituimus sub dominatu almae Mariae sedis Orgellensis et domno Ermengaudo episcopo vel successores ejus. Acta scedula hujus indaginis a corporea trabeatione Verbi divini anno millesimo decimo septimo, aera millesima quinquagesima quinta, indictione 15, concurrente 1, epacta 20, VIII Kal. Decembris, anno 21 regnante Rotberto rege. Witardus sacerdos qui hanc acclamationem scripsit domno episcopo Borrello sub die annoque superius exarato ad laudem et honorem et gloriam sanctae Dei genitricis Mariae sedis vico Orgellensis et episcopos ibidem permanentes feliciter. Amen.
[Col. 0927B] Cum inter praeclues ac prosperos antistites fierent sancta concilia in Justi delubris atque Pastoris, quae sunt sita infra metropolis Narbone moenia, anno Dominicae Incarnationis 947, qui pote Aimiricum memoratae urbis archiopilionem, ac Rodallum Bitarrensem, Gisandum Carcasensem, Dacbertum Agatensem, Poncionem Magalonensem, una proruperunt; sic rebus de ecclesiasticis cum instanti statuissent studio, illos potissimos atque praeclaros bearet adjectio, vel quod magis loquax truvatim disultaret humanitas, et hoc ex eisdem Patres inter se connexae charitatis ardore multis ex quibusdam theophariis Ecclesiarum diebus sunt potiti. Infra hos clarissimos Patres aderant topicorum multorum primates, qui nihilominus de statu regendae Ecclesiae cum ipsis consulebant. Et inter agendum, cum conspicarentur suorum affectiones optime promptas, de Ecclesiarum bene gerendis rebus, etiam cum inventa foret una eademque voluntas, ne viduata basilicarum aliqua [Col. 0927C] proprio Patrono illorum in potestate remaneret, edictum est Helenensem Ecclesiam adfore orbatam pastorali consortio Wadaldi episcopi. Cui affatim condolentes, eo quod exuisset hominem, abunde consolatoris apotesia Spiritus repleti, ipsam inquisivere in sacra synodo quis quivisset ex hac praenominata Ecclesia regimen vindicare illius episcopii. Hic in illa hora egressa est in Riculfum digna et affabilis clericorum electio, ac conclamatio omnium populorum Helenensis Ecclesiae. Et in acclamatione addunt laudibus ejus, haud illum esse degenerem, necne neophytum, nec idiotam; sed esse illum modestum, sobrium, castum, benivolum, hospitalem, et caetera. Et quid plura? Abundanter attribuunt ei laudes apostolicas, quas convenit habere unicuique episcoporum. Hoc audientes memorati Patres, assenserunt illorum vocibus, nec ausi sunt contraire quem electio atque proclamatio prosequebantur. Et praesertim assensum tribuit fatibus illorum domnus [Col. 0927D] Aymiricus archipraesul, quo statim studuissent sublimare jam praedictum presbyterum fore episcopum in hujusmodi episcopatus Helenensis Ecclesiae decore. Quod omnimode volentes, supernoque Regi debitas grates gnaviter solventes, conjunctim liberaliterque, ut soliti sunt, cupitae mysterium affectionis canonicae in Riculfum adimplevere, confirmantes ejusdem electionem et acclamationem, manu propria exarando, et roborationis titulo per hanc membranulam nomina deduxere suorum. Acta in publico conventu sanctorum episcoporum necnon et praeclivium primatum et roboratum in loco sanctorum Justi et Pastoris VI Kal. Aprilis, indictione instantis cronois habens lustrum unum annosque duos. Aimiricus archipraesul. S. Gisandi episcopi. S. Dagberti episcopi. S. Poncii episcopi. S. Alexandri abbatis.
Dominis Patribus illis, venerabilibus scilicet episcopis dioeceseos metropolitanae, clerus, ordo, et plebs huic sanctae Ecclesiae specialiter obsequentes. Vestrae paternitati et cognitum quantum temporis est ex quo accidentibus variis eventibus haec sancta Ecclesia metropolis nostro sit viduata pastore ac destituta rectore. Quod non solum ad nostrum, verum ad vestrum ac omnis dioeceseos detrimentum pertinere dignoscitur, cum totius provinciae sollicitudinem metropolitano constet esse commissam. Propterea eligimus hujus dioeceseos, hujus Ecclesiae, presbyterum nomine illum, nobis sufficientissime cognitum, natalibus et moribus nobilem, apostolica et ecclesiastica disciplina imbutum, fide catholicum, natura prudentem, docibilem, patientem, moribus temperatum, vita castum, sobrium, humilem, affabilem, misericordem, litteratum, in lege Dei instructum, [Col. 0928B] in Scripturarum sensibus cautum, in dogmatibus ecclesiasticis exercitatum, et secundum Scripturarum tramitem traditionemque orthodoxorum et canonum ac decretorum sedis apostolicae praesulum constitutiones sano sensu ecclesiasticas regulas intelligentem sanoque sermone docentem ac servantem, amplectentem eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, et cum modestia corripientem eos qui resistunt, et si qui sanae doctrinae adversantur, eis resistere et redarguere praevalentem, hospitalem, modestum, suae domui bene praepositum, non neophytum, habentem testimonium bonum, in gradibus singulis secundum traditionem ecclesiasticam ministrantem, ad omne opus bonum et satisfactionem omni poscenti rationem de ea quae in illo est spe paratum (I Tim. II) ; quem nobis quantocius petimus ordinari pontificem; quatenus auctore Domino regulariter nobis praeesse valeat et prodesse, et nos sub ejus regimine salubriter Domino militare possimus, [Col. 0928C] quia integritas praesidentium salus est subditorum, et ubi est incolumitas obedientiae, ibi sanae est forma doctrinae. Ut autem omnium nostrum vota in hanc electionem convenire noscatis, huic decreto canonico promptissima voluntate singuli manibus propriis laborantes suscripsimus.
Ille illius Ecclesiae archiepiscopus in electionem domini illius Ecclesiae illius episcopi subscripsi.
Isti in ordinationem illius Ecclesiae illius episcopi ipso consentiente ordinati consenserunt. Quod praesens inscriptio manifestat.
Universalis Ecclesiae sacrosanctis Patribus, praecipueque illius dioecesis praesulibus, Ecclesia illa, unanimitas scilicet totius cleri et plebis, submissae devotionis obsequium in Domino. Ad aures vestrae beatitudinis pervenisse jam novimus excessum piissimi Patris et pastoris nostri illius, et qualiter Ecclesia [Col. 0928D] sibi credita praestantissimo pastore sit viduata plurimis terrarum finibus manifestum esse comperimus. Et ideo lacrymabiliter preces unanimis supplicationis vestrae paternitati mittimus, ut nobis in substituendo pastore morem patrum et praedecessorum beatorum pontificum imitantes, paternum nobis ferre auxilium . . . humiliter poscentibus pio . . . moribus et scientia . . . decoratum comperimus, illum gloriosissi . . . decubantem, ejusque servitiis immorantem, nobis expetivimus . . . . . . postulavimus habendum, et per Dei misericordiam quaesivimus . . . . . . cendum. Et quoniam divina miserante clementia in ejusdem postulationis devotione benevolum atque concordem praenominatum nostrae unanimitati effecit regem, juxta hoc quod Scriptura testatur dicendo: Cor regis in manu Dei est, quocunque voluerit vertet illud, totius Ecclesiae, cleri scilicet plebisque, in ejusdem [Col. 0929A] praeclarissimi viri electione par est devotio, unus idemque assensus, in nullo dissimilis acclamatio; sed sicut nobis est unus Deus, una fides, unumque baptisma, ita et nobis omnibus in supradicti electione pontificalisque ordinis consecratione atque substitutione unum est per omnia velle, et nullum extraneum appetere, quin totius Ecclesiae voce praesenti decreto concorditer et consonanter conclamando, virum memoratum, non simplici, sed multiplici sermone cordis et corporis devotione nobis pastorem eligere, eumque idoneum, quantum nostrae fragilitati nosse conceditur, tanto pontificio esse, sicut voce fatemur, ita etiam omnium nostrorum subscriptionibus devotissime roboramus, et communi adnotationis decreto, Dei misericordia praeduce diuturnitate temporum nobis pastorem habendum eligimus et optamus, more quoque canonico sub gestorum serie confirmamus.
III. Dilectissimis fratribus et filiis presbyteris, diaconis, honoratis, clericis, et possessoribus, vel cunctae plebi illius Ecclesiae, simulque vocato episcopo illi, M. auxiliante Domino metropolitanus sanctae sedis apostolicae illius. Dilectionem vestram salubriter alloquimur, quia praedictum talem a vobis electum episcopum, virum, venerabilem, tali Ecclesiae ordinare compellimur, laudemus et honoremus Jesum Christum, ut qui vobis hanc electionis devotionem dedit, nobis quoque perficiendi tribuat facultatem. Jam fatum virum religiosa violentia tenete, et ad sanctam nostram sedem il. perducere festinate; qui forte magis dignior erit, si se occultare voluerit. Ob quam rem hanc direximus admonitionem, quemadmodum optime placuit sanctae synodo episcopum sine vocatoria suscipi non debere, ne [Col. 0930B] obscuritas dubiae ordinationis incurrat.
Exorcismi et excommunicationes
Cum homines vis mittere ad comprobationem judicii aquae calidae, primum fac eos intrare cum omni humilitate in ecclesia; et prostratis in oratione, dicat sacerdos has orationes.
Prima oratio
Auxiliare, Domine, quaerentibus misericordiam tuam, et da veniam confitentibus. Parce supplicibus, ut qui nostris meritis flagellamur, tua miseratione salvemur. Per.
Secunda oratio.
Quaesumus, omnipotens Deus, afflicti populi lacrymas respice, et iram tuae indignationis averte, ut qui reatum nostrae infirmitatis agnoscimus, tua consolatione liberemur. Per.
Tertia oratio.
Deus, qui conspicis omni nos virtute destitui, [Col. 0929D] interius exteriusque custodi, ut et ab omnibus adversitatibus muniamur in corpore et a pravis cogitationibus mundemur in mente. Per.
His orationibus completis, surgat pariter, et coram hominibus illis cantet presbyter missam, et faciat eos ad ipsam missam offerre. Cum autem ad communionem venerint, antequam communicent, interroget eos sacerdos cum adjuratione et dicat:
Adjuro vos, homines, per Patrem et Filium et Spiritum sanctum, et per vestram Christianitatem quam suscepistis, et per unigenitum Dei Filium, quem Redemptorem creditis, et per sanctam Trinitatem, et per sanctum Evangelium, et per reliquias quae in ista sancta ecclesia sunt reconditae, ut non praesumatis ullo modo ad istam sanctam communionem accedere nec sumendo communicare si hoc vel illud fecistis, aut consensistis, aut aliquam veritatem inde scitis, seu qui hoc egit nostis.
[Col. 0930B] Si autem tacuerint, et nullam inde professionem dixerint, accedat sacerdos ad altare, et communicet more solito, postea vero communicet illos. Cum autem [Col. 0930C] communicant ante altare, dicat sacerdos: Corpus hoc et sanguis Domini nostri Jesu Christi sit vobis ad comprobationem hodie. Expleta missa, descendat sacerdos ad locum destinatum, ubi ipsum examen peragatur. Deferat secum librum Evangeliorum et crucem, et canat modicam letaniam; et cum compleverit ipsam letaniam, exorcizet et benedicat aquam ipsam antequam fervescat, ita dicendo:
Exorcizo te, creatura aquae, in nomine Dei Patris omnipotentis, et in nomine Jesu Christi Filii ejus Domini nostri, ut fias aqua exorcizata ad effugandam omnem potestatem inimici et omne phantasma diaboli; ut si hic homo qui manum suam in te missurus est innocens exstiterit de hac culpa unde reputatur, pietas Dei omnipotentis liberet eum; et si, quod absit, culpabilis est, et praesumptuose in te manum mittere ausus fuerit, ejusdem omnipotentis virtus super eum hoc declarare dignetur, ut omnis homo timeat et contremiscat nomen sanctum gloriae Domini nostri, qui vivit et regnat Deus per omnia saecula.
[Col. 0930D] Oratio.
Domine Jesu Christe, qui es judex justus, fortis, et patiens, et multum misericors, per quem facta sunt omnia, Deus deorum et Dominus dominantium, qui propter nos homines et propter nostram salutem de sinu Patris descendisti, et ex virgine Maria carnem assumere dignatus es, et per passionem tuam mundum in cruce redemisti, et ad inferos descendisti, et diabolum in tenebris exterioribus colligasti, et omnes justos, qui originali peccato ibidem detinebantur, magna potentia tua exinde liberasti, tu Domine, quaesumus, mittere digneris Spiritum tuum sanctum ex summa coeli arce super hanc creaturam aquae, quae ab igne fervescere atque calescere videtur, ut rectum judicium per eam super hunc hominem nomine illo comprobet ac manifestet. Te, Domine Deus, supplices deprecamur, qui in Cana Galilaeae [Col. 0931A] signo admirabili tua virtute ex aqua vinum fecisti, et tres pueros Sidrac, Misac, et Abdenago de camino ignis ardentis illaesos eduxisti, et Susannam de falso crimine liberasti, caeco nato oculos aperuisti, Lazarum quatriduanum a monumento suscitasti, et Petro mergenti manum porrexisti, ne respicias peccata nostra in hac oratione, sed tuum verum et sanctum judicium coram hominibus in hoc manifestare digneris, ut si hic homo pro hac reputationis causa, furto videlicet, vel homicidio, aut adulterio, vel luxuria, aut pro qualibet causa culpae modo ad praesens manum suam in hanc aquam igne ferventem miserit, et culpabilis ex hac causa non est, hoc ei praestare digneris ut nulla laesio vel macula in eadem manu appareat, per quam sine culpa calumniam incurrat.
Iterum te, Deus omnipotens, nos indigni et peccacatores famuli tui suppliciter oramus ut sanctum, verum et rectum judicium tuum nobis in hoc etiam manifestare digneris, quatenus hic homo ex hac reputationis [Col. 0931B] causa, si per aliquod maleficium, diabolo instigante, aut cupiditate vel superbia incitante, culpabilis est in facto vel in consensu, et hoc comprobationis judicium subvertere vel violare volens, malo confisus ingenio, manum suam in hanc aquam praesumptuose mittere ausus fuerit, tua pietas taliter hoc declarare dignetur ut in ejus manu dignosci queat quod injuste egit, ut et ipse deinceps per veram confessionem poenitentiam agens ad emendationem perveniat, et judicium tuum sanctum et verum in omnibus gentibus declaretur per te, Redemptor mundi, qui venturus es judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem. Amen.
Te autem, creatura aquae, adjuro te per Deum vivum, per Deum sanctum, qui te in principio separavit ab arida; adjuro te per Deum vivum, qui te de fonte paradisi manavit et in quatuor fluminibus exire jussit et totam terram rigare praecepit; adjuro te per [Col. 0931C] eum qui te in Cana Galilaeae sua potentia convertit in vinum, qui super te suis sanctis pedibus ambulavit, qui tibi nomen imposuit Siloha; adjuro te per Deum qui in te Nahaman Syrum sua lepra mundavit dicens: Aqua sancta, aqua benedicta, aqua quae lavas sordes et mundas peccata; adjuro te per Deum vivum ut te mundam exhibeas nec in te aliqua phantasma retineas, sed efficiaris fons exorcitatus ad effugandum et evacuandum et comprobandum omne mendacium et investigandam et comprobandam omnem veritatem, ut iste qui in te manum miserit, si veritatem et justitiam habuerit, nullam laesionem in te accipiat; et si mendacium habet, appareat manus ejus igne combusta; ut cognoscant omnes homines virtutem Domini nostri Jesu Christi, qui venturus est cum Spiritu sancto judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem. Amen.
Post haec exuat eum vestimentis suis, et induat eum vel eos vestimentis mundis de ecclesia, id est, indumento [Col. 0931D] de exorcista aut de diacono, et faciat eos, vel eum, osculari Evangelium et crucem Christi, et aspergat super eos de aqua ipsa; et ipsi qui intraturi sunt ad Dei examen, det illis omnibus bibere de ipsa aqua benedicta. Cum autem dederit, unicuique dicat: Hanc aquam dedi tibi, vel vobis, ad probationem hodie. Deinde imponantur ligna subter caldaria, et dicat sacerdos has orationes quando ipsa aqua calescere coeperit:
In nomine sanctae Trinitatis. Deus judex, justus, fortis, et patiens, qui es auctor et creator clemens et misericors, et judicas aequitatem, tu judica qui jussisti rectum judicium facere, et respicis super terram, et facis eam tremere. Tu Deus omnipotens, qui per adventum unigeniti Filii tui Domini nostri Jesu Christi mundum redemisti, qui per ejus passionem genus humanum subvenisti et salvasti, tu hanc aquam ferventem sanctifica. Qui tres pueros, id est, Sidrach, Misach et Abdenago, sub rege Babylonis Nabuchodonosor in camino ignis accensa fornace [Col. 0932A] salvasti, et illaesos per angelum tuum eduxisti, tu, clementissime Dominator, praesta ut si quis innocens ab hujusmodi culpa seu causa sive reputatione homicidii, adulterii, latrocinii fuerit, et in hanc aquam manum miserit, salvam et illaesam inde educas. Qui tres pueros supradictos et Susannam de falso crimine liberasti, ita, Domine omnipotens, si culpabilis fuerit, et incrassante diabolo cor obduratum, manum in hujus tui elementi ferventis creaturam miserit, tua veritas hoc dedaret [ Leg. declaret], ut in corpore manifestetur, et anima per poenitentiam salvetur. Et si ex hoc scelere culpabilis fuerit, et per aliquod maleficium aut per herbas aut per diabolicas incantationes hanc peccati sui culpam occultare voluerit, vel tuam justitiam contaminare vel violare se posse crediderit, magnifica tua dextera hoc malum evacuet et omnem rei veritatem demonstret. Per te, clementissime Pater, qui vivis et regnas in trinitate perfecta. Per omnia.
Oremus. Deus qui beatam Susannam de falso crimine liberasti, Deus qui beatam Theclam de spectaculis liberasti, Deus qui sanctum Danielem de lacu leonum liberasti, et tres pueros de camino ignis ardentis eripuisti, tu libera innocentes, et consigna factores. Per Dominum nostrum.
Et qui manum mittit in aquam ad ipsum examen, dicat orationem Dominicam, et signet se signaculo crucis, et festine deponatur ipsa aqua fervens desuper juxta ignem, et judex perpendat ipsam lapidem illigatam ad mensuram ill. infra ipsam aquam more solito; et sic inde extrahat eam in nomine Domini ipse qui intrat ad examen judicii. Postea cum magna diligentia sic fiat involuta manus sub sigillo judicis signata usque in die tertio, quo visa sit viris idoneis et staeimata.
[Col. 0932C] Cum homines vis mittere ad judicium aquae frigidae ob comprobationem ita facere debes. Accipe illos homines quos vis mittere in aquam, et deduc eos in ecclesiam, et coram omnibus illis cantet presbyter missam, et fac eos ad ipsam missam offerre. Cum autem ad communionem venerint, antequam communicent, interroget eos sacerdos cum adjuratione, et dicat: Adjuro vos, homines, per Patrem et Filium et Spiritum sanctum, et per vestram Christianitatem quam suscepistis, et per unigenitum Dei Filium, et per sanctam Trinitatem, et per sanctum Evangelium, et per illas sanctas reliquias quae in ista ecclesia sunt, ut non praesumatis ullo modo communicare, neque accedere ad altare si hoc fecistis aut consensistis, aut scitis qui hoc egerit. Si autem omnes tacuerint, et nullus confessus fuerit, accedat sacerdos ad altare, et communicet, separatis illis qui examinandi sunt. Postea vero communicent illi quos vult in aquam mittere. Cum autem communicant, dicat sacerdos per singulos ante altare: [Col. 0932D] Corpus hoc et sanguis Domini nostri Jesu Christi sit tibi ad probationem hodie ad laudem et gloriam nominis sui et ad Ecclesiae suae utilitatem. Expleta missa, faciat sacerdos aquam benedictam, et deferat eam ad locum examinis, ubi homines pro antur. Cum autem venerit ad ipsum locum, letaniam faciens omnibus pro eadem causa Dominum deprecantibus, det examinandis bibere de aqua illa benedicta. Cum autem dederit, unicuique dicat: Haec aqua Domini fiat tibi ad probationem hodie per Dominum nostrum Jesum Christum, qui est verus judex et justus. Deinde conjuret aquam ubi mittendi sunt. Post conjurationem autem aquae, exuat illos vestimentis suis, et faciat illos per singulos osculari sanctum Evangelium et crucem Christi. Et post haec de ipsa aqua benedicta aspergat super unumquemque hominem, et projiciat eos statim per singulos in aquam. Haec autem omnia facere debet jejunus; neque illi antea comedant qui ipsos mittant in aqua.
[Col. 0933A] Conjuratio aquae.
Adjuro te, aqua, in nomine Dei Patris omnipotentis, qui te in principio creavit, quique te segregavit ab aquis superioribus, et jussit te servire humanis necessitatibus. Adjuro te etiam per invisibile et ineffabile nomen Christi Jesu, Filii Dei vivi omnipotentis, sub cujus pedibus te calcabilem praebuisti, qui etiam in te baptizari dignatus est, et suo baptismate consecravit. Adjuro etiam te per Spiritum sanctum, qui super Dominum in te baptizatum descendit, qui te invisibili sanctificatione sacratam ad animarum purgationem inenarrabile constituit sacramentum, per quam olim et populus Israeliticus siccis pedibus transivit, et ex aqua ferrum, quod casu ceciderat, Eliseus divina virtute contra naturam natans in suo manubrio redire fecit, ut nullo modo suscipias hunc hominem, si in aliquo culpabilis est ex hoc quod illi objicitur, scilicet aut opere, aut consensu seu conscientia, vel quolibet ingenio; sed per virtutem [Col. 0933B] Domini Jesu Christi rejice ex te, et fac illum natare super te, quatenus cognoscant fideles Christi nullum maleficium, nullum praestigium divinae virtuti posse resistere quod non detectum fiat et omnibus manifestum. Adjuro etiam te per virtutem ejusdem Domini nostri Jesu Christi ut ad laudem illius cui omnis creatura servit, et cui coelestis exercitus famulatur clamans Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus exercituum, ut nobis adjurantibus et ejus misericordiam obsecrantibus obedias, qui regnat et dominatur per infinita saecula saeculorum. Amen.
Hominis conjuratio
Adjuro te, homo, et contestor per Patrem et Filium et Spiritum sanctum, et per sanctam et individuam Trinitatem, et per omnes angelos et archangelos, et per omnes principatus et potestates, dominationes quoque et virtutes, et per Dei sedilia cherubin et seraphin, et per diem tremendum judicii Dei, necnon [Col. 0933C] et viginti quatuor seniores qui quotidie laudant Deum, et per quatuor evangelistas, et per sanctos quoque apostolos, martyres et confessores, necnon et per sanctam genitricem Dei Mariam, omnesque virgines, et per cunctum populum sanctum Dei, vel per sanctum baptismum in quo renatus es, si hoc malum fecisti ex quo culparis, vel assensum praebuisti, aut bajulasti, aut in domum tuam recepisti, aut inde conscius aut consentaneus exstitisti, coram omnibus dicito. Quod si, diabolo suadente, celare disposueris, et culpabilis exinde es, evanescat cor tuum incrassatum et induratum, et non suscipiat te aqua incredulum et seductum; ut dicat populus quia Deus noster Judex est, cujus potestas in saecula saeculorum. Amen.
Post conjurationem aquae exuat illos vestimentis illorum, et osculari sanctum Evangelium et sanctam crucem faciat; et sanctificatis omnibus aqua benedicta cum timore et reverentia, fidus de ejus clementia, projiciat [Col. 0933D] in aquam [Col. 0933D] Hoc judicium autem, petente domno Ludovico imperatore, constituit beatus Eugenius, praecipiens ut omnes episcopi, comites, abbates, omnisque populus Christianus, qui infra ejus imperium est, hoc [Col. 0934D] judicio defendant innocentes, et examinent nocentes, ne perjuri super reliquias sanctorum perdant suas animas in malum consent entes. .
Deus judex, justus, fortis, et patiens, qui es auctor et amator justitiae, qui judicas aequitatem, judica, Domine, quod justum est, quia recta tua judicia sunt. Qui respicis super terram, et facis eam tremere, tu, Domine omnipotens, qui per adventum Filii tui Domini nostri Jesu Christi mundum salvasti, et per ejus passionem genus humanum redemisti, tu hanc aquam per ignem ferventem sanctifica. Qui tres pueros, id est, Sidrach, Misach, Abdenago, jussione regis Babylonis missos in caminum ignis servasti, tu, clementissime, praesta ut si quis innocens in hanc aquam ferventem manum mittat, sicut tres pueros [Col. 0934A] supradictos de camino ignis eripuisti, et Susannam de falso crimine liberasti, ita Domine, manum illius salvam et illaesam perducas. At si quis culpabilis, incrassante diabolo cor induratum, praesumpserit manum mittere, tua justissima pietas hoc declarare dignetur, ut in ejus corpore tua virtus manifestetur, et anima illius per poenitentiam salvetur.
Deus judex justus, qui auctor pacis es, et judicas aequitatem, te suppliciter rogamus ut hoc ferrum ordinatum ad justam examinationem cujuslibet dubietatis faciendam benedicere † et sanctificare digneris, ita ut si innocens de praenominata causa, unde purgatio quaerenda est, hoc ignitum in manus acceperit, illaesus appareat, et culpabilis atque reus, justissima sit ad hoc virtus tua in eo cum virtute declarandum, quatenus justitiae non dominetur iniquitas; sed subdatur falsitas aequitati, per Dominum nostrum, etc
Peractis coram sacerdote trium dierum jejuniis, cum homines vis mittere ad judicium aquae frigidae ob comprobationem, ita facere debes. Accipe illos homines, quos vis mittere in aquam, et duc eos in ecclesiam, et coram omnibus illis cantet presbyter missam et faciat eos ad ipsam missam offerre. Cum autem ad communionem venerint, antequam communicent, interroget eos sacerdos cum adjuratione et dicat: Adjuro vos ill. et ill. per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et per vestram Christianitatem quam suscepistis, et per unigenitum Dei Filium, et per sanctam Trinitatem, et per sanctum Evangelium, et per istas sanctas reliquias quae in ista ecclesia sunt, et per illud baptismum quo vos sacerdos regeneravit, ut non praesumetis ullo modo communicare [Col. 0934C] neque accedere ad altare si hoc fecistis aut consensistis, aut scitis quis hoc egerit. Si autem tacuerint, et nulli hoc dixerint, accedat sacerdos ad altare et communicet. Postea vero communicet illos quos vult in aquam mittere. Cum autem communicaverint, dicat sacerdos ante altare per singulos: Corpus hoc et sanguis Domini nostri Jesu Christi sit tibi ad probationem hodie.
Antiphona. Justus es, Domine, et rectum judicium tuum, fac cum servo tuo secundum misericordiam tuam. Psalm. Beati immaculati.
Oratio.
Absolve, quaesumus, Domine, tuorum delicta famulorum, ut a peccatorum suorum nexibus, quae pro sua fragilitate contraxerunt, tua benignitate liberentur, et in hoc judicio prout meruerunt, tua justitia [Col. 0934D] praeveniente, ad veritatis censuram pervenire mereantur. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum.
Lectio libri Levitici.
In diebus illis locutus est Dominus ad Moysen dicens: Ego sum Dominus Deus vester. Non faciatis furtum, non mentiamini, nec decipiat unusquisque proximum suum. Non perjures tu nomine meo, nec polluas nomen Dei tui. Ego Dominus. Non facias calumniam proximo tuo, nec vi opprimas cum. Non moretur opus mercenarii tui apud te usque mane. Non maledicas surdo, nec coram caeco ponas offendiculum. Sed timebis Dominum Deum tuum, quia ego sum Dominus, dicit Dominus omnipotens.
[Col. 0935A] Item alia lectio Epistolae beati Pauli apostoli ad Ephesios.
Fratres, renovamini spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis. Propter quod deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, quoniam sumus invicem membra. Irascimini, et nolite peccare. Sol non occidat super iracundiam vestram. Nolite locum dare diabolo. Qui furabatur, jam non furetur. Magis autem laboret operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti.
Graduale. Propitius esto, Domine, peccatis nostris, ne quando dicant gentes, Ubi est Deus eorum. Versus. Adjuva nos, Deus salutaris noster, et propter honorem nominis tui, Domine, libera nos. Alleluia. Deus judex, justus, fortis et patiens, nunquid irascetur per singulos dies.
Sequitur sanctum Evangelium secundum Marcum.
[Col. 0935B] In illo tempore, cum egressus esset Jesus in via, procurrens quidam genu flexo ante eum rogabat eum dicens: Magister bone, quid faciam ut vitam aeternam percipiam? Jesus autem dixit ei: Quid me dicis bonum? Nemo bonus nisi solus Deus. Praecepta nosti? Ille dixit. Quae? Non occidas, non adulteres, non fureris, non falsum testimonium dicas, non fraudem feceris. Honora patrem tuum et matrem tuam. At ille respondens ait: Magister, haec omnia custodivi a juventute mea. Jesus autem intuitus eum dilexit eum, et dixit ei: Unum tibi deest. Vade, quaecunque habes vende, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me.
Offertorium.
Immittet angelum Dominus in circuitu timentium eum, et eripiet eos. Gustate et videte quoniam suavis est Dominus.
Et hic offerant.
[Col. 0935C] Secreta.
Intercessio sanctorum tuorum misericordiae tuae, Domine, munera nostra conciliet, ut quam merita nostra non valent, eorum deprecatio indulgentiam valeat obtinere. Per Dominum.
Praefatio.
Aeterne Deus, qui non solum peccata dimittis, sed ipsos etiam justificas peccatores, et reis non tantum poenas relaxas, sed dona largiris et praemia, cujus nos pietatem supplices exoramus ut famulos tuos illos non de praeteritis judices reatibus, sed hujus culpae veritatem spectantibus insinues: quatenus et in hoc populus tuus praeconia nominis tui efferat, et te vitae praesentis et perpetuae auctorem agnoscat. Per Christum Dominum nostrum.
Benedictio ad judicium.
Deus, de quo scriptum est quia justus es et rectum [Col. 0935D] judicium tuum, fac cum his servis tuis secundum misericordiam tuam, ut non de pristinis judicentur reatibus, sed in hoc, prout meruerunt, tua benedictione praeveniente, veritatis subsequatur judicium. Amen.
Et qui justus es et amator justitiae, et a cujus vultu videtur aequitas, fac in conspectu populi tui ut nullis malorum praestigiis veritatis tuae fuscentur examina. Amen.
Petitiones nostras placatus intende, et culparum omnium praeteritarum eis veniam clementer attribue. Et si culpabiles sunt, tua larga benedictio non eis ad suffragium, sed hujus culpae ad insinuandam veritatem proficiat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum.
Hic communicent per sacerdotem, et dicat sacerdos.
Corpus hoc et sanguis Domini nostri Jesu Christi sit vobis ad probationem hodie.
[Col. 0936A] Antiphona post communionem.
Justus Dominus et justitiam dilexit, aequitatem vidit vultus ejus.
Post communionem.
Perceptis, Domine Deus noster, sacris muneribus, suppliciter deprecamur ut hujus participatio sacramenti et a propriis nos reatibus indesinenter expediat, et in famulis tuis veritatis sententiam declaret. Per Dominum nostrum.
Expleta missa, faciat ipse sacerdos aquam benedictam, et pergat ad locum ubi homines probentur. Cum autem venerit ad ipsum locum, det illis omnibus bibere de aqua. Cum autem dederit, dicat ad unumquemque hominem: Haec aqua fiat tibi ad probationem. Postea vero conjuret aquam ubi culpabiles mittat.
Deus, qui per aquarum substantiam judicia tua exercens diluvii inundatione millia populorum interemisti, [Col. 0936B] et Noe justum cum suis salvandum censuisti; Deus qui in mari Rubro cuneos Aegyptiorum involvisti, et agmina Israelitica imperterrita abire jussisti, virtutem tuae benedictionis his aquis infundere et novum ac mirabile signum in eis ostendere digneris, ut innocentes a crimine furti vel homicidii vel adulterii aut alterius naevi, cujus examinationem agimus, more aquae in se recipiant et in profundum pertrahant, conscios autem hujus criminis a se repellant atque rejiciant, nec patiantur recipere corpus quod ab onere bonitatis evacuatum ventus iniquitatis allevavit et inane constituit; sed quod caret pondere virtutis, careat pondere propriae substantiae in aquis. Per Christum Dominum nostrum.
Adjuro te, creatura aquae, in nomine Dei Patris omnipotentis, qui te in principio creavit et jussit ministrare humanis necessitatibus, qui etiam jussit segregari [Col. 0936C] te ab aquis superioribus. Adjuro etiam te per ineffabile nomen Jesu Christi Filii Dei vivi, sub cujus pedibus mare et elementum divisum se calcabile praebuit, qui etiam baptizari se in aquarum elemento voluit. Adjuro etiam te per Spiritum sanctum, qui super Dominum baptizatum descendit. Adjuro te per nomen sanctae et individuae Divinitatis, cujus voluntate aquarum elementum divisum est, et populus Israel siccis pedibus statim transivit, ad cujus etiam invocationem Eliseus ferrum, quod de manubrio exierat, super aquam natare fecerat, ut nullo modo suscipias hos homines ill. si in aliquo sunt culpabiles de hoc quod illis objicitur, scilicet aut per opera, aut per consensum, vel per conscientiam, seu per ullum ingenium, sed fac eos super te natare. Et nulla possit contra te causa facta aut ullum praestigium inimici quod illud possit occultare. Adjurata autem per nomen Christi, praecipimus tibi ut nobis per nomen ejus obedias cui omnis creatura servit, quem cherubin et seraphin [Col. 0936D] collaudant, dicentes: Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus exercituum; qui etiam regnat et dominatur per infinita saecula saeculorum.
Adjuro te, creatura aquae, per Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et per tremendum diem judicii, et per duodecim apostolos, et per septuaginta duos discipulos, et per duodecim prophetas, et per viginti quatuor seniores qui assidue Dominum laudant, et per centum quadraginta quatuor millia quae sequuntur Agnum, et per omnia agmina sanctorum angelorum, archangelorum, thronorum, dominationum, principatuum, potestatum, virtutum, cherubin atque seraphin, et per omnia millia sanctorum martyrum, confessorum et virginum. Adjuro te per sanguinem Domini nostri Jesu Christi, et per quatuor Evangelia, et per quatuor Evangelistas, necnon et per septuaginta duos libros Veteris ac Novi Testamenti, [Col. 0937A] et per omnes scriptores sanctos ac doctores eorum. Adjuro te per sanctam Ecclesiam catholicam, et per communionem sanctorum, et per resurrectionem eorum, ut fias aqua exorcizata, adjurata, et obfirmata adversus inimicum hominis diabolum, et adversus hominem qui ab eo seductus furtum hoc vel homicidium aut adulterium, unde ratio agitur, perpetravit; ut nullatenus eum in te submergi aut in profundum trahi permittas, sed a te repellas atque rejicias, neque patiaris recipere corpus quod ab onere bonitatis inane est factum; sed quod caret pondere virtutis, careat pondere propriae substantiae in te. Innocentes vero a praedicto crimine more aquae in te recipias, et in profundum innocuos pertrahas. Per Dominum nostrum.
Post has autem conjurationes aquae, exuantur homines qui mittendi sunt in aquam propriis vestimentis, et osculentur singuli Evangelium et crucem Christi, et aqua benedicta super omnes aspergatur; et qui adsunt omnes jejunent, et sic projiciantur singuli in aquam. [Col. 0937B] Et si submersi fuerint, inculpabiles reputentur. Si supernataverint, rei esse judicentur.
In simplo unum pondus, in triplo tria ferrum aequiparet pondera; et in illa adjuratione non adsint, ut praediximus, nisi jejuni. Et dictis litaniis, sic sacerdos in loco ubi ferrum accenditur, vel aqua infervescatur, adjurationem initiando inchoet.
Deus, qui per ignem signa magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldaeorum quibusdam pereuntibus eruisti; Deus qui rubum ardere ante conspectum Moysi et minime comburi permisisti; Deus qui ab incendio fornacis Chaldaicis plerisque succensis tres pueros tuos illaesos eduxisti; Deus, qui incendio ignis populum Sodomae et Gomorrhae [Col. 0937C] involvens, Lot famulum tuum cum suis saluti donasti; Deus qui in adventu sancti Spiritus illustratione ignis fideles tuos ab infidelibus decrevisti, ostende nobis in hoc parvitatis nostrae examine virtutem ejusdem sancti Spiritus et per hujus ignis fervorem discernere fideles et infideles, ut a tactu ejus furti, vel homicidii, vel adulterii, cujus inquisitio agitur, conscii exhorrescant, et manus eorum vel pedes comburantur aliquatenus, immunes vero ab ejusmodi crimine liberentur penitus et illaesi permaneant. Per Dominum nostrum.
Deus judex, justus, fortis, auctor et amator pacis, patiens et multum misericors, qui judicas quod justum est, et rectum judicium tuum, qui respicis super terram et facis eam tremere, tu, Deus omnipotens, qui per adventum Filii tui Domini nostri Jesu Christi mundum salvasti, et per ejus passionem [Col. 0937D] genus humanum redemisti, hanc aquam ferventem vel hoc ferrum fervens sanctifica. Qui tres pueros Sidrac, Misac et Abdenago, jussu regis Babylonis in camino ignis accensa fornace salvasti et iliaesos per angelum sanctum tuum eduxisti; tu, clementissime Pater, Dominator omnipotens, praesta ut si quis innocens de furto hoc, vel homicidio, aut adulterio, seu maleficio, in hoc ferrum fervens vel in hanc aquam ferventem miserit manum suam, salva, te praestante Domino nostro, permaneat. Et sicut tres pueros supradictos de camino ignis ardentis liberasti, et Susannam de falso crimine eripuisti, sic manum innocentis, omnipotens Deus, ab omni laesionis insanie salvare dignare. Et si quis culpabilis, vel noxius, et tumido corde, induratoque pectore, vel superba mente, reus de hoc furto, vel homicidio, aut adulterio, seu maleficio, manum miserit in hoc ferrum vel aquam ferventem, tu, Deus omnipotens, justissima pietate et rectissimo judicio illud declarare [Col. 0938A] et manifestare digneris, ut anima ejus per poenitentiam salvetur. Et si ille nocens vel culpabilis sit, et per aliquod maleficium vel per herbas aut per causas diabolicas induraverit, et peccatum quod fecit confiteri noluerit, tua dextera, quaesumus, Domine, hoc declarare dignetur. Per Dominum.
Deus, innocentiae restitutor et amator, qui auctor pacis es et judicas aequitatem, te subnixis rogamus precibus ut hoc ferrum ignitum ordinatum vel hanc aquam ordinatam ad justitiam et examinationem cujuslibet dubietatis benedicere et sanctificare digneris; ita ut si innocens de hoc furto, vel homicidio, vel adulterio, vel maleficio, unde purgatio quaerenda est, in hoc ignitum et tua benedictione sanctificatum ferrum, vel in hanc aquam fervidam et tua benedictione sanctificatam, manus vel pedes immiserit, tua benignissima miseratione illaesus appareat. Si autem culpabilis atque reus contempserit, et quasi [Col. 0938B] tentator judicium tuum adierit, aut per herbas vel quaecunque tentamenta sive molimina maleficiosa peccata sua contueri et defendere inflatus per afflatorem malitiae contra veritatis tuae examen voluerit, justissime et misericordissime Domine Deus, ad hoc virtus tua, quae omnia superat, in eo cum veritate, quae permaneat in saeculum saeculi, declaretur, quatenus justitiae tuae non dominetur iniquitas, sed veritati subdatur falsitas, et ut caeteri hoc videntes ab incredulitate sua, te miserante, liberentur. Qui vivis.
His peractis, aqua benedicta cunctis astantibus detur ad degustandum, et aspergatur per totam domum, et ferrum proferatur, quod a culpato coram omnibus accipiatur, et per mensuram novem pedum portetur, manus sigilletur, sub sigillo servetur, et post tres noctes aperiatur. Et si mundus est, Deo gratuletur. Si autem sanies crudescens in vestigio ferri inveniatur, culpabilis et immundus reputetur.
[Col. 0938C] In aqua fervente accipiat homo lapidem, qui per funem suspendatur in simpla probatione per mensuram palmae, in tripla autem unius ulnae. Manus vero sigilletur et aperiatur ut supra diximas in consecratione ferri.
Primitus faciat sacerdos litanias, et omnes qui intus sunt cum eo jejani sint, et sic incipiat.
Conservator et creator humani generis, dator gratiae spiritalis, largitor aeternae salutis, tu emitte Spiritum tuum super hanc creaturam panis vel casei cum tremore et timore magnitudinis brachii tui, adversus eum qui cum superbia et contumacia ac zelo iniquo venit et vult subvertere justitiam et conculcare judicium. Fac cum, Domine, in visceribus angustari, [Col. 0938D] ejusque guttur conclude, ut pinem vel caseum istum in tuo nomine sanctificatum devorare non possit hic qui injuste juravit ac negavit illud furtum vel homicidium aut adulterium seu maleficium quod quaerebatur, et jusjurandum pro nihilo habuit, et nomen tuum nommavit ubi rectum non erat. Te quaesumus ut non ei permittas illud abscondere, quia justus es, Domine, et rectum judicium tuum, qui custodis veritatem in saeculum, faciens judicium injuriam patientibus, et custodis pupillum, ac viduam suscipis, et viam malignorum exterminabis. Ideo ostende nobis, Domine, misericordiam tuam, ut humiles ac mansueti ac recti propter veritatem gaudeant; superbi autem et iniqui ac cupidi contristentur et humilientur usque dum confiteantur magno et sancto nomini tuo, et cognoscant caeteri quia nomen tibi Dominus, et tu solus altissimus super omnem terram, et servi tui in te glorientur et laudent nomen tuum in saecula saeculorum. Amen.
Domine Jesu Christe, qui regnas in coelis et in terris, et mirabilis es in omnibus operibus tuis, Dominator dominantium, Deus angelorum, Deus patriarcharum, prophetarum, apostolorum, martyrum, confessorum, virginum, et omnium Electorum, praesta, quaesumus, per sanctum ac mirabile nomen tuum ut qui reus est hujus furti, vel homicidii, aut adulterii, seu maleficii, de quo hic requiritur, vel in facto vel in conscientia, ad appositam ei pro ostensione veritatis creaturam panis sanctificati vel casei faux ejus claudatur, guttur ejus stranguletur, et in nomine tuo ante illud rejiciatur quam devoretur. Sed et spiritus diabolicus, cui nulla est communio cum tua superna veritate, in hoc negotio ad subvertendum judicium pravis praestigiorum suorum molitionibus nil praevaleat. Sed qui reus et conscius est rei praefatae, ad hoc pabulum sanctificati panis vel casei, et praesertim per Dominici corporis et sanguinis [Col. 0939B] communionem quam accepit, tremat et tremendo palleat, et nutabundus in omnibus membris appareat; innoxius vero et inscius sobrie ad salubritatem sui cum omni facilitate hanc partem panis vel casei in nomine tuo signatam manducando deglutiat; ut cognoscant omnes quia tu es justus Judex, qui salvos facis sperantes in te, et non est alius praeter te, qui vivis et regnas, Deus, per omnia saecula saeculorum.
Deus cujus scientia senariam circumscriptionem angelicis et humanis elongatam sensibus sola interius penetrat et exterius concludit, quem nulla coelestium vel terrestrium aut infernorum vota fallere possunt, quanto magis cor unius hominis culpabile; respice ad preces nostrae humilitatis, quibus famulatum sacri indidisti ordinis, et praesta, non nostris exigentibus meritis, sed tuorum omnium suffragantibus sanctorum precibus, ut quod in hac culpa humanos [Col. 0939C] latet oculos, et sermonum humanae procacitatis obtegitur defensionibus, tua coelesti et superna moderatione sine ullo reveletur obstricamine; et sicut solus verus es, veritatis in hoc sententiam elucidare digneris: quatenus innocentes sine ulla difficultate hoc pabulum probationis deglutiant, obnoxii autem obtrepidante mentis statu, et totius compagine corporis vacillante, quod in tuo sancto nomine consecratur et benedicitur, nullatenus devorandi valetudinem percipiant, sed coram omnibus in valetudine confusi, quod praesumptione immerita susceperunt, cum irrisione projiciant. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Post accusationem legitime factam et triduum in jejuniis et oratione consumptum, sacerdos vestibus sacris [Col. 0939D] praeter casulam indutus, ferrum ante altare positam forcipe accipiat et hymnum trium puerorum, videlicet Benedicite, omnia opera, decantans, ad ignem deferat, et dicat hanc orationem super locum ubi fiet ignis ad faciendum judicium.
Benedic, Domine Deus, locum istum, ut sit nobis in eo sanctitas, castitas, virtus, et victoria, et sanctimonia, humilitas, bonitas, lenitas, et plenitudo legis, et obedientia Deo Patri et Filio et Spiritui sancto. Haec benedictio sit super hunc locum et super omnes inhabitantes in eo.
Benedictio super ignem.
Domine Deus, pater omnipotens, lumen indeficiens, exaudi nos quia tu es conditor omnium luminum. Benedic, Domine, hoc lumen, quod a te sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem vel mundum, ut ab eo lumine accendamur igne claritatis tuae. Et sicut igne illuminasti Moysen, ita nunc [Col. 0940A] illumina corda nostra et sensus nostros, ut ad vitam aeternam mereamur pervenire per Christum, etc.
Qua finita, dicat Pater noster, etc. Salvum fac servum, etc. Mitte ei auxilium, Deus, etc. De Sion tuere eum, etc. Domine, exaudi, etc. Dominus vobiscum, etc.
Oratio.
Benedic, Domine sancte Pater omnipotens Deus, per invocationem sanctissimi nominis tui, et per adventum Filii tui, atque per donum Spiritus Paracleti, ad manifestandum verum judicium tuum, hoc genus metalli, ut sit sanctificatum, ut omni daemonum falsitate procul remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis manifesta fiat, per eumdem Dominum, etc.
Post hoc, ferrum in ignem mittatur, et aspergatur aqua benedicta; et dum calescit, missam celebret. Cum vero sacerdos Eucharistiam sumpserit, hominem probandum sicut infra scriptum est adjuret atque communicare [Col. 0940B] faciat.
Justus es, Domine, et rectum judicium tuum; etc.
Oratio.
Absolve, quaesumus, Domine, tui delicta famuli, ut a peccatorum suorum nexibus, quae pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate liberetur, et in hoc judicio quoad meruit, justitia tua praeveniente, ad veritatis censuram pervenire mereatur per Christum Dominum, etc.
In illo tempore, cum egressus esset Jesus, in via praecurrens quidam, genu flexo ante eum, rogabat eum dicens: Magister bone, quid faciam ut vitam aeternam percipiam? Jesus autem dixit ei: Quid me dicis bonum? etc.
Deinde Secreta, etc.
Antequam vero communicet, interroget eum sacerdos cum adjuratione, sic: Adjuro te per Patrem et [Col. 0940C] Filium et Spiritum sanctum, et per veram Christianitatem quam suscepisti, et per sanctas reliquias quae in ista ecclesia sunt, et per baptismum quo te sacerdos regeneravit, ut non praesumas ullo modo communicare neque accedere ad altare si hoc fecisti aut consensisti, etc. Hic communicet sacerdos illos, et dicat: Corpus hoc et sanguis Domini nostri Jesu Christi sit tibi ad probationem hodie.
Oratio.
Perceptis, Domine Deus noster, sacris muneribus, supplices deprecamur ut hujus participatio sacramenti a propriis nos reatibus expediat, et in famulo tuo veritatis sententiam declaret, etc.
Deinde Kyrie eleison et litania, et Psalmi. Et tum.
Oremus. Deus, qui per ignem signa magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldaeorum quibusdam pereuntibus eruisti; Deus qui rubum [Col. 0940D] ardere ante conspectum Moysis et minime comburi permisisti; Deus qui de incendio fornacis Chaldaicis plerisque succensis tres pueros tuos illaesos eduxisti; Deus qui incendio ignis populum Sodomae involvens, Lot famulum tuum cum suis salute donasti; Deus qui in adventu sancti Spiritus tui illustratione ignis fideles tuos ab infidelibus decrevisti, ostende nobis in hoc parvitatis nostrae examine virtutem ejusdem Spiritus, etc. Et per ignis hujus fervorem discerne fideles et infideles, ut a tactu ejus, cujus inquisitio agitur, conscius exhorrescat, et manus ejus comburatur, innocens vero penitus illaesus permaneat, etc. Deus cujus notitiam nulla unquam secreta effugiunt, fidei nostrae tua bonitate responde, et praesta ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum, vel absolvatur innocens vel rei noxius detegatur.
Deinde sacerdos super ferrum aquam benedictam spargat, et dicat: Benedictio Dei Patris et Filii et [Col. 0941A] Spiritus sancti descendat super hoc ferrum ad discernendum rectum judicium Dei. Et mox accusatus ad novem pedum mensuram ferrum perferat. Hujus denique manus sub sigillo triduum tegatur, et si sanies crudescens in vestigio ferri reperiatur, culpabilis ducatur; sin autem munda exstiterit, laus Deo referatur.
Agius, Agius, Agius. Sancte Pater, qui es invisibilis, omnium rerum conditor, spiritalium munerator, qui cunctorum es conditor, et arcana conspicis, cuncta cognoscis, qui scrutaris corda et renes, Deus, deprecor te, et exaudi verba deprecationis meae, ut qui hunc furtum illum admisit, panis vel casius iste transire fauces nec guttur illius non possit. Amen.
Domine, qui liberasti Moysen de terra Aegypti, [Col. 0941B] David de manu Saul regis, Jonam de ventre ceti, Petrum de fluctibus, Paulum de vinculis, Teclam de bestiis, Susannam de falsis criminibus, tres pueros de camino ignis ardentis, Daniel de lacu leonis, paralyticum de grabato, Lazarum de monumento, ostende mihi qui hunc furtum illum admisit, ut panis vel casius iste fauces nec guttur illius transire non possit. Amen.
Exorcizo te, maledicte, immundissime draco, basilice, serpens innoxia per verbum veritatis et signum claritatis per Deum omnipotentem et Jesum Christum Nazarenum agnum immaculatum, de altissimis procreatum, de Spiritu sancto conceptum, ex Maria virgine, quem Gabriel archangelus annuntiavit venturum, quem cum vidisset Joannes, voce magna clamavit dicens: Hic est Filius Dei vivi. Nullo modo hic dimittas communicare, neque praesumat panem nec casium istum manducare qui hunc furtum illum admisit. Qui crimen nesciens est, [Col. 0941C] manducet. Et qui crimen sciens est, statim tremebundus evomat. Amen.
Suggero tibi, Domine Deus omnipotens aeterne Deus, qui coelos camerasti, terram fundasti, mare limitibus firmasti, et ipsum coelum fabricasti, qui magna mirabilia sol et luna super justos splendere et lucere fecisti, doctrinam ordinasti; fac, Domine, signum talem ut omnis mundus et omnis terra intelligant quia tu es, Deus, qui facis mirabilia solus, Domine Jesu Christe Fili Dei vivi. Et qui res illas furavit, et qui ex hoc consentaneus videtur, ut gula et lingua faucis suae sint constrictae et legatae. Amen. Et panem nec casium istum non possit manducare. Amen.
Conjuro tibi, homo, per Patrem et Filium et Spiritum sanctum, per diem tremendi judicii et quatuor Evangelia, et per duodecim apostolos, per duodecim prophetas, per viginti quatuor seniores qui quotidie in laudem Domini sunt, per illo Redemptore [Col. 0941D] qui pro nostra peccata manus in sancta cruce suspendere dignatus est, ut hunc furtum mistus es aut fecisti aut consentisti aut fraudulenter bajulasti, taliter sit tibi bajulandum si de manu Domini de sua sancta gloria et virtutem, ut panem et casium istum nunquam possis manducare, nisi inflatas buccas cum spuma et gemitu et lacrymis et doloribus faucis tuae sint constrictae et obligatae. Amen.
Ista collecta desuper caput hominis conjurati.
Domine Deus omnipotens, Agius, Agius, Agius, astans in coelis et in terris, Domine, sanctum et admirabile nomen tuum invocamus, nomen tuum deprecamur, Domine, Domine dominantium. Nomen tuum invocamus, Deus coelorum, Deus justorum, Deus prophetarum, Deus apostolorum, Deus [Col. 0942A] martyrum, Deus virginum, Deus omniumque sanctorum. Te invocamus, ut quicunque furtum illum fecit aut consenserit, apponatur ei creatura panis et formaticus, aut in terra vomat quam pertranseat, quia tu es Deus, et non est alius praeter te. Fac secundum magnam misericordiam tuam. Separetur ab eo spiritus diaboli. Qui conscius est, evomat. Et qui innocens est, manducet. Et qui culpabilis est, tremat, tremescat, tanquam arbor tremulet, et requiem non habeat donec te confiteatur, Pater sancte.
Antequam incipias, canitur missa de sancta Trinitate. Antiphona: Benedicta sit sancta Trinitas. Domine Jesu Christe. Agie, Agie, Agie. Astans in coelis, in omnibus locis dominaris, vides et regis, [Col. 0942B] judicas et disponis. Sanctum et admirabile nomen tuum invocamus. Domine dominantium, Spiritus Dei, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, Deus coelorum, Deus justorum, Deus propitiator, Deus apostolorum, Deus martyrum, Deus omnium sanctorum, te invocamus, ut quicunque de † isto furto culpabilis est, opponatur ei panis et caseus, ut te jubente constringantur fauces illius et guttur ejus claudatur: ut qui † istud furtum commisit, antea revomat quam pertranseat, ut sciat quod tu es Deus, et non est alius praeter te. Fac secundum magnam misericordiam tuam ut ab eo spiritus diaboli separetur, et probatus convictus sit, qui culpabilis est tremat et tremescat tanquam folia arboris tremuli. Per constringentes angelos tuos, per sanctum Michaelem et sanctum Raphaelem, tremens appareat, et requiem non habeat donec confiteatur furtum istud. Agie, Agie, Agie. Te jubente liberatus est Daniel de lacu leonum, Petrus de fluctibus, Paulus de carceribus, Jonas de ventre ceti, Susanna de [Col. 0942C] falso crimine. Tu manifesta furtum † istud sicut manifestasti Pharaonem regem in mari. Sicut ille non pertransivit mare, sic non pertranseat gula ejus qui hoc † furtum admisit creatura panis et casei. Adsit angelus sanctus Michael, et sanctus Gabriel, et sanctus Raphael. Constringant guttur illius, et claudatur, et victus appareat. Christe Jesu, praesta quod petimus. Trinitas inseparabilis, manifesta. Omnipotens Deus, qui vivis et regnas per omnia saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0942D] Ex Cod. Reg. Deus, Judex justus et patiens, qui auctor es pacis et judicas aequitatem, tu judica quod rectum est, Domine. Rectum judicium tuum. Qui respicis super terram et facis eam tremere, tu Deus omnipotens, [Col. 0942D] qui per unigenitum Filium tuum Dominum nostrum Jesum Christum mundum salvasti, et per ejus passionem genus humanum redemisti, tu hanc aquam per ignem ferventem sanctifica. Qui tres pueros, id est, Sidrac, Misac et Abdenago, jussu regis Babylonis Nabuchodonosor, in camino ignis missos accenso fornace salvasti et illaesos per angelum tuum adduxisti; tu, Domine, qui semper dominaris, praesta ut sicut innocens de hunc furtum in hanc aquam per ignem ferventem manum miserit, sicut tres pueros supradictos de camino ignis et Susannam de falsa crimina liberasti, ita et qui innocens de hunc supradictum furtum in hanc aquam per ignem ferventem manum miserit, salvam et illaesam educat, ita, Deus omnipotens, si quis culpabilis, adingrassante diabolo cor induratum, praesumpserit manum mittere, [Col. 0943A] tua justissima veritas hoc declaratur, tua virtute manifesta, anima pro poenitentia salvetur. Si quis culpabilis pro aliquo maleficio aut pro herbas diabolicas peccatum tegere voluerit, tua dextera hoc evacuare dignetur. Per ipsum Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum semper vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti per omnia saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0943D] Ex alio Cod. ms. bibliothecae regiae. Invocamus te, Deus omnipotens, Rex aeterne omnium saeculorum, incorruptibilis, immaculate, indivise, lucis dator, potens manu, Adonai, eloe sabaoth, [Col. 0943B] Deus deorum et omnium virtutum, gloriose, gloriosissime pater veritatis magne et misericordiae, princeps potestatum. Pater Domini nostri Jesu Christi, benedictionem da famulo tuo nom. ill. omnibus qui ad eum pertinent. Insuper invocamus te, Deus Deorum, omnipotens, Rex aeterne, qui sedis in medio duos cherubim ac seraphim. Resolve, Domine, si qua nobis facta sunt maleficia vel colligationes, aut si tentantur fieri, vel colligavit nos aliquis, aut devovit, aut posuit aliquid noxium in fundamentis nostris, aut ingressu, aut regressu, aut lecto, aut in aedificio, aut in exterquilinio, aut in agro; aut in atrio, aut in via, aut in semita, aut in deserto loco, aut in monumentis, aut in aqua, aut in igne, aut quolibet loco ubi scimus vel nescimus. Resolve, Domine, et ne permittas aliquem nocere famulo tuo nom. illo, quaecunque ad eum pertinent. Conjuro vos omnia quaecunque noxia estis vel nociva, sive jam facta, sive futura, agnita vel incognita. Conjuro [Col. 0943C] vos, daemones et omnis spiritus immundus, per Deum timendum et tremendum et honorandum et glorificandum et enarrabile nomen, per beleoi, Adonai, eloe sabaoth, ne noceatis vel appropinquetis ad famulum Dei nom. illo, quod ad illum pertineat; sed recedite a me, et ite singuli super capita eorum qui vos fecerunt vel dixerunt vel conscii sunt. Quicunque ille, sive vir, sive mulier, sive de qualibet gente vel natione, quos scimus vel nescimus, convertimini, et ite singuli per istam conjurationem et hoc conservatorium, per signum venturi et judicaturi vivos et mortuos Regis Jesu Christi. Sed et virtutes coelestes et angeli Dei, qui assistatis ante conspectu Domini in coelis sanctis atque altissimis consistentes, Michael, Gabriel, Raphael, cherubin et seraphin, custodite omnem inscriptionem domus nostrae, et conservate famulum Dei nom. ill. quod ad eum pertineat ab omni re mala, a zelo, ab invidia, ab infirmitatibus, a daemonio, ab instigationibus, vel ab omnibus [Col. 0943D] tentationibus, a maleficiis, a maledicto et ab omni malo unde scimus vel nescimus. Conjuro vos omnia, quaecunque noxia estis et nociva, per Deum qui divisit lucem a tenebris, et mensus est coelos palmo suo, et constituit terram sine culmina, pensavit montes in pondere et colles in libra. Conjuro vos per venturum et judicaturum vivos et mortuos, et per Deum Israel, qui eduxit populum suum de terra Aegypti per manum suam potentem et brachium suum fortissimum, et percussit Pharaonem una cum exercitu suo. Conjuro vos per eum qui locutus est Moysi in monte Sinai, et dedit legem et praecepta filiis Israel, et satiavit aqua ex petra rupto saxo, et manna in esca tribuit. Insuper etiam conjuro vos per inseparabile nomen et tremendum Patrem Domini nostri Jesu Christi, quaecunque estis noxia et [Col. 0944A] nociva, sive in anima, sive in corpore nocentia, agnita vel incognita, sive jam facta, si fura, colligati, sive immissa, sive ex vobismetipsis venientia docere qualibet modo vel qualibet arte maleficiis arenosis et indolosis presteriaticum, sive druconticum, sive prope, sive longe, expavescite et timete nomen Domini grande, per quod ego conjuro vos, ne noceatis vel appropietis famulum Dei nom. illo vel quod ad eum pertinet; sed recedite ab eo, et ite singuli super capita eorum qui vos fecerunt. Pax Deus, sanitas Deus, justitia Deus, lumen Deus. Cognoscite, gentes et superamini, quoniam nobiscum est Deus, et consilium sine eritis adversum nos, et devellet illud Deus, quoniam nobiscum est Dominus; et sermonem quemcunque locuti fueritis adversum nos, permanebit in vobis. Quoniam nobiscum est Deus, sermonem vestrum non timebimus, neque conturbabit nos, quoniam nobiscum Deus. Dominum Deum adoravimus, et illi soli servimus; cui est honor, gloria, virtus et potestas in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0944D] Ex veteri Codice ms. sancti Galli. Adjuro te, mater aviorum, per Deum regem coelorum et per illum Redemptorem Filium Dei te adjuro ut non te altum levare, nec longe volare, sed quam plus cito potest ad arborem venire. Ibi te allocas cum omni tua genera, vel cum socia tua. Ibi habeo bono vaso parato, ubi vos ibi in Dei nomine laboretis, et nos in Dei nomine luminaria faciamus in ecclesia Dei, et per virtutem Domini nostri Jesu Christi; ut nos non offendat Dominus de radio solis, sicut vos offendit de egalo flos in nomine sanctae Trinitatis. Amen.
Episcopus cum excommunicare vel anathematizare [Col. 0944C] aliquem infidelem pro certis et manifestis sceleribus dispositum habet, post lectionem Evangelii clerum et plebem ita debet alloqui.
Noverit charitas vestra, fratres mei, quod quidam vir nomine ille, diabolo suadente, postponens Christianam promissionem quam in baptismo professus est, per apostasiam conversus post Satan, cui abrenuntiavit et omnibus operibus ejus, vineam Christi, id est Ecclesiam, devastare et depraedare non pertimescit, pauperes Christi, quos pretioso sanguine suo redemit, violenter opprimens et interficiens, et bona eorum diripiens. Unde quia filius hujus nostrae Ecclesiae, cui Deo auctore praesidemus, debuerat esse, quia in ea per aquam et Spiritum sanctum renatus est, et inter adoptivos filios Dei adnumeratus, quamvis modo filius diaboli sit imitando diabolum, solliciti ne per negligentiam pastoralem aliqua de ovibus nobis creditis deperiret, [Col. 0944D] pro qua in tremendo judicio ante Principem pastorum Dominum nostrum Jesum Christum rationem reddere compelleremur, juxta quod ipse terribiliter nobis comminatur, dicens: Si non annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III) , misimus ad eum presbyterum nostrum et litteras commonitorias semel et iterum atque tertio, invitantes eum canonice ad emendationem et satisfactionem et poenitentiam, corripientes eum paterno affectu. Sed ipse, proh dolor! diabolo cor ejus indurante, monita salutaria sprevit, et in coepta malitia perseverans, Ecclesiae Dei, quam laesit, superbiae spiritu inflatus, satisfacere dedignatur. De talibus itaque transgressoribus et sanctae religionis pacisque quam Christus ipse suis discipulis dedit atque reliquit violatoribus, praecepta dominica et [Col. 0945A] apostolica habemus, quibus informamur quid de hujuscemodi praevaricatoribus agere nos oporteat. Ait enim Dominus in Evangelio: Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum (Matth. XVIII) . Fratres, in unoquoque nostrum peccat qui in sanctam Ecclesiam peccat. Si enim sancta Ecclesia unum corpus est, cujus corporis caput Christus est, singuli autem sumus alter alterius membra, et cum patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra (I Cor. XII) , procul dubio in nos peccat qui membra nostra laedit. Jubet ergo Dominus ut frater, id est, Christianus in nos peccans, primo secrete corripiatur, deinde cum testibus redarguatur, novissime in conventu Ecclesiae publice conveniatur. Quod si has tres admonitiones et pias correptiones contemnit, et satisfacere despicit, post haec sit tibi, inquit, sicut ethnicus (Matth. XVIII) , id est, gentilis, atque paganus, ut non jam pro Christiano, sed pro pagano habeatur. Et in alio loco membrum quod a sua compage resolvitur, et a junctura charitatis dissociatur, et omne corpus quod scandalizat, Dominus [Col. 0945B] abscidi et projici jubet, dicens: Si oculus vel manus vel pes tuus scandalizat te, erue eum, et projice a te (Ibid.) . Et Apostolus: Auferte, inquit, malum a vobis (I Cor. V) . Et item: Infidelis si discedit, discedat (I Cor. VII) . Et in alio loco rapaces a regno Dei excludit dicens: Neque rapaces regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) . Et alibi: Si quis frater nominatur, et est fornicator, aut adulter, aut homicida, aut rapax, cum hujusmodi nec cibum sumere licet (I Cor. V) . Et Joannes dilectus prae caeteris Christi discipulis talem nefarium hominem salutare prohibebat dicens: Nec ei ave dixeris, neque eum in domum receperis. Qui enim ei ave dicit communicat operibus ejus malignis (II Joan.) . Dominica itaque atque apostolica praecepta adimplentes, membrum putridum et insanabile, quod medicinam non recipit, ferro excommunicationis a corpore Eccles. abscidamus, ne tam pestifero morbo reliqua membra corporis, veluti veneno, infictantur (Decreta Siric. cap. 7) .
Igitur quia monita nostra et crebras exhortationes contemnit, quia tertio secundum dominicum praeceptum vocatus ad emendationem et poenitentiam venire despexit; quia culpam suam necdum cognovit nec confessus est, nec missa nobis legatione, qui causam ipsius exsequimur, quia noster parochianus est, veniam postulavit; quia in coepta malitia, diabolo cor ejus indurante, perseverat, et, juxta quod Apostolus dicit, secundum duritiam suam et cor impoenitens thezaurizat sibi iram in die irae: idcirco nos eum cum universis complicibus et communicatoribus fautoribusque suis judicio Dei omnipotentis, Patris, Filii, et Spiritus sancti, et beati Petri principis apostolorum, et omnium sanctorum, necnon et nostrae mediocritatis auctoritate et potestate nobis divinitus collata ligandi et solvendi in coelo et in terra, a pretiosi corporis et sanguinis Domini perceptione et a societate omnium Christianorum separamus, [Col. 0945D] et a liminibus sanctae matris Ecclesiae in coelo et in terra excludimus, et excommunicatum et anathemazitatum esse decernimus, et damnatum cum diabolo et angelis ejus et omnibus reprobis in igne aeterno judicamus, nisi forte a diaboli laqueis resipiscat, et ad emendationem et poenitentiam redeat, et Ecclesiae Dei, quam laesit, satisfaciat. Et respondeant omnes tertio: Amen. Aut: Fiat. Fiat. Aut: Anathema sit.
Debent autem duodecim sacerdotes episcopum circumstare et lucernas ardentes in manibus tenere, quas in conclusione anathematis vel excommunicationis projicere debent in terram et pedibus conculcare. Post haec episcopus plebi ipsam excommunicationem communibus verbis debet explanare, ut omnes intelligant quam terribiliter damnatus sit, et ut noverint quod ab illa hora in reliquum non pro Christiano, sed pro pagano [Col. 0946A] habendus sit, et qui illi quasi Christiano communicaverit, aut cum eo manducaverit aut biberit, aut eum osculatus fuerit, vel cum eo colloquium familiare habuerit, nisi forte ad satisfactionem et poenitentiam eum provocare studuerit, aut in domo sua eum receperit, aut simul cum eo oraverit, procul dubio similiter sit excommunicatus. Deinde epistolae presbyteris per parochiam mittantur, continentes modum excommunicationis, in quibus jubeatur ut dominicis diebus post lect. Evang. plebibus sibi commissis publice annuntient ipsam excommunicationem, ut ne quis per ignorantiam communicet excommunicato. Oportet etiam ut aliis episcopis ipsa excommunicatio manifestetur. Praecipit enim [Col. 0945] Concil. Tolet. I, c. 11. Vide Capitula Carlomanni, tit. 3, cap. 5. Toletanum concilium ut invicem mox scripta percurrant per omnes provinciae episcopos quoscunque adire seniori etiam potuerint, ut excommunicatus audiatur. Seniori etiam ejus ipsa excommunicatio debet nota fieri.
Audistis, dilectissimi, quanta et quam horrenda pravitatis ac iniquitatis opera ille a diabolo instigatus perpetrare non timuerit, et quomodo per apostasiam a totius Christianae religionis cultu profana mente recesserit. Audistis quemadmodum canonice ad satisfaciendum evocatus sit, sed venire distulerit, quomodo frequenter admonitus ut resipisceret a laqueis diaboli, quibus tenetur astrictus, saluberrimas admonitiones obturatis auribus cordis audire contempserit. Dominus dicit in Evangelio de tali contumaci fratre, qui ecclesiasticam renuit suscipere correptionem: Si Ecclesiam non audierit, sit tibi, inquit, sicut ethnicus et publicanus (Matth. XVIII) ; id est, jam non est computandus inter Christianos, sed inter paganos. Hinc Paulus, Domini et Magistri doctrinam sequens, Corinthios redarguit quare cum criminosis ac sceleratis communionem haberent, dicens: Vos inflati estis, et non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio vestrum (I Cor. V) ; [Col. 0946C] id est, separetur a vestro consortio, qui tale scelus operatus est. Et adjungit: Ego quidem absens corpore, praesens autem spiritu, jam judicavi ut praesens eum qui sic operatus est, in nomine Domini nostri Jesu Christi congregatis vobis et meo spiritu, cum virtute Domini mei Jesu tradere hujusmodi Satanae in interitum carnis. Et post pauca: Scripsi vobis ne commisceamini fornicariis. Et statim infert: Si quis frater appellatur, id est, Christianus, et fornicator est aut rapax, cum hujusmodi nec cibum sumere (I Cor. VII) . Et alibi: Auferte malum ex vobis. Et: Infidelis si discedit, discedat (I Cor. V) . Una enim ovis morbida omnem gregem contaminat, et modicum fermentum totam massam corrumpit, et plerumque unum membrum putridum totum corpus inficit. Et ideo tam perniciosa pestis a corpore Ecclesiae radicitus evellatur.
Excommunicatio.
Dominicis igitur atque apostolicis informati praeceptis, [Col. 0946D] judicio Patris et Filii ejus Domini nostri Jesu Christi et Spiritus sancti, auctoritate et potestate apostolis apostolorumque successoribus a Deo concessa, una vobiscum praedictum pessimum virum a liminibus sanctae matris Ecclesiae excludimus et ab omni societate et communione Christiana separamus, separatumque esse in aeternum decernimus, id est in praesenti saeculo et in futuro. Nullus Christianus ei ave dicat, aut eum osculari praesumat. Nullus presbyter cum eo missam celebrare audeat vel sacrosanctum corpus et sanguinem Domine tradere. Nemo ei jungatur in consortio, neque in aliquo negotio. Et si quis ei se sociaverit et communicaverit ejus operibus malignis, noverit se simili percussum anathemate; his exceptis qui ob hanc causam ei junguntur ut eum revocent ab errore et provocent ad satisfactionem; nisi forte resipuerit, et Dei gratia inspirante, [Col. 0947A] ad poenitentiae remedium conversus fuerit, et digna emendatione Ecclesiae Dei, quam laesit, humiliter satisfecerit.
Canonica instituta et sanctorum Patrum exempla sequentes, ecclesiarum Dei violatores, videlicet, raptores, depraedatores, et homicidas, illos in nomine Patris et Filii et in Spiritus sancti virtute, necnon auctoritate episcopis per Petrum, principem apostolorum, divinitus collata, a sanctae matris Ecclesiae gremio segregamus ac perpetuae maledictionis anathemate condemnamus. Sintque maledicti in civitate, maledicti in agro, maledictum horreum eorum et maledictae reliquiae illorum, maledictus fructus ventris eorum, et fructus terrae illorum. Maledicti sint ingredientes, et maledicti sint egredientes; sintque in domo maledicti, in agro profugi; veniantque super eos [Col. 0947B] omnes illae maledictiones quas Dominus per Moysen in populum divinae legis praevaricatorem se esse missurum intentavit; sintque anathema maranatha, id est pereant in secundo adventu Domini. Nullus eis Christianus ave dicat. Nullus presbyter missam celebrare praesumat vel sanctam communionem dare. Sepultura asini sepeliantur, et in sterquilinium sint, super faciem terrae. Et sicut hae lucernae de manibus nostris projectae hodie exstinguuntur, sic eorum lucerna exstinguatur, nisi forte resipuerint et Ecclesiae Dei, quam laeserunt, per emendationem et condignam poenitentiam satisfecerint.
Canonica instituta et sanctorum Patrum exempla sequentes, ecclesiarum Dei violatores illos auctoritate Dei et judicio sancti Spiritus a gremio sanctae matris Ecclesiae et consortio totius Christianitatis eliminamus, quousque resipiscant et Ecclesiae Dei satisfaciant.
Anno nongentesimo Dominicae Incarnationis, pridie Nonas Julii, primo scilicet die quando ordinatus est Heriveus in archiepiscopatu Rhemensi episcopus, lecta est excommunicatio haec quae sequitur in ecclesia sanctae Mariae Rhemis, praesentibus episcopis infra scriptis.
Heriveus nomine non merito Rhemorum archiepiscopus ac plebis Dei famulus, Wido Rothomagensium archiepiscopus, Riculfus Suessionum episcopus, Heidolo Noviomagensium episcopus, Dodilo Cameracensium episcopus, Herinandus Morinensium episcopus, Otgarius Ambianensium episcopus, Honoratus Belvacensium episcopus, Mancio Catalaunensium episcopus, [Col. 0947D] Rodulfus Laudunensium episcopus, Otfridus Silvanectensium episcopus, Angelrannus Meldensium episcopus. Notum sit omnibus ubique sanctae Dei Ecclesiae fidelibus, tam clericis quam laicis, quod nos et commissa nobis omnis Ecclesia nimia perturbatur tristitia pro inaudita re post persecutionem temporis apostolorum eorumque successorum, de occisione nimirum Patris et pastoris nostri Folconis ab impiis impie perpetrata, qui pro regni utilitate et totius sanctae Ecclesiae statu pro viribus die noctuque desudans, ac seipsum in defensione omnium Ecclesiarum in hoc regno consistentium murum protectionis opponens (res enim earum a Balduino comite filio Balduini ac Judith contra omnem legem et divinam et humanam pervadebantur), ideo ab ipsius Balduini hominibus Wineemaro, Euverardo, et Ratfrido, caeterisque eorum complicibus interfectus crudelissime occubuit. De ejus morte totius Ecclesiae ordo atque professio merito contristatur, et lamenta [Col. 0948A] compassionis ex intimis cordium suspiriis emittit. Quia igitur tale scelus nostris temporibus perpetrare non timuerunt quod antea, nisi forte a paganis, in Ecclesia non auditum, quia non est actum, in nomine Domini et in virtute sancti Spiritus necnon auctoritate episcopis per beatum Petrum, principem apostolorum, divinitus collata, ipsos a sanctae matris Ecclesiae gremio segregamus ac perpetuae maledictionis anathemate condemnamus, ut eorum aliquando per hominem non fiat recuperatio, nec ulla inter Christianos conversatio. Sintque maledicti in civitate, maledicti in agro. Maledictum horreum eorum, et maledictae reliquiae eorum. Maledictus fructus ventris eorum, et fructus terrae illorum; armenta boum suorum, et greges ovium suarum. Maledicti sint ingredientes et egredientes. Sintque in domo maledicti, in agro profugi. Intestina in secessum fundant, sicut perfidus et infelix Arius. Veniantque super illos omnes illae maledictiones quas Dominus per Moysen in populum divinae legis praevaricatorem se [Col. 0948B] esse missurum intentavit. Sintque anathema maranatha, et pereant in secundo adventu Domini. Insuper quidquid maledictionis sacri canones et apostolicorum virorum decreta decernunt super homicidis et sacrilegis. Nam illos sacrilegorum nomine notamus qui in hunc Christum Domini manum mittere ausi sunt. Omne super illos ac perpetuum interitum per justissimam divinae animadversionis sententiam congeratur. Nullus ergo eis Christianus vel ave dicat. Nullus presbyter missas aliquando celebrare, nec, si infirmati fuerint, confessiones eorum recipere, vel sacrosanctam communionem eis, nisi resipuerint, etiam in ipso fine vitae suae praesumat unquam dare; sed sepultura asini sepeliantur, et in sterquilinium super faciem terrae sint; ut sint in exemplum opprobrii et maledictionis praesentibus generationibus et futuris. Et sicut hae lucernae de nostris projectae manibus hodie exstinguuntur, sic eorum lucerna in aeternum exstinguatur.
Immensus dolor nos urget ad gemitum, ac indicibilis moestitia commovet ad fletum, quando illos quos passio Christi a jugo diaboli redemit, et a sordibus peccatorum sacer baptismus purificavit, et Ecclesiae catholicae corpori sociavit, nunc iterum se ipsos sponte antiquo hosti subdere videmus, et non solum membris Christi persecutionem inferre, sed etiam contra ipsum totius creaturae auctorem et dominum bellum moliri. Qui enim sacrosanctae Ecclesiae structores atque defensores esse debuerunt, modo venenato diaboli furore vexati, atque ferina rabie concitati, omni timore Domini postposito, et remedio poenitentiae neglecto, ecclesias in Dei honore [Col. 0948D] ac perpetuae virginis Mariae sanctique Stephani dicatas lacerare ac sine pastore esse non pertimescunt, violenter usurpantes ea unde sancta Dei debet restaurari Ecclesia. Admonemus etiam et admonendo adjuramus ut incorrigibiles, et qui pestiferis et flagitiosis moribus sunt irretiti, sicut a bonis moribus alienati, ita et consortio fidelium fiant extranei. Igitur cognoscat universalis Ecclesia hostes saevissimos et tyrannos improbos, adversarios et persecutores pessimos sanctae Dei Ecclesiae, Ragenardum Gauzfridum atque Geilonem et Rodmundum ejus filium, eorumque canonicos, praeceptorum commilitones, ecclesiasticarum rerum Dei contemptores, sanctorum canonum transgressores, pastoris sui contradictores, pervasores, quos ab ipso summo Pastore Christo et beatissima ejus matre Maria, atque beato Petro apostolorum principe, cujus, quamvis indignus, auctoritate [Col. 0949A] et magisterio fungor, nisi citissime se emendaverint et satisfaciendo commissa fideliter restituerint, eos cum omnibus sanctis in coelo meritis viventibus et in terra miraculis fulgentibus obligamus, et a nobis secundum potestatem nostrae pravitati concessam ligandi atque solvendi excommunicamus atque anathematis gladio transfigimus. Deinde excommunicamus G. a. u. z. f. r i. d. u. m, G. e. i. l. o. n. e m, Grobertum diaconem, qui meum injuste usurpat archidiaconatum, Wangerium, Arricum, postea vero Ansellum, item Ausellum, Hugonem, Ansegisum, Balduinum, . . . . . . Hos et omnes qui postquam archiepiscopalem suscepi benedictionem, sanctum Sennensis Ecclesiae locum ingredi non permiserunt more antecessorum meorum, desistentes a veritate, adhaerentes mendacio; insuper anathematizamus per Patrem et Filium et per Spiritum sanctum et per auctoritatem nobis a Deo concessam, ut nullam Chritianorum habeant portionem, ecclesiamque Dei non [Col. 0949B] ingrediantur, neque missa eis ab aliquo celebretur, nisi eidem poenae voluerit subjacere. Nulla pro eis vel pro illorum offensis, nisi satisfecerint, fiat oblatio vel commemoratio. Non thuris neque incensi, sed neque sacri luminis, carne viventes vel morientes portionem accipiant, sed cum pravis et contra Deum tumentibus sanctosque lacerantibus fiat pars et haereditas eorum ignis indeficiens et cruciatus perpetuus. Maledicti sint in civitate, maledicti in agro. Amen. Maledicti sint in civitate, maledicti in agro. Amen. Maledicti sint in domibus, maledicti sint in villis. Amen. Maledicti in saltibus, maledicti in aquis. Amen. Maledicti sint in vicis, maledicti in plateis et in omnibus locis. Amen. Nisi correcti existant, multiplici maledictione induantur. Amen. A nemine sacerdotum in articulo mortis visitentur, neque in coemeteriis Christianorum sepeliantur, sed velut cadavera fetida projiciantur. Amen. Maledicta sint horrea eorum, et maledictae sint reliquiae illorum. Amen. Maledicti sint ingredientes et egredientes. Amen. Percutiet eos Dominus egestate, febri, et frigore, [Col. 0949C] et aestu, et persequatur donec pereant. Amen. Sicut haec lucerna exstinguitur in oculis hominum, sic exstinguantur lucernae eorum in perpetuum. Amen.
[Col. 0949D] Ex chartulario ecclesiae Helenensis. Quamvis igitur sint aliqui in cursu hujus declivi temporis qui propter desiderium regni coelorum, Christo favente, a noxiis vitiorum sordibus se abstrahant, et ad compunctionem laudabilem assidue se provocent, tamen e contra existunt plures Ecclesiae catholicae inimici, qui instinctu diaboli tandiu se pestilentissimis damnabilis cloacae fetoribus praefocant quandiu rei et nudi in profundissimis gehennae flammis aeterna damnati morte descendant, [Col. 0949D] nihil secum praeter peccata portantes. Hujus rei causa exstant quidam pervasores sanctae matris Ecclesiae, qui se fatentur Christianos esse, et non sunt, sed sunt synagoga Satanae, videlicet quia justitiam Dei deserentes, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti; sed substantias sanctarum Ecclesiarum, ac si immanissimi lupi, rapientes, corpora et animas suas diabolo tradere non dubitavere, irretiti laqueis illius. Quapropter ego Sugnerius, favente larga clementia Christi episcopus sanctae sedis Helenensis, excommunico et anathematizo cum clero mihi commisso tam viros quam mulieres, tam clericos quam laicos, eos videlicet, et Volveradus levita, qui ausi fuerunt irrumpere et invadere substantias seu parochias quae ad sedem sanctae Eulaliae seu dioecesim pertinere videntur, quae sunt in comitatu Valle Asperi et in comitatu [Col. 0950A] Confluenti, ita ut excommunicati et abominati permaneant et sequestrati a liminibus sanctae matris Ecclesiae, nisi ad satisfactionem et emendationem infra istos octo dies venerint. et ecclesias quas violenter rapuerunt ad sedem sanctae Eulaliae reddiderint, et honorem et debitum et censum qui mihi ex ipsis ecclesiis debetur reddiderint. Presbyteros etiam ipsarum ecclesiarum, qui baptizare vivos, vel sepelire mortuos, aut missas canere, vel aliquod sacrum ministerium in eis extra voluntatem meam facere ausi fuerint, simili modo excommunico et anathematizo, ita ut non habeant licentiam baptizare quemquam, vel sepelire, ad missas canere, vel aliquod sacrum ministerium celebrare, usque ad satisfactionem et emendationem veniant. Ab hoc igitur anathematizationis et excommunicationis vinculo excludimus Olibanum comitem et minorem fratrem ejus episcopum, coenobium etiam sancti Michae is et omnes habitantes in eo, et coenobium sanctae [Col. 0950B] Mariae in Valle Asperi; ita tamen ut non recipiant illos, neque habeant cum eis colloquium, aut ullam participationem, quos nos excommunicamus. Quod si fecerint, in eodem excommunicationis et anathematizationis vinculo permaneant. Ab hodierna igitur die constituimus eis terminum usque ad octo dies, ut veniant ad satisfactionem, et congruam emendationem, omnes qui ecclesias dioecesis sanctae Eulaliae sine voluntate mea, id est, Sugnerii episcopi, invadere aut tenere praesumpserint vel praesumunt, et honorem et debitum et censum qui mihi ex ipsis ecclesiis debetur reddiderint. Sin autem emendare noluerint, omnes personae, sive laici, sive presbyteri, sive feminae, qui contra voluntatem meam injuste tenere ecclesias et censum earum, sicut jam diximus, praesumpserint, quae sunt dioecesis sanctae Eulaliae, vel presbyteri qui in eas aliquod sacrum ministerium super excommunicationem meam celebrare praesumpserint, et omnes consentientes et adjutores eorum, sint anathema maranatha, et sint excommunicati, et a [Col. 0950C] liminibus sanctae matris Ecclesiae expulsi, et a consortio omnium sanctorum extranei, et a corpore ac sanguine Domini nostri Jesu Christi alieni, et a consortio Christianae religionis segregati, nisi ad dignam poenitentiam atque satisfactionem infra suprascriptum tempus coram Deo et coram me venerint; cujus vicem veri Pastoris fungimur, quamvis indigni. Quem et supplices deprecamur ut oris nostri alloquio aurem pietatis accommodans, quos excommunicamus, excommunicet et quos anathematizamus anathematizet, unus et verus Deus Dominus noster Jesus Christus, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem. Amen.
[Col. 0950D] [Col. 0950D] Ex archivo ecclesiae Urgellensis. Universis episcopis circumquaque ubique commanentibus per quadrifida climata costni, Sanlanus, Dei gratia humilis sanctae sedis Urgellensis episcopus. Gratia vobis et pax a Deo semper multiplicetur. Vestris auribus, o sanctissimi Patres, nostra lingua nequit effari nec litteris comprehendi quantas et quales persecutiones nobis a pravis et perversis hominibus quotidie inferuntur. Attamen, necessitate cogente, vel pauca de multis vobis intimare satagimus. Anno denique praesenti nongentesimo nonagesimo primo trabeationis dominicae emerserunt se viri iniqui ad destruenda ecclesiastica jura, ut everterent animos principum qui videntur terere vel regere terras vel comitatos diocesaneos ecclesiae nostrae principalis, genitricis videlicet Domini nostri almae Mariae, cui Deo auctore deservimus. In tantum excrevit malitia eorum ut ad illorum suasionem comites [Col. 0951A] vel principes nostri vi auferrent a nobis et ab Ecclesia cui largiente Christo praesidemus, omnes diocesanas ecclesias et omnem censum quod jure episcopali debetur exsolvere nobis de duobus comitatibus integris, Cerdaniensem scilicet et Berchitanum, nulla culpa super nos existente; sed semper cum humilitate ac satisfactione requisivimus eos. Et non solum easdem ecclesias suffraganeas abstulerunt, sed insuper ipsas fruges omnes vel decimas quas praeterito anno Dominus ibidem dedit, necnon et nostros ministeriales exinde cum vi expulerunt. Ob id denique obsecramus nimium sanctitatem culminis vestri ut ipsos nefandos homines, qui animos principum vel comitum ad hoc nefas excitarunt, id est, Arnaldum et Radulfum, excommunicare ne differatis, necnon et omnes sequaces eorum, simul et ipsas ecclesias omnes cum illorum terminos qui sunt in supradictis comitatibus, ita ut nullus episcopus, nullus presbyter, nullus diaconus, nullus clericus, [Col. 0951B] cujuscunque sit ordinis, audeat ibi ullum ministerium ecclesiasticum facere vel celebrare usque ad legitimam satisfactionem vel emendationem veniant, et ipse episcopatus canonice sit redditus ecclesiae generali cui a Deo est attributus, et in. . . . . . . dicti rei de me Sanlane episcopo absolutionem accipiant. Sane ipsam comitissam Ermengards cum filios et filias suas ab hac excommunicatione excludimus et separamus atque sequestramus; et volumus atque nostra absolutione firmamus ut in qualicunque Ecclesia. . . . . . comitatibus venerint, licitum sit illis ibidem orare et missas audire et divinum officium celebrare; ipsaeque ecclesiae tandiu sint solutae quandiu illi comites et illa comitissa intus perstiterint. Excommunicationem quoque taliter in conspectu vestro volumus fieri sicut subter insertum est, vobis in eadem consentientibus vel subscribentibus. Sanctam itaque individuam invocantes Trinitatem, auxilium quoque omnium sanctorum nobis petentes, exoramus ut Arnaldum et Radulfum, qui animos comitissae [Col. 0951C] Ermergardis vel animos filiorum illius ad hoc incitarunt ut auferrent episcopatum Cerdaniensem vel episcopatum de Berchitano de jure vel ditione sanctae Mariae sede Vico vel de potestate Sallani episcopi, et omnibus in hoc errore consentientibus, Dominus sua virtute comprimere eos et brachia illorum alligare dignetur. Sequentes quoque apostolicam sententiam, eos et omnes sequaces eorum a liminibus sanctae Dei Ecclesiae sequestramus, et a corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi separamus, et ab omni consortio sanctae religionis Christianae disrumpimus ipsos et omnes quicunque partibus illorum consenserint aut illis adjutorium praebuerint. Ab hodierno die et deinceps maledicti et excommunicati permaneant usquequo ad satisfactionem veniant aut venire voluerint. Si quis vero superbus aut contumax huic nostrae definitioni assentire noluerit, vel hanc excommunicationem observare neglexerit, hunc divino zelo accensi cum Juda [Col. 0951D] Domini proditore aeterna punitione sub anathematis vinculo, nisi resipuerit, in inferno damnatum contradimus. Qui vero hujus excommunicationis pro Dei timore observator exstiterit, gratiam et misericordiam a Domino nostro Jesu Christo consequatur. Amen. Salla, gratia Dei episcopus Orgellensis, huic statuto nostro, in quo totam causam Dei judicio commisimus, subscribimus et confirmamus. Aimericus, episcopus Ecclesiae Ripacurcensis, hanc constitutionem confirmavi atque subscripsi.
[Col. 0951D] Ex archivo ecclesiae Urgellensis. Orthodoxorum catholicorum Patrum divinitusque inspiratorum canonum promulgavit auctoritas per universas provincias pro ingruentibus ecclesiasticis fluctuationibus ut nullus episcopus, sacerdos, [Col. 0952A] aut aliquis fidelis ordo ecclesiasticus se praesumat vindictam exercere in armis carnalibus, nisi tantum in oratione et virtute Spiritus sancti et canonica damnatione feriatur. Quod autem sedes episcoporum et thronus speculationum potestas judicandi et solvendi atque ligandi a Domino est illis data atque concessa, sicut ipse Salvator in Evangelio ait: Quaecunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo; et quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo. Et alibi: Accipite Spiritum sanctum. Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis. Et quorum retinueritis, retenta sunt. Ideo ista praeeolimus, charissimi, ut intelligatis potestatem episcoporum vestrorum, in eisque Deum veneremini, et eos ut animas vestras diligatis, et quibus illi non communicant non communicetis, et quos ejecerint non recipiatis. Multum enim timenda est sententia eorum, quia a Domino collata est illis potestas ligandi atque solvendi. Ob hoc igitur ego Salla indignus, [Col. 0952B] non meis meritis, sed nutu Dei episcopus, tanta audita sanctorum Patrum canonum instituta, cum consensu et adjutorio domni Vivani Barcinonensis episcopi, seu etiam domni Aimerici episcopi, cum canonicorum et sacerdotum nostrorum necnon et abbatibus vel monachorum suffragia, accensi flamma Spiritus sancti, excommunicamus atque alligamus omnem episcopatum Cerdaniensis vel Berchitanensis ad Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et omnes ecclesias quae in dictos comitatos sunt, tam praecipuas quam suffraganeas qui infra ejus terminos sunt, ut non habeat ibidem nullum ministerium sacerdotale factum nisi per nostra absolutione aut per nostra propria voluntate de feria tertia post Dominicam primam de Quadragesima inantea usquequo praedictus episcopatus redditus sit ad sancta Maria et in nostra sit potestate cum ipsas parochias quod nobis abstulerunt vel rapuerunt et cum ipsos oblatos qui exinde exierunt. Verumtamen sciatis quia ipsa comitissa domna Ermergards [Col. 0952C] cum filios et filias suas nec excommunicamus, nec nullius vinculo canonicae damnationis contra eos facimus, sed tantum omnes homines tam clericos quam laicos qui hanc malitiam tractaverunt adversus sancta Dei Ecclesia, et consilium dederunt et ipsa comitissa et filios suos de hunc maximum peccatum, et vastatores fuerunt atque raptores et fraudatores vel sacrilegi et fures, sicut Juda proditor. Hos tales praesumptores et ecclesiis sanctae Mariae raptores, vel suarum facultatum alienatores, excepto ipsa comitissa cum filios suos, nos supradicti Salla praesul, et Vivas gratia Dei episcopus, et Aimericus episcopus, cum canonicorum et sacerdotum nostrorum, sive cum abbatibus vel suffragia monachorum, excommunicamus eos ad Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et per omnes ordines angelorum et archangelorum et omnes virtutes coelorum, sive per omnes patriarchas et prophetas, et per omnes apostolos et martyres vel confessores, et per [Col. 0952D] omnes sanctos Dei sic eos excommunicamus et anathematizamus atque abominamus et alienamus eos atque abjicimus a liminibus sanctae Dei Ecclesiae, et segregamus eos a corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi et a consortio Christianorum fidelium, usque ad dignam satisfactionem et emendationem veniant ante altare sanctae Mariae sedis Vico et coram Salla episcopo et canonicos ejus; et usque absolutionem habeant de supradicto Salla episcopo, ita permaneant excommunicati et abominati sicut jam supra dictum est in saecula saeculorum. Amen.
Ex auctoritate Dei omnipotentis Patris, et Filii, [Col. 0953A] et Spiritus sancti, et sanctorum canonum, sanctaeque et intemeratae virginis Dei genitricis Mariae, atque omnium coelestium virtutum, angelorum, archangelorum, thronorum, dominationum, potestatum, cherubim ac seraphim, et sanctorum patriarcharum, prophetarum, et omnium apostolorum et evangelistarum, et sanctorum Innocentium, qui in conspectu Agni soli digni inventi sunt canticum cantare novum, et sanctorum martyrum, et sanctorum confessorum, et sanctarum virginum, atque omnium simul sanctorum et electorum Dei, excommunicamus et anathematizamus hunc furem, vel hunc malefactorem, et a liminibus sanctae Dei ecclesiae sequestramus, ut aeternis suppliciis cruciandus mancipetur cum Dathan et Abiron, et cum his qui dixerunt Domino Deo: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus. Et sicut aqua ignis exstinguitur, sic exstinguatur lucerna ejus in saecula saeculorum, nisi resipuerit et ad satisfactionem venerit. Amen. Maledicat illum Deus Pater, qui hominem creavit. Maledicat [Col. 0953B] illum Dei Filius, qui pro homine passus est. Maledicat illum Spiritus sanctus, qui in baptismo effusus est. Maledicat illum sancta crux, quam Christus pro nostra salute hostem triumphans ascendit. Maledicat illum sancta Dei Genetrix et perpetua virgo Maria. Maledicat illum sanctus Michael, animarum susceptor sacrarum. Maledicant illum omnes angeli et archangeli, principatus et potestates, omnisque militia coelestis exercitus. Maledicat illum patriarcharum et prophetarum laudabilis numerus. Maledicat illum sanctus Joannes praecursor et baptista Christi praecipuus. Maledicat illum sanctus Petrus et sanctus Paulus atque sanctus Andreas, omnesque Christi apostoli, simul et caeteri discipuli, quatuor quoque [Col. 0954A] evangelistae, qui sua praedicatione mundum universum converterunt. Maledicat illum cuneus martyrum et confessorum mirificus, qui Deo bonis operibus placitus inventus est. Maledicant illum sacrarum virginum chori, quae mundi vana causa honoris Christi respuenda contempserunt. Maledicant illum omnes sancti qui ab initio mundi usque in finem saeculi Deo dilecti inveniuntur. Maledicant illum coeli et terra et omnia sancta in eis manentia. Maledictus sit ubicunque fuerit, sive in domo, sive in agro, sive in via, sive in semita, sive in silva, sive in aqua, sive in ecclesia. Maledictus sit vivendo, moriendo, manducando, bibendo, esuriendo, sitiendo, jejunando, dormitando, dormiendo, vigilando, ambulando, stando, sedendo, jacendo, operando, quiescendo, mingendo, cacando, flebotomando. Maledictus sit in totis viribus corporis. Maledictus sit intus et exterius. Maledictus sit in capillis, maledictus sit in cerebro. Maledictus sit in vertice, in temporibus, in fronte, in auriculis, in superciliis, in oculis, in genis, [Col. 0954B] in maxillis, in naribus, in dentibus mordacibus, in labris sive molibus, in labiis, in gutture, in humeris, in armis, in brachiis, in manibus, in digitis, in pectore, in corde, et in omnibus interioribus stomacho tenus, in renibus, in inguinibus, in femore, in genitalibus, in coxis, in genibus, in cruribus, in pedibus, in articulis, et in unguibus. Maledictus sit in totis compaginibus membrorum; a vertice capitis usque ad plantam pedis non sit in eo sanitas. Maledicat illum Christus Filius Dei vivi toto suae majestatis imperio: et insurgat adversus eum coelum cum omnibus virtutibus quae in eo moventur, ad damnandum eum, nisi poenituerit et ad satisfactionem venerit. Amen. Fiat, fiat. Amen.
Dissertatio de judiciis Dei
[Col. 0953C] Inter antiquorum ritus qui ad tempora nostra minime penetrarunt, imo jam diu proscripti sunt, Judicia Dei potissimum animadvertere ad eruditionem nostram pertinet. Eo nomine olim significabantur experimenta a Christianis instituta cum invocatione nominis divini, ut si quando objecta alicui crimina dubia, aut occulta forent, accusationem suam actor, interveniente Deo, probare, aut reus eluere posset. Nimirum sibi nullo negotio eorum temporum homines persuadebant Deum scelerum ultorem, innocentiae vero patronum, prodigiis quoque, si invocaretur, certaturum pro detegenda veritate, quam pertingere oculi humani acies nequibat. Hinc sensim varii instituti fuere modi, quibus explorari putabatur de controversis criminibus scientia et testificatio Dei. Proinde experimenta haec appellata fuere Judicia Dei, quasi ad omniscientis judicium controversia deferretur, et inde justa sententia exspectanda foret. Purgationes quoque dicebantur, quoties ad ea confugiebat accusatus, ut illatum crimen [Col. 0953D] a se removeret. Omnium antiquissima purgatio, neque solum antiqua, sed semper a conciliis et Patribus probata, jusjurandum fuit, quod alio nomine sacramentum vocarunt. Ut major in ipso emittendo reverentia foret, illud super sanctorum tumulis atque reliquiis praebere mos olim fuit. Circiter annum Christi 404 sancti Augustini discipulus accusatus a Bonifacio presbytero, crimen in ipsum Bonifacium transtulit. Dubia res erat; scandali periculum instabat. [Col. 0954C] Quid hic Augustinus? «Elegi (ita ille scribit epistola 78, olim 137) aliquid medium, ut certo placito se ambo constringerent ad locum sanctum se perrecturos, ubi terribiliora opera Dei non sanam cujuscunque conscientiam multo facilius aperirent, et ad confessionem vel poena vel timore compellerent,» etc. «Multis notissima est sanctitas loci, ubi beati Felicis Nolensis corpus conditum est: quo volui ut pergerent, quia inde facilius fideliusque scribi potest quidquid in eorum aliquo divinitus fuerit propalatum.» Et sane quam celebris ea tempestate foret sancti Felicis Nolani tumulus, ex hujusmodi etiam miraculis, Natales in ejus honorem conscripti a sancto Paulino (quorum pars a me primum evulgata fuit in tomo primo Anecdotorum) satis produnt. Addit Augustinus: «Nam et nos novimus, Mediolani apud memoriam sanctorum, ubi mirabiliter et terribiliter daemones confitentur, furem quemdam, qui ad eum locum venerat, ut falsum jurando deciperet, compulsum fuisse confiteri [Col. 0954D] furtum.» Ita Gregorius Magnus, in epistola 33 lib. II, ad Justinum praetorem scribit se in Leone quidem episcopo nullam invenisse culpam; attamen subdit: «Ne quid videretur omissum, aut nostro potuisset dubium cordi remanere, ad beati Petri sacratissimum corpus districta eum ex abundanti fecimus sacramenta praebere. Quibus praestitis, magna sumus exsultatione gavisi, quod hujuscemodi experimento innocentia ejus evidenter enituit.» Idem factum a [Col. 0955A] Martino diacono ipse tradit epistola 18 lib. VII, ut alia loca omittam. Ad sancti quoque Geminiani Mutinensium episcopi et patroni tumulum habita hujusmodi judicia ostendam in dissertatione 58, de Christian, veneratione erga sanctos. Imo quoties episcopis atque ipsis Romanis pontificibus aliquod crimen objectum fuit, non aliam viam iidem inierunt, ut sese innocentes ostenderent. Sed quia perquam commoda ratione videbantur multi criminationes evadere, interposito duntaxat jurejurando, sancitum fuit ab antiquis principibus, diuque servatum, ut accusatus alios quoque adhiberet testes innocentiae suae, quos sacramentales, vel sacramentarios, vel conjuratores appellare vulgo consueverunt. Atque hinc nata formula dicendi, jurare quarta manu, quinta manu, etc., hoc est, quatuor, quinque, et pluribus conjuratoribus adhibitis sese purgare. Id moris in Italia quoque temporibus Langobardorum fuisse observatum, nos edocebit lex 367 Rotharis [Col. 0955B] regis, part. II, tom. I Rer. Italicar., ubi haec verba: «Si contigerit. hominem post datum fidejussorem de sacramento, et sacramentales nominatos, mori, etc.,» Additur ibi: «Sacramentum tunc intelligitur ruptum, quando praesentibus sacrosanctis Evangeliis, aut armis sacratis, ille, qui pulsatur, cum sacramentalibus suis se conjunxerit, etc.» Usitatissimum vero fuit ubique jusjurandum emittere ad sancta Dei Evangelia, testibus etiam sanctis viris Ambrosio, et Gregorio Nazianzeno. Propterea in ejusdem quoque Rotharis lege 364 iterum occurrit «jurare ad Evangelia sancta cum duodecim aidis suis, id est sacramentalibus, et jurare ad arma sacrata.» Scilicet omnibus Septentrionalibus populis, uti Du Cangius erudite ostendit in Glossario Latino, maxime probabantur sacramenta praestita tactis armis, quibus benedixerat ante sacerdos. Proinde a scopo aberravit Macer in Hierolexico, ad vocem Juramentum, contendens hic significari arma sacerdotalia, hoc est, instrumenta sacrificii, seu paramenta [Col. 0955C] sacra. De veris armis haec intelligenda sunt, in quibus post sacra opinionem Honoris statuebant tunc militares viri. Locum vero et formulam ad jurandum praescripsit Italico populo Carolus Magnus in lege Langobard. 38, hisce verbis: «Omnia sacramenta in ecclesiis aut super reliquias jurentur. Et quae in ecclesia juranda sunt, vel cum septem electis, aut si duodecim esse debent. Et sic jurent: Si illum Deus adjuvet, et illi sancti, quorum reliquiae istae sunt, ut veritatem dicat.» Plura non addo, ne longius quam par sit lectorem in hocce argumento deducam. Illud tantummodo adjiciam, hunc unum purgationis modum pro legitimo a Patribus semper habitum, et canonicum adhuc appellari. Consulendus est in hanc rem Gratianus Causa 2, Quaestion. quinta, et Gregorius IX, in Decretal., lib. V, tit. 34, de purgat. canonica.
Judiciis quoque canonicis adjungenda videretur purgatio per Eucharistiam, cujus haec fuit methodus. [Col. 0955D] Cum accusatus suspicionem a se amoliri cupiebat alicujus criminis, quod manifestis rationibus aut confirmari, aut dealbari nequibat, ad sacram synaxim adducebatur. Et antequam Domini corpus ore acciperet, coram astantibus protestabatur: Corpus Domini sit mihi ad probationem hodie; aut aliud quid simile. Quo facto, quies ei restituebatur, dimissa Deo cura puniendi hominis, si is mendax commissum facinus negasset, aut ficte pollicitus aliquid fuisset. Purgationem hanc Adrianus II papa anno 869 a Lothario Lotharingiae rege, suisque comitibus, accepit. Atque ipse rex caeterique divino, quemadmodum creditur, judicio percussi, brevi finem vivendi fecerunt, ut habent Annales Bertiniani, Metenses, etc. Sed praecipue episcopi et sacerdotes, alicujus culpae insimulati, consuevere sacrum celebrare, et ad communionem palam sese innocentes profiteri, Deum vindicem invocantes, si mentirentur. Ita Gregorius ipse septimus papa anno 1077 se purgavit Canossae [Col. 0956A] coram Henrico IV, Germaniae ac Italiae rege; tum alii episcopi et presbyteri, quos omitto. A nonnullis etiam conciliis probata est ejusmodi purgationis forma, in qua nihil superstitionis, nullamque Dei tentationem invenias. Et sane vix a jurejurando differt. Attamen saecula posteriora unum jusjurandum pro legitima et canonica purgatione acceperunt. Sed praeter istas excogitatae sunt ab antiquis aliae rationes ernendae, ut sibi persuadebant, veritatis occultae, et accusationis aut confirmandae aut diluendae, idque non sine ingenti temeritatis, et nimiae credulitatis nota. Non has Ecclesia adinvenit, non has Romani pontifices unquam probarunt, imo eas tandem penitus sustulerunt. Propterea purgationes vulgares, quasi a vulgo institutae, appellabantur; uti et judicia Dei, cujus nominis causam antea aperui. Primum locum faciam judicio aquae frigidae. Cum gravia flagitii alicujus indicia quemquam gravabant, sed non ita ut convinci reus posset, res ad Deum judicanda deferebatur, pia quidem, sed temeraria, [Col. 0956B] ut dixi, persuasione. Parabatur, sive deligebatur lacus aquae, ad quem accusatus, antea in templo monitus et adjuratus, accedebat; et praemissis orationibus, atque invocato Deo teste veritatis, ac scelerum vindice, in altum projiciebatur, intentis interea astantium oculis, num aqua eum reciperet, an sustentaret. Non ingratum, puto, lectoribus erit accipere descriptum verbis antiquorum hunc ritum, quando ejus duplex monumentum ex membranis eductum praesto mihi est. Primum descripsi e pervetusto Antiphonario, nempe circiter annum Christi 1150 manu exarato, et existente in bibliotheca insignis capituli metropolitani canonicorum Mediolanensium; quod olim spectabat ad canonicam Vallis Travaliae. Alterum excerpsi ex antiquissimo Rituali ms., quem olim possidebat amicus meus D. Coelestinus Lorefice monachus Benedictinus. Ita vero inscribitur Mediolanensis ms. ritus.
«Hoc est verum judicium ad hominem qui debet exire in aquam frigidam.
«Quando Romani propter invidentiam tulerunt domno Leoni papae oculos et linguam, propter thesaurum sancti Petri, tunc venit ad imperatorem Carolum, ut eum adjuvaret de inimicis suis. Tunc imperator duxit eum Romam, et restituit eum in locum suum, et thesaurum supradictum non potuit invenire aliter, nisi per istud judicium; quod judicium fecere beatus Eugenius, et Leo, et imperator, ut episcopi et abbates et comites firmiter teneant et credant quod probatum habuerunt illi sancti viri, quod invenerunt.
« Cum homines vis dimittere in aquam frigidam ad probationem, ita debes facere. Accipe illos homines, quos vis mittere in aquam, et duc eos ad ecclesiam coram omnibus. Et cantet presbyter missam, et faciat illos ad ipsam missam offerre. Cum autem ad communionem [Col. 0956D] venerint, antequam communicent, interroget eos sacerdos conjuratione ista, et dicat: Adjuro vos, homines, per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et per veram christianitatem, quam vos suscepistis, et per Unigenitum Dei Filium, et sanctam Trinitatem, et per sanctum Evangelium, et per istas reliquias, quae in hac ecclesia sancta sunt, ut non praesumatis ullo modo communicare, neque accedere ad hoc sanctum altare, si vos hoc fecistis, aut consensistis, aut scitis qualiter hoc egerint. Si autem homines tacuerint, et nemo ullum sermonem dixerit, tunc accedat sacerdos ad altare, et communicet ex illis quemcunque vult mittere in aquam. Cum communicant, dicat sacerdos ad unumquemque per singulos: Hoc corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi sit tibi acceptum ad probationem hodie. Expleta missa, faciet ipse sacerdos aquam benedictam, et accipiat ipsam aquam, et vadant ad locum, ubi homines probati debeant esse. Cum autem venerit ad jam praedictum [Col. 0957A] locum, praebeat illis omnibus de ipsa supra benedicta aqua bibere. Ut autem dederit, dicat ad unumquemque: Haec est aqua benedicta. Sit tibi ad comprobationem fidei. Postea vero conjuret sacerdos aquam, ubi illos mittere debet: Adjuro et benedico te, aqua, in nomine Dei Patris omnipotentis, qui te in principio creavit, et jussit ministrari humanis necessitatibus. Qui etiam te jussit segregari ab aquis superioribus. Adjuro te etiam per ineffabile nomen Domini nostri Jesu Christi, Filii Dei omnipotentis, sub cujus pedibus mare elemento aquarum se calcabile praebuit; qui etiam se baptizari in aquarum elemento voluit. Adjuro te etiam per Spiritum sanctum, cujus voluntate mare divisum est, et populus Israel per illud siccis vestigiis transivit, ad cujus etiam vestigii invocationem Elias ferrum, quod de manubrio exierat, super aquas natare fecit, ut nullo modo suscipias hos homines, si in aliquo ex his sunt culpabiles, quod illis objiciat, scilicet aut per opera, aut per consensum, aut per scientiam, aut [Col. 0957B] per ullum ingenium. Sed fac eos natare super te, ut nulla possit esse causa aliqua, aut nulla praestigiatio, quae illos possit non manifestare. Adjuro te per nomen ejus obedias, cui omnis creatura servit, quem cherubin et seraphin laudant dicentes: Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus Deus exercituum; qui etiam dominatur per infinita saecula saeculorum. Amen. Item post conjurationem aquae apprehendat ipsos homines, qui ad judicium debent intrare. Exuat illos vestimentis eorum, et faciat osculari singulos sanctum Evangelium et crucem Christi. Post haec ista conjuratio fiat per unumquemque: Adjuro, homo, per invocationem Domini nostri Jesu Christi, et per judicium aquae frigidae. Adjuro vos (te) per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et per Trinitatem inseparabilem, et per Dominum notrum Jesum Christum et per omnes angelos et archangelos et per nomen Dei, et per diem tremendum judicii, et per viginti quatuor seniores, qui quotidie Deum laudant, et per [Col. 0957C] quatuor evangelistas Marcum et Matthaeum, Lucam et Joannem, et per duodecim apostolos, et per omnes sanctos Dei, per martyres et confessores atque virgines, et principatus et potestates et dominationes et virtutes, et per thronos, cherubim et seraphim, et per omnia secreta coelestia, et per tres pueros Sidrac. Misac, et Abdenago, qui quotidie Deum laudant; et per centum quadraginta quatuor millia, qui pro Christi nomine passi fuerunt, et per Mariam Matrem Domini nostri Jesu Christi, et per cunctum populum sanctum Dei, et per illud baptismum, quod sacerdos vos (te) regeneravit; vos (te) adjuro, ut si vos (tu) hoc furtum scitis (scis), aut audistis (audisti), aut bajulastis (bajulasti), aut in domos vestras (domum tuam) recepistis (recepisti), aut consentientes (consentiens), aut consentanei (consentaneus), fuistis (fuisti), aut si habetis (habes) cor incrassatum vel induratum, aut si inculpabiles estis (inculpabilis es), evanescant corda vestra (evanescat cor tuum), [Col. 0957D] et non suscipiat vos (te) aqua, neque ullum maleficium contra praevaleat. Per, etc. Oratio. Propterea obnixe te deprecamur, Domine Jesu Christe. tale signum fac, ut si culpabiles sunt hi homines (culpabilis est hic homo), nullatenus recipiantur (recipiatur) ab aqua. Haec, Domine Jesu Christe, ad laudem et gloriam et invocationem nominis tui, ut omnes agnoscant quia tu es benedictus Deus, qui vivis et regnas in saecula saeculorum. Amen. Deinde accipiat modo presbyter de ipsa aqua benedicta, quam prius fecerit. Aspergat super unumquemque, et statim illos projiciat in aquam. »
Accipe nunc non dissimilem narrationem ex praelaudato ms. Rituali.
«Justum judicium homines, quia verum est, quod domnus papa Eugenius constituit ad faciendum, ut nullum liceat perjurare super sancta sanctorum, justum faciant, episcopi, abbates, et comites, et vassi dominici. Et est constitutum in omnem regionem Romanorum.
«Adjuro te, homo, per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, per diem tremendum, per viginti quatuor seniores qui quotidie laudant Deum, per centum quadraginta quatuor millia qui Christi martyres sunt, et per omnes sanctas virgines, et per beatam virginem Mariam, quae Christum portare meruit, et per illum baptismum, quem sacerdos super te regeneravit. In hoc tibi supra dico, cum sanctis tibi invocor, ut tu (ille) de hoc furto aut consensisti, aut bajulasti, aut consentaneus fuisti. Cor incrassatum aut induratum. Si culpabilis es, non suscipiat eum hodie aqua. Pro hoc, Domine, fac signum tale, [Col. 0958B] ut omnes cognoscant quia tu es Deus benedictus in saecula saeculorum. Amen.
«Incipit judicium, quod fecit beatus Eugenius cum domno papa Leone, et domino Carolo Magno imperatore, et Romani, propter thesaurum sancti Petri, et invidiam insimul tulerunt Leoni papae oculos et linguam. Ille evasit vix de manibus eorum, et venit ad imperatorem Carolum, ut eum adjuvaret de suis inimicis. Et tunc imperator reduxit eum Romae. Et thesaurum supradictum non potuit invenire aliter, nisi per justum judicium, quod fecit beatus Eugenius, et Leo papa, et imperator Carolus, ut episcopi, et abbates, seu comites firmiter teneant et credant, quia probatum habuerunt illi sancti, quos invenerunt.
« Istam facere debes, cum hominem vis mittere in aquam ad probationem. Tunc accipe illos homines, quos in voluntate habes mittere in aqua, et duc eos ad ecclesiam. Et coram omnibus canant missam, et faciat eos ad ipsam missam offerre. Cum autem ad communionem [Col. 0958C] venerint, antequam communicent, interroget eos sacerdos et conjurationem istam dicat.
«Adjuro vos, homines, per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, etc. [Col. 0957D] Formulam hujus conjurationis habes supra in ordine ad faciendum judicium, etc. .
« Si autem omnes tacuerint et nullus hoc dixerit, accedat sacerdos ad altare, et communicet eos quos vult mittere in aqua. Cum autem communicat, dicat sacerdos per singulos: Corpus et sanguis Domini nostri Jesus Christi sit tibi hodie ad probationem. Postea vero conjuret sacerdos aquam, ubi homines mittendi sunt.
«Adjuro te, aqua, in nomine Dei Patris omnipotentis, etc. [Col. 0957D] Conjuratio aquae hic est eadem quam accepisti [Col. 0958D] in supra laudato ordine.
« Post conjurationem autem aquae, exuat illos vestimentis eorum, et faciat illos osculari sanctum Evangelium et crucem Christi Post haec, de ipsa aqua benedicta [Col. 0958D] aspergat presbyter super unumquemque, et projiciat eos statim in aqua per singulos. Haec autem omnia facere debent jejunando. Neque illi comedant cibos, neque qui pro ipsis mittuntur in aqua.
«Adjuro vos (te), homines (homo) ill., per invocationem Domini nostri Jesu Christi, et per judicium aquae frigidae, etc. [Col. 0958D] Vide supra formulam conjurationis hominum. .»
Cum audis communicantibus exhibitum fuisse corpus et sanguinem Domini, habes etiam antiquitatem ritus, qui in usu fuit, antea quam calicis usus laicis, ita jubente Ecclesia, adimeretur. Simul autem animadverte, non vulgo tantum probata olim fuisse hujusmodi spuria judicia, sed etiam nonnullis ecclesiasticis [Col. 0959A] viris, quandoquidem in sacris eorum Ritualibus non secus atque alia ecclesiastica instituta occurrunt. Et sane ex ipsis Ritualibus alias non dissimiles ejusdem ritus formulas edidere Juretus, Lindenbrogius, Goldastus, Mabillonius, Du Cangius, Bignonius, et alii. Neque mirum quod tanta fides adjungeretur hujusmodi probationum generi, cum ejus institutores venditarentur, si superis placet, Leo III, Romanus pontifex, et Carolus Magnus, et beatus Eugenius, idem fortasse, qui Landulpho seniori, lib. II, cap. undecim., Histor. Mediolanens., tom. IV Rer. Italicar., memoratur. Grandia haec nomina fidem miram invento conciliabant. Neque rudis Popelli erat fictioni larvam detrahere, et praesertim quod a sacerdotibus quibusdam res proponebatur, eorumque Rituales libri veluti certam hanc detegendae veritatis formam commendabant. Hincmarus ipse Rhemensis episcopus, vir doctissimus, inventum hoc laudabat in opusculo de Divortio Lotharii. Sed [Col. 0959B] jam exclamantes audi: O barbarum ac truculentum morem, fabulamque summe perniciosam, quae hominibus fortasse culpa carentibus tam facile vitam eripiebat! Bona verba, quaeso. Et mihi olim ea opinio insederat, infelices ita demersos animas reliquisse sub aquis, ac proinde ritum barbaricum exsecrabar. Gregorius Turonensis, lib. primo, cap. 69 et 70, de Gloria martyrum, auctor est duas mulieres adulterii accusatas ut aquis immergerentur dijudicatas fuisse. Ex iis una innocens reputata super aquas ferri coepit. Alteram stylus sub aquis tenuit, ne ad fundum fluminis perveniret: idque miraculi loco fuit; quapropter veluti insons dimissa est. Ad haec Du Cangio referente, in Statutis mss. Caroli I, Siciliae regis, qui post dimidium saeculi XIII regnavit, ista leguntur: Quant aucuns estoit accusez d'aucun crime, dont il deust estre noyez, s'il n'estoit coupables, il ne pooiet noer. Mais ce n'est mie voirs; car ce feroit li banfices de l'air, qui le retient, non mie autre chose. Quae, si bene intelligo, haec sonant: «Cum de aliquo crimine [Col. 0959C] quisquam accusabatur propter quod in aqua suffocandus esset, si innocens erat, suffocari non poterat. Sed istud minime verum est; fiebat enim aeris beneficio, qui projectum in aquas retinebat, neque ob aliam causam id contingebat.» Haec et mihi ante oculos erant olim. Verum in hanc rem diligentius introspiciens, deprehendi aliter rem actam antiquioribus saeculis. Clarissimus vir P. Edmundus Martene monachus Benedictinus, tom. III, lib. III, cap. 7, de antiq. Eccles. Ritib., aliquot congessit formulas probationum in aqua frigida, ex archivis Gallicis; nam et ibi idem mos summo in honore et vigore fuit. Ita et P. Pezius in Thesauro Anecdotor. novissim., part. II tomi II, pag. 635, et antea Mabillonius, in Analectis, pag. 161, noviss. Edition., alias edidere formulas ejusmodi ritus. Itaque apud eumdem Martene ista leguntur: «Deinde vero corda quadam, quae eum tenere queat, circa lumbos alligetur, atque in corda fiat nodus; et sic in aquam suaviter, ne [Col. 0959D] aquam commoveat, demittatur. Si vero usque ad nodum demersus fuerit, extrahatur ceu salvus; sin autem quasi reus a videntibus aestimetur.» Itaque animadvertendum est (secus quam ego scripseram in notis ad legem Langobard. 55 Lotharii I, part. II tom. I Rer. Italicar.) eos solum in ejusmodi judicio culpae reos fuisse habitos, quos aqua adversabatur, atque in sinu suo recipere negabat, perinde quasi scelere inquinatos ipsa quoque horreret. Caeterum qui revera demergebatur, protinus veluti innocens reputatus, ex aqua incolumis educebatur. Attentius vide quid in supra evulgato ritu contineatur. Adjurat sacerdos aquam ut nullo modo suscipiat eos homines, si in aliquo sunt culpabiles; sed faciat eos natare super se. Infra adjurantur homines, ut si furtum sciant, aut receperint, etc., aut si inculpabiles sint (pro culpabiles ita ibi scriptum), evanescant, eorum corda, et non suscipiat eos aqua. Ita in altera formula apud supra laudatum Martene rogatur Deus, [Col. 0960A] ut si innocens de hoc furto, unde purgatio quaerenda est, in hanc aquam corpus suum immittere voluerit, confestim ab ipsa excipiatur aqua. Si autem culpabilis aut reus, etc., ab ista aqua rejiciatur, etc. Diserte etiam tradit supra memoratus Hincmarus, colligatos fune in aquam fuisse demissos, ne si innoxios aqua reciperet, ii periclitarentur. Quare nocentes, uti supernatantes, minime in imum, ut ferunt, dilabebantur. Atque, ut vides, nullum aliud in ejusmodi judicio periculum aderat, nisi cum aqua irata sinum aperire nolebat cadenti homini, tunc enim is illati criminis reus decernebatur. Commodissimam profecto dicas vel pro perditissimis hominibus viam istam sese purgandi. Imo veniam efflagito ego, si suspicer ab aliquo versuto potius quam pio viro adinventam fuisse rationem hanc explorandae veritatis, ut per minime periculosum experimentum sub specie divinae revelationis eriperetur poenae aliquis improbus, et veluti testimonium innocentiae haberetur, quod illum aqua in sinum suum excepisset, ac minime [Col. 0960B] suo dorso sustentasset. Per quam rudes profecto fuerint homines iis saeculis oportet, et non levi credulitate laborarint, quando ad innocentiam dignoscendam pro coelesti voce atque prodigio accipiebant, hominem bene ponderosum in aqua mergi. Sed ne quid dissimulem, in Chronico Mosomensi edito a Dacherio, ad annum 1166, narratur et nonnullis haereticis, deprehensis apud Vizeliacum, duos sese obtulisse examini aquae. «Adducti sunt ergo ad judicium examinis aquae; et eorum unus omnium judicio salvus per aquam factus est. Fuerunt nonnulli qui exinde dubiam tulere sententiam. Alter porro remersus in aquam, fere omnium ore damnatus est, etc. Ipso petente, ad aquae judicium reductus, et secundo demersus, nec vel parum ab aqua receptus est. Bis denique damnatus, igni ab omnibus adjudicatus est.» Guibertus quoque abbas Novigenti, lib. III, cap. 14, de Vita sua, per miraculum narrat de fure quodam. De altero eadem habet Hermannus monachus in lib. [Col. 0960C] Miracul. sanctae Mariae Laudun. Quibus in exemplis vides sese Deum accommodasse interdum ad hominum piam fidem et preces. Mabillonius quoque in Annalib. Benedictin., ad annum 1021 et 1030 paria miracula contigisse refert. Si vera sunt etiam quae interdum audivi, in Transilvania perdurat adhuc experimentum aquae ad dignoscendas sagas, sive incantatrices maleficas, quarum ingens copia ibi traditur esse, et de quibus multa narrantur, quae tamen credere vera sapiens nolit, nisi suos ipse oculos testes adhibeat.
Ejusdem quoque generis, et in eumdem finem excogitatum fuit alterum judicium panis et casei. Nempe post multas ecclesiasticas caeremonias, orationes, missam, et communionem, accusato panis et caseus benedicti tradebantur. Si edere et glutire poterat, jam exploratae illius innocentiae omnes plaudebant. Sin cibus comedi atque in ventriculum demitti nequibat, continuo objecti criminis reus dijudicabatur. [Col. 0960D] Judicium casei in Germanico Codice prostans indicarunt etiam Eccardus, et clariss. P. Godefridus abbas Gottwicensis, lib. I, cap. 2 Chronici Gottwicen. Accipe nunc ejusmodi ritus descriptionem nondum editam ex antiquissimo Rituali supra mihi memorato.
«Agios, Agios, Agios. Sancte Pater, qui es invisibilis, aeterne Deus, omnium rerum creator, Deus spiritalium orator, qui cunctorum conditor es, et arcana conspicis. Qui scrutaris corda et renes, Deus, deprecor te; exaudi verba deprecationis meae, ut qui hoc furtum admiserit, panis vel caseus iste fauces et guttura eorum transire non possit. Amen.
«Domine, qui liberasti Moysen et Aaron a dextra Aegypti, David de manu Goliae, Jonam de ventre [Col. 0961A] ceti, Petrum de fluctibus, Paulum de vinculis, Theclam de bestiis, Susannam de falso crimine, tres pueros de camino ignis ardentis, Danielem de lacu leonum, paralyticum de grabato, Lazarum de monumento, ostende misericordiam tuam, ut qui hoc furtum commiserunt, panis vel caseus iste fauces vel guttura eorum transire non possit. Per, etc.
«Te igitur, clementissime Pater, per Jesum Christum filium tuum Dominum nostrum supplices rogamus et petimus, ut inhaereas linguas gutturibus istorum hominum, qui hoc furtum fecerunt vel commiserunt, aut nunquam manducent neque glutiant creaturam tuam panem et caseum istum, ut sciant quia tu es, et non est alius Deus praeter te. Summe Deus, qui in coelis moraris, qui habes ob trinitatem et majestatem tuam justos angelos tuos, emitte, Domine, angelum tuum Gabrielem, qui ora haereat [Col. 0961B] gutturibus eorum, qui hoc furtum fecerunt, ut nec manducent nec glutiant creaturam tuam panem et caseum istum. Abraham, Isaac, et Jacob, hos patriarchas invoco cum duodecim millibus angelorum et archangelorum. Invoco quatuor evangelistas, Marcum, Matthaeum, Lucam, et Joannem. Invoco Moysen et Aaron, qui mare diviserunt, ut ligent linguas gutturibus istorum hominum, qui hoc furtum fecerunt, aut consenserunt. Si hanc creaturam tuam panem et caseum gustaverint, tremulent sicut arbor tremulus, et requiem non habeant nec requiescant in faucibus eorum creaturam panis et casei, ut sciant omnes quia tu es Deus, et non est alius praeter te. Per, etc.
Conjuro te, homo, per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et per tremendum judicii diem, per quatuor evangelistas, per duodecim apostolos, [Col. 0961C] et per sexdecim prophetas, et per viginti quatuor seniores, qui quotidie in laudem Dei adorant, per illum Redemptorem, qui pro nostris peccatis manus suas sanctas in cruce suspendere dignatus est, si in hoc furtum mistus es, aut fecisti, aut bajulasti, taliter tibi ordinetur de manu Domini, vel de tanta sua sancta gloria et virtute, ut panem et caseum istum non possis manducare, nisi inflato ore, cum spuma et gemitu et dolore et lacrymis; faucibusque tuis sis constrictus per eum qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.»
In Antiphonario quoque vetustissimo capituli metropolitani Mediolanensis, cujus supra mentionem feci, legebatur benedictio panis et casei ad inveniendum qui furatus est. Ast ego, ne lectori sim taedio, unicum exemplum attuli, et praesertim quod non dissimilis hujusce judicii descriptio occurrat apud praelaudatum Martene in libr. de antiquis Eccles. Ritibus. Gravioris contra discriminis fuit judicium aquae ferventis. In hanc demissus homo si urebatur, [Col. 0961D] intentati criminis nulla defensio supererat. Is enim reus a coelo indicatus credebatur. Vicissim vero innocentem depraedicabant (neque injuria) ubi is inde illaesus emergebat. Manum tantummodo, non autem corpus totum, in lebetem ferventis aquae ea occasione solitam fuisse immitti, antiquorum monumenta testantur. Imo innuere videntur, servos duntaxat alicujus culpae arcessitos subiisse ejusmodi judicium. In capitulari Ludovici Pii, edito anno Christi 819 apud Baluzium, tom. primo Capitular. Reg. Francor., pag. 598 et 669, atque inter Leges Langobardicas, cap. 9, Ludovici Pii, pag. 128, part. II tomi I Rer. Italicar., ubi de homicidiis intra aedes sacras perpetratis agitur, haec habentur: Si proprius servus hoc commiserit, judicio aquae ferventis examinetur, utrum hoc sponte, an se defendendo fecisset. Et si manus ejus exusta fuerit, interficiatur.» Sed longe antea ritum eumdem indicaverat Liutprandus, Langobardorum rex, lege 21, lib. V, pag. [Col. 0962A] 61 ejusdem partis II tomi I Rer. Italicar., his verbis: «Si quis servum alienum sine voluntate domini sui in sacramentum miserit, aut manum in caldaria mittere fecerit, componat domino ejus solidos viginti.» Gregorius quoque Turonensis non dissimile experimentum narrat lib. primo, cap. 81, de Gloria martyrum, quod institutum fuit inter catholicum et haereticum in orthodoxae fidei testimonium. Hac de re legendus Du Cangius in Glossar. Latin. ad vocem Aqua, et videndae formulae hujus ritus apud supralaudatum Martene, tom. III, lib. III, cap. 7, de antiquis Eccles. Ritibus. Ego tantummodo proferam quae in nuper laudato Rituali ms. de hoc ritu habentur, unde etiam elucebit nihil aliud quam manum immitti consuevisse in aquam ferventem, cum ejusmodi experimentum peragebatur.
«Deux judex justus, fortis et patiens, qui auctor [Col. 0962B] pacis es, et judicas aequitatem, judica quod justum est, Domine, et rectum judicium tuum. Qui respicis super terram, et facis eam tremere. Tu Deus omnipotens, qui per adventum Filii tui Domini nostri Jesu Christi mundum salvasti, et per sanctissimam ejus passionem genus humanum redemisti, tu hanc aquam igne ferventem † sanctifica. Qui tres pueros, id est Sidrac, Misac, et Abdenago, jubente rege Nabuchodonosor, in camino ignis accensa fornace salvasti. Tu, clementissime Dominator, praesta, ut si quis innocens de hoc furto, vel stupro, in hanc aquam igne ferventem manum miserit, sicut tres pueros supradictos de camino ignis solvisti, et Susannam de falso crimine liberasti, ita et qui innocens de hoc furto in hanc aquam igne ferventem manum miserit, salvam et illaesam educat. Ita, Domine omnipotens, si quis est culpabilis, incrassante diabolo cor induratum, praesumpserit manum suam mittere, tu, justissime, qui es Veritas, hic in corpore [Col. 0962C] suo veritatem manifesta, ut anima per poenitentiam salvetur. Et si culpabilis est, et per aliquod maleficium, aut per herbas peccatum suum tegere voluerit, tua dextera evacuare dignetur. Per, etc.
«Benedico † te, creatura aquae igne ferventis, in nomine Patris, ex quo cuncta procedunt, et Filii, per quem facta sunt omnia, et Spiritus sancti, in quo universa sociantur. Et adjuro te per eum qui te ex quatuor fluminibus totam terram rigare produxit; nam et te in vinum mutavit; etiam in te baptizatus est. Ut nulla insidia diaboli, neque maleficia hominis inimici te a veritate judicii separare possint; sed punias noxium, et illaesum purifices innocentem, per eum cui nulla latent occulta, et qui misit te per diluvium super universum orbem, ut peccatores deleres, et adhuc venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.»
Narrantur et de hoc judicio miracula nonnulla [Col. 0962D] coelitus patrata. Unam prae caeteris refert Hincmarus supra memoratus in libro de Divortio Lotharii, qui rem quoque sibi probari satis significat. Neque dispar fuit judicium ferri candentis. In vetusto Antiphonario capituli metropolitani Mediolanensis habetur benedictio ad judicium ferri ardentis in manu. Scilicet qui illaesus ferrum candens manibus retinebat, a se veritatem aut innocentiam stare ejusmodi prodigio evincebat. Qui adurebatur, certum vulgo praebebat judicium, se mentitum, aut crimine illato gravari. En quae in Rituali ms. de hujusmodi judicio reperi.
« In primis benedicatur ignis: Domine sanctae Pater omnipotens aeterne Deus, in nomine tuo, et Filii tui Dei, et Domini nostri Jesu Christi, et Spiritus sancti, benedicimus † et sanctificamus ignem hunc. Adjuva nos, qui vivis et regnas, per, etc. Sequuntur [Col. 0963A] litaniae. Postea legitur Evangelium: In illo tempore ductus est Jesus in desertum, etc.
«Deus qui tribus pueris mitigasti flammam ignium, concede propitius, ut nos famulos tuos non exurat flamma vitiorum, per, etc.
«Deus, quem omnia opera benedicunt quem, coeli glorificant, quaesumus te orantes, ut sicut tres pueros de camino ignis incendio non solum illaesos, sed etiam in tuis laudibus conclamantes liberasti, ita et nos a peccatorum nexibus absolutos, a devoragine ignis eripias. Ut dum te Dominum Deum Patrem benedictione laudamus, criminum flammas operumque carnis incendia superantes, sacrificium tibi debitum fieri mereamur, per Dominum, etc.
«Deus, cui notitiam nullam unquam secreta fugiunt, [Col. 0963B] fidei nostrae tua bonitate resplende, et praesta, ut quisquis purgandi se gratia hoc igni tulerit ferrum, potentiae tuae indicio vel absolvatur innocens, vel obnoxius detegatur, per, etc.
«Benedic, Domine, per invocationem sanctissimi nominis tui, ad manifestandum verum judicium tuum, hoc genus metalli, ut, omni daemonum falsitate procul remota, veritas veri judicii manifesta fiat, per, etc.»
Similem, nisi idem sit, ritum subnecto. Novem aut duodecim ferrei vomeres candentes substernebantur, ac super eos pedibus nudis incedere eligebat aut jubebatur, qui suam veracitatem aut innocentiam probandam susceperat. Victor abibat, qui nullum ab igne detrimentum reportabat; victus, qui laedebatur. In lege Langobardica 105 Caroli Magni, part. II tomi II, pag. 106, Rer. Italicar., edicitur ut qui homicidium [Col. 0963C] se perpetrasse negaverit, «ad novem vomeres ignitos judicio Dei examinandus accedat.» Adeo vero pervulgatum erat et commendatum ferri candentis judicium, ut monachi ipsi non raro ad illud in rebus dubiis appellarint. Sirmondus vir cl., in notis ad epist. 39 lib. III, Goffridi Vindocinensis, acta referens controversiae inter Haimaricum vicecomitem, ac Theodoricum sancti Albini abbatem: Vicecomitem adiit abbas, paratus «aut calidi ferri judicio secundum legem monachorum per suum hominem probare, aut scuto et baculo juxta legem saecularium defendere, etc.» Mabillonius quoque, in appendice ad tom. IV Annal. Benedictinor., num. 42, chartam refert, in qua monachi majoris monasterii ad litem dirimendam uti decreverunt «solito candentis ferri judicio.» Vide quam altas radices temerarii isti mores egerint, quando et ipsi religiosi viri in eos consentiebant, adeo ut candentis ferri judicium, familiare monachis evaserit, et veluti lex [Col. 0963D] monachorum censeretur. Quod plus etiam mirere, obnoxiae fuerunt ejusmodi judiciis imperatrices ipsae atque reginae, quoties in dubium revocabatur illarum honestas. Carolus Crassus Augustus, anno 887, annalista Saxone teste, conjugi suae adulterii crimin objecit. «Illa virginitatem se approbare Dei judicio, si marito placeret, aut singulari certamine, aut ignitorum vomerum examine affirmabat; factoque dissidio, in Andelam monasterium ancillarum Dei in Alsatia, quod ipsa exstruxerat, Deo famulatura recessit, in quo sepulta multis miraculis praefulget.» Henrici I Augusti in coelitum catalogum illati conjugem sanctam norunt omnes Cunegundem. Sed non omnibus notum est adactam fuisse castissimam Augustam ut a se thori violati suspicionem atque accusationem removeret, ad judicium vomerum susciplendum. Rem narrat vetustissimus auctor Vitae ipsius apud Ludewigum, tomo primo, pag. 346, Scriptor. Bambergens., atque inter caetera scribit: [Col. 0964A] «Expurgationis gratia ad vomeres candentes illud sibi judicum elegit, quod propter duritiam hominum institutum esse cognoscitur, etc. Stupentibus et flentibus universis qui aderant, vomeres candentes nudo vestigio calcavit, et sine adustionis molestia, secura pertransiit.» Ita paucis post annis, hoc est anno 1033, insimulata inhonestae consuetudinis Emma Angliae regina apud Eduardum regem filium innocentiam suam ferri candentis examine probavit, super novem ignitos vomeres in pavimento templi paratos illaesa perambulans. Neque alia ratione «quidam homo ingenuus, de homicidio Sigefredi comitis incusatus,» culpam a se amovit. Hoc est, «candenti ferro se expurgavit, et ex decreto synodi post duas noctes illaesus apparuit,» ut habetur in Vita sancti Meinwerci episcopi Paterbrunensis, cap. 99, apud Leibnitium, tomo primo Scriptor. Brunsvicensium. Neque reticere volo famosum facinus, cujus auctorem habemus Godefridum Viterbiensem, [Col. 0964B] part. XVII Chronici, ubi res gestas Ottonis III Augusti persequitur. Cum is «juxta Mutinam» versaretur, deperiit Augusta conjux comitem urbis, et ad infanda sollicitavit. Procacem feminam reputit comes, sibique ex ejus ira imminere jam mortem praesentiens, consciam servatae fidei propriam uxorem voluit, eique inter caetera dixit:
Ad hactenus recensita accedat judicium crucis, cujus est mentio in lege 10 Langobard. Caroli Magni, part. II tomi I Rer. Italicar., pag. 95. Haec in Codice Estensi ita legitur: «De eo qui perjurium fecerit,» etc. «Quod si accusator contendere voluerit de ipso perjurio, stent ad crucem.» In Capitularibus quoque regum Francorum non semel experimenti hujus mentio occurrit. Multum vero se fatigavit eruditissimus Du Cangius in Glossar. Latin. ut decerneret qualis forma olim fuerit hujusce judicii, ac denique statuit eos qui crucis examen subibant, expansis in crucis formam, sive sublatis in altum brachiis, ante crucem in templo stetisse certo ac definito tempore, hoc est, donec recitaretur Evangelium, aut psalmi [Col. 0965C] nonnulli. Immobiles persistentes, innocui; contra qui sustinere tandiu brachia nequibant, sontes veluti divino judicio habebantur. Hujus rei documentum protulit Dubletus ex Sandionysiano Parisiensi archivo, illatum subinde a celeberrimo Mabillonio in appendicem Rei diplomaticae, num. 51. Contendente Herchenrado episcopo Parisiensi anno Christi 771 contra monasterium Placicium coram Carolo Magno rege, ad Dei judicium ad crucem provocatum fuit, in quo succubuit homo episcopi. Alterum exemplum protulit Ughellius tomo V, in episcop. Veronensibus, nempe experimentum anno 837 Veronae factum a duobus clericis, qui «in ecclesia sancti Joannis Baptistae ad Domum, ad crucem steterunt. Ambo ab introitu missae usque ad mediam passionem secundum Matthaeum» constantes perstitere. Tum unus ex iis lassus «in terram velut exanimis corruit. Alter pacificus (fortasse Pacificus nomine) usque ad finem passionis stetit,» hoc est, victoriam [Col. 0965D] retulit. Nullum hinc grave damnum in devictos fluxisse vides, uti in examine ignis factum ostendimus. Ac proinde nil mirum, si Carolus Magnus in divisione regnorum inter filios suos, tomo primo, pag. 444, Capitularium, judicium crucis selegerit, ad definiendas in posterum controversias, quae inter eosdem suborirentur, «nec unquam pro tali causa cujuslibet generis pugna vel campus ad examinationem judicetur.» Erit mihi infra in peculiari dissertatione sermo de campo, hoc est de duello.
Interea judiciorum seriem absolvam, famosissimum prae caeteris referens illud, quod transitus per ignem mihi appellabitur. Ejus vestigia ante annum a Christo nato millesimum in Occidente non invenio. At Cedrenus, sub Anastasio imperatore, circiter annum 506, auctor est episcopum orthodoxum Ariano hanc in Oriente obtulisse conditionem, «ut per ignem, cujus esset fides verior, probaretur. Recusante facere Ariano, orthodoxus intrans per ignem, [Col. 0966A] illaesus exivit.» A Graecis, ut reor, didicere Itali post aliquot saecula ejusmodi experimento uti ad religionis tutelam, ac praecipue ad convincendos episcopos simoniae accusatos. Celeberrimus hac de causa evasit Petrus cognomento Igneus, Vallumbrosani coenobii monachus, dignus qui postea sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis et episcopus Albanensis renunt aretur. Contendente populi Florentini parte Theuzonem episcopum simoniace episcopalem cathedram sibi quaesiisse, gemina lignorum strues, sancti Joannis Gualberti abbatis jussu, anno 1067, paucis a Florentia passuum millibus paratur, relicta in medio semita unius brachii, per quam homo transire posset. Ardentem rogum Petrus intrepidus intrat, illaesus inter flammas pertransit, et episcopum hoc prodigio veluti coelesti voce convictum extrudendum ostendit. Rem fuse narrant Acta sancti Joannis Gualberti, Joannes Villamus, Baronius, Ughellius, et alii. Neque minori famae celebritate per Italiam insonuit judicium ignis, quod Liprandus presbyter [Col. 0966B] Mediolanensis anno 1102 subiit, ut evinceret Grossulanum, sive Chrysolaum archiepiscopum per simoniam in Mediolanensem cathedram insiliisse. Habes narrationem in Histor. Mediolanensi Landulphi Junioris, cap. decimo, pag. 481 tomi V Rer. Italicar., quam consulere potes. Attamen non tam prospere res illa processit, ut integra fides prodigio accederet. Nam uti Landulphus in ejus excusationem scribit, «quia ignis manum presbyteri, in projiciendo aquam et incensum super ignem, laesit; et quia pes equi Joannis de Rhaude nudum presbyteri pedem de igne exeuntis dure calcavit: turba tristis de casu et ruina Grossulani, in presbyterum et ejus legem post paucos dies scandalizavit, etc.» Ambiguo pariter similique successu a Petro Bartholomaeo rudi clerico tentata est ignis fortuna in expeditione Jerosolymitana anno 1098, ut lanceam a se inventam Antiochiae probaret illam esse quae latus Salvatoris nostri aperuerat. «Per ignem transivit,» inquit [Col. 0966C] Willelmus Tyrensis, lib. VII, cap. 18 Histor., «quantum populo videbatur, illaesus.» Verum res in dubium paulo post versa est. «Nam ille idem intra paucos dies vita decessit. Cujus accelerati obitus occasionem, cum homo sanus et vitalis prius videretur, quidam asserebant tentatum incendium. Alii vero dicebant, quod ab incendio sanus evaserat et incolumis, sed egressum ab igne turbae causa devotionis irruentes oppresserant et contriverant.» Richardus Cluniacensis, cujus historiam in hoc ipso opere evulgabo infra, addit: «Populus volens eum tangere, vel de vestimento ejus aliquid accipere, fecerunt tria vel quatuor vulnera in ejus cruribus, abscindentes de carne, et pinnam dorsi ejus confringentes, crepuerunt eam.» Quod ego vehementius obstupesco, cum deinde per aliquot saecula intentatum fuisset immane hoc experimentum, sub finem saeculi XV, idem rursus propositum fuit a viris quidem religiosis Florentiae; imo et in illud consenserat [Col. 0966D] Hieronymus Savonarola, vir pietate non minus quam doctrina celeberrimus adhuc. Cur peractum reapse non fuerit, Nardius, Joannes Franciscus Picus, atque alii historici, tradidere.
Juvat nunc exclamare; O miseram hominum conditionem, quantopere, quam saepe te prodis! et quanto opinionum impetu in abrupta tibique perniciosa interdum raperis! Erant haec olim in usu, ubique commendabantur, neque dubitabant vulgares homines quin ad hujusmodi judicia conflueret peculiaris quaedam occulta Dei virtus. Et nihilominus perspicere majores quoque nostri poterant experimentis iis tentari Deum, et plane dedecere cum Numinis dignitatem, tum exilitatem nostram, velle quodammodo cogere Deum ad patranda miracula ad arbitrium nostrum, et pro levibus plerumque causis. Gratulandum autem saeculis nostris, quod hisce morbis minime laboramus; nam illorum semina jam diu praecisa fuere Romanorum pontificum et Ecclesiae [Col. 0967A] decreto. Aventinus, lib. IV Annalium Boiorum, haec ipsa judicia olim usitata describit, eorumque formam refert. Tum in haec verba erumpit: «Atque haec tantum abfuit ut impia judicarentur, ut sanctissimos pontifices, principes Christianissimos, viros atque feminas sacratas, usurpasse istas purgandi caeremonias inveniam. Illud tum erat sapere, fidem Deo habere, omnem spem in ipso collocare. Nostro saeculo nihilominus. Quippe nihil aliud est quam delirare, Deumque immortalem irritando ad iracundiam provocare. Solet id factum, ut video, diversis aetatibus, hic pietatis, alibi erroris nomen accipere.» Ita ille; cui tamen repositum velim, ista quidem vetustis temporibus usurpata passim fuisse, sed nunquam calculo Romanae Ecclesiae probata; neque defuisse inter ipsos Christianos qui ejusmodi judicia aversarentur atque damnarent. Propterea vulgaria appellata sunt, id est a vulgo adinventa, non autem recepta ab universali Ecclesia. Nam etsi concilia quaedam Germanica, [Col. 0967B] ac praecipue Triburiense, anno 895 ab episcopis XXII celebratum, ferventis aquae et ferri candentis purgationem in casibus dubiis amplexa fuerint, in eamdem tamen disciplinam minime reliquas Ecclesias consensisse reperimus. Disciplinam, inquam; neque enim haec ad dogma pertinent. Imo ante Patres Triburienses Agobardus archiepiscopus Lugdunensis, vir doctissimus, librum ediderat «contra damnabilem opinionem putantium divini judicii veritatem igne, vel aquis, vel conflictu armorum patefieri.» Quem librum Massonus ac deinde Baluzius evulgarunt. Ipso autem testante, «vani (duntaxat) homines nominabant ista judicium Dei.» Eadem repetit in libro adversus legem Gundobadi, scribens: «Non oportet mentem fidelem suspicari quod omnipotens Deus occulta hominum in praesenti vita per aquam calidam aut ferrum revelari velit; quanto minus per crudelia certamina?» A Gratiano quoque, causa 2, quaest. s. c. Consuluisti, Stephano V papae epistola tribuitur ad Lambertum episcopum Moguntinum, in [Col. 0967C] quo haec verba: «Nam ferri candentis vel aquae ferventis examinatione confessionem extorqueri a quolibet, sacri non censent canones; et quod sanctorum Patrum documento sancitum non est, superstitiosa adinventione non est praesumendum.» Ita alii Romani pontifices, quorum sententias habes in Decretal. Gregorii IX papae, lib. V, tit. de Purgatione vulgari. Ivo Carnotensis, atque alii, in pravas hujusmodi consuetudines insurrexere, easque abrogarunt. Longe vero antea desiit examen crucis. Interdictum quippe fuit a Ludovico Pio, sive ab ejus filio Lothario I, ut habetur in Lege 90 Langobard. ejusdem Lotharii, hisce verbis: «Statutum est ut nullus deinceps quamlibet examinationem crucis facere praesumat, ne Christi passio, quae glorificata est, cujuslibet temeritate contemptui habeatur.» Reverentia ergo Dominicae passionis facile populo persuasit ut ab hujusmodi experimento abstinerent. Joannes Ferrandus, in Disquisition. reliquiar., lib. II, [Col. 0967D] cap. 3, opinatur praelaudata lege interdictam quoque fuisse eorum audacem pietatem qui lignum crucis sanctae sibi oblatum, exploraturi an verum, falsumve foret, illud in ignem conjiciebant, veneraturi postea, si illaesum inde extraheretur. Verum id a mente principis alienum fuisse puto; aliud enim est examinatio crucis, aliud examinatio ligni crucis.
Sustulit quoque Ludovicus Pius Augustus aquae frigidae judicium in Capitularibus. Et Lotharius illius filius in lege Langobard. 55, part. II tomi I Rer. Italicar., [Col. 0968A] pag. 143, edixit «ut examen aquae frigidae, quod hactenus faciebant, a missis nostris interdicatur, ne ulterius fiat.» Verum id perinde mihi est, ac nihil interdixisse, quando ii ipsi imperatores liberum alibi dimisere cursum aliis, ut aiebant, judiciis Dei, hoc est, aquae ferventis, ferri candentis, et monomachiae. Suspicor ego potius aquae frigidae experimentum ab iis interdictum, non quod tentatio Dei revera crederetur ab ipsis, sed quod ad illudendos homines excogitatum videretur, cum per illud innocentes reputarentur, qui in aquam demissi mergebantur; quo quid facilius? Caeterum ne tunc quidem, neque postea, abrogatum puta judicium istud. Ejus exempla bene multa saeculum etiam vulgaris epochae undecimum suppeditat, quae a congerendo nunc abstineo, ne cui sim taedio. Reticere tamen nequeo quod habet Ughellius in catalogo Barensium archiepiscoporum, hoc est pacta inita inter Rogerium I, Siciliae regem, et cives Barenses «anno 1102, [Col. 0968B] indictione 10.» Ita scriptum ab Ughellio, sed parum castigate. Scribendum quippe fuit anno 1132, indictione 10. Illic enim diserte Rogerius appellatur «Siciliae et Italiae (hoc est, Apuliae) rex magnificus,» quem titulum circiter ea tempora is arripuit. Et anno quidem 1132 Rogerius, teste anonymo Cosinensi, potitus est Barensi civitate. Imo eodem anno, ut auctor est Falco Beneventanus, populum illum vacillantem in fide recepit, nolensque eum «exacerbare, quibusdam eorum petitionibus, prudenti consilio usus, consensit.» Leguntur autem in charta Ughelliana haec verba: «Quod si dominus rex Tancredo filio suo, vel alii filiorum ejus, civitatem Barum dederit, etc.» Atque hinc emendandus Rocchus Pirrus, celeberrimus alioqui scriptor Siculus, qui in Chronologia regum Siciliae, enumerans filios Rogerii I regis, non solum non agnovit, sed rejecit Tancredum, inquiens: «Addunt nonnulli male Tancredum Bari principem.» Atqui in praememorata charta disertissime commemoratur «Tancredus Rogerii [Col. 0968C] filius.» Accedat et Alexander abbas Telesinus, qui cap. postremo libror. de Gest. Rogerii, tomo V Rer. Italicar., de ipso rege circiter annum 1135 haec adnotavit: «Duos liberos suos ad militiam promovit, Rogerium scilicet ducem, et Tancredum Barensem principem.» Ac proinde tum apud Pirrum, tum in arbore genealogica praeposita a Surita Historiae Gaufredi Malaterrae, in eodem tomo V Rer. Italicar. addendus est Tancredus iste, cujus etiam non semel mentionem fecit Romualdus Salernitanus in Chronico, tomo VII Rer. Italicarum, ac praecipue ad annum 1130. Mirum certe, qui hic cespitaverit Rocchus Pirrus, qui etiam fallitur, cum Amphusium alterum Rogerii filium recensens, subdit: «quem falso Alphonsum appellat Surita.» Imo nihil aliud fuit Anfus, Anfons, et Anfusius apud Hispanos, quam Alphonsus. Rem exploratam nihil opus est exemplis confirmare. Redeo ad pacta Barensium, ubi Rogerius haec pollicitus dicitur: «Ferrum caccavum, pugnam, [Col. 0968D] aquam vobis non judicabit, vel judicari faciet.» Scribe: Ferrum, cacavum, hoc est, cacabum, sive caldariam, etc. Id est: Barenses nunquam compellet ad subeundum judicium ferri candentis, aquae ferventis, monomachiae, et aquae frigidae. Ex his intelligis, anno 1132 nondum sublatam fuisse prorsus ejusmodi judiciorum consuetudinem, quandoquidem Barensis populus se ab iis immunem cupit. Verum par est credere non diutius illa stetisse, illorum enim exempla saeculo subsequenti nequaquam occurrunt.
Notitia historica
[Col. 0969A] Cummianus, sive Cumminus, Longus, nescio an diversus a Cummeneo Hiberno, itidem Hibernus abbas sive episcopus, quem aiunt diem obiisse circa an. 661. Ejus epistola de [Col. 0969A] De illa Beda III, 25, Hist. Eccles.; Bucherius ad Victorini Canonem paschalem, pag. 188 seq. Controversia Paschali ad [Col. 0970A] Male excusum Legienum apud Bucherium in testimoniis de Victorio, p. XXX. Segienum, abbatem Huensem, edita ab Usserio in Epistolis Hibernicis, pag. 25-35, Dublin., 1632, 4 o ; Parisiis 1665, 4 o . Ejusdem Poenitentiale, sive liber de poenitentiarum Mensura, exstat cum sancti Columbani Poenitentiali aliisque opusculis, Lovan., 1667, pag. 197, et in Bibliotheca Patrum, tom. XII Edit. Lugdun., pag. 41-48. Hunc librum Cummeano Albo tribuere non dubitat Mabillonius, ubi fragmentum ejus ex Codice Poenitentialis Rabani Mauri biblioth. Sancti [Col. 0970A] Galli affert in Analectis, pag. 17, 18, editionis in-folio.
In Ughellio de episcopis Bobiens. legitur epitaphium sancto. Cummiano episcopo positum, et a Joanne Magistro scriptum, quod hodie pariter servat tabula marmorea in Bobiensi templo adhuc visenda. In ea vero non Hibernus abbas, sed e Scotia missus legitur, additurque ad annos nonaginta aetatis pervenisse, in monasterio annos 21 egisse, ac demum ejus sepulcrum marmoribus decorasse Luitprandus rex. Denique depositionis ejus dies signatur XIV Kal. Septembris. Epitaphium istud longe accuratius quam Ughellius legit Muratorius, vulgavitque Antiq. med. aevi III, 680.
De controversia Paschali
[Col. 0969B] In nomine divino Dei summi confido.
Dominis sanctis et in Christo venerandis, Segieno abbati Columbae sancti et caeterorum sanctorum successori, Beccanoque solitario (charo carne et spiritu fratri) cum suis sapientibus, Cummianus supplex peccator, magnis minimus, apologeticam in Christo salutem.
Verba excusationis meae in faciem sanctitatis vestrae proferre procaciter non audeo, sed excusatum me habere vos, ut par est, cupio. Testem Deum invocans in animam meam, quod non contemptus vestri gratia, nec fastu moralis sapientiae, cum caeterorum despectu, solemnitatem festi paschalis cum caeteris sapientibus suscepi. Ego enim primo anno quo cyclus quingentorum triginta duorum annorum a nostris celebrari orsus est, non suscepi, sed silui: nec laudare, nec [Col. 0969C] vituperare ausus. Ut pote Hebraeos, Graecos, Latinos (quas linguas, ut Hieronymus ait, in crucis suae titulo Christus consecravit), superare minime in scientia me credens: deinde Apostolum interrogans dicentem: Omnia probate, quod bonum est tenete (I Thess. V, 21) , antequam gustarem, non fastidivi. Hinc per annum secretus sanctuarium Dei ingressus, hoc est, Scripturam [Col. 0970B] sacram, ut valui, involvi; deinde historias, postremo cyclos quos invenire potui. Et inveni primum in Exodo de primo mense esse inquirendum secundum Hebraeos. Scriptum est enim: Mensis iste vobis initium mensium, primus erit in mensibus anni (Exod. XII, 2) . Et in sequentibus: Decima die mensis hujus accipiet unusquisque agnum per familias et domos suas, et servabitis eum usque ad decimam quartam diem mensis hujus, id est, primi mensis: immolabitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam (Exod. XII, 3, 6) . Et inveni hoc Apostolum de immolatione Christi, non de resurrectione, commemorasse dicentem: Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V, 7) . Item in Exodo: Et custodietis diem istum in generationes vestras ritu [Col. 0970C] sempiterno. Primo mense, quarta decima die mensis (Exod. XII, 17) . In Levitico quoque: Si quis et mundus est, et in itinere non fuit, et tamen non fecit Phase, exterminabitur anima illa de populis suis, quia sacrificium Domino non obtulit, in tempore suo (Num. IX, 13) , hoc est, in primo mense. Hoc timui, et inquisivi diligenter quid Hebraei quid Graeci, quid [Col. 0971A] Latini, quid Aegypti de hoc tempore servarent et sentirent: quod in sequentibus demonstrabo. Item in Exodo: Septem diebus comedetis azyma usque ad diem vigesimam primam (Exod. XII, 18) . Et in tractatibus diligenter investigavi quid sentirent de XXI eruditissimi viri. Quod Hieronymus pulcherrime explanat, dicendo: «Pascha immolat populus, et alias celebrat festivitates. Omnis ejus solemnitas die finitur octavo: prima dies in azymis XIV, dies octava XXI.» Item in libro Quaestionum: «A XIV luna, quae nobis secundum legem prima est, rationem Paschae observemus. Omnia enim plena Deus instituit: ideo a XIV luna usque in XXI his VII diebus Pascha nobis celebrare concessum est, ut de his VII aliquis dies a Parasceve usque ad resurrectionem concludantur: ut [Col. 0971B] neque XIII in passione sit, neque XIV aut XII in resurrectione: ne ante primam secundum nos lunam passio Christi sit, neque resurrectio ejus in primo die quo coeptus est mundus.» Haec quaestione 86. Item, 91: «Apostolus, inquit, falli non potuit, qui ait: Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V, 7) ; quod non suum utique, sed legis, est verbum, dicente Moyse: «Et erit, cum dicent vobis filii vestri, «Quae est deservitio haec? et dicetis, Immolatio est, hoc Pascha Domini est (Exod. XII, 26-27) .» Quid amplius, inquit, necessarium ad testimonium? Lex loquitur, Apostolus probat, hoc superest ut contradictor abjiciatur ut pervicax. Manifestum est enim transitum post Pascha fuisse. Sanguis igitur salutem praestitit, non transitus: quia ut transitus non noceret, obsistit sanguis.» [Col. 0971C] Hoc timui, et me perculit. Item perscrutans inveni, et Origenem chalcenterum et vere adamantinum dicentem: «Est quidem solemnis dies in mense primo; alia solemnitas Paschae, alia solemnitas azymorum, licet juncta videatur azymis. Principium namque azymorum ad fidem Pascha conjungitur: Pascha autem ipse solus dies appellatur, in quo agnus occiditur: reliqui vero azymorum septem dies appellantur. Sic enim dicit: Facies solemnitatem azymorum septem diebus. » Deinde in Evangelio inveniemus. Inveni Dominum meum Jesum Christum dicentem: Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum, antequam patiar (Luc. XXII, 15) . Quod Hieronymus explanat: «Finem, inquiens, carnali festivitati volens imponere, umbraque transeunte Paschae reddere [Col. 0971D] veritatem, complens legem, sicut dixit: Non veni solvere legem, sed adimplere (Matth. V, 17) , hoc est, addere.» Unde ad passionem veniens, Vetusque consummans Testamentum et Novum inchoans, quinta feria, luna XIV primi mensis (qui est apud Hebraeos Nisan, apud Macedones Spantoriacos, apud Aegyptios Parmothi; qui apud Latinos interdum Martii, interdum Aprilis obtinet partem), vespera procedente, accepto pane gratias egit, benedixit, fregit, dedit discipulis suis, dicens: Hoc est. corpus meum; et reliqua (Luc. XXII, 19) . Item: Hic est calix Novum Testamentum in sanguine meo (Ibid., 20) . Mane autem facto, sextae videlicet feriae, consilium inierunt omnes principes sacerdotum; altera [Col. 0972A] autem die, hoc est sabbato, luna XV, convenerunt principes et munierunt sepulcrum. Una autem sabbati, luna XVI, solutis gemitibus inferni, surrexit a mortuis. Post vero dies octo, luna XXIII, venit et stetit in medio discipulorum, ostendit manus et pedes et latus, et dixit: Pax vobiscum (Joan. XX, 26) . Die autem XL post resurrectionem, a sexta decima videlicet luna, non a quarta decima, eduxit discipulos suos usque in Bethaniam, et elevans manus suas benedixit eos, et elevatus est in coelum (Act. II, 1) . Et cum compleretur quinquagesimus dies (a resurrectione scilicet in XVI luna, non a passione in XIV), Spiritus sanctus super apostolorum singulos sicut ignis sedit. Unde Orientalis tota Ecclesia tres hebdomadas tribus sacratissimis solemnitatibus Domini [Col. 0972B] nostri Jesu Christi venerabiliter, id est passioni, sepulturae, resurrectioni deputavit: passioni a XIV in XX, sepulturae a XV in XXI, resurrectioni a XVI in XXV lunam; septimanam pro reverentia Dominici diei consecrans. Quia si XIV luna resurrectioni deputetur (ut vos facitis), XIII in sepultura et XII in passione praepostero ordine fiet. Hac de re synodis in unum congregatis ob diversitatem successorum apostolorum (dum apostoli undique pressuris, ut legimus, acti et diversis limitibus sparsi ordinare cyclum regulariter nequiverunt), id est sancti Petri clavicularii et sancti Joannis petalici, alterius in circumcisionem, alterius in praeputium praedicantis; inveni scriptum excommunicandos et de Ecclesia pellendos et anathematizandos eos qui contra statuta canonica quaternae [Col. 0972C] sedis apostolicae (Romanae videlicet, Hierosolymitanae, Antiochenae, Alexandrinae) veniunt, concortantibus his in unitate Paschae. Nicaena etiam synodus trecentorum decem et octo episcoporum est adjuncta, judicantium de observatione Paschae antiquum canonem observandum, per quem nulla de reliquo orietur Ecclesiis diversitas, omnibus rite dispositis, et Ecclesiarum pax et fides (inquierunt) in Orientis et Occidentis partibus una atque eadem servaretur. Item Arelatensi synodo sexcentorum episcoporum confirmante primo in loco de observatione Paschae ut uno die et uno tempore per totum orbem terrarum a nobis conservetur: ut universalis Ecclesia uno ore, juxta Apostolum, honorificet Dominum unum. Unde cavendum est, ut Hieronymus ait, ne [Col. 0972D] extra unam domum, contra praeceptum legis, id est extra Ecclesiam universalem, agnum typicum comedamus. Ex quo manifestum est (inquit) quod Judaei et haeretici et omnia conventicula dogmatum perversorum, qui agnum in una Ecclesia non comedunt. non eos agni carnes comedere, sed draconis qui datus est, juxta Psalterium, in escam populis Aethiopibus (Psal. LXXIII, 14) . Et hoc vereor; sed vos considerate quae sunt conventicula quae dixi: utrum Hebraei et Graeci et Latini et Aegyptii simul in observatione praecipuarum solemnitatum uniti; an Britonum Scottorumque particula, qui sunt pene extremi, et (ut ita dicam) mentagrae orbis terrarum; in hoc mihi judicate. In quo enim judicio judicaveritis, judicabitur [Col. 0973A] de vobis (Matth. VII, 3) : Et in periculo vestro hoc pendet. Vos enim estis capita et oculi populi: qui si in errorem per vestram obstinatiam inducetur, reddetis stricto judici rationem de uniuscujusque (juxta Ezechielem) sanguine animae (Ezech. III, 18-20; XXXIII, 8) . Seniores vero nostri, quos in velamine repulsionis habetis, quod optimum in diebus suis esse noverunt simpliciter et fideliter, sine culpa contradictionis ullius animositatis observaverunt, et suis posteris sic mandaverunt juxta Apostolum: Omnia probate, quod bonum est tenete; ab omni specie mala abstinete vos (I Thess. V, 21, 22) . Sed vereor ne accidat vobis ut universalis Ecclesiae catholicae unanimem regulam malam speciem fore judicetis: quod absit. Quid plura? Venio ad Apostolum [Col. 0973B] item dicentem: Fratres, nemo vos seducat in parte diei festi, aut neomeniae, aut sabbatorum quae sunt umbra futurorum, corpus autem Christi (Coloss. II, 16, 17) . Quod venerandae memoriae sanctus Augustinus pulchre explanat: «Dies festus, inquiens, Pascha est, juxta evangelistam Lucam, dicentem: Appropinquabat autem dies festus Azymorum, in qua necesse erat occidi Pascha (Luc. XXII, 2, 7) . Pascha occiditur, Veritas vivificatur.» Pars autem diei festi XIV luna, non totus dies, in qua seducimur, sed in parte, et sabbato otioso, et neomenia buccinata: quae sunt umbra, non corpus Christi. Umbra occiditur: Veritas vivificatur. Et hoc, obsecro, diligenter inspicite, ut mihi ignoscatis, vel me dirigatis, verbis vestris vel scriptis fortioribus et certioribus prolatis, [Col. 0973C] ad aliud melius intelligendum, si habetis; silete, et nolite nos haereticos vocare. Scriptum est enim: Vae qui dicitis bonum malum et malum bonum; ponentes tenebras lucem, et lucem in tenebras (Isai. V, 20) . Diei enim sumus filii, non noctis neque tenebrarum. Et cavere debetis quod de aliis dicitur: Mortificabant animas quae non moriuntur, et vivificabant animas quae non vivunt (Ezech. XIII, 19) . Non ergo nos vos odimus, sed nos veris defendimus. Hieronymus item adest auxiliator, dicens: «Non est alia Romanae urbis Ecclesia, alia totius orbis aestimanda est. Et Galliae, Britanniae, Africae, et Persis Oriens et India, et omnes barbarae nationes unum Christum adorant, unam observant regulam veritatis. Si auctoritas, inquit, quaeritur, orbis major est Urbe. Episcopus Romae, [Col. 0973D] sive Alexandriae (Hieronym., epist. 85, ad Evagrium) ,» etc. Et post aliquanta: «Hinc, inquit, praesidiis fulta mundi Ariana fremit rabies: hinc in tres partes scissa et Ecclesia ad se rapere festinat monachorum chorum circa commorantium (Id., epist. 58, ad Damasum) .» «Antiqua, inquit, in me insurgit auctoritas. Ego interim clamito: Si quis cathedrae sancti Petri jungatur, meus est ille. Aut ergo duo mentiuntur aut omnes (Ibid.) .» Angustiae mihi undique: Si ego hoc clamavero cum Hieronymo, divinarum Scripturarum interprete et omnium haereticorum impugnatore, a vobis impugnor; si non clamavero, [Col. 0974A] ab universali Ecclesia catholica excommunicor, cui alligandi solvendique auctoritas a Deo data est. His perscrutatis, venio ad Cyprianum, totum (ut aiunt) sumendum; et invenio illum pene omnium de unitate Ecclesiae gravissimum, qui ait: Ab uno patre et ab una matre in hunc mundum venimus, et sic in futurum veniemus. Qui non habet unam matrem in terra, nec unum patrem habebit in coelo [Col. 0973] «Habere jam non potest Deum patrem, qui Ecclesiam non habet matrem. ( Cyprian., de Unitate Eccles. ).» . Ideo post confessionem Trinitatis, in qua est Pater cum Filio et Spiritu sancto, subsequitur unius matris pia confessio, dicens sanctam esse Ecclesiam catholicam. Cur unus Adam fingitur, et una Eva de latere tollitur et in mulierem formatur? Nonne, secundum Apostolum, mysterium magnum est in Christo, et in Ecclesia (Ephes. V, 32) ? Non est ergo altera Christi [Col. 0974B] de latere, sed una est formata. Unde unus est in latere Christi Jesu lancea militis mysticus locus, de quo exiit aqua et sanguis (Joan. XIX, 34) ; quae duo in signa unius Ecclesiae. Unde una arca servatur in diluvio, nec altera. «Si potuit evadere quisquam qui fuit extra arcam Noe, et qui extra Ecclesiam foris fuerit evadet ( Cyprian., de Unitate Eccles. ).» Unde unum tabernaculum in monte Moysi et exemplar ostensum est. Unde unus locus est apud Deum, in quo Moyses extrema manus supremae vidit, dicente Domino: Est locus apud me: sta in foramine petrae, et posteriora mea videbis (Exod. XXXIII, 21-23) . Petra autem erat Christus; posteriora manus, incarnatio; foramen unum, una passio; locus unus, una Ecclesia figuraliter intelligi potest. [Col. 0974C] Videte quod non videtur dextra Domini nisi in uno loco, in una petra, in uno foramine. Una Raab meretricis domus ab incendio Jericho sub coccineo fune salvatur (Josue II, 18-21) . Unde unum templum a Salomone construitur. Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXIII, 1) . Quae omnia quomodo de unitate Ecclesiae explanata sunt, bene (ut credo) meministis. His perterritus ad alia me converti, et inveni Augustinum (qui dicitur aqua de nubibus) versum de Psalterio explanantem hunc: Per diem sol non uret te, neque luna per noctem (Psal. CXXI, 6) . Per diem a sole uritur, qui prava de Christo sentit; et per noctem luna, qui prava de Ecclesia sentit. Unde scriptum est in lege: Qui maledixerit patri aut matri, morte moriatur (Exod. XXI, 17; Levit. XX, 9; Matth. XV, 4; Marc. VII, 10) . Quid autem pravius sentiri potest de Ecclesia matre, quam si dicamus, Roma errat, Hierosolyma errat, Antiochia errat, totus mundus errat; soli tantum Scoti et Britones rectum sapiunt. Item Hieronymus: «Moyses inquit moriens plangitur; Jesus absque lacrymis in monte sepelitur.» In lege morientes, sub decima quarta luna Dominum crucifigentes, plangam; sed cum Christo resurgentes in Evangelio suscipiam. Occurrit mihi item Augustinus sanctus, ubi contra totas haereses sub anathematis titulo disputat, dicens tessares caedecaditae, id est, quartanae decimae esse [Col. 0975A] haereses eorum qui Pascha decima quarta luna cum Judaeis faciunt. Item tractans Evangelium, de illis inquit: «Ex languentibus super piscinam unum Jesus elegit quem sanaret, quia quisquis praeter unitatem fuerit, licet venerit, sanari non potest.» Et hoc mihi horret, nisi me consulatus vestri fida ratio validiori et certiori sententiae perducat. Quid plura? Ad Gregorii papae, urbis Romae episcopi (a nobis in commune suscepti, et oris aurei appellatione donati) verba me converti; qui etsi post omnes scripsit, tamen est merito omnibus praeferendus; et inveni illum hunc locum apud Job (Cap. XXVIII, 1) tractantem; Auro locus est in quo conflatur, etc. (Gregor. Moral. in Job lib. XVIII) . Aurum est sanctorum massa; locus conflationis, unitas Ecclesiae; ignis, tribulatio [Col. 0975B] martyrii. Qui ergo extra unitatem Ecclesiae uritur, conflari potest, purgari non potest. Unde et Paulus ait: Si tradidero corpus meum ut ardeam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest; et reliqua (I Cor. XIII, 3) . Item ad eumdem sensum interpretantem et hunc versum alio loco inveni: Esto mihi in Deum protectorem, et in locum munitum, ut salvum me facias (Psal. XXXI, 3) . Nec in coelo angelis, nec in terra hominibus locum munitum, id est, tutum invenit, nisi humilem unitatem; quem archangelus amisit et nunc diabolus est, et quem homo imitatus, illum amisit, et nunc mortuus est. Et hoc timeo: vos considerate compatienter, fratres, si merito est, an ignavia.
Postremo ad cyclorum computationem diversorum quid unaquaeque lingua de cursu solis et lunae sentiret, [Col. 0975C] conversus totus, licet diverse alium in die, alium in luna, alium in mense, alium in bissexto, alium in epacta, alium in augmento lunari (quod vos saltum dicitis), inveni cyclos contra hunc quem vos tenetis esse contrarios. Primum illum quem sanctus Patricius papa noster tulit et facit; in quo luna a decima quarta usque in vigesima prima regulariter, et aequinoctium a XII Kalend. April. observatur. Secundo Anatolium, quem vos extollitis quidem [Col. 0975D] Desideratur hic aliquid, de quo videnda Wilfridi disputatio apud Bedam, lib. III Histor. ecclesiast. cap. 25, et Aldelmi, inter epistolas Bonifacii, Edit. Mogunt. an 1605, pag. 59. ad veram Paschae rationem nunquam pervenire eos qui cyclum LXXXIIII annorum observant. Tertio Theophilum. Quarto Dionysium Quinto Cyrillum. Sexto Morinum. Septimo Augustinum. Octavo Victorium. Nono Pacominum monachum Aegypti coenobiorum fundatorem; cui ab angelo ratio Paschae dictata est. Decimo trecentorum decem [Col. 0975D] et octo episcoporum decennovennalem cyclum (qui Graece enneacedeciterida dicitur) in quo Kalend. Januarii lunaeque ejusdem diei et initia primi mensis ipsiusque decimae quartae lunae recto jure ac si quodam clarissimo tramite, ignorantiae relictis tenebris, studiosis quibusque cunctis temporibus sunt adnotatae, quibus paschalis solemnitas probabiliter inveniri potest. Hunc inveni valde huic (cujus auctorem, locum, tempus incertum habemus) esse contrarium in Kalendis, in bissexto, in epacta, in decima quarta [Col. 0976A] luna, in primo mense, in aequinoctio. «Scrutaminique, ut Cyrillus [Col. 0975D] Ex lacinia epistolae Cyrilli ad synodum, Carthaginiensem [Col. 0976D] inepte assuta, de qua consulendus Petavinus, Doctrin temporum, tom. I, pag. 22, et tom. II, pag. 893, 894. ait, quod ordinavit synodus Nicaena lunas quartas decimas omnium annorum per decemnovennalem cyclum (quem Victorius per vicesimas et octavas vices cum Kalendis DXXXII, et bissextis CXXXIII, in id ipsum unde ortus est redire fecit), ut non fallamur in luna primi mensis; et celebremus Pascha in sequenti Dominico, et non faciamus in luna decima quarta cum Judaeis et haereticis qui dicuntur Tessarescedecaditae. Et constitutum est, inquit, in omnibus synodis, praeter synodum Gangrensem et Caesariensem, ut non faceret ulla Ecclesia vel civitas, et omnis regio contraria his quae statuta sunt de Pascha in Nicaeno concilio. Et si non scripsisset synodus Nicaena cyclum lunarem primi [Col. 0976B] mensis, sufficeret cyclus [Col. 0976D] Vide Damascium in Vita Isidori, apud Photium, pag. 568, 569, edit. Graec. lapidis selenitis in Perside ad exemplum rationis paschalis; cujus candor interior cum luna primi mensis crescit et decrescit.» Ut non faciamus communem de embolismo et embolismum de commune, id est, brevem annum lunarem XII mensium de longo, id est XIII, in quo abortivam lunam fallaciter celebratis. Ut in primo mense in unitate Ecclesiae verum agnum veri Israelitae immaculatum immaculati in una domo, sicut praeceptum est (Exod. XII, 46) comedamus. In quo mense eduxit Cain Abel justum in campum ut occideret eum, in typo Christi educti in praetorium Pilati in sexta feria. Quia in eadem die conceptus creditur in utero, et mortuus est in cruce; dum in sexta feria mortuus est Adam in anima pro peccato in paradiso [Col. 0976C] et in eadem die obiit in corpore.
Haec probate, si vultis; si non, renuntiate catholicis testimoniis: si nec utrumque, utrique hoc dicamus. Omnes nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis (II Cor. V, 10) . Et non judicemus ante tempus, donec veniat qui illuminabit occulta tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5) . Et: Nolite judicare, ut non judicemini; in quo enim judicio judicaveritis, judicabitur de vobis (Matth. VII, 1, 2) . Et: Quid judicas alienum servum? Domino suo stat aut cadit (Rom. XIV, 4) . Onus est vobis, ut video, quod dico, onus est et mihi quod dicitis, nisi verbis Scripturae sanctae probaveritis. Onera ergo nostra invicem portemus; et sic adimplebimus [Col. 0976D] legem Christi (Galat. VI, 2) . Si enim alter alterius percutiamus infirmam conscientiam (I Cor. VIII, 11) , in Christo peccamus. Si sanum sapimus, vobis sapimus; si mente excidimus, Deo (II Cor. V, 13) ; si vivimus, Domino vivimus; si morimur, Domino morimur, quia Domini sumus (Rom. XIV, 8) . Obsecramus vos pro Christo, ut non nobis improperetis cum matre nostra, quia omnis soboles suae matris speciem imitatur. Unde accipimus spiritum, inde spiramus; loquacitatem nostram vestra fiducia praestat.
Anno igitur (ut praedixi) emenso, juxta Deuteronomion [Col. 0977A] (Deut. XXXII, 7) , interrogavi patres meos ut annuntiarent mihi, majores meos ut dicerent mihi (successores videlicet nostrorum patrum priorum, Ailbei episcopi, Querani Coloniensis, Brendini, Nessani, Lugidi), quid sentirent de excommunicatione nostra, a supradictis sedibus apostolicis facta. At illi, congregati in unum, alius per se, alius per legatum suum vice sua missum, in campo Lene sanxerunt, et dixerunt: «Decessores nostri mandaverunt per idoneos testes, alios viventes, alios in pace dormientes, ut meliora et potiora probata a fonte baptismi nostri et sapientiae et successoribus apostolorum Domini delata sine scrupulo humiliter sumeremus.» Post in commune surrexerunt, et super hoc orationem (ut moris est) nobis celebraverunt, ut Pascha cum universali [Col. 0977B] Ecclesia in futuro anno celebrarent. Sed non post multum surrexit quidam paries dealbatus, traditionem seniorum servare se simulans, qui utraque non fecit unum, sed divisit, et irritum ex parte fecit quod promissum est, quem Dominus (ut spero) percutiet quoquo modo voluerit. Deinde visum est senioribus nostris, juxta mandatum, ut si diversitas orbata fuerit inter causam, et variaverit judicium inter lepram et non lepram, irent ad locum quem elegit Dominus (Deut. XVII, 8) ; ut si causae fuerint majores, juxta decretum synodicum, ad caput urbium sint referendae. Misimus quos novimus sapientes et humiles esse, velut natos ad matrem. Et prosperum iter in voluntate Dei habentes, et ad Romam urbem aliqui ex eis venientes, tertio anno ad nos usque [Col. 0977C] pervenerunt. Et sic omnia viderunt sicut audierunt, sed et valde certiora, ut pote visa quam audita, invenerunt. Et in uno hospitio cum Graeco, et Hebraeo, [Col. 0978A] Scytha, et Aegyptiaco, in ecclesia sancti Petri simul in Pascha (in quo mense integro disjuncti sumus) fuerunt; et ante sancta sic testati sunt nobis, dicentes: «Per totum orbem terrarum hoc Pascha, ut scimus, celebratur. «Et nos in reliquiis sanctorum martyrum, et scripturis quas attulerunt, probavimus inesse virtutem Dei. Vidimus oculis nostris puellam caecam omnino ad has reliquias oculos aperientem, et paralyticum ambulantem, et multa daemonia ejecta.
Haec dixi, non ut vos impugnarem, sed ut me ut nycticoracem in domicilio latitantem defenderem. Sed si quid forte impolitum vel vitiosum per immunda labia dixi, bicipi labii vestri forcipe per igniferum Isaianum altaris Dei carbonem tangite (Isai. VI, 6) , [Col. 0978B] et praeputium inculti logii bifaris ter quaternis cultris Ben-Nun quinis denis digitulis humatis cum plebis praecidite prioris praeputiis (Josue V, 3) . Nefas est enim errata tua non agnoscere, et prolata certiora non approbare. Haereticorum est proprie sententiam suam non corrigere, malle perversam quam mutare defensam Scienti etenim bonum facere, et non facienti, peccatum est illi (Jac. IV, 17) . Peccati vero stipendium mors est (Rom. VI, 23) ; a qua nos divina Majestas, et simplex Trinitas, et multiplex apex (subtus quem nihil est, intra quem nihil est, citra quem nihil, ultra quem nihil, supra quem nihil, sustinens omnia sine labore, penetrans omnia sine extenuatione, circumdans omnia sine extensione, superans omnia sine inquietudine), liberare dignetur. [Col. 0978C] Amen, amen.
Grandis labor est prudentiae.
De mensura poenitentiarum
[Col. 0977C] Subscriptum, benigne lector, de poenitentiarum Mensura tractatum sub nomine Cumeani abbatis in [Col. 0977D] Scotia, nempe Veteri, seu Hibernia, orti, transumpsi ex pervetusto, sed mendoso ms. Codice bibliothecae San-Gallensis (in quo una habetur Vita Georgii martyris) eique praemittitur praefatiuncula sancti Columbani ad ejusdem argumenti opusculum a se compositum, quod supra habes [Col. 0977D] Hujusce Patrologiae tomo LXXX, col. 223. EDIT , huic simillimum, cum quo nimirum in stylo plerumque et ordine, ac nonnunquam etiam sub eodem tenore verborum in doctrina concordat. Sed cum varii hujus nominis exstiterint etiam abbates, non est tam facile hujus opusculi auctorem invenire. Kalendaria et Menologia Hibernica meminerunt ad 12 Februarii Cumeani abbatis Glinnemonensis; 24 Februarii Cumeani abbatis Hiensis; ad 24 Septembris, Cumeani abbatis Drumsnechtensis, et postremo ad 17 Septembris Cumeani abbatis Benchorensis, et aliquot aliorum diebus aliis; e quibus Hiensis a veteribus tum Martyrologis, tum scriptoribus aliis Sapientis elogio dignatus, et anno Christi 634 gravi eruditaque epistola, apud Jacobum Usserium in Sylloge veterum epistolarum [Col. 0978C] Hibernicarum exstante, praedecessorem suum Segienum, caeterumque Hiensium monachorum coetum [Col. 0978D] dehortatus est a more celebrandi paschalem solemnitatem luna 14. Qui mos in hoc quoque opusculo, et non solus fortasse, Quartadecimanorum reprobatur; supponendus videtur auctor hujus tractatus, donec aliunde res notior fiat. Caeterum quisquis fuerit, ex antiquorum Patrum auctoritate et consensu plura deprompsit de modo et mensura poenitentiarum documenta.
Illud ad praesens videtur observandum, ea quae circa praeceptum illud Act. XV de suffocatis non edendis habet, non esse a Scripturae veritate, aut sacris canonibus aliena; nam licet Irenaeus (lib. III, c. 12) , Tertullianus (De Pud. c. 12) , Cyprianus ad Quirinum (Lib. III, fin.) , Pacianus (de Poenit. et Confess.) , Ambrosius (in. Epist. ad Galat. c. 12) , Augustinus contra Faust. (Lib. XXXII, c. 13) , copiosius a Baronio relati ad annum Christi 51, num. 17, tria duntaxat illo praecepto prohibita esse credentes, existiment illud de suffocato non edendo non esse de textu, sed adjectum ab aliquibus Scripturam [Col. 0979A] adulterantibus, ut loquitur Ambrosius, vel interpretantibus, ut aestimant alii; Graeci tamen semper eo modo legisse reperiuntur, prout etiam nunc habet communis Editio Latinorum cum verbis illis et suffocato, sicut citato capite legit Cumeanus; quin etiam usu receptum fuisse videtur in Ecclesia, ut fideles ab esu sanguinis abstinerent; unde Tertullianus haec ait adversus gentes: «Erubescat error vester Christianis, qui ne animalium quidem sanguinem in esculentis habemus; qui propterea quoque suffocatis et morticiniis abstinemus, ne quo sanguine contaminemur vel intra viscera sepulto. Denique inter tentamenta Christianorum botulos etiam cruore distentos admovetis.» Haec Tertullianus, (Apol. c. 9) . Blandina martyr apud Eusebium haec in gentiles: «Multum erratis, o viri, quod putetis infantium carnibus vesci eos qui ne mutorum quidem animalium sanguine utuntur.» Et Minutius Felix quoque in Octavio haec in eamdem sententiam: «Nobis homicidium nec videre fas, nec audire; tantumque ab [Col. 0979B] humano sanguine cavemus, ut nec edulium pecorum in cibis sanguinem noverimus.» Ratio porro quare jussi sunt Judaei ac gentiles conversi a sanguine abstinere, illa potissima affertur ab Augustino apud Baronium loco cit. (Contra Faustum lib. XXXII, cap. 13) , ut aliquo, licet in re levissima, remanente usu legalium, Judaei ac gentiles in unum Christum lapidem angularem facilius necterentur. Vide Baronium citatum, qui et aliam adducit rationem ex Origene, lib. VIII contra Celsum.
Caeterum quod ad usum ejusmodi abstinentiae in Ecclesia postea impositum et practicatum attinet, haec habemus in apostolico canone 62: «Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus, aut quicunque ex sacerdotali consortio comederit carnes in sanguine animae ejus, aut a bestiis abreptum, aut suffocatum, deponitur; si vero laicus sit, a communione excluditur.» Item in concilio Gangrensi, c. 2: «Si quis carnem edentem (praeter sanguinem, et [Col. 0979C] idolis immolatum, et suffocatum) cum religione et fide condemnat, velut spem ( sic ) propter hujusmodi praeceptionem non habentem, anathema sit.» Leo quoque imperator (Novell. constit. 58) his ad Stilianum sacrorum officiorum magistrum ostendit quam stricte fuerit hoc olim observatum: «Simul olim, inquit, legislatori Moysi sanguine vescendum non esse mandavit Deus, simul ab istiusmodi cibo abstinere debere, a praeconibus gratiae est constitutum.» Et infra: «Perlatum est ad aures nostras quod intestinis tanquam tunicis sanguinem infarctum, velut consuetum aliquem cibum ventri praebeant; quod tolerari non debere imperatoria nostra majestas rata, neque tam impio soli gulae inhiantium hominum invento, [Col. 0980A] nunc praecepta Dei divina, nunc reipublicae nostrae honestatem dedecore affici sustinens, jubet ne quis id scelus neque ad usum suum, neque ut emptoris detestando cibo contaminarentur, ullo modo exercere audeat. At sciat quicunque dehinc divinum mandatum contemnere, sanguinemque in cibum convertere (sive vendat, sive emat) deprehensus erit, se bonorum publicationi subjiciendum, et ubi acerbum in modum flagris ac cute tenus foede detonsus fuerit, perpetuo patriae exsilio multandum esse, etc.»
His accedunt varia conciliorum decreta idem inhibentium; nam canon vigesimus concilii Aurelianensis secundi, suffocatis vesci prohibet, et ex concilio Carthaginensi ad idem haec recitantur in synodo Vorinatiensi: «Animalia, quae a lupis seu a canibus lacerantur, non sunt comedenda, nisi porcis et canibus; nec corvus [cervus], nec capra, si mortui inveniantur.» Et infra: «Aves vero et alia animalia si in retibus strangulantur, non comedenda.» Ex quibus habetur, ejusmodi abstinendi praeceptum in Ecclesia [Col. 0980B] permansisse usque ad tempora Adriani papae, sub quo celebratum fuit concilium illud Vormatiense circa annum Domini 772, juxta Baronium, praeter quem et Theodorus in suo [Col. 0979C] Ait Baron. se illud Poenitentiale invenisse. Poenitentiario poenam imponit vescentibus suffocatis; sed nec esu sanguinis tantum, sed a quibusdam animalibus, quae lex interdixit, et natura abhorrere solita est, abstinuisse quandoque Christianos constat ex epistola quadam Zachariae papae ad Bonifacium, citata a [Col. 0980C] Vide tom. III Concil. recent. Edit. Baronio, in quo illa signantur; quo intelligas id quod postea totius occidentalis Ecclesiae consensu laudabiliter antiquatum fuit, istiusmodi scilicet legalium observantiam, temporibus Cumeani, qui exactam ciborum praelato capite differentiani instituit, in antiquorum, ut hactenus vidimus, canonum et conciliorum auctoritate fundatam, ea qua alii idem usurpantes ratione ducebantur permotus.
Denique hoc velim, lector, intelligas, me eo in abstergendis imperiti librarii mendis moderamine [Col. 0980C] usum, ut nec sententiam, nec verbum mutare vel transponere fuerim ausus (exceptis pauculis suo loco intimandis, quorum quasi certa emendatio occurrit), sed nudam duntaxat eorum terminationem ubi incongruam deprehendi, asteriscis ad singula designatis emendare, ne doctissimum tractatum ejusmodi naevis obscurari contingeret, aut criticorum quorumdam, omne non politum, et punctulis etiam omnibus absolutum, fastidientium, contemptui exponi contingeret. Loca vero perpauca in eo hiulca, punctis obducta, aliqua forte correctior manus ex emendatiorum Codicum collatione restituet. Interim nostram opellam, benigne lector, aequi consule, et vale.
[Col. 0979D] De remediis vulnerum secundum priorum Patrum definitionem dicturi, e sacris tibi eloquiis, mi fidelissime, ante medicamina, compendii ratione, intimemus. Prima itaque est remissio, qua baptizamur in aqua, secundum illud (Joan. III) : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum [Dei ]. Secunda remissio, charitatis effectus, ut est illud: Remittuntur ei peccata multa, quia dilexit multum (Luc. VII) . Tertia, eleemosynarum fructus, secundum hoc: Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III) . Quarta effusio lacrymarum, Domino dicente: Quia flevit in conspectu meo et ambulavit tristis coram me, non inducam mala in diebus ejus (I Reg. XXI) . Et quinta, criminum [Col. 0980D] confessio, Psalmista testante: Dixi, Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) . Sexta, afflictio cordis et corporis, Apostolo dicente: Dedi hujusmodi hominem Satanae in interitum curnis, ut spiritus salvus sit in die Domini (I Cor. V) . Septima, emendatio morum, hoc est, abrenuntiatio vitiorum. Evangelio contestante: Jam sanus factus es, noli ulterius peccare, ne quid tibi deterius accidat (Joan. V) . Octava, intercessio sanctorum, ut est illud: Si quis infirmatur, inducat presbyteros Ecclesiae, et orent pro eo (Jac. V) , et reliqua; et: Multum valet deprecatio justi assidua (Ibid.) . Nona, misericordia et fidei meritum, secundum hoc: Beati misericordes, quoniam [Col. 0981A] ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) . Decima, [Col. 0981D] Ms., mendose, conversatio. conversio et salus aliorum, Jacobo confirmante: Qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte, et operit multitudinem peccatorum suorum (Jac. V) . Sed melius est tibi ut [Col. 0981D] Hic depravatio aliqua. infirmus fueris et vitam solitariam ducere, quam perdere cum plurimis. Undecima, indulgentia et remissio, Veritate pollicente, qui ait: Dimittite et dimittetur vobis (Luc VI) . Duodecima, passio martyrii, spes unica, salutis indulgentia, et latroni crucifixo Deo respondente: [Col. 0981D] Ms., mendose, amite. Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) . His autem de canonis auctoritate prolatis, Patrum etiam statuta Domini ore [Col. 0981D] Forsan, subrogatae. subrogatum investigare convenit, secundum illud: Interroga patrem tuum et annuntiabit tibi (Deut. XXXII) ; item: Causa deferatur ad deos (Exod. XXII) . Statuunt itaque octo principalia vitia, humanae salutis [saluti] contraria, [Col. 0981D] Deest forsan quae. his octo contrariis sanentur remediis. Vetus namque proverbium est: contraria contrariis sanentur [sanantur]; qui enim illicita licenter committunt, a licitis coercere se debent.
Si quis episcopus, aut aliquis ordinatus, in consuetudine vitium habuerit ebrietatis, aut desinat, aut deponatur. Si quis monachus per ebrietatem vomitum facit, triginta diebus poeniteat. Si quis presbyter aut diaconus, quadraginta dies poeniteat. Si vero per infirmitatem, aut qui longo tempore se abstinuerit, et in consuetudine non erat ei multum bibere vel [Col. 0981C] manducare, aut pro gaudio in Natali Domini, aut in Pascha, aut pro alicujus sanctorum commemoratione faciebat, et tunc plus non accepit quam decretum est a senioribus, nihil nocet. Si episcopus jusserit, non nocet illi, nisi ipse similiter [Col. 0981D] Supple proprio motu in hoc sibi indulsit. . Si laicus fidelis per ebrietatem vomitum facit, quindecim dies poeniteat. Sacerdos, si inebrietur per ignorantiam, septem dies poeniteat in pane et aqua; si per negligentiam, quindecim dies; si per contemptum, quadraginta dies poeniteat. Diaconus et monachus quatuor hebdomadas; subdiaconus tres, * duos dies; laici unam hebdomadam. Qui cogit hominem ut inebrietur humanitatis injustae gratia, ut ebriosus poeniteat; si per odium, ut homicida judicetur. Qui psallere non potest, in [Col. 0981D] lingua [Col. 0982D] Loquitur de superpositione silentii. superponat. Qui anticipat horam canonicam et suaviora caeteris sumit, gulae tantum obtentu, coena careat, vel duobus diebus in pane et aqua poeniteat. Qui superflua ventris distentione dolorem quoque sentit saturitatis [Col. 0982D] Videtur hic deesse aliquid. , id est, si ad vomitum sine infirmitate, septem dies poeniteat. Si sacrificium evomuerit, quadraginta dies poeniteat; si infirmitatis causa, septem dies poeniteat; si in ignem projicit, centum Psalmos cantet; si vero canes lambuerint talem vomitum, centum dies poeniteat, qui evomit. [Col. 0982A] Qui furatur cibum, quadraginta dies poeniteat; si iterum, tres quadragesimas; si tertio, anno poeniteat. Qui manducat carnem immundam, aut mortuam, aut delaceratam a bestiis, quadraginta dies poeniteat; si necessitas cogit, nihil est; et qui per necessitatem manducat animal quod immundum videtur, vel avem vel bestiam, non nocet. Qui [si] casu quis immunda manu cibum tangit, vel canes, vel pilax, aut animal immundum * sanguinem edat, non nocet. Qui sanguine, vel quocunque immundo polluitur, si nescit qui manducat, nihil est; si autem scit, poeniteat juxta modum pollutionis. Qui sanguinem, aut semen biberit, tribus annis poeniteat. Si autem stercorant in quocunque liquore, tollatur ab eo stercus, et sanctificetur aqua, et mundus erit cibus. Si ceciderit sorix [Col. 0982B] in liquorem, tollatur foras, et hoc potum [tunc totum] aspergatur aqua sanctificata, et sumatur, si vivens sit; si mortua fuerit inventa, omnis liquor projiciatur foras, et mundetur vas. Animalia quae a lupis seu canibus lacerantur, non sunt comedenda, nisi forte ab hominibus adhuc viva occidantur prius, sed porcis et canibus dentur; nec cervus, nec capra, si mortui inventi fuerint. Avis vero, et animalia caetera, si in retibus strangulantur, non sunt comedenda hominibus; nec accipitri si mortui fuerint, quia quatuor capitalia [Col. 0982D] Vid. sup. in praefat. Actus apostolorum praecipiunt abstinere a fornicatione et sanguine et suffocato, et idololatria (Act. XV) . Pisces licet comedere, quia alterius naturae sunt. Equum non prohibet, [Col. 0982D] Deest aliquid in hoc commate. tamen consuetudo; leporem licet comedere. Apes [Col. 0982C] vero si occidunt hominem, ipsi quoque occidi festinantur [festinentur], mel tamen manducetur. Si casu porci vel gallina sanguinem hominis comedunt, non abjiciendos credimus, sed manducandos; sed qui cadavera mortuorum lacerantes manducaverint, carnem eorum manducare non licet, usque dum macerantur. Et post anni circulum animalia coitu hominum polluta occidantur, carnesque canibus projiciantur; sed quae generant, sint in usum, et coria assumantur; ubi autem dubium est, non occidantur. Infirmis licet omni hora cibum sumere, et potum quando desiderant, vel petunt, si [Col. 0982D] Male Codex opportune. importune non petunt. Qui dederit aliquos liquores in quibus fuerit mustela, milvus, vel mortua inveniantur, tribus superpositionibus [Col. 0982D] poeniteat; qui non noverit postea, quod talis visus est, potum superponat. Si in farina, aut in aliquo siccato cibo, aut pultato, coagulato, vel lacte, istae inveniantur bestiolae, quod sic circa corpora illorum est foras projiciatur, omne reliquum sana sumatur fide. Si sanguinem sine voluntate e dentibus biberit, id est cum saliva, non est peccatum. Si quis venationes aliquas quocunque exerceat, si clericus, anno uno; si diaconus, annis duobus; si sacerdos, annis tribus poeniteat [Col. 0982D] Hic non inhibetur saecularibus venari. . Catechumeni manducare [Col. 0983A] non debent cum baptizatis, neque gentiles. Uxor quae sanguinem viri sui pro remedio gustaverit, quadraginta dies poeniteat; sic et illa quae semen viri sui in cibum miscens, ut inde plus amoris accipiat, tribus annis poeniteat. Qui [Col. 0983D] Contemptum f. irrepsit pro contra. contemptum indictum jejunium in Ecclesia et contra decreta seniorum fecerit, [Col. 0983D] Id est, extra Quadragesimam. sine Quadragesimis, quadraginta dies poeniteat; si autem in Quadragesima, anno poeniteat; si frequenter fecerit, et in consuetudine erit ei, exterminabitur ab Ecclesia, Domino dicente: Qui scandalizaverit unum de pusillis istis qui in me credunt, et reliqua (Matth. XVIII) . Qui de sui comedens corporis cute, . . . . . . . cum impositione manus episcopi annum integrum cum pane et aqua poeniteat.
Episcopi, presbyteri, diaconi fornicationem facientes, degradari debent, et poenitere judicio episcopi; tamen communicent. De sodomitis, episcopi quatuordecim [annis] poeniteant, presbyteri duodecim annis poeniteant, diaconi novem, subdiaconi octo, clerici septem, laici quinque poeniteant, et nunquam cum alio dormiant. Si cum fratre naturali fornicationem per commistionem carnis, quindecim annis poeniteat, ab omni carne abstineat se. Si semen in os miserit, septem [annis] poeniteat; alii dicunt usque in finem vitae. Viri inter femora fornicantes, primo unum annum poeniteant; si [Col. 0983D] Ms., mendose, iternas. iterant, duos: si in crura fornicantes, si pueri sunt, annis duobus poeniteant; si [Col. 0983C] viri, annis tribus: si autem in consuetudinem vertunt, et modus poentientiae addatur judicio sacerdotis. Vir semetipsum coinquinans in primo, centum dies poeniteat, et iterans, annum unum; si cum gradu est, addatur poenitentia. Puer quindecim annorum, quandraginta dies poeniteat. Qui concupiscit mente fornicari, sed non potuit, anno poeniteat, maxime in Quadragesima. Qui turpiloquio, vel aspectu coinquinatus est, tamen non voluit fornicare corporaliter, viginti vel quadraginta dies poeniteat; si autem in pugnatione cogitationis violenter coinquinatus est, septem dies poeniteat. Qui diu illuditur a cogitatione tepidus et repugnans, unum vel duos, vel plurimos dies, quantum [Col. 0983D] Non exierit diuturnitatem, ut per mendam in Cod. exegerit diuturnitas cogitationis, [Col. 0983D] poeniteat. Pueri qui fornicantur inter seipsos, [Col. 0983D] Judicant, supple majores. judicavit ut vapulent; pueri soli sermocinantes, et transgredientes statuta seniorum, tribus superpositionibus emendentur. Osculum non simpliciter facientes, sex superpositionibus; illecebrosum osculum sine coinquinatione, septem; cum inquinatione sive amplexu, decem superpositionibus. Post annos viginti duos [Col. 0983D] F., item adulti idem. idem adulti item committentes, quadraginta dies separati a mensa, extorresque ab ecclesia, cum [Col. 0984A] pane et aqua vivant. Minimi vero fornicationem imitantes, et irritantes se invicem, sed coinquinati non sunt propter aetatis immaturitatem, viginti dies; si vero frequenter, quadraginta dies; si iteraverint, per poenitentiam centum dierum. Pueri ante viginti annos se invicem manibus coinquinantes et confessi, antequam communicent, viginti dies; si iteraverint, centum dies poeniteant; si vero frequentius, separentur, et anno poeniteant. Puer oppressus a majore . . . . . . . hebdomada jejunet; si consentit, quadraginta dies. Molles unum annum poeniteant; qui in somnis voluntate pollutus est, surgat, canatque genuflectendo septem psalmos in crastino, cum pane et aqua, [Col. 0984D] Lege, vel XXX psalmos, genuflectendo in fine uniuscujusque cantet. vel triginta psalmos genuflectendo in finem, unumquemque cantet. Volens quasi in somno peccare [Col. 0984B] [Col. 0984D] F., sive pollutus sua voluntate. sive pollutus est sine voluntate [Col. 0984D] Intellige, quindecim psalmos cantet. quindecim; in fine dicat ter Deus, in adjutorium, et reliqua. Qui semen dormiens in ecclesia fuderit, tribus diebus poeniteat; peccans non pollutus viginti quatuor psalmos cantet. Episcopus faciens fornicationem, degradari debet, sive septem, sive duodecim annis poeniteat. Presbyteri aut diaconi fornicationem naturalem facientes, prolato [emisso] ante monachi voto, tribus annis poeniteat. Veniam omni hora roget, superpositionem faciat in unaquaque hebdomada, exceptis quinquagesimis diebus; post superpositionem, pane sine mensura utatur, et ferculo aliquatenus butyro impinguato, hoc est, quadrante, et die Dominica sic vivat; caeteris vero diebus paximari panis mensura et misso parvo impinguata [Col. 0984D] Hinc ad quartam sequentem lineam textus est ut hic vides in Ms. depravatus. horreo oleris, ovis paucis formatico [Col. 0984C] semina . . . . . . tenucla, vel batuto lactis sextario pro sitis gratia, et * aqua tale potu si operarius est lectumque [ Al., lectoque] non multum fenum habeat instratum: per tres Quadragesimas anni addat aliquid prout virtus ejus admiserit; semper ex intimo cordis defleat culpam suam, [Col. 0984D] Mendose, obedientiam quam. obedientiamque pro omnibus libentissime excipiat; post annum et dimidium Eucharistiam sumat, et ad pacem veniat, psalmos cum fratribus cantet, ne penitus anima tanto tempore coelestis medicinae jejuna intereat. Si interior gradu quis monachus, tres quidem annos poeniteat, sed mensura non gravetur panis; si operarius est, sextario de lacte romano, et alio tenucla, et aqua quantum sufficit pro sitis ardore sumat. Si vero [Col. 0984D] sine voto monachi presbyter, aut diaconus, si [sic] peccaverint, sicut monachus sine gradu poeniteant, et postea recipiant gradus suos. Si autem presbyter aut diaconus post tale peccatum voluerit monachus fieri, in districto proposito exsilii annum et dimidium poeniteat, habet tamen abbas hujus rei moderandi facultatem, si obedientia ejus placita sit Deo et abbati suo.
Si quis adulterium fecerit, id est, cum uxore aliena, aut sponsam, vel virginem corruperit, aut sanctimonialem, aut Deo dicatam feminam, laici tribus annis poeniteant, primo ex his in pane et aqua. Si clericus, quinque annis poeniteat, subdiaconus sex, duos ex his in pane et aqua. Si vero diaconus monachus, septem annis poeniteat in pane et aqua, presbyter decem, episcopus duodecim, quinque ex his in pane et aqua. Clericus vel superioris gradus qui uxorem habuit, et praeter professionem suam, vel honorem clericatus, iteratus eam cognoverit, sciat se sibi adulterium commisisse, sicut superiori sententia [Col. 0985B] unusquisque juxta ordinem suum poeniteat. Si quis concupiscit mulierem alienam, et non potest peccare cum ea, aut non vult suscipere eum mulier, si laicus, quadraginta dies, si clericus aut monachus est, anno poeniteat, medio in pane et aqua; si diaconus, duobus; presbyter, tribus. Si clericus aut monachus postquam se Deo voverit, ad saecularem habitum iterum reversus fuerit, aut uxorem duxerit, decem annis poeniteat, tribus ex his in pane et aqua, et nunquam postea in conjugio copuletur; quod si noluerit, sancta synodus vel sedes apostolica separavit eos a communione et convocationibus Catholicorum. Similiter et mulier postquam secundo voverit, si tale scelus admiserit, pari sententiae subjacebit. Si presbyter autem, aut diaconus, uxorem extraneam duxerit [Col. 0985C] in scientia populi, deponatur. Si quis adulterium perpetraverit cum illa, et in conscientia advenit populis, projiciatur extra ecclesiam, et poeniteat inter laicos quandiu vixerit. Si quis cum matre fornicaverit, duodecim annis poeniteat; et nunquam [Col. 0985D] Forsan, emittetur. mittetur nisi in die Dominica. Qui cum sorore hoc modo, quindecim annis poeniteat. [Col. 0985D] Ex concilio Ancyrano, c. de incestis. In [Canon. Ancyr., de incestis]: si quis [qui] more pecorum cum propinquo sanguine incestu commisti sunt, ante vigesimum annum aetatis suae, decem annis inde poeniteat [poeniteant], exacta oratione tantum incipiant communicare; post viginti vero annos ad communionem cum oblatione suscipiantur: discutiatur autem et vita eorum qua fuerint tempore poenitentiae, et ita hanc humilitatem [humanitatem] consequantur: quod si [Col. 0985D] abusi sunt hoc crimine prolixiori tempore, viginti annorum aetate [Col. 0985D] Forsan et. ut uxores habentes hoc crimen inciderint, viginti quinque, plena poenitentia acta ad communionem oratione [cum oratione] permittantur; et ita post [Col. 0985D] Mendose, alium. aliud quinquennium ad plenam communionem cum oblatione suscipiantur; quod si aliqui [Col. 0986A] uxores habentes, et post quinquagesimum aetatis suae annum in hoc prolapsi sunt, ad exitum vitae tantum communionem mereantur. Si quis cum pecoribus, XII annis poeniteat. Si quis adulterium commiserit, VII annis poenitentiae completis, perfectioni reddatur secundum pristinos gradus. Si quis [Col. 0985D] Idem videtur hoc loco nubere quod coire. nupserit cum muliere sua retro, quadraginta dies poeniteat; primo autem si in terga nupserit, sic poeniteat, quomodo de animali. Si quis menstruo tempore coierit cum muliere, quadraginta dies poeniteat. Mulieres menstruo tempore non intrent in ecclesiam, neque communicent, neque sanctimoniales, nec laicanae; si praesumunt, tres hebdomadas poeniteant. Similiter poeniteat, quae intrat ecclesiam ante [Col. 0985D] Ita Ms. mundum sanguinis post partum, id est, quadraginta dies; qui [Col. 0986B] nupserit et iis temporibus, viginti dies poeniteat. Qui nubit die Dominica, tribus diebus poeniteat. Qui in matrimonio est, Quadragesimis anni, et Sabbatis, et in Dominicis nocte diei, et in diebus plurimis, maxime tres dies antequam communicent, et concepto semine usque ad modum sanguinem consumendi, et menstruo tempore, continens fieri debet.
Bigamus poeniteat uno anno, quarta et sexta feria, et in tribus Quadragesimis abstineat se a carnibus, non tamen dimittat uxorem. Trigamus, ut superius, id est, in [Col. 0985D] Lectio corrupta. 4 et 5, vel plus VII annis quarta feria et sexta et in tribus Quadragesimis abstineat se a carnibus; tamen Basilius hoc judicavit; in canonibus autem, [Col. 0985D] Forte legendum: 35, q. 2, c. 3, dicitur de pro pinquis qui ad affinitatem per virum et uxorem veniunt, defuncta uxore, vel viro, in quinta, etc., nam sequentia [Col. 0986D] sumpta sunt ex isto can. 3 ante in quinta generatione conjungantur in quarta si inventi fuerint, non separentur. In tertia [Col. 0986C] tamen propinquitate non licet uxorem alterius accipere post obitum ejus. Aequaliter vir conjungatur matrimonio eis quae sibi consanguineae sunt et uxoris suae consanguineis post mortem uxoris suae. Duo quoque fratres duas sorores in conjugio possunt habere, et pater filiusque matrem et filiam. Si laicus fornicaverit cum vidua aut puella [Col. 0986D] Ante nuptias, vel matrimonium, vel virginitatem violatam. ante, II annis poeniteat, reddito tamen humiliationis pretio parentibus ejus; si uxorem non habet, si voluntas parentum eorum est, ipsa sit uxor ejus, ita ut annis V poeniteant ambo. Si quis laicus cum jumento fornicaverit, annis II poeniteat, si uxorem habet; si non habet, annum unum. Si clericus, II; si diaconus, III; presbyter, VII. [Col. 0986D] Deest aliquid. Ex iis in pane et aqua. Clericus semel fornicans, [Col. 0986D] unum annum poeniteat in pane et aqua. Si genuerit filium, VII annis poeniteat [Col. 0986D] Lectio corrupta sic videtur emendanda: Vel exsul portet cilicium et virgam. vel exsul, vel port. sil. et virgo. Qui dimiserit uxorem suam, alteri conjungens se, VII annis poeniteat cum tribulatione, vel XII annis levius. Si ab aliquo sua recesserit uxor, et iterum reversa fuerit, suscipiat eam, et ipsa anno uno cum pane et aqua poeniteat, vel [Col. 0986D] Cod. ms., supercecilium, sed mendose, pro cilicium, aut potius supercilium, quod genus est vestimenti poenitentialis antiquitus et diebus nostris in Hibernia usitatum publicorum criminum reis, qui [Col. 0987D] nunc totam Hiberniam, nunc quaedam loca sancta cilicio et lineo sacco vestiti circumibant. supercilicium [Col. 0987A] duxerit [induat]. Si quis intrat ad ancillam suam, venundet eam, et anno uno poeniteat; si genuerit filium ex ea, liberet eam. Mulier adultera, tribus annis poeniteat. Mulier seipsa coitum habens, tribus annis poeniteat; mulieres vero quae fornicantur, et partus suos negant, sed et si quid agant secum ut uteros [utero] conceptos discutiant, X annis poeniteant. Si mulier cum muliere, tribus annis poeniteat. Si quis masculus, vel si quae mulier, votum habens virginitatis, jungitur uxori . . . . . . . non dimittat uxorem, sed poeniteat tribus annis. Vota stulta frangenda sunt et importabilia. Mulieri non liceat votum vovere sine licentia viri: sed si voverit, dimitti potest, et poeniteat judicio sacerdotis. Sacerdos si osculatus est feminam per desiderium, viginti dies poeniteat; [Col. 0987B] si per cogitationem semen fuderit, septem dies poeniteat. Mulier si duobus fratribus nupserit . . . . . . eam debere usque ad mortis . . . . . quam in extremis suis sacramento reconciliare oportet; ita tamen ut si forte sanitatem recuperaverit, matrimonio soluto, ad poenitentiam admittatur; quod si defuncta fuerit mulier hujusmodi consortio constituta, dissolvatur a poenitentia remanenti: quam sententiam tam viri quam mulieres tenere debent. Puellae quae non parentum coactae imperio, sed spontaneo judicio, virginitatis propositum atque habitum susceperunt, si postea nuptias diligunt [Col. 0987D] Forsan, poeniteant. pretia ineatur, etiamsi consecratio non accesserit cujus utique non [Col. 0987D] Forsan, fraudarentur. fraudantur munere, si in proposito permanerent.
Pecunia ecclesiastica furata reddatur quadruplum; popularia duplicentur. Si quis aliquid de ministerio sanctae Ecclesiae furaverit, aut neglexerit, octo annis poeniteat, tribus ex his in pane et aqua, et reddat integrum quod abstulit. Si quis furtum fecerit, si puer, quadraginta vel viginti, [Col. 0987D] Deesse videtur: flagellis, verberibus, aut superpositionibus poeniteat. ut aetas est, et qualitas eruditionis; laici anno uno, clerici duobus, subdiaconi tribus, diaconi quatuor, presbyteri quinque, episcopi sex annis poeniteant. Si laicus semel furtum fecerit, reddat quod furavit, et in tribus Quadragesimis cum pane et aqua poeniteat. Si saepius fecerit et non habet unde reddat, annis duobus in pane et aqua poeniteat, et alio anno tribus Quadragesimis, et [Col. 0987D] sic postea in Pascha reconcilietur. Qui saepe furtum faciebat, quatuor annis poeniteat, vel ut sacerdos judicat, juxta quod componi potest quibus nocuit, et semper debet reconciliari ei quem offendebat, et restituere juxta quod ei nocuit, et multum breviabit poenitentiam ejus; si vero noluerit, aut non potest, constitutum tempus poeniteat per omnia. Puer decem annorum aliquod furtum comedens, septem dies poeniteat: qui furatur cibum, quadraginta dies poeniteat. [Col. 0988A] Si iterum, tribus Quadragesimis; si tertio, anno poeniteat; si quarto, jugi exsilio sub alio abbate poeniteat. Si laicus monachum [Col. 0987D] Hoc est, qui vel seduxerit monachum aut furatur [Col. 0988D] in servum, aut venundandum, ipse in poenitentiam monachus fiat, aut servus. furtim duxerit, aut intret monasterio, vel humano subjectetur servitio. Si quis servum aut quemcunque hominem quolibet ingenio in captivitatem duxerit, aut transmiserit, tribus annis poeniteat in pane et aqua. Si quis patrem aut matrem expulerit, impius, vel sacrilegus judicandus est, et poeniteat aequali tempore, quandiu in impietate exstiterit. Qui praebent ducatum barbaris, si basilicas incenderint, et si clericum, sive sanctimonialem [Col. 0988D] Deest forsan, vel alios. bonos occiderint, et innocentes ab ecclesia traxerint, ductor quatuordecim annis poeniteat. Pecuniae quae in alia provincia ab hoste raptae fuerint, id est regno alio superato, tertia pars ad ecclesiam [Col. 0988B] tribuetur, vel pauperibus quod jussio regis erat, et quadraginta dies poeniteat. Si quis domum vel aream cujuscunque igne cremaverit, tribus annis poeniteat, unum ex iis in pane et aqua.
Si quis perjurium fecerit, laici tribus annis poeniteant, clerici quinque, subdiaconi sex, diaconi septem, presbyteri decem, episcopi duodecim. Qui perjurium facit in ecclesia, undecim annis poeniteat. Si in manu episcopi, presbyteri, aut diaconi, seu in altari vel cruce consecrata mentitus fuerit, tribus annis poeniteat; si in cruce non consecrata, uno anno poeniteat. Si quis laicus per cupiditatem perjurat, [Col. 0988C] totas res suas vendat et donet [Col. 0988D] Forsan, Deo in pauperibus. in pauperibus, et conversus in monasterio usque ad mortem serviat Deo; si autem non per cupiditatem, [Col. 0988D] Forsan, sed quia alioquin. mortis periculum incurrit, tribus annis inermis exsul poeniteat in pane et aqua, et duas abstineat Quadragesimas se a vino et carnibus, et dimittat pro se servum aut ancillam [Col. 0988D] Forsan, unam. vivum et per undecim annos eleemosynam faciat, et post septem annos judicio sacerdotis communicet; qui vero [si vero] necessitate coactus sit, tribus Quadragesimis. Qui ducit alium in perjurium ignorantem, septem annis poeniteat; qui ductus est in perjurio ignorans, et postea recognoscit, anno uno poeniteat. Qui vero suspicatur quod in perjurio ducitur, tamen jurat per consensum, duobus annis poeniteat. Pro falso testimonio, laici uno anno, clerici [Col. 0988D] duobus, subdiaconi tribus, diaconi quatuor, presbyteri quinque, episcopi sex annis poeniteant. Si quis falsitatem commiserit, septem annis poeniteat; tres ex his in pane et aqua; qui autem consenserit, quinque ultimis poeniteat. Falsum testimonium dicens, ut placeat proximo suo, primo quale fratri imposuit, tale damnetur, judicio sacerdotis. Mendax vero per ignorantiam, et non nocuit, confiteatur ei cui mentitus est, et sacerdoti et hora tacendi [silentio unius [Col. 0989A] horae] damnetur, vel duodecim psalmos cantet. Si vero de industria, tribus diebus tacendi, vel triginta psalmos [Col. 0989D] Forsan, si presbyter est. praeest. Mendax vero per cupiditatem, placeat largitate ei cui frustravit.
Qui voluntarie homicidium fecerint, ad poenitentiam se jugiter submittant; circa exitum autem vitae communione digni habeantur, qui non voluntarie, sed casu homicidium perpetravit, quinque annis poeniteat. Mulieres quae fornicantur, et [Col. 0989D] Supple interimunt, nam sermo de abortu ante et parricidio post partum. partus suos, et ea quoque agunt, ut uteros [utero] conceptos rejiciant, antiqui Patres instituerunt usque ad extremum vitae; nunc humanius definitum est, decem annis [Col. 0989B] poeniteant. Si quis occiderit monachum vel clericum, arma relinquat, et Deo serviat, vel secundum judicium episcopi septem annis poeniteat. Qui autem episcopum vel presbyterum occidit, regis judicium est de eo [Col. 0989D] Citat leges patrias Breatha Nemhead dictas. . Si laicus alium occiderit, odii meditatione, si non vult arma relinquere, septem annis poeniteat sine carne et vino. Qui occiderit hominem, quadraginta dies abstineat se ab ecclesia, et postea suprascriptam poenitentiam agat. Qui jussione domini sui hominem occiderit, quadraginta dies jejunet; et qui occiderit hominem in publico bello cum rege, quadraginta dies poeniteat. [Col. 0989D] Si poculum veneni, vel artem maleficam, etc. Si per poculum vel artem aliquam malam, septem annis poeniteat, aut plus; si mater filium suum occiderit, quindecim annis poeniteat, et nunquam [Col. 0989D] Ita Ms. permittet, nisi in die [Col. 0989C] Dominica: mulier pauperina septem annis poeniteat. Mulier, si occiderit filium suum in utero ante quadragesimam diem, anno poeniteat; si vero post quadraginta dies conceptionis, ut homicida tribus annis poeniteat. Si quis clericus homicidium fecerit, decem annis poeniteat exsul; tribus in pane et aqua. Si quis homicidium casu fecerit non volens, quinque annis poeniteat; tribus ex iis in pane et aqua. Si ad homicidium consenserit, et factum fuerit, septem annis poeniteat: si voluerit et non potuerit, tribus annis poeniteat. Si quis homicidium fecerit, laici tribus, clerici quinque, subdiaconi sex, diaconi septem, presbyteri decem, episcopus duodecim annis, poeniteant. Si laicus proximum suum occiderit, quinque annis poeniteat exsul. Si quis alium per iram percusserit [Col. 0989D] et sanguinem effuderit, quindecim dies in pane et aqua poeniteat: si diaconus, sex menses; presbyter, anno poeniteat. Cujus parvulus in negligentia sine baptismo fuerit mortuus, tribus annis poeniteat; unum ex iis in pane et aqua. Si laici infantem suum oppresserint, anno uno in pane et aqua poeniteant, et duos a vino et carne abstineant se . . . . . . . . . tempus [Col. 0990A] poenitentis. Si mulier abortum fecerit voluntarie, tribus annis in pane et aqua. Qui per rixam, debilem vel deformem hominem fecerit, [Col. 0989D] Ultra impensas medicorum etiam debet satisfacere vulnerato pro modo aegritudinis. reddat impensas medicis, aegritudinem restituat, et medium annum poeniteat in pane et aqua: si non habuerit unde reddat, uno poeniteat. Si laicus per scandalum sanguinem effuderit, reddat illi tantum, quantum nocuit; et si non habet unde reddat, solvat opera proximi sui, [Col. 0989D] Sic legendum, non quantum ille. quandiu ille infirmus est, et postea quadraginta dies poeniteat in pane et aqua. [Col. 0990D] Id est, qui telo aut hasta jacta nocere conatur. Qui jactum proximo suo dederit, et non nocuit, una vel duobus vel tribus Quadragesimis in pane et aqua: si clericus, annum vel dimidium. Si quis quodlibet membrum voluntate sua truncaverit, tribus annis poeniteat, unum ex his in pane et aqua. Parvuli invicem [Col. 0990B] percutientes, septem diebus poeniteant; si vero adolescentes, quadraginta dies poeniteant. Si quis per vindictam fratris, hominem occiderit, tribus annis poeniteat. Si componit propinquos, dimidium spatium. Qui praebent ducatum barbaris, tribus annis poeniteant, si non acciderit strages Christianorum, si vero [Col. 0990D] Acciderit, renuntiantes mundo, religioni perpetuo abdicantur. jactis, usque ad mortem, mundo mortui Deo vivant. Si quis proprium servum sine [Col. 0990D] Id est, consensu. conscientia proprii judicis occiderit, [Col. 0990D] Deest hic aliquid et communione, biennio [Col. 0990D] Deest forsan pro, vel ab. effusione sanguinis emundabitur. Infans infirmus et paganus, commendatus presbytero, si moritur [Col. 0990D] Scilicet absque baptismo et sacramentis debitis. , presbyter deponatur; si negligentia parentum sit, uno anno poeniteat.
Si quis maleficio suo aliquem perdiderit, septem annis poeniteat, tribus ex his in pane et aqua. Si quis per amorem veneficus sit, et neminem perdiderit, si laicus est, uno anno poeniteat in pane et aqua; si subdiaconus duobus, diaconus tribus, unum ex his in pane et aqua; si sacerdos, quinque, unum ex his in pane et aqua, et laici dimidium annum poeniteant, maxime si per hoc mulieris partum quisquam deceperit, tres annos unusquisque superaugeat in pane et aqua, ne homicidii reus sit. Si quis sacrilegium fecerit, id est, quod aruspices vocant, qui [Col. 0990D] Mendose Cod. auria. auguria colunt per aves, aut [Col. 0990D] Quomodocunque auguraverint. quocunque auguraverint, tribus annis poeniteat, unum ex his in pane et [Col. 0990D] aqua: si quis, ut vocant, sortes sanctorum, quas contra rationem vocant, vel alias sortes habuerit, vel qualecunque ingenio sortitus fuerit, vel veneraverit, tribus annis poeniteat, unum ex his in pane et aqua. Si quis per ariolos, quos divinos vocant, aliquas divinationes fecerit, quia et hoc daemonicum est, quinque annis poeniteat; tribus ex his in pane et aqua. [Col. 0991A] [Col. 0991D] Sermo est de superstitioso cultu rerum aut locorum quae diis gentilibus dicabantur. Si quis ad arbores et ad fontes, aut ad angulos ubicunque, nisi ad ecclesiam Dei vota voverit, aut solverit, tribus annis poeniteat, uno ex his in pane et aqua; et qui ibidem ederit aut biberit, uno anno poeniteat. Si quis mathematicus fuerit, per invocationem daemonum, mentes tulerit, quinque annis poeniteat, tribus ex his in pane et aqua. Si quis immissor tempestatum fuerit, septem annis poeniteat, tribus ex his in pane et aqua. Si quis [Col. 0991D] Dies sunt gentilium superstitionibus consecrati, ut habet Usuardus in prolog. Martyrolog. Kalendis Januarii in cervulo et in [Col. 0991D] Forsan, vetula, seu vitula. verula vadit, tribus annis poeniteat quia hoc daemonum est: si quis ad fanum communicaverit, quadraginta diebus in pane et aqua poeniteat, et si iterum serviendo per cultum hoc fecerit, tribus annis poeniteat. Daemonem sustinens, licet petras vel olera habere sine incantatione. Si qua mulier [Col. 0991B] divinationes vel incantationes diabolicas fecerit, uno anno vel tribus Quadragesimis quadraginta dierum juxta qualitatem culpae poeniteat. Qui immolat daemonibus in minimis, uno anno poeniteat; qui in magnis, decem. Si qua mulier filium aut filiam super tectum pro sanitate posuerit, vel in fornace, octo annis poeniteat: similiter et qui grana arserit, ubi mortuus est homo, et pro sanitate juvencum, et damas [offert], duobus annis poeniteat.
De canone Ancyrano, unde supra, num. 24.
Qui auguria auspiciaque, sive somnia, vel divinationes quaslibet secundum morem gentium observaverint, aut in domibus hujusmodi homines introducunt, in exquirendis aliqua arte maleficiis, aut ut [Col. 0991C] domos suas lustrent, immundi isti, si de clero sint, abjiciantur: si vero saeculares, confessi poenitentiam agant quinquennio secundum regulas antiquitus constitutas. Qui cibum immolatum comederit, deinde confessus fuerit, sacerdos considerare debet personam, aetatem, vel quomodo edoctus, aut qualiter contigerit, et ita auctoritas sacerdotalis circa infirmum moderetur: et hoc modo in poenitentia et confessione semper omnino in quantum Deus adjuvare dignatur, cum omni diligentia conservetur.
Si quis usuras undecunque exegerit, quatuor annis poeniteat, uno ex his in pane et aqua; si permaneat in avaritia, [Col. 0992D] Id est, separetur a communione fidelium. alienetur. Quicunque hospites non [Col. 0991D] recipit in domo sua, sicut Dominus praecepit et regna coelorum promisit, ubi dicit: Venite, benedicti Patris mei: quanto tempore hospites non recepit et mandata evangelica non adimplevit, nec pedes lavavit, neque eleemosynam fecit, tanto tempore poeniteat in pane et aqua; si non emendatus thesaurizans superflua in crastinum tempus per ignorantiam, tribuat illa pauperibus: si autem per contemptum arguentium, eleemosyna et jejunio sanetur judicio sacerdotis. Permanens autem in avaritia, alienetur. Qui repetit auferenti quae sua sunt contra interdictum, [Col. 0992A] tribuat indigentibus quae repetivit. Clericus habens superflua, donet ea pauperibus; sin autem, excommunicetur: si autem post poeniteat, tempore quo vixit in contradictione, in poenitentia semotus vivat. Si quis cupidus, aut avarus, aut superbus, aut ebriosus, aut fratrem suum odio habuit, vel his similia, tribus annis poeniteat, et juxta vires suas eleemosynas faciat.
Qui fratrem contristat juste vel injuste, conceptum rancorem ejus satisfactione [Col. 0992D] Deest satagat dimovere, vel quid simile. et sic postea orare; si autem impossibile recipi ab eo, sic tamen poeniteat judicio sacerdotis; is autem qui non recipit eum, quanto tempore implacabilis sit, tanto cum pane et [Col. 0992B] aqua vivat homicida ille. Qui odit fratrem suum, quandiu non repellit odium, tandiu cum pane et aqua sit; et ei quem odit, charitate non ficta [Col. 0992D] Deest reconciliari, vel quid simile. compelletur. Fratrem cum furore maledicens, cui maledixerit placeat, et septem dies poeniteat remotus cum pane et aqua. Qui verba acerbiora in furore, non tamen injuriosa, protulerit, satisfaciens fratri superponat: si autem cum pallore, [Col. 0992D] Forsan, aut. rubore, uno die cum pane et aqua poeniteat; qui in mente tantum sensit commotionem, satisfaciat ei qui illum commovit; qui vero non vult confiteri ei qui se commovit, abscindatur pestifer ille a coetu sanctorum; qui si poenitet, quanto tempore [Col. 0992D] Forsan, contradixit. contradicit, tanto tempore poeniteat. Qui diu amaritudinem corde retinet, hilari vultu et laete corde sanetur: si autem non cito eam deponit, jejunio, [Col. 0992C] sacerdotis judicio, emendetur; si autem iterat, abscindatur, donec alacer laetusque cum pane et aqua cognoscat delictum suum. Invidus satisfaciat ei cui invidit; si autem nocuerit ei, et largitione placeat, et poeniteat. Qui causa invidiae detrahit, vel libenter audit detrahentem, tribus diebus in pane et aqua separetur; si vero de eo qui praeest, septem sic poeniteat, et serviat ei libenter de reliquo; sed, ut quidam ait, non est detrahere, verum dicere, secundum Evangelium: Corripe illum inter te et ipsum solum prius, et post haec, si te non audierit, dic Ecclesiae (Matth. XII) . Si vero verbositatem diligens fratri deroget, uno die vel duos dies tacens poeniteat; si autem fabulationem, duodecim psalmos cantet. Mala non recipientium sanitatem retractans, ne caeteri [Col. 0992D] eis consentiant, vel vituperatione mala boni confirmandi obtentu, aut lugubri miseratione, medicus est aestimandus. Si ista tria defuerint, detractor triginta psalmos in ordine cantet: laici septem diebus, clerici duas hebdomadas, subdiaconus tres, diaconus quatuor, presbyter quinque, episcopus sex. Si quis cum alio iram tenet in corde, ut homicida judicetur; si non vult reconciliari fratri suo, quem odio habet, tandiu in pane et aqua poeniteat usque reconcilietur ei.
Otiosus, opere extraordinario oneretur, somnolentus vigilia propensiore; idem tribus vel septem psalmis occupetur; vagans, instabilisque, mansione unius loci [et] operis sedulitate sanetur.
Qui superbia caeteros qualibet despectione arguit, primo satisfaciat eis, deinde jejunet judicio sacerdotis; contentiosus etiam alterius sententiae se subdat; sin autem, anathematizetur ut regno Domini est alienus. Jactans in suis beneficiis, se humiliet; alioquin quid [quod] boni fecerit humanae gloriae [Col. 0993B] causa perdet, malarum cogitationum indulgentia [Col. 0993D] Forsan, etsi. est si opere non compleantur, et consentiat. Qui aliquam novitatem extra Scripturam vel haeresim praesumpserit, alienetur; si autem poeniteat, suam publice sententiam damnet, et quos decepit, ad fidem convertat, et jejunet judicio sacerdotis; qui autem de industria cuicunque seniori flecti dedignatur, coena careat: inobediens maneat extra cibum, et pulset humiliter donec recipiatur; quantoque tempore inobediens fuit, tanto in pane et aqua sit. Blasphemus etiam simili decreto sanetur, et opus ejus abjiciatur, cum semipane debito, et aqua, [Col. 0993D] Forsan: Poeniteant delatus et delator consimili poenitentia, si delatus negaverit ante judicem aut seniorem. quod maneat dilatus et dilator consimili persona, si dilatus negaverit ante simul poeniteant in unaquaque hebdomada duobus diebus in pane et aqua, et biduana [Col. 0993C] [biduo] in fine uniuscujusque mensis, omnibus fratribus supponentibus, et Dominum eis judicem fore contestantibus. Permanentes in obstinatione, anno emisso, altaris communione sub judice flamma socientur, et Dei judicio relinquantur; si quando alter fuerit confessus, quantum alter alteri laboris intulerit, tantum sibi multiplicetur. Qui abbati excusationem praetendit, vel aeconomis, vel ministris ignorantia regulae, uno die poeniteat: si vero gravius, superponat. Reticens peccatum fratris quod ad mortem, arguet eum cum fiducia, et quanto tempore reticuit, tanto cum pane et aqua vivat; si peccatum parvum reticuit, arguet quidem eum, sed psalmis sive jejunio judicio sacerdotis poeniteat. [Col. 0993D] Qui alios proterve arguit, leniat eos primo, et triginta psalmos cantet. Qui peccatum pudendo fratri imputat, priusquam seorsim arguet eum, satisfaciens ei, tribus diebus poeniteat. Qui solus cum sola loquitur, vel sub eodem tecto in nocte manet, coena careat; si vero post interdictum, quadraginta dies [Col. 0994A] in pane et aqua poeniteat. Si quis [Col. 0993D] Forsan, delaturus fuerit quid. delaturas fecerit, quid detestabile, tribus annis poeniteat in pane et aqua. Si quis laicus per ignorantiam cum haereticis communicaverit, stet inter catechumenos, id est, separatus ab Ecclesia XL diebus, et aliis XL in eremis poeniteat, et sic culpam suam diluat: si vero postquam illi sacerdos praedicaverit, ut cum haeretico non [Col. 0993D] Lege communicaret. Hoc loco non tam condemnat traditionem illam Hibernis usitatam olim quam haeresim Quartadecimanorum a conciliis damnatam. communicaverit, et iterum fecerit, uno anno poeniteat, et tribus Quadragesimis, et tribus annis abstineat se a vino et carne. Si quis ab haereticis ordinatus fuerit, iterum debet ordinari, si non reprehensibilis fuerit; sin minus, deponi oportet. Si quis a catholica Ecclesia ad haeresim transierit, et postea reversus, non potest ordinari nisi per longam abstinentiam, aut pro magna necessitate. Hunc [Col. 0994B] Innocentius papa, nec post poenitentiam clericum fieri, canonum auctoritate asserit permitti. Si quis contempserit Nicaenum concilium, et fecerit Pascha cum Judaeis decima quarta luna, exterminabitur ab omni Ecclesia, nisi poenitentiam egerit ante mortem. Si autem oraverit cum illo quasi cum clerico catholico, hebdomada poeniteat; si vero neglexerit, XL dies poeniteat prima vice. Si quis hortari voluerit haeresim eorum, et non egerit poenitentiam, similiter et ille exterminabitur, Domino dicente: Qui mecum non est, contra me est (Matth. XII) . Si quis baptizatur ab haeretico, qui recte Trinitatem non [Col. 0993D] Per hoc indicat baptizatum ab haeretico denuo sub conditione baptizandum, quia recte praesumi potest [Col. 0994D] de haeretico quod non utatur substantia formae, vel aliis requisitis, prout nostris adhuc temporibus eadem ex causa faciendum decrevit synodus Mechliniensis, tit. III de sacram. baptismi, c. 6, celebrata Mechliniae, 6 Junii an. 1607. Vel potest intelligi Cumeanus de haeretico non credente ex terna Trinitatis confessione hoc mysterium, sine cujus expressione non valet baptismus a tali collatus, et debet iterari, veluti non cum debita forma collatus. crediderit, iterato baptizetur. Si quis dederit aut acceperit communionem de manu haeretici, et nescit quod catholica Ecclesia contradicat, postea intelligens, [Col. 0994C] tres annos integros poeniteat; si autem scit, et neglexerit, et postea poenitentiam egerit, decem annos poeniteat. Alii judicant septem, et humanius quinque annis poeniteat. Si quis permiserit haeretico missam suam celebrare in ecclesia catholica, et nescit, XL diebus poeniteat; si pro reverentia, [aut] metu, is annum integrum poeniteat. Si per damnationem [Col. 0994D] Deest forsan aut vel et. humiliationem Ecclesiae catholicae et consuetudinis Romanorum, projiciatur ab Ecclesia sicut haereticus, nisi habeat poenitentiam; si habuerit, decem annis poeniteat; si recesserit ab Ecclesia catholica in congregationem haereticorum, et alios persuaderet, et postea poenitentiam egerit, duodecim annis poeniteat, quatuor annis extra ecclesiam, et sex inter auditores, et duobus adhuc extra communionem. De [Col. 0994D] iis in canone dicitur: Decimo anno communionem sine oblatione recipiant. Si episcopus aut abbas jubet monacho suo pro haereticis missam cantare, non licet et non expedit obedire ei; si presbytero contigerit, ubi missam cantaverit, et alius recitaverit nomina [Col. 0995A] mortuorum, et simul nominaverit haereticos cum catholicis, post missam intellexerit, hebdomada poeniteat; si frequenter fecerit, integrum annum poeniteat. Si quis autem pro morte haeretici missam ordinaverit, et pro legione [religione] sua reliquias sibi tenuerit, quia multum jejunaverit, et nescit differentiam catholicae fidei, et Quartadecimanorum, et postea intellexerit, poenitentiamque egerit, reliquias debet igne cremare, et uno anno poenitere; si autem scit et neglexerit poenitentiam, commonitus decem annis poeniteat. Si autem a fide Dei discesserit sine ulla necessitate, et postea ex toto animo poenitentiam accipit, tribus annis extra ecclesiam, id est, inter audientes, iterum [Col. 0995D] Forsan, maneat. renato juxta Nicaenum concilium, septem annis in ecclesia [Col. 0995B] inter poenitentes, et duos annos adhuc extra communionem.
Qui bis baptizati sunt ignorantes, non indigent pro eo poenitentia, nisi quod secundum canones non possunt ordinari nisi pro magna necessitate. Qui autem non ignorant utrum baptizati sunt, quasi iterum Christi crucifixerint, septem annis poeniteant quarta feria et sexta, et tribus Quadragesimis, si per vitium aliquod fuerit; si autem per [Col. 0995D] Id est, candorem, seu simplicitatem. munditiam licitum putaverunt, tribus annis, sic poeniteant.
De opere die Dominica.
Graeci et Romani navigant, equitant, panem non faciunt, nec in curru ambulant, nisi ad ecclesiam [Col. 0995C] tantum, nec balneant. Graeci non scribunt in publico, tamen pro necessitate seorsum in domo scribunt. Qui operantur die Dominica, eos Graeci prima vice arguunt, et secunda tollunt aliquid ab eis, tertia vice tertiam partem de rebus tollunt, aut vapulant, vel VII dies poenitent. Lavacrum capitis potest esse in Dominica, et in lixivio pedes lavare licet. [Col. 0995D] De antiqua consuetudine non jejunandi die Dominica aut in quinquagesima Paschae, vide notata ad c. 9 Reg. coenobial. Si quis autem Dominica die per negligentiam jejunaverit, hebdomada tota debet abstinere; si secundo, dies viginti poeniteat; si postea, quadraginta dies. Si pro damnatione diei jejunaverit, sicut Judaei, abominabitur ab omnibus Ecclesiis catholicis. Si quis autem contempserit interdictum [indictum] jejunium in Ecclesia, et contra decreta seniorum fecerit, [Col. 0995D] Sine, id est, extra. sine Quadragesima quadraginta dies poeniteat, si [Col. 0995D] autem in Quadragesima, annum unum poeniteat; si frequenter fecerit et in consuetudine erit ei, exterminabitur ab omni Ecclesia Dei, Domino dicente: Qui scandalizaverit unum de pusillis istis, qui in me credunt, et reliqua (Matth. XVIII) .
Pro bonis rebus offerre debemus, pro malis nequaquam, [Col. 0996A] presbyteri vero pro suis episcopis non prohibentur offerre. Qui communicaverit nec ignorans excommunicato ab ecclesia, quadraginta dies poeniteat. Si quis errans communicaverit aliquid de verbis sanctorum, ubi periculum adnotaverit, tres superpositiones faciat. Si sacrificium terra tenus negligendo ceciderit, superponat. Qui sacrificii aliquid perdit, relinquens illud feris devorandum, si excusabiliter, tribus Quadragesimis; sin vero, anno uno. Qui non bene custodierit sacrificium, et mus comederit illud, quadraginta dies poeniteat; qui autem perdiderit in ecclesia, et [aut] pars ceciderit, et non inventa fuerit, viginti dies poeniteat; qui autem perdiderit suum chrismale, aut solum sacrificium in regione [loco] qualibet, et non invenitur, tribus Quadragesimis [Col. 0996B] vel anno poeniteat. Perfundens aliquid de calice super altare quando auferunt linteamina, septem dies poeniteat; aut si habuerit ea superpositionibus septem poeniteat. Si [Col. 0995D] Forsan, accipientibus. accedentibus de manu sacrificium acciderit in stramen, septem dies poeniteat is a quo ceciderit. Qui autem infuderit calicem in fine solemnitatis missae, quadraginta dies; si vero neglexerit quis accipere sacrificium, et non interrogat, nec aliquid causae excusabilis exstiterit, superponat; et qui acceperit sacrificium pollutus nocturna visione sic poeniteat. Diaconus obliviscens oblationem afferre, donec auferatur linteamen quando [Col. 0996D] Mortuorum, ut mos erat plurium Ecclesiarum, inter sacra mysteria peragenda recordatio. recitantur nomina pausantium, similiter poeniteat. Qui negligentiam erga sacrificium fecerit, aut siccans vermibusque consumit, ut ad nihilum devenerit, [Col. 0996C] tribus Quadragesimis cum pane et aqua poeniteat. Si integrum inventum fuerit, ita ut sint in eo vermes, comburatur, et cinis sub altare abscondatur, et qui neglexerit [Col. 0996D] Forsan, quaternis. quatenus Dominicis diebus suam negligentiam solvat; si autem amissione saporis decoloratur sacrificium, viginti expleatur jejunium; conduratum vero, septem diebus; qui autem mergit sacrificium, continuo bibat aquam, et quod in chrismale fuerit sumet sacrificium, et emendet per decem dies culpam solutus. Si ceciderit sacrificium de manibus offerentis terra tenus, et non invenitur, omne quodcunque inventum fuerit in loco in quo ceciderit comburatur, et cinis ut supra abscondatur; sacerdos deinde anno damnetur. Si vero inventum fuerit sacrificium, locus scopa mundetur, et stramen ut [Col. 0996D] supra igniat, et sacerdos viginti dies poeniteat; si usque ad altare tantum lapsum fuerit, superponat; si vero per negligentiam de calice aliquid stilla verit, lingua lambatur, tabula radatur; [Col. 0996D] Ita has duas lineas in Ms. penitus depravatas restitui ex dist. 2 de consecrat, c. 27, unde proxime et praecedentia et sequentia auctor sumpsit, variatis paululum verbis. si non fuerit tabula, ut non conculcetur locus corradatur, et igne consumatur ut supra, sacerdos quinquaginta dies poeniteat. Si super altare stillaverit calix, sorbeat minister stillam, ternis poenitens diebus; et si per unum linteum [Col. 0997A] ad aliud septem diebus; si usque ad tertium, octo diebus; si usque ad quartum, quindecim diebus, et linteamina quae tenent stillam per tres abluat vices calice subter posito, et aquam ablutionis sumat. Si quando interluitur calix, stillaverit, prima vice duodecim canantur psalmi a ministro. Si titubaverit sacerdos super orationem Dominicam, quae dicitur [Col. 0997C] Ita Ms. periculosa, si una vice quinquaginta plagas, secunda centum, tertia superponat. Qui vomit sacrificium, et a canibus sumitur, anno uno poeniteat; sin autem, quadraginta diebus; [Col. 0997C] Forsan, si antequam. si inde quando communicaverit sacrificium, evomuerit, si ante [post] mediam noctem, tres superpositiones faciat; si vero sacrificium evomuerit, quadraginta dias; [Col. 0997C] Leg. infirmitatis. si infirmitas causa, septem dies; si in ignem projecit, centum [Col. 0997B] psalmos cantet; si vero canes lambuerint talem vomitum, centum dies qui evomit poeniteat. Qui communicaverit sacrificium inconscii [conscius], septem dies poeniteat. Quicunque alicui capitale crimen admittenti per ignorantiam communicaverit, septem dies poeniteat.
Qui multa fecerit idem, homicidium, adulterium cum muliere, et cum pecore, et furtum, eat in monasterium, etc., poeniteat usque ad mortem. Si quis presbyter [Col. 0997C] Absolutionem qua poenitentiae sacramentum completur. poenitentiam morientibus abnegaverit, reus erit animarum, quia Dominus dicit: Quacunque die conversus fuerit peccator, vita vivet, et non [Col. 0997C] morietur (Ezech. XXXIII) . Vera enim conversio in ultimo tempore potest esse, quia Dominus non solum temporis, sed etiam cordis inspector est, sicut [Col. 0998A] latro uno momento meruit esse in paradiso, in hora ultima confessionis. Sacrificium non est accipiendum de manu sacerdotis qui orationes et lectiones secundum ritum implere non potest. Graeci omni Dominica communicant, clerici, et laici; et qui in tribus Dominicis non communicaverint, [Col. 0997C] Forsan, excommunicantur. excommunicentur, sicut canones habent. Romani similiter communicant qui volunt; qui autem noluerint, non communicant. Graeci et Romani tribus [Col. 0998C] Forsan, diebus. a mulieribus, sicut in lege scriptum est, ante panis propositionis consummationem, [Col. 0998C] Forsan, abstinent. poenitent. Poenitens secundum canones non debet communicare; nos autem pro misericordia per annum aut sex menses licentiam damus. Pro defuncto monacho missae agantur die sepulturae ejus, et tertio die, et praeterea quantum [Col. 0998B] voluerit abbas; pro laico bono, tertio die vel septimo. Potest esse jejunium pro poenitente vigesimo die vel septimo; et propinquos ejus oportet jejunare septimo die, te oblationem offerre ad altare, sicut in Jesu filio Sirach legitur (Eccli. XXII) , et pro Saul filii Israel jejunaverunt (I Reg. XXXI) , postea quantum voluerit presbyter. Mulieres possunt sub nigro velamine accipere sacrificium: Basilius hoc judicavit. Episcopis licet in campo confirmare. Presbytero in uno altari duas facere missas conceditur uno die. Omne sacrificium sordida vetustate corruptum, igne comburendum est; [Col. 0998C] Dum non adest copia confessarii ante missam, procuranda contritio de peccatis tum Deo soli confitendis. confessio autem Deo soli ut agatur, si necesse est, licebit. Missas saecularium mortuorum [fieri licet] ter in anno, tertio die, et septimo die, et trigesimo die, quia [Col. 0998C] surrexit Dominus tertia die, et hora nona emisit spiritum, et triginta dies Moysen filii Israel planxerunt.
Notitia historica
[Col. 0997D] [Col. 0997D] Vitalianus. Ultima mensis Augusti, anno Domini 655 [ Al., 656], in locum Eugenii successit Vitalianus, patria Signinus. Hujus temporibus orientales Saxones fidem susceperunt. In Anglia de tempore paschatis celebrandi gravissime disceptatum fuit. SEV. BIN. Vitalianus, natione [Col. 0997D] Signiensis. Sic dictus a Signia civitate apud Hernicos, longe ab Urbe trigesimo lapide in via Lavicana sita. ID. Signiensis, provinciae Campaniae, de patre Anastasio, [Col. 0998D] Sedit annos XIII, menses sex. Menses quinque minus quatuor diebus post annos XIII sedisse, patet ex initio et fine suscepti pontificatus. ID. sedit annos XIV, [Col. 0998D] menses sex [ Al., quinque minus diebus IV]. [Col. 0998D] Hic direxit responsales suos. Eadem legatione Vitalianus litteras dedit ad Petrum Constantinopolitanum episcopum, hortans eum ad fidem catholicam amplexandam; ad quam ille rescribens ait se ista profiteri quae veteres Patres docuerunt; quod ut confirmaret, eorum testimonia (quanquam non satis [Col. 0999B] fideliter) mutatis verbis annexuit. Id quod a Graecis et Latinis simul animadversum fuit decima tertia actione sextae synodi; ibidem haec relege. SEV. BIN. Hic direxit responsales suos cum synodica juxta consuetudinem [Col. 0999A] in regiam urbem apud piissimos principes, significans de ordinatione sua. Et dum suscepti essent renovantes privilegia Ecclesiae reversi sunt, quorum [ Al. add. principum] clementia [Col. 0999B] Per eosdem missos direxit Constans beato Petro Evangelia aurea cum gemmis, etc. Imperator callidus haec dona obtulit Ecclesiae, ut se catholicum et cum Romana Ecclesia communione conjunctum esse fingeret; idque propterea, ut sibi conciliaret Romanum populum, totumque Occidentem, quem a se tanquam ab haeretico et persecutore aversum esse sciebat. [Col. 0999C] Ex eo quod Vitalianus pontifex munera Ecclesiae oblata acceptarit, probabile videtur quod una cum muneribus orthodoxae fidei professionem emiserit, cum alioquin oblationes ab haereticis factas Ecclesia recusare consueverit (Baron., anno 655, num. 2, 3 et 4) . ID. per eosdem missos direxerat beato Petro apostolo, et Evangelia aurea cum gemmis albis mirae magnitudinis in circuitu ornatus [ Al., ornata]. Hic regulam ecclesiasticam, atque vigorem, ut mos erat, omnimodo conservavit [Col. 0999C] Hujus temporibus Constans venit Romam. Anno pontificatus Vitaliani 9, Constantis imperii 22, Christi nati 563, ut patet ex Paulo Diacono, lib. V, cap. 6, 7, 11. SD. Hujus temporibus venit Constantinus Augustus de regia urbe per littoraria in Athenas, et exinde Tarantum, inde Beneventum et Neapolim per indictionem 6. Postmodum venit Romam, id est, die 5 mensis Julii, feria 4, in indictione suprascripta, et [Col. 0999C] Occurrit ei obviam apostolicus cum clero suo. Imperator, qui post sanctum Martinum relegatum germanum fratrem occiderat, secundum rigorem canonum non illa humanitate acceptandus, sed potius ab omnium ecclesiarum aditu arcendus fuisset, si non cum imperatore reconciliato, et ad unionem Ecclesiae reducto, totius orientalis schismaticae Ecclesiae unionem futuram pontifex sperasset; quod deinceps vere factum esse, ex iis patebit quae infra [Col. 0999D] de successore ejus filio Constantino Pogonato dicemus [Col. 1000B] (Baron., ann. 663, num. 4 et 5) . ID. occurrit ei obviam apostolicus cum clero suo milliario sexto [Cod. Luc., V] ab urbe Roma, et suscepit eum. Et ipsa die ambulavit imperator ad sanctum Petrum ad orationem, et donum ibi obtulit. Die Sabbati ad sanctam Mariam, itemque donum obtulit. Dominico die processit ad sanctum Petrum [Col. 0999B] cum exercitu suo. Omnes cum cereis exierunt obviam ei [Ibid. om. ex. obv. ei] , et obtulit supra altare illius pallium auro textile, et celebratae sunt missae. Iterum Sabbati die venit imperator ad Lateranas, et lavit se [ Al., laetus], et ibidem pransit in basilica Julii [ Cod. Luc., Vigilii]. Item Dominico die fuit statio ad sanctum Petrum, et post missas celebratas, valefecerunt sibi invicem imperator et pontifex, duodecim dies in civitate Romana perseverans. [Col. 1000A] Omnia quae erant in aere ad ornatum civitatis deposuit, sed et ecclesiam beatae Mariae ad Martyres, quae de regulis [Ibid., tegulis] aereis erat cooperta, discooperuit, et in regiam urbem, cum aliis diversis quae deposuerat, direxit. Et postmodum secunda feria egressus de civitate Romana, reversus est Neapolim. Inde terreno itinere [ Al., mari Thyrreno] perrexit Rhegium, ingressus Siciliam per indictionem 7. Et habitavit in civitate Syracusana, et talem afflictionem posuit in populo, seu habitatoribus, vel possessoribus provinciarum Calabriae, Siciliae, Africae, Sardiniae, per diagrapha, seu capita, atque nauticationes per annos plurimos, quales a saeculo nunquam fuerant, ut etiam uxores a maritis, vel filios a patre [ Al., a parentibus] separarent [ Cod. Luc., separarentur], et alia multa inaudita perpessi sunt, ut alicui spes vitae non remaneret, sed et vasa sacrata, vel cimelia sanctarum Dei ecclesiarum tollentes nihil dimiserunt. [Col. 1000B] Et postmodum die 15 Julii, indictione 11, in balneo occisus est. Anno imperii sui 27, Christi nati 668. Scribunt de eo Theophanes in Annalibus, et Cedrenus in Compendio, quod anno decimo octavo sui imperii Theodosium fratrem germanum diaconum sacrum interfecerit; qui post mortem frequenter apparens habitu diaconi poculum sanguine plenum ei porrexerit, et dixerit: Bibe, frater. Cujus visionis acerbitate victus abierit in Siciliam. Post [Col. 1000C] occisum Constantem, rebellione quorumdam, Mezentius quidam imperium invadit. Constantinus Pogonatus (ideo sic nominatus, quod Byzantio solvens, tenera adhuc lanugine fuisset, et e Sicilia promissam barbam, ut Zonaras ait, retulisset) Vitaliani papae suppetiis fretus, expulso tyranno, parenti succedit. Qua de causa rogavit eum pontifex sanctissimus, ut qui auxilio Dei vicisset tyrannos, jam etiam superaret haereticos Ecclesiam Dei acerrime infestantes. Detulit imperator precibus Vitaliani hoc in primis, ut quoadusque motus bellorum ingruentium componerentur, res haereticorum silentio sopirentur (Vide Baron., ann. 668, num. 1 et 2) . ID. Et postmodum 15 die mensis Julii per 11 [Cod. Luc., 12] indictionem praedictus [Col. 1000B] imperator in balneo occisus est. [Col. 1000C] Et non post multum temporis antedictus vir sanctissimus vitam finivit. Anno Christi 669 [671, 27 Jan.] qui est Constantini Pogonati imperatoris annus 2. In Graecorum sacra diptycha relatum Theodorus Constantinopolitanus episcopus Monothelita inscia et invito imperatore expunxit, ut constat ex [Col. 1000D] epistola Constantini ad Donum papam. Et non post multum temporis antedictus sanctissimus vir vitam finivit. Fecit autem ordinationes quatuor, presbyteros viginti duos, diaconum unum, episcopos per diversa loca nonaginta septem. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die sexto Kalendas Februarii, et cessavit episcopatus menses duos, dies XIII.
Epistolae
Arguit eum quod Lappae episcopum injuste damnaverit, et ad sedem apostolicam provocantem non dimiserit. Dictum episcopum pristino honori restituens, quae contra illum acta fuerant declarat.
Vitalianus episcopus servus servorum Dei Paulo archiepiscopo Cretensi.
[Col. 1000D] Decimo nono die mensis Decembris praesentis 11 indictionis Joannes episcopus Lappae urbis intra basilicam venerabilem beati principis apostolorum Petri nobis obtulit petitionem, per quam nos obnixe postulavit, atque conjuravit per terribilem, inquiens, adventum magni Dei atque Salvatoris nostri Jesu Christi, ut secundum sacratissimos canones, institutaque [Col. 1001A] sanctorum Patrum ejus causae meritum requireremus, et sententiam promulgaremus. Obtulit illico et sententiam apud tuam fraternitatem confectam subscriptamque ejus eorumque episcoporum manibus. Igitur post aliquos dies ad ejus preces coacervati coetum in hac urbe Romana antistitum fecimus, ut nobiscum considentes et petitio ejusdem episcopi, et acta sacerdotaliter cognoscerentur. Dum ergo esset in hac Romana urbe congregata eadem synodus episcoporum pro hujusmodi negotio audiendo vel faciendo, statim nobis nuntiata sunt ejusdem exemplaria actionis, a tua fraternitate directa; quae suscipientes atque conferentes invicem, ita invenimus contineri in verbis et sensibus, sicut ea quae nobis praefatus episcopus obtulerat, subscripta [Col. 1001B] manu episcoporum, et tuae dilectionis. Quamobrem admirati sumus, quia per suum clericum hanc vobis minime direxerit. Si enim forsitan tempus hoc prohibuit incongruum, cur absque suo scripto hanc usque nos minime direxit. Cumque recensita esset sententia coram nostris fratribus episcopis, visum nobis eisque est, quod non secundum timorem Dei neque secundum instituta Patrum, sacrosque canones, ejusdem Joannis antistitis Lappae est causa cognita et terminata, vel poenalibus submissa ejus persona. Propterea non leviter contristati sumus, maxime quia et sub custodia missus est idem Joannes antistes Lappae diebus aliquot, et exinde adducebatur in secretarium tuae fraternitatis, ut quod velles, inquit, loqueretur, ac rursus sub custodia [Col. 1001C] docebatur ad clausuram, sicuti habet confessio defensoris tuae dilectionis in sententia ab eo facta; insuper et hortabatur contra canonum jussa, contraque legum instituta existens, ut daret fideijussorem. Deinde oportebat tuam fraternitatem secundum canonum vigorem, tempore quo se petiit ad nos venire, eum absolvere tuis litteris: quem non solum noluisti canonice absolvere ad principis apostolorum limina, sed magis respondisti ei indecenter, inquiens: Quia non competenter quaeris. Quae ergo sancti sanxerunt Patres, indecentia sunt? An placentia tibi decentia sunt? Igitur praefatum Joannem antistitem aeque [ Ed. Rom. atque] inculpabilem reperientes, juxta textum sententiae a te nobis directae, fecimus nobiscum cum episcopis ad missarum [Col. 1001D] solemnia in ecclesias Dei praecedere. Itaque statuimus atque firmamus per hujus nostrae praeceptionis auctoritatem, omnia quae a te tuaque synodo contra canonum instituta contraque legum decreta gesta confectave sunt, vel sententiam promulgatam adversus eum, inania et vacua esse; sed quidquid claruerit eum damnificatum, ejusdemque ecclesiam a quoquam, ei tua dilectio faciat reddi, per omnia conservans eum absque damno. Denominatum enim Joannem, utpote innocentem existentem, cum praesenti nostra praeceptione absolvimus hinc, ut sicut caeteri tuae dilectionis episcopi, et is suae ecclesiae utilitate cum Dei peragere timore, sacrarumque regularum instituere debeat morem. Oportebat denique, [Col. 1002A] dilectissime frater, oportebat nos similia similibus retribuere. Sed haec magis per ignorantiam opinamur gesta esse, quam per calliditatem. Propterea quae praecipimus tibi secundum Deum, et propter dominum, tuaeque synodo, stude illico peragere, ne cogamur non misericorditer, sed secundum virtutem sacratissimorum canonum conversari. Scriptum namque est: Dominus inquit: Petre, rogavi pro te, ut non deficeret fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Et rursum: Quodcunque ligaveris, Petre, in terra, erit ligatum et in coelo, et quodcunque solveris in terra, erit solutum et in coelo. Postquam vero nostram praeceptionem tua dilectio relegerit, hanc praesenti portitori Joannis episcopi nimirum reddat pro sui ejusdemque ecclesiae munitione. Data [Col. 1002B] die VI Kalendas Septembris, indictione 11.
Cum Joannes Lappae episcopus contra canones fuerit condemnatus, cupit ut ejus opera suae Ecclesiae restituatur.
Vitalianus Vaano cubiculario et imperiali chartulario.
Semper celsitudo vestra piis hominibus praebuit concursum, semperque irreprehensibiliter viventibus tribuit libenter opem. Ideoque congruum praevidimus, per praesentia nostra scripta, Joannem antistitem ecclesiae Lappensis, sitae in insula Creta, ei in omnibus commendare, quatenus divina ope praevia, ejusque suffultus suffragio, valeat ad sanctam celeriter [Col. 1002C] remeare ecclesiam. Per Septembrem enim mensem praesentem, 11 indictione, in hac Romana urbe ad apostolorum nostri culminis protectorum limina veniens, obtulit nobis petitionem, per quam suppliciter precatus est nos, ut ejus causae meritum cognoscentes, canonice terminaremus. Obtulit denique nobis et sententiam, quam promulgavit ejus metropolitanus cum suis episcopis adversus eumdem Joannem, volens eum ostendere reprehensibilem, per quam eum contra canonum decreta poenalibus submisit. Cujus exemplar et idem ejus metropolitanus nobis direxit. Propterea facientes congregari episcopos in hac urbe, ejus causa est cognita, relecta videlicet petitione ejus. Et praefata sententia ab eodem metropolitano ejus nobis directa, visum nobis est, [Col. 1002D] non secundum sacros canones eamdem esse sententiam promulgatam. Ideoque eam inanem atque vacuam statuimus fore, decernentes eumdem Joannem innocentem existere, et absque aliqua culpa eam ab ejus metropolita querimur subiisse; quem merito absolvimus ad suam ecclesiam regredi, scribentes ejus saepius nominato metropolitae, ut quae per simplicitatem egerit in ejus personam contra canonum decreta, essent vacua et inania. Eumdem itaque Joannem (ut dictum est) antistitem, vestrae eximiae charitati per has nostras litteras commendantes, hinc absolvimus, ad vestra nimirum ambulaturum vestigia; et ut exinde rursus cum suis scriptis eum absolvere festinet, quaesumus, ad suam ecclesiam; commendantes eum, quibus [Col. 1003A] praeviderit, ut illaesus debeat esse. Profecto enim una mecum cunctis diebus vitae suae et ipse pro vestrae excellentissimae charitatis prosperitate ac longaevitate deprecabitur Dominum. Data die VI Kal. Februarii, indict. 11.
Ut episcopo Lappae occupatas ecclesias restituat; diaconum, qui uxorem duxit, et in duabus militat ecclesiis, corrigat; tum a se Eulampium, qui male audiebat, dimittat.
Vitalianus Paulo episcopo Cretensi.
Ad cognitionem tuae dilectionis congruum praevidimus producere, eo quod Joannes episcopus Lappensis ecclesiae nobis suggesserit, asserens ejus parochiae pertinentia monasteria, unum quod appellabatur [Col. 1003B] Palea, et alterum quod vocatur Arsilli, a tua Ecclesia esse invasa. Ideoque, si ita est, hortamur tuam charissimam fraternitatem, ut ei secundum terminos sanctorum canonum reddi faciat, quia unicuique quod justum est volumus conservari, maxime a nostris fratribus. Cognovimus denique, quod quodam diaconus, nomine Joannes, postquam consecratus est minister, accepisset uxorem; et non solum hoc, sed et in duabus ecclesiis militet. Ideoque, si ita est, hoc tua dilectissima fraternitas pro Dei amore corrigat, ne denuo hujusmodi nefas proveniat adinstar male viventium. Deinde cognovimus, quod quemdam curialem, nomine Eulampium, habeat quasi consiliarium. Non enim, ut nobis suggestum est, eum constat esse bonae vitae. Ille enim quotidie, ut fertur, inter fratres [Col. 1003C] zizania seminat, ut de eorum discordia marsupium impleat. Quamobrem, si ita est, hortamur tuam fraternitatem, eum a se projicere, ut ejus opinio coram Deo et hominibus floreat. Data ut supra.
Ut Joanni episcopo Lappensi faveat.
Vitalianus Georgio episcopo Syracusano.
Gesta, sive sententiam a tua fraternitate directam, dilectissimo filio nostro Gaudentio primicerio scribente, eam sibi ab antistite Cretensis insulae transmissam, pro causa episcopi Lappensis Ecclesiae, suscepimus; scribentes ei quamobrem admirati sumus cur ipse Cretensis antistes nobis aut per suum clericum [Col. 1003D] hanc minime direxerit, aut per sua scripta non indicaverit quae erant necessaria. Praefatus enim Joannes Lappensis Ecclesiae, hujusmodi sententiam manus ejus metropolitae episcoporumque subscriptam, cum sua nobis obtulit petitione, postulans suae causae meritum canonice requiri. Cujus precibus moti, pro tali re in hac urbe fecimus congregari synodum, ut cognosceretur hujusmodi negotium. Cumque esset congregata, relecta est nimirum petitio Joannis praesulis, ac sententia a tua directa fraternitate; quibus nobis eisque visum est non secundum sacratissimos canones, neque secundum instituta Patrum, esse eadem gesta promulgata adversus praenominatum Lappensis Ecclesiae episcopum. Idcirco decrevimus, eam, per nostrae praeceptionis auctoritatem, [Col. 1004A] esse inanem et vacuam, absolventes eum ad suam Ecclesiam remeare cum nostra praeceptione ad eumdem ejus metropolitam facta. Ideoque eo illic ad tuam fraternitatem se conjungente, ei ita concurrat, ut cum litteris commendatitiis domini excellentissimi Vaani filii nostri imperialis cubicularii et chartularii, ad suam Ecclesiam prospere revertatur. Viva enim voce pro sua causa subtiliter tuae fraternitati, dum ab ea requisitus fuerit, profecto indicabit, ostendens ei exemplar praecepti nostri, ad Cretensem metropolitam directi. Praeterea et Silvinus tibi intimandum omnia praedicantes [ Al., intimabit omnia praedicta] ne modum transgredi litterarum cerneremur. Data ut supra.
Gratulatur gentes sui regni ad fidem conversas, utque pascha caeterasque apostolorum traditiones observant, totamque insulam Deo dicari curet, et reliquias sanctorum ei mittit.
Domino excellentissimo filio Oswio regi Saxonum Vitalianus episcopus servus servorum Dei.
Desiderabiles litteras excellentiae vestrae suscepimus, quas relegentes, cognovimus ejus piissimam devotionem, ferventissimumque amorem quem habet propter beatam vitam. Et quia dextra Domini protegente ad veram et apostolicam fidem sit conversus, sperans, sicut in sua gente regnat, ita et cum Christo in futuro conregnare. Benedicta igitur gens, quae talem sapientissimum et Dei cultorem promeruit habere [Col. 1004C] regem. Quia non solum ipse Dei cultor existit, sed etiam omnes subjectos suos meditatur die ac nocte ad fidem catholicam atque apostolicam pro suae animae redemptione converti. Quis enim audiens haec suavia non laetetur? Quis non exsultet et gaudeat in his [ Rom add. piis] operibus? Quia et gens vestra Christo omnipotenti Deo credit, secundum divinorum prophetarum voces, sicut scriptum est in Isaia: In die illa radix Jesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur (Isai. XI) . Et iterum: Audite, insulae, et attendite, populi, de longe (Isai. XLIX) . Et post paululum: Parum, inquit, est ut mihi sis servus ad suscitandas tribus Jacob, et faeces Israel convertendas. Dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terrae (Ibid.) . Et rursum: Reges videbunt, [Col. 1004D] et consurgent principes, et adorabunt. Et post pusillum: Dedi te in foedus populi, ut suscitares terram. et possideres haereditates dissipatas, et diceres his qui vincti sunt: Exite; et his qui in tenebris: Revelamini. Et rursum: Ego dominus vocavi te in justitia, et apprehendi manum tuam, et servavi, et dedi te in lucem gentium, et in foedus populi, ut aperires oculos caecorum, et educeres de conclusione vinctum de domo carceris sedentem in tenebris (Isai. XLII) . Ecce, excellentissime fili, quam luce clarius est, non solum de vobis, sed etiam de omnibus prophetarum gentibus, quod sint crediturae in Christum omnium conditorem. Quamobrem oportet vestram celsitudinem, utpote membrum existens Christi, in omnibus piam regulata [Col. 1005A] sequi perenniter principis apostolorum, sive in pascha celebrando, sive in omnibus quae tradiderunt sancti apostoli Petrus et Paulus, quia ut duo luminaria coeli illuminant mundum, sic doctrina eorum corda hominum quotidie illustrat credentium.
Et post nonnulla, quibus de celebrando per orbem totum uno vero Pascha loquitur: Hominem denique, inquit, docibilem, et in omnibus ornatum antistitem secundum vestrorum scriptorum tenorem minime valuimus nunc reperire, pro longinquitate itineris. Profecto enim dum hujusmodi apta reperta persona fuerit, cum instructum ad vestram dirigemus patriam, ut ipse et viva voce, et per divina oracula, omnem inimici zizaniam ex omni vestra insula cum divino nutu eradicet.
[Col. 1005B] Munuscula a vestra celsitudine beato principi apostolorum directa, pro aeterna ejus memoria suscepimus, gratiasque ei agimus, ac pro ejus incolumitate jugiter Deum deprecamur cum Christi clero. Itaque qui haec obtulit munera de hac subtractus est luce, situsque ad limina apostolorum, pro quo valde sumus contristati, cum hic esset defunctus. Verumtamen gerulis harum nostrarum litterarum vestris missis, et beneficia sanctorum martyrum, hoc est, reliquias beatorum apostolorum Petri et Pauli, et sanctorum martyrum Laurentii, Joannis et Pauli, et Gregorii, atque Pancratii eis fecimus dari, vestrae excellentiae profecto omnes contradendas.
Nam et conjugi vestrae, nostrae spirituali filiae, direximus per prefatos gerulos crucem, clavem auream [Col. 1005C] habentem de sacratissimis vinculis beatorum apostolorum Petri et Pauli. De cujus pio studio cognoscentes, tantum cuncta sedes apostolica una nobiscum laetatur, quantum ejus pia opera coram Deo flagrant et vernant. Festinet igitur, quaesumus, vestra celsitudo, ut optamus, totam insulam suam Deo Christo dicare. Habet enim profecto protectorem humani generis Redemptorem Dominum nostrum Jesum Christum, qui ei cuncta prospera impartiet, uti novum Christi populum coacervet, catholicam ibi et apostolicam constituens fidem. Scriptum est enim: Quaerite primum regnum Dei, ac justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) . Nimirum enim quaerit et impetrabit, et ei omnes suae insulae (ut optamus) subdentur. Paterno itaque affectu salutantes vestram [Col. 1005D] excellentiam, divinam jugiter precamur clementiam, quae vos vestrosque omnes in omnibus bonis operibus auxiliari dignetur, ut cum Christo in futuro regnetis saeculo. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.
Vitalianus episcopus servus servorum Dei dilectis in Christo filiis sub patris Benedicti et Placidi dominio in Sicilia constitutis salutem et apostolicam benedictionem.
Ad hoc nos superna Clementia in orbe terrarum praefecit rectores atque custodes, ut dispersa congregare, et congregata conservare, et destructa restituere [Col. 1006A] summopere procuremus. Quapropter quia civitates, castra, monasteria, possessiones, et villas beato Benedicto in Sicilia subditas paganorum incursionibus desolatas esse audivimus, supra modum dolemus, omnipotentique Deo super hoc gratias agimus qui ideo temporaliter hic flagellari irrogat, ne in aeternum puniat. Unde vos, charissimi filii, a fletu et moerore cessare monemus, et his nostris filiis, quos de Cassinensi congregatione ad monasteria restauranda, et civitates, castra, possessiones et villas recuperandas in Siciliam dirigere studuimus, ut specialibus dominis deservire curetis; ex patre beati Benedicti et nostra praecipientes, ut in restauratione monasterii et possessionum illos adjuvare studeatis, coeptumque laborem ad effectum perducere summopere [Col. 1006B] procuretis. Nos enim et vos, et civitates, castra, possessiones, et villas quas Tertullus patricius beato patri Benedicto in Sicilia dedit, defendere, adjuvare, et manu tenere parati sumus. Omnipotens Deus sua vos gratia benedicat, atque a cunctis adversis eripiat. Valete.
Vitalianus episcopus, servus servorum Dei, eremitis in Floriacensi coenobio commorantibus, eorumque Cynocephalo Mumulo, non abbati, quod dignum et justum est
Audivimus, quod sine gravi dolore loqui non possumus, quemdam vestri coenobii gyrovagum, Aygulfum [Col. 1006C] nomine, suggestione diabolica Casinum venisse, et effracto beati Benedicti sepulcro, ejus reliquias diminuisse. De quo facto gravi animadversione vos et monasterium vestrum plectendos cum eodem gyrovago judicavimus, nisi et vos et locum vestrum paterno affectu diligeremus. Facilius enim pateremur Casinensis coenobii possessiones in praedam et direptionem dari, quam sancti Patris Benedicti lipsanum ab aliquo violari. Ob quam rem vestrae universitati ex parte Dei omnipotentis et beatorum apostolorum Petri et Pauli et omnium sanctorum, et septem universalium conciliorum praecipiendo mandamus, ut ad cor redeuntes, et sanctis apostolis Petro et Paulo et beato Benedicto satisfacientes, ad nos cum jam dictis sacrosanctis reliquiis [Col. 1006D] veniatis, et de perpetrata nequitia cum jam dictis sacrilegiis veniam postuletis. Sin autem vos, et locum vestrum et eumdem sacrilegium cum commanipulatoribus suis a sanctae matris Ecclesiae gremio separantes, perpetuae et indissolubilis maledictionis et anathematis vinculo innodamus, et a regno Dei alienamus, et cum diabolo, et ejus atrocissimis pompis, et Juda, Domini nostri Jesu Christi traditore, aeterno supplicio aeternaeque maledictioni deputamus. Pari etiam innodationis vinculo obligetur, quicumque vos et locum vestrum solvere praesumpserit a nexu excommunicationis absque digno emendationis et poenitentiae fructu. Datum quinto Kal. Aug.
Vitalianus episcopus, servus servorum Dei, Clodoveo regi Francorum, si filius obedientiae fuerit, salutem, et Apostolicam benedictionem.
Sancti et magni Nicaeni concilii praecepta secuti, quae jubent regularem epistolam per unamquamque provinciam mitti, ne hi qui abjiciuntur ab aliis recipiantur, serenitati vestrae notum facimus, Aurelianenses et Cenomannenses, ac monasterium Floriacense cum omnibus sequacibus illorum a liminibus Ecclesiae separatos, et indissolubili anathematis vinculo innodatos: quoniam ecclesiam sancti Benedicti ejusque sepulcrum in castro Casino situm violare conati sunt, et sanctas reliquias post nostrum interdictum [Col. 1007B] retinere conantur, contra apostolicae sedis statuta, et interdictum, et totius sanctae synodi sententiam, quam, missis per singulas provincias litteris, notam vobis omnibus fecimus. Excommunicamus igitur pro superius dictis reliquiis omnes jam dictos, et falsum abbatem Strumbolum, non Mumolum, et Aygulfum filium Satanae cum suis fautoribus, donec sanctas reliquias ad urbem Romam reducant, et de perpetrata nequitia, secundum statuta canonum, poenitentiam sumant. Quapropter vestram a Deo conservandam clementiam obnixa prece rogamus, et ex Dei omnipotentis, et apostolorum Petri et Pauli, et Benedicti parte praecipimus, ut jam dictos latrones ad justitiam sedis apostolicae faciendam constringatis. [Col. 1007C] Sin autem et vos et illos perpetuae maledictionis anathemate damnamus. Datum die Kalendarum Novembrium.
Vitalianus episcopus servus servorum Dei, dilectis in Christo fratribus et filiis, archiepiscopis, episcopis, et abbatibus in Hispania, Baetica, Lusitania, Gallaecia, Aquitania, Britannia, Germania, Gallia Belgica, Gallia Togata, Gallia Cisalpina, Gallia Transalpina, et Gallia Transcampana constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
Vestrae universitati per praesentia scripta notum esse volumus Mumolum haereticum, et Floriacenses, olim quidem monachos, nunc vero Sarabaitas, gyrovagos, [Col. 1007D] ac primogenitos Satanae, ea quae carnis sunt sequi, et tenere doctrinam Balaam, filii Beor; furta, latrocinia, commessationes, et ebrietates, et lenocinia diligere, et in violatione sepulcrorum operam dare. Ob quam rem scitote illos indissolubili anathematis vinculo esse damnatos, et a regno Dei alienatos, et cum diabolo et ejus atrocissimis pompis, et Juda Jesu Christi Domini nostri traditore esse sociatos, nisi forte patris Benedicti, ejusque sororis reliquias, quas nequiter abstulerunt, in nostram praesentiam, Casinum reportandas, Romam reduxerint, et de tanta nequitia et sacrilegio dignam poenitentiam gesserint. Quapropter ex parte Dei omnipotentis, [Col. 1008A] ex apostolorum Petri et Pauli vestrae universitati mandamus, ut Floriacenses, Aurelianenses, et Cenomannenses, pro excommunicatis habeatis, et illos ante nostram praesentiam cum sanctis reliquiis venire cogatis. Quo autem termino ante nos venire debeant, vestris litteris insinuate. Quidquid vero exinde statueritis, dilecti filii nostri Clodovei regis erit, his etiam renitentibus, adimplere. Datum Romae XVII Kal. Augusti.
Primatum Ecclesiae Cantuariensi asserit.
Dilectissimo fratri Theodoro, Vitalianus episcopus servus servorum Dei.
[Col. 1008B] Inter plurima quae nobis per vestras syllabas intimari jussisti, cognovimus etiam desiderium vestrum pro confirmatione dioecesis, quae tuae subjacet ditioni, quia in omnibus ex nostro apostolicae auctoritatis privilegio splendescere desideras. Nos vero vestrae petitioni annuentes, quia congruit pastorali sollicitudine, circa ecclesias Dei quae a priscis temporibus ab hac apostolica sede statuta intelligimus, irrefragabili ratione volumus, ut sicut a nobis et a nostris successoribus perpetua stabilitate muniantur. Unde nobis visum est te exhortati, ac in praesenti commendare tuae sagacissimae sanctitati omnes Ecclesias in insula Britanniae positas. Omnia ergo quae a sancto Gregorio praedecessore nostro, Augustino syncello suo, statuta sunt atque firmata, vel [Col. 1008C] etiam per sacrum usum pallii concessa, nos tibi in aevum concedimus, et Doroverniam civitatem, ubi primitus per revelationem Jesu Christi Domini nostri fides catholica, secundum institutionem sacrorum canonum suscepta est, habeto. Ex auctoritate autem beati Petri apostolorum principis, cui a Domino nostro potestas data est ligandi atque solvendi in coelo et in terra, nos, licet immeriti, ejusdem beati Petri clavigeri regni coelorum vicem tenentes, tibi, Theodore, tuisque successoribus, sicuti ab olitanis temporibus fuerunt condonata, ita in perpetuum in ipsa tua metropolitana sede, quae sita est in civitate Dorovernia, immutilata concedimus detinenda. Si quis vero, quod non optamus, contra hanc nostrae apostolici definitionis privilegii auctoritatem venire [Col. 1008D] tentaverit, siquidem episcopus, vel presbyter, aut diaconus, fuerit, ex hac apostolica auctoritate statuimus atque decernimus, ut episcopus ordine praesulatus careat, et presbyter vel diaconus se noverint a suis ordinibus dejectos. Ex numero autem laicorum, tam ex regibus, quam principibus, sive magna vel parva persona fuerit, sciat se alienum a participatione corporis Domini nostri Jesu Christi. Hanc autem privilegii paginam suffultam auctoritate beati Petri apostolorum principis, cujus ministerio fungimur, tibi, Theodore, tuisque successoribus in perpetuum, obtinendam delegamus. Deus te incolumem custodiat, dilectissime frater.
Vitalianus episcopus servus servorum Dei reverendiss. domino charissimo Beneventanae Ecclesiae episcopo, et in eodem venerabili episcopio in perpetuum.
Cum sicut apostolicae dignitatis aperte in hoc divini profectus nitore dignoscatur praefulgere, et in exercendis Dei laudibus, seu impensius studeat laboris exhibere certamen, ob hoc debita nos ejusdem apostolicae pastoralis compulit sollicitudinis cura, quaeque ad stabilitatem piorum locorum promulgari, et apostolicae institutionis censura confirmari. Igitur quia postulasti a nobis quatenus reverendissima Beneventanensis Ecclesia, Deo favente, privilegiis reverendissimae sedis apostolicae decoraretur, [Col. 1009B] idcirco piis tuis desideriis faventes, ac nostra auctoritate id quod exposcit effectus, mancipamus, concedentes tibi, tuaeque praefatae reverendissimae Beneventanensi Ecclesiae, id est Bibinum, Asculum, Larinum, et ecclesiam sancti Michaelis archangeli in Gargano, pariterque Sipontinam ecclesiam, quae in magna inopia et paupertate esse videtur, et absque cultoribus et ecclesiasticis officiis nunc cernitur esse depravata, cum omnibus quidem eorum pertinentiis, et omnibus praediis, cum ecclesiis, familiis utriusque sexus, et massis, totaque loca ditioni antiquae possessa tuae sanctimoniae, successoribusque tuis concedimus haec omnia dominanda et possidenda, atque canonice disponenda, cum omnibus suis ubique pertinentiis, sive sint in praefatis [Col. 1009C] civitatibus, sive in quibuscunque castris consistentia, siquidem insuper apostolica censura sub divini judicii obtestantibus, et validis, atque atrocibus anathematis interdictionibus, ut nullus unquam successorum [Col. 1010A] vestrorum, vel alicujus dignitatis potestate praeditus reverendissimae Beneventanae Eccl. aliquam vim facere, vel in cunctis jam supradictis ecclesiis, vel de iis, quae pertinere videntur, quoquo modo auferre, aut alienare, vel ejus minuere terminos, et nec quamlibet malitiam, aut jacturae molestiam in easdem inferre quocunque tempore, nec licentia sit, ut dictum est, ex earum pertinentiis aliquam magnae parvaeque personae auferre; sed omnia superius taxata sub potestate et dispositione Beneventani episcopatus perpetuo consistant, ut profecto juxta id quod a nobis statutum est eadem venerabilis reverendissima Beneventanensis ecclesia apostolicis constitutionibus, aut privilegiis consistens, ornata, inconcussa dotata permaneat. Si quis autem (quod [Col. 1010B] non optatur) nefario ausu praesumpserit haec quae a nobis ad laudem Dei pro stabilitate dictae Ecclesiae Beneventanae statuta sunt refragare, aut in quoquam transgredi, sciat anathematis vinculo innodatum esse, et cum Juda Domini traditore, et eum omnibus impiis aeterni incendii supplicio condemnatum; at vero qui pio intuitu observator, et in omnibus exstiterit custodiens hujus nostri apostolici constituti ad cultum Dei respiciens, benedictionibus gratiam a misericordiosissimo Domino Deo nostro multipliciter consequatur, et vitae aeternae particeps effici mereatur. Scriptum per manum Adriani strimarii reverendissimae Romanae Ecclesiae in mense Februario, indict. 11. Bene valete.
Datum III Kal. Febr. per manum Anastasii primicerii, [Col. 1010C] defensoris reverendissimae sedis apostolicae, anno Deo propitio pontificatus dom. Vitaliani summi pontificis, et universalis papae, in sacratissima sede beati Petri apostoli, primo, indict. 11.
Notitia historica
[Col. 1009D] Jonas, abbas, sancti Columbani et discipulorum ejus Attalae et Eustasii discipulus, idem qui Hibernus ab aliis, vel Scotus, Italusve, aut Bobiensis, Lirinensis vel Luxoviensis appellatur, clarus circa an. 664. Scripsit:
Vitam sancti Columbani, quae interpolata apud Surium 21 Novembr.; sincerior tom. III Opp. Bedae, pag. 199, et in Vincentii Barralis Chronologia sanctorum Lirinensium, pag. 83; emendatior denique in Mabillonii saec. II Bened., pag. 5; Gallice quoque in Arnaldi Andillii Vitis sanctor., pag. 296.
[Col. 1010D] Vitam sancti Attalae abbatis, quae itidem edita inter Bedae Opera, tom. 3, pag. 222, et apud Surium 10 Martii, Barralimque, pag. 97, et in Actis sancto rum, tom. II Martii, pag. 43, sincerior ex quatuor ms. et apud Mabillonium saec. II Bened., pag. 160.
Vitam sancti Eustasii abbatis Luxoviensis an. 627 defuncti ex ipsiusmet Itinerario, itidem inter Bedae Opera, tom. III, pag. 243, et apud Surium, 29 Mart., Mabillonium saec. II Bened., pag. 115, et in Actis sanctorum, tom. III Martii, pag. 786, cum Henschenii notis.
[Col. 1011A] Vitam Bertulphi abbatis obviam apud Surium 19 August., Mabillonium saec. II Bened., pag. 160, et inter Bedae opera, tom. III, pag. 248.
Vitam sanctae Farae, sive Burgundofarae, abbatissae primae Eboriacensis in dioecesi Galliae Meldensi, defunctae anno 657. Exstat apud Surium 3 April. et inter Bedae Opera, tom. III, pag. 258, et in Mabillonii saec. II Bened., pag. 439.
Libros II de Vita et miraculis sancti Joannis abbatis Reomaensis ad Hunnam abbatem fratresque [Col. 1012A] Reomaenses: priore libro Vitam ab antiquiore monacho Reomaensi scriptam et apud Mabillonium obviam interpolavit; posterior de miraculis, exstat in laudati Mabillonii saec. I Bened., pag. 637. Utrumque eum notis edidit Petrus Roverius in historia monasterii et abbatum Reomaensium ab anno 425 ad sua usque tempora, Paris., 1637, 4 o . Adde Caroli Cointii Annales Francorum, tom. I, pag. 121 seq., 234, 235, 310 seq., et tom. III, pag. 461 seq.
Vita Columbani
1. Dominis eximiis et sacri culminis regimine decoratis religionisque copia fultis Boboleno et Waldeberto Patribus Jonas peccator.
Memini me ante hoc ferme triennium fratrum conniventia flagitante, vel B. Bertulfi abbatis imperio jubente cum apud eos Apenninis ruribus vacans in Ebobiensi [Col. 1011C] Ita scribunt antiqui Codd. mss., pro quo libri editi praeferunt Bobiense. Est autem Bobium monasterium, multorum coenobiorum caput, positum in Alpibus Cottiis provincia Italiae ad amniculum cognominem, [Col. 1011D] non longe a flumine Trebia et Apennino, abestque ab urbe Ticino milia passuum XI, quo in loco accrevit oppidum episcopali sede a Benedicto VIII illustratum: monasterium vero congregationi Cassinensi, alias S. Justinae, unitum est. Lege Italiae Sacr. tomum IV, ubi de episc. Bobiensibus. coenobio morarer fuisse pollicitum, ut almi Patris Columbani meo studerem stylo texere gesta; praesertim cum hi qui eo fuerunt in tempore, et penes ipsum patrata viderunt, quam plurimi penes vos superstites sint, qui nobis non audita sed visa narrarent, vel quae etiam nos per venerabiles viros Attalam et Eustasium didicimus: quorum primus [Col. 1011C] Ebobiensis, secundus Luxoviensis coenobii, quo vos praesules existitis [Col. 1011D] Nempe Bobolenus post Bertulfum Attalae successorem Bobio, Vualdebertus post Eustasium Columbani [Col. 1012C] succesorem Luxovio praeerant. Eorum acta consule. , ejus successores fuerunt, qui magistri instituta suis [Col. 1012C] Id est discipulis, quo nomine Jonas non raro monachorum multitudinem appellat. plebibus servanda tradiderunt. Quorum vitam utcunque quivimus in postmodum deprompsimus, seu plurimorum quos cluentia memorabiles reddidit.
2. Sed quae praedictorum fratrum agapis vel Patris praedicti praecepto conjiciens rebar liquido exuberari, multum me ego ad hoc opus imparem reperio. Si enim me in hoc opere nequaquam indignum judicassem, olim jam ad ea texenda temerario [Col. 1012B] quamvis conatu aggressus fuissem. Quanquam me et per triennium Oceani per ora vehat et scabra lintris adacta, has quoque scatens molles sectando vias madefacit saepe et lenta palus Elnonis plantas ob venerabilis Amandi pontificis ferendum suffragium, qui his constitutus in locis veteres Sicambrorum errores evangelico mucrone coercet. Erit tamen commissi operis, venerandi Patres, vestri arbitrii cultus, ut si aliqua minus rite prompta decore facunditatis caruerint, vestris phaleramentis decorentur, ut legentibus apta fiant, ne dum meam imperitiam in eloquio exhorrent, cum dictis facta non exaequentur, sanctorum virtutes fastidiose ferendo non imitentur: et cum ad paratum opus ovantes manum tetenderint, mox sentium asperitate cruentatam [Col. 1012C] nitantur subtrahere. Quibus dicendum est nantes solere post ima gurgitum fractis viribus ripae redditos, cum alia defuerint subsidia, festino conamine sentes apprehendere; et divitum fauces cum aliae dapes redundent, saepe agrestia desiderare; et plerosque musicorum omnium, organi scilicet, psalterii, cytharae melos aures oppletas, mollis saepe avenae modulamini auditum accommodare.
3. Et si me quempiam laudare repererint qui adhuc [Col. 1012C] Eadem dictione Jonas utitur infra num. 18 et in [Col. 1012D] Vita S. Eustasii, num. 1, necnon in Vita S. Burgundofarae, cap. 2. Retinenda proinde est, nec ullatenus mutanda, ut nonnullis videtur. Superos Jonas intelligit superstites homines seu vivos, qui comparatione eorum qui jacent in tumulis superi appellari possunt. Unde idem auctor in Vita S. Burgundofarae, cap. 9, de Lendebergae obitu agens, «Superas, inquit, linquens auras, ad aeterna gaudia est provecta.» superis junctus sit, non me adulatorem putent, sed rei bene gestae dissertorem; nec favere cuiquam [Col. 1013A] quam panegyrico carmine, sed digna memoriae commendare. Nec adeo [ Fort. ideo] quisquis superest tumescat, si a me largita Conditoris dona narrata videat, ne elationis stimulo sincerae mentis soliditatem corrumpat. Nulli quippe dubium est quod adulator polluat mentes decore plenas virtutum, sicut ad Israël per Isaiam Dominus loquitur: Popule meus, qui beatum te dicunt, ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant (Isa. III) . Sapientem enim, ut vulgo dicitur, falsa laus increpat, vera ad meliora tendere provocat. Adornet ergo eos in eo quod bene gesserunt fama laudabilis, increpet ne maculet amittendo fervorem tepor vituperabilis. Caveant alii si dignum imitatione quid gesserint, ne sibi inpostmodum perniciosae elationis damna [Col. 1013B] attrahant ex commemoratione patratae virtutis.
4. Inserimus ergo illa quae a veris assertoribus experti sumus fuisse patrata, et praetermittere negligentiae deputavimus; multaque praetermissa quae ex toto nequaquam meminimus, et pro parte scribere nullatenus ratum duximus. Quae sunt ergo posita duobus libellis interscidi, ut uno volumine legentibus fastidium amputarem. Primus B. Columbae gesta perstringit, secundus discipulorum ejus Attali et Eustasii, vel caeterorum quos meminimus vitam edisserit. Ergo ea vestro libramine pensanda censemus, ut a vobis sagaci examinatione probata, a caeteris ambiguitatem pellant. Nam si quippiam aliquis non rite distinctum ac de industria corrupta reperit, rejicienda judicabit, praesertim si doctorum facundia [Col. 1013C] fultus, affatim scientia oppletus abundet. Noverit tamen nos non ad hoc vestigia tendere, ut nos putemus doctorum gressibus coaequari. Illi rore eloquentiae madentes, virides campos flore pinxerunt, nobis vix arida tellus arbusta gignere novit. Illi ditis balsami lacrymam ex Engaddi, floresque aromatum ex Arabia [ Supple habent]; nobis ex [Col. 1013D] Non quod Jonas ex Hibernia prodierit, ut nonnulli putaverunt, sed quod magistros Hibernos habuerit. Eum enim Segusia Liguriae civitate ortum esse constat ex Vita S. Attalae ab ipso scripta, quam infra referemus. Hibernia vix butyrum pinguescit. Illi piper nardumque sumunt ex India, nobis pennifera juga, Apennina juga, quo zephiris rigescunt frigora flabris, vix tandem saliuncam praebent. Illi pretiosi lapidis varietate gloriantur, nobis temerarium videtur Galliae succino gloriari. Illi poma palmarum magnopere peregrina dirigunt, nobis Auso niae [ Surius, Ausonium] juxta poetam sunt mitia mollis castaneae poma. Valete, almi Patres veri vigoris atque [Col. 1013D] roboris, Deo dicati aeterno. Amen.
5. Rutilans atque eximio fulgore micans sanctorum praesulum atque monachorum doctrina, Patrumque solertia, nobilium virorum condidit Vitas doctorum, scilicet ut posteris alma redolerent priscorum exempla. Egit hoc a saeculis rerum Sator aeternus, ut suorum famulorum famam commendaret perennem, ut relinqueret futuris saeculis de praecedentium meritis, vel [Col. 1014A] imitanda exempla vel memoriae commendanda, et ut ventura soboles gloriaretur de praecedentium meritis. Quorum beatus Athanasius Antonii, Hieronymus Pauli et Hilarionis, vel caeterorum quos cultus bonae vitae laudabiles reddebat; Posthumianus vero, Severus et Gallus Martini egregii pastoris nostris eorum memoriam dimisere saeculis: plerique aliorum, quos aut fama, aut bonorum exempla operum, vel virtutum monimenta commendaverunt, ut sunt columnae Ecclesiarum, Hilarius, Ambrosius, Augustinus, qui inter tot saeculi turbines, et fluctuante mundo statum Ecclesiae sustentarunt, ne flatu adversante iniquo, haereticorum procella quatiente, veram fidem haeretica adversitas macularet. Quorum nos exempla, temerario licet conatu secuti, nec meritorum supplemento, [Col. 1014B] sed fidei favore suffulti, non elucubranti scientiae fonte referti, tanti Patris nostri vitam saeculis refulgentem sequentibus cupimus enarrare. Erit tamen nostrorum arbiter dictorum virtutum Largitor immensus, qui illi et gratiae suae munera et vitae perennis largitus est coronam.
6. Columbanus igitur, qui et Columba dicitur, ortus est ex Hibernia insula in extremo Oceani sita [Col. 1013D] Et quidem in Lagenorum provincia, ex Jona [Col. 1014D] infra num. 9, quae provincia tota maritima ad ortum jacet, incolis Leighnich, Britannis Lein, Anglis Leinster, Latinis Lagenta dicta, olim erat una portio Pentarchiae, in quam Hibernia insula olim dividebatur. cujus insulae situs, ut ferunt, amoenus ac diversarum capax nationum, caeterorum caret bellis populorum. Hanc Scottorum gens incolit, gens quanquam absque reliquarum gentium legibus, tamen in Christiani vigoris dogmate florens, omnium vicinarum gentium fide praepollet. Natus est ergo hic Columbanus inter primordia [Col. 1014C] fidei gentis illius, ut fides quam infecundam ex parte gens illa habebat, suo ac sodalium suorum munimine cultu uberi fecundaretur. Sed priusquam lucem vitae praesentis caperet, quid ante ejus ortum actum sit, non est silendum. Nam cum ejus genitrix jam conceptu alvo gravida teneretur, subito per intempestam noctem sopore depressa vidit ex sinu suo rutilantem solem et nimio fulgore micantem procedere, et mundo magnum lumen praebere. Haec genitrix postquam sopore membra laxavit, et caecas mundo surgens aurora repulit tenebras, apud semet intra clauso conamine pensare coepit: et ex gaudio tantae visionis vim sagaci animo trutinans, vicinorum solaminis supplementum petit, quos doctrina solertes [Col. 1014D] reddebat, quaerens ut tantae visionis vim sapientum corda rimarentur. Tandem peritorum libramine responsa recepit, se egregiae indolis utero tenere virum, qui et suae saluti utilia, et proximorum provideret utilitati opportuna. Hunc mater postquam edidit, tanta custodia servavit, ut vix eum vel cognatis parentum reliquorum moribus crederet, quoadusque vita puberis ad boni cultus operis, Christo duce sine quo nihil boni agitur, aspiraret. Nec immerito solem fulgentem suo e sinu procedere mater conspexit, qui [Col. 1015A] in matris universorum Ecclesiae membris instar Phoebi claro fulgore micat, Domino dicente: Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum (Matth. XIII) . Sic Debora precantis voce ad Dominum, Spiritu sancto monente, olim loquebatur, dicens: Qui autem diligunt te, sicut sol in ortu suo splendet, sic rutilant (Judic. XV) . Aetherea etenim axis siderum distinctione flavescens, de frequentia celebrae [celebris] lucis speciosior est: sicut diei lux Phoebi aucta splendore mundo amoena refulget, ita corpus Ecclesiae Conditoris ditata opibus, sanctorum augmentata numero, et scientiae religione nitescit, ut ex frequentia doctorum pullulent lucra subsequentium. Et ut sol vel luna astraque omnia noctem diemque suo nitore nobilitant, ita sanctorum [Col. 1015B] merita sacerdotum Ecclesiae monimenta roborant.
7. Peractis itaque infantiae annis, in pueritiae aetate pubescens, liberalium litterarum doctrinis et grammaticorum studiis, ingenio capaci dare operam coepit: laboremque per omne pueritiae vel adolescentiae tempus exercens, usque ad virilem aetatem uberi intentione defixit. Sed cum eum formae elegantia, praesertim corporis candore pubertas nobilis omnibus gratum redderet, coepit contra eum tandem antiquus hostis letifera tela laxare, ut quem tanto ingenio crescere cerneret, suis eum laqueis valuisset irretire. Aggressusque lascivarum puellarum in eum suscitavit amores, praecipue quas forma corporis perfunctorio decore, horrendo desiderio in miserorum animos [Col. 1015C] solet immergere. Sed cum se egregius miles tantis telis undique urgeri conscpiceret, et dimicantes secum callidi hostis versutias se contra erigere conspexisset, et per actus fragilitatis humanae cito ad procliva posse labendo demergi, ut Livius ait, nullum esse tam sanctum in religione, tamque custodia clausum, quem penetrare libido nequeat; evangelicum clypeum laeva tenens, ensemque ancipitem dextera ferens, contra imminentes cuneos hostium pugnaturus paratur pergere, ne frustrato labore B. Columbanus quem potissimo ingenio desudaverat in grammatica, rhetorica, geometrica, vel divinarum Scripturarum serie, in saeculi illecebris occuparet: daturque adhuc locus stimulis urgendis.
[Col. 1015D] 8. Cum jam haec penes se volveret, venit ad cujusdam religiosae ac Deo dicatae feminae cellulam: quam cum prius humili voce salutasset, postea castigatione juvenili ut poterat hortari aggressus est. Quae videns crescentem in adolescente vigorem: Ego, ait, utcunque potui, ad bellum progressa exivi. En duodecim annorum tempora volvuntur, quibus et domo carui, et hunc peregrinationis locum expetivi, et nunquam deinceps Christo praesule saeculo militavi; aratrum manu tenens, retro non respexi, et nisi fragilis sexus obstasset, mari transacto, potioris peregrinationis locum petissem. Tu vero adolescentiae flammis aestuans, natale solum incolis; ad fragiles voces, velis [Col. 1016A] nolis, fragilitate attrahente, aurem accommodas, et vitare te femineum sexum libere credis? Non reminisceris suasum Evae, Adae lapsum, Samson a Dalila seductum, David a pristina justitia pulchritudine Betsabee corruptum, sapientissimum Salomonem mulierum amore deceptum? Perge, inquit, o juvenis, perge, evade ruinam per quam multos comperis corruisse. Declina viam quae inferi ducit ad valvas. Hujus ergo dictis pavefactus adolescens, et ultra quam adolescentem terreri crederes, grates taliter increpanti refert, sodalibusque valedicens iter arripuit: materque ejus dolore stimulata precatur ut non se relinquat. At ille: Nonne, inquit, audisti, Qui amat patrem aut matrem plusquam me, non est me dignus (Matth. X) ? Obstanti matri et limini ostii inhaerenti [Col. 1016B] postulat ut se ire sinat. Illa ejulans et pavimento prostrata denegat se permissuram; ille limen matremque transiliens, poposcit matrem ne moerore solvatur, dicens se nunquam deinceps in hac vita videndum, sed quocunque salutis via iter pandat, se progressurum.
9. Relicto ergo natali solo, quem Lagenorum terram incolae nuncupant, ad virum venerabilem nomine Silenem perrexit, qui eo tempore singulari religione et Scripturarum sacrarum scientiae flore inter suos pollebat. Quem cum vir sanctus ingenii sagacis esse viderèt, omnium divinarum Scripturarum studiis eum imbuit: ita tamen, ut fieri assolet, colludendo magister discipulos sciscitari conatur, ut de suo ingenio [Col. 1016C] cognosceret vel flagrantem ubertatem sensuum, vel negligentiae somno torporem; coepitque ab eo ex difficilium quaestionum materia sensus quaerere. At ille pavido, quanquam tamen sagaci ex pectore, ne inobediens magistro appareret, non coenodoxiae tactus vitio, sed magistro parendo, vice versa objecta sibi elucubrabat, memor illius Psalmographi praeconii: Aperi os tuum, et ego adimplebo illud (Psal. LXXX) . Tantum ejus in pectore divinarum thesauri Scripturarum conditi tenebantur, ut intra adolescentiae aetatem detentus, Psalmorum librum elimato sermone exponeret; multaque alia, quae vel ad cantum digna, vel ad docendum utilia, condidit dicta. Dedit deinde operam ut monachorum necteretur societati, et monasterium cujus est vocabulum [Col. 1015D] Hoc monasterium in Ultonia Hiberniae provincia situm, a Bancorensi Walliae coenobio distinguendum [Col. 1016D] esse, saeculo I, ad Vitae S. Augustini cap. 34, probatum est. Banchor [Col. 1016D] petiit, in quo virtutum praesul ubertate cluebat B. Commogellus, egregius inter suos monachorum Pater, quique religionis studio et regularis disciplinae cultu praecipuus habebatur, ibique orationibus et jejuniis vacare coepit; et jugum Christi, quod deferentibus leve est, super se ferre, semetipsumque sibi abnegando, ac crucem suam tollendo, Christum sequi: ut qui aliorum doctor futurus erat, ipse quod doctrina didicerat, in sui corporis mortificatione ferendo, uberius exemplo monstraret; et qui aliis implenda fore docturus erat, ipse prius impleret. Peractis itaque annorum multorum in monasterio circulis, coepit peregrinationem desiderare, memor illius Dominici [Col. 1017A] imperii ad Abraham: Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et vade in terram quam tibi monstravero (Gen. XII) . Confessus igitur venerabili patri Commogello cordis ardorem, et ignitum igne Domini desiderium, de quo igne Dominus loquitur: Ignem veni mittere in terram, quem volo ut ardeat (Luc. XII) , ardentem Patri patefaciebat affectum, sed non ita in Patre reperiebat responsum ut sua petitio anhelabat. Erat enim venerabili Commogello durum tanti solaminis pati dispendium. Tandem tamen aspirare coepit et cordi anteponere, ut non plus suae necessitati studeret quam aliorum utilitati opportuna quaereret. Nec sine Omnipotentis arbitrio fiebat, qui tironem suum ad bella futura erudierat, ut de ejus victoria gloriosos referret triumphos, [Col. 1017B] laetasque victorias de caesorum hostium reportaret phalangis. Vocatumque eum abbas, tristem licet sibi, tamen aliis utilem depromit sententiam, se et pacis vinculum, et solaminis supplementum comitesque itineris, quos religio claros reddebat, largiturum.
10. Collecto sane fratrum coetu, omnium orationum suffragium postulat, ut venturo itineri solamen largiatur, pietatisque tribuat affectum. [Col. 1017C] In ms. Cod. San-Germanensi legitur, tricesimum, uti etiam in Vitae S. Columbani epitome apud Ferdinandum [Col. 1017D] Ughellum relata tomo IV Ital. Sacr., ubi de episc. et abb. Bobiens. tricennem fuisse Columbanum cum Hiberniam reliquit, magis simile veri est. Nam «peractis infantiae annis» liberales disciplinas didicit, quo in studio «omne pueritiae vel adolescentiae tempus exercens, usque ad virilem aetatem» perseveravit. Tum se tentationibus carnis appeti sentiens, auctore pia femina primo Silenis abbatis, postea Commogelli magisterio, in Banchor se subdidit, denique «peractis annorum multorum in monasterio circulis, coepit peregrinationem desiderare.» Ita ut vix ante annum aetatis vicesimum monasterium Banchorense petierit jam vir, in quo minus decem annis persistere non debuit, si annorum multorum curricula inibi peregit. Vicesimum ergo aetatis annum agens, arrepto itinere cum duodecim comitibus, Christo duce ad littus maris accedunt. Ibi Omnipotentis misericordiam praestolantur, ut si suae voluntati inhaereret conceptum consilium, effectus ejus nutu perficiatur: agnoscuntque secum clementis Judicis voluntatem adesse, [Col. 1017C] carinamque ingressi dubias per freta ingrediuntur vias, miteque salum prosperantibus zephyrorum flabris secantes, pernici cursu ad Britannicos sinus perveniunt. Paulisper ibidem morantes, vires resumunt ancipiti animo, anxiaque cordis consilia trutinantur. Placet tandem arva Gallica planta terere, et mores hominum ferventi astu sciscitari, ut si salus ibi serenda sit, quantisper commorari; si obduratas caligine arrogantiae mentes reperiant, ad vicinas nationes pertransire.
11. A Britannicis ergo finibus progressi, ad Gallias, ubi tunc vel ob frequentiam hostium externorum, vel ob negligentiam praesulum, religionis virtus [Col. 1018A] pene abolita habebatur, tendunt. Fides tantum manebat Christiana, nam poenitentiae medicamenta, et mortificationis amor vix vel paucis in illis reperiebantur locis. Agebat venerandus vir ut per quaecunque loca progrederetur, verbum evangelicum annuntiaret. Erat enim gratum hominibus, ut quod facundiae cultus adornabat, elucubratae praedicationis doctrina, simul et exempla virtutum confirmabant. Tanta erat humilitatis ubertas, ut versa vice, sicut de honoribus homines saeculi conantur quaerere dignitates, ita iste cum sodalibus suis de humilitatis cultu alter alterum nitebatur praevenire, memores praecepti illius: Qui se humiliat, exaltabitur (Matth. XXIII) . Et illud Isaiae: Ad quem respiciam, nisi ad humilem, et quietum, et trementem sermones meos (Isa. LXVI) ? Tanta pietas, tanta charitas omnibus inerat, ut unum velle, unum esset nolle; modestia atque sobrietas, mansuetudo et lenitas in omnibus redolebat. Exsecrabantur desidiae atque discordiae vitium, arrogantiae atque elationis supercilium duris castigationibus ictuum feriebant, irae ac livoris noxam sagaci intentione pellebant. Tanta patientiae virtus, charitatis affectus, lenitatis cultus aderat, ut mitem in medio eorum Deum patule non ambigeres habitare. Si quempiam ex his labi in vitium reperissent, simul omnes aequo jure negligentem correptionibus caedere studebant. Communia omnibus omnia erant: si quispiam proprium usurpare aliquid tentasset, a caeterorum consortio segregatus poenitentiae ultione [Col. 1018C] vindicabatur. Nullus proximo contrarietatem rependere, nullus asperum sermonem proferre audebat, ita ut in conversatione angelicam agi vitam crederes. Tanta in beatum virum gratia redundabat, ut in quorumcunque domibus quantisper commoraretur, omnium animos ad religionis cultum defigeret.
12. Pervenit ergo fama Columbani [Col. 1017D] Anonymus in Vita S. Columbani, et qui S. Saldabergae acta scripsit, gravis ac pene coaevus auctor, Columbanum in Galliam advenisse affirmant Childeberto Austrasiis et Burgundionibus imperante: rectius [Col. 1018C] Ordericus Vitalis, sub finem lib. VIII, id accidisse rege Childeberto Sigiberti filio refert. Columbanus [Col. 1018D] paulo ante annum Christi 520 in Galliam appulsus est, uti infra ad num. 38 probabimus: quo tempore Childebertus Austriae, Guntramnus patruus Burgundiae principatum gerebant. Guntramnus Childeberto nepoti Burgundiae regnum anno 593 morte resignavit. Unde levi errore auctores praedicti accessum Columbani contigisse aiunt Childeberto Austrasios et Burgundiones regente, cum utrumque regnum paulo post Columbani adventum ad ipsum Childebertum fuerit devolutum. Porro Jonas iterum hallucinatus est, dum «regnis Austrasiorum, Burgundionumque regnasse» putavit Sigibertum, qui nunquam Burgundia potitus est. Errandi occasio inde nata est, quod Burgundiae principatus per Sigibertum ex paterna haereditate in Childeberti potestatem venisse falso autumaverit. Nec quisquam dicat Jonae scriptionem a librariis vitiatam, ac pro Childeberto scriptum Sigibertum. Hanc enim germanam esse Jonae de Sigiberto sententiam constat ex num. 31 infra. Sigiberti regis ad aulam, qui eo tempore duobus regnis Austrasiorum Burgundionumque inclytus regnabat Francis; quorum eximium nomen prae caeteris gentibus quae Gallias incolunt habebatur. Ad quem cum vir sanctus cum suis accessisset, gratus regi et aulicis ob egregiae doctrinae copiam redditus est. Coepit tandem ab [Col. 1019A] eo rex petere, ut intra terminos Galliarum resideret, nec ad alias gentes transiens se relinqueret, omnia quae ejus voluntas poposcisset se paraturum. Tunc ille regi ait, non se aliarum possessione opum fore ditandum, sed evangelici praeconii, quantum carnis fragilitas non obstabat, sectaturum exemplum: Qui vult, inquit, post me venire, abneget semetipsum sibi, tollat crucem suam, et sequatur me (Luc. IX) . Cui talia objicienti rex praebet responsa: Si Christi crucem tollere et ipsum sequi desideras, potioris eremi sectare quietem: tantum ne nostrae ditionis solo relicto, ad vicinas pertranseas nationes, ut et tui praemii augmentum, et nostrae saluti provideas opportuna. Data itaque optione obtemperavit regis persuasionibus, eremumque petivit. Erat enim tunc vasta eremus [Col. 1019B] [Col. 1019D] Vosagus ( les Vosges ), in Burgundiae comitatu, Burgundiam a Lotharingia et Alesatia dirimit, Mosae Mosellaeque et Araris nobilium fluviorum origine insignis. In loco Anagrates dicto, vernacule Anegray, conditum est Anagratense monasterium, quod amplius non exstat. Fontanense redactum est in prioratum conventualem Luxovio subjectum. Huc referenda quae in Vita S. Nicetii Vesontionensis episcopi in Vesontione Joannis Chiffletii parte II, § 22, leguntur, ubi Nicetius Anagrates et Luxovium et Fontanas adiisse, [Col. 1020D] et ecclesiarum altaria rogatu Columbani dedicasse dicitur. Quae si vera sunt, Anagratensis coenobii primordia revocari non possunt ad annum (ut quibusdam placet) 570, cum post annum 590 Nicetius sedem Vesontionensem obtinuerit. Vosagus nomine, in qua castrum erat dirutum olim, quod antiquorum traditio Anagrates nuncupabant. Ad quem vir sanctus cum venisset, licet aspera vastitate solitudinis et scopulorum interpositione loca aspera essent, ibi cum suis resedit parvo alimentorum solamine contentus, memor illius verbi, Non in solo pane hominem vivere (Deut. VIII) , sed verbo vitae satiari, et affluenti dape abundare, qua quisquis sumpta esuriem nesciat in aevum.
13. Eo vero in loco viro Dei cum suis commorante, subito unus e fratribus, vel ob probationem, vel quamlibet culpam attrahentem vi febrium coepit flagellari. Sed cum nulla alimentorum solamina adessent, nisi corticum et herbarum pabula praeberentur; tantummodo coepit omnium animus aspirare, ut [Col. 1019C] pro aegri fratris sospitate jejunio omnes et orationi vacarent. Tertia jam die peracto jejunio nihil habentes unde fessa corpora reficerentur, subito conspiciunt virum quemdam cum panum supplemento vel pulmentorum equis oneratis ante fores astare, qui se referebat subita cordis admonitione actum, ut eis ex sua substantia subveniret, qui tantam egestatem pro Christo in eremo sustinerent. Oblatis itaque viro Dei quae detulerat, coepit cum cordis humilitate deposcere ut vir sanctus pro conjuge sua Dominum deprecaretur, quam per anni circulum tantus ignis febrium urebat, ut jam non crederetur superis reddi. Humili ergo et anxio corde poscenti noluit vir Dei denegare solamen, adhibitisque simul [Col. 1019D] fratribus pro ea misericordiam Domini deprecatur. Cumque ille cum suis orationem complesset, statim ea quae periculum mortis in propatulo habebat, sanitati est reddita. At vero cum vir ejus largita sibi a viro Dei benedictione domum remeasset, invenit conjugem suam domi sedentem: sciscitatusque qua hora eam febrium vis reliquisset, reperit ea hora sanatam fuisse [Col. 1020A] qua hora vir Dei pro ea Dominum deprecatus esset.
14. Transacto itaque deinceps parvo temporis intervallo, quo pia capiti Christo placamenta ac piamina mentis per contritionem carnis injuriasque famis mortificata Deo membra offerrent, ac inviolatum religionis statum servare studerent; duris acerbitatibus omnis frangebatur carnis voluptas, ut videlicet praedo virtutum omnium et exspoliator fugeret. Novem jam transierant dies, quo vir Dei cum suis non alias dapes caperet, quam arborum cortices herbasque saltus: sed temperavit escae acerbitatem pietas virtutis divinae. Monuitque per visum abbatem quemdam nomine Caramlocum, qui monasterio, cui [Col. 1020D] Nullum hoc nomine monasterium amplius illis in partibus superest, nisi forte Salicis vocabulum tribuas castro Salinensi, in quo est prioratus monasterio Cluniacensi subjectus. Salicis nomen est, praeerat, ut famulo suo Columbano intra eremi vastitatem consistenti necessaria [Col. 1020B] deferret. Expergefactus igitur Caramtocus, cellerarium suum Marculfum nomine vocat, reique admonitae causam narrat. At ille: Fac, inquit, ut imperatum est tibi. Jubet ergo Caramtocus Marculfum ire, et omnia quae possit parare, beatoque Columbano deferre. Oneratis ergo Marculfus vehiculis iter arripuit, sed cum solitudinis ora attigit, viam sibi pandendi itineris nequaquam reperit. Fuit tandem consilium ut si Dei esset imperium, praemissis equis imperantis potentia viam aperiret. Mira virtus! antecedentes equi ignotum iter ungula terunt, rectoque itinere ante fores B. Columbani ad Anagrates perveniunt. Mirans Marculfus, equorum vestigia subsecutus ad virum Dei pervenit, et quae detulerat praesentavit. Ille grates Conditori rependit, quia sic suis [Col. 1020C] famulis in deserto parare mensam non distulit. Accepta ergo ab eo benedictione, Marculfus calle quo venerat repedavit, omnibusque rei gestae causam patefecit. Coepit exinde frequentia populi et infirmantium cohortes ob sanitatem redintegrandam ad eum frequentare, et omnium infirmitatum suffragium quaerere; quorum vota cum revocare a se nequiret, omnium petitionibus parens, orationum medicamine cunctorum ad se venientium infirmitatibus divino fultus auxilio curando subveniebat.
15. His denique in locis evenit ut per opaca saltus interdum isdem vir sanctus deambularet, et librum humero ferens de Scripturis sacris secum disputaret; subitoque cogitatio in mentem ruit quid eligeret [Col. 1020D] melius in hominum injurias incidere, an ferarum saevitiam sustinere. Cumque urgeret cogitationum illata severitas, crebro frontem signo crucis armans atque orans intra se aiebat melius esse ferocitatem bestiarum absque alieno peccato, quam hominum rabiem sustinere cum damno animarum. Dumque haec animo volveret, conspicit duodecim lupos advenire, [Col. 1021A] et dextra laevaque se medium astare, manebatque immobilis atque dicens: Deus, in adjutorium meum intende; Domine, ad adjuvandum me festina. Propius illi accedunt, et ora vestimentis ejus jungunt: cumque ille constans astaret, interritum relinquunt saltumque pervagantur. Hac tentatione in securitatem trajecta, iter per saltum carpit. Cumque haud procul abiisset, audit vocem Suevorum multorum per avia oberrantium, qui eo in tempore iisdem in locis latrocinia exercebant; sicque demum trajecta per constantiam tentatione repulit adversitatem. Sed hoc utrum diaboli fallacia finxerit, an rei veritate gestum sit, patule non agnovit. Rursumque recessit a cellula, longiorique via vasta eremi penetrans, reperit saxum immane praeruptaque rupis [Col. 1021B] latera, aspera scopulis terga avia hominibus, ibique conspicit concavum in caute sinum. Aggressusque abdita perscrutari, reperit in interiore sinu ursi habitaculum, ipsumque interius residentem. Mitem ergo feram abire jubet, nec deinceps hos, inquit, repetas calles. Abiit fera mitis, nec prorsus est ausa redire; distabatque ab Anagrate locus plus minusve millibus septem.
16. Quo in tempore cum in eadem concava scopuli solitariam vitam duceret, sicut erat ejus consuetudinis, ut cum Dominicis festis vel quorumlibet sanctorum sacratae solemnitatis appropinquaret adventus, ab aliorum societate segregatus, et abditis locis receptus, vel longiori spatio eremi secreta sectabatur, ut solida mente et absque curarum inquietudine [Col. 1021C] solus orationi vacaret, et religioni omni conatu intenderet, erat cibo ita attenuatus, ut vix vivere crederetur: nec aliunde penitus quam agrestium herbarum exigua mensura, vel parvulorum pomorum, quae eremus illa ferebat, quae etiam bollucas [ Al., bullucas, bulgulas] vulgo appellant, vescebatur. Potus aqua erat, ut qui semper in aliorum curis occupatus, haec aeque agere nequiret, saltem per intervalla temporum pro parte mentis vota perageret. Eratque ejus in ministerio puerulus quidam nomine Domoalis, qui cum certae opportunitates monasterio evenissent, solus Patri renuntiaret, ac fratribus observanda referret. Positus ergo in praefato sinu eminentis saxi, qui aliunde [Col. 1021D] penitus aditum denegabat, multisque jam diebus inibi resedisset, coepit supradictus puerulus sub silentii voce conqueri, cur in promptu aquam non haberet, sed cum grandi labore per montis ardua fessis poplitibus deferret. Cui Columbanus, Fili, inquit, paulisper saxi terga satage cavare; memento populo Israel Dominum de caute latices produxisse. At ille Patri obediens rupem cavare aggressus est. Sanctus itaque [Col. 1022A] vir statim genibus provolutus orationibus Dominum deprecatur, ut suae necessitati tribuat opportuna. Tandem ejus parens precibus, pie petenti larga subvenit potestas: moxque latex productus fons coepit manare perennis, qui usque in hodiernum manat. Nec immerito misericors Dominus suis sanctis tribuit postulata, qui ob praeceptorum suorum imperia proprias crucifixerunt voluntates, tanta fide pollentes, ut quae ab ejus misericordia postulaverint, impetrare non dubitent; quia ipse promisit dicens: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis huic monti, Transi, et transiet, et nihil impossibile erit vobis (Matth. XVII) . Et alibi: Omnia quaecunque orantes petitis, credite quia accipietis, et fiet vobis (Marc. XI) .
17. Cumque jam multorum monachorum societate [Col. 1022B] densaretur, coepit cogitare ut potiorem locum in eadem eremo quaereret, quo monasterium construeret. Invenitque castrum firmissimo munimine olim fuisse cultum, a supradicto loco distans plus minus octo millibus, quem prisca tempora [Col. 1021D] Luxoviense monasterium, vulgo Luxeu, ante vicesimum annum quam inde pelleretur Columbanus, constructum est, ut patet ex num. 38. Cum ergo Columbanus anno 610 exsulare jussus sit, sicut eo loci probabimus, anno 590 collocanda sunt initia Luxoviensis coenobii, ex quo tanquam ex sacro religionis monasticae seminario prodierunt viri complures sanctitate et ecclesiasticis dignitatibus illustres. [Col. 1022D] Illic diu viguit laus divina, quam perennem seu perpetuam vocant, nimirum ab ipso conditu ad Vandalorum stragem abbate Mileto seu Mellino perpetratam. Floret etiam nunc regulae Benedictinae praecipuo cultu, quem RR. PP. congregat. S. Vitoni feliciter ibidem restituerunt. Luxovium nuncupabant: ibique aquae calidae cultu eximio constructae habebantur. Ibi imaginum lapidearum densitas vicina saltus densabat, quas cultu miserabili rituque profano vetusta paganorum tempora honorabant. Ibi residens vir egregius monasterium construere coepit, ad cujus famam plebs undique concurrere et se cultui religionis dicare curabant; ita ut plurima monachorum multitudo adunata vix unius coenobii collegio consistere valeret. Ibi nobilium liberi undique concurrere nitebantur, ut et spreta phaleramenta saeculi, et praesentium [Col. 1022C] pompam facultatum contemnentes, aeterna praemia caperent. Quod B. Columbanus cernens, undique ad poenitentiae medicamenta plebes concurrere, et unius coenobii septa tantam conversantium cohortem absque difficultate non tenere, quamvis mente una et corde uno, tamen conversationi tantae multitudinis incongruum, alium experimento locum quaerit; quem aquarum irriguitas adornabat; aliudque monasterium construit, cui Fontanas nomen indidit, deditque gubernatores praepositos, de quorum religione nihil dubitabatur. His ergo in locis monachorum plebibus constitutis ipse vicissim omnibus intererat; regulamque quam tenerent Spiritu sancto repletus condidit, in qua qualis et quantae disciplinae [Col. 1022D] vir sanctus fuerit, prudens lector vel auditor agnoscit.
18. Eo itaque tempore quidam frater nomine Autiernus pulsare coepit ut peregrinandi in Hiberniam causa perveniret. Cui Columbanus ait: Pergentes in eremum, voluntatem Dei probemus, utrum desideratum iter arripias, an in coetu fratrum permaneas. Pergentes ergo simul, tertium adolescentem nomine Somarium, qui adhuc [Col. 1022D] Id est, superest. Vide Notas ad Prolog. Vitae. superis junctus est, in comitatu [Col. 1023A] sumunt, et ad destinatum in eremo locum pervenerunt, unius tantum panis cibo contenti. Cumque jam duodecimus transisset dies, nec quidquam de panis fragmento remansisset, horaque refectionis appropinquaret, imperantur a Patre ut per praerupta ruris eant, atque ad ima vallis perveniant, et quidquid ad cibum opportune reperiant, deferant. Ovantes illi per concava vallis Mosellatenus advenerunt, capturamque piscium olim a piscatoribus consertam et undis oppositam cernunt. Accedentesque, quinque magnos reperiunt pisces, sumentesque tres, quia viverent, Patri praesentandos vehunt. At ille, Cur, inquit, non quinque detulistis? Respondent, mortuos reperisse duos, proinde reliquisse. Et ille ait: Nequaquam ex his comedetis, nisi quos dimisistis [Col. 1023B] venerint. At illi miraculo perculsi de providentia divinae gratiae, pernici cursu repetunt, increpanturque cur repertam mannam reliquissent, et sic cibum parare jubentur. Nempe Spiritu sancto repletus, noverat sibi a Domino passim dapes paratas.
19. Alia quoque vice cum in eadem solitudine moraretur, non tamen eo loco, jam quinquaginta dies transierant, unusque tantum e fratribus cum eo erat Gallus nomine; cui ille imperat ut ad Bruscam ( la rivière de Brusch ) eat, piscesque capiat. Ille abiit, ratemque duxit, ut ad Lignonem ( l'Oignon ) amnem pergeret. Quo cum pervenisset, reteque in alveum jactasset, aspexit tantam multitudinem advenire nec prorsus rete teneri, sed velut in parietem impingerent, retro reverti. Laboravit itaque per totam diem, [Col. 1023C] neque unum capere quivit, reversusque Patri renuntiat de frustrato labore. Ille inobedientem increpat, cur non ad denuntiatum locum properasset. Aitque denuo: Vade cito, ad denuntiatum locum perge. Pervenit itaque, et rete undis opposuit, tantaque piscium copia rete est impletum, ut vix prae multitudine trahi potuisset.
20. Morabatur alia vice in supradicto scopuli sinu, a quo ursum expulerat, diuque ibi oratione et jejunio corpus afflixerat. Cognovit autem per revelationem fratres, qui penes Luxovium erant, diversis morborum generibus vexari, nec amplius remansisse quam qui aegrotis ministrabant. Egressus itaque de specu ad Luxovium venit; cumque omnes afflictos cerneret, [Col. 1023D] imperat ut omnes surgant, atque messem in area virga caedant. Surrexerunt ergo quorum conscientiam obedientiae ignis urebat; ad areamque venientes, virga messem caedere cum fidei gratia aggressi sunt. Videns ergo Pater fidem in filiis et obedientiae gratiam abundare: Sinite, inquit, fessa aegritudine membra a labore refici. Mirantur de sospitate obedientes, nullo doloris vestigio in eis remanente, mensasque parare jubet, ut uberi gaudio omnes reficerentur. Increpantur deinde inobedientes, ignavia fidei arguitur, longitudo aegritudinis denuntiatur. Mira ultio! nam suprema jam anni parte transacta inobedientes aegritudinis poena ita vehementer excussit, ut vix mortem evaderent. Impleverunt mensuram poenitentiae de suscepto inobedientiae tempore.
[Col. 1024A] 21. Interea tempus evenerat ut copia segetum horreis conderentur, nec prorsus vis ventorum nubes compilare cessabat. Urgebat sane necessitas, ne maturae messis spicae in stipulam germine emisso perirent. Eratque vir Dei apud Fontanas coenobium, ubi et messium copiam novus ager locupletem dederat. Irruebant ventorum flabra cum vehementia imbrium, nec omnino nubila coeli dare terris pluviam quiescebant. Quid ad haec vir Dei ageret anxio corde pensabat: armavit mentem fides, docuit impetrare opportuna, accersivitque omnes, ac segetem praecidi jubet. Mirantur illi Patris imperium; nec tamen quisquam Patri cogitatum depromit. Venerunt omnes falcibusque inter diffusionem imbrium secant segetem, Patremque quid agat conspiciunt. Ille quatuor [Col. 1024B] plenos religione viros per quatuor angulos messis praeponit, Comininum et Eunocum ac Equanacum ex Scottorum genere, quartumque Gurganum genere Britonem. His ordinatis ipse cum reliquis messem medius praecidebat. Mira virtus! fugiebat imber a segete, et undique pluvia diffundebatur; medios tantum messores solis ardor torrebat, aestusque vehemens quousque messem conderent afflavit. Sic fides et oratio meruit ut pulsa pluvia aestum inter imbres haberet.
22. Erat eo tempore dux quidam nomine Waldelenus qui gentes quae intra Alpium septa et Jurani saltus arva incolunt regebat. Huic soboles nulla erat, ut Juvencus de Zacharia et Elisabeth ait:
23. Si vero aliqua inserere nitimur quae parva hominibus videantur, erit obtrectatorum latratibus patens Conditoris largitio, qui aeque in minimis ut in magnis misericorditer aspirat: nec differt in modicis aurem pietatis accommodare, sicut in maximis exaudit vota petentis. Quadam etenim die cum vir Dei egregius ad praecidendam messem cum fratribus penes Calmem quam Baniaritiam vocant, venissent, flanteque austro falce segetem secarent, evenit ut unus eorum Theudegisilus nomine digitum falce praecideret, nec prorsus haereret praeter pellis parvo retentaculo. Itaque vir Dei Theudegisilum a longe [Col. 1025C] cernens stantem, imperat ut cum sodalibus coeptum opus perficiat. At ille rei gestae causam promit: celer ille ad ipsum properat, digitumque illitum saliva pristinae sanitati statim reddit. Imperat ut acceleret coeptum opus, vires augeat. Coepit cum gaudio geminare laborem, et prae ceteris ad praecidendam stipulam uberius urgere, qui dudum de praeciso membro animum moerori subdebat. Haec nobis ipse Theudegisilus narravit, digitumque monstravit, et in supradicto monasterio Luxovio tale quiddam vice alia simile gessit.
24. Nam quidam presbyter ex parochianis, pater Baboleni, qui nunc Bobiensi coenobio praeest, Winnocus nomine, ad B. Columbanum venit: eratque ille in saltu cum fratribus ob lignorum opportunitates [Col. 1025D] parandas. Cumque supradictus Winnocus venisset, miransque aspiceret quanta vi truncum quercus cuneis arieteque partirent, elapsus e trunco cuneus mediam frontem secavit, ac venarum profluas sanguinis undas produxit. Vidensque vir Dei Columbanus detecto osse sanguinem fluentem, statim in terram orans ruit, surgensque saliva illitum ita sanum reddidit, ut vix cicatricis vestigium remaneret.
[Col. 1026A] 25. Alia quoque vice cum ad cibum capiendum veniret B. Columbanus in saepefato coenobio Luxovio, tegumenta manuum, quae Galli wantos vocant, quos ad operis laborem solitus erat habere, supra lapidem qui ante fores refectorii erat, deposuit; moxque quiete reddita corvus ales rapax advolavit, unumque ex eis rostro ferens abstulit. Peracta refectionis hora, foras vir Dei egrediens, tegumenta manuum requirit: cumque omnes inter se conquirerent quis abstulisset, vir sanctus ait: Nullum alium esse qui sine commeatu aliquid attingere praesumpsisset, nisi alitem qui a Noe dimissus ad arcam non remeasset. Addiditque se nullo modo suos pullos aliturum, si furtum celeri volatu non referret. Exspectantibus fratribus in medio omnium corvus advolat, [Col. 1026B] male sublatum furtum rostro reportat, nec se pennigera conatur eripere fuga, sed mitis ante omnium conspectum, oblitus ferocitatis, ultionem exspectat, quem vir sanctus abire imperat. O mira aeterni Judicis virtus! qui tanta suis famulis praestat, ut non solum hominum honoribus, sed etiam avium obedientia clarescant.
26. Patratum est aliud miraculum, quod per B. Columbanum et ejus cellerarium factum fuit referam. Cum hora refectionis appropinquaret, et minister refectorii cervisiam administrare conaretur (quae ex frumenti vel hordei succo excoquitur, quamque prae caeteris in orbe terrarum gentibus, praeter Scoticas et barbaras gentes, quae Oceanum incolunt usitantur, id est Gallia, Britannia, Hibernia, Germania [Col. 1026C] caeteraeque quae ab eorum moribus non desciscunt), vas quod [Col. 1026D] Surius, typrum. Anonymus scribit gillonem, quo nomine ampulla vitrea vel figulina significatur. tybrum nuncupant, minister ad cellarium deportat, et ante vas quo cervisia condita erat apponit: tractoque serraculo meatum in tybrum currere sinit. Quem subito Patris imperio alius e fratribus vocavit. At ille obedientiae igne ardens, oblitus meatum obserare, pernici cursu ad beatum pergit virum, serraculum quod duciculum vocant, manu deferens. Postquam sibi vir Dei quae voluerat imperata deprompsit, recordatus negligentiae, celer ad cellarium rediit, conjiciens nihil in vase de quo cervisia decurrebat remansisse. Intuitusque supra tybrum cervisiam crevisse, et nec minimam stillam foris cecidisse, ut crederes in longitudinem tybrum geminatum esse, ut qualis et quanta rotunditas [Col. 1026D] infra tybrum inerat coronae, talis in altum crevisset urna. Quantum fuit imperantis meritum! quanta obedientia subsequentis! ut sic utriusque tristitiam Dominus voluisset avertere; ne si fratrum substantiam et imperantis et obedientis ardor diminuisset, ambo se a licitis alimentis abdicassent. Sicque aequus Arbiter occurrit, ut utrorumque culpas ablueret, quas illi se casu eveniente et Domino [Col. 1027A] permittente fuisset patratum, ambo suis noxis evenisse asseruissent.
27. Eodemque tempore actum est ut per densa saltus viburna fruticum, solitudinis amator [Col. 1027D] Apud Surium verba haec inseruntur, quae propter Fredemunqiacas culmen seu Calmen erat, vir Dei, etc. vir Dei ambularet; reperitque cadaver cervi, quem luporum feritas peremerat, ursum devorare velle, cujus sanguinem lambens, antequam exiguam carnis partem voravisset, ad eum vir Dei accessit, imperans ne corium quod ad usus calceamentorum necessarium erat laederet. Tunc bestia oblita ferocitatis, mitis esse coepit; et contra naturam absque murmure blandiens, atque colla submittens, cadaver reliquit. Quod vir Dei ad fratres rediens indicavit, jubens ut irent, et ex cervi cadavere corium avellerent. Abeuntes ergo fratres repererunt cadaver, [Col. 1027B] videruntque rapacium alitum procul multitudinem adesse, nec cadaver supra viri Dei interdictum contingere audere. Diuque exspectantes a longe, si vel fera vel avis audaci conatu prohibitae escae urgeretur praedam capere, conspiciunt ad odorem cadaveris adventare, et procul astantes ac si mortiferum aliquid ac lethale deviare et celeri fuga omittere.
28. Moransque alia vice penes Luxovium Columbanus, Winnocus presbyter, cujus superius mentionem fecimus, venit ad eum, sequebaturque Winnocus Columbani vestigia quocunque iret. Veneruntque ad horreum quo frumenta condebantur. Aspiciens Winnocus et parvipendens copiae exiguitatem, aiebat se non habere panis abundantiam unde tanta multitudo aleretur, curque segnitia torpeat [Col. 1027C] quaerendi frumenta increpat. Cui B. Columbanus respondit: Si rite Conditori suo deserviant plebes, nunquam esuriem sentient, sic enim vox praeconantis Psalmographi concelebrat: Non vidi justum derelictum, nec semen ejus quaerens panem (Psal. XXXVI) . Perfacile farre horreum replet, qui de quinque panibus hominum quinque millia satiavit. Manente denique nocte illa ibi Winnoco, viri Dei fide et oratione horreum repletum est. Maneque consurgens Winnocus, et juxta horreum transiens, inopinate horreum apertum cernit, clavigerumque simul ante ostium astantem sciscitatur quis hoc direxerit, aut quae plaustrorum congeries haec frumenta devexerit. Cui horrei custos ait: Non ita [Col. 1027D] est ut putas, nam cerne si vestigia plaustrorum vel jumentorum telluri impressa pareant? nequaquam enim claves a me hac nocte discesserunt; sed obserato horrei ostio, divino solamine frumento repletum est horreum. Coepit de industria ille intentis oculis in terram respicere, et deferentium vestigia diligenti examinatione cognoscere. Cumque nihil horum simile quid reperisset, ait: Potens est Dominus servis suis parare mensam in deserto. Trajecto exin temporis intervallo venit isdem Columbanus ad Fontanas coenobium, reperitque fratres sexaginta sarculo terram excolere, et semini futuro confectis glebis arva parare. Cumque vidisset eos [Col. 1028A] magno labore glebas scindere, ait: Sit vobis, o fratres, a Domino collata refectio. Quo audito, minister ait: Pater, crede mihi, non sunt nobis amplius quam duo panes et paululum cervisiae. Ille, Vade, inquit, et defer huc. Concito ille gradu perrexit, duosque panes et parum cervisiae detulit. Intuens in coelos Columbanus ait: Christe Jesu, unica spes orbis, tu hos panes et hunc potum multiplica, qui de quinque panibus quinque millia hominum satiasti in eremo. Mira fides! satiati sunt omnes, potuque hausto prout voluntas cuique fuit, dupla minister fragminum spolia revexit, potusque duplicavit mensuram; sicque intellexit plus mereri fidem digna divini muneris lucra, quam desperationem, quae solet diminuere etiam collata.
[Col. 1028B] 29. Cum quodam tempore in eodem coenobio Luxovio vir Dei commoraretur, accidit ut unus e fratribus nomine et ipse Columbanus febre correptus, atque in extremis positus, felicem praesto abatur exitum. Cumque jam ultimo halitu carere vellet, fidus de coelesti munere quod longo famulatu quaesierat, vidit ad se virum fulva luce amictum accedere, sibique dicere: Non te modo a corpore ducere possum, quia orationibus et lacrymis Patris tui Columbani praepedior. Cumque haec Columbanus audisset, moerens ac si e somno evigilasset, suum ministrum Theudegesilum cujus superius mentionem fecimus (N. 22) , clamare coepit: Festine, inquit, perge, Patrem communem Columbanum ad me venire compelle. Concito ille gradu venit, ac B. Columbanum [Col. 1028C] in ecclesia positum flentem reperit, postulat ut ad aegrotum festinus accedat. Venit ergo perniciter, et quid vellet interrogavit. At ille causam objicit: Cur me, inquit, tuis orationibus in hac aerumnosa vita detines? nam adsunt qui me ducere volunt, si tuis fletibus et precibus non praepedirentur. Retentationis, quaeso, solve obstacula, ut mihi jam pateant coelestia regna. Tum metu Columbanus percussus, signo tacto omnes adesse imperavit, sancti sodalis amissionem gaudio temperavit; corpus Christi abeunti de hac vita viaticum praebuit, et post extrema oscula defunctionis cantus implevit [Col. 1028D] Iste Columbanus monachus in Martyrol. Bened. X Kal. Decemb. memoratur. . Erat enim ex eodem genere quo et B. Columbanus, unoque comitatu et nomine ex Hibernia processerant.
[Col. 1028D] 30. Nec mireris cur sic bestiae ac volucres viri Dei parerent imperio. Nam Chamnoaldo Lugduno Clavato pontifice, qui ejus et minister et discipulus fuit, cognovimus referente, qui se testabatur saepe vidisse, cum in eremo vel jejunio vel orationi vacans deambularet, saepe solitum feras, bestias ac aves accersire, quae ad imperium ejus statim veniebant, quas manu blandiens attrectabat: ita ferae avesque gaudentes ac ludentes laetitia uberi, velut catuli solent dominis exsultare, exsultabant. Ferusculam, quam vulgo homines squirium ( l'écureuil ) vocant, saepe de arduis arborum culminibus accersitam, manuque perceptam, suo collo impositam sinumque ingredientem [Col. 1029A] ac exeuntem saepe vidisse supradictus vir testabatur.
31. Creverat jam passim fama sancti viri in universas Galliae vel Germaniae provincias, eratque omnium cultu venerabilis, rumore laudabilis, intantum ut Theodericus rex qui eo in tempore regnabat, ad eum saepe veniret, et orationum ejus suffragium omni cum humilitate deposceret. Sigebertus etenim, cujus superius mentionem fecimus, apud Victoriacum ( Vitry ) villam publicam, quae in suburbano Atrebatensis urbis sita est, Hilperici germani sui dolo, qui apud Tornacum oppidum tunc erat, quem Sigebertus usque ad mortem persequebatur, interfectus est. Perempto itaque Sigeberto, Hildebertus filius ejus regni sceptra suscepit, annuente matre Brunechilde. Mortuo deinde Hildeberto intra adolescentiae annos, [Col. 1029B] regnaverunt filii Hildeberti duo Theodebertus et Theodericus cum avia Brunechilde. Regno Burgundionum Theodericus potitus est, et regnum Austrasiorum Theodebertus suscepit regendum. Theodericus ergo quia in termino regni sui B. Columbanum haberet, gratulabatur. Ad quem cum saepissime veniret, coepit vir Dei eum increpare cur concubinarum adulteriis misceretur, et non potius legitimae conjugis solamine frueretur, ut regalis proles ex honorabili regina [Col. 1029D] Si Fredegario in cap. 30 fides est, Theodericus anno regni sui 12 Emengardam Betterici Hispaniae [Col. 1030D] regis filiam uxorem duxit, et post annum suasu Brunechildis turpiter ad patrem remisit. prodiret, et non potius ex lupanaribus videretur emergi. Cumque jam ad viri Dei imperium regis sermo obtemperaret, et se ab omnibus illicitis segregare responderet, mentem Brunechildis aviae, secundae ut erat Jezabelis, antiquus anguis adiit, eamque contra virum Dei stimulatam [Col. 1029C] superbiae aculeo excitat, quia cerneret viro Dei Theodericum obedire. Verebatur enim ne si, abjectis concubinis, reginam aulae praefecisset, dignitatis atque honoris sui modum amputasset.
32. Evenit ergo ut quadam die B. Columbanus ad Brunechildem veniret. Erat enim tunc apud Brocariacam villam. Cumque illa eum in aulam venisse cerneret, filios Theoderici, quos de adulterinis permistionibus habebat, ad virum Dei adducit: quos cum vidisset, sciscitatur quid sibi vellent. Cui Brunechildis ait: Regis sunt filii, hos tu benedictione robora. At ille: Nequaquam, inquit, istos regalia sceptra suscepturos scias, quia de lupanaribus emerserunt. Illa furens parvulos abire jubet. Egrediens [Col. 1029D] ergo vir Dei regiam aulam, dum limitem transiliret, fragor exortus totam domum quatiens omnibus terrorem incussit, nec tamen miserae feminae furorem compescuit. Paratque deinde insidias moliri vicinis monasteriis, et per nuntios imperat ut nulli eorum extra monasterii terminos iter pandatur, neque receptacula monachis ejus vel quaelibet subsidia tribuantur. Cernens B. Columbanus regios animos adversum se permutatos, ad eos properat ut suis monitis miserae pertinaciae intentum frangat. Erat enim tunc temporis apud Spissiam villam publicam: quo cum sole jam occumbente venisset, regi nuntiant virum Dei inibi esse, nec in regiis domibus intrare [Col. 1030A] velle. Tunc Theodericus ait: Melius esse virum Dei opportunis subsidiis honorare, quam Dominum ex servorum ejus offensa ad iracundiam provocare. Jubet ergo regio cultu opportuna parare, Deique famulo dirigi. Itaque venerunt, et juxta imperium regis oblata offerunt. Qui cum vidisset dapes et pocula cultu regio administrata, inquirit quid sibi ista vellent. Aiunt illi: Tibi scias a rege fore [esse] directa. Abominatus ea, ait: Scriptum est: Munera impiorum reprobat Altissimus (Eccli. XXXIV) ; non enim dignum est ut famulorum Dei ora cibis ejus polluantur qui non solum suis, verum etiam aliorum habitaculis famulis Dei aditum denegat. His dictis vascula omnia in frusta dirupta sunt, vinaque ac sicera solo diffusa, caeteraque separatim [Col. 1030B] dispersa. Pavefacti ministri rei gestae causam regi nuntiant. Ille pavore perculsus cum avia diluculo ad virum Dei properat, precantur de commisso veniam, se postmodum emendare pollicentur. His placatus promissis, ad monasterium rediit. Sed polliciti vadimonii juramenta, non diu servata, violantur. Exercentur miseriarum incrementa, solitaque a rege adulteria patrantur. Quo audito Columbanus litteras ad eum verberibus plenas direxit, comminaturque excommunicationem, si emendare dilatando non vellet.
33. Ad haec rursum permota Brunechildis, regis animum adversus Columbanum excitat, omnique conatu intendit perturbare, hortaturque proceres, aulicos, et optimates omnes, ut regis animum contra virum Dei perturbarent, episcoposque sollicitare [Col. 1030C] aggressa est, ut ejus religionem detrahendo, et statum regulae quem suis custodiendum monachis indiderat, macularent. Obtemperantes igitur aulici persuasionibus miserae reginae, regis animum contra virum Dei perturbant, cogentes ut aut cederet, aut religionem probaret. Coactus itaque rex ad virum Dei Luxovium venit; conquestusque est cum eo, cur a comprovincialium moribus descisceret, et intra septa secretiora omnibus Christianis aditus non pateret. Beatus itaque Columbanus, ut erat audax atque animo vigens, talia objicienti regi respondit se consuetudinem non habere ut saecularibus hominibus et a religione alienis famulorum Dei habitationis pandat introitum, sed opportuna aptaque loca ad hoc habere parata, [Col. 1030D] quo omnium hospitum adventus suscipiatur. Ad haec rex: Si, inquit, largitatis nostrae munera et solaminis supplementum capere cupis, omnibus in locis omnium patebit introitus. Vir Dei respondit: Si sicut nunc usque sub regularis disciplinae habenis constrictum fuit, violare conaris, nec tuis muneribus, nec quibuscunque subsidiis me forte a te scias sustentandum. Et si ob hanc causam hoc in loco venisti ut servorum Dei coenobia destruas, et regularem disciplinam macules, cito noveris tuum regnum funditus ruiturum, et cum omni propagine regia demergendum. Quod postea rei probavit eventus. Jam enim temerario conatu rex refectorium ingressus fuerat. His ergo territus dictis, [Col. 1031A] foras celerrime repedat. Duris post haec viri Dei increpationibus rex urgebatur. Contra quae Theodericus ait: Martyrii coronam me tibi illaturum speras: non esse me tantae dementiae scias, ut hoc tantum perpetrem scelus, sed potioris consilii tibi scias utilia paraturum, ut qui ab omnium saecularium more desciscis, qua veneras, ea via repedare studeas. Aulicorum simul consona voce vota prorumpunt, se habere non velle his in locis, qui omnibus non societur. Ad haec Columbanus se dicit coenobii septa non egressurum nisi violenter abstrabatur.
34. Discessit ergo rex relinquens virum quemdam procerem nomine Baudulfum. Is enim cum remansisset, virum Dei a monasterio pellere, et penes Vesontionense oppidum ad exsulandum perducit, [Col. 1031B] quoadusque regalis sententia quod voluisset decerneret. Commorans ergo inibi audivit carcerem eo in loco plenum esse damnatorum hominum mortis poenam exspectantium. Ad quem vir Dei properat: ingressusque ostium, nullo obstante, verbum Dei damnatis depromit: spondentque illi se si liberarentur emendaturos, et de commissa noxa poenitentiam acturos. Beatus itaque Columbanus post haec ministro domus, cujus superius fecimus mentionem (N. 16) , imperat ut manu ferrum quo compedes irretiti erant atque innexi, apprehendat ac trabat. Quod cum ille apprehensum traheret, veluti frutex putrefacta per partes comminuitur; egredi carcerem damnatos solutis compedibus jubet, paractoque evangelici cultus officio pedes lavit linteoque abstersit. Imperat [Col. 1031C] deinde ut ecclesiam petant et commissi sceleris poenitentiam agant, ac fletibus abluendo culpas lavent. Properantes ergo illi ecclesiae fores obseratas reperiunt. Tribunus ergo militum cum vidisset virtute Dei per B. Columbanum damnatorum compedes fractas, et vacuum sibi tantummodo relinqui ergastulum, insequi calces damnatorum ac si ex somno excitatus cum militibus coepit. Illi vero post tergum appropinquare satellites videntes, et fores ecclesiae obseratas cernentes, gemina vallati angustia, virum Dei compellant ut eruantur. Anxio ille anhelitu sursum caput attollit, precaturque Dominum ut sua virtute ereptos e ferro, non sinat denuo tradi satellitum nexui. Nec morata Auctoris bonitas fores firmis obseratas claustris reserat, in angustia positis [Col. 1031D] aditum pandit, pernicique cursu ingrediuntur ecclesiam, fores vero post damnatorum introitum in oculis militum absque humana manu obserantur, ac si custos usu clavigero perniciter et reserasset et obserasset. Perveniens ergo Columbanus cum suis simulque et tribunus cum militibus, fores obseratas reperiunt, Aspasiumque nomine custodem quaerunt, ut claves largiatur. Quo cum venisset claviger, ostii fores reserare volens, ait se nunquam diligentius obserata claustra invenisse. Nec quisquam post ausus est damnatis injuriam inferre, quos divina virtus eruisset.
35. Post haec vir Dei cernens quod nullis custodiis angeretur, a nulloque molestia sibi inferretur (videbant [Col. 1032A] enim omnes in eo Dei virtutem flagrare, ideoque omnes ab ejus injuriis segregabantur, ne socii culparum forent), ascendit Dominica die in verticem arduum ad cacumen montis illius (ita enim situs urbis habetur, cum domorum densitas in diffuso latere proclivi montis sita sit, prorumpant ardua in sublimibus cacumina, quae undique abscissi fluminis Douae ( le Doubs ) alveo vallante nullatenus commeantibus viam pandit), ibique usque ad medium diem exspectat, si aliquis iter ad monasterium revertendi prohibeat. Et cum nullus contrarius existeret, ipse per mediam urbem cum suis ad monasterium regreditur. Quo audito Brunechildis ac Theodericus, quod scilicet ab exsilio revertisset, acrioribus irae aculeis stimulantur, jubentque militum cohortem, ut rursum [Col. 1032B] virum Dei vi abstrahant, et ad pristinum revocent prorsus exsilium. Venientes ergo milites cum tribuno peragrantur septa monasterii, virum Dei perquirunt. Residebat enim ille in atrio ecclesiae, librumque legebat: ubi cum saepe venissent, et prope eum transirent, ita ut nonnulli in eum pedibus suis offenderent, et vestimentis suis ejus vestimenta tangerent, obcaecatis luminibus ipsum nequaquam videbant. Eratque spectaculum pulcherrimum: ille ovans cernebat, quaerebatur, nec omnino inveniebatur; illum in medio eorum positum cum videret non videbant. Venitque tribunus, intuitusque per fenestram, vidit virum Dei inter ipsos laetum residere et legere. Cernensque virtutem Dei, ait: Quid tantum intrantes atria ecclesiae peragratis, nec omnino reperitis? nequaquam [Col. 1032C] amplius insaniae errore cor vestrum decipiatur: non enim poteritis vos invenire quem virtus tegit divina. Recedite ab hac intentione, et regi properemus nuntiare quia eum minime reperistis. Daturque manifeste intelligi tribunum militum non sponte ad faciendam viro Dei injuriam venisse, et ideo ad eum videndum lumen habere meruisse.
36. Renuntiantibus illis auribus regiis, ille aucto furore miserae intentionis, Bertarium comitem ad eum attentius perquirendum virorum cum praesidio, simulque et Baudulfum quem superius direxerat destinavit. Qui cum venissent, B. Columbanum in ecclesia positum cum psallentium choro, atque orationi deditum cum omni congregatione fratrum reperiunt, sicque virum Dei alloquuntur: Vir Dei, precamur [Col. 1032D] ut tam regiis quam etiam nostris obedias praeceptis: egressusque pergas eo itinere quo primum his adventasti in locis. At ille: Non enim, inquit, reor placere Conditori, semel natali solo ob Christi timorem relicto, denuo repetere. Cumque nullatenus cernerent sibi virum Dei obaudire, relictis quibusdam quibus ferocitas animi inerat, Bertarius abscessit. Hi vero qui remanserant, virum Dei hortantur ut illis misereatur qui ad tale opus patrandum infideliter fuerant relicti, eorumque periculo consuleret: qui si eum violenter non abstraherent, mortis periculum incurrerent. At ille, ut jam saepius testatus est, nisi vi abstraheretur se non discessurum ait. Illi gemino vallati periculo undique urgente [Col. 1033A] formidine, pallium quo indutus erat attingunt, alii genibus provoluti cum lacrymis precantur, ut tanti sceleris culpa illis ignosceretur, qui non suis desideriis, sed regiis obtemperarent praeceptis.
37. Videns ergo vir Dei periculum aliorum fore si in sua sententia perduraret, cum omni ejulatu atque moerore egreditur, deputatis custodibus qui, quousque ditionis regno pelleretur, non eum relinquerent. Inter quos Ragamundus erat primus, qui eum Namnetis usque perduxit, universis fratribus velut funus subsequentibus, nam moeror omnium corda repleverat. Anxius Pater tantorum membrorum dispendios coelos respicit: Aeterne, inquit, conditor rerum, tu nobis praepara cibum opportunum, quo tibi tuae famulentur in Ecclesia plebes. Consolatur deinde [Col. 1033B] universam cohortem, simul ut spem in Deum ponant, et omnipotenti Deo immensas laudes rependant: se hoc non ob dispendium suum vel suorum habere, sed ob multiplicandas monachorum plebes hanc esse datam occasionem. Quicunque enim sequi vellent promptissimo animo ad sustinendas secum injurias, venirent; qui vero in supradicto coenobio remanere voluerint, securi in hoc loco remanerent, scientes cito Dominum de eorum moerore ultionem daturum. Sed cum aequo animo de custodia pastoris segregari non vellent, custodes regii inquiunt nequaquam hunc sequi alios permissuros, nisi quos sui ortus terra dederat, vel qui e Britannico arvo ipsum secuti fuerant; caeteros, qui alio essent orti solo, praeceptis regiis ibi esse remansuros. Hoc cum [Col. 1033C] egregius Pater cerneret vi a se sua membra discerpi, tam suus quam etiam membrorum suorum dolor multiplicatur: pro tanti sceleris pondere Dominum consolatorem omnium deprecatur, ut quos a se regia pertinacia segregabat, ipse sua custodia tueretur. Inter quos venerabilis vir, qui post in eodem monasterio Pater exstitit Eustasius, discipulus et minister sancti viri, violenter avellitur; intendente super eum Mietio avunculo ejus, qui Lingonicae Ecclesiae pontifex erat.
38. Egressus ergo vir sanctus cum suis [Col. 1033D] Qui Columbani adventum in Galliam ante annum 570 collocant auctores recentiores, hos viginti annos computant, non ab ingressu Columbani in Vosagi solitudinem, in qua diutius eum perstitisse asserunt, sed a primo conditu monasterii Luxoviensis, quem anno Christi 590 illigant, cum prius Anagratense et Fontanense coenobia aedificasset Columbanus. Verum Jonas diserte loquitur hoc in loco de Columbani mora in Vosagi eremo, ad quam Anagrates et Fontanae aeque ac Luxovium pertinebant. Accessit ergo Columbanus in Galliam paulo ante annum 598, et locis nonnullis brevi perlustratis sedem fixit in Vosagi solitudine, ubi tria haec coenobia construxit. Deinde e Burgundia ejectus est anno post eremi illius incolatum vicesimo, Christi 590. Nam ex num. seq. et num. 43 constat, triennio post Theodeberto et Theoderico occisis, monarchiam [Col. 1034D] cessisse Chlothario, quod anno 613 accidit. Certe eodem fere tempore quo in Britanniam Augustinus a B. Gregorio missus est, Columbanum in Galliam accessisse, colligitur ex epistola Laurentii Dorobernensis episc. et aliorum apud Bedam in lib. II Hist., cap. 4, in haec verba: «Columbanum abbatem in Galliis venientem nihil discrepare a Britonibus in eorum conversatione didicimus.» vicesimo anno post incolatum eremi illius per urbem Vesontionum Augustoduno usque ad [Col. 1034D] Anonymus scribit, Avallonem, quod est Burgundiae oppidum inter Augustodunum et Antissiodorum. Cavalonem castrum pervenit. Sed priusquam ad Cavalonem pervenisset, in viam custos equorum Theoderici occurrit, lanceaque [Col. 1034A] virum Dei trajicere voluit, sed malivolam animam ultio mox divina praevenit. Nam dextera quam adversum virum Dei levaverat corruente lanceam ante suos pedes humi defixit, ipse daemone correptus ante vestigia viri Dei ruit. Quem cernens ille se coram ultione percussum, die illa nocteque penes se tenuit. Cumque sequens rursum dies illuxit, ad se accersivit, Deoque favente curatus a peste ad propria remeavit.
39. Deinde ad [Col. 1034D] Petrus Franc. Chiffletius in Probat. Hist. Trenorciensis, pag. 163, legit Icaunum Burgundiae fluvium, vulgo l'Yonne; Choram vero vicum de quo paulo post, interpretatur Crepantium, Crevant, quod est oppidum ad Icaunam. Et tamen Jonas scripsit Choram fluvium, rectius amnem, qui in Icaunam influit. Choram fluvium properans, ad domum cujusdam nobilis et religiosae feminae Theodemandae pervenit: quo cum esset, duodecim occurrunt viri pleni rabido daemone, furentes atque ruentes in terram, quos vir Dei protinus oratione curavit. Eademque die ad vicum quem Choram vocant venerunt, [Col. 1034B] ibique quinque phrenesi vexati obviam venerunt, ubi et mox sanati sunt. Exin Autissiodorum properavit, ibique Ragamundum allocutus est, quia ipse cum via qua ibat duceret: Memento, inquit, o Ragamunde, Chlotharium, quem nunc spernitis, intra triennium dominum habebitis. At ille: Cur, inquit, talia, domine mi, ais? Illeque: Videbitis prorsus quae dixit, si tunc vitam cum superis feras.
40. Progressus exin ab Autissiodoro, conspicit juvenem a daemone correptum pernici ex adverso currere cursu, viginti enim millibus totis viribus cucurrerat. Quo viso substitit, quousque saucius homo daemonis arte veniret, veniensque ante pedes viri Dei ruit, quem statim orationibus curavit, patenterque sospitem reddidit. Deinde ad Nivernis oppidum [Col. 1034C] venit, custodibus antecedentibus et subsequentibus, ut Ligeris scapha reciperetur, Britannicoque sinui redderetur. Ubi etiam cum venissent, et lento conamine scapham insilirent, unus de custodibus, arrepto remo, unum eorum, qui Lua dicebatur, percussit virum sanctissimum et omni religioni deditum. Quod vir Dei intuens, sua coram se membra caedi: Cur, inquit, crudelis, addis mihi moerorem? an non sufficit ad vestram ruinam patrati sceleris malum? cur contra mitem immitis appares? cur fessa Christi membra caedis? cur saevitiam in mansuetis praetendis? Memento te a Divinitate ultionem in hoc loco recepturum, in quo Christi membra furens percussisti. Probavit illatae sententiae poenam ultio mox subsecuta: nam ut subsequenti vice rediens, ad [Col. 1035A] eumdem portum transiturus venit, divinitus percussus in eodem loco est demersus. Quid enim fuerat ut justus Arbiter eamdem ultionem in postmodum dilatasset, nisi ut tunc sancti obtutus de ejus vindicta non macularentur?
41. Indeque ad Aurelianensem urbem venerunt: quo cum nec aditum ecclesiarum sibi ex regis praeceptis pandi videret, cum grandi moerore super ripam Ligeris tentoriis contentus paulisper quiescit. Cumque jam sumptuum necessaria indigerent, duos in urbem direxit ut necessaria quaererent, quorum unus erat Potentinus nomine qui adhuc superest, et Armoricana in loca in suburbio Constantiae urbis monachorum cohortem adunavit. Cumque lustrantes urbem nihil reperissent (quia regio timore aut vendere [Col. 1035B] aut dare nihil audebant), via qua urbem intraverant repedabant, obviamque habent mulierem in platea ex genere Syrorum. Quos cum vidisset, sciscitata est quinam essent. Illi, veritate rei digesta, aiunt se necessaria quaesiisse, nec prorsus invenisse. Illa infit: Accedite, domini mei, ad domum famulae vestrae, et quae sunt necessaria vobiscum vehite. Nam et ego advena sum ex longinquo Orientis solo. Illi ovantes eam sunt ex calce secuti, venerunt ad domum ejus, et sella supposita quieverunt, donec tulit quod ab eis quaesitum esset. Erat simul in consessu vir ejus, olim jam luminibus orbatus, de quo sciscitati sunt quis esset. Et illa inquit: Vir meus ex eodem genere Syrorum sicut et ego, quem per multorum curricula annorum luminibus privatum [Col. 1035C] traho. Illi inquiunt: Si Christi famuli Columbae obtutibus praesentetur, suarum interventu orationum lumen posse recipere. At illi [ille] promissi muneris fidem exhibens mentem roborat, surgensque prosecutus est eorum cum duce vestigia. Narraverunt ergo hospitalitatis munus in peregrinis, nec prorsus verba impleverant, et caecus astabat, precaturque Dei virum ut suis orationibus ei lumen restituat. Videns ille fidem ejus, omnes poposcit ut pro caeco orarent, pronusque diu super humum jacuit, surgensque manu oculos attigit, et post crucis signum postulatum lumen recepit. Gaudet ille recuperato lumine, ut videlicet qui interius lumen in hospites habere non omiserat, exteriori non careret. Sicque exinde [Col. 1035D] turba obsessorum quos daemones horrendo furore torquebant, ad virum Dei curandi gratia properant; daturque salus largita a Domino: omnes enim ibi a viro Dei curati sunt. His virtutibus populus urbis permotus, virum Dei suis honoribus latenter fulciebat: non enim patule propter custodes quidquam praebere audebant, ne regis iram incurrerent. Deinde arreptum iter peragunt.
42. Navigantes ergo per Ligerim ad Turonensem perveniunt urbem, ubi vir sanctus custodes precatur ut scapham ponto appropinquent, seque ad sepulcrum B. Martini ire sinant. Quod abnuentes custodes, navigare veloci conatu compellunt, remigeros urgent ut omni virtute cursu celeri portum transeant, gubernatori imperant ut medio fluminis alveo [Col. 1036A] scapham teneat. Quod videns B. Columbanus, moestos vultus ad coelum erigit, compellans se tantae moestitiae subdi, ut nec sanctorum sepulcra visere permitteretur. Urgentibus ergo omnibus, mox ut contra portum ventum est, velut quibusdam anchoris defixa scapha stare coepit, et ad portum caput dirigere. Quod cum custodes obstare non valerent, inviti scapham quo velit ire sinunt. Mirum in modum medio e fluviolo ad portum pennigero ceu volatu pervenit, portuque recepto viro Dei viam pandit. Ille vero gratias Regi offert aeterno, qui suis sic obtemperare non dedignatur servis. Egressus sane ad sepulcrum B. Martini accedit, et tota ibi nocte in oratione excubat. Illucescente vero die a Leopario illius urbis episcopo invitatur ad esum: ire non abnuit, [Col. 1036B] praesertim ob suorum requiem fratrum; moratusque est eo die cum supradicto pontifice. Qui cum hora refectionis cum eo ad mensam resideret, interrogatus cur ad patriam repedaret, respondit: Canis me Theodericus meis a fratribus abegit.
43. Tunc unus e convivis, Chrodoualdus nomine, qui amitam Theodeberti regis in conjugium habebat, regi tamen Theoderico fidelis erat, viro Dei humili voce respondit: Si melius esset lacte potari quam absinthio? Cui vir Dei: Cognosco, ait, te regis Theoderici foederis jura servare velle. At ille fatetur se foedus fidei promisisse, et quandiu valeret, observaret. Si regis, inquit, Theoderici junctus es foederi, amico tuo et domino laetus eris a me legatus directus. Haec ergo auribus ejus infer, et ipsum et suos [Col. 1036C] liberos intra triennii esse circulum delendos, radicitusque stirpem ejus Dominum eradicaturum. Cur, inquit supradictus vir, talia, famule Dei, promis? At ille: Non enim queo silere quae mihi Dominus loquenda tradidit. Quod postmodum omnes Galliae nationes sensere impletum, confirmavitque superius ad Ragamundum sententiam illatam.
44. Sublato deinde prandio vir Dei ad scapham remeat, reperitque suos multa tristitia depressos; et inquirens quid evenit, praeterita nocte quae in scapha habuissent furto perdidisse invenit, simulque aureos quos in pauperes non erogaverat furto ablatos. Quo audito, ad sepulcrum B. confessoris repedat, questusque est non idcirco ad ejus excubasse [Col. 1036D] reliquias ut ille sua ac suorum sineret damna patrare fratrum. Nec mora, is qui sacculum cum aureis furatus fuerat, coepit inter flagella corporis ac poena acclamare et dicere illo et illo in loco aureos se occultatos habere. Quod videntes socii omnes currunt, furtoque sublata omnia reddunt, virumque Dei precantur ut tanti sceleris culpas ignoscat. Quod miraculum omnibus terrorem incussit, ut deinceps qui ista audierint, velut sacrata omnia quae ad virum Dei pertinebant attingere non auderent. Praebens itaque necessaria Leoparius, viro Dei vale dixit.
45. Navali ergo itinere ovans usque ad Namnetis oppidum venit, et ibi aliquantisper moratus est. Quod cum quadam die quidam egenus ante fores cellulae in qua vir Dei meditabatur clamaret, vocato [Col. 1037A] ille ministro: Praebe, inquit, cibi alimoniam petenti. Et ille: Non est nobis, ait, panis nisi paululum farinae tantum. At ille ait: Quantum habes? Testaturque ille se amplius non habere, ut rebatur, quam farinae modium. Da ergo, dicit, totum, nec quidquam reserves in crastinum. Obediens minister simul totum pauperi tribuit, nihil ad necessitatem communem reservans. Jejunantibus ergo illis tertia jam dies illuxerat nihil penes se habentibus praeter spei et fidei gratiam, unde fessis jejunio membris subvenirent; cum subito audiunt fores signo terere. Cumque ostiarius sciscitaretur cujus rei necessitas posceret sono fragoris aures fratrum inquietare, is qui fores terebat, ait se a domina sua Procula nomine directum esse, quae se divinitus admonitam dicebat, [Col. 1037B] ut sumptus viro Dei Columbano atque comitibus ejus qui apud Namnetis oppidum morarentur, dirigeret, haberique in proximo: et se ideo praevenisse ut vasa quo reciperent praepararent; centum modios esse vini, ducentosque frumenti, sed et [Col. 1037] In alia Vita sic legitur, «et braci unde cervisiam faciunt centum.» bracis centum modios: quod ostiarius celeri cursu Patri indicanda properat. At ille, Sine, inquit, se dicens scire, fratrumque coetum adunari jubet, ut simul positi pro largitrice Dominum deprecarentur, simulque grates referrent Conditori, qui suos solari non desinit in omnibus famulos necessitatibus, et post munus oblatum reciperent. O mira Conditoris pietas! egere nos sinit, ut sua dona egentibus largiendo demonstret: tentari permittit, ut in tentatione subveniens suorum uberius in se corda excitet famulorum; sua [Col. 1037C] membra saevis laceranda tradit, ut circa sanatorum medicum multiplicata dilectio confirmetur.
46. Aliaque simul nobilis et religiosa femina Doda nomine direxit ducentos frumenti ac promiscuae [ Supple, annonae] modios centum. Quae causa maximam verecundiam urbis illius pontifici excitavit, nomine Suffronio, a quo nihil muneris impetrare nec quidquam commutando capere potuere. Quo cum moraretur quaedam mulier daemonis peste plena cum filia, itemque alia truci morbo repleta venit: quas cum Columbanus vidisset, communem pro eis Dominum exoravit, sanitatique post redditas, comitatui suo [ Al., ad metas suas] redire praecepit.
47. Post haec Suffronius Namnetensis urbis episcopus una cum Teudoaldo comite, juxta regis imperium, [Col. 1037D] B. Columbanum navi susceptum ad Hiberniam destinare praeparabat. Sed vir Dei inquit: Si navis quae finibus Hiberniae redditur adest, suppellectilem comitesque suscipiat; ego interim scapha receptus Ligeris unda vehor, quousque maris ad alta deferar. Reperta ergo navi quae Scottorum commercia vexerat, omnem supellectilem comitesque recipit. Cum jam remigera arte prosperantibus zephyris navis ad alta pelagi tenderet, undarum moles advenit, navemque ad littus redire coegit, planoque terrae solo defixam reliquit: collectoque fluctu in sinibus aequor quievit. Mansit ergo per triduum absque undis carina. [Col. 1038A] Intellexit ergo dominus navis ob viri Dei supellectilem comitesque receptos se sic esse detentum. Fuit tandem consilium rejici omnia a navis finibus quae ad virum Dei pertinebant. Nec mora, undarum moles adfuit, carinamque ad alta provexit. Mirantes itaque omnes cognoverunt non esse voluntatem Dei ut retro amplius repedaret. Ad metatum [ Id est, mansionem] ergo suum, quo prius fuerat rediit, nullo obstante quo vellet ire; sed magis prout quisque poterat virum Dei honoribus ac sumptibus fulciebat: nec defuit quidquam praesidii, dum in omnibus Conditoris manebat auxilium: quia nunquam prorsus obdormiet, qui sub alarum suarum umbra Israel tegit. Sic nempe omnibus omnia largiendo demonstrat, ut ab omnibus pro munerum [Col. 1038B] suorum glorificetur largitione.
48. Moratus ergo ibi paululum, post ad Chlotharium Hilperici filium, qui Neustrasiis Francis regnabat extrema Gallia ad Oceanum positis, pergit. Porro Chlotharius audierat quantis qualibusque injuriis virum Dei Brunechildis ac Theodericus fatigaverant. Quem cum vidisset, velut coeleste munus recepit, ovansque precatur, ut si vellet intra sui regni terminos resideret, seque ei prout voluerit famulaturum. At ille ait nequaquam se his in locis consistere velle, vel ob suam peregrinationem augendam, vel illius inimicitiarum occasionem sedandam. Tenuit ergo eum Chlotharius quantis potuit penes se diebus, castigatusque ab eo est de quibusdam erroribus quibus vix aula regia caret. Spondet se Chlotharius [Col. 1038C] juxta ejus imperium omnia emendaturum. Erat enim Chlotharius solers in amore sapientiae. Inventum ergo optatum munus gratificabatur. Morante autem eo penes Chlotharium, lis oritur inter Theodebertum et Theodericum, et disceptantibus utrisque de regni termino uterque ad Chlotharium legatos dirigunt, uterque adversus parem auxilium postulat. Quod Chlotharius B. Columbano insinuare procurat, consulens ut si videretur ejus consilio, se uni consentiendo contra alium dimicare. Ad quem ille prophetico repletus spiritu ait, neutris se fore pariturum consiliis, suam intra triennii tempus in ditionem utrorum regna venire. Videns ergo Chlotharius a viro Dei talia sibi prophetico ore dici, neutri parere voluit; sed promissum sibi tempus fideliter exspectans, [Col. 1038D] post potitus est triumpho victoriae.
49. Post haec coegit Chlotharium vir Dei ut sibi solamen largiretur, utque per Theodeberti regnum, si valeret, ad Italiam Alpium juga transcendens perveniret. Datis ergo comitibus qui eum usque ad Theodebertum perducerent, itinere arrepto ad Parisius urbem pervenit: quo cum venisset, occurrit ei homo in porta habens spiritum immundum, debacchans et discerpens et garrulans: queruloque sciscitatur virum Dei affamine: Quid his, vir Dei, agis in locis? raucoque anhelitu a longe virum Dei Columbanum advenire dudum jam clamitabat. Quem [Col. 1039A] cum vir Dei vidisset ait: Egredere, pestifer, egredere, nec corpus Christi lavacro ablutum diu obsidere praesumas: cede virtuti Dei, et Christi nomine invocato, contremisce. Sed cum diu saevis atrisque viribus obstaret, vir Dei manum ori ejus injecit, linguamque obtrectat, in virtute Dei imperat ut egrediatur. Tunc horrida vi discerpens cum ut vix nexibus teneretur, cum viscerum motione ac vomitu multo progressus, tantum fetorem astantibus dedit, ut sulphureos se crederent facilius tolerare odores.
50. Deinde ad Meldense oppidum properat: quo eum venisset, quidam vir nobilis Hagnericus Theodeberti conviva, vir sapiens, et consiliis regis gratus, et nobilitate ac sapientia vallatus erat. Is virum Dei miro gaudio recepit, seque habere curam ejus spopondit, [Col. 1039B] qualiter ad Theodeberti accederet aulam, et non esse necesse alios comites e regio latere habere. Ad hoc enim aliorum differebat subsidium, ut virum Dei secum quandiu valeret tenere potuisset, et ejus doctrina domus sua nobilitaretur. Benedixit ergo vir Dei domum ejus, filiamque ejus nomine Burgundofaram, quae infra infantiles annos erat, benedicens eam Domino vovit, de qua postea in subsequentibus narrabimus [Col. 1039D] Lege Vitam S. Burgundofarae infra. . Progressusque inde venit ad villam quamdam Wltiacum, quae supra amnem Maternam sita est. Ibi receptus est a quodam viro Authario nomine, cujus conjux Aiga dicebatur; [Col. 1039D] Codex Conchensis scribit, «erantque his filii tres.» Anonymus qui Vitam S. Columbani compendio scripsit: «Inde in villa quadam quae supra Matronam fluvium posita erat, a viro quodam et ejus conjuge honorifice suscipitur, quibus erant duo filii, qui adhuc infantiae annis detinebantur.» Et quidem [Col. 1040D] hoc ad mentem Jonae magis accedit. Lege Frodoaro carmen et Vitam S. Agili abbatis infra. erantque his filii infra infantiae annos decennes [ Sur., detenti], quos mater ad benedicendum viro Dei obtulit. Videns ille matris fidem, infantulos sua benedictione sacravit, [Col. 1039C] qui post, mox ut pubescere coeperunt, Chlothario regi primum ac deinceps Dagoberto gratissimi sunt habiti; qui postquam saeculi gloria illustrati fuerunt, accelerare coeperunt, ut pro gloria saeculi non carerent aeterna. Quorum major natu, Ado nomine, semet suis voluntatibus abdicavit, postquam intra Jurani saltus arva monasterium ex beati regula Columbani construxit: juniorque nomine Dado intra Briegensem saltum supra fluviolum Resbacenum ex supradicti viri regula monasterium construxit. Tanta in virum Dei gratia redundabat, ut quoscunque sacravit, in boni cultus perseverantia dies suprema invenit; et quos de industria monuit, gavisi sunt se postea impunitatem meruisse; nec immerito tanti viri fultus adminiculo partem gratiae potitus est supplemento, [Col. 1039D] qui doctrinis ejus innexus, noluit a justae vitae tramite deviare.
51. Exinde ad Theodebertum venit: quem cum Theodebertus vidisset, ovans suis sedibus recepit. Jam enim multi fratrum post eum ex Luxovio venerant, quos velut ex hostium praeda recipiebat. Pollicitusque est Theodebertus se reperire intra terminos suos loca venusta et famulis Dei ad omnem opportunitatem [Col. 1040A] congrua, proximasque ad praedicandum nationes undique haberi. Ad haec vir Dei inquit: Si pollicitationis tuae adminiculum praebueris, et demum falsitatis noxam non opposueris, quantisper me moraturum scias ac probaturum si in cordibus gentium vicinarum fidem serere valuero. Dedit ergo rex optionem quacunque in parte voluisset experimento quaerere locum qui sibi et suis placuisset. Inde requisivit locum, quem favor omnium laudabilem reddebat intra Germaniae terminos Rheno tamen transmisso, oppidum olim dirutum, quod Brigantias nuncupabatur. Sed quid tunc vir Dei egerit dum per Rheni alveum navigaret, silendum non est.
52. Dum quodam die per Rheni alveum, ut diximus, scapha veherentur, ad urbem quam Maguntiacum [Col. 1040B] veteres appellarunt, perveniunt. Quo cum venisset, remigeri qui in comitatu viri Dei a rege directi fuerant, viro Dei aiunt se in urbe amicos habere, qui necessarios sumptus praeberent, jam enim defecerant in itinere longo stipendia sumptuum. Quibus vir Dei ait: Ite. Qui cum abiissent, nihil repererunt. Reversique a viro Dei interrogati, respondent se nullatenus impetrare ab amicis aliquid potuisse. At ille: Sinite me, inquit, paululum ad meum abire amicum. Mirantibus illis unde illo in loco, quo ante non fuerat, amicum haberet, progressus ille ad ecclesiam pergit; quam ingressus, pavimento inhaerens longae orationis protectione Dominum suum et pietatis postulat auctorem. Nec mora, [Col. 1040D] Tunc Maguntiae sedem tenebat Leonisius, de quo legendum Fredegarii Chronicon, cap. 38. episcopus urbis illius domo progressus ad [Col. 1040C] ecclesiam venit, repertumque B. Columbanum sciscitatur quis sit. At ille fatetur se peragrinum esse. Cui ille ait: Si necesse est sumptuum copiam capere, propera domum, et quantum necesse fuerit tecum defer. At ille cum gratias egisset ei, simulque et Conditori qui inspiraverat, pueros festinus ad navem ipse dirigit ut omnes veniant custode uno dimisso, et quae vellent secum deportarent. Quod ne cui casu evenisse videatur, solitus erat postea idem episcopus protestari, nunquam se antea sic attonitum in tribuendo necessaria fuisse absque alia opportunitate. Ad beati enim Columbani meritum, divina admonitione ad ecclesiam se venisse testabatur.
53. Deinde perveniunt ad [Col. 1040D] Nempe in locum qui Tucconia dicebatur, in capite lacus Tigurini, uti ex Walafrido Strabone discimus. locum, quem peragrans [Col. 1040D] vir Dei non suis placere animis ait, sed tamen ob fidem in eis serendam inibi paulisper moraturum se spopondit. Sunt etenim inibi vicinae nationes Suevorum. Quo cum moraretur, et inter habitatores loci illius progrederetur, reperit eos sacrificium profanum litare velle, vasque magnum, quod vulgo cupam vocant, quod viginti et sex modios amplius minusve capiebat, cervisia plenum in medio habebant positum. Ad quod vir Dei accessit, et sciscitatur [Col. 1041A] quid de illo fieri vellent. Illi aiunt Deo suo [Col. 1041D] Apud Anonymum ita legitur: «Qui apud eos Wotano vocatur, Latini autem Martem illum appellant.» Vodano, quem Mercurium vocant alii, se velle litare. Ille pestiferum opus audiens, vas eminus sufflat, miroque modo vas cum fragore dissolvitur, et in frusta dividitur, visque rapida cum fragore cervisiae prorumpit: manifesteque datur intelligi diabolum in eo vase fuisse occultatum, qui per profanum litatorem caperet animas sacrificantium. Videntes barbari obstupefacti aiunt magnum virum Dei habere anhelitum, qui sic possit dissolvere vas ligaminibus munitum: castigatosque dictis evangelicis, ut ab his segregarentur sacrificiis, domibus redire imperat. Multi ergo eorum tunc per beati viri suasum ad doctrinam et ad Christi fidem conversi, baptismum consecuti sunt; aliosque etiam, quos jam lavacro [Col. 1041B] ablutos error detinebat profanus, ad cultum evangelicae doctrinae monitis suis ut bonus pastor Ecclesiae seminibus reducebat sparsis.
54. Eo itaque tempore Theodericus atque Brunechildis non solum adversum Columbanum insaniebant, verum etiam et contra sanctissimum Desiderium Viennensis urbis episcopum adversabantur; quem primum exsilio damnatum multis injuriis affligere nitebantur, ad postremum vero glorioso martyrio coronarunt: cujus gesta scripta habentur, quibus et quantis adversitatibus gloriosum apud Dominum meruit habere triumphum. Vacante [ Sur., vagante] itaque Columbano cum suis penes Brigantiam urbem, durae egestatis tempus obvenit. Sed quamvis alimoniae [Col. 1041C] deessent, manebat intemerata atque inconcussa fides, quae necessaria apud Dominum impetraret. Cumque jam triduo jejunio fessa corpora essent, repererunt tantam copiam alitum, velut Israelitarum castra coturnix olim operuit; ita ut omnem pagum loci illius alitum multitudo oppleret. Intellexit vir Dei suam suorumque ob salutem has dapes terrae diffundi, nec prorsus alibi evenire, praeter eo quo ipse moraretur in loco. Jubet suos prius grates laudesque rependere Conditori, sicque alitum dapes capere. Eratque mirum et stupendum miraculum: capiebantur aves prout Patris imperium urgebat, nec abscedere pennigera fuga nitebantur. Mansit ergo alitum manna per triduum diffusa; quarto deinde die quidam pontifex ex vicinis urbibus frumenti copiam, [Col. 1041D] divina admonitus aspiratione, ad beatum Columbanum direxit; sed mox Omnipotens qui penuriam patientibus aligeros praebuerat cibos, ut farris adeps advenit, alitum phalanges imperavit abire. Nam Eustasium hoc cognovimus referente, qui eo tempore inter reliquos sub viri Dei obedientia ibidem tenebatur adnexus, quod nullus fuerit in caterva, qui ante talium genera alitum se vidisse referret: et tantus sapor in cibo aderat, ut regias dapes vinceret. O mirum divinae potentiae donum! quando terrenae dapes cultoribus Christi desunt, tunc demum coelestia tribuuntur, sicut de Israel dictum est: Panem coeli dedit eis [Col. 1042A] (Psal. LXXVII) : cum terrenae opes subvenerint, tunc gratis amoventur illatae.
55. Ipso itaque tempore cum sub quodam scopulo inter vasta eremi jejunio corpus conficeret, et nihil aliud praeter ruris poma, quorum superius fecimus mentionem, in cibos caperet, venit assueta abditae voracitatis fera ursus, coepitque necessarios delambere cibos, ac poma ore detrahere. Cumque hora refectionis advenisset, [Col. 1042D] Sic ms. Codd. quibus usi sumus. Et tamen Surius legit Magnoaldum. Chagnoaldum ministrum suum dirigit, ut consuetam mensuram pomorum deferret. Qui cum abiisset, ursum interiores frutices rubosque pervagari perspexit, ac poma lambendo carpere. Festinus redit, Patrique indicat: ille imperat ut eat, partemque fruticum in cibos ferae dimittat, aliamque partem sibi reservare jubet. Abiitque [Col. 1042B] Chagnoaldus, ac jussa implevit, divisitque virga frutices rubosque, quae poma ferebant, et partem suam juxta viri Dei imperium egit ut fera comedat, aliamque partem in usus viri Dei reservat. Mira in fera obedientia! nequaquam ex prohibita parte ausa est capere cibos, sed in segregata permissaque sibi fruticum parte tantummodo pabula requisivit, quoadusque vir Dei eo in loco commoratus est.
56. Interea cogitatio in mentem ruit ut Venetiorum, qui et Sclavi dicuntur, terminos adiret, caecasque mentes evangelica luce illustraret, ac ab origine per avia oberrantibus veritatis viam panderet. Cumque haec votis patrandum esset, angelus Domini ei per visum apparuit, parvoque ambitu, velut in [Col. 1042C] paginali solent stylo orbis describere circulum, mundi compagem monstravit. Cernis, inquit, quod maneat totus orbis descriptus? perge dextera, laevaque qua eligis, ut laboris tui fructus comedas. Intellexit ergo ille non esse gentis illius in promptu fidei profectum, quievitque in loco illo, donec aditus ad Italiam panderetur.
57. Interea inter Theodebertum et Theodericum pacis pactum infirmatur, ac quisque adversus fratrem usque ad internecionem desaevit, utrisque gentium robore superbientibus: et interim vir Dei ad Theodebertum accedit, eumque suadet ut coeptae arrogantiae supercilium deponeret, seque clericum [ Id est, monachum] faceret, et in Ecclesiae positus gremio sacrae subderetur religioni, ne simul cum damno [Col. 1042D] praesentis regni, aeternae pateretur vitae dispendium. Quod et regi et omnibus circumastantibus ridiculum excitavit: aiebant enim nunquam se audiisse Merovingum, in regno sublimatum, voluntarium clericum fuisse. Detestantibus ergo omnibus Columbanus ait: Si voluntarius nullatenus clericatus honorem sumat, in brevi clericus invitus existet. His ergo dictis, vir Dei ad cellulam rediit, moxque prophetici dicti eventum res habuit. Nec mora, Theodericus Theodebertum ad bellum coegit, et prope Tullum bello devictum fugat; postque collecto magno robore exercitus persequitur. Simili modo gentium multarum [Col. 1043A] Theodebertus robore vallatus, ad [Col. 1043D] Tulbiacum, vulgo Zulpich, Chlodovei de Alemannis victoria nobile, abest a Colonia Agrippina versus Treviros millibus passuum viginti quatuor: quo in loco Theodebertus a fratre utrobique victus ac postmodum interfectus est, regni Theoderici anno 17, Christi 612, secundum Fredegarii calculum, cap. 57. Tulbiacense castrum pugnaturus venit: ibi praelio inito innumerae hominum phalanges ex utroque exercitu perierunt. Victus tandem Theodebertus fugit. Eo igitur tempore vir Dei in eremo morabatur, contentus tantum unius ministri Chagnoaldi famulatu. Ea ergo hora, qua apud Tulbiacum commissum est bellum, supra quercus putrefactae truncum vir Dei librum legens residebat: quem subitus sopor oppressit, et quid inter duos reges ageretur vidit. Moxque excitatus ministrum vocat, cruentamque regum pugnam indicat, multum humanum sanguinem fundi suspirans. Cui temerario conatu minister ait: Pater mi, Theodeberto tuis praebe precibus suffragium, ut communem debellet hostem Theodericum. Ad haec Columbanus: [Col. 1043B] Stultum ac religioni alienum consilium administras, non enim ita Dominus voluit, qui nos pro inimicis nostris orare praecepit: in arbitrio est jam justi Judicis quid de eis fieri velit. Inquirens ergo post minister eam temporis diem et horam, reperit ita fuisse sicut viro Dei revelatum fuerat. Persecutus est Theodebertum Theodericus, et suorum proditione captum ad aviam Brunechildem direxit: quem cum avia recepisset, quia Theoderici parti Brunechildis favens erat, furens Theodebertum fieri clericum rogavit: at non post multos dies impie nimis post clericatum perimi jussit.
58. Porro Theodericus penes Mettense morans oppidum, divinitus percussus inter flagrantis ignis incendia mortuus est [Col. 1043D] Et tamen Fredegarius, cap. 39, scribit Theodericum Mettis profluvio ventris interiisse anno regni sui 18, Christi 613. : post quem Brunechildis filium [Col. 1043C] ejus Sigebertum in regno suffecit. Itaque Chlotharius memor prophetiae viri Dei, collecto exercitu fines regni, quae suae ditioni debebantur, conatur recipere. Contra quem Sigebertus cum hostium cuneis pugnaturus advenit, quem Chlotharius captum peremit, fratresque ejus [Col. 1044D] Legendum duos. Nam ex quatuor Theoderici filiis Childebertus equo fuga lapsus mortem evasit, Sigiberto, Corbo Meroveoque peremptis. quinque Theoderici filios cum proavia Brunechilde cepit, pueros separatim peremit: Brunechildem vero primo ignobiliter camelo impositam hostibus gyrando monstravit, post indomitorum equorum caudis ligatam miserabiliter vita privavit [Col. 1044D] Idem refert anonymus coaevus in append. ad Marium, qui anonymus Brunechildis interitum cum Heraclii imp. anno 14 conjungit. . Funditus ergo radicitusque deleta Theoderici stirpe, Chlotharius potitus est trium regnorum solus monarchia: quo facto B. Columbani prophetia in omnibus impleta est. Unus enim intra triennium cum omni stirpe funditus deletus, alius violenter clericus factus, [Col. 1043D] tertius regnorum possessione ac dominatione dilatatus est.
59. Beatus ergo Columbanus cum vidisset (ut superius diximus) devictum a Theoderico Theodebertum, redacta Gallia atque Germania sub Theoderico, Italiam ingreditur, ubi ab Agilulfo Langobardorum [Col. 1044A] rege honorifice susceptus est, qui largita optione ut intra Italiam, quocunque in loco voluisset, habitaret, Dei consultu actum est, dum ille penes Mediolanum urbem moraretur, ut haereticorum fraudes, id est Arianae perfidiae, Scripturarum cauterio discerpere ac desecare vellet. Contra quos etiam libellum florenti scientia edidit.
60. Dumque haec aguntur, vir quidam nomine Jocundus ad regem venit, qui regi indicavit se in solitudine ruribus Apenninis basilicam B. Petri apostolorum principis scire, in qua virtutes expertus sit fieri, loca ubertate fecunda, aquis irrigua cum piscium copia, quem locum veterum traditio Bobium nuncupabat, ob rivum in eo loco hoc nomine fluentem, amnemque alium profluentem nomine Triveam [Vulgo [Col. 1044B] la Trebie ]; super quem olim Annibal hiemans, hominum, equorum, elephantorum atrocissima damna sensit. Ubi cum venisset, omni cum intentione basilicam inibi semirutam reperiens, prisco decori renovans reddidit. In cujus restauratione mira Domini virtus panditur. Nam cum per praerupta saxorum scopula trabes ex abietibus inter densa saltus locis inaccessilibus caederentur, vel alibi caesae inibi casu elapsae aspero, aditum plaustrorum denegarent, mirum in modum trabem quam vix triginta vel quadraginta homines plano terrae solo positam vehere non valebant, ibi cum duobus vel tribus (prout ardui callis meatus patebat), vir Dei accedens, suis ac suorum humeris immane pondus imponebat: et ubi antea prae asperitate itineris libero gressu vix gradiebantur, [Col. 1044C] onerati mox trabis pondere festini gradiebantur, ut versa vice qui onera ferrent, ac si ab aliis veherentur, firmis vestigiis velut otio vacantes ovantesque irent. Videns itaque vir Dei tanti auxilii supplementum, suos hortatur ut coeptum opus laeti perficiant, animoque roborati ea consistere in eremo studeant, Dei in hoc voluntatem esse affirmans. Tecta itaque templi culmina [ Pro tectis culminibus], et murorum restaurat ruinas, caeteraque quae ad monasterii necessitatem pertinent, construere parat.
61. Interea memoratus rex Chlotharius viri Dei prophetiae effectum in se fuisse impletum cernens, venerabilem Eustasium qui ejus in locum Luxoviense monasterium regebat, ad se venire imperat: quem [Col. 1044D] pio affamine rogat ut sibi cum supplemento publico legationem fungi curet, sociosque quos vellet nobilium virorum haberet, qui sui vadimonii arbitri essent: post B. Columbanum pergerent, et quocunque eum reperissent in loco, eleganti suasu ad se venire hortarentur. Perrexit itaque venerabilis discipulus [Col. 1044D] In itinere Agaunense monasterium lustrans, Amatum vidit, et in reditu secum Luxovium perduxit. , magistri vestigia prosecutus: qui cum ad eum venisset, [Col. 1045A] Chlotharii verna depromit. Viso ergo Eustasio B. Columbanus gavisus recepti muneris aditu gratulatur, retentumque penes se tantisper hortatur ut sui laboris reminisceretur, cohortem fratrum disciplinae habenis erudiret, multorumque collegio Christi plebem adunaret suisque institutis educaret. Dimissus post haec ad Chlotharium remeare jubetur, talibusque responsis regias mulcere imperat aures, seque retro repedare nullatenus ratum duceret: tantummodo poscere ut sodales suos, qui Luxovium incolebant, regali adminiculo ac praesidio foveret. Litteras castigationum affamine plenas regi dirigit gratissimum munus. Rex velut pignus foederis viri Dei ovans litteras recepit, nec ejus petitioni oblivionis noxam [Col. 1046A] praeponit. Omni denique praesidio supradictum monasterium munire studet, annuis censibus ditat, terminos undique, prout voluntas venerabilis Eustasii erat, auget; omnique conatu ad auxilium inibi habitantium ob viri Dei amorem intendit. Porro B. Columbanus expleto anni circulo in antedicto monasterio Bobiense, vita beata functus, animam membris solutam coelo reddidit, [Col. 1045B] Apud Usuardum, Adonem et Surium legitur IX Kal. Decemb. Ast XI Kal. Dec. S. Columbani memoria consignatur in Martyrologiis Wandalberti et Bened., quibus Vitae S. Columbani exemplaria mss. quae vidimus suffragantur. Anno Christi 615 S. Columbanum ad superos abiisse inde colligitur quod annum integrum post suum e Gallia discessum, et Theoderici regis interitum in monasterio Bobiensi expleverit. XI Kal. Decembris. Cujus strenuitatem si quis nosse velit, [Col. 1046B] Praeter B. Columbani Regulam ejusque Poenitentiale, exstant opuscula ejus nonnulla Melchioris Goldasti opera Insulae anno 1604 edita. Et tamen Regulam Columbani, qualis typis vulgata est, integram non esse constat, si caput in Concord. Regul. cap. 74, § 10. citatum ex Regulae Columbani cap. 33, ad Columbani Regulam pertinet. Columbani opus contra Arianos num. 59 memoratum non exstat. Lege adnotata ad Vitae S. Sadlabergae exordium. in ejus dictis reperiet. Reliquiaeque ejus eo habentur in loco conditae, ubi et virtutum decore pollent praesule Christo, cui est gloria per omnia saecula saeculorum, Amen.
Vita Eustasii
[Col. 1045C] 1. Igitur venerabilis [Col. 1045D] In prologo Anonymi qui huic Jonae lucubrationi apud Henschenium praemittitur, Eustasius dicitur ex Burgundionum genere procreatus. In Vitae S. Walarici cap. 9, B. Austasius nobilitate generis et moribus decoratus praedicatur. Denique Jonas in Vita S. Columbani, num. 37, Mietium Lingonicae Ecclesiae pontificem Eustasii avunculum fuisse testatur. Eustasius, ut superius diximus [Col. 1045D] Vitae sancti Columbani, num. 61. , a B. Columbano ab Italia paterno affectu directus, dum aequo jure subditas regeret catervas monachorum, evenit ut pro communi necessitate ad regem Clotharium pergeret, qui eo tempore in ultimis Galliae finibus Oceani maris habitabat. Fuit ergo arrepti itineris via per saltum pagumque Briegium ( la Brie ): perventumque est ad quamdam villam Chagnerici quo dudum aliquantisper moratus fuerat. Villae vocabulum [Col. 1045D] Pipimisium habent tum Jonae quotquot vidimus exemplaria, tum Hildegarius in Vita S. Faronis, cap. 36. Pippimisium nonnulli interpretantur Oppigny: sed ubinam gentium in Brigia sit ille locus Oppigny, ab ipsis Brigiae incolis discere non potuimus. Exstat duabus fere leucis supra Meldas vicus quidam ad Matronam [Col. 1046D] vernacule Changy, quem vicum non alium esse putamus a Pipimisio, sic posteris appellatum a Chagnerico seu Changerico S. Burgundofarae patre. Certe intervallum a Meldis oppido hic per Jonam assignatum praedicto vico non male respondet; et vicinia Vultiaci villae, vulgo Eussy, in qua S. Autharius Audoeni pater a Columbano conventus est, conjecturae nostrae favere videtur. Pipimisium dicitur, distans ab urbe Meldorum ( Meaux ) circiter millibus duobus. Ibi nunc Chagnericus cum conjuge sua Leudegunde nomine, Christiana et sanae mentis femina, morabatur, et suum filium Chagnoaldum, cujus superius fecimus mentionem [Col. 1046D] Vitae sancti Columbani, n. 30 et 35. , penes se habebant. Viso itaque [Col. 1045D] Eustasio Chagnericus miro cum gaudio recepit; eratque simul cum patre matreque filia Burgundofara nomine, quam, [Col. 1046D] Ibid., n. 50. ut superius diximus, B. Columbanus [Col. 1046C] Domino sacraverat. Quam pater cum jam desponsasset ac nuptiis adversum voluntatem puellae tradi voluisset, dolore oculorum percussa et febrium igne ita succensa est, ut vix jam [Col. 1046D] Superis, id est superstitibus seu vivis, prout ad prologum Vitae sancti Columbani interpretati sumus. superis reddi crederetur. Hanc in extremis anhelitibus positam B. Eustasius videns patrem increpat dicens, suae noxae esse quod haec tantis uteretur poenis, quia viri Dei interdictum violare vellet. At ille dissimulans, Utinam, inquit, sospitati redderetur, et divinis famularetur obsequiis! Non se talibus votis obstare debere ait. Accedens itaque ad stratum puellae, sciscitatur si suae fuerit assentationis quod contra B. Columbani interdictum post vota coelestia rursus iteraverit terrena. At puella detestatur [ Id est, protestatur] se talibus votis nunquam paruisse, ut terrenis coelestia commutaret; sed [Col. 1046D] paratam fuisse beati viri parere praeconiis, seque ait praeterita vidisse nocte simili figura virum qua ipse est, qui oculorum suorum lumen redderet, vocemque [Col. 1047A] simul audisse dicentem: Quodcunque tibi hic vir dixerit fac; et sanaberis. Infer ergo auribus meis quae mihi sint custodienda, et tuis orationibus pelle dolorem a Domino illatum. Prostratus itaque humo cum lacrymis venerandus vir Dominum postulat ut pollicitum munus infundat, surgensque crucem supra oculos exprimit, et manu oculos palpando Domini praesidium adesse deplorat [ Id est, implorat]. Protinus salute secuta lumen redditur, febrium ignis fugatur, redditamque sospitati matri commendat ut ab Chlothario rediens religiosis vestibus induat.
2. Cumque pater cerneret sospitati filiam redditam, sponso tradi decernit, pollicitationi pristinae caecam oblivionis foveam inferens. Quo puella comperto [Col. 1047B] credidit uni sodali consilium, cum qua fugam inire queat. Cumque illa assensum praebuisset, felici fuga clam elapsae arrepta, ad basilicam B. Petri apostolorum principis pervenerunt. Quo pater comperto post eas furens dirigit pueros, atque jubet ut apprehensam filiam crudeliter perimant. Pergentes pueri finibus [ Al., sinibus] ecclesiae puellam receptam reperiunt: et paulisper morati ut genitoris ira frangeretur, comminantur mortis periculum. At illa inquit: Mortem me formidare putatis? In hoc ecclesiae pavimento probate: ob talem etenim causam ovans mortem recipio pro eo qui pro me non dedignatus est mori. Nec mora, B. Eustasius remeat, puellam a custodia liberat, patrem terribiliter increpat: religionis [Col. 1047C] veste per pontificem urbis illius Gundoaldum nomine induit, sacravitque salutaribus sacramentis. Monasterium quoque virginum Christi supra paternum solum inter fluvios [Col. 1047D] Mugra seu Mucra. Duplex est amnis ejusdem nominis, uterque in Matronam influens, alter supra Meldas, qui minor; infra idem oppidum alter, qui Mucra absolute, vulgo le Morin dicitur. Ille paulo infra Jotrense parthenona, ad orientem; hic itidem paulo infra sanctae Farae monasterium olim Evoricas appellatum, ad aquilonem praeterlabitur, recipitque ex parte orientali rivulum prope idem coenobium decurrentem, quem Jonas sine dubio Albae nomine intelligit. Mugram et Albam aedificat, fratresque qui aedificandi curam habeant deputat, germanum puellae Chagnoaldum et Walbertum qui ei postea successit [Col. 1047D] Nempe Eustasio, in regimen coenobii Luxoviensis. , ut regulam doceant decernit. In quo quantae virtutes postea factae fuerint, si vita comes fuerit, prosequi nitemur [Col. 1047D] Lege Vitam Burgundofarae, infra. .
3. Reversus ergo venerabilis vir Eustasius ad Luxovium, magistri praeceptum implere parat, ut gentes quae vicinae erant fidei pabulo alerentur. Progressus igitur [Col. 1048D] Warascae in provincia Sequanorum ad utramque Duvii ripam sedisse scriptor Vitae sanctae Salabergae testatur. Imbuti erant erroribus Photini Sirmiensis quondam episcopi, qui, teste Epiphanio, haeresi 71, docebat Christum ab initio non esse, sed a Maria, et hucusque ipsum existere: quem in errorem impegit etiam Bonosus Narsitanus in Dacia episcopus. Warascis praedicat: quorum alii idololatriae cultibus dediti, alii Fotini vel Bonosi errore maculati erant. His ad fidem conversis, ad [Col. 1047D] Boios, qui nunc Bavocarii vocantur, tendit, eosque multo labore imbutos fideique liniamento correptos ( sic Ms. ), plurimos eorum ad fidem convertit: ubi cum aliquantisper moratus fuisset, dimisit sagaces [Col. 1048A] viros qui coepti laboris in studio desudarent; ipse vero ad Luxovium remeare studet.
4. Cumque iter carperet, venit ad quemdam virum nomine Godoinum, qui eo tempore ad villam quam Mosam [ Meuse ] vocant ob amnem eo in loco fluentem morabatur. Is ergo cum vidisset Eustasium, velut gratissimum munus domi recepit. Ingressus ergo Eustasius domum, praemissa benedictione, poscit ut liberos quos habebat repraesentet. Ille obediens, duos bonae indolis liberos repraesentat. Quem vir Dei interrogans: Est, inquit, tibi adhuc proles? Ille fatetur praeter unam filiam luminibus orbatam nomine Adalbergam [Salabergam], se amplius non habere. Veniat, inquit, illa. Quam cum vidisset, sciscitatus est utrum juvenilis animus ad cultum divini [Col. 1048B] timoris aspiraret. Affatim ut tenera quiverat aetas, ait se paratam esse sacris praeconiis obtemperare. Dedit ille operam et per duos dies jejunio corpus affecit, mentem fide armavit, super oculos benedictionis oleum effudit: meruit tandem per interventum sancti viri caecitas lumen habere. Redintegravit ergo divina pietas interventu famuli sui luminis damna, ut haec quae lumen receperat, post divina munera ad cultum timoris Dei uberius aspiraret. Quae nuncusque superest divinis obsequiis dedita: nec solum suae utilitati, sed et aliis providet opportuna.
5. Cum progressus inde coeptum iter perageret, quemdam fratrem Agilem nomine, qui modo Resbacensi coenobio praesul existit, vehemens febrium ignis [Col. 1048C] arripuit. Quem Eustasius attigit, interventuque orationum sanavit, et pristinae statim sospitati reddidit. Deinde perveniens ad supradictum coenobium, ibi tam plebem interius quam vicinos populos ad Christianum vigorem excitare studuit: multosque eorum ad poenitentiae medicamenta pertraxit: fuitque ejus studii, ut multos sua facundia erudiret. Nam multi eorum post Ecclesiarum praesules exstiterunt, Chagnoaldus Lugduni Clavati ( Laon ), Acharius Viromandorum et Noviomensis ac Tornacensis episcopus, Ragnacharius [Col. 1048D] Sic legendum cum mss., non vero Augustoduni, ut apud Bollandum. Augustanae nomine intellige Augustam Rauracorum, vulgo Augt (prope Basileam, Bâle ) urbem quondam, hodie in vicum redactam. Augustanae et Basileae, Audomarus Boloniae et Tervanensis oppidi.
6. Cumque jam haberetur ab hominibus gratus, adeo ut nullus se B. Columbanum perdidisse gemeret qui ejus doctrinis imbutus fuisset, praesertim cum [Col. 1048D] cernerent in discipulo magistri instituta manere, omniumque Francorum procerum honore fulciretur, et Chlotharii regis amore ac veneratione clueret; exarsit solito lividus adversus sanctorum famam hydrus [Col. 1049A] [diabolus]: excitatque ex sinibus matris novum Cain qui fratrem zelo velit exstinguere; vel etiam novum proditorem qui magistri dicta scinderet, et collidendo solida ad fragiles turbarum aures fragilem mentem accommodaret. Excitat unum e subditis Agrestium nomine, qui quondam Theoderici regis notarius fuerat, et quadam cordis compunctione tactus, omnia quae possederat relinquens et ad Luxovium veniens, se et sua omnia supradicto Patri tradiderat. Quid cuncta replicem? Religionis speciem in monasterio gestans, post commeatum postulat [ Id est, licentiam] ut gentium esse praedicator permitteretur. Quem vir sanctus diu objurgans increpat se ad tale opus minime idoneum, rudem adhuc in religione putare, vel dignum dicens omnibus ecclesiasticis [Col. 1049B] phaleramentis decoratum esse debere qui tale opus susciperet. Jeremias enim Domini electione praemissus se dignum denegat dicens: A, a, a, Domine Deus, ego puer sum, nescio loqui (Jerem. I) . Moyses electus a Domino se tardum lingua testatur (Gen. V) .
7. His dictis cum nihil proficeret, quem tenere non valet ire sinit. Qui cum ad Bavocarios tendens venisset, paululum moratus nullum fructum exercens, velut alta platanus garrula ventorum folia tremulas quatit ad auras, sed fructuum copiam nescit. Deinde ad Aquileiam pertransit. Aquileienses etenim dissentiunt a communione sedis apostolicae (de qua Dominus in Evangelio ad beatum apostolorum principem Petrum loquitur: Tu es Petrus, et super hanc [Col. 1049C] Petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam [Matth. XVI] ) ob [Col. 1049D] Quaestio trium Capitulorum, quae amplius uno saeculo Ecclesiam exagitavit, exinde sumpsit originem quod cum Ibas Edessenus ac Theodoretus Cyrensis episcopi una cum Theodori Mopsuesteni in Cilicia secunda antistitis recepti essent in concil. Chalced., Act. 10, consulatu Martiani, Christi anno 451 habita, VI Kal. Novembris; uno fere post saeculo agente Theodoro Caesareae Cappadociae episcopo damnati sunt a Justiniano imp. quod Nestorio favere viderentur. Coactum est ea de causa Constantinopoli concilium anno 553 jussu imperatoris, in quo concilio damnatio iterata, cui summi pontifices primo repugnantes postea assensi sunt, cum multi episcopi inprimis [Col. 1050D] Aquileienses in defensione trium Capitulorum persisterent. Lege Baron. tom. VIII, ad ann. 538 et seqq. Aquileienses tandem sub Sergio papa resipuisse auctor est Paul. Diac., lib. V, cap. 14, Hist. Longob. trium Capitulorum dissensionem, ex qua discordiae in longum incrementa manarunt, quod praesenti operi non est inserendum. Itaque veniens Aquileiam, socius statim schismatis effectus, a Romanae sedis communione sejunctus ac divisus a totius orbis communione: qui cum Romanae sedi jungeretur, damnabat insulam Aquileiam orthodoxam fidem non tenere. Quo schismate imbutus epistolam venenosam et increpationibus plenam ad B. Attalam per Aurelium Adalvaldi regis Longobardorum notarium dirigit. Quam per multorum annorum spatia abditam habui, et postea mea negligentia perdidi. Nec alius quilibet eam, sed ipse proprio stylo scripserat.
[Col. 1049D] 8. Directa itaque ad B. Attalam epistola ipse ad Luxovium properat, et postea B. Eustasium schismatis aculeis tentat, si sanam mentem suis vesaniis corrumpere queat. Quo venerandus vir comperto, diu [Col. 1050A] paternis affaminibus errantem monet. Sed postquam salutaribus monitis mentem peste corruptam et salubri antidoto curare nequivisset, a suo suorumque collegio segregavit.
9. Refutatus ergo a B. Eustasio se huc illucque vertit, ut nonnullos assentationis suae fautores facere queat. Sed cum nihil ejus imperitia facere quivisset, B. Columbani religionem offendit, adversus regulam ejus canino dente garriens, ac veluti coenosa sus grunniens per quos potuit garrulitatis suae murmur excitavit, annuente sibi Abelleno Genevensis urbis ( Genève ) episcopo, qui consanguinitati suae proximus erat. Is itaque Abellenus vicinos catervatim episcopos sibi jungere in Agrestii auxilio omni studio nisus est, ita ut regem Chlotharium tentarent, si eorum [Col. 1050B] partis assentator futurus esset. At ille sciens et cognitam experimento habens B. Columbani sanctitatem et discipulorum doctrinam, adversus sanctam doctrinam grunnientes suis studet redarguere responsis. Cumque mihil profecisset, statuit ut synodali examinatione probaretur, non ambigens de B. Eustasii auctoritate et doctrina, quod omnes adversantes sanctae regulae prudentia et facunditate, administrante sibi Spiritu sancto, superaret.
10. Emanante ergo regali auctoritate, multi Burgundiae episcopi in suburbano Matisconensis urbis conveniunt: inter quos residebat maximus haereticus, qui maxime synodum fieri urgebat Warnacharius, qui erat B. Eustasii adversarius. Sed praevaluit B. Eustasii deprecatio, ut qui auctor miserae intentionis [Col. 1050C] et assentator fieri vellet, correptus a Domino per eum omnium vires frangeret. Praedicto ergo et statuto die quando adversus Eustasium altercatio oriretur, ipse morte praeventus interut [Col. 1050D] Hic ergo Vuarnacharius alius est a Vuarnachario majore domus, qui post Eustasium mortuus est, nimirum Chlotharii regni anno 43, Christi 626, teste Fredegario in Chron., cap. 54. . Fractis itaque in eo Agrestianae partis viribus turbantur omnes, et sciscitantur Agrestium quid adversus regulam B. Columbani vel venerabilem Eustasium objiceret. At ille trementibus labiis, et nihil auctoritatis ac elucubrati eloquii habens ait, superflua quaedam et canonicae institutioni aliena eorum studiis teneri. Cumque illum urgerent, tandem criminis causam depromit: se suae regulae habere, [Col. 1050D] Ista repetuntur ex Poenitentiali S. Columbani, in quo qui non signaverit cochleare quod lambit, sex percussionibus; egrediens vel ingrediens domum sine signo crucis, duodecim plagis subjacere tenebatur. cochleam quam lamberent crebro crucis signo signari, et in ingressu cujuslibet domus intra coenobium tam introeundo [Col. 1050D] quam egrediendo benedictionem postulare. Cumque illi nil dignum synodalibus dissertationibus objici cernerent, Alia, inquiunt, si habet opponat. At ille prorupit dicens se scire Columbanum a caeterorum [Col. 1051A] more desciscere, et ipse missarum solemnia multiplicatione orationum vel collectarum celebrare: et multa alia superflua quae cum auctore ac si haereses tradita exsecrari deberent.
11. Audito beatus Eustasius haereseo nomine se cum suo magistro notari, ait: «Vos o decus sacerdotum, probare debetis, qui in ecclesiis veritatis ac justitiae seminarium distribuant, et qui veritati ac verae religioni aliena tradant. Quidquid enim a norma veri tramitis dissentit, extra Ecclesiae corpus haberi debet. Vestrum est discernere objecta, an sint Scripturarum serie aliena. At illi aiunt: Tuo ore nosse volumus quid dignum ex hoc in responsionibus reddas. At ille, Nequaquam, inquit, reor contrarium esse religioni, si cochlea quam Christianus lambit, [Col. 1051B] vel quodcunque vas aut poculum signo crucis munitur: cum per adventum signi dominici pellatur pestis adversantis inimici. Introeunte vero cellulam monacho vel exeunte, benedictione Domini armari ratum duco juxta Psalmistae vocem: Dominus custodit te ab omni malo: custodiat animam tuam Dominus. Dominus custodiat introitum tuum et exitum tuum, ex hoc nunc et usque in saeculum (Psal. CXX) . Licet hoc ad unumquemque Christianum referatur, ut gratia baptismi per fidem in Ecclesia introeunte servetur, tamen quotidie manu sua sive in ingressu, sive egressu, sive progressu, unumquemque nostrum signo crucis armari vel benedictione sodalium roborari fas duco. Multiplicationem vero orationum in [Col. 1051C] sacris officiis credo omnibus proficere Ecclesiis. Cum enim plus Dominus quaeritur, plus invenitur; et cum uberius oratione pulsatur, ad misericordiam poenitentium citius excitatur, nihil aliud plus desudare debemus quam orationi incumbere. Sic enim a Domino sub apostolorum numero hortamur: Vigilate et orate ne intretis in tentationem (Matth. XXVI) . Sic enim nos et Apostolus sine intermissione orare rogat (I Thess. V) : sic omnis Scripturarum ordo jubet clamare: qui enim clamare negligit, neglectus et abscisus a Christi membris abjicitur. Nihil enim tam utile tamque salubre quam Creatorem multiplicatione precum et assiduitate orationum pulsare.
12. His et horum similibus responsis confusus Agrestius addit garrulitatis noxam calumniator, capitis [Col. 1051D] comam aliter [Col. 1051D] Legendum tonderi. Nempe discipuli S. Columbani tonsuram gerebant Hibernicam, quae dimidiatam coronam reddebat: scilicet ab aure ad aurem per frontem in coronam caesus erat capillus, ab aure ad aurem per occipitium capillus intonsus dependebat. «Caeterum tonsuram eam quam magum ferunt habuisse Simonem, quis rogo fidelium non statim cum [Col. 1052D] ipsa magia primo detestetur et merito exsufflet? Quae aspectu in frontis quidem superficie, coronae videtur speciem praeferre, sed ubi ad cervicem considerando perveneris, decurtatam eam quam te videre putabas invenies coronam,» inquit Ceolfridus abbas in epistola sua, apud Bedam lib. V. Hist., epp. 22. tondi, alio charactere exprimi, et ab omnium more descisci. Comperendinatim Agrestio talia loquenti et frivola garrulanti, Eustasius sagax, ut erat virtute patientiae et scientiae compertus, respondit: Horum, inquit, in praesentia sacerdotum te ego ejus discipulus et successor cujus tu disciplinam et instituta damnas, ad divinum judicium cum eo intra praesentis anni circulum causas dicturum invito, ut justi judicii examine vindictam sentias, [Col. 1052A] cujus famulum tuis detractionibus maculare procuras. His dictis mentes quorumdam qui Agrestii ante partis fautores erant perculit, hortanturque omnes ut pacis nexu corda jungerent: et iste praesumpte temeritatis audaciam tolleret, et ille paterno affectu labentem piis correptionibus foveret. Ad quos B. Eustasius: Vestris libens satisfacerem precibus, si misera mens duritiam vecordis molliret, et correctis cauterio mortis vel antidoto visceribus desectis, ad salutiferum charitatis fraternae statum remeare niteretur. Cogentibus ergo cunctis Agrestius simulate pacem postulat, quod postea actis depromisit. Eustasius mitis animi et mentis virtutum consciae, favet suasioni poscentium, pacem tribuit, osculum porrigit.
13. Attamen Agrestius manifestam vesaniam verecundiae [Col. 1052B] metu pepulit, non tamen omnibus a malis abscessit. Coepit namque deinceps monasteria tentare, et sub specie discipuli pretium proditionis taxare. Ad quemdam enim virum venerabilem Romaricum veniens, qui primus inter nobiles fuerat apud Theodebertum habitus, priusquam per B. Columbani exemplum ac Eustasii praedicationem monitus, ad Luxovium veniens monasticae instituioni se subdidit. Quo diu sub regulari tenore vitam agente, postea Eustasio annuente puellarum monasterium in propria exstruxit possessione, in quo et regulam B. Columbani custodiendam indidit. Cumque jam multa religione polleret, ad eum Agrestius pergit, seseque subditum atque obedientem simulat: simulque Amatum, quem ibi Eustasius ad imbuendam regulam praefecerat, [Col. 1052C] mollibus suggillationibus tentat. Nam eo in tempore ob quemdam neglectum tam Amatus quam Romaricus ab Eustasio objurgati fuerant. Laesos ergo ut sensit, quo facilius exasperatas mentes suis assertionibus jungeret, stimulavit paulatim venenata verba sanas mentes recipere, et in contemptum regulae B. Columbani propriam vesaniam propagare. Proh dolor! exsecrabili suasu ac letifera imbutione monita sana insaniens maculavit. Qui, abjectis institutis pristinis, rudibus conati fuerant instruere plebem doctrinis: et seducto juxta Job angue, manu obstetricante divina (Job XXVI, 13) , rursum zelo invidiae reducere non metuunt.
14. Deinde ad Burgundofaram iter dirigit, ut eam suis stimulationibus si valuisset commacularet. Quem [Col. 1052D] Christi virgo non femineo more, sed virili confodit responsione. «Num tu, inquiens, confossor veritatis et novorum introductor argumentorum, ad hoc huc accessisti, ut veneno tuo dulcia melle perfunderes, et vitalia alimenta lethali amaritudine commutares? Eis tu detrahis quorum ego virtutes experta cognovi, quorum doctrinam salubrem recepi, ex quorum eruditione multos coelestia regna penetrasse comperi. Meminisse te velim Isaiae dictum: Vae qui dicunt [Col. 1053A] malum bonum, et bonum malum (Isa. V) . Accelera, et prorsus ab hac vesania festinus recede.» Confutatus ergo his Christi famulae responsis, rursus ad Romaricum vel Amatum repedat, ut coeptam deceptionis rugam contrahat.
15. Nec defuit divina ultio. Cum ad hoc jam omnes aspirarent ut contemptus pristinarum assentatores forent institutionum, primum lupi rabiei morbo detenti duos ex his qui fautores erant hujus assertionis per intempestam noctem intra monasterii septa irrumpentes morsibus laniarunt, atque cum rabiei peste derelictos miserabiliter morti tradiderunt. Alium, Plaurelium nomine, qui adhuc discordiae fomitem vehementer aspirabat, daemonum rabies pervasit, atque ignobiliter morti tradidit, nam propria [Col. 1053B] manu ipse se laqueo suspendit. Sed cum haec ultio nequaquam fieret correptio delinquentium, protinus major secuta est. Nam subito fulgur e coelo elapsum terribili fragore percutit locum, ecclesiam pervagatur, subvertit tegumenta, plebem urit, examinat: ut scilicet praesens correptio, qui simplicitate nimia, praeveniente calliditate jam permixta ignavae persuasioni assensum praebuerant, monstraret futuram debere fugere iram. Mortui sunt ad praesens viginti: deinde metu perculsos paulatim mors rapit: ita ut ex ea ultione, sicut aiunt, amplius quam quinquaginta morerentur, nempe auctore criminis reservato ad poenitentiam, ut si agnoscat culpam et redeat ad veniam, procul dubio sanitatem recipiat. Nullum [Col. 1053C] etenim Dominus perire desiderat, sed semper quam gravibus delictis obrutum per poenitentiae formenta redire exspectat.
16. Cumque isdem Agrestius saepius sibi poenitentiae locum datum non cognovisset, ut Eustasii sententia ad judicium invitantis praevaleret, ante triginta dierum circulum quam vertentis anni meta compleretur, a servo suo quem ipse redemerat, securi percussus interiit. Occasio criminis dicebatur permixtio uxoris: quod quamvis multi dixerint, et verum asserere velint, nostrum tamen hoc affirmare non est. Cuncta enim juxta Salomonem adducet Dominus in judicium pro omni erratu, sive bonum, sive malum (Eccl. XII) . Et Apostolus: Uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit (I Cor. III) . A nobis [Col. 1053D] tamen dicendum est quod justa eum sententia divini judicii ideo ferire non distulit, ut et assentatoribus fugere a lacerationibus sanctorum famulorum Dei monstraret, et ille contumaciae commissa per meritam ultionem lueret. Amatus vero ac Romaricus venerabilis Eustasii convenientiam postulantes recipiunt, atque desidia submota fruuntur.
17. Abellenus vero vel caeteri Galliarum episcopi post ad roboranda Columbani instituta aspirant. [Col. 1054A] Quam multi jam in amore Columbani et ejus regulae monasteria construunt, plebes adunant, gregem Christi congregant. Inter quos illuster tunc vir Elegius, qui modo Virimandensis Ecclesiae pontifex praeest (de quo quia superest, non meo judicio, quod superest, fulciendus est, ne adulationis noxa reprehendar), juxta Lemovicensem urbem monasterium nobile [Col. 1053D] Solemniacum, Solignac, coenobium ord. S. Bened. Solemniacum nomine construxit supra fluvium Vicennam ( la Vienne ), distans a supradicta urbe millibus quatuor, et alia multa in iisdem locis coenobia sed et in Parisius puellarum monasterium quod de regio munere susceperat, aedificat, in quo Christi virginem Auream nomine praefecit. In Bituricensis vero urbe, [Col. 1053D] Monasterium a Berthoara constructum, nunc redactum est in ecclesiam collegiatam, quae B. Mariae de Salis, vulgo Notre-Dame de Sales, dicitur. puellarum monasterium ex B. Columbani regula Berthoara nobilis genere et [Col. 1054B] religione femina construxit. Itemque in [Col. 1053D] Loci suburbani nomine intellige urbis territorium seu tractum urbi subjectum, quem alias pagum vocant, unde suburbicariae regiones. Certe Milmandra [Col. 1054D] fluviolus, vulgo la Marmande, et Albeta l'Aubois, de quibus hic, decem fere milliaribus Gallicis ab Avarico Bituricum distant. Ex monasteriis a Boboleno constructis primum destructum est, uti et Gaudiacum, tertium Charenton dictum puellarum ord. S. Bened. adhuc subsistit, aeque ac quartum ejusdem ordinis sub nomine B. Mariae. suburbano Bituricensis urbis vir venerabilis Theodulfus cognomento Bobolenus monasteria ex regula Columbani omni religione pollentia construxit, primum in insula supra fluvium Milmandram, ubi religiosorum adunavit catervam; alium Gaudiacum nomine, haud procul a fluviolo Albeta; tertium Christi virginum congregationi, loco nuncupato Carantomo supra fluvium jam dictum Milmandram; itemque aliud Christi virginum, juxta Nivernense oppidum sub eadem regula construxit.
18. Beatus vero Eustasius has post victorias corrigere delinquentes studet ac suae parti adunare decernit. Deinde monachorum sub ejus obedientia in [Col. 1054C] saepe fato coenobio concio maxima erat, ut ex hoc jam multa per vicina loca monasteria construerentur: quae ejus successor B. Wandelbertus firmavit atque aedificavit. Jamque beatum de hac vita exitum praestolans, omni intentione ad contemplanda mysticorum praeconiorum documenta desudat, solique Deo mente intenta preces fundens dirigit preces. Cumque jam per multorum curricula annorum in hoc opere intente vacaret, evenit tempus vocationis ejus: daturque sententia justi Judicis, ut quod minus annorum circuli diversis afflictionibus peracti purgaverant, paucorum dierum corporis infirmitas curaret. Interrogatus inter poenae incendia per visionem nocturnam, si quadraginta dierum spatio leviori poena curari vellet, aut potius triginta ferventiori [Col. 1054D] incendio purgatus vita beata functus coelos penetrare, respondit ille: «Melius, esse quamvis durioribus in brevi subjici flagellis, quam lenioribus longis consumi poenis.» Explevit ergo provisam atque electam poenam corporis tricesimo die: omnibusque valedicens, triste remanentibus promissum depromit, atque sui exitus horam eadem esse die denuntiat. Viatico itaque sumpto animam coelo reddidit, solumque desideriumque supernorum et paternum [Col. 1055A] regimen viventibus et religionis exemplum dimisit Ipse autem cum victoriae pace [Col. 1055A] Legendum IV Kalend. Maii, quemadmodum constat ex antiquis Martyrologiis Wandalberti et Adonis, qui Ado Eustasium primo loco ita commendat: IV Kalend. Maii depositio S. Eustasii abb. discipuli S. Columbani, qui Pater ferme sexcentorum exstitit monachorum, et vitae sanctitate conspicuum, etiam miraculis claruit. Corpus S. Eustasii (ut doctissimus Henschenius adnotavit) asservatur Wargavillae, vulgo Vergaville in Lotharingia, in abbatia sanctimonialium [Col. 1056A] ord. S. Bened. dioecesis Mettensis prope Dieuzam oppidum ( Dieuze ) aquis salariis percelebre, quo in loco S. Eustasius maxime in liberandis energumenis et amentibus restituendis elucet. tertio Kalendas [Col. 1056A] Maii [Col. 1056A] Anno scilicet Christi 625. Nam in Vita S. Salabergae, num. 7, curam fratrum Luxoviensium tribus non parum minus egisse lustris dicitur post Columbanum, qui anno 610 Luxovio pulsus est. Eustasio successit Walbertus seu Waldebertus. aetherea penetravit regna duce Christo, cui est virtus et honor in saecula saeculorum. Amen
Vita Attalae
[Col. 1055B] CAP. I. Attala Columbani successor ab Arigio instructus Lerinum petit. —Cum ergo venerabilis Columbanus de hac luce migrasset, ejus in locum Attala [Col. 1055D] Nempe apud Bobiense monasterium, ut ad praefationem Vitae S. Columbani dictum est, quod etiam ex cap. 3 sequenti constat. affectus est omni religione laudabilis: cujus post magistrum virtutes clarae fulserunt. Hic ex Burgundionum genere nobilis natione fuit, sed nobilior sanctitate per vestigia magistrum secutus. Sed qualiter rudimenta illius inter ipsa primordia uberem profectum acquisierint, praetermittendum non est. Itaque cum patris studio nobili liberalibus litteris imbutus fuisset, [Col. 1055D] Is est S. Arigius seu Aridius Vapincensis episcopus, [Col. 1056D] qui concil. Valentino et Matisconensi II anno 585 interfuit, et dalmaticarum usum a Gregorio Magno obtinuit, regest. lib. VII, ep. 113. Ejus Vitam lege apud Philippum Labbeum, tom. I Biblioth. Arigio cuidam pontifici a genitore commendatus est. Sed cum se nihil utilitatis agere cerneret, coepit rudis affectus ad potiora anhelare, deditque operam ut, postpositis phaleramentis saeculi, monachorum jungeretur cohorti. Clam [Col. 1055C] ergo a sodalibus progressus duobus pueris contentus ad Lirinense coenobium venit, quo diu vitam degens cum nequaquam cerneret regularis disciplinae habenis caeteros colla submittere, coepit anxio animo trutinare quo potioris consilii aditus viam panderet. Progressus ergo inde ad B. Columbanum Luxovio tenus venit. Quem vir sanctus cum ingenii sagacis solertem esse cerneret, suo ministerio junxit, ac in omnibus divinis monitis crudire tentavit.
CAP. II. Abbas factus a suis exagitatur.—Poena rebellium monachorum. Ergo cum egregie post B. Columbanum supradictum coenobium regeret et in omni disciplina regularis tenoris erudiret, contra eum antiqui anguis versutia letiferum discordiae virus noxiis retibus laxare coepit, excitans aliquorum [Col. 1055D] contra eum corda subditorum, qui se aiebant nimii fervoris austeritatem ferre non posse, et arduae disciplinae pondera portare non valere. At ille sagaci ut erat animo pia fomenta praebere, et salutaris antidoti quo sanies putrefacta abscideretur potum dare studens, mollire tumentia corda nitebatur. Denique castigatos cum secum tenere non valeret, moerore animi turbatus multis precibus cum pietatis obsequio [Col. 1056B] prosequebatur ut se non relinquerent, et ab ardui itineris calle non deviarent, reminiscerenturque Patres per mortificationem et contemptum praesentis vitae regna coelorum possidere. Cumque se nihil jam proficere cerneret, nec alibi trahentes animos suae societatis habenis irretiri posse vidisset, pertinaces ire sinit; qui postquam segregati sunt ab eo, alii eorum marinis sunt sinibus recepti, alii locum eremi ob libertatem habendam petiere. Qui temeritatis suae atque arrogantiae inibi positi, mox in obtutu damna sensere. Nam cum his in locis morarentur, et virum Dei suis detractionibus lan arent, unus eorum qui Rocolenus dicebatur, qui et jurgiorum, ut credebatur, incrementa ministrabat, subito igne febrium accensus inter poenas incendii clamare coepit se, si [Col. 1056C] valuisset, ad B. Attalam venire velle et admissi criminis damna poenitentiae medicamento lenire. Nec mora, vix haec dicere ei licuit obmutuit, ac extremum halitum dimisit. At hi qui aderant, videntes viri Dei injurias divina ultione vindicari, plurimi eorum ad virum Dei remeant, suasque noxas confitentes se in omnibus si recipiantur emendaturos pollicentur. Quos vir sanctus miro gaudio ac si e luporum ore ereptas oves recepit suisque locis suas agnoscentes culpas restituit. At vero alii qui verecundia praeveniente vel temeritate ac arrogantiae vitio maculati redire noluerunt et datum poenitentiae locum non redeundo contempserunt, diversis mortibus sunt direpti: ut manifeste daretur intelligi, socios eos fuisse ejus in excitanda contumaciae incrementa, [Col. 1056D] quem ultio divina percusserat, et propterea cum caeteris veniam non meruisse. Nam unus eorum Theodemundus nomine securi percussus interiit; alius dum parvi fluminis alveum transmearet, irretitis poplitibus per parvulam fluvii undam necatus est; tertius vero, qui Theutarius dicebatur, cum se in mare portaturum carinae tradidisset, dimersus est. Videntes haec qui adhuc supererant, verecundia [Col. 1057A] submota post socios ad B. Attalam repedant. Qui ab ipso ut superius alii recepti et salvati sunt.
CAP. III. Fluvii inundationem compescit. —Alia ab eo patrata miracula omnium in supradicto monasterio fratrum testimonio approbantur: inter quos ego positus et beati viri ministerio deputatus tenebar, cum quodam in tempore fluviolus cujus superius mentionem fecimus, Bobius nomine, turgidis aquarum molibus violenter ac rapaci cursu defluens, ut solent torrentes ex Alpium cacuminibus dilapsi et imbrium effusione aucti, ita iste saxorum rupes et arborum congeries nimia vi tumescens coacervaret, molinum monasterii rapido cursu suffodere ac totam officinam ocius demergere nitebatur. Quo fragore audito custos molini nomine Agebodus ad [Col. 1057B] molinum pergit, ut videret si tanti fragoris moles inibi dispendii damna generaret: ubi cum venisset, vidit nisi celeri auxilio subvenirent, cuncta fore diripienda; festinusque Patri nuntianda credit, ut solamen praebeat, quo opportune necessaria ex aquarum fluctibus liberarent. Ad quem vir Dei: Vade, inquit, voca mihi Sinoaldum diaconem, tu vero stratu receptus somnum cape, nec metu aliquo detentus moerori corda submittas. Erat enim mane, priusquam aurora funderet grata lumina terris. Venit ergo Sinoaldus ad virum Dei, cui B. Attala ait: Apprehenso baculo quo sustentor vade ad Bobium, imperantisque voce dicito signo dominicae crucis praelato, ut istas desinat perfodere ripas, nec praesumptae audaciae modos suppleat, sed alia cedens [Col. 1057C] latera ista sinat esse illaesa, imperiisque se cognoscat Domini recessurum. Quo viri Dei imperio supradictus vir obediens, cum fidei adminiculo pergit, et imposito ripae baculo imperat ut se ex viri Dei praeceptis, annuente divina potentia, illo promoveret a loco, aliaque collis latera violento conatu cedat: moxque obediens fluvius relicto alveo collis latera cedens, fluenta per ardua collis latera velut ales strictos latices sustentabat, quoadusque alvei concava paterent, quo sustentante liquido fluerent. Jamque prorumpens aurora mundo ut lumen panderet surgebat, et coepit intra semetipsum cogitans Sinoaldus dicere: Vadam et videbo si viro Dei violenti fluctus obedierint. Venitque ad ripam alvei, [Col. 1057D] et vacuum cernens, spectabat qualiter alterius collis latera cederet, ut sibi alveum quo flueret aperiret. Festinusque ad virum Dei venit, peractae victoriae tropaeum nuntiavit. Cui vir Dei: Nullatenus me, inquit, in hoc saeculo vivente ulli dicere praesumas. Procul dubio ut ne favor adulatorum cor plenum virtutibus macularet. Quod vitium quamvis diversis sint virtutibus ditati, ab omnibus est sanctis studiose fugiendum. Nam hoc callidus hostis malitiose studet ut dum in majoribus ac certis culpis sanctos Dei maculare non valet, saltem vel in occultis quae minora videntur polluat.
CAP. IV. Digitum monacho abscissum restituit. Factumque est deinceps, cum aliquo in tempore [Col. 1058A] unus monachorum nomine Fraimericus ad frumenta serenda vomere tellurem excoleret, subito stivae firmitatem durae glebae asperitas peremit atque confregit. Quam cum supradictus frater componere conaretur, subito et inopinato ictu ferrament pollicem ex laeva praecidit, sulcoque conditum superposita gleba velut funus sepulturae tradit, relictoque vomere ad monasterium pergit, Patrique confessione humo prostratus prodit. Quod videns vir Dei: Ubi est, inquit, pars abscisi pollicis? At ille fatetur a se terrae conditum, sulcoque sepultum. Male, ille ait, fecisti; cur mihi non detulisti? concito ergo gradu nulli causam indicans perge, sumptoque eo huc deporta. Ille itaque egressus pergit; imperatumque pollicis damnum deportat. Erat enim spatium per ardui montis dorsa [Col. 1058B] flexuoso itinere tendentia vel interfluentis [Col. 1057D] La Trebie, flumen. Triviae alveum quasi milliarii unius. Porro vir Dei suscipiens frusta pollicis, suis salivis illitum manui junxit, conjunctusque pollex carnis glutino velut antea fuerat adhaesit, tacitoque silentio ut abeat imperat. O mira virtus Omnipotentis! qua sic suos in terris glorificat, ut frigida abscisaque membra eorum interventu pristino decori reddat.
CAP. V. Puerum moribundum sanat. Ejus virtutes. —Isdem etenim vir cum quodam in tempore ad Mediolanum urbem venisset, ibi quidam puerulus in extremis febrium anxietatibus positus, vitae tantum exspectabat exitum: cujus parentes audito B. Attalae adventu festino ad eum properant cursu, eumque precantur ut illis subveniat. Quod cum vir Dei dissimulare [Col. 1058C] voluisset, fletibus ac terribilibus sacramentis eum compellant, ut prius non eat quam noxius ardor se supprimat, ne isdem languidus eo abscedente vitalibus privetur auris. Anxius ergo et popularis favoris tumores fugiens: Ite, inquit, ego ut potero vos prosequar. Veniens ergo basilicas et sanctorum loca circuit, proque infirmo precatur ut protinus sospitati reddatur. Deinde ut promissae fidei impleret effectum, ad infirmum festinus venit, et ne quis largitoris hujus muneris praeco existeret, domum latenter ingressus infirmum attigit, moxque virtus divina sanctis ejus precibus favens sospitati pristinae aegrum reddidit. Grates simul parentes Conditori referunt, qui sic suorum ad petitiones famulorum pietatis suae accommodat [Col. 1058D] aures. Erat enim isdem vir gratus omnibus, singularis fervoris, singularis lenitatis in peregrinis et pauperibus: noverat et superbiae resistere, et humilibus subditus esse; sapientibus condigna rependere, et simplicibus mystica aperire. In solvendis ac disponendis quaestionibus sagax, adversus haereticorum procellas vigens ac solidus, fortis in adversis, sobrius in prosperis, temperans in omnibus, discretus in cunctis. Redundabat amor et timor in subditis, redolebat doctrina in discipulis; nullus juxta eum vel moerore tenebatur, vel nimia laetitia extollebatur.
CAP. VI. Obitum suum divinitus praediscit.—Jonae ex patria reditum accelerare facit. Cumque jam eum ab aerumnis hujus saeculi rerum Reparator liberare [Col. 1059A] vellet, monstrare ei per visionem voluit ut de mundo egressurus paratum in omnibus iter haberet, quinquaginta dierum spatio suspenso, quo iter pararet venturum: sed non aperte viri Dei animus cognoverat iter istud exitum esse vitae, an ad alium quemcunque locum esset progressurus. Utrumque tamen vir Dei praeparat. Septa monasterii densat, tegumenta renovat, omnia roborat, ut si abeat nihil imbecille dimittat: vehicula quoque refovet, libros ligaminibus firmat: supellectilia ablui, dissuta consui, corrupta componi, calciamenta parari, ut omnia praesto sint jubet. Ipse vero jejunio et vigiliis atque orationibus corpus afficit, ita ut nunquam intentius antea in oratione visus fuisset desudare. Et ne cui ridiculum videatur, referam quid in me isdem vir [Col. 1059B] egerit. Cum jam novem annorum per circulum in monasterio conversatus fuissem, et saepe parentibus postulantibus ut eos ex permissu suo viserem, nec impetravissent; nullo exinde mentionem faciente ait: Vade festinus, fili, et matrem fratremque visita, et nulla mora praepediente revertere. Cumque differrem et temporis opportunitatem evenire in proximo dicerem (erat enim tempus nimii frigoris, tempus scilicet Februarii), at ille ait: Accelera aggredi iter quod tibi dixi. Nescis utrum in postmodum liceat agere. Datis ergo comitibus Blidulfo presbytero et Hermenoaldo diacono, de quorum religione nihil dubitabatur, ad destinatum pervenimus locum [Col. 1059D] Apud Bedam et Vincentium Barralem in Chronol. Lerin. haec leguntur: «Ad destinatum pervenimus locum, a monasterio distantem centum et quadraginta millibus. Ubi cum venimus, gratuita pietate a genitrice,» etc. Ex nostra vero lectione, quam ex mss. Compendiensi et Regniacensi eruimus, apparet quae fuerit Jonae patria, quem nonnulli Scotum seu Hibernum perperam fingunt. . Erat enim locus Sigusia, urbs nobilis, quondam [Col. 1059C] Taurinatum colonia, a monasterio distans centum quadraginta millibus, ubi ut pervenimus, gratuite a genitrice post tantorum intervalla annorum suscepti sumus, sed non diu optato genitrix fruitur dono. Nam eadem nocte febre correptus inter incendia clamare coepi, me viri Dei precibus torqueri, ne inibi contra interdictum quantisper morarer: si non me cito moveant, quocunque potuissem conamine ad monasterium repedare, me cito morte praeveniendum. Mater ad haec: Melius mihi esset, fili, ut te ibi sanum scirem quam hic mortuum deflerem. Fateor longum fuit diei exspectare adventum. Vix erumpente aurora, retro repedare studuimus, me nec quidquam cibi capiente, donec medii pene itineris loca pertingeremus. Festinantibus ergo ac iter [Col. 1059D] urgentibus sospitatem rursum recepi, venientesque ad monasterium Patrem jam febribus detentum reperimus ac morti proximum: quibus visis gratulatus est. Sicque aperte cognovimus viri Dei in hoc praevaluisse preces, ut me vis febrium urgeret [Col. 1060A] cito ad monasterium ante ejus exitum redire.
CAP. VII. Crucem salutat. De sua salute certus factus moritur. —Cui cum jam in supremis vitae praesentis hora fungeretur, cum adhuc vigens halitus superesset, se foras cellulam protrahi jubet: surgensque de stratu quo valebat conamine, sustentantibus undique fratribus foris cellulam progressus, aspiciens crucem quam ipse in eodem loco poni praeceperat, ut egrediens ingrediensque cellulam, tactu ejus suam frontem muniret, coepit moestas lacrymas fundere ac tropaeum crucis memorare: «Ave, inquit, alma crux quae mundi pretium portasti, quae vexilla ferens aeterna tu nostrorum vulnerum medicinam attulisti: tu cruore ejus illita es qui ut genus humanum salvaret e coelo in hanc lacrymarum [Col. 1060B] vallem descendit, qui in te primi Adae rugam extendit dudum, geminamque secundus Adam lavacro maculam abluit.» Dumque haec ageret, precatur omnes ut abeant seseque cellulae reddant, sibique paulisper locum quietum praebeant. Abeuntibus ergo omnibus, unus tantummodo nomine Blidemundus post tergum viri Dei tacito anhelitu stetit, cogitans viri Dei poplites fessi ut erant, fractis conatibus casum si incidissent, se ad suscipiendum eum paratum fore. Cum ergo nullum superesse putaret, coepit Conditoris clementiam cum lacrymarum ubertate conquirere ut largitatis suae sibi ac si indigno dona largiri dignaretur, et veteres maculas delens, omnia saluti redintegraret, hancque antiquam misericordiam exercens se coelesti munere non abdicaret. [Col. 1060C] Tum inter moesta suspiria et fluentes lacrymas coelos intuens, vidit sibi subito eosdem apertos, quos per multarum horarum spatia intuens uberes cordis rugitus promebat. Gratias deinde refert Omnipotenti, qui sibi januas coeli apertas monstraret, quas post paululum corporis membris anima exuta penetratura esset. Facto inde signo jussit ut fratres advenirent, qui eum cellulae redderent. Haec nobis supradictus frater eadem die retulit. Hanc quippe consolationem famulo suo Christus ostendit, ut extremos halitus securus de futura venia, imo gloria ovans dimitteret. Quod vir Dei occultare voluisset, si supradictus Blidemundus abdite post ejus dorsum non remansisset. Altera vero die valedicens fratribus omnibus, exhortans [Col. 1060D] eos ut coeptum iter non relinquerent, sed in melioribus actibus roborati quotidie perseverando firmarentur. Consolatus ergo cunctos, vitae praesentis nexibus absolutus, [Col. 1059D] Nimirum anno 627. Nam Ariovaldo Langobardorum rege in Adalvaldi locum subrogato (quod anno 626 contigisse ex Paulo diacono in lib. IV Hist. Lang., cap. 5, constat) adhuc in vivis erat Attala, a [Col. 1060D] quo Blidulfus monachus Ticinum missus «obvium habuit Ariovaldum regem Langobardorum,» inquit Jonas in Vita S. Bertulfi infra. At Honorius papa Bertulfo Attalae successori privilegium concessisse tertio Idus Januarias, indict. 1, seu anno 628 legitur in Italiae Sacrae tom. IV, ubi de episc. Bob. Et S. Blitmundus Attala mortuo in monasterium Leuconaense reversus est vivente adhuc Chlothario rege, ut ex fine Vitae S. Walarici probatur. Anno proinde Chlotharii mortem praecedente, Christi 627, B. Attala mortuus est, et quidem VI Idus Martias, teste Usuardo, qui eum Attalum vocat. animam coelo reddidit. Merito enim rerum Reparator sanctos suos virtutum [Col. 1061A] copia adornat sicut scriptum est: Spiritus ejus ornavit coelos (Job XXVI, 13) ; quia illi ad coelestem vitam [Col. 1062A] anhelantes, ejus praeceptis parere student, ut de labore fructus recipiant vitae aeternae.
Vita Bertulfi
Vitam sancti Bertulfi Bobiensis abbatis tertii, Venerabili Bedae falso ascriptam, a Surio expolitam restituere tentavimus. Eam reperimus, at mutilam, [Col. 1061B] in quodam monasterii nostri Compendiensis apographo, in quo Jonae lucubrationes, excepta sancti Eustasii abbatis Vita, hoc modo dispositae sunt, ut Vita sancti Columbani unum librum, Vita sancti Attalae abbatis alterum, narratio de rebus mirificis in Burgundofarae monasterio Eboriacensi patratis tertium constituat distinctum in XVIII capitula; quorum tertium decimum sancti Bertulfi abbatis Bobiensis Acta qualia hic subjiciuntur comprehendit, alia quinque (quae quidem in ms. Cod. lacero desiderata ex Surio supplevimus, quorumdam monachorum Bobiensium praeclara facta mortemque egregiam praestringunt. Jonas auctor rebus pene omnibus testis adfuit.
1. Quam praeclara sint monimenta justorum, doctorum ordo per temporum vicissitudines studuit posteritati [Col. 1061C] declarare. Quae ergo nunc nostris noscuntur patrata temporibus, nequaquam silentio negligentiae somno torpente sunt praetermittenda, ut sicut nobis praecedentium exempla uberius religionis studia generant, ita postmodum posteritati nostrorum temporum augmenta pariant; dumque aliis imitanda propagamus, nobis saepius memoranda opponimus. Venerabilis etenim Bertulfus Ebobiensis coenobii praesul, cujus superius fecimus mentionem ( In prologo Vitae S. Columbani, et in Vita S. Attalae ), quis quantusque fuerit, a nobis non est omittendum tradere memoriae, sed prius qualis conversatio in saeculo fuerit memorandum est.
2. Fuit enim genere nobilis, licet gentilis, consanguineus Arnulfi Mettensis urbis pontificis. Qui cum [Col. 1061D] praefatum pontificem Arnulfum ad cultum religionis post aulicos honores, infulas, pompasque saeculi ad religionis studia anhelare perspexit, nisus est et ipse calcando terrena coelestia desiderare. Postposuit patrem, natale solum, pompas orbis juxta Evangelii vocem; postremum amissione rerum nudus tollendo crucem ad semetipsum abnegando secutus est Christum. Junctus supradicto pontifici Arnulfo [Col. 1062A] [Col. 1061D] Arnuifus nondum in solitudinem secesserat cum ipsi junctus est Bertulfus, sed adhuc in episcopatu degebat. Eustasius siquidem ad quem postea Bertulfus relicto Arnulfo se recepit, decessit anno 635, quo anno sanctus Arnulfus «Mettensium praesul,» inquit Frodoardus in lib. I Hist. Rhem., synodo Rhemensi sub Sonnatio celebratae «invenitur interfuisse.» , cum ipso tantisper moratus est. Deinde ad venerabilem virum Eustasium perrexit, quo diu subjectus sanctae regulae, religionique gratus omnibus mansit.
[Col. 1062B] 3. Exin adventante beato Attala ex Ausoniae [Italiae] partibus, cum voluntate et pacis venerabilis vinculo vir Eustasius ejus societati subjunctus est, quia erat illis cor unum et anima una, nec quidquam discordiae manebat, sic [ supple ut] mutuo ac vicissim subjectos sibi commutarent. Abiit ergo post vestigia venerabilis Attalae, Ausoniaeque sinibus receptus, in Ebobiensi coenobio sub obedientia beati Attalae permansit. Cumque Repertor rerum saepefatum Patrem Attalam ad coelestia regna post aerumnas saeculi evexit, omnis concio monachorum voce animoque unito: In paterno honore, aiunt, Bertulfum sublimamus. Qui per tredecim annos omni diligentiae studio plebem docere ac imbuere salubribus monitis non omisit. Sed quid [Col. 1062C] in his temporibus gesserit, memoriae tradendum est.
4. Cum jam egregiis moribus bonitate et disciplina, scientiaque moderante, plebem regeret, coepit antiquus anguis quietem adversitatis ictu quatere. Excitavit quemdam Prowm nomine Dertonensis [Col. 1061D] Surio Procum Cleronensis urbis pontificem, insigni menda, cum scribendum sit Dertonensis. Est autem [Col. 1062D] Dertona, seu Tortona, urbs Liguriae episcopalis sub metropoli Mediolanensi, media inter Genuam et Placentiam. Codex Compendiensis distincte habet Prowm nomine Dertonensis urbis pontificem, nec aliter praetulisse videtur Codex quo usus est Surius, quamvis incertum sit num vitiatum non sit episcopi nomen, qui in Italiae sacrae tomo IV Penus sive Pinus et Proculus dicitur. urbis pontificem, qui ut subjectum sibi praefatum abbatem cum coenobii supplemento faceret omni vi intendebat. Aggressus primum aulicos vel pontifices est vicinos muneribus tentare. Cumque sibi junctos gauderet, regi per eos suadere adiit. Regnabat enim eodem tempore Ariowaldus Longobardus. Sed cum nihil aliud a rege in responsis recepissent, nisi ut ecclesiastico jure probarent utrum coenobia procul ab urbibus ita episcopali debeant ministrare dominio, [Col. 1062D] ille omnes quos potuit suo intentui jungit.
5. Cumque haec agereatur, unus ex aulicis clam praefato Bertulfo quod rei fomenta gestirent mandavit. Ille missos experiendi causa ad regem direxit, quibus Ariovualdus: «Non, inquit, meum est sacerdotum causas discernere, quas synodalis examinatio ad purum debet adducere.» Sciscitantur illi si illorum sit fautor consilii. Nequaquam ait se eis favere, [Col. 1063A] qui adversum Dei famulum molestias vellent generare. Cumque illi quamvis a barbaro et Arianae sectae credulo talia fari cernerent, poscunt ut supplemento publico qualiter Romae ad sedem apostolicam venire queant fulciantur.
6. Largito ergo beneficio, regio cultu Romam usque supradictus abba, in cujus obsequio ego infui [ f., interfui], ad Honorium papam accessit. Qui cum rei causam patefecisset, ille de industria quaerit quae sit consuetudinis [consuetudo] regularis disciplinae. Cumque cuncta alacri animo in aures praesulis digessisset, placuit Honorio regularis series, religionis cultus ac humilitatis indicia. Tenuit ergo eum tantisper, et quotidiano affamine Bertulfum roborare nisus, ut coepti itineris laborem non relinqueret, [Col. 1063B] et Arianae pestis perfidiam Evangelii mucrone ferire non abnueret. Erat enim venerabilis praesul Honorius sagax animo, vigens consilio, doctrina clarens, dulcedine et humilitate pollens. Laetabatur a gentibus socium reperisse, cum quo dulcia promeret affamina, nec prorsus delectabatur ut cito ab ejus consortio segregaretur.
7. Sed cum vehemens aestus quaerendi longum prohiberet spatium, praebuit optatum munus, privilegia [Col. 1063D] In tomo IV Italiae sacrae, ubi de abbatibus Bobiens., in Bertulfo, exstat Honorii privilegium de immunitate coenobii Bobiensis, datum III Idus Januarii, imperii Heraclii Augusti anno 8, indict. 1, quae notae anno Christi 628 conveniunt. sedis apostolicae largitus est, quatenus nullus episcoporum in praefato coenobio quolibet jure dominari conaretur. Perceptum ergo optatum munus [ Pro percepto munere], ad patriam remeare nisi sumus.
8. Cumque peracto itineris spatio Tuscana arva [Col. 1063C] postposita [Tuscanis arvis postpositis], Apennina aetigimus rura, et prope castrum cui Bismantum nomen est venissemus, tanta vis febrium Bertulfum oppressit, ut omnino morte praeveniri crederetur. Aeger enim ab urbe progressus fuerat. Oppresserat omnes moestitia tam longaevi itineris, quam labor aegri Patris: nec prorsus de ejusdem sospitate spem habentes, tenso tentorio, aspero in loco, nec omnino de sospitate paterna fidentes metati sumus. Erat enim vigilia passionis beatorum Petri et Pauli apostolorum. Cumque jam atra nox irrueret, ille inter ignes febrium me accersivit, ac curis mens dedita de nocturna vigilia suscitavit. Cumque ego excubassem quousque intempesta nox rueret, tantus me sopor oppressit, ut sursum caput attollere non valerem, [Col. 1063D] omnesque qui erga tentorium sarcinas vel equos excubabant, simili sunt sopore depressi.
9. Cumque ergo cuncta silentia operissent, beatus apostolorum princeps Petrus advenit ac super stratum aegri Patris astitit: Surge, inquit, et sospes tuos ad sodales perge. Cumque ille inquireret quis esset, ille ait: [Col. 1064A] Petrus. Mea hodie clara in toto orbe celebrantur solemnia. Cumque haec dixisset, abiit. Ille timore perculsus anxio et trepido corde me sciscitari curat quid rei causa inesset. Putabat enim et audisse vocem et aspectum vidisse. Cumque ego aierem me nihil vidisse vel audisse: Non cernis, inquit, fulvam lucem quo Petrus apostolus pergit? Cumque aeirem me nequaquam videre, silere coepit. Cumque ego cognovissem quid rei causae gestiret, vix tandem precibus obtinere merui, ut mihi rei panderet veritatem: quod ille omnino siluisset, si me et audisse et vidisse non putasset.
10. Cum quodam in tempore expleto psallendi officio una cum fratribus secunda diei hora de ecclesia beati Petri egrederetur, obvium habuit hominem in [Col. 1064B] via Turinum [ Sur., viatorem] nomine, daemonis rabie plenum. Quem intuens coelos inspexit, Conditoremque postulavit, ut suae voci favens adesset, sauciumque daemonis peste suis consulendo precibus curaret. Deinde imperavit ut vis rabida daemonis ab homine exiret, nec prorsus praesumeret Dei imaginem maculare. Mirabiliter discerpendo iniqua pestis fugit ab homine, protinusque salus secuta est, sospesque ab ecclesia una cum fratribus egressus atque incolumis permanens, gratias Creatori rependit, qui sic famulo suo cito favendo ejusque orationibus obtemperando suo cruciatui subvenit. Deinde interposito temporum circulo, alius saeva daemonis peste infantulus oppressus nomine Dominicus, filius cujusdam nomine Orbani, ad eum curandi gratia properavit. [Col. 1064C] Quem diu increpans curavit, et saevam pestem ab homine exire fecit. Deinde alia virtus subsecuta est.
11. Quidam leprosus valida lepra perfusus, nec prorsus sospitatem recipiendam a medicis fiduciam gerens, ad venerabilem virum Bertulfum venit, suisque orationibus ut opem misericordiae mereretur postulavit. Quem cum vir fiducia plenus aspexisset, gravissimae ultioni hominem subjacere suspiravit, imperatque ut secum quoadusque sospes redderetur maneret. Dedit operam ut mens virtutum conscia coelos penetrans ad suas preces rerum Conditorem excitaret. Peractoque biduano jejunio, oleum supra membra ulceribus plena effudit: moxque didicere [Col. 1064D] membra post viscerum putredinem sanitatem recipere, et ad pristinum decorem denuo reverti; et ita sanus aeger effectus est, ut nec vestigium leprae in ejus corpore appareret. Sicque Creator omnium suis favendo subvenit, ut uberius vigore virtutum roborati, calcando perfunctoria, coelestia semper studeant adimplere praeconia [Col. 1063D] Caetera sancti Bertulfi gesta silentio pressit Jonas, nec ea quidem pauca, siquidem ea quae in itinere Romano facta hactenus descripsit, initio praelaturae sancti Bertulfi contigisse ex citato Honorii privilegio colligitur. Et tamen Jonas post ipsius Bertulfi [Col. 1064D] obitum haec scribebat, cum ei annos regiminis tredecim, supra num. 3, tribuat, et lucubrationes has Boboleno Bertulfi successori in prologo Vitae sancti Columbani praemisso inscribat. Porro sancti Bertulfi memoria, quae in antiquis Martyrologiis desideratur, in Benedictino celebratur XIV Kalend. Septemb., quo die sanctus Bertulfus obiit, postquam coenobium Bobiense post beatum Attalam annos tredecim rexerat. .
12. Plerumque etenim monachorum experti sumus virtutes flagrare, et ideo ratum ducimus ut ex his aliqua interseramus. Cum quodam tempore Blidulfus presbyter, cujus superius memoriam fecimus, a beato Attala ad urbem Ticinum [ Pavie ] directus fuisset, ibique pervenisset, viaque mediae civitatis ambulans obvium habuit Ariowaldum ducem Longobardorum, genere hominem nobilissimum, generum Agilulfi, cognatum Adalwaldi, sectae Arianae credulum, qui post Adalwaldi obitum regnum Longobardorum regendum suscepit. Is ergo cum Blidulfum vidisset, ait: Ex Columbani monachis iste est, qui nobis salutantibus denegant apta respondere. Cumque jam haud procul abesset, deridens salutem praemisit. Ad haec [Col. 1065B] Blidulfus: Salutem, inquit, optabam [ F., optarem] tuam, si tu non tuis seductoribus et veritate alienis faveres doctrinis, quos et sacerdotes adhuc vocatis mendacio sibi allatum nomen usurpantes. Porro melius est te ineffabilem Trinitatem una Deitate confiteri, non tres potestates, sed tres personas, nec unam trium nominum personam, sed tres in veritate Patris, et Filii, et Spiritus sancti personas, una potestate, voluntate, essentia.
13. Haec cum paulisper audiens, progressus ait cur se non habere hujus incredulitatis ministros, qui obruente noctis caligine redeuntem sollicitarent, et fustibus vel sudibus collisum morti hunc monachum traderent? Tunc unus vesanior caeteris ait, ad hoc se patrandum paratum esse si jubeat. Ille vero: Si [Col. 1065C] haec, inquit, feceris, muneribus te sequenti die ditabo. Progressus ergo socium sibi sceleris alium similem sui jungit, viamque atris obruentibus tenebris custodit. Commeans ergo per eamdem viam monachus et presbyter, et a coena ad quam a quodam Christiano invitatus fuerat regressus, inopinato in satellites incidit, percussusque cerebro ac omni compage corporis collisus magnis fustium ictibus ac sudibus pulsatus interiit, nullo e populo sentiente (erat enim abditus locus), sed nec dare vocem quiverat anticipatus loco a talibus. Diu ergo exanime, ut putabant, cadaver caedentes abeunt, auctori sceleris patratum facinus nuntiant.
14. Cumque is ad cujus domum morabatur morari [Col. 1065D] presbyterum et monachum cerneret, eventum rei nesciens (erat enim et ipse presbyter Justus nomine), veritus ne in Arianos incidisset, arrepto baculo e parte dirigit iter, reperitque jacentem, acsi somno depressum suscitare conatur. Ille vero velut a strato incolumis surgit, vix plagarum vestigiis parentibus: pariter ad metatum pergunt. Conquirenti quid hoc fuisset, nihil ei respondit unquam suavius accessisse, nec somnum dulciorem habuisse testatur. Interrogat si dolor aliquot membrorum attingat, nequaquam plus sospitem fuisse, et nescire sibi aliquid adversi evenisse respondit. Peractis ergo necessariis ad monasterium [Col. 1066A] repedat. Is ergo qui se spontaneum ad hoc patrandum opus indiderat, mox post discessum monachi a Ticino a daemone corripitur, et diversis poenarum incendiis flagellatur, admissumque facinus exitiabiliter confitetur. Omnis populus clamat: Quicunque talia Ebobiensibus monachis, quae ipse patraverat, commutat, simili ultioni subjaceat, et qui Arianorum acquiescat persuasionibus talem iram justi Judicis sentiat.
15. Quod facinus videns Ariowaldus divinitus manifestatum, confusus et metuens ne sibi aliquid simile eveniat, ipsum quem vis horrida torquebat cum sociis ad beatum Attalam dirigit, precaturque pro se ut commissum malum ignoscant; se multo famulatu paratum esse, si ejus dona vellent recipere. Videns [Col. 1066B] beatus Attala membri sui injurias divinitus vindicatas, rogat ut cuncti pro pestifero orent, utque vis adversae potestatis misero ab homine pellatur, nam munera impii ac haeretici hominis nunquam in perpetuum se suscipere respondit. Cunctorum ergo orationibus Dominus ad tempus pepercit, redditus sanitati statim homo sospes rediit, sed vitae lucro non diu potitus est. Cumque metatui suo resideret, et ab aliis increparetur cur hoc fecisset, insultantis voce dicit se hoc sponte fecisse quod exinde vellet. Mox correptus igne febrium et inter poenas incendii clamans vita privatus est. Quem nequaquam juxta aliorum sepulcra sepelire ausi sunt, sed procul ab omnibus in quodam conspicuo loco, quo praetereuntes dicerent: Hic ille miser tumulatus jacet, qui Ebobiensibus monachis [Col. 1066C] sua lascivia crudelitatem administravit. ( Huc usque ex Codice Compend. )
16. Eodem tempore monachus Meroveus nomine, a beato Attala Dertonam urbem missus, et causa ejus negotii propter quod venerat, longius ab urbe progressus, ad quamdam villam Iriae [Col. 1065D] Surius scribit Yrae. Iria fluvius est Liguriae ex Apennino monte apud Antilam, Dertonam et Castrum-Novum fluens postea in Padum influens, aliis Scripia, [Col. 1066D] vulgo la Scrivia dictus, inquit Philippus Ferrarius in Lexino. fluvio adjacentem accessit: ubi fanum quoddam arboribus consitum videns, allatum ignem ei admovit congestis in modum pirae lignis. Id vero cernentes fani cultores, Meroveum apprehensum diuque fustibus caesum et ictibus contusum in flumen illud demergere conantur. Sed unda monachum non ausa fuit suscipere, licet ille ejus rei quam gesserat nomine mori paratus esset. [Col. 1066D] Cernentes ergo illi non posse eum mergi, quem Domini clementia servaret, mane inter se communicato consilio super undas eum prosternunt, materiamque super eum coacervant, ut immani pondere deprimeretur. Cumque id scelus se jam confecisse putarent, relicto (ut putabant) cadavere ad littus redeunt. Illis abeuntibus Meroveus nihil molestiae sentiens, incolumis a fluvio surgit diruptis nexibus, sospes Dertonam ingreditur, ac postea ad monasterium redit. Ecce autem repente divina ultio in ejus adversarios animadvertit. Quotquot enim in eo fuere contubernio, diversis sunt calamitatibus affecti: alii caecitate, alii ignis adustione, [Col. 1067A] quidam publica contractione, plerique omnium membrorum debilitate, ita ut diversi diversas sentirent poenas. At ubi compererunt Meroveum sospitem ad Bobiense monasterium revertisse, quidam ex iis eo adducti sunt; et perpaucis quidem poenitentiae medicina remedium attulit, reliqui omnes ea ultione periere.
17. Ita sane mirificum famulis suis Deus munus impertit, cum post damna corporis et post irrogatas injurias, et in praesenti vita adjutorio suo eos roborat, et in futuro post certamina coronando glorificat, quos hic propter nomen suum illatam injuriam sponte excipere sentit. Vidimus nos in eodem Bobiensi monasterio etiam aliorum monachorum felicem vitam [Col. 1067B] felicioremque exitum, qui multa virtutum de se exempla praebuere; e quibus nos saltem aliqua referemus, ut viventibus eorumque vitam imitari cupientibus uberior adhortatio accedat.
18. Monachus quidam Agibodus nomine, qui beati Attalae tempore monialium monasterium gubernarat, in extremis angoribus positus, sui exitus exspectabat horam. Cumque jam fratres astarent, qui animae e mundo migranti suprema officia persolverent, atque de more ad psallendi munus sese praepararent, elapsa e corpore anima, vidit aeternam lucem sibi paratam, solemque miro fulgore micantem. Cum autem ea visione stuperet, diceretque se nunquam talem solem vidisse, vel claritatem quae ei posset aequiparari, unus e coelicolis accedens sciscitatur quid sic attonita [Col. 1067C] intueatur. Illa respondet solem micantem se intueri, cui nunquam alium similem viderit. Ait coelicola: Noveris te hodie venturam ad nos et in hac admirabili luce habitaturam septiesque vincentem solis lumen, Justorum choris inserendam. Reversa igitur vale dic fratrum collegio, atque ita porro redibis ad nos.
19. Reversa igitur anima in corpus, Agibodus fratribus ultimum vale dixit. Quodam autem e fratribus percontante quandiu in eo ancipiti exitu moratus esset, ei indicavit quid vidisset, et quanta ipsi esset claritas promissa, quodque eadem hora obiturus sit postquam viaticum perceperit, et fratribus vale dixerit. Sumpto inde sacratissimo Domini corpore, omnibus [Col. 1067D] osculo praebito, orat ut charitatis officia corpori impendant. Itaque promissionem coelestem mox finis prosecutus est, felicemque obtinuit exitum, magno sui desiderio superstitibus derelicto. Hunc enim sanctorum Remunerator posteris voluit exemplo esse, ut qui ejus coronam ante exitum promissam cognovissent, ejus puritatis et religionis in omnibus imitatores se praeberent. Fuerat is a puero sub disciplina regulari eruditus, sub Columbano a saeculo conversus, simplex et omni bonitate inter fratres conspicuus, obedientia et religione pollens, denique, juxta Pauli sententiam (I Cor. IV) , malitia omnino parvulus. Quid enim sibi [Col. 1068A] vult quod clementissimus Deus exeunti de mundo monstrare voluit qualis postea futurus esset, nisi ut ostendat eos qui simili simplicitate vivunt, et obedientiae et mortificationi voluntarie subjiciuntur, similem exspectare remunerationem, et aeterni luminis esse claritate potituros?
20. Vidimus et alium huic obedientia, pietate et mansuetudine, similem Theodaldum feliciter ex hac vita abeuntem, et summa animi exsultatione ad aeterna animi gaudia properantem. Cum enim laetus in suo strato decumberet, rogat ut fratres omnes ad ipsum veniant; iisque omnibus supremum vale dicens, se eadem hora ait e corpore egressurum. Qua autem ratione exitum suum cognoverit, nobis haudquaquam [Col. 1068B] voluit indicare. Cumque omnibus vale dixisset, viaticum poposcit. Quo accepto, antiphonam ipse imposuit ita dicens: Ibunt sancti de virtute in virtutem, videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) ; absolutaque antiphonae melodia, laetus et summa hilaritate refertus, animam reddidit Creatori, ut nobis qui praesentes eramus aperte liceret intelligere eum de gloria coelesti et promisso praemio usque adeo exsultasse.
21. Alius monachus sub abbate Bertulfo, nomine Baudacharius, cum tempore vindemiae deputatus esset vineae custodiendae, ne ea ab avibus et bestiis aliqua injuria vel detrimento afficeretur, evenit ut triginta fratres ejusdem vineae tuendae causa eo advenirent. Ille ergo charitate plenus orat ut illic post laborem [Col. 1068C] fessa membra reficiant, cum nihil aliud haberet quam parum panis quem in suos usus secum attulerat. Objurgante autem eum praeposito dicenteque ne quid tale attentaret, quandoquidem panes conficere non posset, ille ait: Largae mecum dapes sunt, quibus possint etiam plures satiari. Praeposito sciscitante quaenam illae sint dapes, respondet anatem sibi a Domino datam. Tum vero praepositus: Fac, inquit, sicut dixisti. Divisit itaque anatem triginta fratribus; atque adeo illi exsatiati sunt, ut dicerent se nunquam ita cibo expletos fuisse. Auxit enim fides quod dapibus deerat.
22. Leopardus quoque monachus alio tempore vineae tuendae deputatus invenit vulpeculam botrum vorantem. [Col. 1068D] Quam objurgans minis intentatis jussit ne amplius vineam attingeret. Sed cum ille abiisset, furax bestiola rediit ad carpendas uvas: quas ubi contra illius prohibitionem gustavit, haerente in ore cibo vetito exstincta est; moxque Leopardus monachus vineam studio circumiens, reperit vulpem mortuam in ore prohibitos tenentem cibos.
23. Alio tempore eodem Leopardo cum Meroveo, cujus supra fecimus mentionem, septa vineae ex abbatis imperio defendente, arborem securi succiderunt, ramis sepem densarunt. Dumque arborem totam ramis [Col. 1069A] nudassent, inter se statuerunt humi prostrati Dominum rogare ut ipse vires suppeditet, quibus possint arboris truncum integrum ad sepem asportare. Inde ab oratione surgentes, invocato nomine omnipotentis Dei, truncum corripiunt, et in locum destinatum perferre conantur; et ecce quem vix multi pertrahere potuissent, duo homines fide armati, levi motu portant. Postea vero multi fratres simul collecti eumdem truncum movere volentes levare nequibant; atque [Col. 1070A] ita Omnipotentis virtutem agnoverunt, quam duo illi fratres nulli indicare voluerunt, sed secreto alii aliis patefecerunt.
24. At nos fortassis rodet quispiam et carpet, quod haec inserere hoc loco voluimus; sed nos tamen quae ad Dei gloriam faciunt silere nequivimus. Ille vero dijudicet recipiendane sint vel rejicienda haec Dei dona, qui talia non abnuit nec abjicienda sentit quae fidei canon admittit.
Vita Burgundofarae
[Col. 1069B] 1. Burgundofaram virginem non aliam esse a Fara abbatissa testatur Venerabilis Beda in lib. III Hist. Angl., cap. 3. «Cujus filia Ercongotha (scilicet Earconberti regis) ut condigna parenti soboles, magnarum fuit virgo virtutum, semper serviens Deo in monasterio, quod in regione Francorum constructum est ab abbatissa nobilissima vocabulo Fara, in loco qui dicitur Brige.» Et tamen in suo ipsius sincero Martyrologio, quale ab Henschenio vulgatum est, nullam sanctae Farae mentionem facit. In tractu Briegio duo tunc temporis virginum coenobia erant cum adjunctis monachorum claustris, Eboriacense nimirum et Jotrense, hoc ab Adone Dadonis seu Audoeni fratre constructum in saltu Jotrensi haud procul a Matrona fluvio et amne Mugra quem minorem dicunt [ le petit Morin ]; illud a Burgundofara seu Fara virgine erectum inter duos amnes Mugram, seu Mucram majorem [ le Morin ] et Albam, tribus admodum milliaribus a Jotrensi dissitum. Mugra amnis uterque [Col. 1069C] in Matronam influit: minor quidem paulo supra Meldas oppidum ad Firmitatem Ausculfi seu sub Jotro, vulgo la Ferté-sous-Jouarre; major vero, Mugra simpliciter dictus, paulo infra Meldas, Eboriacense monasterium quod nunc sanctae Farae [ Fare-Monstier ] dicitur, ab Aquilone fere attingens: cum Alba rivulus ab orientali monasterii parte in Mugram decurrat.
2. Sancta Fara dicta est Burgundofara, seu Burgundiofara, uti et sanctus Faro Burgundofaro appellatus, licet uterque ex nobili Francorum familia apud Meldas ortus sit, eorumque pater Theodeberti Austrasiorum regis conviva et domesticus fuerit. Farones quippe dicti sunt nobili fara seu familia geniti apud Burgundos, prout ex Fredegarii Chronico constat; qui Fredegarius Burgundiae Farones, id est, optimates, cap. 41, 44 et 55, nominat. Et Paulus Diaconus, in lib. II de Gest. Langob., cap. 9, Langobardorum faras, hoc est, generationes, vel lineas, [Col. 1069D] vocat.
3. Quae de sancta Burgundofara hic subjicimus, non Bedae, sed Jonae monachi Bobiensis calamo exarata esse constat. Jonas in Vita sancti Columbani, num. 50, sic de Burgundofara loquitur: «Benedixit ergo vir Dei domum ejus (Chagnerici) filiamque ejus nomine Burgundofaram quae infra infantiles annos erat, benedicens eam Domino vovit, de qua postea in subsequentibus narrabimus.» Et in Vita sancti Eustasii abb. Luxoviensis postquam Burgundofarae parentes Chagnericum et Leodegundam, ejusdemque curationem ac monasticam consecrationem descripsit, [Col. 1070B] de Eboriacensi monasterio subdit: «In quo videlicet monasterio quantae virtutes postmodum factae sint, si vita comes fuerit prosequemur.» Hinc est quod a capite suae scriptionis sequentis: «Meminisse, inquit, velim lectorem me superius narraturum fuisse pollicitum de coenobio supramemorato Burgundofarae quod Evoriacas dicitur.» Unde in apographo Compendiensi quo usi sumus, post Vitam sancti Columbani Vitamque sancti Attalae duobus libris distinctas, continenter sequitur liber tertius de iis quae in coenobio Evoriacas gesta sunt, duodecim capitulis praemissis prout ea praemittimus; ac de Vita sancti Bertulfi capitulis septem comprehensa. Cum vero Jonas in subjecto libro non tam Burgundofarae gesta quam res insolitas ac mirificas in Eboriacensi monasterio gestas tradat, suspicari licet Burgundofaram necdum cum haec scriberentur fuisse mortuam, ac proinde extremam istius libri partem, quae quidem in Compendiensi Exemplari deest, [Col. 1070C] adjecticiam esse, quemadmodum suo loco adnotabimus.
4. Verum ne sanctae Burgundofarae historia manca et imperfecta videatur, hic supplenda sunt quae de ea referuntur in Vita sancti Eustasii ad ann. 625, ubi agitur de ipsius virginis curatione, consecratione, deque Eboriacensis coenobii conditu ac institutione, ac de Agrestii repulsa, qui Agrestius Burgundofaram adversus sancti Columbani Instituta commovere tentaverat.
5. Monasterium Eboriacense seu sanctae Farae etiam nunc florentissimum ac celeberrimum est tum numero ac religione sanctimonialium quae sancti Patris Benedictini regulam districte servant, tum nomine ac opibus. Illic duplex quondam erat, sicut in Jotrensi Parthenone, monasterium, puellarum nempe ac virorum. Testis est Venerabilis Beda in lib. III Hist., cap. 8, dum agit de ipso monasterio quod Brigense vocat. «Multi, inquit, de fratribus ejusdem monasterii qui aliis erant in aedibus, etc.» [Col. 1070D] Et Jonas in eodem loco se versatum fuisse infra, cap. 2, testatur.
1. Meminisse velim lectorem me superius (In Vita S. Columbani, num. 50, et in Vita S. Eustasii, c. 3) fuisse narraturum pollicitum de coenobio supramemorato [Col. 1071A] Burgundofarae, quod Evoriacas vocant, quod ex regula beati Columbani omni intentione et devotione construxerat, quanta et qualia inibi rerum Sator ob famularum suarum hortamina dignatus est demonstrare miracula. Cum jam duce Christo multarum puellarum secum adunatam sub regulari disciplina retineret cohortem, quodam in tempore una e subjectis, nomine Sisetrudis [Col. 1071D] Sisetrudis soror fuit beatae Eartongothae virg. , celleraria monasterii, exitum vitae per revelationem cognovit, quadragintaque dierum spatio interjecto, quo iter pararet admonita, mores corrigeret, vitam emendaret, et se ut in omnibus paratam habeat imperat. Transierunt triginta et septem dies in omni religione peracti, jejunio et oratione cum fluenti lacrymarum vigiliarumque labore corpus attriverat, ut facilius venturi [Col. 1071B] itineris viam aperiret. Venerunt ergo duo juvenes candidi circumamicti stolis animam a corpore segregantes, vacuum ferentes per aerem, ac multis discussionibus inquisitam ad coelos deportantes, permistamque angelicis choris et candidatorum omnium insertam multitudini cohortantur laetos capere de saeculo triumphos. Cumque jam ovans uberi exsultatione inter aeterna gaudia haberetur secura, et virginum choris inserta excellenti gloria tripudians gauderet, et ante conspectum clementis Judicis astaret, jubetur denuo traduci in corpus, et tertio die denuo redire. Ad corpus rursum revehunt imperantes, ut se uberius paratam post triduum habeat, ut quadraginta dierum circulus impleatur.
2. Reversa itaque in corpore Matrem vocavit, [Col. 1071C] omnemque famularum Dei catervam precatur ut suis orationibus ei solamen ferant: tres adhuc dies sibi vitae metam concessam fuisse testatur. Adveniente igitur die tertia Matrem adesse postulat, suumque exitum ut omnes exspectent precatur. Astantibus itaque omnibus vitae exitum et corporis sospitatem pollicentibus, nec in propatulo habere dictum testantibus, illa conspicit duos juvenes superius visos ad se venire, et si jam abire vellet, sciscitantes. At illa ovans: Vadam, inquit, hinc, domini mei, vadam, nec amplius in hac vita aerumnis plena detinear, sed fulvae luci de qua redii reddar. Sciscitante ergo Matre Burgundofara quibus talia depromeret dicta: Non, inquit, cernis viros stola indutos astare, qui me nudiustertius ad coelos vexerant et nunc paratos [Col. 1071D] esse me eo itinere reducere? Miranti Matri et omnibus circumastantibus ultimum vale dicens, praesenti vita privata est. Intendentibus ergo in ejus exitum omnibus, choros angelicos omnes audiunt concinere et dulcia modulamina per aera deferre, metuque simul ac gaudio omnes procubuere; egressaeque foras cellulam qua excubiae tenebantur, quantum auris valuit humana pertingere, voces semper angelicas audierunt canentes. Hanc primam hujus coenobii exhortationem Dominus famulabus suis voluit demonstrare, ut caeterae quae superstites essent, omni intentione ad cultum religionis aspirarent.
3. Aliaque rursus posthaec oritur exhortatio. Quaedam etenim virgo Gibitrudis nomine, genere et religione nobilis, supradictum coenobium conversa a saeculo petiit, quam velut munus gratum ovans monasterii Mater Burgundofara recepit. Erat enim ei consanguinitate proxima: quae tanti ardoris igne efferbuerat, ut in omnibus sancti Spiritus gratia in ea videretur flagrare. Nam cum adhuc paterna detineretur domo, et Spiritu sancto monente se cultui religionis dicare vellet, postulat patrem matremque, ut sibi oratorium quo suo Conditori exhiberet famulatum construerent. Sed cum aegre parentes ferrent, erant enim ambo ex genere Francorum nobiles, nec [Col. 1072B] prorsus eo itinere quod ad regna perducit coelorum nitebantur ingredi, sed fulciri magis saecularibus desiderabant phaleramentis, et ob hoc sobolem magis desiderabant e filia, quam sua coelo tradere pignora. Sed cum nullatenus puellae animum ab hac intentione immutare valerent, obtemperantes ejus votis, parvum admodum oraculum construunt. Quod cum die noctuque puella frequentaret, coepit contra eam callidi hostis versutia tela jacere, aggressusque est per bajulam impedimenta parare, ac ne ut oratorium frequentaret prohibere. Sed cum se angi puella cerneret, coepit Conditoris clementiam quaerere, et quae [ Forte, ne] sibi frequentiam orandi prohiberet, atque lumen animae vellet exstinguere, ipsa ab aeterno privaretur.
[Col. 1072C] 4. Nec morata divina pietas: mox dolore oculorum perculsa necessario caruit lumine, geminavitque parentum metum Arbiter clemens, patremque ejus febribus corripuit. Qui quamvis nobilitate tumens, tamen ex filiae exemplo jam ad timorem divini cultus anhelabat, postulabatque filiam ut pro genitore Dominum oret, et si sospitati per ejus intercessionem reddatur, in omnibus se post ejus voluntati pariturum. Nec defuit fideliter poscenti salus diu dilata; amotoque igni febris, pristinae est mox genitor redditus sanitati, ac deinceps puella postulat ut ad supradictum coenobium venire queat. Quo cum vitam religiosam per multa annorum spatia peregisset, evenit ut quodam in tempore praefata Burgundofara [Col. 1072D] febribus corriperetur, ac praesentis vitae nexibus crederetur dissolvi. Quae Gibitrudis cernens Matrem monasterii in extremo positam esse, Dominum flebilibus postulat vocibus, ut antiquam reminiscens misericordiam Matrem mori non sinat, sed prius se recipiat ac sodales suas coelo recondat, sicque demum Matrem subsequi jubeat. Auditque vocem post lacrymas desuper dicentem: Vade, famula Christi, ut enim petisti obtinuisti. Illa etenim sospes [Col. 1072D] Id est, superstitibus. Vide prolog. Vitae sancti Columbani. superis adhuc jungetur, tu vero prius e carnis vinculis dissolveris. Nec morata diu febre corripitur, ac supremis functa horis animam reddidit. Cumque jam suscepta ab angelis super aethera veheretur, et [Col. 1073A] ante tribunal aeterni Judicis posita candidatorum (ut ipsa post referebat) catervas conspiceret, omnemque militiam coeli ante gloriam aeterni Judicis astare conspiceret, audit a throno vocem dicentem: Revertere, quia adplene saeculum non dereliquisti. Scriptum est enim: Date et dabitur vobis (Luc. VI, 38) , et alibi in oratione: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) . Non enim dimisisti sodalibus totum, quia tibi illatas molestias retinuisti; reminiscere te adversum tres compares laesos portasse animos, nec omnino indulgentiae medicamine vulnus ex toto illatum sanasse. Corrige ergo mores, compone animos quos tepore vel negligentia maculasti.
5. Mirum dictu! rediens ac vitae pristinae reddita, [Col. 1073B] tristibus lamentis illatam deprompsit sententiam, reatumque suum confitetur, sodalesque vocat adversum quas motos animos deportarat, veniamque poscit ne de tanta dolositate damna incurrat vitae aeternae; sexque mensibus sanitati reddita post praesenti vixit in aevo, correptaque post febre diem exitus sui praedicit, horamque abeundi de mundo praenuntiat. Quae ita felicem exitum peregit, ut intra cellulam qua corpus jacebat exanime, balsama crederes desudare. Quod omnium qui eo tunc ibi fuimus tempore magnum paruit miraculum. Sed et tricesimo die cum ejus commemorationem ex more ecclesiastico facere conaremur, et missarum solemnia celebraremus, tanta fragrantia ecclesiam replevit, ut omnium unguentorum [Col. 1073C] ac pigmentorum odores crederes adesse. Merito etenim rerum Sator hic sibi dicatas animas suis muneribus facit effulgere, qui ob suum amorem nullatenus voluerunt saeculum diligere vel amare.
6. Quaedam etenim puella intra infantiae annos detenta, [Col. 1073D] Hercantrudis, seu Ercantrudis, memoratur in Martyról. Benedict., die 14 Maii, eodemque die in monasterio sanctae Farae colitur. Herchantrudis nomine, parentibus nobilibus, in supradictum monasterium conversa introivit. Quo cum per multos annos vitam religiosam ageret, evenit ut justus Arbiter per praesentis corporis poenas probare vellet; tantaque tenera aetas flagella sustinuit, ut exemplum in ea Job ex poenarum immanium multitudine crederes redundare. Sed mira in juvenili aetate patientia reperiebatur, mira virtus [Col. 1073D] humilitatis, mira mansuetudo, mira pietas, mira lenitas, mira charitas pollebat. Inter poenae incendia virtus animae manebat, inconcussa fides, immobilis bonitas, incomparabilis lacrymarum ubertas; in quantum corpus angebant poenae illatae, tantum animam laetificabat spes gaudiorum et exsultatio vitae aeternae. Tanta custodia Matris enutrita intra coenobii fuit septa, ut nullatenus inter sexuum noverit dijudicare naturam, aeque enim marem ut feminam putabat, aeque feminam ut marem. Exemplum enim erat omnibus illius conversatio, patientiae virtus, [Col. 1074A] pietatis cultus, lenitatis affectus. Cumque omnibus grata esset, evenit ut contra tenorem regulae [Col. 1073D] Apud Bedam et Surium legitur: «Haec tempore [Col. 1074D] quodam sacri corporis participationem interdictam sibi sentiens propter illusiones nocturnas, gravibus percussa doloribus flere coepit, etc.» aliquid ageret. Cumque objurgata a praefata Matre fuisset ut admissae noxae culpam lueret, et quoadusque poenitentiae interdictae normam implesset se a corpore Domini privaret. Cumque illa sacri corporis privatione interdictum audisset, gravibus ictuata vulneribus flere coepit. Erat enim in crastinum sacrata solemnitas beati antistitis Martini transitus.
7. Pervigilans ergo ea nocte, et ablutionem culpae exorans, ne tanti damni incurreret causam ut a corpore Christi sua culpa segregaretur, meruit tandem post lacrymas et uberes rugitus, ac crebra suspiria, veniabilem consolationem a Domino habere. Vade, inquit, et in hac die reconciliare Christo, quia [Col. 1074B] delictum pro quo postulasti dimissum est tibi, Matrique indicans patefacito quod dixi. Quod mane per confessionem humilem Matri patefecit, sacroque corpori reconciliata religiosam postmodum vitam peregit, ac post multorum circula temporum cum jam eam Creator omnium coelo condere voluit, ignis febris corripuit; cumque in extremis esset ait: Cito currentes unam e vobis mortuam segregate, atque a caeterarum consortio dejicite, non enim dignum est ut quae crucifixae mundo non sibi vivunt, mortuam et a vita segregatam inter se retineant. Cumque omnes inter se conquirerent, et quidnam dicere vellet sciscitarentur, una earum confusa ac terrore perculsa solo prosternitur, suamque noxam confitetur, [Col. 1074C] ac in omnibus se emendaturam pollicetur. Erat enim saeculo vacans et foris saecularem vitam desiderans, nec mortificationi omnino praebebat studium, sed tota vivebat saeculo. Posthaec Herchantrudis cum jam nox atra irruisset et pulsa luce orbem teneret, in cellula qua jacebat lumen ignis rogat exstinguere. Cumque caeterae sciscitarentur quid dicere vellet: Non videtis, inquit, quantus splendor adveniat et choros canentium non auditis? Quaerentes illae quae concinere audiret, illa ait: Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus, vel caetera quae subsequuntur, haec omnia ora concinunt. Admirantibus ergo omnibus, tam Matri quam consodalibus ultimum vale dicens emisit spiritum, ac post felicem exitum coelo reddita, aeterna promeruit [Col. 1074D] gaudia possidere, et ex praesentibus poenis lucra capere vitae aeternae.
8. Alia quoque eo tempore Christi virgo nomine Aunofledis, cum extremos halitus dimitteret, et pro damno vitae praesentis lucra perciperet vitae aeternae, laetaque a carnis nexibus separaretur, similes meruit exiens de aevo habere cantus sui exitus. Nam aperte auribus hausit quae procul ab ejus excubiis voces prorumperent: Asperges me hyssopo, et mundabor; [Col. 1075A] lavabis me, et super nivem dealbabor. Auditui meo dabis gaudium et laetitiam, et exsultabunt ossa humiliata.
9. Cumque rerum Repertor majestatis suae ornamentum justas per animas ac munere innocentiae plenas per sanctorum voces accumulare non desinit, videlicet ut renovandi hortaminis religionis accrescat supplementum, evenit ut supradicto in coenobio quaedam adolescentula, nomine Demechildis [ In titulo, Orechildis], cum genitrice converteretur; multisque diebus supradicto in coenobio peractis, genitricem tentator aggressus est, ut coeptum carpendi iter ad coelestia regna praepediret. Sed quod genitrix [Col. 1075B] imbecillitate abacta fragilitatis obtemperabat, versa vice ob malorum coacervationem adolescentis filiae correptio [Col. 1075D] Legendum forte, dissipabat. Corrigendus ergo Bedae et Surii textus his verbis expressus: malorum [Col. 1076D] coacervationem adolescentis filiae cor dissipavit, quod sequentibus repugnat. dissiparet. Cumque jam per multa temporum curricula mens adolescentiae annis dedita uberes fructus redderet Conditori, quodam die vidit coelos apertos et aeternum rerum Satorem aspectibus contemplata aeque coelestis charitatis lumine intuita audire meruit: Veni ad nos, et corporis nexibus absoluta aeternam suscipe claritatem. Quod cum hae quae aderant mirarentur quid rei gestae veritas haberet, vel quod intendentes ad coelum oculi aspicerent, nec omnino palpebris moventibus quid oculi contemplarentur inspicerent, ait se sursum vocari, et a praesentis vitae nexibus absolvi, erat enim dies [Col. 1075C] Sabbati.
10. Illucescente ergo in crastinum die Dominico, febre correpta, adolescentula supremum exspectabat exitum. Videns anxia genitrix incumbentem unicae prolis exitum, inter singultus ac gemitus filiam poscit, ut si valeat impetrare, superis reddatur; aut si suae vitae metam suppleat, se cito de hac vita post se ducat, nec posse se post ejus vivere exitum. Ad haec illa: Carnalibus, inquit, haec crebro deposcens desideriis stimularis; ego tamen si valuero tuis obsecrationibus favens, post digna poenitentiae medicamenta, post me te, Christo favente, attraham. Nec mora, in extremis horis posita, monasterii Matrem postulat. Cumque festina Mater ad egressuram de mundo animam extremos honores dependere advenisset, [Col. 1075D] ut conspicit eam puella, ovans gratulatur, ac ei omnibusque valedicens genitricem commendat, inter quae postulat ut silentium habeant. Cumque omnes facto silentio exspectabant animae egressum, illa ait: Date locum, Creator meus ad me venit, Salvator meus ad me properat, imperatque Matri ut Dominicam orationem Symbolumque dicere juvaret, quia ipsa trementibus labiis immobili affamine exprimere verba nequiret. Quibus peractis nimia amoenitate ac illustratione cellula renitente animam ovans reddidit Creatori. Nec mora genitrix corripitur, quadragintaque dierum spatio corpore flagellatur, [Col. 1076A] ac impleto quadraginta dierum circulo primum terribilibus daemonum aspectibus territa est, deinde Largitoris ope consolata veniam se intercessu filiae meruisse fatetur, animamque deinceps carnis nexibus solutam coelo reddidit. Quippe datur intelligi ut quae suis meritis non valuit saeculi evadere ruinas, interventu filiae meruit poenitendo in parvo spatio per poenas illatas salvari.
11. Si ea quae ad perfectum vel augmentum facta sunt perfectorum, vel etiam ad emendationem delinquentium inserimus, nequaquam nos non necessarias res quispiam judicet compilare. Nulli quippe [Col. 1076B] dubium est quod aliorum damna plerosque monendo ad capienda lucra vigilantiores reddant. Quadam etenim die Dominico cum missarum solemnia saepefata Burgundofara cum famularum collegio exspectaret, et jam sacri corporis communione participarentur; quaedam ex iis nomine Domna, cum jam corpus Domini accepisset, ac sanguinem libasset, et sacro choro inserta cum comparibus caneret: Hoc sacrum corpus Domini et Salvatoris sanguinem sumite vobis in vitam aeternam; in ore ejus globus ignis candido fulgore rutilans micabat. Sed cum a nulla astante ignis illustratio perspiceretur, duae infantulae cominus astantes quas innocentia immaculatas reddebat, conspicantur radios ab ore supradictae [Col. 1076C] inter cantus modulamina eximio fulgore micare: nec prorsus silere scientes, dicere mirantes coeperunt: Aspicite, aspicite rutilantem globum ab ore Domnae micare. Quod cum Mater audiret, increpando imperat silere ne vanitatis noxa (sicut post actum est) ejus cor fuscaret, per cujus os affluens gratia lumen reddebat amoenum. Sed fragilitate corrupta coepit post Spiritus sancti lucra elationis vel superbiae stimulos amare, contumaciae crimen incurrere, arrogantiae supercilium praeferre, ita ut Matrem contemneret, sodales despiceret et omnium monita sperneret. Nec mora, febre correpta ac in extremum deducta, nec sic studuit emendare. Hae vero quae viderant, una earum nomine Ansitrudis, dolore capitis, alia febre correpta, atque ad extremum deductae [Col. 1076D] supremum exspectant exitum. Cumque jam adessent sodalium cohortes, et ad psallendi officium in eorum exitu se praepararent, coepit una earum inaudita auribus humanis ac dulcia modulamina pio ore canere, orare Conditorem miris sermonibus, inauditis precibus, ineffabilibus sacramentis, odorque simul cellulam replens mirae suavitatis. Eratque hera diei nona, qua odor cellulam repleverat. Balsami odor fragrabat e pectore, sicque per totam supervenientem noctem, sic per subsequentem diem usque ad aliam horam nonam, ut odoris suavitas et cantus modulamina perseverarent. Deinde Matrem canere [Col. 1077A] poscunt, seque abituras praedicant, amissoque deinde spiritu cum ejus amissione recessit et odor fragrantiae. Hoc nempe indubitanter credendum est, quod gloriam hanc boni exitus quae istae habere meruerunt, supradicta Domna habuisset, si per elationem arrogantiae vitium serendo non perdidisset.
12. Aliaque deinceps hortamina hujus gloriae supradicto coenobio adorta sunt, ut per apparitionem pietatis divinae uberius amarentur lucra vitae aeternae. Quaedam etenim ex genere Saxonum Willesinda nomine, in eorum monasterio est conversa. Quo cum per multos annos vitam religiosam egisset, quadam die dum in hortum intra monasterii septa laboraret, cum sodalibus [Col. 1077B] locuta est: Cito a nobis quae in hac area excolimus una itura est; et ideo paratas esse debere, ne negligentiae tepiditatis pariant damna vitae aeternae. Cumque illae quererent quae esset, nequaquam promere voluit, nec morata diu corporis infirmitate correpta est. Quae cum diversis anxietatibus ageretur, coepit laeta ad coelum vultus referre, et ignotas sibi dudum Scripturarum paginas enarrare, exorsaque a principio libros Moysi per ordinem recitare, Evangeliique vitalia sacramenta ac apostolica post veterum documenta narrare, omnesque deinceps Scripturas ex ordine memorare, simulque dicere ne se quae superstites remaneant tristitiae subdant, cito ex eorum adversariis dominum ultionem daturum, sibique promissam esse hanc consolationem daturam. [Col. 1077C] Erat enim adversarius monasterii, Ega nomine, vir in saeculo sublimis, cui Dagobertus moriens filium Clodoveum cum regno commendaverat. Is ergo adversabatur supradicto coenobio, terminosque violabat [Col. 1077] Id criminis Aegae homini pio perperam imponi censet Adrianus Valesius, in Rer. Franc. lib. XX, pag. 158. , omnemque familiam ejus circummanentem quacunque poterat occasione persequebatur. Sed non diu coeptae pertinaciae potitus est voto; nam mox post promissam ultionem percussus interiit. Coepitque deinde orationes, ac deprecationes quaeque sacerdotum officia depromunt, dulci modulamine canere. Quae cum vehementer mirarentur quae astabant, unam ex astantibus allocuta est: Ejice, inquit, foras, ejice, jacta quisquilias. Cumque aliae conquirerent quid dicere vellet, ait: Non aspicis quantis sordibus mentem habeat occupatam et coenosam, nec omnino per [Col. 1077D] confessionem pectoris sui aream purgare studuit, quam in saeculo adhuc posita priusquam huc clauderetur, omni spurcitia maculavit? Perculsa metu, verecundia correpta, et a lumine Spiritus sancti deprehensa cui talia dicebantur, solo prosternitur, celataque vitia Matri per confessionem prodit, coepitque posthaec quae vitae exitum exspectabat rogare, ut spatio facto locum venientibus darent. Quod cum obtemperarent, hilari vultu, capiteque inclinato dicit: Benedicite, dominae meae, benedicite, dominae meae. Inquirentesque quae astabant quibus salutem praemitteret, respondit: Non cernitis sorores vestras quae [Col. 1078A] de vestro collegio migraverunt ad coelos? Quaerentesque illae si agnosceret, increpanti voce ad unam earum Ansitrudem nomine loquitur: Vel tu, inquit, non agnoscis sororem tuam Ansildem, quae dudum ad coelos migravit, candidatarum choris insertam? Haec ergo dicens anima a carne elapsa est; qua egressa, cantus angelicus mox est in aere auditus. Nam quaedam earum longius e cellula qua corpus jacebat exanime fuerant progressae, audiunt angelorum coetus per aera resultantes atque canentes; ex quo cantu compererunt Wilsindam carnis nexibus solutam; currentesque repererunt membra functa, atque sororum coetum exsequiarum officia implentem; agnoscuntque psallentium coetum quae per auras audierant concrepare, ejus supplementum fuisse [Col. 1078B] exsequiarum.
13. Post has rursum uberius Bonitas munerum suorum congerit supplementa, aliamque virginem Leudebertam nomine, monitis salubribus ac coelestis prosapiae documentis munire non distulit. Nam cum sanctam in eodem coenobio per aliqua temporum spatia vitam ageret, per soporem eam Deus admonere non distulit, ut ad vitae exitum paratiorem se efficeret: aiebatque ei vox cum sopor membra laxasset, ut se a supradictae Matris monitis nullatenus deviaret, quia cito a superis segregatura esset. Nec distulit diu promissi muneris Largitor benignus [Col. 1078C] donum accumulare, corripuitque aegritudine, ac in propatulo ad supremum exitum perduxit. Quo cum jam ad extremos tam Mater quam sodales rependere astarent honores, subito post longum silentium vocem promit ac dicit: Qua hora, gloriose apostolorum princeps Petre, vis ut eamus? Quod cum aliae quid ageret nosse vellent, illa inquit: Non videtis patronum vestrum apostolorum principem inter vos astare, et me de hac vita ducere velle? Vix haec dicere licuit, laetos omnes circumexspectant vultus, extremosque dimisit halitus, superasque linquens auras, ad aeterna gaudia est provecta. Nam ideo rerum Sator post longa silentia in hanc vocem flebilem promovere linguam permisit, ut alias ad ejus vitae exempla provocaret, et tantas munerum copias [Col. 1078D] superis demonstraret, quibus ab hac luce in suo timore vel amore migrantes ditare non desinit.
14. Efferbuerat contra hanc plebem Christi nequitia diabolicae fraudis; et dum pollere virtutibus cerneret, aggressus est tentationibus maculare quasdam ex his quas nova conversatio rudes reddebat, a caeterarum continentia nisus evellere, ac septa Monasterii violare tentare; praecipitavitque exitiabilem vitam saeculi desiderare, ac canino more relicta viscerum [Col. 1079A] putrimenta denuo sumere velle. Cumque jam per opacas umbras silentiaque fuscae noctis ad immane perficiendum consilium aspirarent, et septa monasterii per repagula scalae transilire conarentur, subito a medio dormitorii massa ignis in modum modii egressa totam domum perlustravit atque illuminavit, ac post in tres divisa globos per ostiorum meatus cum magno tonitrui fragore progressa est. Totidem etenim ostia domus habebat, per quos suos ignis globos proferret. Qui tonitrui fragor et dormientes excitavit, et egredientes monasterii septa correxit, et cum jam vallum pedes aliquae earum trajecissent, et tanto fragore perterritae intra septa vellent referre, velut plumbo aggravatos nequaquam valebant reducere, quia diabolus qua valebat arte [Col. 1079B] studebat aggravare, quas divina correptio nequaquam sinebat perire. Confusae ergo culpas agnoscunt, Matrique reversae per confessionem produnt.
15. Aggressus deinceps alias duas antiquus anguis, quas noviores ac multo imbecilliores conversatio reddebat, tentare compulit, primum ne confessionem veram nequaquam ab ore promerent. Erat enim consuetudinis monasterii, ut ter in die per confessionem [Col. 1079D] Non sacramentalem, siquidem ea Matri seu abbatissae fiebat, sed spiritualem, qua ex Patrum praescripto monachi «cogitationes malas cordi suo advenientes, vel mala a se absconse commissa per humilem confessionem» (ut sanctus Pater Benedictus in regulae cap. 7 loquitur) Patri spirituali revelant ac [Col. 1080D] detegunt ad concilium et remedium obtinendum. Sanctus Columbanus, in Poenitent., cap. 1: «Detur confessio ante mensam, ante introitum lectulorum, vel cuicunque fuerit facile dare.» Qui tamen, cap. 29. culpam «sacerdoti fatendam» praescribit. unaquaeque earum mentem purgaret, et qualemcunque rugam mens fragilitate attraxisset, pia proditio ablueret. In hanc ergo labem mentes supradictarum puellarum diaboli jacula demerserant, ut nulla confessio vera ab ore prodiret, seu quae in hoc saeculo commiserant, seu quae quotidiana fragilitas attrahebat, vel in cogitatione, vel in sermone, vel in opere, [Col. 1079C] ne vera confessio per poenitentiae medicamenta rursus redderet sospitati. Cumque lethifer anguis paulatim corda obdurando virus infudisset, et sibi deceptas sua nequitia mentes parere comperisset, aggressus est ut quadam nocte extra septa monasterii progressae fugam arriperent, et ad propria remeare vellent. Cumque per densam noctem abirent, nec prorsus pro densitate caliginis viam tenere quivissent, astitit ad laevam diabolus, ac lumen in modum lucernae arte qua valuit assimilavit, monstravitque viam ad saeculi reducem ac tergiversationi vires advexit. Cumque ad locum pervenissent destinatum, subsequentibus inquisitoribus nullis obstantibus ad praefatum coenobium rugata fronte redeunt.
[Col. 1079D] 16. Quo cum redissent, actoque scrutamine quae causa discedendi coegisset, respondent se fore telis stimulatas diaboli, et mentes nequaquam habere posse directas. Quae diu dum ab omni congregatione objurgarentur, et nequaquam cunctarum proficeret correptio, divina ultione ambae percussae meritas luere didicere poenas. Cumque anxia Mater monasterii saepepraefata quaereret, quae poenae occasio foret, et nullatenus veritatem exprimere valeret, hortatur iterato ut inter supremas horas per confessionem [Col. 1080A] facinus pandant. Cumque obdurato corde nihil remedii capere vellent, inter flagella clamare coeperunt: Sustinete paululum, sustinete, nec prorsus expectantes urgete. Cumque aliae inquirerent a quibus sustineri rogarent, aiunt: Non aspicitis turbas Aethiopum adventantium, quae nos rapere et abducere volunt? Cumque haec quae aderant terribile dictu mirarentur, audiunt fragorem supra cellulam et tegumenta personantia, ostiumque cellulae patefactum vi, ita ut nigrescentes umbras astare cernerent, et voces crebro eas clamantes per nomina audirent, ita ut vix quae aderant signo crucis armatae ad psallendi officium detentae valeant astare. Tanti doloris atque moeroris eventu Mater urget, ut per confessionem pandant vitia, et sacri corporis communione [Col. 1080B] roborentur. At illae audita sacri corporis mentione, garrire dentibus ac frendere coeperunt et stridentes dicere: Cras, cras; et interim supradictam vocem repetere: Exspectate, exspectate, sustinete paululum, sustinete. Inter quas voces extremum halitum dimiserunt.
17. Quas cum in collegio caeterarum nequaquam Mater monasterii sepelire ratum duceret, segregatim humandas in extremum sepeliendas foris jubet: supra quarum tumulos globus ignis in modum clypei intra triennium saepe apparuit, praesertim Quadragesimae diebus usque ad adventum sancti Paschae vel etiam vigilia Natalis Domini ferventior apparebat, simulque voces tumultuantis turbae multae personabant. Inter quas duae ulutantes erumpebant, [Col. 1080C] velut in tormentis resonare solent: Vae mihi! vae mihi! vae mihi! Cernens itaque Mater monasterii justam sententiam a justo Judice super injustas animas illatam, manifestius damnatarum sententiam est aggressa comperiri; accedensque ad tumulum, experimento quaerit si cadavera quamvis putredine corrupta in sepulcro maneant. Jamque mensis ex quo functa corpora condita erant praeterierat, et ecce reperit interius sepulcrum igne exustum, nec quidquam terrae residui superesse cadaveris praeter favillas vestium. Mansit itaque per triennium illatae sententiae severitas, ut terror damnatarum timorem praeberet sodalium remanentium, essetque correptio viventium poena illata mortuarum; et ex negligentia [Col. 1080D] vel tepore imo duritia mentis pereuntium, salus ex religione ac vigoris studio propinaretur superstitum.
18. Interposito deinde temporum spatio rursus consolationis solamina prodierunt. Nam quaedam virgo, nomine Landeberga, cum jam extremas praesentis vitae exspectaret amittere horas, omnique anxietatum mole vallata, validis ictuata dolorum [Col. 1081A] stimulis tantummodo exitus vitae exspectabat solamen. Cumque jam adesset vocatio per silentem noctem, et omnes quae aegram excubare curabant sopore depressae somnum carpebant, una tantummodo aegritudine fessa nomine Gernomeda inibi inter sodales pervigil remanserat. Cumque ergo, ut diximus, extremos exspectaret exitus, nubes densa atque rutilo quodammodo fulgore permista stratum operuit, simulque voces canentium auditae atque exsultantium: Cantemus Domino, gloriose enim glorificatus est. Ut ergo audivit Gernomeda canentium personare voces, coepit anxia excitare sodales. Sed cum nullo modo quanquam excitare potuisset, attentius finem rei exspectavit, qua paulatim nubem ab strato sublevari, simulque animam a corpore abduci vidit. Cumque [Col. 1081B] jam in altum nubes elevata fuisset, et ejus aures canentium voces non audirent, tum demum aegra sodales excitare valuit, ac ut correptae debitos cantus persolverent monuit; ipsaque per septem deinceps dies gravibus febrium ictuata correptionibus, octavo die vitam finivit.
19. Posthaec igitur bonitatis ac muneris institutor rursus pietatis suae munera largiri non distulit. Nam quaedam puella nomine Blithildis intra adolescentiae annos in supradicto coenobio est conversa. Quae cum diu regularis disciplinae habenis confecta immobili desiderio coelestia praemia desideraret, evenit ut justus Arbiter justam animam justitiae copia plenam [Col. 1081C] coelis condere vellet. Cumque jam in extremis posita lumen posceret noctium per successiones coram se accendi, et sacrae lectionis praeconia ante se legi, una earum quae assistebant vas quoddam oleo lymphaque replesset, omnes sopor oppressit: sicque noctis meta trajecta, absque sodalium solamine aegra noctem peregit. Ruenti ergo diei crepusculo cum matutinas laudes Domino cecinissent, intuita lucernam quam oleo lymphaque oppleverat in lacte commutatam, quaerit experimentum utrum hoc quispiam sodalium commutasset. Illae inquiunt: An nescis quia hic lac non fuerit? Tunc aegra ait: Nequaquam [Col. 1081D] Surio hoc labore; forsan, hoc lacte. hoc lac oro vestram animam consumite, ac inquirere sinite. Cumque illae attentius cognoscere vellent, Matrem [Col. 1081D] vocant, reique causam indicant. Illa itaque ut diligentius cognosceret, oleum a lacte separare jubet. Cumque segregassent oleum a lacte et nihil super specie lactis remansisset, coepit oleum denuo crescere et uberius a vase manare. Tunc demum hae quae astabant Dei virtutem cognovere, quod studio omni collegerunt et de industria sacrario condiderunt. Testes sunt hujus rei Burgundofara, pontifexque Meldensis urbis, et Waldebertus abba Luxoviensis coenobii. Nam et aegrae quaedam quae de eodem oleo sunt attrectatae, pristinae sunt sanitati redditae; Blithildis vero omni jucunditate repleta felicem praestolabatur exitum. Quae cum coelo animam reddidisset, [Col. 1082A] tanta suavitas odoris cellulam replevit, acsi balsama inibi crederes desudare. Quid hoc fuerit ut hanc creaturam aquae in lactis speciem verteret, vel oleum fluendo multiplicare juberet, nisi quia miseratio divina aliis ostendere voluit qualiter supradicta nocte divina clementia aegram visitavit? Et dum illa sodalibus noluit indicare quid vidisset, virtutis suae omnipotens visitationis vestigium reliquit.
20. Dum magnarum rerum ob boni meriti religionisque studium collatarum miracula non omisimus tradere posteritati, simulque quae ad terrorem durae et ignavae menti profuisse comperimus intimare curamus. Quaedam etenim puella nobilis genere ad supradictum [Col. 1082B] pradictum coenobium regularis disciplinae colla submittere venit, sed bonae vitae intentam ac religionis formam aggressus anguis, denuo per transgressionis vitium de paradiso evellere excitavit. Gulae a viditatem ac esuriem furtivo cibo aggressa est satiare: quod facinus per spatia temporum non deprehensa patravit, nec prorsus alicui ex sodalibus patefactum est. Cumque ergo diu gulae aviditas animam macularet, dedit justus Arbiter justam sententiam super injustam animam, corripuit gravissimum facinus poena graviori, ac super fessos artus excitavit odium liciti cibi, nec valebat turbata mens aliud quidquam quam furfures frondesque et herbarum agrestium misturam edere. Cumque jam per dies multos haec ultio super animam [Col. 1082C] transgressione deceptam maneret, etsi hora refectionis supradictum cibum adduci postularet, vidit speciem apri magni secum comedere, et more coenosae suis cibos grunnio ventilare. At illa pavefacta interrogavit quae esset. Respondit bestia: An nescis quia ego sum? cibos quos usque modo per transgressionem comedisti, tecum ego comedi, et amodo scias per anni circulum hunc cibum habebis. Permansit ergo cibus per vertentis anni metam, nec prorsus aliud edebat quam furfures frondesque arborum aut herbarum agrestium, et faecis quae ex cervisiae reliquiis projicitur. Quid enim fuerit ut diaboli voce fragilis mens miserae transgressionis conscia objurgaretur, nisi quia praesentium poenarum immanitas non sineret animam postmodum cruciatibus damnari, et divina [Col. 1082D] pietas voluit per eum improperia consentientis depromere, per quem fuerat transgressio propagata; et hunc habere judicem, cujus suasionibus malis diu decepta obtemperaverat, ut post poenas illatas cognosceret non diabolo sed Creatori debere creaturam obedire.
21. Similiter alia puella nomine Baractrudis cum [Col. 1083A] diu in supradicto coenobio conversaretur, et nequaquam regularis disciplinae omni conatu intenderet praecepta servare, misit diabolus in mentem transgressione correptam ut quaeque potuisset furto rapere, occulte comederet. Quae cum diu hac transgressione animam macularet, dedit justam ultionem de ea Arbiter justus. Corripitur enim repente ignis febribus, ac inter incendia clamare coepit: Vae mihi! vae mihi! Et post has voces ita sopita jacuit, ut mortua ab omnibus crederetur. Cumque post multum horarum spatium anhelaret, febris ab igne vexata clamare coepit: Veniat Mater! veniat Mater! Concito ergo gradu quae audierant Matrem monasterii beatam Burgundofaram vocant: quae cum venisset, aegra quae jacebat tota intentione cordis facinorum suorum conjecturam [Col. 1083B] per confessionem pandit. Omnes vero astantes cum jam finem vitae exspectarent, subito illa divina miseratione [Col. 1084A] convalescens melius habere coepit, et ita paulatim subtracta periculo mortis beatam vitam postea duxit.
22. Postquam enumeratae sanctimoniales feminae sub magisterio beatae Burgundofarae constitutae, diverso ac dispari, uti diximus, pro meritorum qualitate transitu vitam hanc corruptibilem exuerunt, ipsa quoque venerabilis Mater earum, coelesti vocatione digna, cum multis annis supramemorato monasterio Evoriacas decentissime praefuisset, corporis tandem infirmitate correpta, III Non. April. diem clausit extremum, coetibus aggregata virginum quae sequuntur Agnum quocunque ierit, coelestem videlicet Sponsum, Dominum nostrum Jesum Christum, qui [Col. 1084B] cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Miracula Joannis Reomaensis
[Col. 1083B] 1. Revolventi iterum mihi ac saepius prioris libelli corpusculum, surpervenit charissimus noster Laetus diaconus: ad cujus ingressum valde gavisus, consalutatisque [Col. 1083C] nobis officiosissime paululum consedimus. Tum percunctari a me coepit, quasi ignarus, quidnam a me operis in cellula ageretur. At ubi ex responsione nostra hoc nobis reperit laboris quod superius dixi, multo laetior redditus, atque exosculans mihi caput: Cum te, inquit, legentem dudum, frater, audissem, sensim ad conscientiam meam tacitis cogitationibus meis recurrebam, utrumnam quae de Joannis virtutibus noveram, in praesenti volumine teneres inserta. Sed quia tibi forsitan minime nota sunt, me quaeso explicante conscribas. In hunc sermonem uterque paululum conticuimus, me tamen poscente, tandem ita exorsus est.
2. Quadam die exstitit causa qua ad Secundinum patricium epistolam sancti Joannis pro quodam pauperculo [Col. 1083D] deferebam; quam epistolam Secundinus patricius manibus comprehensam, ut cognovit cujus causae obtentu delata fuerat, pedibus conculcandam projecit, mihique minas conabatur intentare, ac tumenti cervice rabidos intonare sermones, scabellum pede ferire, palmaque collidere femur. Vere tibi fateor quia vidi hominem insanire. At ego nec in totum evangelici immemor praecepti, excusso pulvere de pedibus meis, abscessi. Continuoque pavore nimio Secundinus concutitur, ac tenebrosa quodammodo noctis caligine circumdatur; et velut undique praeacutis esset sudibus circumactus, ita totum in diversis modis partibusque corpus illius cerneres contorqueri. Obstupesco rei miraculum. Quam cito commutati artus in usum alium transierunt! ita ut qui dudum [Col. 1084B] nimio jactantiae furore succensus scabellum pede feriebat, femurque palma illiserat, jam, ut credo confidoque, angelo ingruente exterritus, imo nimio tremore contortus, intellexit se ob sancti Joannis [Col. 1084C] epistolae contemptum ista perferre. Itaque per internuntios fidos veniam precabatur, omnimodis se Joannis jussionibus praebiturum asserens famulatum: universa quoque quae jusserat statim decrevit esse complenda, tantum ut pro se Dominum precaretur. Quo facto et ille recepit sospitatem, et hic quod rogaverat impetravit.
3. At ego, inquam, Laete, licet a te ista audiam libenterque suscipiam, illius tamen virtutis magnitudinem ut referas quaeso, quam ipse ut asserunt persensisti. Ita, inquit Laetus, plane faciam. Lue illa [inguinaria], quam utinam nesciretis, nostros, irato Deo, populos patriamque vastante, dum de Parisiis, ubi tunc temporis dominabatur, reverterer, hujus [Col. 1084D] me morbi sensi contagione comprehensum. At cum ulceris ipsius gravamine oppressus vix ad domum propriam pervenissem, ibique praevalescente incommodo pene jacerem exanimis, ac tristi moerentis familiae frequentarer officio, materque mea propriis sibi unguibus faciem genasque discerperet miseram se clamans, nullam sibi post obitum meum spem vitae dicebat remansuram esse, vel exiguam portionem. At ego cupiens eam consolari, evasurum me esse dicebam, tantum si mihi de puteo monasterii sancti Joannis aqua fuisset bibituro exhibita. Cumque advecta fuisset aqua, quae erat sancti Joannis benedictione condita, ubi ebibi, tanquam se in me celerrima sanitas fuisset ingressa, ita, quod mihi antea raro contingebat, in somno quievi. Cumque evigilassem, ulcus [Col. 1085A] illud cujus tabo diuturno gravamine laborabam, crepuisse persensi. Ita sensim paulatimque cum officiis suis coeperunt membra virescere, donec confirmatis gressibus tam orationibus beati Joannis quam Domino auxiliante surrexi.
4. Nec dissimile huic fuit illud quod sum referre paratus. Nam tempore quo Franci, postposita republica, sublatoque imperii jure, propria dominabantur potestate, Theodebertus filius Theoderici Clodovei quondam filii Italiae claustris disruptis bellum Ausoniis intulit. Qui celerrime reversus, dimisso duce cui summam bellorum commiserat, nomine Buccelleno, alium etiam nomine Mummolenum in auxilium ei direxit, et sic ad propria repedavit. Latere neminem suspicor qualis quantusque pestifer morbus illis diebus [Col. 1085B] longe lateque populos patriamve depopulatus sit. Hujus morbi infestatione germanus meus Fidamiolus quem tu, frater, optime nosti, longo jam tempore quartano tabescebat incommodo. At cum mihi compertum esset eum absque ulla spe vitae jacere praemortuum, continuo ad notum recurrens praesidium, non aliter ad Joannem quam ad coelestia praesidia pro re peritura jam jamque festinavi devotus. Statimque eulogiarum munus acceptum sane lautissimum, unum paximacium et quinque pomula noctu transcurrens languido deportabam. Dumque adhuc procul abessem, non tam meum quam sanitatis suae adventum sensit aegrotus, ac percontari a circumstantibus coepit ubi essem, meoque nomine me vocans, paximacium illud quod deferebam, quasi praesentem aspiceret, deposcebat. [Col. 1085C] Paulo post ego veniens plangentis turbae sum exceptus officio, atque ita ingressus domum in qua aeger jacebat, ut vidi germanum meum jamjamque praecipitanter rapi in mortem, in apertos singultus lacrymasque prorumpens, munus illud quod exhibueram protuli. Igitur tres particulas benedicti panis vini infusione madefactas in os illius ipse inserui, statimque corroboratis artubus in stratum resedit ac respiravit. Dein paulatim hujus edulii perceptione corroborari, atque ad usum suum coeperunt membra reverti, donec incolumitati pristinae redditus turba omni inspectante surrexit.
5.Nam nec hoc praetereundum videtur, quod amico suo, imo parenti periclitanti valitudine hujus morbi [Col. 1085D] cujus se noverat aegritudine laborasse, partem illius muneris per quod sanus effectus fuerat, similem sibi officere cupiens detulit. Quo et ipse accepto, prosperitati nuper amissae restituitur. Nam et harum eulogiarum munuscula sancti Joannis benedictione sanctificata crebras super infirmantes egere sanitates.
6. Cumque solito per saltum more athletarum antiquorum oratione et jejuniis exerceretur; reperit quemdam pauperem seminudum necessaria alimenta fructusque quos saltus gignere solet, omni studio investigare, ut carnis famem potuisset cibo superare. Illo inquirente quid quaereret, illatam miseriam oris confessione deprompsit. At ille: Utinam te, inquit, sola carnis fames urgeret, et non fames vel sitis [Col. 1086A] animae quae omni sine dape manet, cruciaret! Aut certe si ea te pauperies de qua Dominus praecinens dixit: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) , et: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (ibid., 6) , possideret, nulla dapum copia indigeres. Sed dabo quodcunque potero modo consilium, ut spem non perdas: Multi enim ex insperato temporis usu evaserunt. Pone in Domino spem tuam, et ipse enutriet te, et arripe laboris studium, juxta Apostolum, quod bonum est, ut habeas unde tuo usui et egentum praebeas necessaria (Ephes. IV, 28) . Factoque in pectore ejus crucis signo, ire ad propria imperat. Ille imperio viri Dei obtemperans, tantam copiam laboris suscepit, ut nequaquam deinceps quae ei necessaria erant, [Col. 1086B] defuissent.
7. Quodam etiam tempore loca circumadjacentia valida fames torquebat ita vehemens, ut nec spes vivendi plerisque foret. Cum ergo ad virum Dei ob alimonias quaerendas properarent, ille prophetici praeconii dictum ante oculos ferens quo ait: Frange esurienti panem et omni petenti te tribue (Isai. LVIII, 7) , quoscunque advenire cerneret, necessaria ministrabat. Cumque jam egentum plebs crebrius adveniret, ille assuetum opus impendens, omnibus ministrabat. Tum unus e subditis ad Patrem accedens, ait se tantam farris copiam non habere, quantam egentum poscebant cohortes. Ille gemens poposcit vas segregari ad sublevandum pauperum petentium indigentiam; [Col. 1086C] moxque ad imperium pii Patris vas farcitur, capiens plus fere modios quam quinquies quinos; caetera vero ad usus fratrum proficerent. Cum ergo turba egentum per aliquod temporis spatium ex eo vase aleretur, evenit ut quidam juxta morem sibi dari necessaria posceret. Ille mensuram consuetam dari jubet egenti. Tum minister: Nequaquam, inquit, vel parum in vase remansit, sed totum imperiis tuis pauperibus est erogatum. Quo audito oculos ad coelum attollit, genuque flexo largitorem omnium Deum implorat, peractaque oratione, ministro jubet: Vade, inquit, cum fidei adminiculo, defer alimenta egeno. Pergens minister reperit vas plenum, sumptaque mensura pauperi tribuit, deinde Patri nuntianda credit. Sed ille silendum esse imperat, ne elationis macula [Col. 1086D] cumulum gratiae tollat.
8. Vir quidam nobili intentione praeventus, Sequanus nomine, comperta famuli Dei Joannis fama in observatione priorum Patrum, quam et ipse flagranti sitiebat amore, quadam nocte a partibus Magnimontensium inter densa tenebrarum adveniens, basilicam latenter introiit, communem Dominum orationibus pulsans. Quod divinitus viro Dei revelatum est; citoque ministro imperat ut concito gradu pergat, tactoque signo sodales excitet, quia frater communis Sequanus abscondite fores ecclesiae penetrans Dominum orationibus pulsat. Quod ita esse citissima est inventione compertum, et venerando famulo Dei perplurimum ardentissima fratrum charitas officium debitum hospitalitatis persolvit.
[Col. 1087A] 9. Quanta quamque sublimia miraculorum Domini in sanctis suis redoleant exempla, finibus Ecclesiae in orbe terrarum diffusae personuit, atque elucubrata luce veritatis fidelibus notum est. Cum eo in tempore segetes annua maturitate confectae, ad praecidendum in supradicto coenobio fuissent paratae, concio fratrum ad segetem praecidendam catervatim properavit, opusque per totius diei metas peractum adventus terrae noctis prohibuit. Cum omnes ad coenobium remeassent, imperio seniorum unus e fratribus, Claudius nomine, ad frugem custodiendam remansit; qui cum somnum caperet atque intempesta nocte evigilans mentis ardorem ad coelum tolleret juxta illud: Ego enim dormio et cor meum vigilat (Cant. V, 2) , coepit cogitare ne fessi artus sodalium nimio indulgerent [Col. 1087B] sopori, neglectoque orationis usu in aurorae adventum consuetum officii usum differrent. Cumque haec anxio animo volveret, vidit subito coelos apertos, et micantem globum totum lustrare mundum. Moxque dum mirandi facti mente pavefacta pulsaretur eventu, alifer gallus solitam vocem attollens, mundo venturam lucem nuntiavit; signoque tacto omnis concio fratrum ad orationem cantusque peragendos ecclesiam penetravit. Ovans ille postquam lux dedita mundo fuit, Patri de industria quid viderit nuntiavit. Ille ne forte stimulo elationis frater corruptus mentem pollueret, increpans ait: Nequaquam talia te corde tumido vidisse praesumas narrare. Quid enim? Num fas est ut homo sub fragilitate positus et contagione peccatorum maculatus audeat de contemplatione coelesti [Col. 1087C] gloriari?
[Col. 1088A] 10. Quanto jam honore ac venerationem regum Francorum atque nobilium fulciretur virorum, ambigit nemo, qui beneficia a praedictis regibus praestita per [Col. 1087C] De praecepto Clodovei monasterio Reomaensi concesso videndi Petrus Roverius, in Historia Reomaensi, et Carolus le Cointe, tom. I Annal. Franc., an. 496, n. 111. praecepta chartarum quae usque nunc in publicis archivis praedicti condita sunt monasterii relegere cupit. Inerat in eo, ut opinor jure dicam, omnium virtutum fragrantia, corporis castigatio, jejunia et orationes aeque ut juvenili aetate tulerat, eo modo et senili portabat.
11. Post obitum gloriosissimi viri Joannis suffectus est in locum ejus abbas Silvester nomine, quem ipse antea vivens fratrum coetui praeceperat praeesse; qui et religionis forma et regulae tenore per vestigia magistri gradiens longaevo floruit tempore. Diligebatur autem a Clotario atque Childeberto Christianissimis [Col. 1088B] regibus Francorum ob meritum ejus sanctitatis. Miracula autem ab illo acta non amplius legimus, nisi in uno tantummodo clerico, quem contractio nervorum et debilitas manuum totum reddiderat inofficiosum. Qui ad venerabilem Silvestrum adminiculo vehiculi est delatus, et ab ipso sancti olei liquore perunctus, mox omnis contractio nervorum atque incurvatio poplitum extenta, et plantae pedum ejus solidatae sunt, sanitatique est restitutus; a debilitate vero manuum per beatum Germanum Parisiacae civitatis episcopum postea meruit curari. Scriptum in gestis habetur praefati beati Germani. [Col. 1088C] De eo in Martyrologio Bened. ipso die agitur, de praedicto autem miraculo in Vita sancti Germani Parisensis episc., num. 35. Quievit igitur venerabiliter Silvester XVII Kalendas Maii, et sepultus est in ecclesia sancti Joannis regnante de eo Domino Jesu Christo, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. [Col. 1088C] Amen.
Notitia historica
[Col. 1087D] Suppar fuit Eugenio sanctus Fructuosus, qui Bracarensis cum esset Ecclesiae metropolitanus, una cum Eugenio interfuit concilio Toletano X. Editus hic e nobilissimo, imo et regio sanguine, ducis cujusdam [Col. 1088D] exercitus Hispaniae proles [Col. 1087D] Ita legitur in Fructuosi Vita a divo Valerio sancti Petri Montensis abbate conscripta apud cl. Florezium (Tom. XV, pag. 451, n. 2) , atque in privilegio Cindasuinthi regis, XV Kal. Novembris, aera 679, sive Christi anno 641, monasterio sanctorum Justi et Pastoris Complutensi (De Compludo) ab eodem Fructuoso erecto fundisque patrimonialibus ditato; [Col. 1088D] cujus exemplum e Toletana cl. Joannis Baptistae Perezii Collectione descriptum exstat in Regia bibliotheca Matritensi, cum ejusdem confirmatione a Ramiro II Legionis rege, die 3 Septembris, aera 984, seu Christi anno 946, quod tamen privilegium nonnullis suspectum habetur. , spreto mundi fastu monachale institutum amplexus, primum sese Conantio Palentino episcopo viro sanctissimo spiritualibus disciplinis imbuendum tradidit. Condito hinc monasterio [Col. 1089A] Complutensi (vulgo de Compludo non longe ab Asturica Castellae veteris urbe, in regione illa quae Bergidum olim, nunc autem el Bierzo audit [Col. 1089C] Ambrosius Morales, lib. XII, cap. 26, qui instrumentum fundationis a Cindasvintho rege confirmatae laudat anno 646 formatum. ) in honorem sanctorum martyrum Justi et Pastoris, non ibi solum accurrentes undique ad portum religionis viros saluberrimis ordinationibus innocentissimaeque vitae exemplo viam salutis docuit, sed et plura alia monasteria construxit, quae Vitae ejus auctor Rufinianense, Visumense, Pheonense, Gaditanum, Nonum, ac Turonium [Col. 1089D] Rufinianense, seu Rufianense, quod hodie sancti Petri de Montibus, in Bergido, non procul oppido Ponferrada ad caput fluminis Ozae (vulgo Veza), mutuata scilicet vetere nomenclatura a vicino Castro Rupiana, cujus Valerius meminit, num. 6, apud cl. Florezium, t. XV, p. 142 et 453. Visumense, Valerio Visuniense, sancto Felici sacrum ad laevam fluvii Visonia dicti, in ipso Bergidi et Gallaeciae collimitio, ut idem Valerius, n. 6. Pheonense, sive Peonense, «ex alia parte Gallaeciae in ora maris,» eodem Valerio teste, n. 7. Graditanum suo nomine satis notum, cujus et Valerius, n. 15, meminit. Nonum, non procul ut conjicere est ab insula Gadium, «in abdita,» ut Valerius ait n. 16, «vastaque atque ab humana habitatione remota solitudine;» cui quod IX passuum millibus a mari distaret, Noni nomen inditum. Turonium denique inter «Bracarensem urbem» ut Valerius, n. 21, «et Dumiense coenobium in cacumine modici montis.» Videndus de horum monasteriorum [Col. 1090C] situ cl. Florezius, t. XV, a pag. 143, et t. XVI, in charta chorographica dioecesis Asturicensis. disertis, plurimaque alia generalibus verbis appellat; neque solum virorum haec, sed et feminarum aliud coenobium aedificavit [Col. 1090C] Nimirum cui Benedicta praefuit, octoginta sacrarum [Col. 1090D] Deo virginum: incertum quo loci, «sed in alia,» ut Valerius, n. 17, ait, «solitudine.» De communibus autem virorum et feminarum coenobiis quae duplicia olim vocabantur, paulo uberius nos infra hoc eodem cap., num. 267. .
Evectus e monacho ad pastorale munus, Bracarensi metropolitanae ecclesiae imponitur in locum Potamii, auctoribus Toletani decimi concilii, quod habitum fuit anno 656 sub Reccesvintho rege, Patribus; in quorum decreto vocatur ipse jam Dumiensis Ecclesiae episcopus, quamvis de hac ejus sede in Actis ejus altum silentium. Ad quam quidem praeambulam [Col. 1089B] metropolitae dignitatem non ita pridem ascendere potuit, cum in octavo Toletano ante triennium celebrato, Avianchimari Dumiensis episcopi nomine subscriptus legatur Osdulphus ejus procurator. Floruit sub Reccesvintho et Wambane, locum ut apparet Leodicisio relinquens, qui Bracarensi tertio praefuit, quod anno 675 celebratum novimus. Magnis virtutibus atque insignibus miraculis per totam Hispaniam vixit clarissimus: obiitque ob sanctitatis famam dignus ut a Bracarensibus, apud quos primum habuit sepulturam; et a Compostellanis, ad quos post aliquot saecula exportata ejus venerabilia ossa fuere, decima sexta Aprilis die quotannis colatur.
Vita ejus exstat ab anonymo scripta, qui res quas narrat a Benenato et Juliano presbyteris, et a Cassiano abbate primo ejus discipulo se excepisse ait. Quem quidem sanctum Valerium esse, monasterii sancti Petri de Montibus abbatem, Ambrosius Morales (Lib. XII, c. 35) , cum eoque Sandovalius ( Fundaciones de los monasterios de España del orden de [Col. 1089C] S. Benito, I parte ), et Tamaius ( Martyrol. Hisp., die 16 April. ), [Col. 1090D] Nullus jam de hoc superest ambigendi locus, cum in Codicibus Ovetensi, Carrazedensi, Arlanziensi et aliis, Fructuosi Vita primo omnium loco inter germana Valerii scripta recenseatur; itidem atque in vetere Toletano Codice unde desumptum fuit Regiae bibliothecae Matritensis apographum, quod nunc nobis ad manum est. Stylus praeterea non similis modo, sed unus atque idem ac reliquorum Valerii operum: quod cl. Florezius, t. XV, pag. 139, observavit, nosque periculo facto didicimus. non temere conjectantur. Scabrosa quidem ea est, et Gothicum sonans; quod vero contra Latinae grammaticae regulas peccat, ad exscriptores libens retulerim; nec omnino similis est aliis sancti Valerii, quae exstant in Concordia regularum, notante viro nostri temporis plane docto Joanne Mabillone in Actis sanctorum Benedictinorum (Saec. II, p. 581, observ. praev.) , qui post Prudentium Sandovalium (Loc. cit.) et Joannem Tamaium hanc Vitam in iis Actis tertio edidit [Col. 1090D] Habemus quoque ea in magno opere de Actis sanctorum 16 April. . Miraculorum autem ejus enarratorem non hunc qui Vitam scripsit eaque exacte refert, seu Paulum Emeritensem diaconum laudavit, quod mirum est, Ambrosius Morales, lib. XII, cap. 35, deceptus forsan eo quod in eodem Codice monasterii [Col. 1090A] Carracedani Cisterciensis ordinis, qui subministravit ei laudatam sancti Fructuosi ab anonymo, sive a sancto Valerio conscriptam Vitam, Pauli etiam Emeritensis liber de Vitis Patrum Emeritensium simul fuerit, unde aequivoco ansa data. Certe ea omnia miracula, quae e Paulo is refert, legimus apud Vitae auctorem: quem cur clarissimus historicus ante oculos habens, non ejus, sed Pauli, in quo nihil horum occurrit, testimonio usus fuit? Paulusne etiam praeter Emeritensium Patrum Vitas de Fructuoso quidquam scripsit? Ego neque affirmare neque negare ausim, praecipue cum ex eodem Paulo Morales referat Fructuosum carmina quaedam scripsisse, de quibus postea, quae quidem in auctore Vitae non invenimus laudata.
Benedictini suo asserunt Fructuosum ordini, quod vellem, ut amplissimae et religiosissimae familiae res sponte omnium feliciter cedere, solidioribus et ab antiquitate venientibus fundamentis innixum [Col. 1090D] Quod et Henschenii votum est, 16 April., ad Vitam Fructuosi. . [Col. 1090B] Liber enim ejus, qui exstat unicus, regula monachis data, diversa prorsus est a Benedictina. Quae frustra fuisset sic prudenter copioseque a sancto parente Benedicto formata, si sub ejus vexillo militantes ita cito aliam vivendi normam sibi praescribere et arrogare praesumpturi erant. Ac profecto aerem verberant qui has illorum, quos huic ordini addictos vixisse contendunt, Isidori nempe, Leandri, ac Fructuosi nostri, regulas, veluti additionum seu commentationum Benedictinae regulae loco habent (Mabill., praef. ad SS. Bened. Acta, tom. I, p. 36) . Quid enim importat hanc cum illis in uno aut altero convenire, cum plurima et fere omnia diversa sint? Inurbane omnino aut inciviliter, ne dicam arroganter et irreligiose, Fructuosus, Leander, atque Isidorus parentem sectae suae providentissimum tractassent, si vel ea quae Benedictus praescripserat aliis verbis efferentes, vel ab iis quae praescripserat discrepantia commendantes, tam verba ejus quam praeceptiones, [Col. 1090C] parvipendere se palam significassent.
Ad regulam (ais) Patrumque instituta Fructuosus provocat (C. 8 prior. regulae, c. 15 posterior.) . Non statim haec regula Benedictina est, sed forsan veterum monachorum documenta, quos imitatus et aemulatus, vel auctoris Vitae ejus testimonio, Fructuosus apparet. Audi illum ab initio ipso: «Postquam antiquas mundi tenebras supernae veritatis nova irradiavit claritas, et a sede Romana, prima sanctae Ecclesiae cathedra, fidei catholicae dogmatum fulgurans rutilaret immensitas, atque ex Aegypto orientali provincia excellentissima sacrae religionis praemicarent exempla, et hujus occiduae plagae exigua perluceret extremitas, praecipuae claritatis egregias divinas duas illuminavit lucernas, Isidorum reverentissimum scilicet virum Spalensem episcopum, atque beatissimum [Col. 1091A] Fructuosum ab infantia immaculatum et justum; ille autem oris nitore clarens, insignis industria, sophisticae artis indeptus primitias, dogmata reciprocavit Romanorum; hic vero in sacratissimo religionis proposito Spiritus sancti flamma succensus, ita in cunctis spiritualibus exercitatus, omnibusque operibus sanctis perfectus emicuit, ut ad Patrum se facile, quorum aequaret [ Forsan legendum, ut et Patrum se facile coaequaret] antiquorum meritis Thaebeorum.» Aegyptiorum ergo monachorum exemplar, non Benedicti, noster secutus dicitur; aut regulae nomen non semel in Fructuosi hac sed saepius repetitum, non aliam ab ipsa regula, quam insinuare pergit, significare positum est.
In prioris partis cap. 1, regularis traditio ea vocatur. Cap. 3, institutum esse regulariter dicitur nullum omnino monachum in secessu loqui debere. In 5, «contra sanctionem regulae usumque veterum» agere eum qui comederit carnes quibus nimirum [Col. 1091B] eodem regulae capite abstinere jubentur monachi. In 8, verba sunt quae perpendit ad Benedictinam regulam huc immittendam Mabillonius (Ubi supra, t. I, p. 36) : «Obedientia praeceptum est regulae, ut impossibilibus quoque rebus opere atque affectu ostentetur et teneatur, usque ad mortem videlicet, sicut et Christus factus est obediens usque ad mortem.» Quae, quamvis importuna parenthesi ab eo divaricata, non alium sensum a communi, quem tot aliis ex ea regula locis comprobamus, habent. Convenit [Col. 1092A] autem caput hoc de obedientia sic stricta cum sexagesimo octavo Benedictinae regulae capite, cujus lemma est: Si fratri impossibilia injungantur, ait idem Mabillonius. Sed quid inde? Tum nullus prohibuerit Fructuosum quin ex Benedicti aut aliis regulis flores ad suam decerperet, sicuti et Benedictus aliis usus fuit; quod quidem Concordia regularum, hoc est Benedictinae cum caeteris, a Benedicto Anianensi abbate scripta, et ab Hugone Menardo ante aliquot annos publicata, quemlibet abunde docere potest. Idem quoque reperitur in sancti Columbani [Col. 1091B] Exstat in Codice regularum Holstenii, tom. I, parte II, pag. 154. regulae cap. 1, quam nemo dixerit e Benedictina excerptam: «Obedientia (ait) usque ad quem modum definitur? Usque ad mortem certe praecepta est, quia Christus usque ad mortem obedivit Patri pro nobis.» Convenit sancti Basilii regula [Col. 1091B] In ejusdem Codicis tom. I, part. I, pag. 223. interrogatione 65, et 69 [Col. 1091B] Ibid., p. 225. . Quae satis pro argumento quo utitur Mabillonius [Col. 1091B] Unus Escurialensis saeculi X Codex, lit. A, plut. III, n. 13, inscriptus: Vetus collectio regularum monasticarum et sacrarum Deo virginum, conficit peculiarem ac diversam omnino fuisse sancti Fructuosi regulam a sancti Benedicti. In eo enim hic habetur [Col. 1091C] regularum monasticarum ordo: «I. Praefatio regule domni Benedicti abbatis;» et continuo: «Item Kapitule ejusdem regule domni Benedicti abbatis:» atque in fine: «Explicit regula Patris nostri domni Benedicti abbatis. II. Incipit regula domni Fructuosi. III. Incipit regula sancti Patris Isidori abbatis instituti. IV. Incipit Vita sancti Pachomii, sive regula ejusdem. V. Incipit regula domni Augustini episcopi sanctis virginibus Christi in monasterio consistentibus, etc.» Exstat praeterea in alio Escurialensi Codice saeculi X, lit. r, plut. III, n. 25, Sancti Fructuosi regula monachorum. .
In eodem cap. 8 regulae Fructuosi multa praefixa esse dicuntur regulari sententia, multa quoque diuturna [Col. 1092B] consuetudine jussa, quae quis dixerit ad Benedicti regulam respicere? In 6 quoque posterioris partis regulae capite legitur: Qualiter debeant viri cum uxoribus ac filiis absque periculo vivere in monasterio, quod quidem lemma ejus est, ac respondet quaesito: «Cum venerit quisquam cum uxore vel filiis parvulis, id est infra septem annos, placuit sanctae communi regulae, ut tam parentes quam filii in potestatem se tradant abbatis [Col. 1091C] Fructuosum pro feminis quoque monasteria instituisse didicimus ex ejus Vita a Valerio scripta; neque tantum pro sacris Deo virginibus, quale illud fuit cui Benedictam praefuisse paulo ante dicebamus, sed et pro viduis, atque iis etiam feminis quae simul cum viris cumque filiis et filiabus ultro se abbatum disciplinae atque imperio committebant, ut ex adducto [Col. 1091D] a nostro loco e Fructuosi regula manifestum fit. Fuerintne autem haec monasteria, quae a Graecis dipla, a Latinis vero duplicia vocabantur, nimirum in quibus viri et feminae sub eodem ac communi tecto (ne alias duo potius coenobia essent) diversis tamen discretisque cellulis atque aedificii partibus, imo et oratoriis, sive ecclesiis, ut Cellierius (In Fructuoso, t. XVII, pag. 747) atque apud eum Mabillonius docent, sub unius abbatis regimine absque periculo (ut Fructuosus ait) conviverent, mihi videtur vero simillimum. Atque horum in Hispania monasteriorum vel ante Fructuosum vestigia quaedam exstare mihi videntur in canone 11 concilii II Hispalensis, anno 619 sub Isidoro habiti. «Undecima (aiunt concilii Patres) actione consensu omnium decrevimus ut monasteria virginum in provincia Baetica condita monachorum administratione ac praesidio gubernentur. . . ea tamen circa monachos disciplinae cautela servata, ut remoti ab earum peculiaritate, [Col. 1092B] nec usque ad vestibulum habeant accedendi familiare permissum, etc.» Quae quanquam pro sacris Deo virginibus scripta sint, nonnullam tamen duplicium monasteriorum ideam nobis ingenerant. Huc etiam facere videtur quod in Escurialensi saeculi X ineuntis Codice, lit. r., plut. III, n. 25, post monasticas Pachomii et Ursiesii, sive Ursi (qui aliter e tribus primis in Thebaide monasteriorum conditoribus fuisse perhibetur), regulas habetur: Sententia pro [Col. 1092C] regulis devotarum, id est, sanctimonialium feminarum, hoc initio: Nemo ad eas vadat visitandas, etc., et continuo subditur secundi Hispalensis concilii canon 11 quem modo retulimus. Quod autem conficit exstitisse in Hispania hunc monasteriorum duplicium usum, perdurasseque minimum usque ad saeculi XII initia, Paschalis II rescriptum est ad Didacum Gelmirezium primum archiepiscopum Compostellanum directum, extansque in Historiae Compostellanae libro I, cap. 13, quod est de cardinalibus (Apud cl. Florezium, t. XX, pag. 33) cujus verba haec sunt: «Illud omnino incongruum est, quod per regionem vestram monachos cum sanctimonialibus habitare audimus; ad quod resecandum experientia tua immineat, ut et qui in praesentiarum simul sunt, divisis longe habitaculis separentur, prout arbitrio tuo et religiosorum virorum consilio melius visum fuerit; nec in posterum consuetudo hujusmodi praesumatur.» Ignoscet, spero, lector, si quae de horum in [Col. 1092D] Hispania monasteriorum usu in Escurialensi olim saeculi X ineuntis Codice, lit. A, plut. I, num. 13, legi atque extempore observavi, totidem ipsisque verbis atque in Adversariis meis Escurialensibus habentur, parergi loco huc transfero. Exstat in eo Codice, Regulae monachorum inscripto, pactum mutuae obligationis inter Sabaricum abbatem, et ejus cui praeerat monasterii (fortassis sancti Petri Montensis in Bergido) monachos, in quo hi Sabarico gubernandos, et, si quid deliquerint, admonendos, corrigendos, proque delicti qualitate puniendos, sese sponte committunt; et vicissim Sabaricus juste eos temperateque ac sine imperio aut personarum acceptione habiturum et gubernaturum pollicetur. Huic autem conventioni simul cum viris feminae subscribunt. Juvat eam, quia non admodum longa est, ac minime vulgaris, integram describere. «Et secundum editum apostolorum et regula monasterii [Col. 1093B] sancta Patrum precedentium sancsit autoritas uno in cenobio Christo nos precedente hauitemus. et quicquid pro salutem animarum nostrarum adnuntiare. docere. arguere. increpare. impetrare. excommunicare. vel emendare volueris. humili corde. intenta mente. desiderio ardente. divina gratia opitulante inexcusabiliter. domino fabente adimplebimus. Quod si aliquis ex nobis contra regulam et tuum preceptum murmurans. susurrans. contumax. inobediens. vel calumniator fuerit. tunc habeas potestatem omnes in unum congregare. et [Col. 1093C] lectam quoram omnibus regulam puplicum probare. et flagellare. uel excommunicare secundum intuytu culpe. unusquisque nostrum reatu suo conuinctus suscipiat. Si quis sane ex nobis. quod ualde execratur regula. uel omnis scriptura. aliquis occulte consilium cum parentibus. iermanis. filiis. cognatis uel propinquis adprehenderit sine consilio abbati uel sancte communi regule. habeas potestatem in nos in unumquenque qui hoc temtaberit per sex menses indutum tecmen rasum aut cilicio discintus et discalciatus in solo pane et aqua in cella obscura opus exerceat excommunicatus. Quod si aliquis ex nobis ista prona sua nolumtate noluerit agere poenitentiam. extensus nudo corpore septuaginta et dua flagella quoram omnibus accipiat. et deposita veste monasterii indutus aliquod scisum laycale captans. densas in tenebras nocte cum confusione et nota a cenobio excommunicatus euellatur. Promittimus etiam deo et tibi patri nostro sabarico abbati. ut si ex nobis [Col. 1093D] aliquis. sine benedictionem de fratres aut tuo imperio per uitium ad aliqua loca ad hauitandum transire uoluerit! habeatis potestatem incautam eius persequi uoluptatem qui hoc temtaverit. et compraehensum ad regule censum reducere! et si aliquis eum defendere voluerit aut presbyter aut monachus aut quilibet layci. et uestram munitionem. aut ita ulterius apud se eum retinere voluerit. communicatio illius irrita sit a diabolo. et participatio illius cum iuda traditore sit in inferno! Et in presenti seculo excommunicatus permaneat ab omni caetu christianorum qui hoc fecerit! Certe si quod credi nefas est! tu domnus quod deus fieri non patiatur. si aliquis ex nobis iniuste. aut superbe. aut iracunde. aut certe unum diligere et alterum liboris odio contemnere. hunum imperare et alterum adolare blanditiae excusare! tunc et nos habeamus potestatem non superbe non iracunde per unumquemque decania preposito nostro querimonia inferre! et prepositus [Col. 1094B] tibi domno nostro pedes deobsculare et nostra humiliter querella sugerere. et tu nos patienter iubeas abscultare et communi regule constitute cerbice humiliare et corripere et emendare. Quod si corripere te minime uolueris. tunc habeamus et nos potestatem de altera monasteria abbates de conlatione nostra inuitare. et quoram eos te corripias. et tu nobis accepta regula perficias. et nos tibi discipuli subditis et adoptibi filii humiles ouedientes in omnibus recognoscas. et Christo sine macula nos offeras. Amen. Haec sunt nomina qui manus suas subscriptione vel [Col. 1094C] signum in hoc pactum fecerunt.» Subscribunt autem huic pacto bini supra octoginta, in quibus «Alostus presbyter; Manuel Confessor; Sarra . . . [ F., Saracenus] presbyter; . . . ntudiyus presbyter et confessor; Bretus diaconus; Recesindus abba; Fundilani subdiaconus;» reliqui monachi atque inter eos: «Leobilli monacha; Luziana monacha; Eras monacha;» et paulo inferius: «Teodildi manu mea monacha; alia Theodildi manu mea monacha; Maria manu mea monacha; Froils manu mea monacha; Euaeza manu mea monacha; Sontrildi manu mea monacha; Adosinda cum filia mea Fñe. maria ubi nos trademus cum omne nostra facultate monache.» Videtur autem hoc pactum e communi Fructuosi regula, cujus bis meminit, descendere. Certe in eo sunt plurima tum ad monasticam ejus aevi in Hispania disciplinam spectantia, tum ad monasteriorum collationes, abbatumque seu praepositorum iisdem [Col. 1094D] hierarchiam, et maxime ad prima vagientis tunc Hispani sermonis crepundia, quae non facile alibi invenias. Quis autem hic Sabaricus fuerit? Dicam verbo. Ex monacho et abbate, Dumiensis primum praesul, eaque sede a Mauris diruta ad Minduniensem Ecclesiam translatus, quam rexit ab anno 907 ad 922 ejus nominis Secundus. Fuit etiam sancti Rudesindi episcopi postea Minduniensis institutor; exstatque ejus memoria in epigrammate consecrationis ecclesiae sancti Petri Montensis apud cl. Florezium, t. XVI, pag. 132, et fusior t. XVIII, a pag. 70.
Praecipuum haec regula est saepius laudata, quam fecisse eum monachis in Complutensi, seu Compluticensi, monasterio a se susceptis indicare id videtur, quod quadragesimam quamdam pro festivitate sanctorum Justi et Pastoris, quibus hocce dicatum fuit monasterium, indixerit (Cap. 18 prioris partis) . Divisa haec est in duas partes, quarum posterior speciatim dicitur Regula monastica communis, in Editione quam regularum Codicis a sancto Benedicto [Col. 1093B] Anianensi abbate collecti e Romana Vitalis Mascardi officina anno 1661 Lucas Holstenius vir clarissimus exire fecit [Col. 1094D] Ms. exstat pluribus in locis. Codicem monasterii de Carracedo Cisterc. ord. Morales vidit. Alterum sancti Petri de Aslanza Sandovalius; alterum Nucalensis monasterii Bivarius, uti refert ipse ad Maximum, pag. 531. . Qui titulus ex illis quae adducta nuper sunt, ex capite sexto hujus partis verbis, placuit sanctae communi regulae, comprobari videtur. Menardum tamen (Praefat. 2 ad Concord. regul.) , alteri et alteri Fructuoso priorem et posteriorem regulam tribuere scimus quam utique mentem instillasse ei [Col. 1094A] videtur Pseudo-Maximi locus ad annum Christi 559 (Bivar. Edit. p. 512) constituentis «Constantinae in agro Bracarensi sanctum quemdam Fructuosum Benedictinum abbatem, sancti Romani discipulum.» Sed quidquid de hoc antiquiore Fructuoso et Romano ejus magistro, in Hispaniis diem suum obeunte, cujus alibi meminit idem Pseudo-Maximus (Ad an. 568, n. 13, p. 495, 510) , ab eoque Menardus, non omnino tamen rei sive auctoris fidei certus, habuit, commenta sunt vanissimi capitis, quae et in Codice Estepano, seu fragmento, quod ad calcem excudemus, Dextri, Maximi, et Luitprandi primordiali illo desiderantur, et iis quae de sancto Romano in Galliis abbate Gregorius Turonensis (De Vitis Patr. c. 1) aequalis ejus in viri ejusdem sancti Vita, qui uno ante sanctum Benedictum saeculo vixit, ut Martyrologi omnes (28 Febr. ) referunt, contraria sunt.
Pro omnibus adi sis, lector ingenue et veritatis amans, Godefridi Henschenii commentarium praevium [Col. 1094B] ad sancti Romani Jurensis abbatis Acta die 28 Februarii; et confer cum Bivarii ad Maximum, Tamaii, Cardosique in Martyrologiis Hispano et Lusitano, aliorumque hujus sectae hominum, quorum idola Dexter, Maximus aliique ficulnei sunt historici, rationibus, conciliationibus, tergiversationibus, haesitationibus, in Romani historia, futilitatis et vanitatis [Col. 1095A] plenis, quo luto haerere oportet eos qui, quamvis alias docti ac probi sint, horum pseudonuminum
Fragmentum quoque exstat quoddam De diversitate culparum super regulam sancti Benedicti, quod in nonnullis libris mss. Fructuoso ascribi solet. Indignum tamen id Fructuoso esse Mabillonius rei auctor fatetur.
Paulo Emeritensi diacono acceptam referre nos debere quorumdam carminum sancti Fructuosi notitiam apud Moralem legimus (Lib. XII, c. 36, fol. 51) , duorum scilicet epigrammatum in laudem Narbonensis episcopi cui Petro nomen, regisque Sisenandi, et cujusdam diaconi [Col. 1095D] Habentur bina haec epigrammata in Codice ἀνεπιγράφῳ Regiae bibliothecae Matritensis, e quo ea tomo XV Hisp. Sacr., p. 152 seq., cl. Florezius intulit. .
Exstare quoque ait in Complutensis majoris collegii libro ms. epistolam ad Reccesvinthum regem [Col. 1095D] Penes nos habemus ex Codice Gothico olim Ecclesiae Ovetensis, nunc autem bibliothecae Toletanae. Quam in collectione nostra τῶν Ἀνεκδότων. (quamvis a Ramirezio luce donatam) cultiorem ac emendatiorem iterum forsan luci publicae committemus. CARD. DE AGUIRRE. scriptam, qua precari eum videtur ut cum quibusdam nocentibus clementer se habeat, in quo ejusdem [Col. 1095B] temporis res agi videtur, quam concilii octavi Toletani Patres toto secundo capite satis prolixo expedire sunt conati. Edita fuit epistola haec a D. Laurentio Ramirez de Prado in Luitprandi operum collectione Antuerpiae ex officina Plantiniana Balthassaris Moreti, anno 1640, sed tanquam ex collectione Juliani sanctae Justae Toletanae archipresbyteri quarumdam veterum praesulum epistolarum [Col. 1095D] Exstat item in Codice Escurialensi saeculi X, Digramm., et plut. I, n. 14, sub hac rubrica: Epistola domni Fructuosi a domno Recesuindo rege directa pro culpatos quos retinebatur de tempore domni Scindani (id est Scindasvinthi, ut τὸ winth Gothica dialecto quasi appendix et cauda sit nominum Scinda et Recces. ) Incipit: Vereor ne saepe suggerendo gloriae vestrae, etc. . Julianus nempe nostrae aetatis, eas quas in mss. Codicibus, quorum copiam habuit, lectu dignas existimavit, in unum a se coactas, Juliano illi antiquo, si vere aliquis fuit, supposuit [Col. 1095D] Apud cl. Hisp. sacr. continuatorem, t. XXX, [Col. 1096C] pag. 383, exstat Fructuosi presbyteri epistola ad Braulionem, hoc initio: Scripturae sacrae, etc. Videtur autem Fructuosi nostri esse atque in Bergidensi monasterio scripta: «Supplex (inquit) suggero ut pro mercede tua de Collationibus Casiani illumines [Col. 1096D] monasteria ista;» et paulo inferius: «Nos longe positos et Occidentis tenebrosa plaga depressos non despiciatis, etc.» Consonat Braulionis responsum in quo legitur, p. 387: «Felix tu (Fructuose) qui hujus mundi contemnens negotia praeelegisti otia sancta . . . Felix illa eremus et vasta solitudo, quae dudum tantum ferarum conscia, nunc monachorum per te congregatorum laudes Deo praecinentium habitaculis est referta, etc.» .
At quam impudenter idem Pseudo-Julianus, praefractae audaciae bipes, nostri Fructuosi historiam suis foedare fabulis ausus fuit! Pertinent huc ex portentoso Adversariorum ejus opere, quingentesimus decimus cum duobus sequentibus numeris, in quibus hoc in primis falsum est (Advers. 310) , Conantium episcopum, sub quo ut in ejus refertur Vita Fructuosus [Col. 1095C] aliquo tempore vixit, [Col. 1096D] Quamvis hoc credat Mabillonius, in notis ad sancti Fructuosi Vitam. non Palentinum fuisse illum cujus sanctus Hildephonsus meminit episcopum; sed Agaliensem Toleti abbatem, ex quo ad ejusdem urbis sedem ascendit. Conantium, fateor, aliquem, alias Venantium, inter Adelphium et Aurasium, Toletanum episcopum habet Loaisae catalogus, largeque [Col. 1096D] Maximus., ad an. 600, n. 1; Julian, in Chron., n. 312. pseudo - historici ficulnei huic nomini favent. Sed cum sanctus Hildephonsus disertissimis verbis Aurasium post Adelphium referat (De Script. eccles., c. 5) huic Ecclesiae datum episcopum fuisse, non est cur ei fidem derogemus. Et cuinam alii credas Conantio tributum fuisse viri sanctissimi elogium ab auctore Vitae sancti Fructuosi [Col. 1096A] quam Palentino episcopo, [Col. 1096D] Ita censuere Morales, l. XII, c. 35; Loaisa, ad conc. Tol. X, p. 504; Acuña, Hist. de los Obispos de Braga, part. I, c. 86; Sandoval, in Fundationibus, fol. 16; Bivar., ad Max., p. 705. quem elogio suo Hildephonsus commendavit? Accedit vicinitas Bergidensis territorii, unde se Fructuosus ad Conantii episcopi disciplinam proripuit, longe major cum Palentina, quam cum Toletana urbe.
Nodum quoque plusquam Gordium continet, non quidem ficulneo scindendum gladio, Fructuosum anno 607 fuisse monachum sub Conantio monacho Agaliensi Toletano [Col. 1096D] Uti dicitur in eodem (Advers. 510) . praesule; qui Conantius (si revera fuit aliquis Toleti hujus nominis praesul) anno 600, juxta Maximum, Adelphio successerit, eodemque anno, aut sequenti, sive, ut plurimum, tertio, juxta Julianum (In Chron., num. 313) martyr in Gallia Narbonensi factus, locum Aurasio vacuum reliquerit. Falsissimum quoque est Reccesvinthum regem dedisse multa Complutensi monasterio, ac si hujus fuerit privilegium quod de Compludo vocant, anno 646 indultum, et non Cindasvinthi, de quo Morales, lib. XII, cap. 26, exstatque apud Tamaium die 16 Aprilis (Pag. 677) . Deinde, num. 511, Pseudo-Julianus [Col. 1096B] Sisenandi tempore floruisse refert episcopum Bracarensem sanctum Petrum, postea Narbonensem, ad annum 646 mortuum; quod factum celebrare ait epigrammate quodam Latine sanctum Fructuosum nostrum. Hocce carmen illud est de quo nos supra.
Sed Petrum illum Narbonensem episcopum a Fructuoso celebratum, Bracarensem antea episcopum, floruisse Sisenandi tempore, merum somnium est. Nam vel floruit Sisenandi tempore adhuc Bracarensis, vel Narbonensis, jam episcopus. Narbonensem si dixeris, opponam Selvam hujus sedis antistitem altero post Isidorum Hispalensem loco sedisse, quatuorque alios metropolitanos praecessisse in concilio Toletano IV, quod habitum fuit anno tertio Sisenandi regis: quam proedriae praerogativam ex antiquiori ordinatione provenientem, incredibile est tricennali recentiorem, hoc est, ejusdem Sisenandi, episcopum consequi potuisse. Aliter enim non potuit quatuor [Col. 1096C] aliis antistare, quam si quatuor illi intra sic breve temporis intervallum omnes metropolitae ordinati fuissent. Si autem Bracarensem adhuc episcopum sub Sisenando vixisse credideris, admitto nihil contrarium ex ejusdem concilii ordine subscriptionum paulo ante considerata insurgere; nam quod in eo Julianus Bracarensis episcopus interfuerit, duosque alios metropolitanos, Justum Toletanum et Audacem Tarraconensem post se habuerit, non omnino evincit Julianum veterem jam tunc fuisse Bracarae episcopum, neque intra idem Sisenandi triennium tam ipsum quam Petrum a Fructuoso decantatum praeesse Bracarae haud potuisse. Ex sancto Hildefonso [Col. 1097A] enim certum est (De Script. eccles. c. 8) Justum Toletanum trium annorum duntaxat episcopum, ejusdem regis Sisenandi tempore, novendecimque ante eum diebus obiisse; et consequenter sub eodem rege, qui tres annos et undecim menses regno praefuit, creatum fuisse. Quo cum bene stat Justo Toletano antiquiorem vel paucis diebus Julianum Bracarensem, tertio Sisenandi anno, fuisse; atque in Petri sub ejusdem Sisenandi principia florentis locum succedere potuisse.
Attamen inde, ne in praeceps sese dent, statim pedem revocare debent Pseudo-Juliani defensores. Fateri enim his necessarium erit Petrum ex episcopo Bracarensi Sisenandi tempore translatum fuisse ad Narbonensem Ecclesiam: quod praeterquam quod Bracarenses male habebit, sanctissimumque, qualis [Col. 1098A] audit, episcopum parum deceat nulla spe majoris fructus aequalem pro aequali commutare sedem, impossibile factu est; cum concilii IV Toletani tempore Narbonensem Selva habuerit vetus antistes, Julia-Lusque Bracarensem, et adhuc Petrus in vivis fuerit. Vixit enim, eodem Pseudo-Juliano teste, usque ad 646. Quonam ergo abiit Petrus, cum sub annum 631 aut circiter, et Sisenandi initia, locum ferit in Bracarensi Ecclesia Juliano? Nam plena tunc temporis erat Narbonensis cui jam diu praefuerat, praefuitque etiam usque ad 638 annum quo sexto concilio Toletano interfuit Selva. His salebris cum se extricaverint, Achillem eorum nonnihil habebimus. Et jam satis multa. Sed tanti constare solet ea quae antiquitatis specimine sese venditant fide quam forte invenerunt exauctorare.
Regula monachorum
[Col. 1097B] Duas regulas monasticas scripsit sanctus Fructuosus, regio Gothorum sanguine ortus, et ab adolescentia vitae monasticae cultor, primo Complutensis abbas, deinde episcopus Dumiensis, ac tandem Bracarensis archiepiscopus, multorum monasteriorum Pater et conditor. Primam regulam ex sancti Benedicti disciplina desumptam pro monachis suis Complutensibus conscripsit; secundam pro hominibus cujusvis status et conditionis. Prior ergo sancti Fructuosi regula longe ante initum episcopatum scripta erat in usum Complutensium monachorum, quibus primum monasterium condidit, continetque XXV capita; circa capitum tamen numerum in impressis aliquod discrimen invenitur, quam in mss. Codicibus, prout vir doctissimus Mabillonius notavit in suis Annalibus Benedictinis, tom. I, lib. XIII, et alibi, ubi hujus regulae convenientiam cum regula sancti Benedicti describit, quod vix ovum ovo sit similius; cum sanctus Fructuosus passim sancti Benedicti sententias et [Col. 1097C] institutiones, imo non raro ipsissima verba in suas regulas transferat. Secunda regula XX capitula continens, quae et communis dicitur, ab altera adeo diversa est, ut cl. Menardus existimet illam non composuisse sanctum Fructuosum jam anno 670 defunctum; sed nunquam non laudandus Mabillonius contrarium probat, et argumenta incontestabilia adducit in suis observationibus praeviis ad hujus sancti episcopi Vitam inter Acta sanctorum ordin., sancti Benedicti reperiendam. Et quidem haec regula communis a sancto Fructuoso conscripta videtur post adeptum episcopatum, ad auferendum intolerabilem abusum jam aliquo tempore apud Hispanos grassantem, quando nimirum, nullo habito sexus discrimine, conjugati simul cum uxoribus, liberis ac servis, domicilia sibi in modum monasterii componebant, suis cupiditatibus inservientes, atque luxuriam, avaritiam et superbiam excolentes, nulli regulae monasticae astricti, nec alicui praeposito vel abbati regulari subjecti; quem enim suum abbatem appellabant, illi [Col. 1097D] non adeo parebant, quam voluntates suas approbabant. Id vero vitae rusticae genus ideo multi laici elegerunt, ut hoc pacto a publicis curis et tributis eximerentur, [Col. 1098B] utpote sub quadam specie monasticae professionis viventes. Contra hunc abusum surrexerunt concilii Herdensis Patres, qui in canone tertio decernunt ut nullus laicus vel ecclesiasticus capellam vel ecclesiam ab illis aedificatam auderet in speciem vel formam monasterii erigere, nisi congregatio ibidem collecta viveret secundum regulam monasticam ab episcopo approbatam, et juxta leges dioecesanas. Nullus autem hunc abusum gravius infectatus est quam sanctus Fructuosus, prout ex exordio hujus regulae communis omnino constat, ubi talia conventicula non monasteria, sed animarum perditionem appellat, etc. Et, ut huic malo obviam iret, pro illis hominibus vere ad Christum conversis hanc suam secundam regulam condidit, binis reliquis amplius temperatam, atque utriusque sexus infirmitatibus magis accommodatam, ita ut novum monasticae vitae genus introduxisse videatur. Nam, juxta hanc regulam, in monasteria admittebat senes et anus, conjugatos [Col. 1098C] etiam utriusque sexus cum liberis suis septimum annum aetatis egressis; ita tamen, ut viri cum filiis seorsim degerent in monasteriis a sequiori sexu separatis; quemadmodum et feminae cum suis filiabus vivere debebant a viris separatae; ita ut quilibet sexus habuerit suos distinctos superiores, viri abbatem, feminae abbatissam, sive quoscunque alios superiores a regula praescriptos. Denique sanctus Fructuosus in omnibus suis regulis professionem, quam vocamus monachorum, appellat pactum, quo initiandi promittebant se omnia coenobii sui instituta observaturos, neque unquam ab ejus districtione vel tantisper recessuros. Hujus pacti specimen etiam in regula sancti Isidori invenit Mabillonius, quod et ex Codice vetustissimo Lirinensi desumptum suis Annalibus Benedictinis inseruit tomo I, lib. XII, pag. 363. Sed longe prolixius est pactum sancti Fructuosi hic ad calcem hujus regulae communis appositum, incipiens a quadam professione fidei emittenda circa mysterium sanctissimae Trinitatis, quam faciendam publice [Col. 1098D] existimavit recte piissimus episcopus, ob latescentem forsan adhuc haeresin Arianam apud Hispanos.
- [Col. 1099A] 1. De dilectione Dei et proximi.
- 2. De orationibus.
- 3. De praepositis, vel officio.
- 4. De habitu et veste monachorum.
- 5. De mensis.
- 6. De operatione.
- 7. De ferramentis, vel utensilibus.
- 8. De obedientia, et sessione monachi.
- 9. De hebdomadariis.
- 10. De hospitibus, peregrinis, vel infirmis.
- 11. De nitore et affectu monachi.
- 12. De cautela monachi.
- 13. De delictis.
- [Col. 1100A] 14. De excommunicatis.
- 15. De clamosis et lascivis.
- 16. De mendace, fure, et percussore monacho.
- 17. De culpatis.
- 18. De jejuniis.
- 19. De cibis.
- 20. De officio abbatis vel praepositi.
- 21. De conversis, qualiter debent suscipi.
- 22. De professione conversi.
- 23. De primi conversione.
- 24. De senibus.
- 25. De die Dominico.
Expliciunt capitula.
Post dilectionem Dei, et proximi, quod est totius perfectionis vinculum, et summa virtutum, hoc de reliquo ex regulari traditione conservari in monasteriis definitum est. Primum incumbere orationi nocte ac die, et praefinitarum horarum observare mensuram; nec vacare ullatenus, aut torpere a spiritualibus quemquam operum exercitiis diuturnis temporibus.
Primae horae observandae mensura sancita est, dicente Propheta: Mane astabo tibi, et videbo te, quia tu es Deus nolens iniquitatem (Psal. V) . Et iterum: [Col. 1099C] Ad te orabo, Domine, mane exaudies vocem meam (Ibid.) . Secunda quoque inter primam et tertiam constituta quasi quidem limes ponitur; unde et a monachis necesse est ne otiosa ducatur. Ideo constitutum est ut trino psalmorum obsequio frequentetur, quae et primae consummet officium, et subsequenter tertiae incipiat scandere gradum. Ita quoque in reliquis institutum est hunc servandum esse ordinem horis, tertia, sexta, nona, duodecima videlicet, atque vespera, ut ante et post trinas has legitimas horas peculiares orationes prosequantur obsequia. Nocturno igitur tempore prima noctis hora sex orationibus celebranda est; ac deinde decem psalmorum concentu cum laude ac benedictionibus consummanda in Ecclesia est. Deinde valefacientes invicem, et reconciliationi [Col. 1099D] ac satisfactioni alterutrum insistentes, laxant mutuo debita, et pietate prona, qui segregati a coetu fraterno ob negligentiam suam fuerant merentur indulgentiam. Cum demum pergentes ad cubilia, atque in unum cuncti coeuntes ob perfectionem pacis, et reorum absolutionem, cantatis tribus psalmis, juxta morem, cum laude, et benedictione, Symbolum Christianae fidei communi omnes recitent voce, ut fidem suam puram coram Domino ostendentes, si quod dubium non est fieri vel accidere, ut nocturno quisquam tempore evocetur a corpore, commendatam jam fidem suam, et expiatam ab omni scandalo [Col. 1100B] conscientiam proferat ante Deum. Post deinde adeuntes cubilia summo cum silentio, et habitu tacito, gressuque quieto, nec ullus se vel ultra cubiti spatium jungens ad alterutrum, vel saltem alium respicere audens, pergat ad lectulum suum, ubi tacite orationi insistens, psalmosque recensens, ultimo orationem suam quinquagesimi psalmi recitationem atque orationem consummet; nec strepere, nec mutire ausus, aut excreare, cum gratia nocturni somni capiat silentium.
Praepositus sane in medio consistens dormitorio, quoadusque cuncti quiescant, omnibus jam cubantibus circumeat silenter lecta singulorum, ne quis aut [Col. 1100C] tarde se jactet, aut extra regulam occultis mussitationibus vacet; et ut plenius perscrutans gesta singulorum, et merita intelligat, quem quomodo veneretur atque suscipiat. Similiter et aut decanus alius, aut quisquam e fratribus bene probatus assistat in secessu communi, quousque quieti se tradant cuncti; ne aut fabulas inter se ventilent vanas, aut ridiculis studeant, aut quodlibet noxiale vitium consuescant. Quia institutum est regulariter nullum omnino monachum in secessu loqui debere, sed aut psalmos recensere, si plures sunt, aut certe aliquid meditari voce, si solus est. Ita ante mediam surgentes noctem duodenos per choros recitent psalmos, secundum consuetudinem, prius tamen quam surgant caeteri, a vigiliariis fratribus praepositus excitetur, et cum benedictione [Col. 1100D] sua et signum moveatur, et cunctorum lectula ab eo priusquam consurgant strenue visitentur. Hoc quoque in omnibus nocturnis orationibus gerat, ut semper prior surgat praepositus, quam ad consurgendum reliqui moneantur, ut ipse videat quis quomodo jaceat, ne aliquam lasciviam per incuriam quietionis suae dormiens incurrat. Post pausantes paululum medium noctis persolvant officium, ubi quatuor responsoria sub ternorum psalmorum divisione concinantur. Sic post mediam noctem, si hiemis tempus est, sedentibus cunctis, unus medio residens releget librum, et ab abbate, vel a praeposito, [Col. 1101A] disserente caeteris simplicioribus quod legitur patefiat. Quod quidem et aestate post vesperam conservetur, ut priusquam compleant liber legatur. Ita denique duodenis iterum cantatis psalmis adeant cubilia, paululumque quiescentes, gallicinio jam sonante, recitatis tribus psalmis, cum laude et benedictione sua matutinum celebrent sacrificium. Quo peracto, quia meditationi incumbendum est, mox ut ad locum consuetae meditationis pervenerint, ternos recitent psalmos, et orationem ex integro finientes, meditentur usque ad ortum solis. Sane in omnibus horarum singularum orationibus, nocturno ac diurno tempore, ad omnem psalmorum finem, gloria cantantes Deo prosternentur in terram, eo scilicet ordine, ut nemo prius seniore aut incurvetur, aut [Col. 1101B] iterum surgat, sed omnes summa aequalitate consurgant, extensisque ad coelum palmis orando persistant, sicut et aequaliter merguntur. Sabbatorum vero et Dominicarum noctium curriculis, seno missarum super adjecto officio, senis etiam missis vigiliae cum senis responsoriis celebrentur, ut Resurrectionis dominicae solemnitas ampliori officiorum psalmodia magis honoretur, quod et praecipuarum festivitate missarum praecedente nocte competenter officiorum genere de qualibet solemnitate semper est celebrandum.
Vestimenta non multa nec superflua sint; duabus tantum cucullis villata et simplici, et uno palliolo, [Col. 1101C] ternisque tunicis, et staminiis duabus cujusque necessitatis querimonia sufficienda est. In ipsis quoque calceariis hoc utendum est, ut hieme pedules calceent, qui voluerint, a die Kalendarum Novembrium usque ad Kal. Maias; reliquis aestivis mensibus caligarum tantum solatiis muniendi sunt. Femoralium usus cuiquam est permittendus, maxime his qui ministerio implicantur altaris. Sed et hoc qui studere voluerit, reprehendendus non erit, cum hucusque nunc constet pleraque hunc usum monasteria etiam in his regionibus non habere. Instrumentis competens adhibenda est disciplina, nec amplius quidquam ab aliquo requirendum, quam unum stragulum, calnabenque villatum, mappulam, et duabus lanatis [Col. 1101D] pellibus arietum. Quidquid in veste, vel cultu est monachorum, non peculiariter apud unumquemque habendum, sed sub manu unius fratris spiritualis in una cella recondendum est; quique cum necessaria poposcerit, petenti cuiquam congrua statura mutatoria tribuat; nec quisquam e monachis suum asserens dicat: codex meus, tabulae meae, vel reliqua. Quod verbum si de ore ejus effugerit, poenitentiae subjacebit, ne velut propria quaelibet in monasterio habere videatur; sed sint illis, sicut scriptum est, omnia communia (Act. IV) . Unde et studere iisdem custos debet, ut summam in his vestibus deligend s habeat solertiam, et cuique, ut dictum est, apta distribuat. Nec quisquam de hoc murmurare praesumat, cum sibi distributa aliorum conspicit indumenta vestiri. [Col. 1102A] Subolae sane, acus, ac fila diversa pro consuendis, emendandis, sarciendisve vestibus, ipsi tribuenda sunt ab abbate; et cum necessitas poposcerit, lavandi atque emendandi habeat facultatem. Quidquid in vestimentis, calceamentis, vel lectariis monachorum vetustum fuerit, dum nova percipiunt, totum ab abbate pauperibus erogetur.
Cum nora nona ad vescendum convenitur, dicto psalmo, residentibus aliis, unus legat in medio. In cibo sit strepitus nullus, nemo comedens loquatur. Si quid deest in mensa, is qui praeest signo dato vel nutibus silenter petat, et indicet ministranti quid inferri, vel quid auferri, sit a mensa necesse. Priusquam [Col. 1102B] ad mensam conveniant, praecedat oratio. Postquam a mensa surrexerint, sequatur oratio; nec ante quisquam alicubi praesumat progredi, quam coram altario Christo gratiarum resolverit actiones. Carnem cuiquam nec gustandi, nec sumendi, est concessa licentia; non quod creaturam Dei judicemus indignam, sed quod carnis abstinentia utilis et apta monachis aestimetur. Servato tamen moderamine pietatis erga aegrotorum necessitudines vel longe proficiscentium qualitates, ut et volatilium esibus infirmi sustententur, et longinquo itineri destinati. Si aut a principe, vel episcopo sperantur, pro benedictione et obedientia degustare non metuant, servantes apud se de reliquo continentiam consuetam. Quod si quis monachus violaverit, et [Col. 1102C] contra sanctionem regulae usumque veternum vesci carnibus praesumpserit, sex mensium spatio retrusioni et poenitentiae subjacebit. Vivant enim solis oleribus, et leguminibus, raroque pisciculis fluvialibus, vel marinis; et hoc ipsum quoties se opportunitas fratrum, vel festivitas solemnitatis dederit alicujus, servata in his et similibus causis discretione majoris. Per dies singulos vini potionibus sustententur, juxta providentiam tamen abbatis, vel praepositi, haec ipsa potionis parcimonia temperetur; ita duntaxat, ut inter quatuor fratres sextarius dividatur. Sabbato vero vel Dominicis diebus ad vesperum una potio adjiciatur. Quilibet ex monachis jejunium solvere non praesumat, nec priusquam in commune [Col. 1102D] reficiant cum caeteris, vel postquam refecerint, quidquam quod ad potandum vel edendum pertinet gustare vel contingere audeat, vel occulte quodlibet peculiariter recondere, vel habere praesumat. In praecipuis solemnitatibus tria pulmenta et totidem potiones fratribus praebeantur.
In operando haec ratio observetur. Verno, vel aestate, dicta prima, commoneantur decani a praeposito suo quale opus debeant exercere, atque illi reliquos admoneant fratres; tum demum, dato signo, sumptis ferramentis, congregentur in unum, factaque oratione, pergent recitantes ad opus, usque ad horam diei tertiam. Revertentes ad ecclesiam, tertia [Col. 1103A] celebrata, residentes locis suis studeant lectioni, sive orationi. Verum si opus tale est quod non intermittatur, in opere ipso tertia dicatur, et sic recitando revertantur ad cellam, et consummata oratione, ablutisque manibus, confestim ad ecclesiam convenient. Et si reficiendum ad sextam est, peracto officio sextae, ab oratione pergant ad mensas, refectique congrue iterum facta oratione quiescant, et fiat silentium usque ad horam nonam. Deinde celebrata nona, si necesse est, revertantur ad opus, quousque ad duodecimae officium dictum conveniant; sin autem residentes taciti per cellulas suas, hi quorum jam aetas perfecta est et conscientia pura meditentur eloquia Domini, vel opus quodlibet intra cellulam injunctum exercentes, nusquam prorsus, [Col. 1103B] excepta causa necessitatis, audeant progredi, nisi fuerint a seniore praecepti. Juniores vero coram suis residentes decanis, lectioni, vel recitationi, vacent; nec se, inconsulto seniore, junior a sua se auferat secessione, aut ad alterius decani locum audeat pergere; sed tam in cessione quam etiam in operatione, semper decania a decania segregata consistat. Juniores quique suos jugiter decanus ille commoneat, ne in aliquam negligentiam decidant, sed viros spirituales et sanctos illis semper in exemplo proferat, ut illorum contemplatione assidue ad meliora proficiant. Autumni vero vel hiemis tempore, usque ad tertiam legant, usque ad nonam operentur, si tamen est quodlibet opus quod fiat. Post nonam iterum usque ad duodecimam legant; a duodecima meditentur [Col. 1103C] usque ad vesperam. Ad opera cum egressuri sunt, orationem facturi invicem conveniant; qua expleta, incipiat praepositus psalmum, et sic recitantes pergant ad operationem. Cum operantur, non inter se fabulas vel cachinnos conserant, sive luxurientur, sed operantes intra se recitent taciti. Illi vero qui pausant, aut psallant aliquid, aut recitent pariter, aut certe sileant. Peculiare opus institutum est, ut nullus exerceat monachus, quasi sibi proprie vindicandum, aut cuilibet, cum voluerit, sua praesumptione distribuendum. Nec quodlibet opus sine praeceptione et cohibentia senioris suscipiendum, inchoandum, sive faciendum est, sed in omni re quidquid abbas vel praepositus praeceperit, hoc agendum.
Ferramenta vel utensilia quaelibet artificum sub uno recondenda sunt conclavi, et custodia unius fratris industrii et providi; quique segregatim illa idoneo collocans loco, prout res expetit, poscentibus ad operandum fratribus tribuet; atque ad vesperum suis ea colligens locis, curam habebit, ne quid de his aut pereat, aut per negligentiam aeruginet, vel qualibet occasione vilescat.
Cum vacant ab operatione fratres, nullus se e proprio citra permissionem decani vel praepositi sui movere [Col. 1104A] audeat loco, neque conserere fabulas, deambulationesque peragere inquietas et otiosas; sed residens, operi manuum, sive lectioni, intentus, aut in orationis contemplatione defixus, signo universali monitus surgat concitus, communi oratione aut operatione detinendus, alias neque respicere, neque appellare alium, citra permissionem sui senioris, est quisquam e fratribus permittendus. In habitu quoque et gressu monachi ita definitum est, ut nulla diversitas esset, sed omnia cultu vestimentorum, non vario, sed uno et sincero manerent, ingressu nullos strepitus, neque saltus amplos tensis passibus facerent, nec alibi, dum pergunt aspicerent, nisi ante vestigia sua, cum loquuntur, ut lenta et silens vox esset, juramento et mendacio carens, nec fraudem [Col. 1104B] studens, neque multiloquium diligens; murmurationem omnino, et contradictionem, et rancorem nesciens, vituperare, et judicare indemnem alium pertimescens. Obedientia praeceptum est regulae, ut impossibilibus quoque rebus opere atque affectu ostentetur, et teneatur usque ad mortem videlicet, sicut et Christus factus est Patri obediens usque ad mortem (Philipp. II) . Simili quoque studio et patientiae virtus est observanda, ut nusquam nec odio violetur, nec injuria, nec contumeliis omittatur, sed in sustentatione et tolerantia roboretur. Ruditas denique et parcimonia ciborum et lectulorum duritia amplectatur. Peculiaritas aut in utensilibus, aut in vestimentis, aut in quibuslibet rebus, vilissimis saltem et abjectis, omni modo vitetur. Quia abominatio [Col. 1104C] monachis est et infamia quidquam possidere superfluum, aut reservare proprium, vel occultum, quod non longe ab Ananiae et Saphirae exemplo segregatur. Munus denique quodlibet, sive epistolas, nemo monachus accipiat, neque uspiam sine benedictione sui senioris progrediatur, nec cum laico loquatur, nec cum monacho non jussus stet, sive fabuletur, vel alium aliquem proximum videat, vel extraneum, regulari sententia praefixum est. Nec jejunium solvat quilibet ex monachis, nec priusquam in commune reficient caeteri, vel postquam refecerint cum aliis, quidquam quod ad edendum vel potandum pertinet degustare praesumat, consuetudine jussum est diuturna.
Hebdomadarii per singulas sibi succedant hebdomadas, orationem cum benedictione in ecclesia percipientes abbatis. Et quando exeunt ita die Sabbati explicata vespera, congregatis in unum ac residentibus fratribus et meditantibus, manibus propriis aqua calida singulorum abluant pedes, aliis lavantibus, et aliis extergentibus linteo, sicque prostrati coram abbate in conventu eodem veniam simul et benedictionem ab omnibus generaliter petant. Sicque oratione commendati abbatis pergant ad ministeria fratribus exhibenda, plenissimam pro labore suo tempore matutino benedictionem in ecclesia perceptuli
Hospitibus, vel peregrinis fratribus, cum summa reverentia charitatis et ministrationis obsequia sunt praebenda, et ad vesperum lavandi pedes; et si ex itinere sunt confecti, oleo perungendi sunt. Lectaria, lucerna, et stramina mollia exhibenda, ac proficiscentibus juxta posse coenobii viaticum imponendum. Aegroti omni miseratione et compassione fovendi sunt, eorumque languores congruo relevandi sunt ministerio. Tales tamen sunt eis ministri delegandi, qui et pulmenta strenue praeparent, et devoto eis ministerio obsecundent; et de his, quae illis residua sunt, neque fraudem faciant, neque occulte comestione se illicita polluant.
Nullus alterius manum teneat, aut ad punctum temporis uspiam sine benedictione secedat. Nitor et pulchritudo vestium, cultusque, atque ambitio rerum temporalium, ab omni penitus monacho debet exsulare. Vana gloria, superbia, contemptusque turgidus, et effrenatae locutionis usus abdicetur ab omnibus. Pius enim, et oblectabilis, humilis atque modestus, esse debet affectus monachi; quin et omni spurcitia careat, et audientis vel videntis animus ad amorem et timorem divinitatis accendat, ut illud possit implere, quod Dominus dixit: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant vestra bona opera, et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V) .
Cautela, et moderatio, et pudicitia, fides et sinceritas, ornant habitum monachi. Duplex enim nullo modo esse debet famulus Christi; sed veridicus, et simplex, et humilis supercilio, fastus carens effigie. Coram seniore suo prior nullus ambulet, neque non jussus sedeat, vel loquatur, sed honorem fratri seniori et reverentiam, ut condecet, competenter exhibeat.
Omnes actus, sive occasionum necessitudines, suo semper necesse est ut monachus referat Patri, et ex [Col. 1105D] illius cognoscat discretione, vel judicio, quid attendat. Cogitationes, revelationes, illusiones, et negligentias proprias seniori nullus obcelet, verecundia vel injuria faciente, vel contumacia perurgente. Sed semper hujusmodi vitia cum lacrymis, et compunctione cordis, atque humilitate verissima abbati, praeposito, sive probatis senioribus, revelanda sunt, et consolatione, oratione, castigatione, sive etiam exercitatione idonei operis castiganda.
Cum excommunicatur, vel arguitur quisquam pro negligentia sua, exercebit humilitatem, quousque percipiat orationem; nec se audebit inter alios commiscere, vel cuiquam occulte conjungere; sed omnibus [Col. 1106A] ad rationum studia convenientibus, ille prostratus humo, cingulo simul opertorioque abjecto poscet veniam negligentiae suae. Hoc etiam is ab officio regredientibus exhibebit. Similiter quoque et refectionis tempore coram refectorio astabit vultu deposito et habitu, quousque fratrum compassione solatus veniam percipiat, quam deposcit. Cum excommunicato nullus loquatur, neque qualibet eum compassione vel miseratione refoveat, neque ad contradictionem vel superbiam confortare praesumat. Quaelibet causa in conventu communi fratrum est ventilanda, et juste ac subtiliter perscrutandum, ne fortasse dolositate et malitia senioris innocens junior opprimatur. Abbati vel praeposito juxta personarum acceptionem non liceat judicare, neque aliquem fraudulenter vel [Col. 1106B] injuste damnare; sed, ut dictum est, spiritalium et veridicorum fratrum hujuscemodi rebus est retinenda sententia, qui sibi Dei judicium ponentes prae oculis, non permittant pessime opprimere animam innocentis.
Clamosum in locutione monachum, aut iracundum, ridiculosum, subsannatorem, sive detractorem, esse non decet. Qui hujusmodi est, et saepe castigatus non fuerit emendatus, flagellis verberibusque curandus est, et acriter emendandus, crebraque curiositate et industria a vitio reducendus. Lascivus, petulans et superbus, saepius suspendatur a cibo, et biduanis sive triduanis maceretur inediis, operisque [Col. 1106C] adjectione conficiatur; sermone et colloquio castigetur. Si ista perpessus saepe, minime fuerit correctus, plagis emendetur instantius, reclusionisque divinae coarctetur angustiis, brevissime panis et aquae esu sustentandus, donec se spondeat a vitio recessurum. Inobedientem, murmuratorem, contradictorem, sive furtivis comestionibus atque bibitionibus vacantem, suprascripta coercebit sententia, et in omnibus monachorum excessionibus congrua animadversio adhibenda est secundum abbatis et seniorum judicium, conveniens negligentiae, aetati, sive personae; eritque summa discretione providendum, ne gravia pro levibus inferantur, aut e contrario pro maximis levis et parva ultio erogetur. Mensura namque [Col. 1106D] et pondere aequo, justitiaque pia, et miseratione, continuo Pater vel praepositus debet excellere, ut sic vulnus curet aegroti, quatenus salutem, et non debilitatem inferat membri, quia sicut subditorum vitia per praepositos, ita et praepositorum negligentias per semetipsum Deus judicabit.
Mendacem, furem, percussorem quoque et perjurum, quod Dei servum non decet, corripi primum a senioribus verbis oportet, ut recedat a vitio. Post haec si nec sic se emendare distulerit, tertio coram fratribus convenietur, ut desistat tantisper errare. Si nec sic se emendaverit, flagelletur acerrime, et trium mensium spatio excommunicationis vindictata [Col. 1107A] suscipiens, sub poenitentiae districtione solus recludatur in cella; de vespere in vesperi ex hordeacei panis sex unciis, et aquae mensura parvula sustentandus. Ebriosus quis si repertus in coenobio fuerit, superiori sententiae subjacebit; sive is qui citra permissum abbatis, sive praepositi, alicubi litteras destinaverit, vel ab alio destinatas acceperit. Monachus parvulorum aut adolescentium consectator, vel qui osculo, vel qualibet occasione turpi deprehensus fuerit inhiare, comprobata patenter per accusatores verissimos, sive testes, causa, publice verberetur; coronam capitis, quam gestat, amittat, decalvatusque turpiter opprobrio pateat; omniumque sputamentis oblitus in facie, probraque aeque suscipiat; vinculisque arctatus ferreis, carcerali sex mensibus angustia [Col. 1107B] maceretur; et triduana per hebdomadas singulas refectione panis exigui hordeacei vespertino tempore sublevetur. Post deinde expletis his mensibus, aliis sex mensibus succedentibus sub senioris spiritalis custodia, segregata in corticula degens, opere manuum et oratione continua sit contentus; vigiliis et fletibus, et humilitate, subjectus, et poenitentiae lamentis veniam percipiat; et sub custodia semper et sollicitudine duorum spiritalium fratrum in monasterio ambulet, nulla privata locutione vel concilio deinceps juvenibus conjungendus.
Quisquis frater pro qualibet negligentia vel reatu arguitur, vel excommunicatur, et tamen humiliter [Col. 1107C] veniam petit, vel confitetur lacrymabiliter, congrua ei remissionis et indulgentiae medela tribuatur. Procaci autem, et persistenti, atque per superbiam vel controversiam deneganti, amplior et districtior animadversio, flagellorumque poena irrogabitur. Duo in uno lecto non jaceant; nec dormire extra cubile proprium cuiquam licentia pateat. Intervallum singulorum lectulorum singulis cubitis intercedat, ne dum adinvicem proximant corpora, nutriant libidinis incentiva. In tenebris nemo loquatur alteri, nec accedat ullo modo junior quilibet ad lectum alterius post Completam. Lectula singulorum abbas vel praepositus bis in hebdomada revolvat, atque perscrutetur, ut videat ne quis superfluum aliquid vel occultum [Col. 1107D] habeat. Nocturnum tempus peculiaribus orationibus et sacris vigiliis maxima ex parte ducendum est, propter lucifugas daemones, servorum Domini deceptores. Spina si inhaeserit corpori, citra benedictionem sui senioris nullus evellat, ungulas sine benedictione nullus abscindat. Fascem cujuslibet oneris absque benedictione et permissione senioris quisquam deponere e collo proprio non praesumat.
Jejuniis ista oportet tempora observare, a Pascha usque ad Pentecosten reficiendum ad sextam est; et monophagia, id est . . . conservanda per diem. A Pentecoste usque ad octavo decimo Kalendas Octobris [Col. 1108A] interdiana jejunia retinenda sunt, excepto una quadragesima, quae festivitatem sanctorum Justi et Pastoris praecedit, sollicite conservanda est: in qua usque ad nonam quotidie jejunandum est, et vino penitus abstinendum. Servanda tamen abbati discretio est, ut cum hos gravi labore perspexerit onerari, ad refectionem singulas portiones tribuat. Ab octavo decimo Kalendas Octobris usque ad Pascha sollicite jejunandum est, et in Quadragesima vino et oleo penitus abstinendum. Ad mensam qui tardius venerit, prohibeatur a cibo. Ad orationes diurnas, qui ad primum psalmum non occurrerit, introire in oratorium cum caeteris non audeat, sed poenitentiae delegabitur. Hoc idem sustinebit, qui nocturnis orationibus usque ad tertium psalmum tardius venerit, [Col. 1108B] aut post tres psalmos dictos in choro se miscere conatus fuerit.
Ministri, sive praepositus, cum fratribus reficient, et mutatos sibi cibos praeparare non audeant; nec extra communem refectionem quidpiam edant. Hoc etiam abbas studeat agere, quoties advenientes, vel filii Ecclesiae occursione sibi non aspexerit obviare. Abbas vel praepositus fratres in furtiva passim, prout voluerint, comestione non inquinent, nisi fortasse patula unumquemque aut aegritudo, aut defectionis instantia, defatigat: cui quidem aperte cum consensu reliquorum congruam ordinabit annonam, aetati sive valetudini competentem.
De officio monachi non prout voluerint evagentur, nisi consulto praeposito, sive decano: cum seniore ad hoc ipsum delegato, cum necessitas compellit, egrediantur. Abbas, vel praepositus, divinis semper officiis et vigiliis intersint, et prius ipsi agant quod alios docent. Abbas, vel praepositus, e propriis semper coenobii monachis eligantur; vir sanctus, discretus, gravis, castus, charus, humilis, mansuetus, et doctus; qui diutinis experimentatus et documentis, omnibus praefatis rebus bene fuerit eruditus. Qui in abstinentia praecellat, in doctrina refulgeat, exquisitas epulas mensae lautioris consuetudinemque contemnat; [Col. 1108D] vini nimii perceptionem respuat; cunctis in commune fratribus ut pater proprius piissimusque provideat. Quem nec ira subita immoderate dejiciat, nec superbia extollat, nec moeror ac pusillanimitas frangat, nec libido corrumpat. Qui et in patientia discretionem, et cum ira exhibeat lenitatem; quique sic egentibus atque pauperibus pareat, ut ministrum se et non praelatum tantum Christi visceribus recognoscat. Cujusque tanta debet sermonis et vitae consonantia esse, ut id quod docet verbis, confirmet operibus sedulis, et bis acuto praecedent gladio, quidquid alios informat verbo, jugi ipse gerat studio, ut nec sermonem operatio destruat, nec e contra operationem bonam sermo inconveniens frangat; sed sint ibi cuncta ita in Patre convenientia, sicut [Col. 1109A] chordarum concordia in lyra et cithara; quae tunc dulcifluum ex se sonum repercussae reddunt, cum artificis pulsante manu temperato aequitatis ordine, et non confusae inaequalitatis praecipitatione, feriuntur. Ter per omnem hebdomadam collecta facienda est, et regulae Patrum legendae, disserendum, vel a seniore et castigatio ac sermo aedificationis proferenda ad fratres: negligentiae emendandae; excommunicatis miserendum, et procacibus sive durecervicibus iterum irroganda censura.
Conversum de saeculo Patrum decreta docent non [Col. 1109B] suscipiendum in monasterio, nisi prius experimentum sui in opere et penuria, in opprobriis dederit et conviciis; quique decem diebus persistens ad januam coenobii, orationibus et jejuniis, patientiae et humilitati operam dederit. Sicque anno integro uni spiritali traditus seniori, non statim commiscendus erit congregationi; neque integra fratrum diversoria accedet, sed delegata in exteriore corte cellula perfruetur; ubi omnem sinceriter exerceat obedientiam. Hospitibus sive peregrinis stramina comportabit, aquam calefaciens pedibus, et omnia humiliter ministeria exercebit, fascemque lignorum suo quotidie dorso ferens hebdomadariis tribuet. Atque ita in omni penuria et utilitate subactus, expleto anno probatus moribus, et laboribus elimatus, percepta in ecclesia benedictione, fratrum societati donetur; [Col. 1109C] unique decano delegetur cunctis bonorum operum exercitiis edocendus. Quod si quilibet conversus bonis ac puris moribus enitens, abbatis vel aliorum fratrum spiritualium fuerit judicio comprobatus, pro merito et puritate suae conscientiae celerius poterit fratrum consortiis misceri, secundum quod abbatis vel fratrum optimorum censuerit deliberatio faciendum.
Omnis conversus cum ad coenobium venerit, seque suscipi postulaverit, confestim in conspectu totius congregationis adductus, sciscitabitur ab abbate utrum liber, an servus, utrum bona et spontanea voluntate, an fortasse qualibet compulsus necessitate, converti voluerit. Cumque ejus spontaneam ad conversionem praeviderit existere voluntatem, neque quolibet eum conditionis nexu astrictum esse perspexerit, accipiet pactum ejus, omnem suae professionis continens originem. In quo etiam ita se idem convertens alligabit, ut omnia se instituta coenobii mente devota profiteatur implere, nec ea ullo unquam tempore violare, neque a districtione coenobii, quam [Col. 1110B] expetiit, polliceatur ullatenus evagari. Cumque hac se professione astrinxerit, subjiciatur supradictis, per bonorum operum industriam quandoque Domino placiturus.
Qui prius in monasterio conversus fuerit, primus ambulet, primus sedeat, primus eulogiam accipiat, primus communicet in ecclesia, prior loquatur, cum interrogantur fratres pro aliqua quaestione, prior psalmum dicat, in choro primus consistat, hebdomadam primus faciat, manum in mensam primus extendat. Nec aetas sola inter fratres requirenda, sed conversatio est, et laboris studiique propositum. Unde et haec discretio senioris est praestolanda, ut [Col. 1110C] quem quomodo erga Dei amorem cultumque ferventem viderit, sic honoret. Non enim generis dignitas, aut rerum opulentia, quam quisque habuit in saeculo, vel aetatis grandaevitas exquirenda; sed vitae rectitudo, et ardentissimae fidei merita debent esse pensata. Ille enim potior, qui Deo proximior, judicandus est. Monachi in monasterio sancte et pudice atque honeste viventes persistant; laici foris abbatis vel praepositi mandata peragant.
( Duo postrema capita in Mss. desiderantur. )
- [Col. 1109D] 1. Ut nullus praesumat suo arbitrio monasteria facere, nisi communem collationem consuluerit, et hoc episcopus per canones et regulam confirmaverit.
- 2. Ut presbyteri saeculares non praesumant absque episcopo, qui per regulam vivit, aut consilio sanctorum Patrum, per villas monasteria construere.
- 3. Qualis debeat eligi abbas in monasterio.
- 4. Quales monachi recipiantur in monasterio.
- 5. Qualiter debeant monachi subditi esse suo abbati.
- 6. Qualiter debeant viri cum uxoribus ac filiis absque periculo vivere in monasterio.
- 7. Qualiter infirmi in monasterio debeant tueri.
- 8. Qualiter debeant senes gubernari in monasterio.
- 9. Qualiter debeant vivere qui greges monasterii delegatos habent.
- 10. Quid debeant observare abbates.
- 11. Quid observare debeant praepositi.
- [Col. 1110D] 12. Quid debeant observare decani.
- 13. Quibus diebus se congregent ad collectam fratres.
- 14. Qualiter debeant abbates esse solliciti erga excommunicatos.
- 15. Qualiter monasteria virorum ac puellarum custodiri debeant.
- 16. Quales fratres debeant cum sororibus uno in monasterio habitare.
- 17. Qualis debeat esse consuetudo salutandi in monasterio virorum ac puellarum.
- 18. Ut non recipiantur in monasterio nisi qui radicitus omni facultate nudati sunt.
- 19. Quid in monasterio debeant observare, qui peccata graviora in saeculo commiserunt.
- 20. Quid observandum sit de monachis, qui a proprio monasterio per vitium dilabuntur.
Expliciunt capitula.
Solent enim nonnulli ob metum gehennae in suis sibi domibus monasteria componere, et cum uxoribus, filiis, et servis, atque vicinis, cum sacramenti conditione in unum se copulare, et in suis sibi, ut diximus, villis et nomine martyrum ecclesias consecrare, et eas falso nomine monasteria nuncupare. Nos tamen haec non dicimus monasteria, sed animarum perditionem, et Ecclesiae subversionem. Inde surrexit haeresis et schisma, et grandis per monasteria controversia. Et inde dicta haeresis, eo quod unusquisque suo quid placuerit arbitrio eligat; quod [Col. 1111B] elegerit, sanctum sibi hoc putet, et verbis mendacibus defendat. Hoc tales ubi reperitis, non monachos, sed hypocritas et haereticos, esse credatis. Et hoc optamus, et omnino vestram sanctitatem quaesumus, cum talibus nullam conversationem jubemus habeatis, neque eos imitemini. Et quia suo arbitrio vivunt, nulli seniorum volunt esse subjecti, et nil de propria substantia pauperibus erogant, sed adhuc aliena, quasi pauperes, rapere festinant, ut cum uxoribus et filiis plus quam cum in saeculo erant lucra conquirant. Et haec faciendo perditione animarum non curant, ut non animarum, sed corporum plus quam seculares homines emolumenta habeant, et pro suis pignoribus more luporum doleant, et de die in diem non retroacta peccata plangant; sed cum [Col. 1111C] scandalo semper studio rapacitatis anhelant; et non de poena futura cogitant, sed unde uxores et filios pascant, acrius anxiantur; et cum ipsis vicinis, cum quibus prius se cum juramentis ligaverant, pro hoc tepefacti cum grandi jurgio et discrimine se ab invicem separant; et res quas ante per imaginariam charitatem expendendas communiter miscuerant, non jam simpliciter, sed cum exprobratione unus alteri raptat. Quod si aliqua ex illis imbecillitas apparuerit, propinquos, quos in saeculo reliquerunt, cum gladiis, et fustibus, ac minis sibi adjutores adducunt, et qualiter haec disrumpant in prima dudum conversatione excogitant. Et vulgares et ignari cum sint, talem praeesse sibi abbatem desiderant, ut ubi se voluerint convertere, quasi cum benedictione suas [Col. 1111D] voluntates faciant, et quidquid eis placuerit dicere, dicant; et alios more instigationis dijudicant, et servos Christi dente canino dilaniant; et hoc agunt, ut semper cum saecularibus et hujus mundi principibus commune consortium habeant, et amatores mundi cum mundo diligant, qualiter immundi cum mundo pereant. Tali se saepe exemplo taliter alios vivere invitant, et infirmis mentibus offendiculum parant. De talibus Dominus in Evangelio ait: Cavete a falsis fratribus, qui veniunt ad vos in vestibus ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces: a fructibus [Col. 1112A] eorum cognoscetis eos, quia non potest arbor mala fructus bonos facere (Matth. VII) . In fructu operationem dixit, in foliis verbum. Et ut eos in opere cognoscatis, verba illorum pensare potestis, quia, cupiditatis face succensi, non possunt Christi pauperibus adaequari. Christi vero pauperes hanc habent consuetudinem, nihil in hoc mundo cupiunt habere, ut possint Deum et proximum perfecte diligere. Et qualiter supradictos lupos possint evadere, Dominum cognoverunt dicentem: Ecce mitto vos, sicut oves in medio luporum. Non portetis sacculum, neque peram (Matth. X) . Proinde Christi servus, qui cupit esse verus discipulus, nudam crucem ascendat nudus, ut mortuus sit saeculo, Christo vivat crucifixo. Et postquam deposuerit [Col. 1112B] corporis sarcinam, et hostem viderit trucidatum, tunc se putet devicisse mundum, et cum sanctis martyribus aequiparasse triumphum.
Solent nonnulli presbyteri simulare sanctitatem, et non pro vita aeterna hoc facere, sed amore mercenariorum Ecclesiae deservire; et sub praetextu sanctitatis divitiarum emolumenta sectari; et non a Christi amore provocati, sed a populi vulgo incitati, dum formidant suas perdere decimas, aut caetera lucra relinquere, conantur quasi monasteria aedificare. Et non more apostolorum hoc faciunt, sed ad instar [Col. 1112C] Ananiae et Saphirae. De ipsis ait beatus Hieronymus. Non res suas pauperibus erogaverunt, non per exercitum in monasterio laboriosam vitam duxerunt; non mores suos reprehenderunt, ut assidua meditatione corrigerentur. Non fleverunt, non in cinere et cilicio corpus versaverunt; non poenitentiam peccatoribus praedicaverunt, ut cum Baptista Joanne dicerent: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. III) ; non Christum imitati fuerunt, qui dixit: Et non veni ministrari, sed ministrare (Matth. X) ; et: Non veni voluntatem meam facere, sed Patris (Joan. VI) . Et de cathedra iste quando ducitur ad cathedram, id est, de superbia, praeesse isti desiderant fratribus, non prodesse; et cum sua timide reservant, [Col. 1112D] aliena concupiscunt, quia non dispensant; et praedicant quod ipsi non observent; et cum episcopis, saecularibus principibus terrae, vel populo, communem regulam servant; et ut sunt Antichristi discipuli, contra Ecclesiam latrant; et quibus machinamentis eam disrumpant, arietes fabricant; et cum inter nos venerint, dimerso capite gressu tenui sanctitatem simulant. Hi sunt hypocritae, qui aliud sunt, et aliud esse videntur, ut stulti qui eos viderint, imitentur. Ipsi fures et latrones, Dominica voce attestante; qui non per ostium, quod est Christus, [Col. 1113A] sed disrupto pariete Ecclesiae per murum praecipitati ingrediuntur (Joan. X) ; et si aliquis fidelium recte vivere cupit, eis obstaculum faciunt, ut possunt, non profectum. De talibus Dominus ait: Vae vobis, Scribae et Pharisaei, caeci hypocritae, qui clauditis regnum coelorum; nec vos intratis, nec alios permittitis intrare (Matth. XXIII) . Hi tales sicut de suis lucris, sic de nostris gratulantur detrimentis; et quod non audierunt adversum nos quid falsum proferant, omni contentione componunt, et quod non facientes cognoscimus, qui in crimine deprehensi publice per plateas annuntiantes, defendunt; et qui nobis a monasterio proprio vitio delabuntur, ab ipsis ovando suscipiuntur, tuentur, et defenduntur; et cum sint monasteriorum desertores; plerique ex ipsis qui nos [Col. 1113B] detrahunt ab illis optime honorantur, et, quod nefas est dicere, honoribus cumulantur. Hos tales cum videritis, melius odium quam consortium habeatis, de talibus Propheta ait: Nonne qui te oderunt, Deus, oderam illos? perfecto odio oderam illos, et inimici facti sunt mihi (Psal. CXXXVIII) .
Primum praevidendus est abbas, vitae sanctae institutione duratus, non conversatione novellus; sed qui per diuturnum tempus in monasterio sub abbate desudans inter multos est comprobatus, et non habet haereditatem in saeculo; sed in toto Israel absque sorte in terra repromissio est verus Levita, ut pars haereditatis meae Dominus libera cum Propheta voce [Col. 1113C] dicat (Psal. XV) ; in tantum, ut omnem causandi usum radicitus a suo corde repellat; et si fas fuerit, per nullam occasionem in judicio cum hominibus contendat; sed si quis eum incitaverit, et tunicam tulerit, qualiter contendat ad vocem continuo dominicam, et pallium relinquat (Matth. V) . Si certe aliquis insecutor monasterii accesserit, et aliquid auferre conatus fuerit, et per vim tollere voluerit, uni de laicis causam injungat, et ipsi fidelissimo Christiano, quem vita bona commendat, et fama mala non reprobat; qui et res Monasterii absque peccato judicet, et quaerat; et si usus jurandi est, hoc faciat sine juramento et poena; et non tantum pro rerum lucro, sed ut persecutorem humilem et mansuetum ad veniam postulandam reducat. Quod si persecutor [Col. 1113D] in sua perseveraverit contumacia, et plus lucra dilexerit, quam animam, statim causator cum eo contendere dimittat. Abbas vero absque ullo usu causandi, et eraso rancore stomachi, simpliciter in monasterio cum suis monachis vivat, et nullam cum saecularibus causandi licentiam habeat.
Monachi, qui ob religionis obtentum monasterium ingredi petunt, primum ante fores tribus diebus et noctibus excubent, et ex industria jugiter ab hebdomadariis exprobrentur; quibus diebus peractis, postmodum interrogentur, utrum liberi sint an servi. Quod si servi sunt, non recipiantur, nisi libertatem [Col. 1114A] a proprio domino prae manibus attulerint praesentandam, caeteri vero sive liberi sive servi sint, divites an pauperes, conjugati an virgines, stulti an sapientes, inscii an artifices, infantuli an senes, si quispiam horum fuerit, acrius percunctentur, utrum recte abrenuntiaverint, an non; si omnia fecerunt quae in Evangelico voce veritatis audierunt, quae ait: Qui non renuntiaverit omnibus quae possidet, meus non potest esse discipulus (Luc. XIV) . Et illud quod dives quondam adolescens, qui omnia quae in lege praecepta sunt, se implesse jactabat, ad quem Dominus ait: Si vis esse perfectus, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus; et veni, sequere me; et habebis thesaurum in coelo (Matth. XIX) . Iterum ad eum Dominus loquitur: Qui vult esse perfectus? Qui cum [Col. 1114B] apostolis patrem et matrem, reteque et naviculam dimittit. Et qui omnia dixit, nihil de propria facultate reservari mandavit; et non cuilibet, sed cuncta Christi pauperibus erogavit; et non dedit patri, non matri, non fratri, non propinquo, non consanguineo, non filio adoptivo, non uxori, non liberis, non Ecclesiae, non principi terrae, non servis, exceptis libertates confirmandas. Cumque ita, ut diximus, fuerit sciscitatus, postmodum in ultimo gradu recipiatur. Quod si horum, quos supra diximus, more pietatis vel unum nummum alicubi male abrenuntians reliquit, statim eum foras repelli mandamus, quia non eum in apostolorum numero, sed Ananiae et Saphirae sequacem videmus. Sciatis eum non posse in monasterio in mensuram venire monachi, [Col. 1114C] neque ad paupertatem descendere Christi, neque humilitatem acquirere, neque obediens esse, neque ibidem perpetuo perdurare; sed cum aliqua occasio pro aliquo a suo abbate monasterii distringendi aut emendandi accesserit, continuo in superbiam surgit, et acediae spiritu inflatus, monasterium fugiens derelinquit.
In tantum debent monachi praeceptis obedire majorum, sicut Christus Patri obediens fuit usque ad mortem: quod si aliter fecerint, sciant se viam quam quaerebant perdidisse. Nemo vadit ad Christum, nisi per Christum. Proinde monachi talem sibi debent facere consuetudinem, per quam a tramite [Col. 1114D] recto nullatenus possint deviare. Primum discant voluntates proprias superare, et nihil suo arbitrio vel minimum aliquid agere; nihil loqui nisi ad interrogata, et cogitationes de die in diem nascentes cum jejunio et oratione expellere, et suo abbati nunquam celare. Et quidquid fecerint, absque murmuratione faciant, ne, quod absit, murmurando ea sententia pereant, qua perierunt ii qui in deserto murmuraverunt (Num. XI seq.) . Illi perierunt manna manducando, et isti in monasterio murmuratores Scripturas recitando. Illi manna manducando mortui sunt, et isti scripturas legendo et audiendo spirituali fame quotidie moriuntur. Illi murmurando terram repromissionis non intraverunt, et isti murmurando [Col. 1115A] paradisi promissionis terram non ingrediuntur. Grande malum, de Aegypto exire, mare transvadasse, tympanum cum Moyse et Maria, Pharaone submerso, tenuisse, manna manducasse, et terram repromissionis non intrasse: malum pejus, de Aegypto istius saeculi exire, mare baptismi cum poenitentiae amaritudine quotidie pergere, tympanum pulsare, id est, carnem cum Christo crucifigere, et manna, quod est coelestis gratia, manducare; et coelestis regionis terram non intrare. Timendum est ergo, charissimi fratres, et cogitandum, et praevidendum, qualem viam arripere debeant, qui per Christum ad Christum ire desiderant, et liquide audiant quod observare debeant. Obedientes sint abbati usque ad mortem; in tantum, ut nullam propriam faciant voluntatem, [Col. 1115B] sed Patris. Nihil tam charum Deo habetur, si voluntas propria frangatur. Hinc Petrus ait: Nos qui dimisimus omnia, et secuti sumus te, quid nobis erit? Non solum dixit: Dimisimus omnia, quid nobis erit? sed addidit: Secuti sumus te (Matth. XIX) . Multi omnia dimittunt, sed Dominum non sequuntur. Quare? quia non patris, sed suam voluntatem faciunt. Qui vult ergo arctam et angustam viam invenire, et eam sine offendiculo pergere, et pergendo non perdere, et non perdendo ad Christum pervenire, prius discat voluntates proprias superare, et nihil quod propria voluntas corporis quaesierit facere, et in Patris obedientia usque ad finem vitae perseverare. Haec proprie via arcta et angusta, quae ducit ad vitam.
Cum venerit quisquam cum uxore vel filiis parvulis, id est, infra septem annos, placuit sanctae communi regulae ut tam parentes quam filii in potestatem se tradant abbatis, qui et ipse abbas omni sollicitudine quid observare debeant rationabiliter eis disponat. Primum nullam corporis sui potestatem habeant, neque de cibo aut indumento recogitent; neque facultates aut villulas, quas semel reliquerunt, ulterius possidere praesumant; sed tanquam hospites et peregrini subjecti in monasterio vivant; et neque parentes solliciti sint pro filiis, neque filii pro parentibus. [Col. 1115D] Neque communem confabulationem habeant, excepto si non auctoritas prioris praeceperit. Illos tamen parvulos, quos adhuc in crepundia videmus tenerculos, propter misericordiam concessam habeant licentiam, quando voluerint, ad patrem aut matrem pergant, ne fortasse parentes pro ipsis in vitio murmurationis cadant; quia solet pro eis grandis in monasterio murmuratio evenire. Sed inter utrosque foveantur, quousque quantulumcunque regulam cognoscant, et semper instruantur, ut sive sint pueri, sive puellae, monasterio provocentur ubi habitare futuri erunt. Et qualiter ipsi infantes in monasterio nutriantur, planam ostendimus viam, si Dominus dederit commeatum. Eligatur cellarius bonae patientiae probatus, quem communis elegerit collatio, et ab omni excusetur [Col. 1116A] monasterii servitio, et coquinae officio, ita ut semper cellarium teneat, propter ipsos parvulos, senes, infirmos, vel hospites. Et si major fuerit congregatio, junior ei detur pro ipso servitio discurrendo, qualiter ipsi infantes ab ipsius imperio ad horas congruas copulentur, et accipiant alimentum. A sancto Pascha usque octavo Kalendas Octobris manducent per singulos dies quatuor vices. Ab octavo Kalendas Octobris usque ad Kalendas Decembris tres vices, a Kalendis Decembribus usque ad sanctum Pascha in potestate sit ipsius cellarii. Caeterum vero sic instruantur, ut absque benedictione et imperio nihil in ore suo mittere debeant: qui et ipsi infantes suum habeant decanum, qui plus de eis intelligit, ut regulam super eos observet; et ab eo semper admoneantur, ne aliquid [Col. 1116B] absque regula faciant aut loquantur, aut certe in mendacio, furto, vel perjurio deprehendantur. Quod si in aliquo quae diximus deprehensi fuerint, continuo ab ipso suo decano virga emendentur. Et ipse cellarius eis pedes et vestimenta lavet; et qualiter in sanctitate proficiant, cum omni intentione edoceat, ut a Domino plenam remunerationem accipiat, et veritatis praecepta dicentis audiat, qui ait: Sinite parvulos venire ad me, ne prohibeatis eos, talium enim est regnum coelorum (Matth. IX) .
Infirmi quolibet morbo defessi in una jaceant domo, et uni, qui aptus est delegentur; et tanto ministerio foveantur, ut nec propinquorum affectus, nec urbium [Col. 1116C] delicias requirant; sed quod necesse habuerint, cellarius et praepositus praevideant. Ipsi vero infirmi tanta sollicitudine admoneantur, ut de ore eorum nec quantuluscunque vel levis sermo murmurationis procedat, sed in sua infirmitate cum hilari mente sine intermissione, et ablata murmurationis occasione, et vera cordis compunctione, semper Deo gratias agant; et frater qui eis ministrat, nullo pacto offendere audeat. Quod si aliquis, ut diximus, ex ore eorum murmurationis processerit scrupulus, ab abbate increpentur, et ne talia supradicta facere praesumant, admoneantur, ita ut ille eos accuset, qui hoc ministerium injunctum habet.
Solent plerique novitii senes venire ad monasterium, et multos ex his cognoscimus necessitatis imbecillitate polliceri pactum, non ob religionis obtentum. Cum tales reperti fuerint, acrius necesse est arguantur; et inter caetera instrumenta nisi ad interrogata non loquantur. Habent enim et ipsi consuetudinem mores pristinos nunquam abhorrere, et ut olim fuerunt docti, vanis fabulis evagari. Et cum forte ab aliquo fratre spiritali corriguntur, continuo in iracundiam prosiliunt, et per diuturnum tempus tristitiae morbo stimulantur, et a rancore malitiae penitus non desistunt. Et cum frequenter et immoderate in tali vitio dilabuntur, tristitia cum deserit, solita consuetudine in fabulis et risu frena laxantur. Proinde cum [Col. 1117A] tali cautione in coenobio introducuntur, ut die noctuque non fabulis evagentur, sed in singultu et lacrymis, cinere et cilicio versentur, et retroacta peccata cum gemitu cordis poeniteant, et poenitenda ulterius non committant. Et quantum habuerunt in peccando pravae suae mentis intentionem, duplum habeant in lamentando plenam devotionem. Quia per septuaginta et eo amplius annos abrupte peccaverint, et ideo congruum est ut arcta poenitentia coerceantur, quia et medicus tanto profundius vulnera abscindit, quantum putridas carnes videt. Tales ergo per poenitentiam veram corrigantur, ut si noluerint, excommunicatione continuo emendentur. Quod si bis septies admoniti ab hoc vitio non fuerint emendati, deducantur in conventu majorum, et ibidem denuo discutiantur, [Col. 1117B] et si se corripere non permiserint, foras projiciantur. Eos vero senes, quos quietos, simplices, humiles, et obedientes, in oratione frequentes, et tam propria quam aliena peccata deplorantes, et quotidie de vita periclitantes, et Christum semper in ore habentes, et si secundum vires otio non vacantes, et non suo, sed majorum arbitrio pendentes, et propinquitatis affectum perfecte deserentes, et cuncta quae possident, non suis, sed Christi pauperibus erogantes, et nihil sibimet reservantes, et dilectionem Dei et proximi tota mente et fortitudine tenentes, et die noctuque in lege Domini meditantes esse cognoscimus, pia miseratione sicut infantulos foveri, sicut patres honorari mandamus, ita ut a pistrino et coquinarum [Col. 1117C] vice excusentur, et ab agro et duro labore quieti vacent, excepto quod aliqua leviora opera eis injungantur, ne fessa aetas ante tempus frangatur: cibi tamen quibus reficiantur, teneri et molles ex industria ab hebdomadariis coquantur, et carnes et vinum propter imbecillitatem moderate eis praebeantur; et omnes ad edendum in una mensa copulentur, aequaliter cibo et potu uno reficiantur. Vestimentum vero et calceamentum sic eis praebeantur, ut absque foco frigoris ab eis asperitas arceatur.
Qui greges monasterii accipiunt alendos, tantam sollicitudinem super eos gerere debent, ut nulli damnum [Col. 1117D] in frugibus inferant, et tanta vigilantia astutiaque sollicitentur, ne a bestiis devorentur, ut fragosa et abrupta montium et inaccessibilia vallium prohibeantur, ne ad praecipitium defluant. Quod si per incuriam, aut pastorum desidiam, ex supradictis aliqua provenerit negligentia, continuo pedibus seniorum provolventes, et tanquam gravia peccata deplorantes, dignam pro culpa perdiu agant poenitentiam, qua peracta supplices recurrant ad veniam; aut si parvuli sunt, virga emendationis accipient censuram. Et tali delegentur probatissimo, qui et in hoc servitio aptus fuit in saeculo, et eos custodire desiderat bono animo, ut nunquam de ore ejus procedat vel levis murmuratio. Sed et parvuli per vicissitudines ei dentur juniores, cum quibus ferre possit ipsum laborem. Et [Col. 1118A] sic eis praebeatur vestimentum et calceamentum, quantum necesse est ad suffectum. Et pro servitio unus tantum quem diximus, non tamen omnes in monasterio inquietentur. Et quia solent nonnulli qui greges custodiunt murmurare, et nullam se pro tali servitio putant habere mercedem, cum se in congregatione orantes et laborantes minime vident, audiant quid dicunt Patrum regulae, tacentes recogitent: et Patrum exempla praecedentium recognoscentes sibimetipsis denuntient, quia patriarchae greges paverunt, et Petrus piscatoris gessit officium, et Joseph justus, cui virgo Maria desponsata exstitit, faber lignarius fuit. Proinde isti non debent despicere quas delegatas oves habent, quia exinde non unam, sed multas consequuntur mercedes, inde recreantur [Col. 1118B] parvuli, inde foventur senes, inde redimuntur captivi, inde suscipiuntur hospites et peregrini. Et insuper vix tribus mensibus per pleraque monasteria abundaretur, si sola quotidiana fuissent paximatia in hac provincia plus omnibus terris laboriosa. Quamobrem qui hoc servitium habuerit injunctum, cum hilaritate cordis obediat, et certissime credat quod obedientia a quovis periculo liberat, et magnum sibi ante Deum praeparat fructum, sicut et inobediens incurrit animae detrimentum.
Primum horas canonicas, id est, primam, missis operariis in vineam; tertiam, sanctum Spiritum in apostolos descendisse; sextam, Dominum in crucem [Col. 1118C] ascendisse; nonam, spiritum emisisse; vesperam, David cecinisse, dicens: Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL) ; mediam noctis, quia ea hora clamor factus est: Ecce sponsus venit, exite obviam ei (Matth. XXV) , et ut ea hora cum ad judicium venerit, non nos dormientes sed vigilantes inveniat; gallicinium, Christum a mortuis resurrexisse. Has horas canonicas ab Oriente usque in Occidentem catholica, id est, universalis indesinenter celebrat Ecclesia. Proinde ergo abbates per monasteria tota mentis intentione, cum fletu et cordis contritione, ablata laboris aut itineris occasione, cum omni monachorum congregatione celebrare debent. Et ubi eis properandi fuerit necessitas, et horarum [Col. 1118D] cognoverint metas, continuo humo prostrati indulgentiam a Domino supplices petant, et suis horis peculiaribus, id est, secunda, quarta, quinta, septima, octava, decima et undecima, orare non pigeant, qualiter septem et octo Salomonis congruat dictum: Da partem septem nec non et octo (Eccle. XI) , ut per septiformis gratiae Spiritum, et octo beatitudines, ac resurrectionis diem, liberis gressibus per scalam Jacob, Christo sibi desuper innitente, quindecim gradibus coeli conscendere valeant regionem. Secundo, ut per capita mensium abbates de uno confinio uno se copulent loco, et mensuales litanias strenue celebrent, et pro animabus sibi subditis auxilium Domini implorent. quia de ipsis in tremendo judicio cum grandi discussione sperent se [Col. 1119A] Deo reddere rationem. Tertio, qualiter vivere debeant, ibi disponant; et tanquam a senioribus comprehensi ad cellas revertantur subplacitati. Quarto, retroacta sanctorum Patrum per scripturas sciscitantes revolvant, ut ab ipsis quod facere debeant agnoscant, ut intus ac foris, ante et retro, plenam mentem oculis habeant, ne, quod absit, in aliquam haeresin devolvantur, et pereant. Pro hoc ergo semper in communi concilio fratrum aequa lance tanquam in penso persistant, ut praeterita recordando, et futura providendo, et praesentia examinando, haeresum non patiantur stimulos. Quinto, ut cum fratribus advenientibus hospitibus et peregrinis in una mensa communiter vivant, quia de ipsis Dominus ait: Hospes eram, et collegistis me (Matth. XXV) . Sexto [Col. 1119B] talem sibi consuetudinem debent facere abbates, ut omnem cupiditatem et avaritiam a se radicitus arceant. Si hoc malum non esset, idolorum servitutem eam Apostolus non dixisset (Galat. LI) . Et per hoc virus monachi cognoscimus mentem sauciari; et a nullo vitio penitus unquam poterit liber esse, qui tali consuetudinis vinculo fuerit obligatus; et in Dei et proximi dilectione nunquam erit firmatus, quia hoc quod in saeculo concupiscimus, sine dubio proximis invidemus. Unde et Patres sancti Spiritu sancto repleti, ut possint Deum et proximum perfecte diligere, studuerunt in hoc mundo nihil habere. Et quia sine aliquo esse possumus, ipsum debemus habere, quod nos non pigeat, cum necesse fuerit, [Col. 1119C] egenti proximo reddere, et a charitate Dei et proximi dilectione nunquam animam relaxare: cujus videlicet fortitudo charitatis vera sanctae Ecclesiae voce laudatur, cum per Canticorum Canticum dicitur: Valida est ut mors dilectio (Cant. VIII) . Virtuti etenim mortis dilectio comparatur, quia sine dubio mentem quam semel coeperit a delectatione mundi funditus occidit. Tales ergo debent abbates esse, ut possint Deum et proximum perfecte diligere, oculos laxos a concupiscentia mala istius saeculi habere, quale in paradiso habuit Adam ante transgressum.
In potestate habeant praepositi omnem regulam monasterii. Et tales praepositi eligantur, quales et [Col. 1119D] ipsi abbates dignoscuntur, ut abbatum curarum onera per eos subleventur. Et hoc sibi proprium vindicent abbates cibi ac vestimenti, quod ab ipsis ministrarum acceperint; et excepto in adventu fratrum, et languoris necessitate, delicatiores cibos non audeant edere abbates, nisi tales quales et fratres. Omnem vero monasterii substantiam praepositi accipient dispensandam; et si quispiam captivorum aliquid alimenti petierit abbatem, et pro quacunque causa, ipse praepositus hoc provideat, et ut abbas nullum laborem habeat, exceptis quae supra diximus, omni intentione sollicitudinem gerat; excommunicandi tamen causam sicut abbas, sic praepositus habeat. Et quod per singulos menses expensum fuerit, per omnium capita mensium rationem suo abbati faciat, [Col. 1120A] et hoc cum tremore, et simplicitate, et vera cordis humilitate, tanquam redditurus Domino rationem. Et quod fecerit, semper in arbitrio pendeat abbatis; nihil de sua temeritate praesumat, ne, quod absit, in morbum vanae gloriae cadat. Et non prodigus, sed discretus intra Christi familiam dispensator piusque gubernator ac optimus semper accedat, et evangelicum documentum observans, Dominumque dicentem, qui ait: Quis putas est fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore. Beatus ille servus, quem cum venerit Dominus invenerit sic facientem: Amen dico vobis, quoniam super omnia bona sua constituet eum (Matth. XIV) .
Decani, qui super decanias sunt constituti, tantam sollicitudinem gerant super quos delegatos habent fratres, ut nullas proprias faciant voluntates. Non loquantur nisi interrogati; suo arbitrio nihil faciant nisi mandati; alibi non pergant, non ordinati; seniores timeant, ut dominos; ament ut parentes; faciant quidquid ab eis imperatum acceperint; credant sibi salutare quidquid illi praeceperint, si hoc sine murmuratione cum hilaritate, et taciturnitate fecerint, dicente Moyse: Audi Israel, et tace (Deut. XXVII) . Unus alterius onera portate (Galat. VI) ; et nemo neminem judicet; nemo neminem detrahat, quia scriptum est: Omnis detractor eradicabitur. Unus ab alio quod non habet accipiat; unus ab alio discat humilitatem; unus [Col. 1120C] ab alio charitatem, unus ab alio patientiam; unus ab alio silentium; unus ab alio mansuetudinem. Comedant sine querela quidquid eis appositum fuerit; vestiant quod acceperint. Non celent fratres Decanis suis quidquid per singulos dies cogitaverint. Decani vero sint eis quasi rectores et custodes, tanquam pro ipsis rationem Domino reddituri. Negligentias cunctorum ipsi praevideant, et emendandi potestatem habeant; et quod ipsi non valuerint emendare, praeposito non morentur accusare. Qui et ipsi praepositi sic hoc districte et rationabiliter agant, ut abbates suos nullo modo praesumant inquietare, excepto quod utrique non valuerint accelerare. Et in hoc unus alteri tantam humilitatem habeat, ut nunquam ullus [Col. 1120D] ullum offendat; sed unus in altero tanquam in penso persistat, id est, juniores in decanis, decani in praepositis, praepositi in abbatibus: unus alium portans, tanquam in muro lapides quadrati, Apostolo attestante, sicut supra: Unus alterius onera portantes, sic adimplebitis legem Christi (Galat. VI) .
Omnes decani a suis praepositis admoneantur, ut cuncti fratres a minimo usque ad maximum diebus Dominicis in monasterio uno loco congregentur, ita ut ante missarum solemnia sollicite ab abbate percunctentur, ne fortasse aliquis adversus aliquem odio livoris stimuletur, aut malitiae jaculo vulneretur, ne intestinum virus quandoque aperte in superficiem [Col. 1121A] cutis perrumpat, et inter palmarum fructus myrrhae amaritudo demonstretur. Primum ergo ipsi abbates cum suis praepositis atque decanis semetipsos discutiant, et ad instar suos juniores subditos arguant; et omne malitiae fermentum praedictis diebus radicitus a suo corde evellant. Solent nonnulli pro suis uxoribus atque filiis, aut etiam quibuscunque propinquis curam habere more pietatis. Plerique vero qui non sunt in talibus implicati, pro alimento sunt solliciti. Alii vero tristitiae morbo interius consumuntur, et tanquam vestimentum a tinea intrinsecus mentis suae aviditate devorantur, et cum ipso rancoris languore delabuntur in desperationem. Alii namque spiritu fornicationis acrius inflammantur, et saepe tali stimulo carnis incitati, interiori oculo caecati captivi [Col. 1121B] ducuntur, vinculo perditionis ligati. Alii acediae spiritu inflati otio et somno vacare cupiunt, et curiosis fabulis sollicitantur, et, quod pejus est, a proprio Monasterio se auferre disponunt. Alii vanae gloriae elationis telo in diversis partibus confodiuntur; et alii alia defendentes, et suas causas magnificantes, dum nolunt Christi pauperibus similes esse, unusquisque in vanis istis cogitationibus elabuntur, et quasi nil a Deo acceperint de propriis viribus extolluntur; et cum laudatores non inveniunt, ipsi sibi in suis laudibus prosiliunt. Alius de genealogia, et de sua gente fatetur esse principes: alius de parentibus, alius de germanis, alius de cognatis, alius de fratribus et consanguineis, et idoneis, alius de divitiis, alius de specie juventutis, alius de bello fortitudinis, alius de [Col. 1121C] perlustratione terrarum, alius de artificio, alius de sapientia, alius de assertionis eloquentia, alius de taciturnitate, alius de humilitate, alius de charitate, alius de largitate munerum; alius de castitate, alius de virginitate, alius de paupertate, alius de abstinentia, alius de orationum frequentia, alius de vigilantia, alius de obedientia, alius de abrenuntiatione rerum, alius de legendo, alius de scribendo, alius de voce modulationis. Haec omnia, quae supra perstrinximus, unusquisque dum aliquoties talia non jussi immoderate loquuntur, toties in elationem vanae gloriae delabuntur, et ex ipso morbo, dum quod dicunt vindicare contendunt, in superbiam praecipitantur. Propter hoc ergo jugiter jubemus in collecta fratres adesse, et non plusquam septem dies interponere, et [Col. 1121D] per omnes dies Dominicos mores pristinos et vitia emendare. Et quis in quo deprehensus fuerit, contra ipsum vitium debet pugnare, in quo se cognoverit certamen habere. Et quod fortasse ab aliis deprehenditur, absque verecundia debet manifestare, qui hoc patitur. Quod si minime fecerit, non se putet effugere diabolum; nec se aestimet victorem, sed victum. Quod si manifestaverit, et se per poenitentiam aut flagella emendaverit, continuo hostem in foveam praecipitabit et impellet
Cum excommunicatur aliquis pro culpa, mittatur [Col. 1122A] solitarius in cellam obscuram, in solo pane et aqua, ut in vespera, post coenam fratrum, medium accipiat paximatium, et non ad satietatem aquam, et hoc ab abbate exsufflatum, non sanctificatum. Absque ullo solatio vel colloquio fratrum sedeat, nisi quem abbatis, vel praepositi, cum eo praeceperit auctoritas ut loquatur. Indutus tegmine raso aut cilicio, seminudus atque discalceatus opus monasterii exerceat excommunicatus. Si biduana vel triduana fuerit excommunicatio ejus, mittat senior qui eum excommunicavit unum de majoribus, quem probatum habet, qui eum verbis contumeliosis increpet, quod non ob religionis venerit occasionem, nec pro Christi amore, nec gehennae pavore, sed simplicium fratrum facere disturbationem. Si haec ille patienter tulerit, et de [Col. 1122B] ore ejus nulla iracundia vel murmuratio proruperit, simplicitas mentis et humilitas apparuerit; sic increpator absque immutatione verborum quod in eo praeviderit abbati renuntiet. Abbas vero sollicite et prudenter tractet, utrum veram, an imaginariam habeat patientiam, per quam possit se ad fratrum reconciliare charitatem. Secundo ejusdem meriti senem probatum ad exprobrandum eum mittat, et quod primitus audivit, non facile credat. Cumque tertio ita fecerit, et pari convitio increpatus fuerit; et in priore promissionis patientia excommunicatus perduraverit, et hoc abbas per tres testes probaverit, post haec eum ejici jubeat, et sic praesentatum per se increpet, coram conventu fratrum. Cum ita quarto fuerit tentatus, et in humilitate fuerit probatus, [Col. 1122C] et fortis fuerit ut ferrum inventus, postmodum ecclesiam ingrediatur, et cingulum in manibus gestans, abbatis vel fratrum pedibus cum lacrymis provolvatur; et cum singultu et gemitu genibus humo properando a cunctis veniam accipere mereatur; et ne talia poenitenda ultra committat admoneatur; et post haec osculatus ab abbate in suo gradu recipiatur. Si certe, ut supra diximus, aliquis excommunicatus in prima interrogatione querulosus, vel murmurans apparuerit, et suas sententias superbe, vel importune vindicaverit, et hoc senior manifestum esse cognoverit, usque in diem tertium maneat excommunicatus, ita ut nullus cum eo loquatur. Cum tertio vero die ita sciscitatus, et in superbia qua diximus, [Col. 1122D] fuerit deprehensus, eousque ergastulo coarctatus perseveret, donec omnem arrogantiam superbiae deneget. Quod si in malo perseverans perduraverit, et propria voluntate poenitentiam agere noluerit, et saepe ac saepe contumax et murmurator patule contra seniorem vel fratres in facie perstiterit, et cum propinquis se vindicare maluerit, in collationem deductus exuatur monasterii vestibus, et induatur quas olim adduxerat saecularibus, et cum confusionis nota a monasterio expellatur, ut caeteri emendentur, dum fortasse solus tali correptione ille delinquens corrigitur.
Placuit sanctae communi regulae ut monachi cum [Col. 1123A] sororibus uno monasterio habitare non audeant, neque oratorium commune habere praesumant, sed nec conclavi uno vel tecto quivis prae gravi necessitate manere communiter queant, ablata omni excusationis occasione. Sic ergo observare debeant, ut ipsi monachi cum sororibus, quas habent tuendas, nunquam uno conclavi vel convivio edendi licentiam habeant; neque in communi labore opus injunctum exerceant, sed si accesserit ut unus sit aeger, divisos terminos teneant, et uterque bonos custodes; in tanto silentio hoc facient, ut una classis cum altera inter se voces non mittant, exceptis recitatione et cantilenae modulatione, aut certe gemitum aut suspirium utriusque cum suis habeant. Tanta ibique debet esse astutia, quantum fur nocturnus in pectore nostro [Col. 1123B] Christum occidere festinat, et non corpora, sed animas jugulare desiderat. Quamobrem tali cautione firmamus hanc regulam, ut nunquam solus cum sola fabulet: quod si fecerint, sciant se rumpere Patrum instituta, et cordis vitalia mortis infixisse sagittam. Pro hoc paradisi perditur vita, et supplicio tartari adipiscitur jactura. Mihi credite, non potest toto corde habitare cum Domino, qui mulierum saepe accessibus copulatur. Per mulierem quippe aucupatus est serpens, id est diabolus, primum nostrum parentem. Et quia non Deo, sed diabolo exstitit obediens, continuo carnis injuriam sensit. Et ob hoc ergo hanc passionem filii sentimus, de qua parentes a paradisi gaudiis captivatos esse cognoscimus. Circumspiciendum proinde est, et indesinenter orandum, [Col. 1123C] et totis viribus fugiendum, ne sensus nostri tali muscipula capiantur. Solus ergo cum sola, licet in itinere se obvient, non loquatur; nulla alibi sola nisi cum altera sibi comite dirigatur. Quod si de supra taxatis quispiam solus cum sola fabulare deprehenditur, centum ictibus flagellorum extensus publice verberetur. Et qui talia facere praesumit, cum cautione admoneatur, quod abusive habuerit monachorum praecepta, et hanc secundo geminaverit culpam, verberatus denuo carceri mancipetur; aut si poenitere noluerit, foras projiciatur.
[Col. 1123D] In monasterio puellarum procul a cella monachos habitare mandamus: tales praebeantur pauci et perfecti, ita ut de pluribus probati eligantur, qui et de aliquanto tempore pene in monasterio senuerunt; quos semper castitatis vita commendavit, et criminalia delicta foras ecclesiam excommunicatos stare non fecit. Tales ergo in monasterio puellarum habitare debeant, qui et eis aliquid carpentarii ministerium facient, et advenientibus fratribus hospitium debeant praeparare; et super utrosque sexus juniores quasi vasorum fiant custodes. Nullam licentiam evagandi habeant sorores, et absque benedictione abbatis deinceps cum viris osculandi aut loquendi occasionem penitus non requirant, quod si aliter fecerint, regulae subjaceant.
Cum se occasio dederit ut de monasteriis virorum aliquis de abbatibus aut monachis ad monasterium veniat puellarum, ut mos est salutandi, non eas singulatim praecipimus, sed abbatissa primo, et sic omnis congregatio ad salutandum eis occurrat; et hoc pro monachis dicimus qui de longinquo veniunt, non de vicinitate habitatoribus confinium. Et cum tempus remeandi ad proprias cellas fuerit, ipsi advenientes monachi similiter abbatissam cum suis sororibus, sicut primum, communiter eas salutent. Has duas vices intrandi et exeundi licentiam salutandi habere mandamus, supra facere nolumus; et [Col. 1124B] hoc ipsum cum summa verecundia et cautela, tanquam si utroque communis Dominus Christus, et illarum sponsus, quasi in judicio de praesentia stet corporaliter. Zelotypus est Christus, non vult domum suam facere domum negotiationis. Caeterum vero talem consuetudinem facere mandamus, ut si in unam collationem ad audiendum verbum salutis fratres et sorores copulatae fuerint, juxta viros sorores sedere non audeant, sed uterque sexus divisis choris sedeat. Nullus abbatum aut fratrum se praesumat deinceps ubicunque, absque imperio seniorum, osculum seniori porrigere, neque in gremium sororum veluti pacto caput declinare; neque in capite monachi, vel in vestimento, femina ad excomplanandum manus mittere audeat. Quod si aegrotans quispiam [Col. 1124C] monachorum, aut de longinquo, aut de proprio monasterio, non praesumat in monasterio puellarum jacere, ne relevatus corpore, animo incipiat aegrotare. Et ut beatus Hieronymus ait: «Periculose tibi ministrat, cujus cultum semper attendis.» Ob hoc ergo omnes aegrotos monachos in monasterio virorum jacere praecipimus; et non matrem, non germanam, non uxorem, non filiam, non propinquam, non extraneam, non ancillam, non qualecunque genus mulierum viris ministrare in infirmitate mandamus; sed si accesserit ut ex supradictis aliqua cum sorbitiunculis ab abbatissa fuerit directa, sine ministro infirmorum eum visitare non audeat, nec juxta eum manere praesumat. Eadem et de viris esse [Col. 1124D] mandamus. Nullus in praeterita castitate confidat, quia nec Davide sanctior, nec Salomone poterit esse sapientior, quorum corda per mulieres depravata sunt. Et ne quisquam sibi de propinquitate generis castitatis fiduciam sumat, memor sit quod Thamar ab Ammon fratre suo aegritudinem simulante corrupta sit. Proinde ergo cum tali castitate fratres et sorores vivere debeant, ut non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus bonum testimonium habeant, et superstitibus sequacibus sanctitatis exemplar relinquant.
Comperimus per minus cauta monasteria qui cum [Col. 1125A] facultaticulis suis ingressi sunt postea tepefactos cum, grandi exprobratione repetere et saeculum, quod reliquerant, ut canes ad vomitum revocare: et cum suis propinquis quod monasterio contulerant hoc extorquere, et judices saeculares requirere, et cum senioribus monasteria dissipare, et per unum negligentem multos simplices deturbatos videmus esse. Proinde solerter praevidendum est, et omni intentione discernendum, ut tales non recipiantur, quia non pro amore Christi isti veniunt, sed vicina morte perterriti, et infirmitatis angustia compulsi, non ob amorem coelestem incitati, sed solummodo poenam formidantes inferni. De talibus Apostolus ait: Qui timet non est perfectus in charitate, quoniam timor poenam habet, sed perfecta charitas [Col. 1125B] foras mittit timorem (I Joan. IV) . Non sunt isti discipuli Christi, et non in Ecclesia sunt requirendi; sed in membris Antichristi inveniendi sunt: non sunt accolae bonae repromissionis, nec veri Israelitae, sed de longinquo advenae proselyti; sed neque fratribus fideles, neque in pugna inventi sunt fortes. Tales olim in Levitico Dominum cognoscimus detestasse, et in bello ne pergerent prohibuisse: Si quis, inquit, corde pavidus est, non egrediatur ad bellum; vadat, et revertatur ad domum suam, ne pavere faciat corda fratrum suorum, sicut et ipse timore perterritus est (Deut. XX) . De talibus in Evangelio Veritas ait: Quam difficile est, qui pecunias habent intrare in regnum coelorum (Matth. XIX) ! Nihil enim de pristinis facultatibus suis in eumdem locum, ubi [Col. 1125C] ingredi se petit monasterium, vel ad unum nummum recipiatur; sed et ipse manu sua cuncta pauperibus eroget; et postmodum comprobatus, monasterium sub regula introducatur, et anno integro a cunctis fratribus ex industria conviciis comprobatur. Et postquam probatus in cunctis obediens fuerit, et non in plumbi natura mollitus, sed acer perduraverit, ut ferrum, postmodum exuatur saecularibus vestibus, et induatur monasterii religiosis simplicibus; et adnotetur in pacto cum fratribus, et vivat inter monachos probatus et ipse monachus.
[Col. 1125D] Qui gravioribus culpis et criminibus sese deliquisse cognoscunt, primum eos optamus regulae colla submittere sub probatissimo abbate, in monasterio desudare, et cuncta retroacta peccata tanquam aegrotos medico spiritali seniori manifestare; et sicut publice peccaverunt, publice poenitere, et poenitenda ultra non committere; timorem de supplicio, amorem de regno, spem de misericordia habere, et nunquam desperare, quia in ultimo est extremae vitae, justificare aut condemnare. Scriptum est enim: Ipse judicabit extrema terrae (I Reg. II) . Unumquemque Dominus in fine aut justificat, aut condemnat; et universorum finem ipse considerat, ut nec peccator, si fortiter ingemiscat, desperet veniam, nec justus de propria sanctitate confidat. Nihil [Col. 1126A] prodest, si aliquis de regno subtractus, a regni potentia exclusus, ferro constrictus, hodie carceri et [est] mancipatus; ita nihil obstat, si hodie a carcere quis rapitur, et regali honore constituitur. Nullus ei sordes carceris imputat; sed hoc solum laudat, quod in eo miratur. Sic nil prodest justum bene vivere, et male vitam finire; ita magnum bonum est, peccatorem ad poenitentiam redire; olim male vivere, et postmodum bene finire, a nullo retroacta peccata imputata habere. Credimus judicem, qualem quem in fine invenerit, talem coronare, aut certe damnare. Et quamvis sint gravia delicta, non est tamen illis de Dei misericordia desperandum. Liquide cognoscimus quod publicani et peccatores, nullo praecedente merito, qui futuri per justitiam [Col. 1126B] erant damnandi, gratuita miseratione per brevem poenitentiam sunt redempti. Sed non est in eis tam consideranda mensura temporis, quam doloris. Agat ergo unusquisque dignam poenitentiam, secundum qualitates culparum, ut quis in quo delicto sese cognoscit reum, de eo delicto necesse est observare primum secundum instituta canonum. In lege habetur ut quis cui quantum intulerit damnum, aut fecerit caedem, aut commoverit ultionem, judicis dirimatur judicio; et de numerositate solidorum ad suum reducatur arbitrium, ne fortasse persona potens damnet oppressum, et qui legali censura centenarium habebat incurrere damnum, tertiam reddat, quod de liberis continetur. Certe nos cum essemus servi peccati, Deo miserante, et nullo nostro [Col. 1126C] merito praecedente, liberi facti sumus justitiae; et de innumerositate peccaminum in misericordissimi judicis pendet arbitrio nostri peccati debitum; et pro centesimo pondere peccatorum iniquitatis cognoscimus opponere villicum, qui de centum cadis olei octoginta, de centum coris tritici quinquaginta, decurtatum quaesivit debitum, statim se cognovit a proprio domino esse laudatum (Luc. XVI) . Ita plerique sunt in monasteria ingressi, qui ob immanitatem scelerum excesserunt numerum, quos sancti canones foras ecclesiae agere poenitentiam censuerunt; et nisi in finem vitae communionem percipere negaverunt: nos tamen misericordiam Domini comperti, pusillanimes sumus consolati, ne [Col. 1126D] gravi tristitia coarctati pereant desperati, de multitudine annorum ad brevem recurrimus numerum; et tam cito eum conciliamus, quam cito eum cognoverimus in poenitentia et humilitate fundatum. Quare et tunc medicus ab incisione suspendet aegrotum, cum eam per medicamina cognoverit esse sanandum. Cibos vero tales eis praebere mandamus, qui nec lasciviam nutriant, nec corpus nimis affligant. Carnes tamen, siceram, vel vinum eis auferre mandamus: quod si per infirmitatem, aut nimiam senectutem, aut certe aliquam necessitatem, ex his imbecillitas patuerit, in arbitrio et probitate majorum ponimus. Vestimentum vero cilicinum praebere jubemus, qualiter per id compuncti per haedos a sinistris suorum semper reminiscantur peccatorum. [Col. 1127A] Lectum tamen sternere mandamus corio aut psiatho, quod Latine storea nuncupatur, aut certe paleas tenues, si horum nihil habetur, exceptis infirmis, et nimia senectute defessis, uti et ipsis arbitrio foveantur abbatis. Haec quae supra notavimus per poenitentiam dignam, et non fictam humilitatem, unumquemque venire cognoscatis ad veram sanitatem. Amen.
Cum aliquis per vitium dilapsus fuerit a monasterio, in aliud non recipiatur coenobium, neque in humanitatis charitatem, neque in pacis osculum; sed continuo, vinctis post tergum manibus, abbati [Col. 1127B] reducatur proprio. Quod si reversus ad saeculum fuerit, et a propinquis fretus cum eis in superbiam surrexerit, et monasterio minas intulerit, pariter et ipsi cum eo sint a laicorum concilio publice expulsi, et ab omni Christianorum conventu maneant anathematizati. Quod si et ipsi laici suo eum receperint consortio, et pariter cum eo contra monasterium exarserint, in contumeliam cuncti a nostra Ecclesia expellantur, et nullo nobiscum charitatis foedere copulentur, quousque veritatem cognoscant, et nobiscum stantes, injurias Ecclesiae vindicantes, pari devotione consurgant. Si certe ipsi apostatae ab omnibus fuerint expulsi, et huc illucque vagantes diversis locis instabiles atque vacillantes suo monasterio reverti se petierint, necessitate compulsi, in conventu [Col. 1127C] majorum deducantur, et ut vasa figuli in fornace probentur; et cum probati fuerint, suo monasterio reformentur; et non prima, sed ultima cathedra recipiantur.
Explicit regula.
Quod corde credimus, et ore proferimus. Credimus Patrem ingenitum, Filium genitum, Spiritum sanctum ab utroque procedentem. Filium solum carnem de Virgine suscepisse, et in mundum pro salute omnium in se credentium descendisse, et de Patre et Spiritu sancto nunquam recessisse. Quia ipse dixit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) . Et: Qui me habet [Col. 1127D] et Patrem habet. Et: Qui me videt, videt et Patrem (Joan. XIV) . Idem vero dixit: Coelum mihi sedes est, et terra scabellum pedum meorum (Isai. LXVI) . In coelo angeli totam Trinitatem adorant, et in terra Dominus hominibus praedicat, dicens: Ite, vendite omnia quae possidetis, et date pauperibus, et venite, sequimini me (Matth. XIX) . Et iterum: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Luc. IX) . Et alibi: Qui plus fecerit patri, aut matri, uxori, filiis, vel omnibus quae cum mundo transeunt, quam mihi, non est me dignus (Matth. X) . Et iterum: Qui non odit animam suam propter me, non est me dignus (Luc. XIV) . Et: Qui perdiderit eam propter me, in vitam aeternam [Col. 1128A] inveniet eam (Matth. XVI) . Proinde melius multoque melius est mundum calcare, Christum audire, Evangelium complere, vitam beatam cum angelis sanctis in aeternum per omnia saecula possidere. Proinde divino ardore accensi, ecce nos omnes, qui subter notandi sumus, Deo et tibi domino et Patri nostro tradimus animas nostras, ut secundum edictum apostolorum, et regulam, et sicuti sancta Patrum praecedentium sanxit auctoritas, uno nos in coenobio, Christo praecedente, teque docente, habitemus. Et quidquid pro salute animarum nostrarum annuntiare, docere, agere, increpare, imperare, excommunicare, secundum regulam emendare, volueris, humili corde, deposita omni arrogantia, intenta mente, desiderioque ardente, divina gratia opitulante, inexcusabiliter, [Col. 1128B] Domino favente, omnia adimplebimus. Quod si aliquis ex nobis, contra regulam et tuum praeceptum, murmurans, contumax, inobediens, vel calumniator exstiterit, tunc habeas potestatem omnes in unum congregare, et, lecta coram omnibus regula, publice culpam probare, et flagella, seu excommunicationem, secundum intuitum culpae, unusquisque suum reatum convictus suscipiat. Si quis sane ex nobis contra regulam occulte cum parentibus, germanis, filiis, cognatis, vel propinquis, aut certe cum fratre secum habitante consilium de absente supradicto Patre nostro inierit, habeas potestatem in unumquemque qui hoc facinus tentaverit, ut per sex menses indutus tegmine raso aut cilicio, discinctus, et discalceatus, in solo pane et [Col. 1128C] aqua, in cella obscura excommunicatus sit. Quod si aliquis istam prona sua voluntate noluerit agere poenitentiam, extensus nudo corpore, septuaginta et duo flagella suscipiat; et deposita veste monasterii, indutus quod in introitu exutus est scissum, notabili cum confusione a coenobio expellatur. Et hoc de viris sive feminis dicimus. Promittimus etiam Deo et tibi Patri nostro, ut si quis sine benedictione fratrum, aut tuo imperio, per vitium ad alia loca ad habitandum transire voluerit, habeas potestatem incautam ejus persequi voluntatem, qui hoc tentaverit, et comprehensum cum senioribus judicum, ad regulae censuram reducere; et si aliquis eum defendere voluerit episcopus, vel ejus qui sequitur ordo, aut laicus, et tua admonitione audita apud se [Col. 1128D] eum retinere voluerit, communicatio illius cum diabolo sit, et participatio cum Juda Iscariot in inferno; et in praesenti saeculo excommunicatus permaneat ab omni coetu Christiano, et nec in finem viaticum accipiat, qui hoc fecerit. Tibi vero domino nostro suggerimus, si velles, quod credi certe nefas est, et quod Deus fieri non patiatur, aliquem ex nobis injuste, aut superbe, aut iracunde habere, aut certe unum diligere, et alterum livoris odio contemnere, unum imperare, alterum adulare, sicut vulgus habet, tunc habeamus et nos concessam a Deo potestatem, non superbe, non iracunde, per unamquamque decaniam praeposito nostro querimoniam inferre; et praepositus tibi domino nostro humiliter [Col. 1129A] pedes deosculari, et nostram querelam ad singula pandere; et tu patienter jubeas auscultare, et in communi regula cervicem humiliare, et corripere, et emendare. Quod si te minime corripere volueris, tunc habeamus et nos potestatem caetera monasteria commonere, aut certe episcopum, qui sub regula vivit, vel catholicum Ecclesiae defensorem comitem, et advocare ad nostram collationem, ut coram ipsis [Col. 1130A] te corripias, et coeptam regulam perficias; et nos simus discipuli, subditi, seu adoptivi filii, humiles, obedientes in omnibus quae oportet; et tu demum Christo sine macula offeras nos illaesos. Amen.
Haec sunt nomina quae manu sua unusquisque subscriptionem vel signum in hoc pacto fecit, id est, ille, ille; vel illa, illaque.
Explicit regula sancti Fructuosi episcopi.
Epistola
(Vide Patrologiae tom. LXXX, col. 690, inter Braulionis epistolas.)
Carmina
[Col. 1129] [Col. 1129] This note appears at the foot of column 1129, but the callout letter (a) has not been printed in the text. Carmen hoc non tam a Fructuoso compositum quam in laudem ipsius videtur factum.
Judicium de muliere adultera
(Vide Patrologiae tom. LIV, col. 1424, inter notas Quesnellii in epistolas sancti Leonis Magni.)
Notitia historica
[Col. 1131B] Sanctus Faro, qui et Burgundo-Faro, quasi Faro Burgundus, Burgundis quippe editus nobilibus, Pipimisii in pago Briegio natus parentibus Agnerico, uno proceribus aulae Theodeberti regis Austrasiae, et Leudegunda, fratrem habuit Chagnoaldum episcopum Laudunensem, sorores vero sanctam Faram et Agnetrudim. Post multos annos pie ac sancte consumptos in aula Theodeberti primum, deinde hoc rege mortuo, Theoderici Junioris et Clotarii II, patris Dagoberti I, cujus et referendarius legitur in veteribus diplomatibus, Farae sororis exemplo invitatus, quae [Col. 1131C] monasticam vitam amplexata fuerat, ecclesiastico ipse sese sociavit ordini, postquam Blidechildis, quam duxerat uxorem, sacrum accepisset velamen. Defuncto interea circa annum 626 Gondoaldo, Clotario II rege annuente, populoque petente, factus est Meldensis episcopus. Cum sancto Amando consecravit, die 22 Februarii, anno 14 Dagoberti regis, altare monasterii Resbacensis, quod ejusdem regis jussu Audoenus construxerat. Elevationi corporum sanctorum martyrum Crispini et Crispiniani adfuit IV Idus Junii 649. Subscripsit privilegio Landerici Parisiensis episcopi pro monasterio sancti Dionysii, anno 16 [Col. 1131D] Clodovei regis. Sigillum quoque apposuit suum privilegiis quae Emmo Senonensis episcopus concessit suburbanis sanctae Columbae et sancti Petri Vivi monasteriis anno 3 Clotarii regis, necnon privilegiis Berthefridi Ambianensis episcopi pro monasterio Corbeiensi, VIII Idus Septembris, anno 7 ejusdem regis, et Drausii Suessionensis episcopi in gratiam parthenonis [Col. 1132B] beatae Mariae Suessionensis, VI Kalendas Julii, anno 10 Clotarii. Suburbanum et ipse condidit monasterium sub titulo sanctae Crucis et sancti Joannis Baptistae, omniumque sanctorum, sibi quidem a saeculo, episcopalisque muneris tumultu refugium, peregrinis vero, maxime Anglis et Scotis asylum et diversorium. Hic excepti ab eo Adrianus, cum Roma una cum Theodoro in Britannicam insulam jussu Romani pontificis anno 668 proficisceretur, Chillenus, quem ad Atrebatenses Christiana fide imbuendos misit, et Fiacrius, cui aptum monasterio condendo [Col. 1132C] tribus ab urbe Meldis milliaribus locum e suo concessit. Ibi quoque sepeliri voluit. Defunctus V Kalendas Novemb. 672, quo die memoratur in Martyrologiis Usuardi et Adonis. Sacras ejus reliquias e terra levavit anno 1140 Andreas abbas hujus monasterii. Surius ad diem 28 Octobris Vitae hujus sancti praesulis synopsin exhibet; Mabillonius vero saeculo II Benedictino integram ejus Vitam auctore, ut videtur, Hildegario Meldensi episcopo, regnante Carolo Calvo imperatore scriptam primus in lucem protulit, quam tamen mendis et erratis scatere tam Mabillonius, quam Cointius, ad annum 672, demonstrant. Nec te [Col. 1132D] moveat quod Hildegarius Faronem inibi dicat fuisse episcopum vicesimum apud Meldos; id enim dicit Waldebertum inter episcopos recensens, nec minus peccat quam cum ex male intellecta sancti Eustasii Vita, Faronis Waldebertum et fratrem et successorem dicit.
Chartae
Faro, gratia Dei, Ecclesiae Meldensis episcopus, ex nobilissimis parentibus Agnerico et Leodegunda progenitus, pacem optat omnibus in Christi Ecclesia famulantibus. Notum sit cunctis sanctae Ecclesiae filiis qui nunc sunt, et qui futuri sunt, quod germani mei Cagnoaldus et Walbertus, simul cum Fara religiosa sorore, monasterium quoddam, quod Eboriacus vocitatur, aedificaverunt, quod in honorem matris Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi construendum et dedicandum censuerunt: in quo loco beatissima soror mea multis Deo dicatis virginibus praefuit, et Domino Jesu Christo pura cordis contritione [Col. 1133B] plurimo tempore deservivit; et quia sprevit gloriam terrenae dignitatis, mercedem percipere meruit aeternae felicitatis, noluitque terrenum, ut coelestem posset habere, sponsum. Supradicto vero monasterio multa beata virgo contulit, propriisque possessionibus decentissime locum ampliavit; eo in tantum propriis ditavit redditibus, ut ibidem abbatia foret, caeterisque monialibus abbatissa sub norma regulari semper praeesset. Rogatu vero ipsius, ego, Faro episcopus, cum caeteris provincialibus coepiscopis, ad locum supradictum devenimus, copiosamque turbam nobis a Deo collatam utriusque ordinis inibi aggregandam decrevimus, in cujus audientiam de rebus monasterii ita diligentissime et discretissime tractavimus, ut, omni ablata potestatis molestia, femiae [Col. 1133C] quae ad serviendum Deo de diversis provinciis convenirent, propositum suum in omni sanctitatis custodia haberent, ac Deo honorifice deservirent. Consilio vero et auctoritate omnium, in nostram nobilitatem et libertatem monasterium illud fore adjudicavimus, ut nulli episcopo vel archidiacono, aut alicui praelato qui nos in Meldensi Ecclesia successurus est, sit licitum jugum excommunicationis super eumdem imponere locum, nec super presbyterum qui curam ab episcopo tenet, nec super clericos qui in ipso loco [Col. 1134A] viderint deservire. De parochianis vero ipsius villae haec eadem constituimus. Peccantibus vero clericis ita ordinamus, ut nequaquam ante episcopum vel clericos civitatis veniant, sed in proprio capitulo, ante abbatissam, vel illos quos ipsa adjudicaverit, satisfaciant. De censu vero quem ceterae ecclesiae episcopo suo in usu debent, omnino liberum esse censuimus. Si quis vero contra hanc definitionem nostram supradicto monasterio infestus esse voluerit, sciat se damnandum aeterna ultione, et detineri irremediabiliter in nostra excommunicatione. Actum est hoc et corroboratum in ecclesia sanctae Mariae Eboriaci, anno Incarnationis dominicae DCX, regnante rege Chlotario, patre Dagoberti regis Franciae. Datum hoc mense Novembri.—S. Childegarii, Senonensis [Col. 1134B] archiepiscopi. S. Faronis, praesulis. S. Audeberti, Parisiensis episcopi. S. Ragnegisili, Trecensis episcopi. S. Leubrandi, archidiaconi Meldensis. S. Alberici, archidiaconi Meldensis. S. Chagnulfi, comitis. S. Maurini, abbatis. S. Chanoaldi. S. Walberti. S. Lithomarii, abbatis. S. Audoeni. S. Adonis. S. Acharii, principis. S. Landelini. S. Dadonis. S. Gulfi. S. Gondonii. S. Farae, abbatissae. S. Columbani, Luxoviensis abbatis. Bernardus, notarius, relegit et subscripsit.
Dominis sanctis, et summi culminis apice in pontificalis cathedrae specula praesidentibus, in Christo [Col. 1134C] fratribus Meldicae civitatis comprovincialibus, Childegario, Palladio, Belthoaldo, Mallardo, Ragnegisilo, Audoeno, pontificibus, Burgundofaro supplex vester in Domino praesumit mittere salutem. Licet nos antiquae regulae constituta salubri observatione custodiri conveniat, tamen utili provisione tractantes id constituimus, ut quod sacris deliberationibus non derogat, intrepida observatione servetur. Et quia bonae indolis illustris viri Dadonis referendarii religiosa postulatio nostrarum quippe aurium intima [Col. 1135A] penetravit, quae et viscerale pietatis affectu, ita cor intrinsecus caritatis suae petitio mollivit, ut petita non concedere, aut arte libentissime non implere, nostri duntaxat animi irreligiosum fore putaretur. Sancti igitur desiderii ardore succensus pariter Dado et [Col. 1135D] Radonis nomen expungendum arbitrantur Mabillonius et Plessaeus, sed sola conjectura ex negativo argumento repetita opinionem suam tuentur. Rado ejusque germani, caenobii septa, et ad honorem sanctorum Petri et Pauli et caeterorum sanctorum basilicam intra eremi secreta, loco nuncupante Resbacis, construxerunt, quod gloriosissimi domini Dagoberti regis largitatis munere certi sunt meruisse, ubi monachos vel peregrinos sub regula beati Benedicti, et ad modum Luxoviensis monasterii, devoti deliberant collocare, nostrae utilitatis extremitati supplici deprecationis petitione poposcerunt ut et nos fratresque nostri Meldensis Ecclesiae [Col. 1135B] proprium inibi deberemus privilegium impertire. Et ne hoc nos proprii deliberationis instinctu sacerdotalis posteritas aestimet decrevisse, quum etiam sub hujus constitutionis norma Agaunensium locum, imoque et monasteria Lirinensium, Luxoviensium, vel basilica domini Marcelli, tam de inhabitatoribus libertatem, quam a quibuscunque ibidem aliquid delegatum, eatenus fuit sancitum. Unde insuper supplicationum exemplum patriarchae Galliarum Canderici et caeterorum episcoporum manibus roboratum, vel [Col. 1135D] Diploma Dagoberti pro monasterio Resbacensi ordine suo edidimus. litteras antefati domini et filii nostri Dagoberti regis, ut id deberetur simili beneficio impertiri, manifeste accepimus. Ergo omnes unius conspirationis consensu, antedictorum virorum postulationi sanctae religionis libentissime annuentes, ita ab omnibus [Col. 1135C] decretum est, ut quidquid praedicti monasterii, vel monachis ibidem sub evangelica religione viventibus, ab ipsis eorumque parentibus, vel regio munere seu a quibuslibet Christianis, in agris, mancipiis, ministerio, sacris voluminibus, vel quibuscumque speciebus quae ad ornatum divini cultus pertinere noscitur, aut caeteris rebus, collata, aut deinceps collatura sunt, seu quod ad altare fuerit oblatum, ut ad quemcumque. Deo inspirante, transmissum, praesentis vitae nostrae successorumque nostrorum, nullus sibi exinde aliquid clericorum aut pontificum, vel regalis sublimitas suis usibus usurpare aut minuere praesumat. Et quum abbas ejusdem monasterii de saeculo fuerit evocatus, quem unanimiter omnis congregatio illa monachorum ex semetipsis optime regulam compertam [Col. 1135D] elegerint, sibi seniorem instituant. Et si etiam eis opportunum fuerit tabulas benedicere, aut chrisma consecrare, vel sacros ordines percipere, a quocumque spirituali pontifice decreverint, licentiam habeant expectandi et explicandi. Et ut superius aestimetur [Col. 1136A] nullam potestatem in rebus, neque in ordinandis personis, nos vel archidiaconi successoresque nostri, vel quaelibet persona habere debeat, aut aliquid de eodem monasterio, sicut de parochiis aut caeteris monasteriis, muneris aliquid audeat sperare vel auferre. Et nisi rogatus a congregatione ipsa vel abbate, nulli nostrorum liceat monasterii ipsius adire secreta aut ingredi septa. Et si ab eis illic pontifex postulatus pro lucranda oratione vel eorum utilitate accesserit, celebrato ac peracto divino ministerio, statim absque ullo requisito dono studeat habere regressum, quatenus monachi qui solitarii nuncupantur, de perfecta quiete valeant, duce Domino, per tempora exsultare, et sub ipsa sancta regula viventes et beatissimorum Patrum vitam sectantes, [Col. 1136B] pro statu Ecclesiae et salute regis et patriae valeant plenius Deum exorare. Et si aliquid ipsi monachi de eorum religione tepide egerint, secundum regulam ipsius beati Benedicti vel beati Columbani, ab eorum abbate corrigantur, quia nihil de canonica auctoritate convellitur, quidquid domesticis fidei pro quietis tranquillitate tribuitur. Quod si quis, calliditate aut cupiditate praeventus, ausus fuerit ea quae superius comprehensa temerario spiritu violare, divina ultione prostratus, reatus anathematis subjaceat; nihilominus etiam hoc privilegium nullus unquam possit convellere, sed praesenti et futuro tempore, Christo Domino protegente, incorruptum valeat perdurare. Quam constitutionem nostram, ut firmis vigoribus subsistat, manus nostrae subscriptionibus [Col. 1136C] roboratam, per fratres et conservos nostros venerabiles viros, Maurinum et Lathomarium abbates, perpetuis temporibus valituram, vobis vel caeteris episcopis destinavimus insuper confirmandam. Actum Clipiaco, [Col. 1135D] Concordat haec nota chronologica cum diplomate Dagoberti, dato sub die Kalendarum Octobris anno 15 regni, mensibus septem ante emissam Burgundofaronis chartam. Haec autem videtur data in episcopali synodo apud Clippiacum habita, ipsis Maii Kalendis, [Col. 1136D] in qua Agilus huic coenobio praetectus fuit, ut docet Vita sancti Agili a Mabillonio vulgata, Act. SS. Bened. t. II, pag. 209. Hoc ipso anno Dagobertum apud Clipiacum resedisse testatur Fredegarii Chronicon, cap. 78, et expressis verbis docet bulla Martini papae, privilegium Resbacensi monasterio a Burgundufarone et aliis plurimis episcopis «concessum fuisse in sancta synodo, ac propriis manibus confirmatum.» Mirum ergo non est plurimis episcoporum subscriptionibus bullam hanc munitam fuisse. sub die Kalendarum Martii, anno XV regni Domini et filii nostri Dagoberti gloriosi regis.
Burgundusfaro, in Christi nomine, indignus Meldensium urbis episcopus, huic privilegio, supplicatione fratrum meorum coepiscoporum vel domini Dagoberti regis, propria voluntate subscripsi. Candericus episcopus, Lugdunensis primas, subscripsi. Sindulphus, sive Landelinus, archiepiscopus sanctae Ecclesiae Viennensium, subscripsi. Donatus, episcopus urbis Vesontiensium, subscripsi. Albridus, Carnotenae urbis episcopus, subscripsi. Maurinus, Bellovacensis [Col. 1136D] episcopus, subscripsi. Guido, Virdunensis episcopus, subscripsi. Aigatarius, Noviomensis episcopus, subscripsi. Fe reolus, Augustodunensis episcopus, subscripsi. Bertholdus, Lingonicae urbis episcopus, subscripsi. Palladius, Altissiodorensis [Col. 1137A] episcopus, subscripsi. Petruvinus, Vasionensis episcopus, subscripsi. Marius, Tolonensis episcopus, subscripsi. Protadius, episcopus civitatis Aquensium, subscripsi. Amandus, episcopus, subscripsi. Verus, Butenae civitatis episcopus, subscripsi. Martinus, Forojuliensis episcopus, subscripsi. Childegarius, Senonensis episcopus, subscripsi. Adeodatus, Matisconensis episcopus, subscripsi. Audebertus, Parisiacae [Col. 1138A] urbis episcopus, subscripsi. Ailphus, Sanctonicae urbis episcopus, subscripsi. Magdegisilus, Turonicae urbis episcopus, subscripsi, Magmatius, Engolismensium episcopus, subscripsi. Perichonius, Genesiensis episcopus, subscripsi. Raynaldus, Nivernensium episcopus, subscripsi. Asaneus, Suessionicae urbis episcopus, subscripsi. Et quam plures alii subscripserunt.
Testamentum
[Col. 1137B] [Col. 1138D] Juxta nostram rationem annos regni Dagoberti apud Neustrasios computandi, dies VII Kal. Novembris (id est 26 Octob.) , testamento praefixa, incidit in annum Chr. 632; haec autem nota chronologica diem indicat qua recognitum et confirmatum fuit testamentum, quod VII Idus Octobris, id est nona die Octobris ejusdem anni videtur fuisse conditum; et hoc ita planum est ut in his haesisse Cointium miremur. Anno quinto regnante domno Dagoberto rege gloriosissimo, sub die vij Kalendas Novembris, cum ego in Dei nomine Burgundofara, relicta hujus seculi malitia vel dignitate, propter amorem Christi et peccatorum meorum absolutionem, monasterium Eboriacum, sub re igionis nomine visa sum aedificasse, dum in ipso monasterio residerem, tempusque meae resolutionis ac diem judicii expectarem, volui sub testamento conscribere et confirmare quaeque ipsi loco a me tradita sunt, quatinus praesentibus atque futuris esset proficuum in eodem coenobio Deo servientibus. Interea, accersito Waldone notario, praesentibus testibus sacerdotibus ac secularibus viris, in praesentia mea rogavi hoc testamentum confirmare, quo nullo casu civili vel praetoriano haec calumniare quisquam valeat, aliquod jus sibi volens vindicare, Dei majestati offensus, et hoc testimonio convictus resipiscat. Itaque ego Burgundofara, honorans praedictum locum Eboriacum situm in pago Briegio, quod [Col. 1137C] est constructum in honore domnae ac sanctae Mariae et sancti Petri apostolorum principis, dono quae videbar habere in saeculo, id est, portionem meam de villa Campellis nomine, quam contra germanos meos in parte accepi, cum mancipiis, vineis, sylvis, pratis, aquis aquarumve decursibus, sub omni peculio, vel quantumcumque transitus mei illic inveniri potuerint, perpetualiter dono. Dono itaque de villa cognomento Cavaniacus, in pago Kalense, portionem meam ad integrum, cum terris, domibus, mansis, vineis, sylvis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, propter remedium animae meae jam dicto monasterio. Volo esse in praedicto monasterio donatum villam cognomento Dulgofaiacus, sitam in pago Aliodrense, medietatem illam quam mihi bonae recordatiouis genitor meus Agnericus, quondam per testamenti sui paginam delegavit, cum terris, mancipiis, vineis, sylvis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, ecclesiae domnae Mariae et sancti Petri Eboriacis monasterii. In suburbio quoque Meldicae [Col. 1137D] civitatis portionem meam, quam contra germanos [Col. 1138B] meos per legitimam divisionem ibidem visa sum accepisse, cum terris, domibus, mancipiis, vineis, pratis, aquis aquarumve decursibus, seu peculio, vel quoscumque transitus, sancto monasterio et omni congregationi puellarum ejusdem Eboriacensis loci. In lege quoque Theudosiana [Col. 1138D] Utrum de Codice Theodosiano genuino an de Codice Alariciano, qui ex Theodosiano maxima in parte excerptus fuerat, sermo sit, incertum videri potest. Libenter credam ad genuinum Codicem sese retulisse Burgundofaram quod tamen parvi interest pro mente testamenti. ut est insertum, sic trado, eo ut unusquisque de facultate laicali, qui filios non reliquerit, ad suos haeredes legitimos debeat deferre. Propterea dono, dulcissimis germanis meis faventibus, Chagnulfo Burgundofarone et Agnetrade, portionem meam de villa vocabulo Luvra, sitam in pago Parisiaco, cum atriis, aedificiis, mancipiis, vineis, sylvis, pratis, aquis aquarumve decursibus, seu peculio vel quoscumque transitus. Ad integrum vero casas, cum areis, tam infra muros quam extra muros Meldicae civitatis, portionem meam quam contra germanos meos accepi, praedicto monasterio Eboriaco habere cupio, Farinarium, vero, qui est super fluvium Maternum, ad pontem rapidum, [Col. 1138C] ipsi monasterio habere cupio. Similiter alterum farinarium si um in Briegio, super fluviolum Alba, pro remedio animae meae, et ut nomen meum in libro vitae sit insertum, ipsi monasterio dare volo. Et ut festi dies ante sanctum altare solemnius recolantur, dare volo vineas, id est pedeturas duas in Cavaniaco villa, in Kalense, quas contra germanum meum Chagnulfum in concambio visa sum accepisse, supradictae basilicae domnae Mariae et sancti Petri Eboriacensis monasterii. De mancipiis vero meis per quasque villas superius nominatas, quaeque exinde per tabulas vel cartas conscripsi nomine ingenuitatis, liberi liberaeve permaneant, cum omni eorum peculiari re concessa. Invoco Domini majestatem, ut post obitum meum intra legitimi temporis agonem, voluntas mea, secundum legem et consuetudinem loci ipsius, prosequente omnimodis propitio Domino, convalescat, scilicet, hoc quod pro animae meae remedio et peccatorum meorum absolutione tribuo, legibusque sit stabilitum, et legaliter consistat. Sane [Col. 1138D] si quiscunque contra hanc voluntatem mutare, aut in [Col. 1139A] aliquod infringere temptaverit, invocata Dei ineffabili potentia, omnino contestor ut pro omnium meorum peccatorum examine obnoxius in die judicii teneatur, et cum impiis conscribatur qui dixerunt de Domino, crucifigatur; habeaturque extraneus a limine omnium ecclesiarum Dei; et lepra Naaman Syri super eum descendat, ut nec sic quoque valeat voluntatem [Col. 1140A] meam infringere, aut in aliquo mendacio, Deo sibi contrario, minime praevaleat, si quae malae adjectiones vel subjectiones imminutionesque factae fuerint. Ego feci fierique mandavi, dum testamentum meam mihi saepius volui revisere, et per singula recognovisse, constipulatione subnixa. Actum in coenobio Eboriaco, sub die vij Idus Octobris [Col. 1139A] Labbaeus docet, ubi supra, pag. 418, quaedam ad calcem autographi scripta fuisse, quae tunc injuria temporum ita erant oblitterata, ut aciem oculorum omnino fugerent. Haec erant sane testium nomina, de quibus fit mentio sub initio testamenti. Addit sigillum in inferiori parte instrumenti exstare affixum, quod his verbis gallice exprimit, un gros sceau attaché. Id, si de pendente sigillo intelligas, [Col. 1140A] contra hujus aetatis morem foret; et magna mentem subiret suspicio de hujus instrumenti falsitate. Idem Labbaeus alias retulit, sigillo pendente vallatam fuisse chartam Faronis, seu Burgundofaronis, Burgundofarae fratris, quam quidem chartam spuriis chartis annumerandam ex pluribus aliis argumentis censuimus. Hinc veremur ne sororis testamentum non melioris notae sit quam charta fratris. .
Notitia historica
Fabrottus, ex Cod. Freh.—Lin. 2. B., Jobiniano, A., Jovinianus, B., Jobiano. Lin. 41. Abbatem. A., abbatiam, vel.
Ex Cod. Reg., Maz. et Thu.—Lin. 2. Jobiniano. Lin. 3. Quinque. Hic fuit mitissimus, atque benignissimus. Lin. 6. A majore usque ad minorem [ M., a minore usque ad majorem]. Lin. 7. Exhiberet, ut etiam unusquisque quod postularet, ab eo sine dubio impetraret. Lin. 10. Hujus tempore Mezetius, qui erat in Sicilia cum exercitu orientali, arripuit regnum, tunc perrexit exercitus Italiae. Lin. 16. A. Et pari modo venerunt in Siciliam in civitatem Syracus. et D. a. interemptus est, nec dic. Mezetius, et multi ex ducibus [ M., judicibus]. Lin. 21. Ejusdem. Postmodum venientes Sarac. Lin. 27. In pop. f. vix pauci . . . . . Lin. 32. Navigio illuc detul. [Col. 1140C] asp. Alex. rev. sunt. Lin. 34. Eo tempore Adeodatus papa ecclesiam beati Petri, quae est in via Portuense juxta pontem Meruli. Lin. 36. Sed et monasterium S. Her. Lin. 39. Sanctiss. vir. pr. multis novis aedificiis augmentavit, et multa ibi praedia conquisivit, abbatem, et congregationem ibi constituit. Post. Lin. 43. Atque ton. f. quales nunquam fuere a tempore diluvii, ut homines, et peculia de fulgore int. ( In R. Cod. emendatum, de fulgure). Lin. 46. Maz., cottidie, R., quot. Lin. 48. Rec. in tantum ut per ipsas pluvias denuo leg. r. Lin. 51. Pro quo omnes mirabantur. Lin. 55. Qui sepultus est. Lin. 56. Julii.
Ex Cod. Thuan. altero.—Lin. 2. Ex parte Jobiano Lin. 7. Tantam comp. Lin. 21. Confugium fecerant et praedam nimiam, vel aerea, quae ibidem a civitate [Col. 1141A] Rom. navigata fuerant secum abstollentes. A. Lin. 35. Pontem Meruli. Lin. 43. Qualis nulla aetas hominum, ut etiam h. et peculia de fulgore i. Lin. 48. In tantum ut ex ipsa pluvia denuo l. r. e. a. m. d. pro quo capit etiam homines mirarentur.
Penia, ex Cod. Cavensi.—Lin. 23. In pop. fec. Lin. 25. [Col. 1142A] Fec. vel es de ibidem a c. r. navigatum f. s. abstollentes. Lin. 36. Monasterium s. Her sito. Lin. 45. Peculia. Lin. 47. Propit. ut potuissent. Lin. 48. In tantum ut ex ipsis pluviis. Lin. 51. Devenerunt pro quo capitulo etiam hom. mirarentur.
[Col. 1139B] I. Adeodatus, natione Romanus, ex monachis, de patre Jobiniano [ B., Joviniano] sedit annos quatuor, menses duos, dies quinque [ B., 7, m. 2, d. 17]. Tantae magnitudinis [ B., in tanta magnit.] fuit mitissimus ac benignissimus, ut omnem hominem a majori usque ad minimum libenter susciperet, peregrinis compassionem exhibuit [exhiberet], ut etiam unusquisque quod postulavit, sine dubio impetravit [impetrare]. Sed et rogam omnibus ampliavit. Hujus temporibus Mezzetius [ B., Mezentius], qui erat in Sicilia cum exercitu Orientali, intartizavit [ B., tyrannizavit], et arripuit regnum. Et [Tunc] perrexit exercitus Italiae per partes Istriae, alii per partes Campaniae, nec non et alii per partes Sardiniae et Africae. Pari modo venerunt per [in] Siciliam in civitatem Syracus. et Deo auxiliante interemptus est, nec dicendus Mezzetius ( Vid. Baron., ad ann. Domini 668). Et multi ex judicibus ejus [Col. 1139C] truncati, perducti sunt Constantinopolim simul et caput ejusdem Intartae. Postmodum venientes Saraceni in Siciliam, obtinuerunt praedictam civitatem, et multam occisionem fecerunt in populo, qui in castra, seu montana, confugerant. Similiter et praedam nimiam fecerunt, et aes quod ibidem a civitate Romana delatum fuerat, [Col. 1140B] secum tollentes, Alexandriam reversi sunt [in populo vix paucis evadentibus, qui per munitissima castra confugerant, et juga montium. Auferentes quoque praedam nimiam, et omnem illum ornatum aeris, ac diversarum specierum, quem Constantinus a Romà navigio detulerat, secum asportantes].
II. Hic ecclesiam beati Petri, quae est via Portuensi juxta campum Meruli, ut decuit, restauravit atque dedicavit. Sed et in monasterio sancti Erasmi situm in Caelio monte, in quo concrevisse [ B., convenisse] visus est praedictus sanctissimus vir, multa nova aedificia augmentavit, sed et casalia conquisivit [et multa ibi praedia conquisivit], et in vita sua abbatem vel congregationem ibidem instituit. Post cujus transitum tantae pluviae, et tonitrua fuerunt, quales nullas aetas hominum meminit esse, ut etiam homines, et pecudes de fulgure interirent. Et nisi [Col. 1140C] per litanias quae quotidie fiebant Dominus esset propitiatus, non potuissent homines triturare, vel in horreis frumenta recondere. In tantum enim crevere haec mala, ut ex ipsis pluviis denuo legumina renascerentur, et ad maturitatem devenirent, pro quo capti homines mirabantur. Fecit autem ordinationem unam per mensem [Col. 1141A] Decembris, presbyteros XIV, diaconos duos, episcopos per diversa loca quadraginta sex [ B., 43]. Qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum sub die VI Kalendas Julias, et cessavit [Col. 1142A] episcopatus menses quatuor, dies quindecim [ B., sex].
A tempore ordinationis sancti Gregorii papae usque huc, sunt anni nonaginta quinque, menses quinque, dies quatuordecim.
Epistola
[Col. 1141B] Dilectissimis fratribus universis episcopis in Galliae partibus commorantibus, Adeodatus. Aequitatis nos admonet norma, quam apprime custodire praecipimur, ut canonica sanctorum patrum consulta, praesertim a beatissimis apostolicae sedis praesulibus, praedecessoribus scilicet nostris, qui authoritatem, successione ac vice sacratissimi apostolorum principis Petri, per diligentem solertiam nacti sunt, quemadmodum statuta reperimus, intemerata atque inlibata custodia conservemus; sed et quaeque fratribus nostris ecclesiarum episcopis, pedissequa duntaxat imitatione consultum ac salubriter fuerit ordinatum, utpote functi apostolicae principia, licet impares ministerio, firmanda simili ratione decernimus. Qua ex re dum Aegiricus, relligiosus presbyter et abbas [Col. 1141C] monasterii sancti Martini, in quo et venerabile corpus ejus est situm, visendas ex desiderio veniens apostolicas confessiones et atria, nostris se repraesentaret obtutibus, commendationemque fratris nostri Crotperti, Turonicae Ecclesiae praesulis, obtulisset, supplici voce praecatus est ut privilegium apostolica authoritate subnixum, ob munitionem venerabilis [Col. 1142B] monasterii, quod beatae recordationis confessor Christi Martinus et praesul Turonensis Ecclesiae in Gallicanis partibus ad conversorum salutem sui sacratissimi corporis consecratione decoravit, cui nunc praeesse se perhibens scriptis ostenderat, ei concedere deberemus; parumper autem ambigimus, idcirco quod mos atque traditio sanctae nostrae Ecclesiae plus non suppetat a regimine episcopalis providentiae religiosa loca secernere: verum ubi et praedicti fratris nostri Crotperti, Turonensis Ecclesiae praesulis, monachicam libertatem, hoc est, liberam dispensandi licentiam, scripto concessam, religiositate ejus exemplaria proferente comperimus, in cujus volumine et aliorum per Gallicanam videlicet provinciam constitutorum antistitum ad id consensum [Col. 1142C] praebentium, subscriptiones subter annexas inspeximus, nullatenus jam exortem rationis, ac canonicae regulae tantorum episcoporum consonam sententiam fore perpendimus. Propterea et nos erga quod idem fratres nostri reverentissimi praesules conferre providerunt, simili censura ex authoritate profecto apostolorum principis, cui claves ligandi [Col. 1143A] atque solvendi conditor ac redemptor ominum tribuit, identidem firmare concessimus, ut apostolica fulti authoritate, per privilegii seriem, nullas gravedines a quolibet episcoporum, sub praetextu discussionis, religiosus abbas vel monachi ibidem degentes sustineant; neque rursus hospitandi sibi apud eos licentiam vendicantes, dispendia his atque insolentias angariarum imponant; neque per occasionem regularis disciplinae rimandae atque servandae, quaslibet eis importent injurias; sed liberam licentiam habere statuimus, salva profecto monachicarum regularum custodia religiosum abbatem, quicunque pro tempore praeerit praefato venerabili monasterio, id procurante, ut erga quod priscae traditionis ejus articulus continet, et ipse conservare nitatur, et quiqui [Col. 1143B] sub ejus reguntur dispensatione, solerter custodire commoneat, districteque compellat. Reverentissimus vero episcopus, in cujus parochiam memoratum venerabile monasterium vel res ejus ac possessiones constiterint, faciendae tantum ordinationis ac promotionis sacerdotum atque levitarum, vel conficiendi chrismatis sit tantum concessa licentia; [Col. 1144A] dispositionem autem venerabilis loci gerere, ac conversationem monachicam exquirere, religioso abbati ejusque praeposito, vel quiqui probatissimi in eodem monasterio fuerint, quod etiam praefati praesules consona sententia definierunt, decernimus. Quisquis igitur quolibet tempore, quod nullatenus credimus, hujus decretum privilegii, quod authoritate apostolica subnixi, consentiendo firmavimus, in totum vel in partem temerare temptaverit, suaeque praesumptionis audaciam digna emendatione minus correxerit, in perpetuum percellendum, vel anathematisandum se noverit, non solum tantorum sententia sacerdotum, sed etiam aequissimo apostolicae condemnationis aculeo, quoniam violare pertinaciter nisus est quod salubriter conservare debuerat. [Col. 1144B] Et ita quoque hujus privilegii sanctio firma ac rata indiminute persistat atque permaneat; erga quod et praecellentissimi totius Galliae reges, ut scripto comperimus, ad reprimendas laicorum infestationes edicto praemunire idem venerabile monasterium regali pietate dignati sunt.
Bene valete dilectissimi fratres.
Privilegium
[Col. 1143B] Adeodatus episcopus, servus servorum Dei, Adria [Col. 1143C] no abbati monasterii sancti Petri apostoli.
Evangelicis atque apostolicis sanctionibus luce clarius edocemur, nec servorum solertiam in administratione talentorum, nec dominicae vineae operarios pondere diei et aestus affectos a remuneratione boni operis esse fraudatos. Scriptum namque est: Voca, ait, operarios et redde illis mercedem; et: Dignus est operarius proprio laboris commodo perpotiri. Quapropter oportet etiam nos, licet immeritos, pastoralem tamen curam administrantes, eis qui lucrando Deo animas solerter invigilant, providentiam aliquam ad temporalem eorum sustentationem utcunque peragere, ne eorum sagacitas erga lucrandarum animarum quaestum necessitate scilicet temporali praepedita, ad opus implendum segnis efficiatur. [Col. 1143D] Quam ob causam annuentes tuae petitioni, quemadmodum nos fusa parte poposcit, a praesenti concedimus tibi Adriano, ut pote abbati ab hac apostolica sede ordinato atque destinato, una cum tua propria congregatione, quae nunc vel futura est, monasterium videlicet sancti Petri constitutum extra civitatem cognomento Doroverno, cum omnibus sedditibus ad eum pertinentibus, vel quicquid ei jure verbi competere videtur. Et si qua exinde ab aliquo [Col. 1144B] injuste ablata sunt, restitui absque recrastinatione [Col. 1144C] censemus, quatenus dum nihil eorum quae ad sustentationem corpoream sunt profutura, defuerit, licenter ad lucrandas (ut dictum est) Deo animas pervigil possit esse sollicitudo. Cujus ad cumulum firmitatis praevidimus praefatum monasterium apostolicis praerogativis nunc et in perpetuum praemunire, insolentiasque tam sacerdotum quam laicorum pariter ab eo inhibere, praecipientes ex auctoritate videlicet apostolicae sedis, cui superna largiente gratia praeesse dignoscimur, omnes omnino tam Ecclesiae praesules, quamque sublimium saecularium dignitates, vel inferioris ordinis administrationem gerentes, se a praefati monasterii inquietudinibus atque gravaminibus suspendi, nec per quamlibet occasionem tibi tuaeque congregationi in eo degenti, [Col. 1144D] vel qui pro tempore suo successerit in loco, quoquo modo dispendia vel inquietudinum molestias irrogare. Sed et hoc nihilominus sancientes, ut post tuum obitum futurus abbas, non alius, vel aliunde ad eorum regimen animarum, nisi quem ipsa sibi prorsus Deo servientium congregatio de proprio videlicet monasterio communi assensu regulariter praelegerit, subrogetur. Si quis interea (quod non credimus) temerario ausu contra haec sanctae et apostolicae sedis [Col. 1145A] decreta contraire temptaverit, et ea, quae a nobis pie indulta sunt, privilegia convellere praesumpserit, noverit se (si praesul vel minister est) ex auctoritate videlicet beati Petri apostolorum principis, cui Dominus Jesus Christus, Deus noster, ligandi solvendique in coelo et in terra potestatem concessit, proprio esse privatum officio; si de saecularibus laicisque fuerit, a participatione corporis et sanguinis [Col. 1146A] Domini Jesu Christi cognoscat se esse segregatum, quousque videlicet quod temere perpetravit humiliter corrigat, et de excessu poenitudinem gerat. Dat. X Kalend. Januarii, imperantibus piissimis Augustis, Constantino majore imperatore anno XXII, post consulatum ejus anno . . . . . sed et Heraclio atque Tiberio novis Augustis, ejus fratribus, anno XVIII, indictione secunda.
Notitia historica
[Col. 1145B] [Col. 1145C] Donus. Donus, quem alii Domnum, alii Domnionem, alii Conum sive Cunonem appellant, anno 676, ipsis Kalendis Novembris, creatus est pontifex Romanus: quod cum Theodoro Constantinopolitanae sedis episcopo Monothelitae innotuisset, intermissis quas de sui ordinatione ad eum scripsisse debebat litteris synodalibus, misit duntaxat epistolam hortatoriam qua petebatur ut tandem aliquando concordia inter orientalem et occidentalem Ecclesiam sanciretur. Constat ex epistola Constantini imperatoris, quam ipse ad Donum transmisit. Quid ad eas pontifex rescripserit, ignoratur. Hoc tempore Constantinus imperator bellicis curis [Col. 1145D] solutus, pace cum Saracenis composita, ad pacem Ecclesiae restituendam totum animum adjecit; restiterunt Monothelitarum signiferi Theodorus Constantinopolitanus et Macarius Antiochenus episcopi, qui cum Romanorum pontificum acerrimi hostes et adversarii essent, invito imperatore, retento solius Honorii nomine, quasi is cum Monothelitis senserit, [Col. 1146C] Vitaliani aliorumque pontificum Romanorum nomina (ut videre est act. 8 sextae synodi) e sacris diptychis abstulerunt. Quo facto imperator vehementer exagitatus, Theodorum episcopatu deposuit, eique Georgium quemdam subrogavit; atque ad reconciliandam utramque Ecclesiam orientalem et occidentalem, ad Donum papam, sacram, quae exstat initio actionis sextae synodi, imperialem ille quidem direxit, sed cum vita functus esset, antequam Romam afferretur, Agathoni reddita fuit. SEV. BIN.
Epistola
SUPERSCRIPTIO SACRAE.
In nomine Domini et salvatoris nostri Jesu Christi, imperator Flavius Constantinus, fidelis, magnus imperator. Sacra [Col. 1147D] Qui vulgo Donus appellatur. ID. Dono sanctissimo archiepiscopo antiquae nostrae Romae et universali papae. ( Data pridie Idus Augusti Constantinopoli, indictione sexta. [Col. 1148D] Anno Christi 678. )
Per omnia novit vestra paterna beatitudo, et plures vestrae sanctae Ecclesiae antiquae Romae, quia ex quo jussit Deus principaliter nos imperare, dum voluissent [Col. 1148B] multoties quidam motionem facere de verbis, de quibus est contentio pro dogmate pietatis, inter partes tam sanctae vestrae Ecclesiae, quamque hujus sanctae magnae Dei Ecclesiae, ut ambigerent; et hoc prohibuimus fieri, tempore. non admittente, cognoscentes quod ex particulari contentione non solum unitas fieri non posset, sed magis malum accresceret. Et licet animo doleremus, ultra omnem dolorem, tam pro exprobratione quae nobis ob hoc ab inimicis inferebatur, et propter ipsam veritatem, quod pontifices secundum vos, et orthodoxus noster populus propter quasdam novitates vocum in schisma incidisset, exsultatioque ex hoc fieret impiis et haereticis, attamen Deo nostro commisimus ipso pro nobis potiora providente, et dum ejus benignitas jusserit [Col. 1148C] correctionem hujus rei fieri, tunc nobis condonare opportunitatem temporis ad generalem collectionem faciendam utrarumque sedium, quatenus considerantibus eis definitiones sanctarum quinque synodorum et editiones sanctorum probabilium Patrum, satisfacerent sibimetipsis, et convenirent in uno ore, unoquoque corde, ad glorificandum honorificum nomen Dei nostri. Sed quoniam sicut homines cogitamus, sicut autem jubet Deus, omnia perficit; ipse enim novit futura et quaeque nobis expediunt, [Col. 1148D] In Graeco, sicut ei placitum est, ad effectum perducere. HARD. sic ei placitum est, ut ad effectum perducantur. Cognoscere facimus vestram paternam beatitudinem, quod dum ordinatus esset Theodorus sanctissimus et beatissimus patriarcha a Deo conservandae hujus nostrae regiae urbis, suggessit nostrae serenitati suspectum [Col. 1148D] se esse, dirigere consueta synodica ad vestram paternam beatitudinem, ne forsan non recipiantur, sicut et sub praedecessoribus ejus patriarchis factum est. [Col. 1149A] Sed quia magis praevidit adhortatoriam epistolam facere ad vestram paternam beatitudinem, quam et direxit: ejus per omnia scientiam habet vestra paterna beatitudo, et non praevidimus, per praesentem nostram piam sacram, de hujusmodi epistola uti multiloquio. Sed postquam directa est eadem epistola ad vestram paternam beatitudinem, interrogavimus eumdem sanctissimum et beatissimum patriarcham, et Macarium sanctissimum et beatissimum patriarcham civitatis Theopolitanae, quaenam esset difficultas quae pervenerat inter vestram paternam beatitudinem seu vestram apostolicam sedem, et ipsos, olim omnibus expletis, quaecunque sunt de immaculata nostra et incommutabili Christianorum fide, tam per doctrinam sanctorum apostolorum, quamque [Col. 1149B] per diffinitiones sanctarum quinque synodorum, et doctrinam sanctorum ac probabilium Patrum, et omnibus haeresibus jam manifestatis atque condemnatis et nullo deinceps remanente modo quo possit divisio aut schisma sanctae et immaculatae nostrae fidei inferri: satisfecerunt nobis iidem ipsi sanctissimi patriarchae, quod verba quaedam novitatis intromissa sunt, aliquibus quidem ex imperitia haec introducentibus, aliquibus vero incongrue scrutantibus incomprehensibilia opera Dei: et quia, ex quo haec verba moveri coeperunt et usque hactenus utraque sedes inter se minime convenerunt, ut inquirentes sibimet satisfacerent pro veritate. Propter viles igitur inquisitiones non sit infinita contentio, ne nobis insultent pagani et haeretici, neque in nobis [Col. 1149C] usquequaque locum accipiant semina adversarii. Cadens namque ab humano genere, quod ei serviebat, et confusus per apparitionem Domini nostri, propterea non quiescit haec ad suam consolationem facere. Sed per gratiam Domini nostri Jesu Christi, veri Dei nostri, etiam in his confundatur per studium vestrae paternae beatitudinis, et secundum quod scriptum est deponentibus nobis omnem zelum et omnem contentionem omnemque invidiam, veritati concurramus. Veritas enim Deo chara est; et secundum Domini vocem, quicunque voluerit omnium primus esse, sit omnium minister (Matth. XXII) . Et iterum dictum est: In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis adinvicem (Joan. XIII) . Postquam igitur tempus non recipit [Col. 1149D] perfectam congregationem fieri, adhortamur vestram paternam beatitudinem per praesentem nostram piam sacram, dirigere viros utiles ac modestos, notitiam habentes totius a Deo inspiratae doctrinae, et peritiam irreprehensibilem habentes dogmatum, indutos personam vestrae apostolicae sedis, ejusque concilii deferentes et libros qui oportent proferri: et omnem auctoritatem habentes; quatenus convenientes cum hic posito. sanctissimo ac beatissimo patriarcha, et Macario sanctissimo patriarcha Theopolitanae civitatis, perscrutentur cum omni mansuetudine et modestia, et per gratiam sancti Spiritus veritati insistere et consentire, munitionem habentibus eis qui huc advenerint ex parte sedis vestrae, per praesentem nostram [Col. 1152A] piam sacram. Per Deum enim omnipotentem, non est apud nos partis cujuslibet favor, sed aequalitatem utrisque partibus conservabimus; nullatenus necessitatem facientes in quocunque capitulo eis qui a vobis diriguntur quoquomodo: sed et omni honore, cum competenti munificentia et susceptione dignos eos habebimus. Et si quidem utrique convenerint, ecce et bene: sin autem minime convenerint, iterum cum omni humanitate eos ad vos dirigemus: de caetero nos excusantes [exuentes] in judicio Dei imminente nobis, juxta quod constituti sumus servare fidem sanctam et immaculatam quam percepimus, unoquoque proprio sensu abundante, et rationem reddituro ante sanctum et terribile tribunal Dei nostri. Invitare enim et rogare possumus ad omnem [Col. 1152B] commendationem [emendationem] et unitatem omnium Christianorum, necessitatem vero inferre nullatenus volumus. Personas vero, quae diligentur a paterna vestra beatitudine ita decernet: ex vestra quidem sancta Ecclesia (si utique videtur ei) tres personae sufficiant: quod si et plures, quantae ei placuerunt, dirigat. De concilio vero usque ad duodecim metropolitas et episcopos. De quatuor vero monasteriis Byzanzenis [Byzantinis], ab unoquoque monasterio monachos quatuor. Nam si reciperet tempus, ut dictum est, et perfectam congregationem studuissemus facere, sed quoniam tempus non admittit, Deus autem noster proprio consilio protulit, quod nos differebamus, in hoc tempore per omnia volumus vestram paternam beatitudinem minime effici [Col. 1152C] impedimentum voluntati Dei, sed eos dirigere. Sic enim speramus in ejus benignitate, quoniam qui voluit hujusmodi capitulum moveri in praesenti, per Spiritum sanctum concedere habet, ut veritas clareat, et instruantur omnes sine schismate atque contentione veritatem profiteri et uno ore unoque corde glorificare nos omnes ejus bonitatem [benignitatem]. Tacere quippe hoc, terribile aestimavimus, ut ne plebs, quae ut sanctificetur accedit ad sanctas Dei catholicas et apostolicas ecclesias, contrariis cogitationibus occupetur, considerans antistitum adinvicem dissonantiam. Multam enim nobis instantiam fecerunt tam hic sanctissimus ac beatissimus patriarcha, quamque Macarius sanctissimus patriarcha Theopolcos, ut ejiceretur Vitalianus beatissimus de [Col. 1152D] diptychis, asserentes Honorium memorari in diptychis, propter honorem apostolicae sedis antiquae nostrae Romae. Nam non acquiescere, ut memorentur patriarchae, qui postmodum fuerunt in praedicta sancta Romana Ecclesia, donec conquisitio et satisfactio proveniat verborum de quibus contenditur inter utrasque sedes, et ita vestra paterna beatitudo consequenter memoretur: sed hoc nos non acquievimus, id est, ut ejiceretur idem Vitalianus de diptychis, hoc quidem, utpote omnem aequalitatem servantes, et utrosque orthodoxos habentes: hoc autem, et propter collatam nobis charitatem ab eodem Vitaliano, dum superesset, in motione tyrannorum nostrorum. Sed sic polliciti sumus praedictis [Col. 1153A] sanctissimis patriarchis, quod per omnia dirigit vestra beatitudo homines qui debeant conquirere cum ipsis; et tunc secundum quod claruerit, perfecta dispositio fiet. Nam ante hoc nullo modo nos acquiescere ut idem beatissimus Vitalianus ejiciatur. Haec cognoscens vestra paterna beatitudo, studeat sequi voluntatem Dei. Sicut enim praedictum est, spem habemus in coronatore nostro Deo, quia dum praeviderit super hoc ferventem nostrum affectum, ejus benignitas etiam ingruentes nobis perturbationes gentium sedabit. Omnem vero concursum venientibus jussimus praebere Theodorum gloriosum patricium et exarchum Christo amabilis nostrae Italiae provinciae, tam in navi quamque in expensis et omni utilitate eorum; et si necessitas exegerit, etiam castellatos [Col. 1153B] dromones praebere ad eorum munimen, ut ex omnibus illaesi et sine periculo (Deo cooperante) iidem ad nos perducantur. Subscriptio. Divinitas te servet per multos annos, sanctissime ac beatissime Pater.
Ἡ ἘΠΙΓΡΑΦῊ ΤΗ͂Σ ΣΆΚΡΑΣ.
Ἐν ὀνόματι τοῦ Κυρίου καὶ Δεσπότου Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν, αὐτοκράτωρ Φλάβιος Κωνσταντῖνος, πιστὸς, μέγας βασιλεύς. Σάκρα Δόμνῳ τῷ ἁγιωτάτῳ καὶ μακαριωτάτῳ ἀρχιεπισκόπῳ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης, καὶ οἶκουμενικῷ πάπᾳ.
Πάντως ἐπίσταται καὶ ἡ ὑμετέρα πατρικὴ μακαριότης, καὶ πλεῖστοι τῶν τῆς καθ` ὑμᾶς ἁγιωτάτης Ἐκκλησίας τῆς πρεσβυτέρας ἡμῶν Ῥώμης, ὡς ἀφ` οὗπερ ἐκέλευσεν ὁ Θεὸς αὐτοκρατορικῶς βασιλεύειν ἡμᾶς, πολλάκις ἐθελησάντων τινῶν κίνησιν ποιήσασθαι περὶ τῶν φιλονεικουμένων ῥημάτων ὑπὲρ τοῦ τῆς εὐσεβείας δόγματος, μεταξὺ τοῦ μέρους τῆς τε καθ` ὑμᾶς ἁγιωτάτης Ἐκκλησίας, καὶ τῶν τῆς ἐνταῦθα ἁγιωτάτης τοῦ Θεοῦ μεγάλης Ἐκκλησίας, καὶ ἀμφισβητῆσαι, διεκωλύσαμεν τοῦτο γενέσθαι, τοῦ καιροῦ μὴ ἐπιδεχομένου· γινώσκοντες, ὡς ἀπὸ μερικῆς ἀμφισβητήσεως, πρὸς οἷς ἕνωσιν γενέσθαι οὐκ ἐνεδέχετο, ἀλλὰ καὶ τὸ κακὸν ηὔξανε. Καὶ κᾂν εἶ τὴν ψυχὴν ὠδυνώμεθα ὑπὲρ πᾶσαν ὀδύνην, διά τε τὸν γινόμενον περὶ τούτου ὀνειδισμὸν ἐκ τῶν ἐχθρῶν, καὶ δι` αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν, τῷ τοὺς καθ` ὑμᾶς ἀρχιερεῖς, καὶ τὸν ὀρθόδοξον ἡμῶν λαὸν διά τινας καινοφωνίας σχίσματι περιπεσεῖν, καὶ τοῦτο ἐπίχαρμα γενέσθαι τοῖς τε ἀσεβέσι καὶ αἱρετικοῖς· ἀλλ` οὖν ἀποδεδώκαμεν τῷ Θεῷ ἡμῶν, αὐτοῦ τὰ κρείττονα περὶ ἡμῶν προνοουμένου, καὶ καθ` ὃν κελεύσῃ ἡ αὐτοῦ ἀγαθότης καιρὸν τὰ τοῦ κεφαλαίου κατορθωθῆναι, τηνικαῦτα παρασχεῖν ἡμῖν ἐπιτηδειότητα χρόνου πρὸς καθολικὴν συναθροισιν τῶν ἀμφοτέρων θρόνων, πρὸς τὸ κανονίζοντας αὐτοὺς τοὺς ὁρισμοὺς τῶν ἁγίων πέντε συνόδων, καὶ τὰς ἐκθέσεις τῶν ἁγίων ἐκκρίτων Πατέρων, πληροφορίαν ἐμποιῆσαι αὐτοῖς, καὶ συνελθεῖν ἐν ἑνὶ στόματι καὶ μιᾷ καρδίᾳ δοξάζειν τὸ πάντιμον ὄνομα τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Ἀλλ` ἐπεὶ ὡς ἄνθρωποι βουλευόμεθα, ὡς δὲ κελεύει ὁ Θεὸς πάντα ἀποτελεῖ· αὐτὸς γὰρ ἐπίσταται τὰ μέλλοντα, καὶ τὰ συμφέροντα ἡμῖν, οὕτως εὐδοκεῖ ἀποτελεῖν· ἐν εἶδήσει ποιούμεθα τὴν ὑμετέραν πατρικὴν μακαριότητα, ὡς προχειρισθεὶς Θεόδωρος ὁ ἁγιώτατος καὶ μακαριώτατος πατριάρχης τῆς θεοφυλάκτου ἡμῶν ταύτης καὶ βασιλίδος πόλεως ἀνήγαγε τῇ ἡμετέρᾳ γαλήνῃ, καὶ ὑφορᾶσθαι αὐτὸν στεῖλαι τὰ πρὸς συνήθειαν συνοδικὰ πρὸς τὴν ὑμετέραν πατρικὴν μακαριότητα, μήπως ἀπρόσδεκτα γένωνται, καθὼς καὶ τὰ ἐπὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ πατριαρχῶν γεγόνασιν· ἀλλ` ὅτι μᾶλλον συνεῖδε προτρεπτικῇ ἐπιστολῇ χρήσασθαι πρὸς τὴν ὑμετέραν πατρικὴν μακαριοτητα, ἥν τινα καὶ ἔστειλε, καὶ ταύτης ἐν εἶδήσει πάντως γέγονεν ἡ ὑμετέρα πατρικὴ μακαριότης· καὶ οὐ συνείδομεν διὰ τῆς παρούσης ἡμῶν εὐσεβοῦς σάκρας περὶ τῆς τοιαύτης ἐπιστολῆς πολυλογίᾳ χρήσασθαι. Μετὰ οὖν τὸ τὴν τοιαύτην ἐπιστολὴν σταλῆναι πρὸς τὴν ὑμετέραν πατρικὴν μακαριότητα, ἠρωτήσαμεν τόν τε αὐτὸν ἁγιώτατον καὶ μακαριώτατον πατριάρχην, καὶ Μακάριον τῆς Θεουπολιτῶν πόλεως, τίς ἡ δυσχέρεια ἡ προβαίνουσα μεταξύ τῆς ὑμετέρας πατρικῆς μακαριότητος, ἤγουν τοῦ καθ` ὑμᾶς ἀποστολικοῦ θρόνου, καὶ αὐτῶν· ἤδη τετελεσμένων πάντων ὄντων περὶ τῆς ἀμωμήτου ἡμῶν καὶ ἀπαρασαλεύτου τῶν Χριστιανῶν πίστεως διὰ τῆς διδασκαλίας τῶν ἁγίων ἀποστόλων, διά τε τῶν ἐκθέσεων τῶν ἁγίων πέντε συνόδων, καὶ τῆς διδασκαλίας τῶν ἁγίων ἐκκρίτων Πατέρων, καὶ πασῶν τῶν αἱρέσεων ἤδη καὶ τηλαυγηθεισῶν καὶ καταργηθεισῶν, καὶ μηκέτι ὑπεῖναι τρόπον δυνάμενον παρασπασμὸν ἢ σχίσμα τῇ ἁγίᾳ καὶ ἀμωμήτῳ ἡμῶν περιποιῆσαι πίστει· καὶ ἀπελογήσαντο ἡμῖν οἱ αὐτοὶ ἁγιώτατοι πατριάρχαι, ὡς ῥήματά τινα καινοφωνιῶν εἶσήχθησαν, τινῶν μὲν ἐξ ἀνειδησίας ταῦτα εἶσαγαγόντων, ἑτέρων δὲ παρὰ τὸ προσῆκον ἐπεξεργαζομένων τὰ ἀκατάληπτα ἔργα τοῦ Θεοῦ· καὶ ὅτι ἀφ` οὗ ταῦτα ἤρξαντο κινεῖσθαι τὰ ῥήματα καὶ μέχρι τοῦ παρόντος συνέλευσις μεταξὺ τῶν δύο θρόνων οὐ γέγονεν, ἵνα ἐκζητοῦντες, πληροφορίαν ἑαυτοῖς εἶσαγάγωσι τῆς ἀληθείας. Διὰ οὖν οἶκτρὰ ζητήματα, μὴ γενέσθω ἀτέλεστος ἡ ἐρεσχελία, μὴ ἐπιχαρῶσιν ἡμῖν οἱ Ἕλληνες καὶ οἱ αἱρετικοί· μὴ λάβωσι χώραν ἕως τοῦ παντὸς τὰ σπέρματα τοῦ ἐναντίου εἶς ἡμᾶς. Ἐκπεσὼν γὰρ ἐκ τῆς ἀνθρωπότητος τῆς λατρευούσης αὐτῷ, καὶ καταισχυνθεὶς τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ἐν τούτῳ ἄρτι οὐ παύεται ταῦτα πρὸς παραμυθίαν ἑαυτοῦ ποιῶν, ἀλλὰ τῇ χάριτι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ ἐν τούτοις κατῃσχύνθη διὰ τῆς σπουδῆς τῆς ὑμετέρας πατρικῆς μακαριότητος, καὶ κατὰ τὸ εἶρημένον, ἀποτιθεμένων ἡμῶν πάντα ζῆλον καὶ πᾶσαν ἔριδα καὶ πάντα φθόνον τῇ ἀληθείᾳ συνδράμωμεν· ἡ γὰρ ἀλήθεια ἠγαπημένη ἐστὶ τῷ Θεῷ· καὶ κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνὴν, ὅστις θέλει πάντων πρῶτος εἶναι, ἔστω πάντων διάκονος. Καὶ πάλιν εἴρηται· «Ὅτι ἐν τούτῳ γνώσονται, ὅτι ἐμωὶ μαθηταί ἐστε, ἐν τῷ ἀγαπᾷν ὑμᾶς ἀλλήλους.» Ἐπὰν οὖν ὁ χρόνος οὐκ ἐπιδέχεται τελείαν συνάθροισιν γενέσθαι, προτρέπομεν τὴν ὑμετέραν πατρικὴν μακαριότητα διὰ τῆς παρούσης ἡμῶν εὐσεβοῦς σάκρας στεῖλαι ἄνδρας χρησίμους τε καὶ ἐπιεικεῖς, εἴδησιν ἔχοντας πάσης θεοπνεύστου γραφῆς, καὶ πεῖραν ἀνεπίληπτον κεκτημένους δογμάτων, ἐνδεδυμένους τὸ πρόσωπον τοῦ καθ` ὑμᾶς ἀποστολικοῦ θρόνου καὶ τῆς συνόδου αὐτοῦ, ἐπιφερομένους καὶ τὰς βίβλους ἃς δέον ἐστὶ προαχθῆναι, καὶ πᾶσαν αὐθεντίαν ἔχοντας, πρὸς τὸ εὑρισκομένους μετὰ τῶν ἐνταῦθα, τοῦ ἁγιωτάτου καὶ μακαριωτάτου πατριάρχου, καὶ Μακαρίου τοῦ ἁγιωτάτου πατριάρχου Θεουπόλεως, ἀνερευνῆσαι μετὰ πάσης πρᾳότητος καὶ ἐπιεικείας, καὶ τῇ χάριτι τοῦ ἁγίου Πνεύματος τῇ ἀληθείᾳ ἐπιστῆναί τε καὶ πεισθῆναι, τὸ ἀσφαλὲς ἐχόντων τῶν καταλαμβανόντων ἐκ μέρους τοῦ καθ` ὑμᾶς ἀποστολικοῦ θρόνου διὰ τῆς παρούσης ἡμῶν εὐσεβοῦς σάκρας. Μὰ τὸν γὰρ Θεὸν παντοκράτορα, οὐκ ἔστι παρ` ἡμῖν ἑτερομέρησις οἱαδήποτε, ἀλλ` ἶσότητα τοῖς ἀμφοτέροις φυλάξομεν, μηδόλως ὑπαναγκάζοντες, ἐν οἱῳδήποτε κεφαλαίῳ τοὺς στελλομένους παρ` ὑμῶν ἔν τινι, ἀλλὰ πάσης τιμῆς μετὰ καὶ τῆς δεούσης δορυφορίας [Interp. legit δωροφορίας] καὶ ἀποδοχῆς ἀξιώσομεν αὐτούς. Καὶ εἶ μὲν συμβιβασθῶσιν ἀμφότερα τὰ μέρη, ἶδοὺ καὶ καλῶς· εἶ δὲ μὴ συμβιβασθῶσι, πάλιν μετὰ πάσης εὐλαβείας ἀποστέλλομεν αὐτοὺς πρὸς ὑμᾶς· μετὰ ταῦτα ὑπεξερχομένων ἡμῶν τὸ κρίμα τοῦ Θεοῦ τὸ ἐπικείμενον ἡμῖν, πρὸς ὃ ὡρίσθημεν φυλάττειν ἣν παρελάβομεν ἁγίαν καὶ ἀμώμητον πίστιν, ἑκάστου τῷ ἶδίῳ νοῒ πληροφορουμένου, καὶ μέλλοντος ἀπολογεῖσθαι ἐπὶ τοῦ ἁγίου καὶ φοβεροῦ βήματος τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Προτρέπεσθαι γὰρ καὶ παρακαλεῖν δυνάμεθα ἐπὶ πάσῃ κατορθώσει τε καὶ ἑνώσει πάντων τῶν Χριστιανῶν, καταναγκάζειν δὲ οὐδαμῶς βουλόμεθα. Τὰ δὲ στελλόμενα παρὰ τῆς ὑμετέρας πατρικῆς μακαριότητος πρόσωπα οὕτως ὁρίσει· ἐκ μὲν τῆς καθ` ὑμᾶς ἁγιωτάτης Ἐκκλησίας, εἶ μὲν ἀρέσκει αὐτῇ, ἐν τρισὶ προσώποις ἀρκεσθῆναι· ἐπεὶ καὶ πλείονας ὅσους ἀρέσκει αὐτῇ, ἐκπέμψει. Ἐκ δὲ τῆς συνόδου ἕως δεκαδύο μητροπολιτῶν τε καὶ ἐπισκόπων· ἐκ δὲ τῶν τεσσάρων Βυζαντίων μοναστηρίων ἐξ ἑκάστου μοναστηρίου ἀββάδας τέσσαρας. Εἶ γὰρ ἐπεδέχετο ὁ χρόνος ὡς προείρηται, καὶ τελείαν συνάθροισιν εἴχομεν παρασκευάσαι γενέσθαι· ἀλλ` ἐπειδὰν ὁ χρόνος οὐκ ἐπιδέχεται, ὁ δὲ Θεὸς ἡμῶν τῇ ἶδίᾳ βουλήσει προήγαγεν, ὅπερ ἡμεῖς ὑπερετιθέμεθα, ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ πάντως κελεύομεν τὴν ὑμετέραν πατρικὴν μακαριότητα μὴ γενέσθαι παρέμποδον τοῦ θελήματος τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ τούτους ἀποστεῖλαι· οὕτω γὰρ ἐλπίζομεν εἶς τὴν αὐτοῦ ἀγαθότητα, ὅτι ὁ εὐδοκήσας κινηθῆναι τὰ τοῦ κεφαλαίου ἐπὶ τοῦ παρόντος, διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, εὐδοκῆσαι ἔχει τούτου φανερωθῆναι τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἐπιστῆναι πάντας χωρὶς σχίσματος καὶ ἔριδος τῇ ἀληθείᾳ, καὶ ἐν ἑνὶ στόματι καὶ μιᾷ καρδίᾳ ἀνυμνεῖν πάντας ἡμᾶς τὴν αὐτοῦ ἀγαθότητα. Παρασιωπῆσαι γὰρ αὐτὸ φοβερὸν ἡγησάμεθα, πρὸς τὸ μὴ τὸν λαὸν τὸν προσερχόμενον ἁγιασθῆναι ἐν ταῖς ἁγιωτάταις τοῦ Θεοῦ καθολικαῖς καὶ ἀποστολικαῖς ἐκκλησίαις, ἐναντίαις ἐμφιλοχωρεῖν ἐννοίαις, θεωροῦντας τὴν πρὸς ἀλλήλους τῶν ἀρχιερέων διάστασιν. Πολλὴν γὰρ ἔνστασιν ἡμῖν ἐπόρισαν ὅ, τε ἁγιώτατος καὶ μακαριώτατος τῶν ἐνταῦθα πατριάρχης, καὶ Μακάριος ὁ ἁγιώτατος πατριάρχης Θεουπόλεως ἐκβαλεῖν Βιταλιανὸν τὸν μακαριώτατον ἐκ τῶν διπτύχων, φάσκοντες Ὁνώριον μνημονεύεσθαι ἐν τοῖς διπτύχοις διὰ τὴν τιμὴν τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου τῆς πρεοβυτέρας ἡμῶν Ῥώμης. Ἐπεὶ μὴ καταδέχεσθαι τοὺς μετὰ ταῦτα πατριάρχας τῆς εἶρημένης ἁγιωτάτης Ἐκκλησίας Ῥώμης μνημονεύειν, μέχρις ἂν ἡ συζήτησις καὶ πληροφορία γένηται τῶν ῥημάτων τῶν ἀμφισβητουμένων μεταξὺ τῶν ἑκατέρων θρόνων· καὶ εἶθ` οὕτως ἡ ὑμετέρα πατρικὴ μακαριότης ἀκολούθως μνημονευθῇ. Ἀλλ` ἡμεῖς τοῦτο οὐ κατεδεξάμεθα, τουτέστι τὸ ἐκβληθῆναι τὸν αὐτὸν Βιταλιανὸν ἐκ τῶν διπτύχων· τοῦτο μὲν, ὡς πᾶσαν ἶσότητα τηροῦντες, καὶ τοὺς ἀμφοτέρους ὀρθοδόξους ἔχοντες· τοῦτο δὲ καὶ διὰ τὴν προσαχθεῖσαν ἡμῖν ἀγάπην παρὰ τοῦ αὐτοῦ Βιταλιανοῦ ἐν τῇ ζωῇ αὐτοῦ ἐπὶ τῆς κινήσεως τῶν ἡμετέρων τυράννων. Ἀλλ` σὕτως ὑπεσχόμεθα τοῖς εἶρημένοις ἁγιωτάτοις πατριάρχαις, ὡς πάντως ἀποστελεῖ ἡ ὑμετέρα πατρικὴ μακαριότης ἀνθρώπους, τοὺς ὀφείλοντας συζητῆσαι μετ` αὐτῶν, καὶ ὅτι τηνικαῦτα τὸ φανερούμενον ἡ τελεία διοίκησις γίνεται. Ἐπεὶ πρὸ τούτου μὴ καταδέχεσθαι ἡμᾶς τὸν αὐτὸν μακαριώτατον Βιταλιανὸν ἐκβληθῆναι. Ταῦτα γινώσκουσα ἡ ὐμετέρα πατρικὴ μακαριότης, σπεύσει ἐξακολουθῆσαι τῷ θελήματι τοῦ Θεοῦ. Ὡς γὰρ προείρηται, ἐλπίδα ἔχομεν εἶς τὸν στέψαντα ἡμᾶς Θεὸν, ὅτι ἡνίκα θεωρήσει θερμὴν περὶ τοῦτο ἐξ ἡμῶν πρόθεσιν, ἡ αὐτοῦ ἀγαθότης καὶ τοὺς ταράχους τοὺς ἐπερχομένους ἡμῖν τῶν ἐθνῶν ἀποπαύσει. Πᾶσαν δὲ σύνδρασιν ἐκελεύσαμεν τοῖς ἐρχομένοις παρασχεῖν Θεόδωρον τὸν ἐνδοξότατον πατρίκιον και ἔξαρχον τῆς Ἰταλῶν ἡμῶν φιλοχρίστου χώρας, εἴς τε πλοῖον καὶ δαπάνας καὶ πᾶσαν χρείαν αὐτῶν· καὶ εἶ ἡ χρεία καλέσοι, καὶ καστελλάτους καράβους παρασχεθῆναι εἶς διάσωσιν αὐτῶν, πρὸς τὸ πάντη ἀβλαβεῖς καὶ ἀκινδύνους τῇ τοῦ Θεοῦ συνεργίᾳ ἀποκαταστῆναι πρὸς ἡμᾶς. Ἡ ὑπογραφή. Τὸ Θεῖον φυλάξοι σε ἐπὶ πολλοὺς χρόνους, ἁγιώτατε καὶ μακαριώτατε Πάτερ.
Epitaphium
Notitia historica
Agatho, [Col. 1153D] Agatho. Constat ex epistola Constantini imperatoris, quam pridie Augusti, indictione sexta, anno Domini 678, ad Donum pontificem destinarat, Agathonem [Col. 1155C] circa eadem tempora, post obitum Doni, thronum apostolicum conscendisse, jussuque occidentalium episcoporum in Italia, Gallia et Anglia diversa concilia celebrata fuisse, cum intellexissent quae de oecumenico concilio in causa Monothelitarum congregando imperator ad Donum perscripserat. Hujus temporibus praedicatio Evangelii apud Frisones et Saxones Australes, per Wilfridum Eboracensem episcopum inchoata, opera Willebrordi consummata fuit. natione Siculus, [Col. 1153] Cod. Luc. Ex monachis deest. Al.: Forte, exmonachus. ex monachis, [Col. 1154D] Sedit annos duos, menses sex, dies tres. Tribus annis et mensibus plus minus quinque Agathonem in sede pontificia sedisse, verius esse constat ex iis quae [Col. 1155C] supra notavi ad vitam Doni pontificis, et ex tabulis ecclesiasticis, quae eumdem indictione decima, IV [Col. 1155D] Idus Januarii, anno 682, defunctum fuisse anniversaria memoria colunt et repraesentant. Eumdem mense Decembri indictione decima adhuc superstitem fuisse patet ex epistola Constantini allegato tempore ad Agathonem destinata. Exstat in fine actionis 18 sexti concilii oecumenici. sedit [Col. 1154C] annos [Col. 1153] Al., tres, menses VIII, dies XV. duos, menses sex, dies [Col. 1153] Cod. Luc., IV. tres. Tantum benignus [Col. 1155A] et mansuetus fuit, ut etiam omnibus hilaris et jucundus comprobaretur. [Col. 1155D] Hujus temporibus Theodorus archiepiscopus Ravennae. Post multorum annorum schisma Ravennatem Ecclesiam catholicae Ecclesiae reconciliatam fuisse sub Agathone in concilio Romano in notis concilii Romani sub Agathone pluribus annotavi. Hujus temporibus Theodorus archiepiscopus Ravennae semetipsum sedi apostolicae post multorum annorum curricula praesentavit. [Col. 1155D] Hic suscepit divalem jussionem, etc. Exstat ipsa sacra imperatoris inter praeambulares concilii VI. Hic suscepit divalem jussionem piissimorum principum Constantini, Heraclii et Tiberii Augustorum, per Epiphanium Gloriosum [Col. 1155] Cod. Luc., a secretissimo praecessori suo Dono papae. a secretis, missam praecessori suo Dono papae invitantem atque adhortantem, ut debeat sacerdotes, vel missos suos dirigere in regiam urbem pro adunatione facienda sanctarum Dei Ecclesiarum, quod et ordinarie non distulit. [Col. 1155] Al., direxit itaque. Et direxit [Col. 1155D] Et direxit Abundantium, etc. Ad concilium oecumenicum duplicem legationem designatam et ablegatam fuisse, constat ex sacra imperatoris ad Georgium Constantinopolitanum, quae exstat inter praeambulares. Nomine sedis apostolicae legabantur Theodorus et Georgius presbyteri, et Joannes diaconus; qui tres [Col. 1156C] munere legationis apostolicae fungentes, singulis actionibus concilii oecumenici praesederunt, ut apud Acta concilii oecumenici aperte constat. Reliqui, quos cum legatis sedis apostolicae confuse nominat Anastasius, a Romano concilio deputati fuerunt; eo nimirum fine, ut acceptam synodicam imperatori offerrent, quaeve occidentalium episcoporum de voluntatibus et operationibus Christi sententia esset, ipsi coram etiam edicerent. Abundantium Paternensem, Joannem [Col. 1155] Al., Regianum. Rhegitanum, et Joannem Portuensem [Col. 1155] Al., episcopos. , episcopum, Theodorum, et Georgium presbyteros, Joannem [Col. 1155] Al., subdiaconum. diaconum, et [Col. 1155] Cod. Luc., Constantium subdiaconum. Constantinum, Theodorum [Col. 1155B] presbyterum Ravennatem, atque religiosos servos Dei monachos, clerum videlicet diversis ordinibus, et super quod competebat, eos honoribus ampliavit. Hic ultra consuetudinem arcarius Ecclesiae Romanae [Col. 1155] Al., effectus est. efficitur, et per semetipsum causam arcariae disposuit, emittens videlicet [Col. 1155] Cod. Luc., desuscepta. de suscepta per nomenclatorem manu sua obumbratas; qui infirmitate detentus, arcarium juxta consuetudinem instituit. Hujus temporibus indictione 8, luna eclipsim pertulit mensis Junii die [Col. 1155] Cod. Luc., 18. 28. Similiter et mortalitas major atque gravissima subsecuta est mense suprascripto, Julio, Augusto, et Septembri in urbe Roma, [Col. 1156A] qualis nec temporibus aliorum pontificum [Col. 1155] Al., fuisse. esse memoratur. Ut etiam parentes cum filiis atque fratres seu sorores [Col. 1155] Al., bini. Cod. Luc., vel nati per lecta ad sepulcra, etc. binatim per lectos ad sepulcra deducerentur. [Col. 1155] Al., pari etiam modo foras circa quaeque suburbana et castra eadem mortalitas diffusa est. Postmodum vero foras circumquaque suburbana et castra devastare non cessavit. Qui suprascripti missi sedis apostolicae, qui directi fuerant in regiam urbem, [Col. 1156C] Ingredientes die 10 mensis Novembris. Circa ingressum legatorum in urbem Constantinopolitanam, in tempore Anastasius aberrat. Cum enim Constantinus imperator post adventum legatorum in urbem, sacram illam ad Georgium Constantinopolitanum [Col. 1156D] scripserit IV Idus Septembris, necessum est affirmare quod vel circa finem Augusti, vel sub initium Septembris utraque legatio in urbem venerit. Adde quod oecumenicum ipsum concilium sub praesidio legatorum sedis apostolicae jam praesentium, septima Novembris inchoatum fuisse legatur. Quamobrem verum esse non potest quod de tempore adventus eorumdem legatorum legitur apud depravatum Codicem Anastasii: emendari potest, si pro 10 Novembris legatur 10 Septembris. ingredientes die decima mensis Novembris, nona indictione, Domino [Col. 1155] Al., solatiante; Cod. Luc., solaciante. solante, atque principe apostolorum comitante, suscepti sunt a principe in oraculo beati Petri apostoli intra palatium, porrigentes ei scripta pontificis. Quae dum suscepisset, commonuit eos, atque adhortatus est, ut non per schisma, aut furorem, sed pacifica dispositione remittentes philosophicas [Col. 1155] Cod. Luc., adertiones. assertiones puram sanctarum Scripturarum, Patrumque, et probatam [Col. 1156B] fidem per synodalia decreta satisfacerent. Et dans inducias ad retractanda scripta, [Col. 1155] Cod. Luc., tribuens. tribuit eis omnia quae ad sustentationem sufficiebant in eorum expensas in domo quae appellatur Placidia, die 18 mensis suprascripti. Die Dominico advocati sunt in processione ad sanctam Dei genitricem in Blachernas in tanta honorificentia, ut etiam de palatio caballos stratos dirigeret cum obsequio pietas imperialis, et sic eos susciperat; ea ipsa commonens, ut pacifica assertione testimonia venerabilium Patrum proponerent. [Col. 1156D] Die vigesima secunda mensis Novembris in basilica quae Trullus appellatur. Ab hoc loco usque ad finem vitae Agathonis Anastasius describit actorum synodalium breve compendium, in quo plura inveniuntur, quae in ipsa sexta synodo desiderantur; contra vero desunt complura quae in exstantibus Actis synodalibus scripta reperiuntur. Sex tantum actiones habitas esse refert Anastasius, decem et octo apud acta inveniuntur. Ille synodum ante paschale tempus [Col. 1157D] absolutam fuisse scribit; actiones vero illae, in quibus Honorius dicitur esse condemnatus, caeteraeque sequentes, mense Augusto et Septembri celebratae reperiuntur. Die vigesima secunda mensis Novembris in basilica quae Trullus appellatur, intra palatium sub [Col. 1157A] regali cultu, residente cum Constantino Augusto Georgio patriarcha Constantinopolitano ac Macario Antiocheno suscepti sunt missi sedis apostolicae, deinde metropolitae, vel episcopi orientalium partium numero centum quinquaginta. Qui proni adorantes, residere eos praecepit una cum nostris. Post haec [Col. 1157] Al., patricii quinque omnesque inclyti cum omni sinditico. patricii, hypati, omnesque [Col. 1157] Cod. Luc., syncliti et habita inquisitione ab ejus, etc. inclyti introierunt, et habita inquisitione ab ejus [Col. 1157] Al., parte. pietate, cujus partis deberet ostensio approbari. Legati sedis apostolicae dixerunt: Opportuna veritas et ratio exigit, ut [Col. 1157] Al., aperte. a parte eorum qui unam voluntatem et operationem in Domino Jesu Christo asserunt apostolicae sedis [Col. 1157] Al., auctoritas exponatur. exponere. Qui audientes, laeti effecti, paratos se esse dixerunt. Et accepta licentia ea hora suos intromiserunt libros, [Col. 1157] Cod. Luc., in tomos diversos. et tomos diversos, et synodos, quas [Col. 1157B] falsaverant. Nam non per veritatem se superare [Col. 1157] Al., aextimaverunt; Cod. Luc., existimaverunt. nitebantur, [Col. 1157] Cod. Luc. et Al., nisi per. sed per mendacia, et diversa commenta, quae in [Col. 1157] Al., libris ipsis. libris suis ipsi addiderant, et relegentes per singula, reperti sunt mendaces unam operationem et voluntatem, [Col. 1157] Al., in Domino Jesu Christo esse. dicentes: et in quinta synodo epistolam Vigilii papae ad Mennam patriarcham, atque libellum ejusdem Mennae in quaternionibus noviter additis, falsaverunt, unam voluntatem et operationem dicentes, quod coram principe et synodo [Col. 1157] Cod. Luc., placuit. claruit. Alia die catholicae fidei defensor pius princeps in secretario [Col. 1157] Al., praesidens. residens, inquisitione de ipsis Codicibus facta, ita reperit falsa noviter addita fuisse.
Die [Col. 1157] Cod. Luc., die decima. duodecima mensis [Col. 1157] Cod. Luc., et Al., Novembris. Decembris, residente synodo cum ejus pietate, suscepti sunt missi sedis apostolicae, et praecepit eos [Col. 1157] Al., synodus. in synodo residere; [Col. 1157C] praesentantes locum sanctissimi ac beatissimi Agathonis papae. Quibus dictum est ut omnes libros, quos scirent ad causam fidei pertinere, coram synodo adducerent: quod et factum est. Et vocato Georgio diacono et chartophylace Ecclesiae Constantinopolitanae, praeceptum est ei ut juxta eorum notitiam Codices ex bibliotheca Ecclesiae ad medium [Col. 1157] Cod. Luc., deducerentur. deduceret, et dum adducti essent, et relegerentur, utrique [Col. 1157] Al., verissimi reperti. similes reperti sunt, duas naturas, duasque voluntates, et operationes in Domino Jesu Christo habentes. Et confusus Macarius coram synodo inventus est mendax. Tunc interdixit pietas Augustalis Georgio patriarchae, ut minime in Ecclesia sua susciperet [Col. 1157D] Macarium, vel ejus homines, interdicens ei [Col. 1158A] processum. Haec prima ejus ruina fuit, die [Col. 1157] Al., 14; Cod. Luc., 11. 13 mensis Februarii, auxiliante beato Petro apostolo, ut veritatis lumen appareret, intromissa sunt coram synodo venerabilium Patrum dicta Joannis Constantinopolitani, Cyrilli, Athanasii, Basilii, Gregorii, Dionysii, Hilarii, Ambrosii, Augustini, et Leonis [Col. 1157] Al., duas naturas et voluntates. duas naturales voluntates, et operationes in Christo dicentium, ad satisfactionem principis vel synodi.
[Col. 1158D] Sequente die in eodem secretario residente synodo. etc. Haec quae sequuntur usque ad illum locum. Macarius vero cum suis, etc., apud Acta synodalis desiderantur. Sequenti die in eodem secretario residente synodo una cum principe, synodica sanctissimi Agathonis papae relecta est, et ad singula comprobata Patrum [Col. 1157] Al., dictis insertis. dicta inserta, in qua synodica episcopi occidentalis partis subscripserunt numero [Col. 1157] Cod. Luc. et Al., CXX. centum viginti quinque. Cumque post haec adhortatus est nec dicendus Macarius a sancta synodo, vel a pio principe, [Col. 1158B] omnique senatu ut profiteretur unam aut duas confiteri voluntates, vel operationes, qui nullatenus audivit, sed potius neque unam, neque duas in salvatore dicere voluit. Deinde protulit piissimus et serenissimus princeps tomum ad relegendum, [Col. 1157] Cod. Luc., una et haeretica dogmata Macarii erant conscripta, et ejus manu subscripta. Al., in quo una voluntas et haeretica dogmata Macarii erant conscripta, et ejus manu subscripta, et apertissime unam voluntatem in Domino affirmantia. Post ipsius subscriptionem et Theodori. in quem vanum haereticum dogma Macarii erat conscriptum, et ejus manu subscriptum, apertissime unam voluntatem in Domino affirmantis. Sub ipsius scriptione, et Theodori expatriarchae, utique juxta eum tenorem ibi subscriptio erat. Et interrogatus Georgius patriarcha, si eam fidem quam docet sedes apostolica [Col. 1157] Al., amplecteretur juxta scripta. amplectitur juxta scripturam venerandi Agathonis papae seu sanctorum ac venerabilium Patrum. Qui respondit quod accepta licentia [Col. 1157] Al., in scripto. in scriptione quae opportuna erant responderet. Et in his [Col. 1158C] recedentes die 17 mensis Februarii, die Dominico intra oraculum sancti Petri intra palatium [Col. 1157] Al., astantes Augustus simul et patriarcha legatos. astante [Col. 1157] Al., syncello. syncleto, simulque et patriarcha, legatos sedis apostolicae [Col. 1157] Al., susceperunt. suscepit, [Col. 1157] Al., relegantes. relegens suggestionem aliam pro eorum [Col. 1157] Al., condemnatione. commendatione a sanctissimo papa directam. Qui Georgius sanctissimus patriarcha professus est eo die in scriptis duas naturas duasque voluntates et operationes in Domino Jesu Christo se credere et praedicare, sicut sedes apostolica credit: anathematizans eos qui unam naturam, voluntatem et operationem in Domino Jesu Christo dicunt.
Die vigesima quinta mensis Februarii residente synodo una cum pio principe simulque et legatis sedis [Col. 1158D] apostolicae, Macarium adesse jusserunt. Et data [Col. 1159A] a principe licentia ut se [Col. 1159] Al., in partem quam qui vellet. partes quis in quas vellet divideret, Georgius patriarcha regiae civitatis cum suis in partes orthodoxorum stetit, Macarius vero cum suis in parte alia haereticorum. Et deducentes ad medium professionem Georgii patriarchae, quam fecerat, [Col. 1159] Al., et porrexerunt. porrecta est principi et relecta est. Et commonitus suprascriptus Macarius, quid sentiret, vel crederet, respondit se [Col. 1159] Al., in eadem. in ea perfidia, quam ante proposuerat, perdurare, et nullatenus orthodoxae fidei acquiescere. Ea hora sancta synodus una cum principe ejus orarium auferri jusserunt [Col. 1159] Cod. Luc., a collo ejus deest. a collo ejus et exsiliens Basilius episcopus Cretensis Ecclesiae, ejus orarium abstulit; et anathematizantes projecerunt eum foris synodum, simulque et thronum ejus. Stephanum autem discipulum ejus cervicibus a [Col. 1159B] sancta synodo clerici Romani ejicientes expulerunt. Ea hora tantae telae aranearum nigerrimae in medio populi ceciderunt, ut omnes mirarentur ac dicerent quod sordes haeresum expulsae sunt. Et Deo auxiliante unitae sunt sanctae Dei Ecclesiae. In loco vero Macarii ordinatus est [Col. 1159] Al., Theophanius. Stephanus abbas monasterii quod appellatur [Col. 1159] Cod. Luc., Pagias. Bajas insulae Siciliensis, patriarcha Ecclesiae Antiochenae. Macarius vero cum suis amatoribus, id est, Stephano, Anastasio expresbyteris, et Leontio exdiacono, Polychronio, Epiphanio [Col. 1159] Cod. Luc., Anastasio. expresbyteris; et inclusis [Col. 1159C] In exsilio in Romanam directi sunt civitatem. Errat Anastasius; non enim ad exsulandum, sed ad prosequendum quam interposuerunt appellationem, ab imperatore Romam ablegati fuerunt, ut constat ex epistola Constantini imperatoris ad Leonem papam, quae exstat in fine actionis 18 Actorum concilii VI. Accedit quod nullum exstet exemplum quo relegandis haereticis pro loco exsilii urbs Roma unquam decreta fuerit. [Col. 1159] Al., trusi in exsilium. in exsilio in Romanam directi sunt civitatem. [Col. 1159C] Deinde abstulerunt in diptychis, etc. Haec post latam sententiam damnationis in Monothelitas contigisse videntur actione 17 vel 18. Deinde abstulerunt de diptychis ecclesiarum nomina patriarcharum; vel de picturis [Col. 1160A] ecclesiae [Col. 1159] Cod. Luc., figuras eorum deest. figuras eorum, aut in foribus, ubi ubi esse poterant auferentes, id est, Cyri, Sergii, Pauli, Pyrrni, Petri, per quos error orthodoxae fidei usque nunc [Col. 1159] Al., pullulaverat. pullulavit. Tanta autem gratia divina omnipotentis concessa est missis sedis apostolicae, ut ad laetitiam populi, vel sancti concilii, qui in regia urbe erant Joannes episcopus Portuensis [Col. 1159] Al., dominico die Paschae in ecclesia. dominicorum die octavorum paschae in ecclesia beatae Sophiae missas publicas Latine celebraret coram principe et patriarcha, ut omnes unanimiter in laudes et victorias piissimorum imperatorum eo die Latinis vocibus acclamarent. Hic suscepit divalem jussionem secundum suam postulationem, ut suggessit; [Col. 1159C] Per quam revelata est quantitas, quae solita erat dari. Gothorum reges Ariani et impii per tyrannidem constituerant primum ne quis ordinaretur Romanus episcopus, qui non ante habito consensu regis certam pecuniae summam et quantitatem solvisset. Eamdem pensionem imperatores Orientis post exactos Gothorum reges solvi petiverunt, ut constat ex querela [Col. 1159D] sancti Gregorii, hac de re gravissime in commentariis IV psalmi poenit. conquerentis, quod nimirum sibi legitime ad pontificatum vocato et electo muneris sui functionem non prius exsequi licuerit, quam data pecunia illam ab imperatoribus redemisset. Constantinus vero imperator IV, retento adhuc jure confirmationis [Col. 1160C] antiquitus per tyrannidem usurpato, iniquissimam pecuniae exactionem abolevit. per quam [Col. 1159] Cod. Luc., revelata; Al., relegata. revelata est quantitas, quae solita erat dari pro ordinatione pontificis facienda. Sic tamen, ut si [Col. 1160B] contigerit post ejus transitum electionem fieri, non debeat ordinari qui electus fuerit, nisi prius decretum generale introducatur in regiam urbem secundum antiquam consuetudinem, et cum [Col. 1159] Al., ejus imperatoria. eorum conscientia, et jussione debeat ordinatio provenire. Hic [Col. 1159] Al., divisit. dimisit omni clero rogam unam, et ad luminaria apostolorum, et sanctae Mariae ad Praesepe, solidos duo mille [Col. 1159] Cod. Luc., et Al., CLX. centum, et quadraginta. Fecit autem ordinationem unam, presbyteros decem, diaconos tres, episcopos per diversa loca numero decem et octo. Qui etiam sepultus est apud beatum Petrum apostolum sub die IV Idus Januarii, et [Col. 1160C] Cessavit episcopatus ejus annum unum, menses septem, dies V. Sententiam Anastasii de interregno sedis pontificiae confirmat canon secundus concilii Toletani XIV, ex quo patet Leonem II successorem Agathonis anno quo celebratum est allegatum concilium Toletanum, 684, adhuc superstitem fuisse. Quare cum omnium sententia Leo non nisi X mensibus et septemdecim diebus pontificatum obtinuerit, necessum est affirmare ab obitu Agathonis usque ad initium ejusdem Leonis tanti temporis interregnum intercurrisse. Interim defuncto Georgio Constantinopolitano, Theodorus syncellus, fide orthodoxa per fraudem simulata, subrogatus est in sede Constantinopolitana, a qua antea dejectus fuerat. De hoc firmissimis conjecturis asserit Baronius, anno 682, quod persuaserit imperatori catholico, ut legatos sedis apostolicae non prius dimitteret quam Romae novus pontifex [Col. 1160D] electus esset; quodque ille interea dolose procuraverit interregni prorogationem, donec acta synodalia consecutus, ea antequam ederentur pro libidine intervertisset et corrupisset, atque ex illis se e numero damnatorum haereticorum exemisset; nomenque Honorii suo substituisset. cessavit episcopatus annum unum, menses VII, dies V.
Epistolae
[Col. 1161A] [Col. 1161D] Ex alia latinitate est haec epistola in vetustissimo apographo, quod est in Bibliotheca collegii Paris. Soc. Jesu, cujus initium est: Consideranti mihi humanae [Col. 1162D] vitae diversas molestias, et ad Deum solum verum cum vehementi moerore suspiranti, ut animam tempestatibus agitatem, etc. HARD. Dominis piissimis et serenissimis victoribus ac triumphatoribus, charissimis filiis amatoribus Dei et Domini nostri Jesu Christi Constantino majori imperatori, Heraclio et Tiberio Augustis, Agatho episcopus servus servorum Dei.
Consideranti mihi humanae vitae diversos angores, et ante Deum qui unus et verus est, cum vehementia fletuum ingementi, ut consolationem animae fluctuanti divinae miserationis impertiret instinctu, et de profundo moeroris et angustiae potentia suae dexterae sublevaret, magnam atque mirabilem cum indesinenti gratiarum actione, serenissimi domini filii, confiteor, consolationis opportunitatem exhibere dignatus est, piissimum tranquillae mansuetudinis vestrae propositum, quod ad stabilitatem divinitus commissae [Col. 1161B] reipublicae Christianae ejus concessit dignatio, ut imperialis virtus atque clementia de Deo, per quem reges regnant, qui Rex regum et Dominus dominantium est, et curet et quaeret ejus immaculatae fidei veritatem, ut ab apostolis atque apostolicis est Patribus tradita, inquirere vigilanter, atque ut vera traditio continet, instantissime desideret in omnibus Ecclesiis obtinere, et ne quemquam tam pia lateret intentio audientium, humanave suspicio perterreret aestimantium potestate nos esse compulsos, et non plena serenitate ad satisfaciendum super evangelicae nostrae fidei praedicatione commonitos divales apices ad apostolicae memoriae Donum pontificem nostrae pusillitatis praedecessorem, cunctis populis ac gentibus per nostrum ministerium [Col. 1161C] patefecerunt ac satisfaciunt, quos gratia sancti Spiritus imperialis linguae calamo de puro cordis thesauro dictavit, commonentis, non opprimentis; satisfacientis, non perterrentis; non affligentis, sed exhortantis, et ad ea quae Dei sunt, secundum Deum invitantis, quia et ipse conditor omnium ac redemptor, cum posset in suae divinitatis majestate in saeculum veniendo, mortales perterrere, humanitate magis inaestimabilis clementiae humiliter ad nostra descendens, quos creavit, dignatus est et redimere: qui et spontaneam de nobis verae de se fidei confessionem exspectat. Et quod beatus Petrus apostolorum princeps commonet: Pascite qui in vobis est gregem Christi, non coacte, sed spontanee, secundum Deum exhortantes (I Petr. V) . His itaque, mansuetissimi [Col. 1161D] rerum domini, divalibus apicibus animatus, [Col. 1164A] et ad spem consolationis de profundis angoribus alleviatus, orsus sum meliori refectus confidentia paulatim, iis quae per mansuetissimae fortitudinis vestrae sacram dudum praecepta sunt, efficaciter promptam obsequentiam exhibere, ut personas quales secundum temporis hujus defectum ac servilis provinciae qualitatem poterant inveniri, pro obedientiae satisfactione inquirerem, et cum consilio confamulorum meorum episcoporum, tam de propinqua hujus apostolicae sedis synodo, quamque de familiari clero amatores Christiani imperii, et sequenter de religiosis servis Dei, ut ad piissimae tranquillitatis vestrae vestigia properarent, hortarer. Et nisi longus provinciarum ambitus in quibus humilitatis nostrae concilium constitutum est, tanti [Col. 1164B] temporis protelationem ingereret, olim hoc, quod vix tandem nunc fieri potuit, studiosa obedientia, noster famulatus impleret. Sed dum de diversis provinciis familiare nobiscum concilium congregatur, et dum personas, quasdam quidem de hac servili vestri serenissimi principatus Romana urbe, vel de proximo dirigere procuramus, quasdam de longe positis provinciis, in quibus verbum Christianae fidei ab apostolicis exiguitatis meae praedecessoribus missi praedicabant, remeare praestolamur, non parvus temporum cursus elapsus est: corporales aegritudines mei famulatus silentio transeam, quibus nec vivere licet, nec libet assiduis aegrimoniis laborantem. Ideoque Christianissimi domini et filii, secundum piissimam jussionem a Deo protegendae mansuetudinis [Col. 1164C] vestrae pro obedientia quam debuimus, non pro confidentia eorum scientiae [superabundantis] quos dirigimus, praesentes confamulos nostros, Abundantium, Joannem, et Joannem, reverendissimos fratres nostros episcopos, Theodorum et Georgium dilectissimos filios nostros presbyteros, cum dilectissimo filio nostro Joanne diacono, et Constantino subdiacono sanctae hujus spiritualis matris apostolicae sedis, nec non et Theodorum presbyterum legatum sanctae Ravennatis Ecclesiae, et religiosos servos Dei monachos, cum supplici cordis devotione curavimus demandare. Nam apud homines in medio gentium positos, et de labore corporis quotidianum victum cum summa haesitatione conquirentes, quomodo ad plenum poterit inveniri Scripturarum [Col. 1164D] scientia, nisi quod quae regulariter a sanctis atque apostolicis praedecessoribus, et venerabilibus quinque conciliis definita sunt, cum simplicitate cordis et sine ambiguitate a Patribus traditae fidei conservamus, unum ac praecipuum bonum habere semper optantes atque studentes, ut nihil de eis quae regulariter definita sunt minuatur, nihil mutetur vel augeatur, sed eadem et verbis et sensibus illibata custodiantur? Quibus portitoribus et testimonia aliquorum sanctorum Patrum, quos haec apostolica Christi Ecclesia suscipit, cum eorum libris tradidimus, ut facultatem suggerendi a benignissimo vestrae Christianitatis imperio consecuti, ex his duntaxat satisfacere studeant, dum imperialis mansuetudo [Col. 1165A] praeceperit quid haec spiritalis mater eorum ac a Deo propagati imperii apostolica Christi Ecclesia credat et praedicet, non per eloquentiam saecularem, quae nec suppetit idiotis hominibus, sed per sinceritatem apostolicae fidei, in qua et ab incunabulis edocti usque in finem propagatori vestri Christiani imperii, coeli Domino, omnes nobiscum deprecamur servire atque obedire. Licentiam proinde eis sive auctoritatem dedimus apud tranquillissimum vestrum imperium, dum jusserit ejus clementia simpliciter satisfaciendi, in quantum eis duntaxat injunctum est, ut nihil profecto praesumant augere, minuere vel mutare, sed traditionem hujus apostolicae sedis, ut a praedecessoribus apostolicis pontificibus instituta est, sinceriter enarrare. Pro quibus flexo mentis [Col. 1165B] poplite, suppliciter vestram ad mansuetudinem semper intentam clementiam deprecamur, ut juxta benignissimam atque augustissimam imperialis sacrae promissionem, acceptione eos dignos efficiat Christo imitabilis vestra tranquillitas, atque placabiles auditus eorum humillimis suggestionibus accommodare dignetur. Sic aures Dei omnipotentis suis precibus ad exaudiendum inveniat vestra mansuetissima pietas reseratas, illaesosque tam in rectitudine nostrae apostolicae fidei, quamque corporum sospitate in propriis restituere jubeat; sic restituat superna Majestas per fortissimos atque invictissimos labores vestrae a Deo corroboratae clementiae sub benigni vestri principatus regimine totam Christianam rempublicam, et fortissimis vestris sceptris adversas [Col. 1165C] subigat nationes, ut ex hoc omni animae atque omnibus gentibus satisfiat, quia quod per augustissimos apices de immunitate atque illaesione euntium, Deo sibi aspirante, polliceri dignata est, adimplevit in omnibus. Non enim nobis eorum scientia confidentiam dedit, ut ad pia vestra vestigia eos auderemus dirigere; sed hoc imperialis vestra benignitas clementer jubens hortata est, et nostra pusillitas, quod jussum est, obsequenter implevit. Ut autem vestrae divinitus instructae pietati, quid apostolicae nostrae fidei vigor contineat, breviter intimemus, quam percepimus per apostolicam apostolicorumque pontificum traditionem, et sanctarum quinque generalium synodorum, per quas fundamenta catholicae [Col. 1165D] Christi Ecclesiae firmata atque stabilita sunt; hic igitur status est evangelicae atque apostolicae fidei regularisque traditio, ut confitentes sanctam et inseparabilem Trinitatem, id est, Patrem et Filium et sanctum Spiritum, unius esse deitatis, unius naturae et substantiae sive essentiae, unius eam praedicemus et naturalis voluntatis, virtutis, operationis, dominationis, majestatis, potestatis et gloriae. Et quidquid de eadem sancta Trinitate essentialiter dicitur, singulari numero, tanquam de una natura trium consubstantialium personarum, comprehendamus regulari ratione hoc instituti. Cum vero de uno earumdem trium personarum ipsius sanctae Trinitatis, Filio Dei, Deo Verbo, et de mysterio adorandae ejus secundum carnem dispensationis confitemur, [Col. 1168A] omnia duplicia unius ejusdemque Domini Salvatoris nostri Jesu Christi secundum evangelicam traditionem asserimus, id est, duas ejus naturas praedicamus, divinam scilicet et humanam, ex quibus et in quibus etiam post admirabilem atque inseparabilem unitionem subsistit. Et unamquamque ejus naturam, proprietatem naturalem habere confitemur, et habere divinam omnia quae divina sunt, absque ullo peccato. Et utrasque unius ejusdem Dei Verbi incarnati, id est, humanati, inconfuse, inseparabiliter, immutabiliter esse cognoscimus, sola intelligentia quae unitas sunt discernente, propter confusionis duntaxat errorem. [Col. 1167D] Graeca, quae hic deerant, usque ad verba, quae [Col. 1168D] per veridicam confessionem, supplevit ex Ms. Reg. 1206. HARD. Aequaliter enim et divisionis, et commistionis detestamur blasphemiam. Cum duas autem naturas duasque naturales voluntates, et duas [Col. 1168B] naturales operationes confitemur in uno Domino nostro Jesu Christo, non contrarias eas, nec adversas ad alterutrum dicimus (sicut a via veritatis errantes, apostolicam traditionem accusant, absit haec impietas a fidelium cordibus), nec tanquam separatas [per se separatas] in duabus personis, vel subsistentiis, sed duas dicimus eumdemque Dominum nostrum Jesum Christum, sicut naturas, ita et naturales in se voluntates et operationes habere, divinam scilicet et humanam: divinam quidem voluntatem et operationem, habere ex aeterno cum coessentiali Patre communem: humanam, temporaliter ex nobis cum nostra natura susceptam. Haec est apostolica atque evangelica traditio, quam tenet spiritalis vestri felicissimi imperii mater apostolica Christi Ecclesia. Haec [Col. 1168C] est mera confessio pietatis. Haec est Christianae religionis vera atque immaculata professio, quam non humana adinvenit versutia, sed Spiritus sanctus per apostolorum principes docuit. Haec est firma et irreprehensibilis sanctorum apostolorum doctrina, cujus sincerae pietatis integritas quoadusque libere praedicatur, in republica Christiana vestrae tranquillitatis imperium tuetur stabilitur, et exsultat [tuebitur, stabiliet; et exsultans], et felix (ut perfecte confidimus) demonstrabit. Credite humillimo mihi, Christianissimi domini filii, quia pro stabilitate et [Col. 1168D] In Graeco, exaltatione. HARD. exsultatione ejus, has cum fletibus preces effundo. Et haec (licet indignus et exiguus) sinceriter diligendo [dirigendo], praesumo consulere, quia vestra a Deo [Col. 1168D] concedenda victoria nostra salus est, vestrae tranquillitatis felicitas nostra laetitia est, vestrae mansuetudinis sospitas nostrae parvitatis securitas est. Et ideo cum corde contrito et profluentibus lacrymis, mente prostratus exoro, porrigere dignemini clementissimam dexteram apostolicae doctrinae, quam cooperator piorum laborum vestrorum beatus Petrus apostolus tradidit, ut non sub modio condatur, sed tuba clarius in toto orbe praedicetur: quia ejus vera confessio a Patre de coelis est revelata, pro qua a Domino omnium beatus esse pronuntiatus est [Col. 1169A] Petrus: qui et spirituales oves Ecclesiae ab ipso Redemptore omnium, terna commendatione pascendas suscepit; cujus annitente praesidio, haec apostolica ejus Ecclesia nunquam a via veritatis in qualibet erroris parte deflexa est, cujus auctoritatem, utpote apostolorum omnium principis, semper omnis catholica Christi Ecclesia, et universales synodi fideliter amplectentes, in cunctis secutae sunt, omnesque venerabiles Patres apostolicam ejus doctrinam amplexi, per quam et probatissima Ecclesiae Christi luminaria claruerunt: et sancti quidem doctores orthodoxi venerati atque secuti sunt, haeretici autem falsis criminationibus ac derogationum odiis insecuti. Haec est apostolorum Christi viva traditio, quam ubique ejus tenet Ecclesia, quae praecipue diligenda [Col. 1169B] atque fovenda, et fiducialiter praedicanda est, quae per veridicam confessionem Deo conciliat, quae et Christo Domino commendabilem facit, quae clementiae vestrae Christianum conservat imperium, quae a coeli Domino largas victorias vestrae piissimae fortitudini confert, quae comitatur in praeliis, et expugnat adversos; quae vestrum a Deo propagatum imperium ubique ut murus inexpugnabilis protegat [protegit], quae terrorem in contrarias nationes immittat, et ira divina percellat, quae et in bellis triumphales palmas de hostium dejectione atque subjectione coelitus tribuat, et in pace securum et hilarem vestrum fidelissimum principatum semper custodiat. Haec est enim verae fidei regula, quam et in prosperis, et in adversis vivaciter tenuit ac defendit haec spiritalis [Col. 1169C] mater vestri tranquillissimi imperii, apostolica Christi Ecclesia: quae per Dei omnipotentis gratiam a tramite apostolicae traditionis nunquam errasse probabitur, nec haereticis novitatibus depravata succubuit, sed ut ab exordio fidei Christianae, percepit ab auctoribus suis apostolorum Christi principibus, illibata fine tenus permanet, secundum ipsius Domini Salvatoris divinam pollicitationem, quam suorum discipulorum principi in sacris Evangeliis fatus est: Petre, Petre, inquiens, ecce Satan expetivit ut cribraret vos, sicut qui cribrat triticum; ego autem pro te rogavi, ut non deficiat fides tua. Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Consideret itaque vestra tranquilla clementia, quoniam Dominus [Col. 1169D] et Salvator omnium, cujus fides est, qui fidem Petri non defecturam promisit, confirmare eum fratres suos admonuit, quod apostolicos pontifices, meae exiguitatis praedecessores, confidenter fecisse semper, cunctis est cognitum: quorum et pusillitas mea, licet impar et minima, pro suscepto tamen divina dignatione ministerio, pedisequa cupit existere. Vae enim mihi erit, si veritatem Domini mei, quam illi sinceriter praedicarunt, praedicare neglexero. Vae mihi erit, si silentio texero veritatem, quam erogare nummulariis jussus sum, id est, Christianum populum imbuere et docere. Quid dicam in ipsius Christi futuro examine, si hic (quod absit) praedicare ejus sermonum veritatem confundor? Quid de meipso, quid de commissis animabus satisfaciam, [Col. 1172A] dum de officio suscepto rationem districtam exegerit? Quis igitur, clementissimi atque piissimi domini et filii (quod tremens et consternatus spiritu dico) non provocetur illa admirabili pollicitatione, quae fidelibus repromittit: Qui me confessus fuerit coram hominibus, inquiens, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui in coelis est (Matth. XX; Luc. XII) ? Et quem infidelium saltem non perterreat illa severissima comminatio, qua indignaturum se protestatur, et asserit, inquiens: Qui me negaverit coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo, qui in coelis est? Unde et beatus Paulus apostolus gentium commonet et dicit: Sed licet nos, aut angelus de coelo evangelizet vobis praeter quod evangelizavimus vobis, anathema sit. Ubi itaque talis imminet depravantibus, [Col. 1172B] vel tacentibus veritatem poena supplicii, quomodo non est fugienda de fidei Dominicae veritate subtractio? Unde et apostolicae memoriae meae parvitatis praedecessores, dominicis doctrinis instructi, ex quo novitatem haereticam in Christi immaculatam Ecclesiam Constantinopolitanae Ecclesiae praesules introducere conabantur, nunquam neglexerunt eos hortari, atque obsecrando commonere, ut a pravi dogmatis haeretico errore, saltem tacendo desisterent, ne ex hoc exordium dissidii in unitate Ecclesiae facerent, unam voluntatem, unamque operationem duarum naturarum asserentes in uno Domino nostro Jesu Christo: quod Ariani et Apollinaristae, Eutychianistae, Timotheani, Acephali, Theodosiani et Gaianitae, et omnis omnino haereticus furor, sive [Col. 1172C] confundentium, seu dividentium Incarnationis Christi mysterium, docuit. Confundentes quidem sanctae Incarnationis mysterium, eo quod deitatis et humanitatis Christi unam naturam dicant, unam eum, sicut unius, voluntatem et operationem personalem habere contendunt. Dividentes autem inseparabilem unitionem duas naturas, quas Salvatorem habere cognoscunt, non per unitionem, quae secundum subsistentiam facta cognoscitur, uniunt: sed blasphemantes, per affectum voluntatis, tanquam duas subsistentias, id est, duos quosdam, per concordiam jungunt. Porro apostolica Christi Ecclesia, spiritalis mater a Deo fundati vestri imperii, et unum Dominum nostrum Jesum Christum confitetur ex duabus et in duabus existentem naturis, et duas ejus naturas, [Col. 1172D] divinam scilicet et humanam, etiam post inseparabilem unitionem inconfusas, in eo esse defendit, et ex proprietatibus naturalibus unamquamque harum Christi naturarum perfectam esse cognoscit, et quidquid ad proprietates naturarum pertinet, duplicia omnia confitetur, quia ipse idem Dominus noster Jesus Christus, et Deus perfectus est, et homo perfectus est, ex duabus, et in duabus naturis: et post admirabilem Incarnationem existens, nec deitas ejus sine humanitate, nec humanitas ejus sine deitate potest intelligi. Consequenter itaque, juxta regulam sanctae catholicae atque apostolicae Christi Ecclesiae, duas etiam naturales voluntates in eo, et duas naturales operationes esse confitetur et praedicat. Nam si personalem [Col. 1173A] quisquam intelligat voluntatem, dum tres personae in sancta Trinitate dicuntur, necesse est, ut et tres voluntates personales, et tres personales operationes (quod absurdum est et nimis profanum) dicerentur. Sin autem, quod fidei Christianae veritas continet, naturalis voluntas est, ubi una haec natura dicitur sanctae et inseparabilis Trinitatis, consequenter et una naturalis voluntas, et una naturalis operatio intelligenda est. Ubi vero in una persona Domini nostri Jesu Christi mediatoris Dei et hominum, duas naturas (id est, divinam et humanam) confitemur, in quibus et post admirabilem adunationem consistit, sicut duas unius ejusdemque naturas, ita et duas naturales voluntates, duasque naturales operationes ejus regulariter confitemur. Ut autem hujus [Col. 1173B] veridicae confessionis intelligentia ex Veteris Novique Testamenti a Deo inspirata doctrina, pietatis vestrae mentibus clareat (plus enim et incomparabiliter vestra poterit clementia sensum sanctarum Scripturarum penetrare, quam nostra pusillitas verbis defluentibus explanare), ipse Dominus noster Jesus Christus, qui verus et perfectus Deus, verus et perfectus homo est, in sacris suis Evangeliis protestatur in aliquibus humana, in aliquibus divina, et simul utraque in aliis de se patefaciens, ut se verum Deum, verumque hominem credere ac praedicare fideles suos instrueret. Orat quidem ad Patrem ut homo, ut calicem passionis transageret, quia in eo nostrae humanitatis natura absque solo peccato perfecta est: Pater, inquiens, si possibile [Col. 1173C] est, transeat a me calix iste; verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu vis (Matth. XXVI) . Et in alio loco: Non mea voluntas, sed tua fiat (Marc. XII; Luc. XXII) . Cujus testimonii sensum si a sanctis et probabilibus Patribus explanatum, cognoscere cupimus, et, quid mea voluntas, quid tua significet, veraciter intelligere, beatus Ambrosius in secundo libro ad beatae memoriae Gratianum Augustum his verbis de hoc loco nos intelligere commonet, inquiens: «Suscipit ergo voluntatem meam, suscipit tristitiam meam, confidenter tristitiam nomino, quia crucem praedico, mea est voluntas, quam suam dixit, quia ut homo suscepit tristitiam meam, ut homo locutus est, et ideo ait: Non, sicut ego volo, sed sicut tu vis. Mea est tristitia, quam meo suscepit affectu (Ambrosius. lib. II, c. 3, de Fide, ad Gratianum) .» Ecce claret, piissimi principum, quod hic sanctus Pater, verbum ipsum quod Dominus orans protulit: Non quod ego volo, ad humanitatem ejus pertinere consignat, per quam et obediens secundum doctrinam beati Pauli, apostoli gentium, dicitur usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II) . Unde et obediens parentibus intimatur (Luc. II) , quandoquidem obedientiam ejus voluntarium non secundum divinitatem, qua omnium dominatur, pium est intelligere, sed secundum humanitatem, qua sponte se parentibus subdidit. Quod et sanctus Lucas evangelista similiter commemorat, eumdem Dominum nostrum Jesum Christum secundum humanitatem ornantem ad Patrem [Col. 1176A] introducens, et asserens: Pater, si possibile est, transeat a me calix iste, verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat (Luc. XXII) . Quem locum confessor Christi Athanasius antistes Alexandrinae Ecclesiae, in libro adversus Apollinarium haereticum de Trinitate et Incarnatione, etiam duali numero comprehendens sic explanat et quando dicit: Pater, si possibile est, transeat a me calix iste, et tamen non mea, sed tua voluntas fiat (Matth. XXVI) ; et iterum: Spiritus promptus, caro autem infirma; duas voluntates hic ostendit, et unam quidem humanam, quae est carnis, aliam autem divinam. Quoniam humana propter infirmitatem carnis refugiebat passionem, divina autem ejus prompta; qua explanatione quid verius poterit [potest] intimari? Quomodo enim [Col. 1176B] non in eo duae voluntates, id est, divina et humana fideliter agnoscuntur, in quo duae naturae etiam post inseparabilem adunationem synodali praeconio praedicantur? Nam et Joannes, qui super pectus Domini recubuit, dilectus discipulus, eamdem continentiam his explanat verbis: Quia descendi de coelo, ut non faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me, Patris (Joan. XII, XXII) . Et iterum: Haec est voluntas ejus qui me misit, ut omne quod dedit mihi, non perdam ex eo quidquam, sed ut resuscitem illud in novissimo die (Joan. VI) . Item eumdem Dominum introducit cum Judaeis disputantem, atque dicentem inter caetera: Quia non quaero voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me (Ibid.) . Cujus divini sermonis intentum beatus Augustinus praestantissimus [Col. 1176C] doctor ita adversum Maximinum Arianum disserit, et dicit (Lib. III, cap. 20) : «Ubi autem dixit Filius Patri: Verum non quod ego volo, sed quod tu vis, quid te adjuvat, quod tua verba subjungis, et dicis: Ostendit vere suam voluntatem subjectam suo genitori, quasi nos negemus hominis voluntatem voluntati Dei esse debere subjectam? Nam ex natura hominis hoc dixisse Dominum, cito videt, qui locum ipsum sancti Evangelii paulo attentius intuetur. Ibi enim dixit: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI) . Nunquid ex natura unici Verbi possit hoc dici? Sed homo, qui putas gemere naturam Spiritus sancti, cur non etiam naturam Verbi Dei unigeniti tristem dicas esse potuisse? Ille tamen ne quid tale diceretur, non ait: Tristis sum; quamvis etiam [Col. 1176D] si hoc dixisset, non nisi ex natura hominis oportuisset intelligi: sed ait: Tristis est anima mea, quam sicut homo utique habebat humanam, quanquam et in hoc quod ait: Non quod ego volo, aliud se ostendit voluisse, quam Pater, quod nisi humano corde non posset, cum infirmitatem nostram in suum non divinum, sed humanum transfiguraret affectum. Homine quippe non assumpto, nullo modo Patri diceret unicum Verbum: Non quod ego volo. Nunquam enim posset immutabilis illa natura quidquam aliud velle, quam Pater. Haec si distingueretis, Ariani, haeretici non essetis.» Per quam disputationem hic venerabilis Pater demonstrat, quia et cum dicit Dominus, suam, humanitatis suae significat voluntatem; [Col. 1177A] et cum dicit non facere voluntatem suam, admonet nos, non nostram quaerere principaliter voluntatem, sed per obedientiam, nostram voluntatem divinae subjicere voluntati. Unde patefacit quia et humanam habuit voluntatem, per quam obediit Patri, et immaculatam ab omni peccato eamdem humanam voluntatem, utpote verus Deus et homo, hanc in semetipso habuit [habuit et probavit]. Quod et sanctus Ambrosius in explanatione sancti Lucae evangelistae sic disserit (Lib. XIX, sup. Luc. XXII) : Suam ad hominem retulit; Patris, ad divinitatem. Voluntas enim hominis, temporalis; voluntas divinitatis aeterna. Haec spiritalis Pater commemorans, astruit qualem voluntatem ex aeterno cum Patre et Spiritu sancto Filius communem naturaliter habet, qualemve [Col. 1177B] temporaliter per assumptam humanitatem idem ipse in sua persona suscepit. Quod et apostolicae memoriae sanctus Leo in epistola ad Leonem Augustum explanat, unicuique formae, id est naturae, quae in Christo sunt, discreta consideratione, quae in Scripturis de eo referuntur, assignans; et hoc, quod suam Dominus dixit voluntatem, ad humanitatem ejus pertinere demonstrans, sic dicit: Secundum quidem formam servi, non venit facere voluntatem suam, sed ejus qui misit eum. Ecce enim hic apostolicus Pater, ad formam servi eumdem Domini nostri sermonem congrue nos docuit intelligere, Praeterea: quomodo pie poterunt intelligi diversa super hoc sanctarum testimonia Scripturarum, quae nunc quidem ex natura humanitatis, nunc autem ex divinitate unius ejusdemque [Col. 1177C] Domini nostri Jesu Christi veri Dei et hominis astruuntur? et modo Scriptura commemorat: Omnia quaecunque voluit Dominus, fecit in coelo et in terra (Psal. CXXXIV) . Itemque: Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat (Joan. V) . Et leproso dicit: Volo, mundare (Matth. VIII) . Et: Nemo potest cognoscere Patrem, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. Itemque quaedam de humana ejus voluntate, Evangelii sacramenta commemorant, cum dicunt eum super mare ambulantem (Matth. XIV) velle, ut vere hominem, suos transire discipulos. Et dum cum discipulis per Galilaeam transiret, noluit ut aliquis cognosceret. Et ut homo dicit: Meus cibus est, ut faciam voluntatem ejus qui [Col. 1177D] me misit. Et nolebat per Judaeam ambulare, quia quaerebant eum Judaei interficere (Joan. IV, VI) . Et iterum: Surgens venit in partes Tyri, et ingressus in domum, noluit aliquem scire, et non potuit latere (Marc. VII) : Ergone ille omnium conditor ac redemptor, de quo dicitur: Omnia quae voluit Dominus, fecit in coelo et in terra (Psal. CXXXIV) ; cujus velle hoc est, quod posse; cujus nutui coelestes cum terrore deserviunt potestates, in terris latere volens, non potuit, qui per divinam majestatem ex aeterno cum Patre in coelestibus dominatur arcanis, et in manu ejus fines terrae sunt, nisi hoc ad humanam ejus voluntatem, quam temporaliter dignatus est assumere, redigatur? Quanto ergo errore, talia non discernens, involvitur, ut dicat una eademque voluntate et omnia in coelo [Col. 1180A] et in terra, quae voluit, Dominum posse, et eadem iterum voluntate in domo vili volentem latere non posse, secundum evangelica testimonia? Sed si ad dispensationem humanitas ejus, per quam humilitatem nostram assumpsit, redigitur, omnia quaecunque divina ejus majestate minora sunt, ad humanitatem ipsius pertinere cognoscuntur, quam perfecte suscepit absque ullo peccato, ut hanc etiam perfecte salvaret. Quod enim ab eo non susceptum est, nec salvatum secundum quod nos constantissimus praedicator veritatis Gregorius Nazianzenus praesul instituit (In epist. 1 ad Cledonium) . Itaque si ab eo humana voluntas, sicut et natura, suscepta est, et salvata est, et quod a susceptore salvatum est, non ei poterat esse contrarium. Nihil enim sibi contrarium [Col. 1180B] Creator omnium condidit, vel per mysterium Incarnationis assumpsit. Et hymnidicus David personam Domini nostri Jesu Christi in Psalmis introducens, pronuntiat: Ut faciam voluntatem tuam, Deus meus volui (Psal. XXXIX) . Itemque: Voluntarie sacrificabo tibi (Psal. LIII) . Nunquid secundum deitatem alia est voluntas Patris, quam Filii [Filius], aut aliud vult Filius, quam Pater? Si igitur unum volunt, et nulla est in sancta Trinitate differentia voluntatis, quomodo intelligendum est quod Propheta de ejus persona testatur: Ut faciam voluntatem tuam, Deus meus, volui (Psal. XXXIX) , nisi fideliter intelligatur de immaculata ejus humanitatis voluntate dixisse? Unde et sequitur: Legem tuam in medio cordis mei. Nullus enim est qui ambigat quod idem psalmus in [Col. 1180C] persona Christi a Propheta praedicatus est. Quod et apostolus Paulus in Epistola ad Philippenses, si fidem plenam quisquam intendere velit, annuntiat, de eodem Domino nostro Jesu Christo sic inquiens: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo; humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Ecce hic verissimus praeco, et formarum (id est, naturarum) Christi differentiam docet, et obedientiam usque ad mortem humanae formae prudenter assignat. Nam quis in tantum a luce veritatis abscessit, ut secundum divinitatis suae voluntatem praesumat dicere Dominum nostrum Jesum Christum Patri obedisse, cui [Col. 1180D] est aequalis in omnibus, et hoc vult in omnibus et ipse quod Pater? aut quis non intelligat obedientiam humanae magis competere voluntati, in qua nullum habuit omnino peccatum. Nec diceretur obediens usque ad mortem, nisi humanam in se susciperet voluntatem, sicut animam rationalem, carnemque cum omnibus suis proprietatibus humanatus assumpsit. Praeterea, ut clareat vestrae piissimae benignitati quod naturalis est humana voluntas, et qui voluntatem humanam in Christo abnegat, absque solo peccato, eum nec habere humanam animam confitetur, veritatis prudentissimus praedicator beatus Augustinus in quinto volumine disputationis adversus Julianum Pelagianistam (Cap. 40, 42 et seqq.) . [Col. 1181A] quid sit voluntas, his definit verbis: Motus animi quid est, nisi motus naturae? Animus enim sine dubitatione natura est; proinde voluntas motus est naturae, quoniam motus est animi. Ecce per hujus prudentissimi Patris definitionem, quid sit humana voluntas, monstratum est quia animi motus est. Item in eodem: Veritas autem dicit, quamdiu est voluntas ulla, a natura non potest separari: Et rursus in eodem volumine: Et aliunde est voluntas, et esse non cognoscitur: et si ejus origo quaerenda non est, non ideo quaerenda non est, quod voluntas aliunde non est, sed quia manifestum est unde sit. Ab illo enim est voluntas, cujus est voluntas: ab angelo scilicet voluntas angeli, ab homine hominis, a Deo Dei. Et si operatur Deus in homine voluntatem [Col. 1181B] bonam, id agit, ut oriatur ab illo bona voluntas, cujus est voluntas. Et iterum: Cur ego negas, inquit, clausis oculis res apertas, de natura hominis exoriri hominis voluntatem? Itemque: Ipse animi motus, cogente nullo, voluntas est: quapropter hoc est dicere, voluntas existit de animi motu, quod voluntas existit de voluntate. Et iterum: Itane vero, Juliane, ex homine hominis voluntas non oritur; cum homo bonum opus Dei sit? Postremo, potuitne ascendere in cor tuum, exoriri quidem hominis voluntatem, sed non de libero ejus arbitrio? Dic ergo, unde, si non de natura, id est, non de ipso homine? Quibus testimoniis claret, unamquamque earum, quas hic spiritalis Pater dinumeravit naturas, [Col. 1181C] propriam naturalem habere, et unicuique assignari debere voluntatem. Neque enim poterit angelica natura divinam habere voluntatem aut humanam, neque humana natura voluntatem Dei, vel angeli: sicut nec alterius, quam est, quidquam naturam habere poterit vel motum, nisi quod est naturaliter, aut creatum est. Cum haec ita veritas habeat, certissime claret quod in Domino nostro Jesu Christo duas, id est, Dei et hominis, naturas sive substantias confitentes in unam ejus convenisse subsistentiam sive personam, necesse est, et duas nos naturales in eo fateri voluntates, divinam scilicet et humanam; quia neque divinitatem ejus quantum ad naturae rationem pertinet, humanam habuisse voluntatem dicendum est: neque humanitatem ejus, [Col. 1181D] divinam habuisse naturaliter voluntatem, credendum est: neque rursum aliquam ex eisdem duabus Christi substantiis absque naturali voluntate exstitisse fatendum: cum et humana per omnipotentiam divinitatis ejus sublimata sit, et divina per humanitatem ejus hominibus reserata. Reddere itaque necesse est, quae divina sunt, eidem ut Deo: quae humana sunt, eidem ut homini: et utraque per subsistentialem adunationem unius ejusdemque Domini nostri Jesu Christi, veraciter cognoscenda. Quod verissima definitio sancti Chalcedonensis concilii (Act. V) commonet, asserens: Sequentes igitur sanctos Patres, unum eumdemque confiteri Filium et Dominum nostrum Jesum Christum, consonanter [Col. 1184A] omnes nos docemus, eumdem perfectum in deitate, eumdem perfectum in humanitate, Deum vere et hominem vere, eumdem ex anima rationali et corpore, consubstantialem Patri secundum deitatem, et consubstantialem nobis eumdem secundum humanitatem, per omnia nobis similem absque peccato, ante saecula quidem de Patre genitum secundum deitatem, in novissimis autem diebus eumdem propter nos, et propter salutem nostram ex Maria virgine Dei genitrice secundum humanitatem: unum eumdemque Christum Filium Dei unigenitum, in duabus naturis inconfuse, immutabiliter, indivise, inseparabiliter cognoscendum, nusquam sublata naturarum differentia propter unionem, magisque salva proprietate utriusque naturae, et in unam personam [Col. 1184B] atque subsistentiam concurrentes, non in duas personas partitum atque divisum, sed unum et eumdem Filium unigenitum Deum Verbum Dominum Jesum Christum. Hoc idem etiam sancta synodus quae sub augustae memoriae Justiniano principe in Constantinopoli congregata est, in septimo definitionum capitulo praedicat: Si quis in duabus naturis, dicens, in deitate videlicet et humanitate, unum Dominum nostrum Jesum Christum cognosci non confitetur: ut per hoc significet differentiam naturarum, ex quibus inconfusa et ineffabilis unitas facta est, neque Verbo in naturam carnis transfigurato, neque carne in Verbi naturam translata (manet enim utraque quod est secundum naturam, etiam post factam unitionem secundum subsistentiam), [Col. 1184C] sed in divisione per partem hujusmodi suscipit vocem in mysterio Christi, aut numerum naturarum confitens in uno eodemque Domino nostro Jesu Christo, Deo Verbo incarnato, non tantummodo contemplatione differentiam earum accipit, ex quibus et compositum est, non interemptam propter unitionem (unus enim ex utrisque et per unum utraque), sed propterea numero utitur tanquam divisas propriae subsistentiae consistentes naturaliter [divisae sunt, et propriis subsistentiis conf. naturae], talis anathema sit. Propterea, quae nos hae venerabiles synodi commonent, fideliter necesse est custodire, ut nusquam differentiam naturarum propter unitionem adimamus, sed salva proprietate utriusque naturae, unum Christum Deum verum ac [Col. 1184D] perfectum et eumdem hominem verum atque perfectum confiteamur. Quocirca, si in nullo differentia naturarum Domini nostri Jesu Christi sublata est, necesse est ut in omnibus proprietatibus eamdem differentiam conservemus. Qui enim in nullo adimendam differentiam docuit, in omnibus hanc servari debere commonuit. Ubi autem una voluntas et operatio ab haereticis haereticorumque sequacibus dicitur, qualis in ea differentia cognoscitur? vel ubi secundum hanc sanctam synodum differentia conservatur? dum, si una in eo voluntas (quod absurdum est) asseritur, necesse est eos qui hoc asserunt aut divinam eam dicere, aut humanam, aut ex utrisque compositam, commistam atque confusam, [Col. 1185A] aut (ut haeretici omnes asseverant) Christum unam habere voluntatem et operationem, tanquam de una (ut perhibent ipsi) ejus natura composita procedentem. Et perit in hoc procul dubio differentia naturalis, quam sanctae synodi, etiam post admirabilem unitionem, nobis in omnibus conservandam sanxerunt. Quia et si unum Christum, unamque ejus personam ac subsistentiam, propter unitionem videlicet naturarum, quae facta est secundum subsistentiam, docuerunt, differentiam tamen ipsarum, quae in eo unitae sunt, naturarum, post admirabilem adunationem, usque ad intelligentiae contemplationem nos cognoscere ac praedicare tradiderunt. Si itaque proprietates naturarum in uno eodemque Domino nostro Jesu Christo propter [Col. 1185B] differentiam conservantur: et differentiam quoque naturalium ejus voluntatum et naturalium operationum plena fide nos congruit confiteri, ut eorum doctrinae pedisequi in omnibus approbemur, et nihil haereticae novitatis in Christi Ecclesiam admittamus. Licet enim numerosa etiam aliorum sanctorum Patrum existant volumina, parva [pauca] tamen testimonia de libris qui in Graeco sunt, propter fastidium, in hac humillima suggestione subneximus.
Sancti Gregorii Theologi ex secundo libro de Filio.
Septimum dicatur descendisse de coelo Filium, non ut faciat voluntatem suam, sed voluntatem ejus qui misit eum (Joan. VI) . Si ergo non ab eodem qui descendit haec dicta fuissent, dixissemus utique tanquam ab homine formari verbum, non illo qui in Salvatore intelligitur: illius enim velle nec contrarium est Deo, cum deificatum sit totum.
Sancti Gregorii Nysseni lib. II contra Eunomium.
Quomodo Dominus mundum sibi reconcilians, distribuebat animae corporique beneficium, quod ab eo [Col. 1188A] fiebat hominibus, volens quidem per animam, tangens autem per corpus?
Ejusdem de libro contra Apollinarem.
Hujusmodi autem sermonis haesitationi una erit consolatio, vera mysterii confessio: quoniam formidare quidem in passione, humanae fragilitatis est, juxta quod Dominus ait, spiritum promptum esse dicens, carnem autem infirmam (Matth. XXVI) : suscipere autem ex dispensatione passionem, divinae voluntatis atque virtutis est. Quoniam igitur altera humana voluntas et divina altera est, loquitur quidem ut homo, quod infirmitati carnis congruit, qui nostras passiones suscepit; producit autem secundam vocem, excelsam, et Deo dignam voluntatem confirmari potius quam humanam, propter salutem hominum [Col. 1188B] volens. Qui enim dixit: Non mea voluntas, humanam praesenti sermone significavit: addens autem, tuam, ostendit [Col. 1187] In Graeco est, cognationem divinitatis, cujus voluntatis nulla est, etc. HARD. cognationem, cujus divinitatis nulla est differentia propter unitatem naturae.
Sancti Joannis episcopi Constantinopolitani ex sermone ad eos qui ad missas non occurrerunt; et de consubstantiali.
Si igitur Patris et Filii una voluntas est, quomodo hic dicit: Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu vis (Matth. XXVI; Luc. XXII) . Si enim in divinitate, quod dictum est, sit hoc, aliqua contradictio erit, et multa absurda ex eo nascuntur. Si autem de carne, habent rationem quae dicta sunt, et nullum ex hoc erit scandalum. Nec enim, nolle mori carnem, reprehensio [Col. 1188C] est, quoniam hoc naturae est: ipse autem, quae naturae sunt, omnia absque peccato ostendit, et cum multa abundantia, ut etiam haereticorum obturet ora. Quando ergo dicit: Si potest fieri, transeat a me calix iste, et: Non sicut ego volo, sed sicut tu, nihil aliud ostendit, nisi quia carnem vere indutus est timentem mortem; mortem enim timere, et dubitare, et anxiari, illius est
Sancti Cyrilli episcopi Alexandriae, de libro Thesaurorum.
(Lib. X, c. 3) . Quando videtur timens mortem, et dicens: Si potest fieri, transeat a me calix iste, considera iterum quoniam formidans mortem, caro docebatur a Deo Verbo gestata, hoc deinceps minime pati. Dicebat enim ad Patrem: Non sicut ego volo, [Col. 1188D] sed sicut tu. Et non quidem timebat ipse mortem, secundum quod Verbum est et Deus, sed usque ad finem dispensationem perficere properabat: haec enim erat Patris voluntas. Habet autem et nolle mori, eo quod mortem caro recusabat naturaliter. Ex quibus veridicis testimoniis similiter demonstratur, duas in uno eodemque Domino nostro Jesu Christo naturales voluntates praedicasse, divinam videlicet et humanam, hos venerabiles Patres. Cum enim dicit sanctus Gregorius Nazianzenus, illius enim velle, qui in Salvatore intelligitur, hominis ostendit humanam Salvatoris voluntatem per ipsam unitionem ad Verbum, deificatam fuisse, et ideo non esse contrariam Deo. Itemque demonstrat quia et humanam, licet deificatam, [Col. 1189A] habuit voluntatem; et idem ipse (sicut in sequentibus docet) habuit et divinam, unam eamdemque cum Patre. Si ergo et divinam et deificatam habuit, duas utique habuit voluntates. Quod enim natura divinum est, deificari non indiget: quod vero deificatur, non est profecto natura divinum. Et dum dicit sanctus Gregorius Nyssenus magnus episcopus, veram esse mysterii confessionem, alteram debere intelligi humanam voluntatem et alteram divinam in Christo, quid intelligi commonet, alteram dicendo voluntatem, et alteram, nisi duas manifestissime voluntates? Itemque cum S. Joannes praesul egregius docet unam quidem secundum divinitatem Patris et Filii intelligi voluntatem, et eumdem iterum Dominum Jesum Christum Filium Dei velle dicit ut hominem, [Col. 1189B] et secundum carnem, rationabiliter et sine scandalo dictum debere cognosci, quod nollet mori, idcirco quod humanae sit naturae irreprehensibiliter hoc volentis: clarum est quod et ipse duas naturales in Christo praedicet voluntates: divinam, quae una est Patris et Filii; humanam, quae affectum vivendi naturaliter gerit. Et cum constantissimus orthodoxae fidei praedicator beatus Cyrillus dicit quia secundum quod erat Verbum, non timebat mortem, sed volebat usque ad finem dispensationem perficere, quia haec erat voluntas Patris, quae est secundum divinitatem et Filii, et habuisse eumdem ipsum Dominum nostrum Jesum Christum, secundum humanitatem, non moriendi voluntatem, id est, humanae vitae naturalem affectum, ostendit duas eum, divinam scilicet et [Col. 1189C] humanam, procul dubio in se voluntates habere: unam scilicet, quod dispensationem volebat perficere, alteram, qua dicit nolle carnem naturaliter mori. Nihilominus autem et de duabus naturalibus operationibus Christi datur intelligi, quando iidem venerabiles Patres unicuique Christi naturae propriam operationem assignant. Unde sanctus Hilarius defensor veritatis egregius, in nono libro de fide adversus Arianos, ita nos instruit: Natus igitur unigenitus Deus ex Virgine, homo, et secundum plenitudinem temporum, in semetipso provecturus in Deum hominem, hunc per omnia evangelici sermonis modum tenuit, ut se Dei Filium credi doceret, et hominis filium praedicari admoneret, locutus et gerens homo universa quae Dei sunt, loquens deinde et gerens [Col. 1189D] Deus universa quae hominis sunt: ita tamen, ut ipso illo utriusque generis sermone, nunquam nisi cum significatione et hominis locutus et Dei sit, ut veraciter duae intelligerentur naturae. Itemque ex eodem volumine post pauca: Videsne ita Deum et hominem praedicari, ut mors homini, Deo vero carnis excitatio deputetur? non tamen, ut alius sit qui mortuus est, et alius sit, per quem mortuus resurgit: spoliata enim caro Christus est mortuus. Et rursum, Christum a mortuis excitans idem Christus est, carne se exspolians. Naturam Dei in virtute resurrectionis intellige; dispensationem hominis in morte cognosce. Et cum sint utraque suis gesta naturis, unum tamen Christum Jesum eum memento esse, qui utrumque [Col. 1192A] est. Nunquid ambiguum poterit arbitrari, quod hic Pater luce veritatis illustrat, dum dicit, et locutum et gerentem eumdem Dominum nostrum Jesum Christum, cum esset homo, universa quae Dei sunt: et eumdem ipsum rursum gerentem, cum sit Deus, universa quae hominis sunt, et utrumque genus significative Dei et hominis demonstrantem? ut intelligere volentibus viam veritatis aperiat, quia idem ipse cum unus sit Christus Deus et homo, et divinae operationis potentiam, et humanae naturae operationem habere se comprobat, ut utraque cum alterutro salva contemplativa discretione significet. Et quia utraque, et virtutis divinae et dispensationis humanae, unum eumdemque Dominum nostrum Jesum Christum, qui utrumque est, [Col. 1192B] suis naturis gessisse pronuntiat, qui et divinam operationem unam habet ex aeterno cum Patre, et temporaliter humanam operationem, homo factus pro nobis, in seipso indiminute suscepit, ut veraciter utrumque esset, et ex naturarum propriis operationibus quod erat nosceretur. Sanctus vero Athanasius adaeque Christi confessor in libro tertio adversus Arianos, pariter nos instruit: Sicut enim indutus carne Dominus factus est homo: ita et nos homines per Verbum deificati sumus, assumpti per carnem ejus etiam vitam aeternam sortiemur. Haec necessario praeexercuimus, ut si viderimus eum per instrumentum sui corporis deifice agentem vel dicentem aliquid, cognoscamus quia Deus existens haec operatur: et iterum si viderimus eum humane [Col. 1192C] loquentem aut patientem, non ignoremus quia carne indutus, factus est homo. Et sic omnia facit, et loquitur; singulorum enim proprietatem cognoscentes, et utraque ex uno agi videntes et intelligentes, recte credemus, et non aliquando errabimus. Quam prudenter hic memorabilis Pater ex operationum qualitatibus naturarum quae in Christo sunt differentiam docet intelligi, et tanquam res ipsas prae oculis gerens, manu spiritalis doctrinae legentibus monstrat, cum dicit, ex uno utrasque agi, id est, utrasque operationes, divinam scilicet et humanam, ex uno eodemque procedere? Et commonet, non posse errare, qui secundum hanc rectam intelligentiam credit. Itemque cum dicit: Dicebat et simul faciebat [Col. 1192D] humana, docebat quod et humanae in se operationis, sicut et locutionis proprietatem habebat. Nam si humanae non operatus est, nec locutus est: quamquam et dum humane locutus et operatus est, simul operabatur ut Deus.
Sanctus quoque Dionysius Areopagita episcopus Atheniensis, in libro divinorum Nominum, cap. 2 [4], similiter docet: Discreta est autem benignissima circa nos Dei operatio per hoc quod secundum nos ex nobis integre vereque humanatum est Verbum, quod est supra substantiam, et operatum, et passum [Col. 1193A] quanta humanae ejus et divinae operationi congruunt, praecipua ac probabilia. His namque Pater et Spiritus nulla ratione communicant, nisi quis dixerit, secundum benignissimam et misericordem voluntatem, et per omnem sublimissimam et ineffabilem Dei operationem, quam operatus est secundum nos factus incommutabilis, eo quod Deus et Dei Verbum.
Sanctus Ambrosius, lib. II ad Gratianum imperatorem: Aequalis ergo in Dei forma, minor in susceptione carnis et hominis passione. Nam quomodo eamdem possit minor esse aequalisque natura? Quomodo autem si minor est, eadem facit similiter quae Pater facit? Nam quemadmodum eadem operatio diversae est potestatis, nunquid sic potest minor, quemadmodum major operari? aut una operatio potest [Col. 1193B] esse, ubi diversa substantia est? Itaque accipe Christum, secundum divinitatem, minorem non posse dici.
Ex tomo fidei sancti Leonis Romanae Ecclesiae pontificis, ad sanctum Flavianum episcopum et confessorem.
Agit enim utraque forma cum alterius communione quod proprium est, Verbo scilicet operante quod Verbi est, et carne exequente quod carnis est. Unum horum coruscat miraculis, aliud succumbit injuriis. Et sicut Verbum ab aequalitate paternae gloriae non recedit, ita caro naturam nostri generis non relinquit.
Ejusdem de epistola ad Leonem imperatorem directa.
[Col. 1193C] Licet ergo in uno Domino Jesu Christo, vero Dei atque hominis Filio, Verbi et carnis una persona sit, quae inseparabiliter atque indivise communes habet actiones, intelligendae tamen sunt ipsorum operum qualitates, et sincerae fidei contemplatione cernendum est, ad quae provehatur humilitas carnis, et ad quae inclinetur altitudo deitatis: quid sit quod caro sine Verbo non agit, et quid sit quod Verbum sine carne non efficit.
Sanctus Gregorius episcopus Nyssenus in lib. V contra Eunomium haereticum (Libro III de Beatitud.) : Jejunans autem quadraginta dies postea esuriit. Dedit enim, quando voluit, naturae tempus propria [Col. 1193D] operari.
Sancti Cyrilli Alexandriae episcopi de libro Thesaurorum, cap. 24.
Ergo quae Deo decenter dicta vel acta sunt, ostendunt Salvatorem Christum Deum: et iterum, quae secundum hominem dicta vel facta sunt, ostendunt veraciter hominem. Haec est enim mysterii virtus. Homo factus est Deus Verbum, non ut iterum, sicut Deus ante humanationem omnia agat et loquatur, sed ut saepius propter mysterium dispensationis, quae cum carne est, et sicut homo dicat aliqua. Hanc ergo habentes mysterii virtutem, quomodo non est ineptum scandalizari auditores, cum aliquid [ G., aliquando] ut homo loquatur? Loquitur enim ut homo, loquitur [Col. 1196A] autem et sicut Deus habens in utrisque potestatem. Claret et horum sanctorum Patrum intentio spiritali discretione cernentibus, quod secundum catholicae atque apostolicae Ecclesiae fidei regulam, duas operationes in Christo, id est, divinam humanamque cognoscunt, dum sanctus quidem Dionysius dicit discretam esse operationem Christi, quae secundum nos est ex nobis, et ex hoc integre et vere humanatum Deum Verbum cognosci. Itemque, cum dicit, operari et pati quae humanae ejus divinaeque operationi congruunt, id est, quae humanae ejus operationi, licet divinite [divinitus], conveniunt, secundum quam Deus Pater et Spiritus sanctus nulla ei ratione communicant. Ibi enim discretio esse cognoscitur, ubi differentia procul dubio demonstratur. Si ergo secundum aliam [Col. 1196B] operationem una est Patris et Filii et Spiritus sancti operatio, et secundum aliam nulla ratione Pater et Spiritus sanctus eidem naturali ratione communicant, duae procul dubio operationes in uno eodemque Domino nostro Jesu Christo vero Deo et perfecto, et homine vero et perfecto, dicendae sunt. Et dum ostendit doctor magnus Ambrosius (Ad Gratian., lib. II, c. 10) , non posse diversae potestatis unam operationem existere, nec minorem posse operari quod magnam, nec ubi diversa substantia est, unam posse operationem intelligi, demonstrat manifestis indiciis quod non possit unam naturalem operationem habere divinitas et humanitas Christi, licet unius personae esse noscantur, et alterum cum alterius communione [Col. 1196C] operari cernantur. Ubi itaque major, et minor dicitur operatio, non de una, sed de duabus naturalibus unius Christi operationibus intimatur. Et dum defensor veritatis sanctus Leo ad confessorem Christi Flavianum in dogmatico tomo edisserit, inquiens: Agit utraque forma cum alterius communione quod proprium, et subsequenter per intelligentiae rationem discernit, Verbum quod Verbi est operans, et carnem quod carnis est exsequentem, et uniuscujusque naturae congruentia opera contemplatur, quamvis eas ab alterutrum communione non separet: rebus ipsis ostendit eximius pontifex, imo et omnis cum eo generalitas sancti Chalcedonensis concilii, quod et deitas Christi naturalem operationem inconfusam in unitate [unitione] servavit, et humanitas ejus, quae ad [Col. 1196D] operationem humanae substantiae competunt, exsecuta est, et utraque de uno inconfuse atque inseparabiliter processerunt Domino nostro Jesu Christo, qui ex utrisque naturis subsistit, et in utrisque unus idemque permansit. Et dum ad piae memoriae Leonem Augustum symbolum verae confessionis explanat, et Verbi carnisque unam personam esse veraciter praedicat, intelligentiae tamen viam aperit, et ex ipsorum operum Christi qualitatibus, id est, ut naturali operationum unaquaeque unitatum in Christo secundum subsistentiam naturarum, cujus sit substantiae, cognoscatur. Neque enim hic praeco veritatis admisit, ut humana operatio, quam ex tempore Dominus cum natura humana suscepit, aeternae ejus assignetur essentiae, aut divinae ejus substantiae, humanae [Col. 1197A] operationis mensura ascribatur: sed manente nihilominus unitate personae, naturas quae in Christo secundum subsistentiam unitae sunt, ex operationibus suis agnovit. Si itaque duae naturae sunt, quarum in uno Christo unitio facta est, duae profecto sunt, et harum naturarum operationes, quae cum suis naturis inconfuse atque inseparabiliter convenerunt in uno Domino Jesu Christo. Similiter autem et sanctus Nyssenus Gregorius dedisse dicit Dominum Salvatorem humanae naturae, quam in se habuit, tempus propria operandi, ut apertius demonstraret quod et humana natura quae in Christo est, habuit propriae operationis efficaciam naturalem. Unde certum est, et hunc duas in Christo naturales operationes nihilominus cognovisse. Nam et defensor veritatis beatus Cyrillus [Col. 1197B] Alexandrinus antistes dum colligit, quod ex his, quae Deo decenter dicta vel acta sunt a Domino Salvatore, Deum eum ostendi, et quae ab eodem secundum hominem dicta vel facta sunt, ostendi eum veraciter hominem: manifestum est, quod ex naturalibus operationibus Christi, Christum Deum verum atque perfectum et eumdem hominem verum atque perfectum esse cognovit. Nec enim est alia tam manifesta probatio, quae posset eumdem ipsum et Deum et hominem demonstrare, quam naturales operationes, ex quarum qualitatibus et naturae, de quibus essentialiter procedebant, certissime in eo esse credebantur. Si itaque in duabus, et post inseparabilem unitionem, naturis esse cognoscitur, ubi dualitas naturarum inconfusa permansit, nec earum potuerunt operationes [Col. 1197C] confundi, sed de uno eodemque Domino nostro Jesu Christo suis naturis congruenter procedebant. Non desunt autem et aliorum venerabilium Patrum probatissima testimonia, duas manifeste dicentium naturales operationes in Christo, ut silentio transeamus sanctum Cyrillum Hierosolymitanum, sanctum Joannem Constantinopolitanum, vel quicunque postmodum pro rectitudine venerabilis concilii Chalcedonensis, et tomo sancti Leonis satisfaciendo, laboriosos conflictus adversum confundentium haereses pertulerunt, de quorum errore et novi dogmatis descendit assertio: id est, beatae memoriae Joannes Scythopolitanus episcopus, Eulogius Alexandrinus episcopus, Euphraemius et Anastasius major, Theopolitanae [Col. 1197D] Ecclesiae antistites dignissimi, et prae omnibus aemulator verae et apostolicae fidei piae memoriae Justinianus Augustus, cujus fidei rectitudo, quantum pro sincera confessione Deo placuit, tantum rempublicam Christianam exaltavit. Et utique ab omnibus gentibus ejus religiosa memoria veneratione digna censetur, cujus fidei rectitudo per augustissima ejus edicta in toto orbe diffusa laudatur: quorum unum quod ad Zoilum Alexandrinum praesulem adversus Acephalorum haeresim missum est pro apostolicae fidei rectitudine satisfacere sufficiens, cum hac nostrae humilitatis suggestione vestrae tranquillissimae Christianitati dirigentes, per praesentium latores offerimus. Sed ne multorum dictorum onerosa putetur assertio, et maxime, quibus totius mundi tanquam in [Col. 1200A] fortissimo fundamento cura ac dispensatio inesse dignoscitur, exigua de numerosis huic humillimae suggestioni inserere sanctorum Patrum testimonia maturavimus: quia et hoc incomparabile nimis et magnum est, ut totius reipublicae Christianae cura paulisper submota, pro amore atque verae religionis flagrantia, apostolicae praedicationis doctrinam enucleatius agnoscere cupiat augustissima et religiosissima vestra clementia. Enimvero ex diversis probabilibus Patribus orthodoxae fidei veritas claruit, licet exiguis testimoniis: quia rem apertam et omnibus claram Patres laudabiles superfluum esse censebant disserere. Quis enim, licet tardus sit ad intelligentiam, non videat quod omnibus patet? Quia impossibile et contra ordinem naturae est posse naturam [Col. 1200B] et operationem non habere naturae: quod nec ab haereticis unquam tentatum est dici, qui omnes adversus rectitudinem fidei humanas versutias et callidas quaestiones, atque collectiones illorum pravitatibus congruas, repererunt. Quomodo itaque quod nec a sanctis orthodoxis Patribus dictum est unquam, nec a profanis haereticis praesumptum est inveniri, nunc poterit autumari, ut duarum Christi naturarum, divinae scilicet et humanae, quarum et proprietates salvae esse noscuntur in Christo, unam habere [ Forte esse] operationem quisquam recte sentiens possit demonstrare? cum si una est, dicant, si temporalis, an aeterna dicenda est: divina, an humana incondita, an condita: eadem quoque et Patris est, [Col. 1200C] an altera praeterquam Patris. Si igitur una est, eademque una et divinitatis et humanitatis Christi communis est (quod absurdum est dici) ergo dum Filius Dei quidem, qui Deus et homo est, humana est operatus in terris, pariter et Pater cum eo naturaliter operatus est: quia quae Pater facit, haec et Filius facit similiter (Joan. V) . Sin autem (quod veritas continet) dum humana quaedam operatus est Christus, ad solam ejus ut Filii personam redigitur, quae non est eadem quae et Patris; secundum aliud profecto et aliud operatus est Christus: ut secundum divinitatem, quae facit Pater, eadem et Filius faciat: similiter secundum humanitatem, quae sunt hominis propria, idem ipse operabatur, ut homo, quia verus est et Deus et homo. Unde et veraciter creditur, quod [Col. 1200D] idem ipse, cum unus sit, duas habet naturales operationes, divinam scilicet et humanam, inconditam et conditam, ut verus et perfectus Deus, verus perfectus homo, unus idem ipse mediator Dei et hominum Dominus Jesus Christus (I Tim. II) . Quocirca et ex operum qualitatibus naturarum quoque, quae in Christo per unitionem quae secundum subsistentiam conveniunt, differentia inoffensa cognoscitur. Ut autem et [ Forte his] Deo odibilium haereticorum, quorum sicut vocabula pariter abominamur et dicta ad demonstrationem duntaxat eorum quos novi dogmatis inventores unam in Christo dicendo voluntatem et operationem secuti sunt, pauca quaedam ex eorum [Col. 1201A] exsecrabilibus dictis innexuimus: Apollinaris haeretici contra Diodorum, secundum quod positum est in edicto orthodoxae fidei Justiniani piae memoriae Augusti: Organum, et quod movet, unam solet perficere operationem: quorum autem una est operatio, horum una est essentia. Una ergo essentia facta est Verbi et carnis. Item ejusdem in sermone qui superscriptus est in epiphania incarnationis Dei.
Unus enim Christus divina tantum voluntate movebatur, [Col. 1201B] secundum quod et unam ejus novimus operationem, et in diversis miraculis et passionibus de una ejus composita natura procedentem. Deus enim carnem indutus est [carneus est], et creditur. Severus haereticus in prosphonetico sermone facto in Daphne in martyrio sanctae Euphemiae, ubi sic ait: Anathematizamus autem synodum Chalcedonensem, sed et tomum Leonis praesulis Romanae Ecclesiae, et eos qui dicunt vel dixerunt in duabus naturis unum Dominum nostrum Jesum Christum post ineffabilem et incomprehensibilem unitionem, et sequenter earum duas operationes aut proprietates. Item ejusdem Severi ad Sergium grammaticum, ubi ait: Quoniam igitur unus est operans, una est ejus operatio, et motio operaria [operatoria]. Item ex libro secundo Nestorii [Col. 1201C] hominicolae, quem inscripsit praeclaram initiationem: Inconfusas custodimus naturas, non secundum substantiam [Col. 1201D] Ex Graeco, sed arbitrio. HARD. arbitrio tantum copulatas, propter quod earum unam voluntatem et operationem et dominationem videmus [statuimus], dignitatis aequalitate ostensas. Deus enim Verbum, assumens quem praedestinavit hominem, per potestatis rationem, ad eum non est secretus propter praestitutum [ Forte praecognitum] affectum.
Theodosii haeretici Alexandrini de tomo ab eodem scripto Theodorae Augustae: Reliquum est, ut una sit operatio ex utrisque deifica, quoniam et unius esse et ejusdem dicimus Deo decibilia miracula, et [Col. 1201D] naturales omnes, atque irreprehensibiles passiones. Et post pauca: Et unam esse eamdemque unius Domini nostri Jesu Christi, et Deo dignam sapientiam, scientiamque omnium, et cognitionem secundum utrumque, id est, secundum ejus divinitatem, et secundum ejus humanitatem, quia et unam operationem confitemur Deo dignam, sicut superius dictum est. Et iterum: Deo digna autem ejus operatione una existente, necesse est et inseparatam [ G. impartibilem] eam esse, atque indivisam. Et iterum: Propria sibi faciens, quae ejus sunt, id est, quae carnis sunt, faciensque in ea [inserensque ei] suae naturae operationem. Facere [inserere] vero in ea quid est, nisi locupletari per unitionem Verbi ejus Deo digna operatione, [Col. 1204A] inconfuse atque incommutabiliter unitam ei animatamque carnem demonstrat? Ecce, piissimi domini et filii, sanctorum Patrum testimoniis tanquam radiis spiritalibus Ecclesiae catholicae atque apostolicae doctrina illustrata est, et haereticae caecitatis tenebrae, quae errorem imitantibus objecerunt [ G., objiciunt], revelatae sunt. Nunc necesse est ut novi dogmatis intentio quosnam secuta sit, et quorum doctorum auctoritate fulciatur, annotemus. Cyrus Alexandrinus in septimo definitionum ejus capite ad locum: Et eumdem unum Christum, et unum Filium, operantem Deo decibilia et humana una deivirili operatione, secundum beatum Dionysium. Item Theodori quondam episcopi Pharanitani, ex rescripto ad Sergium episcopum Arsinoitem, ad locum: Et propterea [Col. 1204B] una operatio totius, sicut unius ejusdemque Salvatoris nostri haec omnia sunt. Item Sergii Constantinopolitani ex rescripto ad Cyrum Alexandrinum: Asseruistis autem (quoniam bonum est et ipsis sacris vestris uti vocibus) ut unum eumdemque Christum operari Deo decibilia et humana, una operatione, et haec pie nimisque subtiliter exposuistis. Et in constructione ectheseos, et in aliis, unam voluntatem, et omnem divinam humanamque operationem habere Dominum nostrum Jesum Christum significat. Nec unam tamen, nec duas operationes debere dici permittit. Quod et in aliis cum interdictione, depositione et excommunicatione sententialiter asserit. Pyrrhus in dogmatico tomo et confirmatione ectheseos, unam voluntatem confitetur in Christo: et postmodum [Col. 1204C] in libello fidei, quem in confessione beati Petri apostolorum principis obtulit, duas voluntates et duas operationes naturales confitetur in uno Domino nostro Jesu Christo, in quo et testimoniis sanctorum Patrum ita se orthodoxae fidei veritatem habere confirmat. Paulus quoque hujus successor, in epistola ad apostolicae memoriae Theodorum papam, nostrae humilitatis praedecessorem, unam voluntatem Christum habere confitetur. Et idem in constructione typi cum interdictione, depositione et excommunicatione, neque unam neque duas voluntates aut operationes asserit dici debere in uno Domino nostro Jesu Christo. Petrus ejus successor ad sanctae memoriae Vitalianum papam scribens, et unam duas voluntates, et unam [Col. 1204D] duas operationes in dispensatione incarnationis magni Dei et Salvatoris sapere se profitetur. Quis, quaeso, non compungatur, mansuetissimi atque clementissimi principum, et humanae vitae ancipites laqueos tremens consideret, atque cum interno gemitu Deum, qui est fons misericordiae, deprecetur erui se ab inimici insidiis ad deceptionem humanae mentis undique circumpositis, cernens hos, qui se de summitate scientiae praedicabiles aestimabant, in haeretici erroris laqueos incidisse, nec in ipso errore constantes, sed semper instabiles? quandoquidem Sergius in aliis et in aliis scriptis, unam voluntatem et unam operationem Dominum Jesum Christum habere praedicat: [Col. 1205A] et in ecthesi omnem divinam et omnem humanam operationem unius esse Christi pronuntiat: et subsequenter e contrario affirmat, unam operationem a quibusdam Patribus esse dictam in Christo, duas autem operationes a nullo: nec unam tamen operationem, nec duas, definit debere dici in uno Domino nostro Jesu Christo. Itemque Pyrrhus in [Col. 1205D] Graece, βεβαιώσει , confirmatione. HARD. conformatione typi, et in aliis pro Cyro Alexandrino satisfaciens, unam voluntatem et unam operationem intelligere se demonstrat. Et in scriptis ad sanctae memoriae Joannem papam, unam voluntatem, et unam operationem Dominum nostrum Jesum Christum habere confirmat. Et idem ipse in libello fidei, cum sanctorum Patrum testimoniis duas naturales voluntates habere comprobat Dominum Salvatorem. Itemque Paulus ejus successor, in epistola ad Theodorum apostolicae memoriae papam, unam [Col. 1205B] voluntatem habere Christum pronuntiat. Et idem ipse in compositione typi, nec unam nec duas debere dici voluntates aut operationes statuit. Petrus quoque, et unam, et duas voluntates et operationes in dispensatione incarnationis Salvatoris nostri Jesu Christi sapere se protestatur: et unusquisque eorum aliter asserentes condemnat, excommunicatque, atque de numero Ecclesiae projicit. Attendat igitur a Deo institutum vestrae clementiae fastigium interno discretionis illius [suae] oculo, quem ad dispensandum populos Christianos, divina gratia illustrante, percipere meruit, quemnam talium doctorum sequendum censeat populus Christianus, cujus horum doctrinam debeat amplecti, ut possit salvari, qui et omnes, et [Col. 1205C] alterum unusquisque eorum condemnat, sicut variae eorum et instabiles definitiones in scriptis asseverant, modo unam voluntatem et unam operationem, modo nec unam nec duas operationes, modo unam voluntatem et operationem, et rursum duas voluntates et duas operationes, itemque unam voluntatem et unam operationem, et denuo nec unam, nec duas, et alius unam et duas.
Quis exaestuans, piissimi domini, tantae caecitatis [Col. 1205D] errores non abominetur et caveat, si utique salvari desiderat, et immaculatam suae fidei rectitudinem venienti Domino cupit offerre? Eximenda proinde, ac summis conatibus cum Dei praesidio liberanda est sancta Dei Ecclesia Christianissimi vestri imperii mater de talium doctorum erroribus, et evangelicam atque apostolicam orthodoxae fidei rectitudinem, quae fundata est super firmam petram hujus beati Petri apostolorum principis Ecclesiae, quae ejus gratia atque praesidio ab omni errore illibata permanet, omnis praesulum numerus ac sacerdotum, cleri, ac populorum, unanimiter ad placendum Deo, animamque [Col. 1208A] salvandam, veritatis formulam apostolicae traditionis nobiscum confiteatur, et praedicet. Haec autem nostrae humillimae suggestioni innectere curavimus, afflicti atque incessabiliter ingementes de tantis Ecclesiae sacerdotum erroribus, propria magis quaerentium, quam veritatem fidei statuere et fraternae admonitionis sinceritatem ad proprium contemptum pertinere censentium, non invido (sicut Deus testis est) animo, neque per elationem jactantiae, neque per contentionis adversitatem, neque inaniter eorum doctrinam cupientes reprehendere, neque quamlibet quis suspicetur humanae delectationis arrogantiam, sed pro ipsius veritatis, in qua salvari nos confidimus, rectitudine, et pro ipsius purae [Col. 1207D] In Graeco, et evangelicae. HARD. evangelicae confessionis regula, pro salute videlicet animarum, [Col. 1208B] ac reipublicae Christianae stabilitate, pro sospitate Romani imperii gubernacula dispensantium, meae humilitatis apostolicos praedecessores commonuisse, rogasse, increpasse, obsecrasse, arguisse, et omnem modum exhortationis exercuisse, quatenus medelam possit recens vulnus accipere. Nec post inoliti erroris diuturnitatem a commonitione siluerunt, sed semper hortati sunt ac contestati, et hoc ex fraterna charitate, non per malitiam vel pertinaciam odiosam (absit, absit a corde Christiano, ut in alterius lapsum grassetur, cum Dominus omnium doceat: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) ; qui gaudet super unum poenitentem magis quam super nonaginta novem justos (Luc. XV) : qui ad liberandum ovem perditam, suae majestatis inclinans [Col. 1208C] potentiam, de coelis ad terras descendit), sed et expansis spiritalibus ulnis optantes atque exhortantes eos in orthodoxae fidei unanimitate remeantes amplecti, eorumque conversionem ad integram orthodoxae fidei rectitudinem praestolantes: quatenus de nostro consortio, imo beati Petri apostoli, cujus licet indigni, ministerio fungimur, et traditionis formulam praedicamus, seipsos non facerent alienos, sed concorditer nobiscum immaculatam hostiam pro stabilitate fortissimi ac serenissimi imperii indesinenter Christum Dominum exorent. Credimus, piissime rerum domine, nullam ambiguitatis caliginem remansisse, quae ad discernendum possit obsistere iis qui secuti sunt novi dogmatis inventores. Nam et suavitas spiritalis intelligentiae, qua Patrum redolent dicta, [Col. 1208D] coram oculis constituta: et haereticorum abominabilis fetor, ab omnibus fidelibus aspernandus, innotuit. Et quia novi dogmatis inventores, haereticorum sectatores ostensi sunt, et non sanctorum Patrum pedisequi, nec remansit incognitum: igitur quantumcunque suum colorare velit quisquam errorem, a luce veritatis arguitur, sicut et Apostolus gentium docet: Omne quod revelatur lumen est (Ephes. V) : quia veritas constans semper et eadem permanet, semper autem falsitas variatur, et sibi ipsi, variando, approbatur ac redarguitur esse contraria. Ex hoc enim et sibi ipsis adversa docuisse novi dogmatis inventores ostensi sunt, quia evangelicae atque apostolicae [Col. 1209A] fidei sectatores esse noluerunt. Quapropter, quia et veritas claruit Deo inspirante vestrae pietatis obtutibus, et falsitas denotata, et qua digna est, abominationem consecuta, restat ut a Deo coronatae vestrae clementiae piis favoribus victoriae coronam redimita veritas fulgeat, et novitatis error cum suis inventoribus, et iis qui eorum doctrinam secuti sunt, propriae praesumptionis poenam exsolvat, et de medio orthodoxorum antistitum pro suae novitatis haeretica pravitate pellantur, quam intra unam sanctam catholicam atque apostolicam Christi Ecclesiam conati sunt introducere, et individuum atque illibatum corpus Ecclesiae contagione pravitatis haereticae maculare. Nec enim aequum est ut nocentes innocentibus noceant, aut immunes aliorum delicta [Col. 1209B] percellant: cum etsi in hoc saeculo condemnatis parcatur, sicut ipsi quibus parcitur, nullum in Dei judicio sentiunt parcendo beneficium, ita parcentibus non minimum ingerunt [Ingeritur] pro illicita compassione periculum. Haec autem ideo Deum omnipotentem felicibus vestrae mansuetudinis ad emendandum credimus reservasse temporibus, ut locum et zelum ipsius Domini nostri Jesu Christi, qui vestrum imperium coronare dignatus est, facientes in terris, pro ejus evangelica atque apostolica veritate justum judicium proferatis: quia dum humani generis redemptor atque salvator sit injuriam passus, nunc usque sustinuit, vestraeque fortitudinis aspiravit imperio, ut ejus fidei causam (sicut aequitas exigit, et sanctorum Patrum, sacrarumque [Col. 1209C] generalium quinque synodorum decrevit instructio) exsequi dignemini, et redemptoris ac coregnatoris injuriam de suae fidei contemptoribus per ejus praesidium ulciscamini, propheticum illud vaticinium cum imperiali clementia magnanimiter adimplentes, quo rex et propheta David ad Deum loquitur: Zelus domus tuae, inquiens, comedit me (Psal. LXVIII) . Unde pro tali Deo placito zelo collaudatus, illam beatam vocem audire a Creatore omnium meruit: Inveni David virum secundum cor meum, qui faciat omnes voluntates meas (Act. XIII) . Cui et in Psalmis pollicetur: Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum: manus enim mea auxiliabitur ei, et brachium meum confortabit eum (Psal. LXXXVIII) , ut cujus causam conflagranti studio elaborat Christianae [Col. 1209D] clementiae vestrae piissimus principatus efficere remunerationis gratia, omnes actus fortissimi eorum imperii felices, et prosperos faciat, qui in suis sacris Evangeliis repromittit inquiens: Quaerite primum regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) . Omnes enim, ad quos sacrorum apicum pervenit notitia, et quia sic benigniter augustae magnanimitatis vestrae mansuetudinis est demonstratus intentus, innumeras gratiarum actiones et incessabiles laudes, admirati de tanta clementiae magnitudine, propagatori vestri fortissimi imperii persolverunt: quia vere, ut piissimi et aequissimi principes, quae Dei sunt, cum Dei timore dignati estis peragere, [Col. 1212A] omnem immunitatem a nostra parvitate dirigendis personis polliciti. Et confidimus quia quae promisit vestra pia clementia, potens est et efficere, quatenus quod Deo a vestrae Christianitatis imperio religiosa humanitate devotum est et promissum, nihilominus ejus auxiliante omnipotentia impleatur. Unde et laus ab omnibus nationibus Christianis, et perennis memoria, et frequens oratio pro sospitate, et triumplialibus, ac perfectis victoriis concedendis, ante Christum Dominum, cujus causa est, effundatur, quatenus supernae majestatis terrore perculsae gentium nationes, sub sceptris vestri robustissimi principatus humiliter colla prosternant, ut piissimi vestri regni continuetur potentia, dum temporali imperio aeterni regni succedit perennis felicitas. Nec [Col. 1212B] enim poterit aliud simillimum inveniri, quod vestrae invictissimae fortitudinis divinae majestati commendet clementiam, quam ut repulsis a regula veritatis errantibus, evangelicae atque apostolicae nostrae fidei ubique illustretur et praedicetur integritas. Propterea, piissimi et a Deo instructi domini filii, si hanc sacrarum Scripturarum venerabilium synodorum spiritualium Patrum irreprehensibilem apostolici dogmatis regulam, juxta evangelicam eorum [earum] intelligentiam, per quam veritatis nobis formula, spiritu reserante, monstrata est, Constantinopolitanae praesul Ecclesiae tenere nobiscum ac praedicare delegerit, pax multa erit diligentibus nomen Dei (Psal. CXVIII) et ullum non remanebit dissensionis scandalum, et fiet quod in Actibus apostolorum, [Col. 1212C] dum per gratiam sancti Spiritus populus ad cognitionem Christianitatis accesserit, omnibus nobis cor unum et anima una (Act. IV) . Sin autem (quod porro longe sit) novitatem nuper ab aliis introductam amplecti maluerit, et alienis a regula veritatis orthodoxae atque apostolicae nostrae fidei sese irretire doctrinis, quam, ut pote animabus noxiam, declinare, indesinenter ab apostolicis meae humilitatis praedecessoribus exhortati atque commoniti, usque hactenus distulerunt, ipse noverit, quid de tali contemptu in divino Christi examine satisfaciet apud judicem omnium qui in coelis est, cui et nos ipsi pro suscepto verae praedicationis ministerio, vel praesumptione Christianae religioni contraria, dum ad [Col. 1212D] judicandum advenerit, reddituri sumus rationem: nobisque (quod suppliciter exoro) liceat apostolicam atque evangelicam rectae fidei regulam, ut ab exordio percepimus, inconfuse et libere cum simplici puritate integram atque illibatam servare. Proinde vestrae augustissimae serenitati pro affectu ac reverentia catholicae atque apostolicae rectae fidei, ab ipso coregnatore Christiani imperii Domino Jesu Christo, cujus veram confessionem intemeratam cupitis conservare, perfecta piorum laborum reputabitur merces, quia nihil in aliquo neglectum est vel omissum a vestra a Deo coronata clementia, quod non possit salva integritate verae fidei ad Ecclesiarum concordiam pertinere: quia judex omnium Deus propositum mentis exquirit, et studium pietatis [Col. 1213A] acceptat, qui causarum exitus, sicut expedire judicat et dispensat. Obsecro itaque, piissime atque clementissime Auguste, atque una cum mea exiguitate omnis anima Christiana flexo genu suppliciter deprecatur, ut omnibus Deo placitis bonis atque admirandis imperialibus beneficiis quae per eorum Deo acceptabile studium superna dignatio humano generi concedere dignata est, etiam hoc ad reintegrationem perfectae pietatis coregnatori Christo Domino hostiam acceptabilem offerre jubeatis verbum impunitatis concedentes, et liberam loquendi facultatem unicuique loqui volenti, et verbum impendere pro fide, quam credit et tenet, quatenus ab omnibus manifestissime cognoscatur quod nullo terrore, nulla potestate, nulla comminatione vel aversione quisquam [Col. 1213B] pro veritate catholicae atque apostolicae fidei loqui volens, prohibitus aut repulsus est, quatenus omnes unanimiter pro tanto et tam inaestimabili bono per cunctum suae vitae spatium divinam majestatem glorificent, et pro incolumitate atque exaltatione fortissimi vestri imperii unanimiter incessabiles Christo Domino preces effundant. Subscriptio. Piissimorum dominorum imperium gratia superna custodiat, eique omnium gentium colla substernat.
[Col. 1162A] Τοῖς εὐσεβεστάτοις δεσπόταις, καὶ γαληνοτάτοις νικηταῖς καὶ τροπαιούχοις, προσφιλεστάτοις τέκνοις L. ἐρασταῖς] τοῦ Κυρίου ἡμῶυ Ἰησοῦ Χριστοῦ Κωνσταντίνῳ μεγάλῳ βασιλεῖ, Ἡρακλείῳ, καὶ Τιβερίῳ Αὐγούστοις, Ἀγάθων ἐπίσκ. δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ.
Κατανοοῦντί μοι τοῦ ἀνθρωπίνου βίου τὰς διαφόρους ὀδύνας, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν τὸν μόνον ἀληθινὸν μετὰ σφοδρότητος ὀδυρμῶν στενάζοντι, ὅπως παράκλησιν τῇ χειμαζομένῃ ψυχῆ τῷ πόθῳ τῆς θείας εὐσπλαγχνίας μεταδῷ, καὶ ἀπὸ τοῦ βυθοῦ τῶν θλίψεων τῇ δυναστείᾳ τῆς αὐτοῦ δεξιᾶς ἀνακουφίσῃ, μεγάλην καὶ θαυμαστὴν μετὰ ἀκαταπαύστου εὐχαριστίας ὁμολογῶ, γαληνότατοι δεσπόται καὶ τέκνα, παραμυθίας ἐπιτηδειότητα παραστῆσαι κατηξίωσε τὴν εὐσεβῆ πρόθεσιν τῆς γαληναίας ὑμῶν ἡμερότητος· ἥντινα πρὸς σύστασιν τῇ θεόθεν καταπιστευθείσῃ αὐτῇ [αὐτῆς] Χριστιανικωτάτῃ πολιτείᾳ ἡ αὐτοῦ ἐπίνευσις ἐχαρίσατο, ὅπως ἡ βασιλικὴ ἶσχὺς καὶ εὐμένεια περὶ Θεοῦ, δι` οὗ βασιλεῖς βασιλεύουσι, τοῦ Βασιλέως ὄντως τῶν βασιλευόντων, καὶ Κυρίου τῶν κυριευόντων, καὶ φροντίσῃ, καὶ ζητήσῃ, καὶ τῆς Ἀμωμήτου αὐτοῦ πίστεως τὴν ἀλήθειαν, ὡς παρὰ τῶν ἀποστόλων, καὶ τῶν ἀποστολικῶν Πατέρων παρεδόθη, ἀγρύπνως ἐπιζητήσῃ· καὶ ὡς ἡ ἀληθὴς παράδοσις περιέχει, ἐνστατικῶς ἐπιθυμήσῃ ἐν πάσαις ταῖς Ἐκκλησίαις ἐπικρατῆσαι. Καὶ μήπως τινὰ τῶν ἀκουόντων ὁ οὕτως εὐσεβὴς διαλάθῃ σκοπὸς, ἢ ἀνθρωπίνη ὑποψία καταπτοήσῃ λόγιζομένων ἐξουσίᾳ ἡμᾶς εἶναι συνωθησθέντας, καὶ οὐχὶ πληρεστάτῃ γαληνότητι πρὸς τὸ ἀπολογήσασθαι περὶ τοῦ κηρύγματος τῆς εὐαγγελικῆς καὶ ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὑπομνησθέντας, αἱ θειώδεις κεραῖαι πρὸς τὸν τῆς ἀποστολικῆς μνήμης Δῶνον τὸν ἀρχιερέα καὶ προηγησάμενον τὴν ἡμετέραν μετριότητα, πᾶσι τοῖς λαοῖς καὶ ἔθνεσι διὰ τῆς ἡμῶν διακονίας ἐφανεροποίησαν, καὶ πληροφοροῦσιν· ἅστινας κεραίας ἡ χάρις τοῦ ἁγίου Πνεύματος τῷ καλάμῳ τῆς βασιλικῆς γλώττης ἐκ τοῦ καθαροῦ τῆς καρδίας θησαυροῦ ὑπηγόρευσεν, ὑπομιμνησκούσας, καὶ μὴ καταθλιβούσας· ἀπολογουμένας καὶ μὴ καταφοβούσας· μὴ καταπονούσας, ἀλλὰ προτρεπούσας· πρὸς ταῦτα, ἅπερ εἶσὶ τοῦ Θεοῦ, κατὰ Θεὸν προτρεπούσας. Ἐπειδὴ καὶ αὐτὸς ὁ πάντων κτίστης καὶ λυτρωτὴς, ὁπόταν ἠδύνατο ἐν τῇ μεγαλειότητι τῆς ἶδίας θεότητος τοὺς θνητοὺς ἐκφοβῆσαι, ἡμερότητι μᾶλλον ἀνεικάστου φιλανθρωπίας ταπεινῶς εἶς τὰ καθ` ἡμᾶς κατελθὼν, οὓς ἐδημιούργησε, καὶ λυτρώσασθαι κατηξίωσεν· ὅστις καὶ αὐτοπροαίρετον παρ` ἡμῶν τῆς ἀληθοῦς πίστεως τὴν περὶ αὐτοῦ ὁμολογίαν ἐκδέχεται. Ὅπερ καὶ ὁ μακάριος Πέτρος ὁ κορυφαῖος τῶν ἀποστόλων ὑπομιμνήσκει· «Ποιμαίνετε τὸ ἐν ὑμῖν ποίμνιον τοῦ Χριστοῦ μὴ ἀναγκαστῶς, ἀλλ` ἑκουσίως κατὰ Θεὸν προτρεπόμενοι.» Ταύταις τοίνυν ταῖς θείαις συλλαβαῖς, ἡμερώτατοι τῶν πραγμάτων δεσπόται, ἐμψυχωθεὶς, καὶ πρὸς ἐλπίδα παραμυθίας ἀπὸ βαθυτάτων ὀδυνῶν κουφισθεὶς, ἠρξάμην τῇ κρείττονι κατ` ὀλίγον ἀνεθεὶς παῤῥησίᾳ τὰ ἤδη [ἴσ. τοῖς ἤδη] διὰ τῆς σάκρας τῆς ἡμερωτάτης ὑμῶν ἀνδρείας προσταχθέντα [προσταχθῶσιν] ἐνεργῶς πρόθυμον ὑπουργίαν παριστᾶν, καί τινα πρόσωπα εἴς τε τὴν τοῦ καιροῦ τούτου ἀτονίαν, καὶ τῆς δουλικῆς ὑμῶν χώρας ποιότητα ἠδύναντο εὑρεθῆναι ἕνεκεν πληροφορίας ὑπακοῆς, ἐπεζήτουν, καὶ μετὰ βουλῆς τῶν συνδούλων μου τῶν ἐπισκόπων ἀπό τε τῆς πλησιαζούσης τούτῳ τῷ ἀποστολικῳ θρόνῳ συνόδου, εἴτα δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ δουλικοῦ κλήρου [L. οἶκείου] τοῦ φιλοῦντος [τοὺς φιλοῦντας] τὸ ὑμέτερον Χριστιανικώτατον κράτος, καὶ ἀκολούθως ἀπὸ τῶν θεοσεβεστάτων δούλων τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τῷ σπεῦσαι παρὰ τὰ ἴχνη τῆς εὐσεβοῦς ὑμῶν γαληνότητος. Καὶ εἶ μὴ ὅτι μακρὰ περίοδος τῶν χωρῶν, ἐν αἷς ἡ σύνοδος καθέστηκε τῆς ἡμετέρας ταπεινώσεως, τοῦ τοσούτου χρόνου ἐπεσώρευσε τὴν ἐπέκτασιν, πάλαι τοῦτο, ὅπερ μόλις ποτὲ νῦν γενέσθαι ἠδυνήθη, ἡ περισπούδαστος ὑπακοὴ [ἴσ. περισπουδάστῳ ὑπακοῇ] ἡ ἡμετέρα δουλεία ἐπλήρωσεν. Ἀλλ` ἐν ὅσῳ ἀπὸ διαφόρων ἐπαρχιῶν ἡ δουλικὴ σὺν ἡμῖν σύνοδος συνηθροίζετο· ἐν ὅσῳ πρόσωπα, τινὰ μὲν ἀπὸ τῆς δουλικῆς τοῦ ἡμερωτάτου ὑμῶν κράτους πόλεως Ῥώμης, ἢ ἐκ τοῦ πλησίον στεῖλαι φροντίζομεν, τινὰ δὲ ἐκ τῶν πόῤῥωθεν τυγχανουσῶν ἐπαρχιῶν, ἐν αἷς τὸν λόγον τῆς Χριστιανικωτάτης πίστεως παρὰ τῶν ἀποστολικῶν τῶν προηγησαμένων τὴν ἐμὴν ἐλαχιστίαν οἱ σταλέντες ἐκήρυσσον, ἐξεδεχόμεθα ὑποστρέψαι, οὐ μικρὰ παραδρομὴ χρόνων ἐξηνύσθη· ἵνα τὰς σωματικὰς ἀσθενείας, ἐμοῦ τοῦ οἶκείου ὑμῶν σιωπῇ παρέλθω, ἐν αἷς οὔτε ζῇν ἔξεστιν, οὔτε ἀρέσκει συχναῖς ἀσθενείαις ἀποκάμνοντα. Καὶ διὰ τοῦτο, χριστιανικώτατοι δεσπόται καὶ τέκνα, κατὰ τὴν εὐσεβεστάτην κέλευσιν τῆς θεοσκεπάστου ὑμῶν ἡμερότητος ἕνεκεν ὑπακοῆς, ἧς ὠφείλομεν, οὐχ ἕνεκεν παῤῥησίας τῶν εἶς αὐτοὺς [ἴσ. τῆς ἐν αὐτοῖς] περισσευούσης εἶδήσεως, οὓς στέλλομεν, τοὺς παρόντας συνδούλους ἡμῶν Ἀβουνδάντιον, Ιὠάννην, καὶ Ιὠάννην, τοὺς εὐλαβεστάτους ἀδελφοὺς ἡμῶν καὶ ἐπισκόπους, Θεόδωρον καὶ Γεώργιον τὰ ἀγαπητὰ ἡμῶν τέκνα, τοὺς πρεσβυτέρους, μετὰ τοῦ ἀγαπητοῦ ἡμῶν τέκνου Ιὠάννου τοῦ διακόνου, καὶ Κωνσταντίνου τοῦ ὑποδιακόνου· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Θεοδώρου τοῦ πρεσβυτέρου λεγάτου τῆς ἁγίας Ἐκκλησίας Ρἁβέννης, καὶ τοὺς θεοσεβεστάτους δούλους τοῦ Θεοῦ τοὺς μοναχοὺς μετὰ καθοσιώσεως ἱκετευτικῆς καρδίας ἐφρωντίσαμεν ἀποστεῖλαι. Παρὰ γὰρ ἀνθρώποις ἐν μέσῳ ἐθνῶν τυγχάνουσι, καὶ ἀπὸ σωματικοῦ μόχθου τὴν τροφὴν μετὰ μεγάλου δισταγμοῦ ποριζομένοις, πῶς εἶς τὸ πλῆρες δυνήσεται εὑρεθῆναι ἡ τῶν Γραφῶν εἴδησις_ εἶ μὴ ὅτι κανονικῶς ἀπὸ τῶν ἁγίων τῶν προηγησαμένων καὶ τῶν ἁγίων πέντε συνόδων ἅπερ ὡρισμένα εἶσὶν, ἐν ἁπλότητι καρδίας, καὶ ἀναμφιβόλως ἀπὸ τῆς παραδοθείσης παρὰ τῶν Πατέρων πίστεως φυλάττομεν, ἓν καὶ ἐξαίρετον ἔχειν διὰ παντὸς εὐχόμενοί τε καὶ σπεύδοντες, ἵνα μηδὲν παρὰ τὰ κανονικῶς ὁρισθέντα μειωθῇ, μηδὲν ἀλλαγῇ, ἢ προστεθῆ, ἀλλὰ ταῦτα καὶ ῥήμασι, καὶ νοήμασιν ἀπαράτρωτα φυλαχθῶσιν. Οἷς τισι διακομισταῖς καὶ χρησεις τινὰς τῶν ἁγίων Πατέρων, οὓς ἐδέξατο αὕτη [ταύτη] ἡ ἀποστολικὴ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία, μετὰ τῶν βιβλίων αὐτῶν παραδεδώκαμεν· ὅπως εὐπορίας τυχόντες τοῦ ἀναφέρειν ἀπὸ τοῦ εὐμενοῦς ὑμῶν καὶ Χριστιανικωτάτου κράτους ἐκ τούτων μόνον ἀπολογήσασθαι σπεύσωσι, ἐπ` ἄν ἡ βασιλικὴ ἡμερότης προστάξῃ, τί αὕτη [ταύτη] ἡ πνευματικὴ μήτηρ τοῦ θεοκατορθώτου ὑμῶν κράτους, ἡ τοῦ Χριστοῦ ἀποστολικὴ Ἐκκλησία πιστεύει, καὶ κηρύσσει οὐ διὰ κοσμικῆς εὐγλωττίας, ἥτις οὐδὲ ἶδιώταις ἀνθρώποις βοηθεῖ, ἀλλὰ δι` ἀκεραιότητος τῆς ἀποστολικῆς πίστεως, ἐν ᾗ καὶ ἐκ σπαργάνων ἀνατραφέντες μέχρι τέλους τῷ κατορθωτῇ τοῦ Χριστιανικωτάτου ὑμῶν κράτους τῷ Κυρίῳ τοῦ οὐρανοῦ πάντας σὺν ἡμῖν ἱκετεύομεν δουλεύειν καὶ φυλάττεσθαι. Διόπερ ἄδειαν, ἤγουν αὐθεντίαν δεδώκαμεν αὐτοῖς πρὸς τὸ ὑμέτερον γαληναῖον κράτος, ἐπὰν κελεύσῃ ἡ ὑμῶν φιλανθρωπία, τοῦ ἁπλῶς ἀπολογήσασθαι εἶς ὅσον αὐτοῖς μόνον ἐπετέθη· ἵνα μηδὲν δηλονότι προπετεύσωνται προσθεῖναι, ἢ ὑφελεῖν [ὀφεῖλαι], ἢ ἀλλάξαι, ἀλλὰ τὴν παράδοσιν τούτου τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου, καθὼς ὡρίσθη ἀπὸ τῶν προηγησαμένων ἀποστολικῶν προέδρων, εἶλικρινῶς ἐξηγήσασθαι. Ὑπὲρ ὧν γονυπετοῦντες τῇ διανοίᾳ ἱκετικῶς [ἱκετευτικῶς] τὴν ὑμετέραν φιλανθρωπίαν, ἥτις πρὸς ἡμερότητα διὰ παντὸς ἀποβλέπει, δυσωποῦμεν, ἵνα κατὰ τὴν ἀγαθοθελῆ, καὶ σεβασμίαν τῆς βασιλικῆς σάκρας ὑπόσχεσιν ἀποδοχῆς αὐτοὺς ἀξιώσῃ ἡ χριστομίμητος ὑμῶν γαληνότης, καὶ εὐμενεῖς τὰς ἀκοὰς ὑμῶν ταῖς μετρίαις αὐτῶν ἀναφοραῖς χαρίσασθαι καταξιώσῃ. Οὕτως ἠνεῳγμένα τὰ ὦτα τοῦ παντοδυνάμου Θεοῦ πρὸς τὸ εἶσακοῦσαι τῶν ἱκεσιῶν ἡμῶν εὑρήσαι ἡ ὑμετέρα ἡμερωτάτη εὐσέβεια, καὶ ἀβλαβεῖς περί τε τὴν ὀρθότητα τῆς ἀποστολικῆς πίστεως, περί τε τὴν τῶν σωμάτων ὁλοκληρίαν τοῖς οἶκείοις ἀποκαταστῆσαι κελεύσῃ· οὕτως ἀποκαταστήσαι ἡ ὑπερτάτη μεγαλειότης διὰ τῶν ἀνδρειοτάτων, καὶ ἀηττήτων καμάτων τῆς ὑμῶν θεοστηρίκτου φιλανθρωπίας ὑπὸ τὸ ἀγαθοθελὲς διάδημα τῆς ὑμῶν βασιλείας πᾶσαν τὴν τῶν Χριστιανῶν πολιτείαν, καὶ τοῖς ἀνδρειοτάτοις ὑμῶν σκήπροις τὰ ἀντιτασσόμενα, ὑποτάξαι ἔθνη, ἵνα ἐκ τούτου πάσῃ ψυχῇ, καὶ πᾶσι τοῖς ἔθνεσι πληροφορία γένηται, ὅτι ὅπερ διὰ τῶν σεβασμίων κεραιῶν περὶ ἀβλαβησίας, καὶ τοῦ μὴ ἔν τινι βαρυνθῆναι τοὺς ἐρχομένους, τοῦ Θεοῦ αὐτῇ ἐνηχήσαντος, ὑποσχέσθαι κατηξίωσεν, ἐν πᾶσιν ἐπλήρωσεν, Οὔτε γὰρ ἡ εἴδησις αὐτῶν παῤῥησίαν δέδωκεν, ἵνα τολμήσωμεν πρὸς τὰ εὐσεβῆ ὑμῶν ἴχνη τούτους στεῖλαι, ἀλλὰ τοῦτο ἡ βασιλικὴ ὑμῶν εὐμένεια φιλανθρώπως κελεύουσα προετρέψατο, καὶ ἡ ἡμῶν σμικρότης τὸ κελευθὲν μεθ` ὑπακοῆς ἐπλήρωσεν. Ἵνα δὲ τῇ θεοσυστάτῳ [θεοδιδάκτῳ] ὑμῶν εὐσεβείᾳ, τί περιέχει ἡ δύναμις τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως, διὰ βραχέων δηλοποιήσωμεν, ἣν καὶ παρελάβομεν διὰ τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως παρὰ τῶν ἀποστολικῶν ἀρχιερέων, καὶ τῶν ἁγίων πέντε οἶκουμενικῶν συνόδων, δι` ὧν οἱ θεμέλιοι τῆς καθολικῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας ἐστερεώθησαν, καὶ ἐσταθερώθησαν, αὕτη τοιγαροῦν ἐστιν ἡ κατάστασις τῆς εὐαγγελικῆς, καὶ ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως, ἵνα ὁμολογοῦντες τὴν ἁγίαν καὶ ἀχώριστον Τριάδα, τουτέστι τὸν Πατέρα, Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον, μιᾶς εἶναι θεότητος, μιᾶς φύσεως καὶ οὐσίας, ἑνὸς αὐτὴν κηρύττωμεν καὶ φυσικοῦ θελήματος, δυνάμεως, ἐνεργείας, δεσποτείας, μεγαλειότητος, ἐξουσίας, καὶ δόξης. Καὶ εἴτι δήποτε περὶ τῆς αὐτῆς ἁγίας Τριάδος οὐσιωδῶς λέγεται, ἑνικῷ ἀριθμῷ ὡς ἀπὸ μιᾶς φύσεως τριῶν ὁμοουσίων Τριάδα προσώπων καταλαμβανώμεθα [ἴσ., ὡς ἐπὶ μιᾶς φύσεως τ. ὁμ. προσώπων συμπεριλαμβάνωμεν], κανονικῷ λόγῳ τοῦτο διδαχθέντες. Ὅτε δὲ περὶ τοῦ ἑνὸς τῶν αὐτῶν τριῶν προσώπων αὐτῆς τῆς ἁγίας Τριάδος τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τοῦ Θεοῦ Λόγου, καὶ περὶ τοῦ μυστηρίου τῆς προσκυνητῆς αὐτοῦ κατὰ σάρκα οἶκονομίας ὁμολογοῦμεν, πάντα διπλᾶ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ Κυρίου τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν παράδοσιν διαβεβαιούμεθα, τουτέστι δύο αὐτοῦ τὰς φύσεις κηρύττομεν, τὴν θείαν δηλαδὴ καὶ τὴν ἀνθρωπίνην, ἐξ ὧν καὶ ἐν αἷς καὶ μετὰ τὴν θαυμαστὴν καὶ ἀχώριστον ἕνωσιν ὑφέστηκε. Καὶ μίαν ἑκάστην αὐτοῦ φύσιν ἶδιότητα φυσικὴν ἔχειν ὁμολογοῦμεν· καὶ ἔχειν τὴν θείαν πάντα, ἅπερ εἶσὶ θεῖα· καὶ τὴν ἀνθρωπίνην πάντα τὰ ἀνθρώπινα χωρίς τινος ἁμαρτίας. Καὶ ἑκατέραν ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ Λόγου τοῦ σαρκωθέντος, τουτέστιν ἐνανθρωπήσαντος ἀσυγχύτως, ἀχωρίστως, ἀτρέπτως εἶναι ἐπιγινώσκομεν· μόνῃ νοήσει τὰ ἡνωμένα διακρίνοντες διὰ τὴν τῆς συγχύσεως δηλαδὴ πλάνην. Ἴσως γὰρ καὶ τὴν τῆς διαιρέσεως [Col. 1167D] Graecus interpres omisit et commistionis. ἀπαβαλλώμεθα βλασφημίαν. Ὁπόταν δὲ δύο φύσεις καὶ δύω φυσικὰ θελήματα, καὶ δύο φυσικὰς ἐνεργείας ὁμολογοῦμεν ἐν τῷ ἑνὶ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ, οὐκ ἐναντία ταῦτα, οὔτε ἀλλήλοις ἀντικείμενα λέγομεν, καθὼς οἱ ἀπὸ τῆς ὁδοῦ τῆς ἀληθείας πλανώμενοι τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως κατηγοροῦσιν· ἀπέστω ἡ αὐτὴ ἀσέβεια ἀπὸ τῶν καρδιῶν τῶν πιστῶν· οὔτε ὡς κεχωρισμένας ἐν δυσὶ προσώποις, ἤγουν ὑποστάσεσιν, ἀλλὰ δύο λέγομεν, ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, καθὼς τὰς φύσεις, οὕτω καὶ φυσικὰ θελήματα, καὶ ἐνεργείας ἐν ἑαυτῷ ἔχειν, θείαν δηλαδὴ καὶ ἀνθρωπίνην, θεῖον οὖν θέλημα καὶ ἐνέργειαν ἔχειν ἐξ ἀϊδίου μετὰ τοῦ ὁμοουσίου Πατρὸς κοινόν· ἀνθρώπινον χρονικῶς ἐξ ἡμῶν μετὰ τῆς ἡμετέρας φύσεως προσληφθέν. Αὕτη ἐστὶν ἡ ἀποστολικὴ καὶ εὐαγγελικὴ παράδοσις, ἣν κρατεῖ ἡ πνευματικὴ μήτηρ τοῦ εὐτυχεστάτου ὑμῶν κράτους, ἡ ἄποστολικὴ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία. Αὕτη ἐστὶν ἡ καθαρὰ τῆς εὐσεβείας ὁμολογία. Αὕτη ἐστὶν ἡ τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως ἀληθὴς, καὶ ἀμώμητος ὁμολογία· ἤνπερ οὐκ ἀνθρωπίνη ἐφεῦρε πανουργία, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τῶν κορυφαίων τῶν ἀποστόλων ἐδίδαξεν. Αὕτη ἐστὶν ἡ βεβαία καὶ ἀνεπίληπτος τῶν ἁγίων ἀποστόλων διδασκαλία, ἧστινος εἶλικρινοῦς εὐσεβείας τὸ ἀκέραιον μέχρις ὅτου παῤῥησιαστικῶς κηρύττεται ἐν τῇ τῶν Χριστιανῶν πολιτείᾳ, τῆς ὑμετέρας γαληνότητος τὸ κράτος φυλάττει, [Col. 1167D] Graecus interpres legisse videtur stabilit et exstat, non male, ut mox etiam exaltatione. καὶ σταθεροποιεῖ καὶ ὑψοῖ, καὶ ὡς τελείως θαῤῥοῦμεν, εὐτυχὲς ἀποδείξει. Πιστεύσατε ἐμοὶ τῷ ταπεινῷ, Χριστιανικώτατοι δεσπόται καὶ τέκνα, ὅτι ὑπὲρ τῆς στεῤῥότητος καὶ τοῦ ὑψώματος αὐτοῦ ταῦτα μετὰ ὀδυρμῶν ἐκχέω τὰς ἱκεσίας. Καὶ ταῦτα συμβουλεύειν εἶ καὶ ἀνάξιος καὶ ἐλάχιστος, γνησίως ἀγαπῶν προπετεύομαι· ὅτι ἡ ἐκ Θεοῦ δωρηθείσα ὑμῖν νικη, ἡμετέρα σωτηρία ἐστί, καὶ τῆς ὑμετέρας γαληνότητος ἡ εὐτυχία, ἡμετέρα εὐφροσύνη ἐστί· καὶ τῆς ὑμετέρας πρᾳότητος ἡ ῥῶσις, τῇ ἡμετέρᾳ σμικρότητι εὐθυμία ἐστὶ. Καὶ κατὰ τοῦτο μετὰ συντετριμμένης καρδίας, καὶ τοῖς τῆς διανοίας προχεομένοις δάκρυσι προσπίπτων δυσωπῶ, ἐκτεῖναι καταξιώσατε τὴν φιλάνθρωπον δεξιὰν τῇ ἀποστολικῇ διδασκαλίᾳ, ἥντινα ὁ συνεργὸς τῶν εὐσεβῶν ὑμῶν μόχθων, ὁ μακάριος Πέτρος ὁ ἀπόστολος παραδέδωκεν· οὐχ ἵνα συγκλεισθῇ ὑπὸ τὸν μόδιον, ἀλλὰ σάλπιγγος λαμπρότερον ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ κηρυχθῆσεται· ὅτι ἡ αὐτοῦ ἀληθὴς ὁμολογία, ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἐκ τῶν οὐρανῶν ἀπεκαλύφθη· ἧς ἕνεκεν ἀπὸ τωῦ Κυρίου τῶν ὅλων μακάριος εἶναι ἀπεφάνθη ὁ Πέτρος· ὃς καὶ τοῦ ποιμαίνειν τὰ πνευματικὰ πρόβατα τῆς Ἐκκλησίας ἀπ` αὐτοῦ τοῦ Λυτρωτοῦ τῶν πάντων τῇ τρίτῃ παραθέσει ἐδέξατο· οὗτινος ἐπινεύσαντος τῇ βοηθείᾳ, αὕτη ἡ ἀποστολικὴ αὐτοῦ Ἐκκλησία, καὶ αἱ καθολικαὶ σύνοδοι πιστῶς περιπτυσσόμεναι, ἐν πᾶσιν ἠκολούθησαν, καὶ πάντες οἱ σεβάσμιοι Πατέρες τὴν ἀποστολικὴν αὐτοῦ ἐπεσπάσαντο [ Pro ἐπησπάσαντο] διδασκαλίαν, δι` ἧς καὶ δεδοκιμασμένοι τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ φωστῆρες ἔλαμψαν. Καὶ οἱ μὲν ἅγιοι διδάσκαλοι ὀρθόδοξοι ἐσεβάσθησαν καὶ ἠκολούθησαν· οἱ δὲ αἱρετικοὶ τοῖς πλαστοῖς ἐγκλήμασι καὶ μίσεσιν ἀφαιρέσεων ἐπηκολούθησαν. Αὕτη ἐστὶν ἡ τῶν ἀποστόλων τοῦ Χριστοῦ ζῶσα παράδοσις, ἥν τινα μέχρι τοῦ παρόντος ἡ αὐτοῦ κρατεῖ Ἐκκλησία, ἥτις ἐξαιρέτως ἀγαπωμένη, καὶ θαλπομένη, καὶ παῤῥησιαστικῶς κηρυχθεῖσα· ἥτις διὰ τῆς ἀληθοῦς ὁμολογίας τῷ Θεῷ καταλλάσσει· ἥτις τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ παρατίθεται· ἥτις τῆς εὐσεβείας ὑμῶν τὸ Χριστιανικώτατων διαφυλάττει κράτος· ἥτις ἀπὸ τοῦ Δεσπότου τοῦ οὐρανοῦ δαψιλεῖς νίκας τῇ ἀνδρείᾳ τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας συνεισάγει· ἥτις συνοδεύει ἐν τοῖς πολέμοις, καὶ ἐκπολεμεῖ τοὺς ἐναντίους, τὸ ὑμέτερον θεοκατόρθωτον κράτος πανταχοῦ ὡς ἀκαταμάχητον τεῖχος περισκέπει· ἥτις φόβον τοῖς ἐναντίοις ἔθνεσιν ἐμβάλλει [L., ἐμβάλλοι], καὶ τῇ θείᾳ ὀργῇ τιμωρεῖται [L., τιμωρῆσαιτο]· ἥτις καὶ ἐν πολέμοις τὰ τῆς νίκης βραβεῖα περὶ τῆς τῶν πολεμίων καταστροφῆς καὶ ὑποταγῆς [ἴσ. ἐπὶ τῇ τῶν πολεμίων καταστροφῇ, καὶ ὑποταγῇ] οὐρανόθεν παράσχοι· καὶ ἐν εἶρήνῃ καὶ ἱλαρότητι ἀμέριμνον τὴν ὑμετέραν ἀληθῶς πιστοτάτην βασιλείαν διαφυλάξοι. Αὕτη δέ ἐστι τῆς ἀληθοῦς πίστεως ὁ κανων· ἥν τινα καὶ ἐν τοῖς εὐτυχήμασι, καὶ ἐν τοῖς ἐναντίοις θερμῶς ἐκράτησε καὶ ἐξεδίκησεν αὕτη ἡ πνευματικὴ μήτηρ τοῦ ὑμετέρου γαληναίου κράτους ἡ ἀποστολικὴ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία· ἥτις διὰ τῆς χάριτος τοῦ παντοδυνάμου Θεοῦ ἀπὸ τῆς ὁδοῦ τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως οὐδέποτε πλανηθῆναι δείκνυται· οὔτε τοῖς τῶν αἱρετικῶν καινισμοῖς στρεβλωθεῖσα ὑπέπεσεν, ἀλλὰ καθὼς ἐκ προοιμίων τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως παρέλαβεν ἀπὸ τῶν ἶδίων αὐθεντῶν τῶν κορυφαίων τοῦ Χριστοῦ ἀποστόλων, ἀπαράτρωτος μέχρι τέλους μένει κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος θείαν παραγγελίαν [L., ἐπαγγελίαν], ἣν τῷ ἐξάρχῳ τῶν ἑαυτοῦ μαθητῶν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ὡμολόγησε φήσας· «Πέτρε, Πέτρε, ἶδοὺ ὁ Σατανᾶς ἐζήτησε τοῦ σινιάσαι ὑμᾶς, ὡς ὁ σινιάζων τὸν σῖτον· ἐγὼ δὲ περὶ σοῦ ἠρώτησα, ἵνα μὴ ἐκλείψῃ [ἄλλ` ἐκλείπῃ] ἡ πίστις σου. Καὶ σύ ποτε ἐπιστραφὴς στήριζε τοὺς ἀδελφούς σου.» Κατανοήσει τοίνυν ἡ ὑμετέρα γαληναία φιλανθρωπία, Ἐπειδὴ ὁ Κύριος καὶ Σωτὴρ πάντων, οὗτινος ἡ πίστις ἐστὶν, ὃς τὴν πίστιν Πέτρου μὴ ἐκλεῖψαι ὑπέσχετο, τοῦτον ὑπέμνησε τοὺς ἑαυτοῦ στηρίζειν ἀδελφούς· ὅπερ τοὺς ἀποστολικοὺς ἀρχιερεῖς τὴν ἐμὴν ἐλαχιστίαν προηγησαμένους παῤῥησιαστικῶς ἀεὶ πεποιηκέναι πᾶσιν ἐγνώσθη· ὧν τινων καὶ ἡ ἐμὴ σμικρότης, εἶ καὶ ἄνισος καὶ ἐλαχίστη, ὅμως ἕνεκεν τῆς προσληφθείσης ἐκ τῆς θείας ῥοπῆς διακονίας ἀκόλουθος ἐπιθυμεῖ ὑπάρχειν. Οὐαὶ γάρ μοί ἐστιν, ἐὰν τὴν ἀλήθειαν τοῦ Κυρίου μου, ἣν αὐτοὶ εἶλικρινῶς ἐκήρυξαν, ἀμελήσω κηρύξαι. Οὐαί μοι ἔσται, ἐὰν σιωπῇ καλύψω τὴν ἀλήθειαν, ἣν καταβαλέσθαι τοῖς τραπεζίταις ἐπιτέτραμμαι, τουτέστι τοὺς Χριστιανικωτάτους λαοὺς μυεῖν καὶ διδάσκειν. Τί λέξω ἐν τῇ μελλούσῃ κρίσει αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, ἐὰν ἐνταῦθα, ὅπερ ἀπέστω, κηρύξαι τῶν αὐτοῦ λόγων τὴν ἀλήθειαν ἐπαισχυνθῶ_ Τί περὶ ἐμαυτοῦ_ τί περὶ τῶν ἐμπιστευθεισῶνγρ_ μοι ψυχῶν ἀπολογήσομαι, ἐπὰν περὶ τῆς ληφθείσης ὑπ` ἐμοῦ λειτουργίας λόγον σφιγκτὸν ἀπαιτήσῃ_ Τίς τοίνυν, φιλανθρωπότατοιγρ_ καὶ εὐσεβέστατοι δεσπόται καὶ τέκνα, ὅπερ τρέμων καὶ συμπίπτων τῷ πνεύματι λέγω, μὴ προκαλέσηται ἐκεῖνα, ἅπερ θαυμαστῇ ὑποσχέσει τοῖς πιστοῖς ἐπηγγείλατο φήσας· «Ὅστίς με ὁμολογήσει ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὁμολογήσω κᾀγὼ αὐτὸν ἔμπροσθεν τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς_» Καὶ τίνα τῶν ἀπίστων μὴ ἐκφοβήσῃ ἐκείνη ἡ ἀπότομος ἀπειλὴ, ἥτις ἀγανακτοῦντα αὐτὸν προσμαρτύρεται, καὶ διαβεβαιοῦται φάσκουσα· «Ὅστίς με ἀρνήσεται ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ἀρνήσομαι αὐτὸν κᾀγὼ ἐνώπιον τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς_» Ὅθεν καὶ ὁ μακάριος Παῦλος ὁ ἀπόστολος τῶν ἐθνῶν ὑπομιμνήσκει καὶ λέγει· «Ἀλλ` εἶ καὶ ἡμεῖς ἢ ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ εὐαγγελίσηται ὑμῖν, παρ` ὃ εὐαγγελισάμεθα ὑμῖν, ἀνάθεμα ἔστω.» Ὅπου τοιαύτη ἐπίκειται ποινὴ κολάσεως τοῖς στρεβλοῦσιν, ἢ παρασιωπῶσι τὴν ἀλήθειαν, πῶς οὐκ ἔστι φευκτέα ἡ ὑπεξαίρεσις ἀπὸ τῆς ἀληθείας τῆς Δεσποτικῆς πίστεως_ Ὅθεν καὶ οἱ τῆς ἀποστολικῆς μνήμης οἱ προηγησάμενοι τὴν ἐμὴν μετριότητα ταῖς δεσποτικαῖς διδασκαλίαις κατηρτισμένοι, ἐξότου καινοτομίαν αἱρετικὴν εἶς τὴν τοῦ Χριστοῦ ἄμωμον Ἐκκλησίαν οἱ πρόεδροι τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἐκκλησίας εἶσαγαγεῖν ἐπεχείρουν, οὐδέποτε ἠμέλησαν τούτους προτρέψασθαι, καὶ παρακαλοῦντες ὑπομνῆσαι, ἵνα ἀπὸ τοῦ φαύλου δόγματος τῆς αἱρετικῆς πλάνης κᾂν σιωπῶντες ἀποστήσωνται, μήπως ἐκ τούτου προοίμιον διαχωρισμοῦ ἐν τῇ ἑνώσει τῆς Ἐκκλησίας ποιήσωσιν, ἓν θέλημα, καὶ μίαν ἐνέργειαν τῶν δύο φύσεων διαβεβαιούμενοι ἐν τῷ ἑνὶ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ· ὅπερ καὶ οἱ Ἀρειανοὶ, καὶ οἱ Ἀπολλιναρισταὶ, καὶ οἱ Εὐτυχιανισταὶ, καὶ οἱ Τιμοθεανοὶ, καὶ οἱ Ἀκέφαλοι, οἱ Θεοδοσιανοὶ, καὶ οἱ Γαϊανῖται, καὶ πᾶσα παντελῶς αἱρετικὴ μανία, ἥ τε τῶν συγχεόντων, ἥ τε τῶν διαιρούντων τὸ μυστήριον τῆς Ἐνανθρωπήσεως τοῦ Χριστοῦ ἐδίδαξαν. Συγχέοντες μὲν τῆς ἁγίας Ἐνανθρωπήσεως τὸ μυστήριον, καθὸ τῆς θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ ἓν αὐτῶν [L., αὐτοῦ], ὥσπερ ἑνὸς, θέλημα, καὶ ἐνέργειαν προσωπικὴν ἔχειν φιλονεικοῦσι. Διαιροῦντες δὲ τὴν ἀχώριστον ἕνωσιν, τὰς δύο φύσεις, ἅς τινας τὸν Σωτῆρα ἔχειν ἐπιγινώσκουσιν, οὐχὶ καθ` ἕνωσιν, ἥτις καθ` ὑπόστασιν γενομένη γνωρίζεται, ἑνοῦσιν· ἀλλὰ βλασφημοῦντες, κατὰ σχέσιν θελήματος ὡς δύο ὑποστάσεις, τουτέστι δύο τινὰς καθ` ὁμόνοιαν συνάπτουσι. Τοιγαροῦν ἡ ἀποστολικὴ τοῦ Χριστοῦ Ἑκκλησία ἡ πνευματικὴ μήτηρ τοῦ Θεοθεμελιώτου ὑμῶν κράτους καὶ ἕνα Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ὁμολογεῖ ἐκ δύο, καὶ ἐν δύο ὑπάρχοντα φύσεσι, καὶ δύο αὐτοῦ τὰς φύσεις, τὴν θείαν, δηλονότι, καὶ ἀνθρωπίνην, καὶ μετά τὴν ἀχώριστον ἕνωσιν ἀσυγχύτως ἐν αὐτῷ εἶναι διδάσκει, καὶ ἐκ τῶν φυσικῶν ἶδιοτήτων μίαν ἑκάστην αὐτῶν τῶν τοῦ Χριστοῦ φύσεων τελείαν εἶναι ἐπιγινώσκει, καὶ εἴτι δήποτε ἀνήκει πρὸς τὰς ἶδιότητας τῶν φύσεων, πάντα διπλᾶ ὁμολογεῖ, ὅτι αὐτὸς ὁ Κύριος ἡμῶν Ἱησοῦς Χριστὸς καὶ Θεὸς τέλειός ἐστι, καὶ ἄνθρωπος τέλειός ἐστι, καὶ ἐκ δύο καὶ ἐν δύο φύσεσι, καὶ μετὰ τὴν θαυμαστὴν Ἐνανθρώπησιν ὑπάρχων, οὔτε ἡ θεότης αὐτοῦ χωρὶς τῆς ἀνθρωπότητος, οὔτε ἡ ἀνθρωπότης αὐτοῦ χωρὶς τῆς θεότητος δύναται νοεῖσθαι. Ἀκολούθως τοίνυν πρὸς τὸν κανόνα τῆς ἁγίας καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας καὶ δύο φυσικὰ θελήματα ἐν αὐτῷ, καὶ δύο φυσικὰς ἐνεργείας εἶναι ὁμολογεῖ, καὶ κηρύττει. Ἐὰν γάρ τις προσωπικὸν νοήσῃ τὸ θέλημα, ἐν ὅσῳ τρία πρόσωπα ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι λέγονται, ἀναγκαῖόν ἐστιν, ἵνα καὶ τρία προσωπικὰ θελήματα, καὶ τρεῖς προσωπικαὶ ἐνέργειαι, ὅπερ ἀλλόκοτόν ἐστι καὶ λίαν βέβηλον, λεχθήσωνται. Ἐπεὶ [L., Εἶ δὲ], ὅπερ ἡ ἀλήθεια τῆς Χριστιανικωτάτης πίστεως περιέχει, φυσικὸν τὸ θέλημά ἐστιν, ὅπου μία φύσις λέγεται τῆς ἁγίας καὶ ἀχωρίστου Τριάδος, ἀκολούθως καὶ ἓν φυσικὸν θέλημα, καὶ μία φυσικὴ ἐνέργεια νοεῖται. Ἡνίκα δὲ ἐν τῷ ἑνὶ προσώπῳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ μεσίτου Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων δύο φύσεις, τουτέστι τὴν θείαν καὶ τὴν ἀνθρωπίνην ὁμολογοῦμεν, ἐν αἷς καὶ μετὰ τὴν θαυμαστὴν ἕνωσιν ὑπάρχει. Καθὼς δύο τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ τὰς φύσεις, οὕτω καὶ δύο φυσικὰ θελήματα, καὶ δύο φυσικὰς αὐτοῦ τὰς ἐνεργείας κακονικῶς ὁμολογοῦμεν. Ἵνα δὲ ταύτης τῆς ἀληθοῦς ὁμολογίας ἡ νόησις ἐκ τῆς παλαιᾶς καὶ Καινῆς Διαθήκης ἡ Θεόπνευστος διδασκαλία [L., ἐκ τῆς ἐν τῇ Παλαιᾷ καὶ Καινῇ Διαθήκῃ Θεοπνεύστου διδασκαλίας] ταῖς ἐννοίαις τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας φανῇ· πλέον γὰρ καὶ ἀσυγκρίτως ἡ ὑμετέρα φιλανθρωπία δυνήσεται τὴν ἔννοιαν τῶν ἁγίων Γραφῶν ἐπεξεργάσασθαι, ἤπερ ἡ ἡμετέρα σμικρότης ῥευστοῖς ῥήμασι σαφηνίσαι· αὐτὸς ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὃς ἀληθινὸς καὶ τέλειος Θεὸς, ἀληθινὸς καὶ τέλειος ἄνθρωπός ἐστιν, ἐν τοῖς ἱεροῖς αὐτοῦ Εὐαγγελίοις προσμαρτύρεται ἔν τισι τὰ ἀνθρώπινα, ἔν τισι τὰ θεῖα, καὶ ἅμα ἑκάτερα ἐν ἄλλοις περὶ αὐτοῦ φανερὰ ποιούμενος· ὅπως αὐτὸν ἀληθῆ Θεὸν καὶ ἀληθῆ ἄνθρωπον πιστεύειν καὶ κηρύττειν τοὺς πιστοὺς αὐτοῦ καταρτίσῃ. Προσεύχεται οὖν πρὸς τὸν Πατέρα ὡς ἄνθρωπος, ἵνα τὸ ποτήριον τοῦ πάθους παραγάγῃ, ὅτι ἐν αὐτῷ τῆς ἡμετέρας ἀνθρωπότητος ἡ φύσις χωρὶς μόνης ἁμαρτίας τελεία ἐστί· «Πάτερ, φάσκων, εἶ δυνατόν ἐστι, παρελθέτω ἀπ` ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο· πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ` ὡς σὺ θέλεις.» Καὶ ἐν ἄλλῳ· «Μὴ τὸ ἐμὸν θέλημα, ἀλλὰ τὸ σὸν γινέσθω.» Ἧστινος μαρτυρίας τὴν ἔννοιαν ἐὰν ἀπὸ τῶν ἁγίων καὶ ἐγκρίτων Πατέρων σαφηνισθεῖσαν ἐπιγνῶναι ἐπιθυμῶμεν, καὶ τί Τὸ ἐμὸν θέλημα, τί Τὸ σὸν σημαίνῃ, τὸ ἀληθὲς νοῆσαι, ὁ μακάριος Ἀμβρόσιος ἐν τῷ δευτέρῳ λόγῳ πρὸς τὸν τῆς εὐσεβοῦς μνήμης Γρατιανὸν τὸν βασιλέα τούτοις τοῖς ῥήμασι περὶ τοῦ τόπου τούτου ἡμᾶς νοεῖν ὑπομιμνήσκει φάσκων· Δέχεται τοίνυν τὴν βούλησιν τὴν ἐμὴν, δέχεται τὸ στυγνόν· θαῤῥῶν γὰρ ὀνομάζω στυγνότητα, ἐπειδὴ κηρύσσω σταυρόν. Ἐμὸν ἦν τοῦτο τὸ βούλημα, ὅπερ ἴδιον ἔλεγεν· ἐπειδήπερ ὡς ἄνθρωπος τὰ τῆς ἐμῆς στυγνότητος ἔλαβεν, ὡς ἄνθρωπος καὶ ἐλάλησεν. Καὶ διὰ τοῦτο φησίν· «Οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ` ὡς σὺ θέλεις.» Ἐμὴ γάρ ἐστιν ἡ στυγνότης, ἣν κατ` ἐμὴν διάθεσιν ἀνεδέξατο· Ἰδοὺ φαίνεται, εὐσεβέστατοι βασιλέων, ὅτι ἐνταῦθα ὁ ἅγιος Πατὴρ τὸ ῥῆμα τοῦτο, ὅπερ ὁ Κύριος προσευχόμενος προήγαγε, τό· Οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, πρὸς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ ἀνήκειν ἐπισφραγίζει, καθ` ἣν καὶ ὑπήκοος κατὰ τὴν διδασκαλίαν τοῦ μακαρίου Παύλου τοῦ ἀποστόλου τῶν ἐθνῶν λέγεται μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ. Ὅθεν καὶ ὑποτασσόμενος τοῖς γονεῦσι γνωρίζεται. Οὔτε [L., καὶ πάλι] οὖν τὴν ὑπακοὴν αὐτοῦ τὴν ἑκούσιον κατὰ τὴν θεότητα, ἥτις πάντων δεσπόζει, εὐσεβές ἐστι νοεῖν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα, δι` ἧς ἑκουσίως τοῖς γονεῦσιν ὑπετάγη. Ὅπερ καὶ ὁ ἅγιος Λουκᾶς ὁ εὐαγγελιστὴς ὁμοίως μνημονεύει, τὸν αὐτὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα προσευχόμενον πρὸς τὸν Πατέρα εἶσάγων, καὶ διαβεβαιούμενος· «Πάτερ, εἶ δυνατόν ἐστι, παρελθέτω ἀπ` ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο· πλὴν μὴ τὸ ἐμὸν θέλημα, ἀλλὰ τὸ σὸν γινέσθω.» Ὅντινα τόπον ὁ τοῦ Χριστοῦ ὁμολογητὴς Ἀθανάσιος ὁ ἀρχιερεὺς τῆς Ἀλεξ. Ἐκκλ. ἐν τῷ λόγῳ τῷ κατὰ Ἀπολλιναρίου τοῦ αἱρετικοῦ περὶ τῆς Τριάδος καὶ τῆς Ἐνανθρωπήσεως, καὶ τοῦ δυϊκοῦ ἀριθμοῦ δραττόμενος οὕτω σαφηνίζει· Καὶ ὅταν λέγῃ· «Πάτερ, εἶ δυνατὸν, τὸ ποτήριον τοῦτο παρελθέτω· πλὴν μὴ τὸ ἐμὸν θέλημα γένηται, ἀλλὰ τὸ σόν.» Καὶ πάλιν· «Τὸ πνεῦμα πρόθυμον, ἡ δὲ σὰρξ ἀσθενής·» δύο θελήματα ἐνταῦθα δείκνυσι, τὸ μὲν ἀνθρώπινον, ὅπερ ἐστὶ τῆς σαρκὸς, τὸ δὲ θεϊκόν. Τὸ γὰρ ἀνθρώπινον, διὰ τὴν ἀσθένειαν τῆς σαρκὸς παραιτεῖται τὸ πάθος· τὸ δὲ θεϊκὸν αὐτοῦ πρόθυμον· ἧστινος σαφηνείας τί ἀληθέστερον δύναται γνωρισθῆναι_ Πῶς γὰρ οὐκ ἐν αὐτῷ δύο θελήματα, τουτέστι θεῖον καὶ ἀνθρώπινον πιστῶς ἐπιγνωσθήσονται, ἐν ᾗ δύο φύσεις καὶ μετὰ τὴν ἀχώριστον ἕνωσιν συνοδικῷ κηρύγματι κηρύττονται_ Καὶ Ἰωάννης γὰρ, ὃς ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Κυρίου ἀνέπεσεν, ὁ ἀγαπητὸς μαθητὴς τὲν αὐτὴν περιοχὴν τούτοις σαφηνίζει τοῖς ῥήμασιν· «Ὅτι καταβέβηκα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με Πατρός.» Καὶ πάλιν· «τοῦτό ἐστι τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με, ἵνα πᾶν, ὃ δέδωκέ με, μὴ ἀπολέσω ἐξ αὐτοῦ τι, ἀλλ` ἀναστήσω αὐτὸ ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ.» Ὡσαύτως τὸν αὐτὸν Κύριον εἶσάγει μετὰ τῶν Ἰουδαίων διαλεγόμενον, καὶ λέγοντα μετὰ τῶν λοιπῶν· «Ὅτι οὐ ζητῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με Πατρός.» Οὗτινος θείου λόγου τὸν σκοπὸν ὁ μακάριος Αὐγουστῖνος ὁ ἐξοχώτατος διδάσκαλος οὕτω κατὰ Μαξίμου [L., Μαξιμὸν] τοῦ Ἀρειανοῦ φράζει, καὶ λέγει· Ὅπου δὲ εἶπεν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί· «Πλὴν οὐχ ὅπερ ἐγὼ θέλω, ἀλλ` ὅπερ σὺ θέλεις·» τί σοι βοηθεῖ, ὅτι τὰ σὰ ῥήματα ὑποβάλλεις, καὶ λέγεις· Ἔδειξεν ἀληθῶς τὸ ἴδιον θέλημα ὑποτεταγμένον τῷ ἶδίῳ γεννήτορι, ὡς ἂν εἶ ἡμεῖς ἠρνούμεθα τὸ θέλημα τοῦ ἀνθρώπου τῷ τοῦ Θεοῦ θελήματι ὀφείλειν εἶναι ὑποτεταγμένον_ καὶ γὰρ ἐκ τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου τοῦτο εἶρηκέναι τὸν Κύριον ταχέως θεωρεῖ, ὅστις εἶς τὸν τόπον αὐτοῦ τοῦ ἁγίου Εὐαγγελίου μικρῷ προσεχέστερον ἐπισκύψει. Ἐκεῖ γὰρ εἶπε· «Περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου.» Μήτι ἐκ τῆς φύσεως τοῦ Μονογενοῦς δυνήσεται τοῦτο λέγεσθαι_ Ἀλλ` ἄνθρωπε, ὅστις νομίζεις στενάζειν τὴν φύσιν τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, διὰ τί μὴ καὶ τὴν φύσιν τοῦ Θεοῦ Λόγου περίλυπον εἶναι εἴποις δύνασθαι_ Πλὴν αὐτὸς, μήπως τι τοιοῦτον λεχθείη, οὐκ ἔφη· Περίλυπός εἶμι, εἶ καὶ τὰ μάλιστα εἶ καὶ τοῦτο εἶρήκει, οὐχὶ μὴ ἐκ τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου ἐχρῆν νοεῖσθαι, ἀλλά φησι· «Περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου,» ἣν ὡς ἄνθρωπος πάντως εἶχεν ἀνθρωπίνην, εἶ καὶ τὰ μάλιστα καὶ ἐν τούτῳ ὅ φησιν· «Οὐχ ὅπερ ἐγὼ θέλω,» ἄλλο ἑαυτὸν δείκνυσι θέλειν παρὰ τὸν Πατέρα, ὅπερ εἶ μὴ τῇ ἀνθρωπίνῃ καρδίᾳ οὐκ ἠδύνατο, ὁπόταν [ἴσ. ὁ πότε] τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν εἶς τὴν ἶδίαν οὐχὶ τὴν θείαν, ἀλλὰ τὴν ἀνθρωπίνην μετασχηματίσαι [ἴσ., μετεσχημάτιζε] διάθεσιν. Ἀνθρώπου δηλαδὴ μὴ προσληφθέντος, οὐδαμῶς τῷ Πατρὶ εἶπεν ἂν ὁ μονογενὴς Λόγος· «Οὐχ ὅπερ ἐγὼ θέλω.» Οὐδέποτε γὰρ ἠδύνατο ἡ ἄτρεπτος ἐκείνη φύσις τί ποτε ἕτερον θέλειν παρὰ τὸν Πατέρα. Ταῦτα εἶ διαστέλλετε, Ἀρειανοὶ, αἱρετικοὶ οὐκ ἔσεσθε. Δι` ἧς διαλέξεως ὁ σεβάσμιος οὗτος Πατὴρ ἀποδείκνυσιν, ὅτι ἡνίκα λέγει ὁ Κύριος Ἴδιον, τῆς ἀνθρωπότητος αὐτοῦ σημαίνει τὸ θέλημα· καὶ ὅτε λέγει μὴ ποιεῖν τὸ θέλημα τὸ ἑαυτοῦ, ὑπομιμνήσκει ἡμᾶς οὐχὶ τὸ ἡμέτερον πρωτοτύπως ζητεῖν θέλημα, ἀλλὰ δι` ὑπακοῆς τὸ ἡμέτερον θέλημα τῷ θείῳ θελήματι ὑποτάσσειν. Ὅθεν φανεροποιεῖ, ὅτι καὶ τὸ ἀνθρώπινον ἔσχε θέλημα, καθ` ὃ ὑπήκουσε το͂ͅ Πατρὶ, καὶ ἄμωμον ἀπὸ πάσης ἁμαρτίας τὸ αὐτὸ ἀνθρώπινον θέλημα, ἅτε δὴ Θεὸς ἀληθὴς καὶ ἄνθρωπος, τοῦτο ἐν ἑαυτῷ ἔσχε καὶ ἀπέδειξεν. Ὅπερ καὶ ὁ ἅγιος Ἀμβρόσιος σαφηνίζων τὸν ἅγιον Λουκᾶν τὸν εὐαγγελιστὴν οὕτω φράζει· Τὸ Ἴδιον αὐτοῦ εἶς τὸν ἄνθρωπον ἀνήγαγε, τὸ τοῦ Πατρὸς εἶς τὴν θεότητα. Τὸ γὰρ ἀνθρώπινον θέλημα πρόσκαιρον, τὸ θέλημα τῆς θεότητος, αἶώνιον. Ταῦτα ὁ πνευματικὸς Πατὴρ ὑπομιμνήσκων καταρτίζει, ὁποῖον θέλημα ἐξ ἀϊδίου σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ φυσικῶς κοινὸν ὁ Υἱὸς ἔχει, καὶ ποῖον χρονικῶς διὰ τῆς προσληφθείσης ἀνθρωπότητος ὁ αὐτὸς ἐν τῷ ἶδίῳ προσώπῳ ἀνέλαβεν. Ὅπερ καὶ ὁ τῆς ἁποστολικῆς μνήμης ἅγιος Λέων ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Λέοντα τὸν βασιλέα σαφηνίζει, μιᾷ ἑκάστῃ μορφῇ, τουτέστι φύσει, ἅ τινά εἶσιν ἐν τῷ Χριστῷ, σκοπῷ διακεκριμένῳ, ἅπερ ἐν ταῖς Γραφαῖς περὶ αὐτοῦ ἀναφέρονται, φανερῶν [προσνέμων], καὶ τοῦτο, ὅπερ ἴδιον θέλημα ὁ Κύριος εἶπε, πρὸς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ ἀνήκειν δεικνύων οὕτω φησί· Κατὰ τὴν μορφὴν τοῦ δούλου οὐκ ἦλθε ποιῆσαι τὸ θέλημα τὸ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντος αὐτόν. Ἰδοὺ γὰρ ἐνταῦθα ὁ ἀποστολικὸς Πατὴρ πρὸς τὴν τοῦ δούλου μορφὴν τὸν αὐτὸν τοῦ Κυρίου λόγον ἁρμοδίως ἡμᾶς ἐδίδαξε νοεῖν. Προσεπιτούτοις, ὅπως εὐσεβῶς [L. πῶς ἂν εὐσεβῶς] δυνηθῶσι νοεῖσθαι αἱ διάφοροι ἐπὶ τούτῳ τῶν ἁγίων Γραφῶν μαρτυρίαι, ἅ τινα [L. αἵ τινες] ποτὲ μὲν ἐκ τῆς φύσεως τῆς ἀνθρωπότητος, ποτὲ δὲ ἐκ τῆς θείας τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου κατασκευάζονται [παράγονται]_ καὶ ὅτε [ἐπὶ τοῦ παρόντος] μὲν ἡ Γραφὴ μνημονεύει· «Πάντα ὅσα ἠθέλησεν ὁ Κύριος, ἐποίησεν ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ γῇ.» Ὡσαύτως· «Ὥσπερ ὁ Πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς καὶ ζωοποιεῖ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει, ζωοποιεῖ.» Καὶ τῷ λε πρῷλέγει· «Θέλω, καθαρίσθητι.» Καὶ· «Οὐδεὶς δύναται γνῶναι τὸν Πατέρα, εἶ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ τινι θέλει ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψαι.» Ὡσαύτως τινὰ περὶ τοῦ ἀνθρωπίνου αὐτοῦ θελήματος τοῦ Εὐαγγελίου τὰ μυστήρια μνημονεύουσιν, ἡνίκα λέγουσιν αὐτὸν ἐπὶ τῆς θαλάσσης περιπατοῦντα θέλειν ὡς ἀληθῶς ἄνθρωπον τοὺς ἶδίους πειράσαι [L. περάσα] μαθητάς. Καὶ ἐν τῷ διέρχεσθαι αὐτὸν διὰ τῆς Γαλιλαίας μετὰ τῶν μαθητῶν, οὐκ ἤθελεν, ἵνα τις γνῷ. Καὶ ὡς ἄνθρωπος λέγει· «Ἐμὸν βρῶμά ἐστιν, ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος με. Καὶ οὐκ ἤθελε διὰ τῆς Ἰουδαίας περιπατῆσαι, ὅτι ἐζήτουν αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι ἀποκτεῖναι.» Καὶ πάλιν· «Ἐγερθεὶς ἦλθεν εἶς τὰ μεθόρια Τύρου, καὶ εἶσελθὼν εἶς οἶκον οὐκ ἤθελέ τινα γνῶναι, καὶ οὐκ ἠδυνήθη λαθεῖν.» Μὴ οὖν αὐτὸς ὁ δημιουργὸς τῶν πάντων καὶ λυτρωτὴς, περὶ οὗ εἴρηται· «Πάντα ὅσα ἠθέλησεν ὁ Κύριος, ἐποίησεν ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ γῇ,» οὗτινος τὸ θέλειν τοῦτό ἐστιν ὅπερ δύναται [ὅπερ τὸ δύνασθαι]· οὗτινος τῷ νεύματι αἱ οὐράνιαι δυνάμεις σὺν φόβῳ λατρεύουσι, λαθεῖν ἐπὶ γῆς θέλων οὐκ ἠδυνήθη_ ὁ κατὰ τὴν θείαν μεγαλωσύνην ἐξ ἀϊδίου σὺν τῷ Πατρὶ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἀποῤῥήτως δεσπόζων, καὶ ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ τὰ πέρατα τῆς γῆς_ εἶ μὴ τοῦτο πρὸς τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ θέλημα, ὅπερ χρονικῶς κατηξίωσε προσλαβεὶν, ἐπαναδοθείῃ_ Πόσῃ οὖν πλάνῃ ἐγκεκύλισται ὁ τὰ τοιαῦτα μὴ διακρίνων, ἵνα εἴπῃ, ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ θελήματι καὶ πάντα ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ γῇ, ἅπερ ἠθέλησε, τὸν Κύριον δύνασθαι, καὶ τῷ αὐτῷ πάλιν θελήματι ἐν οἴκῳ εὐτελεῖ θέλοντα λαθεῖν μὴ δύνασθαι κατὰ τὰς εὐαγγελικὰς μαρτυρίας_ Ἀλλ` ἐὰν πρὸς τὴν οἶκονομίαν τῆς ἀνθρωπότητος αὐτοῦ, καθ` ἣν τὸ ταπεινὸν ἡμῶν προσέλαβεν, ἀποδοθῇ, πάντα τὰ τῆς θείας αὐτοῦ μεγαλωσύνης ἠλαττωμένα πρὸς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ ἀνήκειν γνωρίζεται, ἣν τελείως προσέλαβε χωρίς τινος ἁμαρτίας, ἵνα ταύτην καὶ τελείως σώσῃ. Τὸ γὰρ παρ` αὐτοῦ μὴ προσληφθὲν οὐδὲ σώζεται, καθὼς ἡμᾶς ὁ συστατικὸς τῆς ἀληθείας κήρυξ Γρηγόριος ὁ Ναζιανζοῦ πρόεδρος ἐφωδίασε. Τοιγαροῦν εἶς τὸ παρ` αὐτοῦ ἀνθρώπινον [L., εἶ παρ` αὐτοῦ τὸ ἀνθρώπινον] θέλημα, καθὼς ἡ φύσις, προσελήφθη, καὶ ἐσώθη, καὶ ὅπερ παρὰ τοῦ προσλαβομένου ἐσώθη, οὐκ ἠδύνατο εἶναι αὐτῷ ἐναντίον. Οὐδὲν γὰρ ἐναντίον ἑαυτῷ ὁ Δημιουργὸς τῶν ὅλων ἔκτισεν, ἢ διὰ τοῦ μυστηρίου τῆς Ἐνανθρωπήσεως προσέλαβε. Καὶ ὁ ψαλμῳδὸς Δαβὶδ τὸ πρόσωπον τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ ἐν Ψαλμοῖς εἶσάγων προμηνύει· «Τοῦ ποιῆσαι τὸ θέλημά σου, ὁ Θεός μου, ἠβουλήθην.» Ὡσαύτως· «Ἑκουσίως θύσω σοι.» Μήτι κατὰ τὴν θεότητα ἄλλο ἐστὶ, θέλημα τοῦ Πατρὸς [Col. 1181D] Legisse videtur interpres quam filius. HARD. παρὰ τὸν Υἱὸν_ ἢ ἄλλο θέλει ὁ Υἱὸς παρὰ τὸν Πατέρα_ Εἶ τοίνυν ἓν θέλουσι, καὶ οὐδεμία ἐστὶ διαφορὰ θελήματος ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι, πῶς ἐστι νοητέον, ὅπερ ὁ Προφήτης περὶ τοῦ προσώπου αὐτοῦ μαρτυρεῖ· «Τοῦ ποιῆσαι τὸ θέλημα σου, ὁ Θεός μου, ἠβουλήθην,» εἶ μὴ πιστῶς νοηθῇ εἶρημένον περὶ τοῦ ἀμώμου θελήματος τῆς αὐτοῦ ἀνθρωπότητος_ Ὅθεν καὶ ἕπεται· «Καὶ τὸν νόμον σου ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου.» Οὐδεὶς γὰρ ἀμφιβάλλει, ὅτι ὁ ψαλμὸς οὗτος εἶς τὸ πρόσωπον τοῦ Χριστοῦ ἀπὸ τοῦ Προφήτου ἐκηρύχθη. Ὅπερ καὶ ὁ ἀπόστολος Παῦλος ἐν τῇ Ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Φιλιππησίους ἀναγγέλλει, εἶ πεπληρωμένῃ πίστει θελήσει τις προσέχειν, περὶ τοῦ αὐτοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρισοτῦ οὕτω λέγων· «Ὃς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, ἀλλ` ἑαυτὸν ἐκένωσε, μορφὴν δούλου λαβὼν, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος, καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος. Ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ.» Ἰδοὺ ἐνταῦθα ὁ ἀληθέστατος κήρυξ, καὶ τῶν μορφῶν, τουτέστι τῶν φύσεων τοῦ Χριστοῦ τὴν διαφορὰν διδάσκει, καὶ τὴν ὑπακοὴν μέχρι θανάτου τῆς ἀνθρωπίνης μορφῆς σοφῶς ἐπισφραγίζει [τῇ ἀνθρωπίνῃ μ. σ. ἀπονέμει ex Lat. ]. Τίς γὰρ εἶς τοσοῦτον ἀπὸ τοῦ φωτὸς τῆς ἀληθείας ἀπεχώρησεν, ἵνα κατὰ τὸ θέλημα τῆς αὐτοῦ θεότητος προπετεύσηται λέγειν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν τῷ Πατρὶ ὑπακοῦσαι, ᾧ τινί ἐστιν ἴσος ἐν πᾶσι, καὶ τοῦτο θέλει ἐν πᾶσι καὶ αὐτὸς ὅπερ ὁ Πατήρ_ ἢ τίς μὴ νοήσῃ τὴν ὑπακοὴν τῷ ἀνθρωπίνῳ θελήματι μᾶλλον ἁρμόζειν, ἐν ᾧ παντελῶς οὐδεμίαν ἔσχεν ἁμαρτίαν_ Οὔτε ῥηθήσεται ὑπήκοος μέχρι θανάτου, εἶ μὴ ἀνθρώπινον θέλημα ἐν ἑαυτῷ ἀνέλαβε, καθὼς ψυχὴν λογικὴν, καὶ σάρκα μετὰ πάντων αὐτῶν τῶν ἶδιοτήτων σαρκωθεὶς προσέλαβε. Προσεπιτούτοις ἵνα φανῇ τῇ ὑμετέρᾳ εὐσεβεῖ εὐμενείᾳ, ὅτι φυσικόν ἐστι τὸ ἀνθρώπινον θέλημα· καὶ ὁ ἀρνούμενος τὸ ἀνθρώπινον θέλημα χωρὶς μόνης ἁμαρτίας ἐν τῷ Χριστῷ, οὔτε ἔχειν αὐτὸν ἀνθρωπίνην ψυχὴν ὁμολογεῖ, ὁ σοφώτατος τῆς ἀληθείας κήρυξ, ὁ μακάριος Αὐγουστῖνος ἐν τῷ πέμπτῳ τόμῳ τῆς διαλέξεως κατὰ Ἰουλιανοῦ τοῦ Πελαγιανιστοῦ, τί ἐστι θέλημα, τούτοις ὁρίζει τοῖς ῥήμασι· Κίνησις ψυχῆς τί ἐστιν, εἶ μὴ κίνησις φύσεως_ Ἡ γὰρ ψυχὴ ἀνενδοιάστως φύσις ἐστί, διόπερ τὸ θέλημα κίνησις φύσεως ὑπάρχει, ἐπειδὴ κίνησις ἐστι ψυχῆς. Ἰδοὺ κατὰ τὸν ὅρον τούτου τοῦ σοφωτάτου Πατρός, τί εἴη τὸ ἀνθρώπινον θέλημα, δείκνυται, ὅτι ψυχῆς κίνησις ἐστιν. Ὁμοίως ἐν τῷ αὐτῷ· Ἡ ἀλήθεια δὲ λέγει, ἐφ` ὅσον ἐστὶ θελήματι [θέλημα τι] ἀπὸ τῆς φύσεως χωρισθῆναι οὐ δύναται. Καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ τόμῳ· Καὶ πόθεν ἐστὶ τὸ θέλημα, καὶ εἶναι οὐ λογίζεται, καὶ ἐὰν ἡ ἀρχαιογονία αὐτοῦ οὐκ ἔστι ζητητέα, οὐ διὰ τοῦτο οὐκ ἔστι ζητητέα, ὅτι τὸ θέλημα ποθεν οὐκ ἔστιν, ἀλλ` ὅτι πεφανέρωται πόθεν εἴη. Ἐξ ἐκείνου γάρ ἐστι τὸ θέλημα, οὗτινός ἐστι τὸ θέλημα· ἀπ` ἀγγέλου δηλονότι θέλημα ἀγγέλου· ἀπὸ ἀνθρώπου, ἀνθρώπου· ἀπὸ Θεοῦ, Θεοῦ. Καὶ ἐὰν ἐνεργῇ ὁ Θεὸς θέλημα ἀγαθὸν ἐν θῷ ἀνθρώπῳ, τοῦτο ἐνεργεῖ, ἵνα ἀνατείλῃ ἐξ αὐτοῦ ἀγαθὸν θέλημα, οὗτινός ἐστι τὸ θέλημα. Καὶ πάλιν φησί· Διὰ τί οὖν ἀρνῆσαι κεκλεισμένοις ὀφθαλμοῖς πράγματα φανερὰ, ἀπὸ τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου ἀναφύεσθαι θέλημα τῷ ἀνθρώπῳ_ Ὡσαύτως· Αὐτὴ ἡ κίνησις τῆς ψυχῆς μηδενὸς ἀναγκάζοντος θέλημα ἐστι . . . Καὶ πάλιν· Οὕτως οὐκ ἀληθῶς ἄρα [οὕτως ἄρα ex Lat. ], Ἰουλιανὲ, ἐξ ἀνθρώπου θέλημα ἀνθρώπου οὐκ ἀναφύεται, ὁπόταν ὁ ἀνθρωπος ἀγαθὸν ποίημα Θεοῦ εἴη_ Ἔπειτα δὲ [μὴ] ἠδυνήθη ἀνελθεῖν εἶς τὴν καρδίαν σου, φύεσθαι μὲν ἐξ ἀνθρώπου θέλημα, ἀλλ` οὐχὶ ἐκ τοῦ αὐτεξουσίου αὐτοῦ_ Εἶπὲ οὖν πόθεν, ἐὰν οὐχὶ ἀπὸ τῆς φύσεως, τουτέστιν, ἐὰν οὐχὶ ἀπ` αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου_ Αἷστισι μαρτυρίαις φαίνεται μίαν ἑκάστην αὐτῶν, ἅς τινας ἐνταῦθα ὁ πνευματικὸς Πατὴρ ἀπηρίθμησε φύσεις, ἴδιον φυσικὸν ἔχειν, καὶ ἑνὶ ἑκάστῳ προσκυροῦσθαι ὀφείλειν θέλημα. Οὔτε γὰρ δυνήσεται ἡ τῶν ἀγγέλων φύσις θεῖον ἔχειν θέλημα, ἢ ἀνθρώπινον, οὔτε ἡ ἀνθρωπίνη φύσις θέλημα Θεοῦ, ἢ ἀγγέλου, καθὼς οὔτε ἑτέρου, παρ` ὅ ἐστι, τὶ ἔχειν φύσιν δυνήσεται ἢ κίνησιν, εἶ μὴ ὅπερ ἐστὶ φυσικῶς ἢ ἐδημιουργήθη. Ὁπόταν ταῦτα οὕτως ἔχει, ἀκριβέστατα φαίνεται, ὅτι ἐν τῷ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ δύο, τουτέστι, Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου φύσεις, ἤτοι οὐσίας ὁμολογοῦντες εἶς μίαν αὐτοῦ συνεληλυθέναι τὴν ὑπόστασιν, ἤτοι πρόσωπον, ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ δύο ἡμᾶς φυσικὰ ἐν αὐτῷ ὁμολογεῖν θελήματα, θεῖον δηλονότι καὶ ἀνθρώπινον· ἐπειδὴ οὔτε τὴν αὐτοῦ θεότητα, ὅσον πρὸς τὸν τῆς φύσεως λόγον ἀνήκει, ἀνθρώπινον ἐσχηκέναι θέλημα λέγειν ἐστίν· οὔτε τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ θεῖον φυσικῶς ἐσχηκέναι θέλημα πιστεύειν ἐστίν· οὔτε δὲ πάλιν τινὰ ἐκ τῶν αὐτῶν δύο τοῦ Χριστοῦ οὐσιῶν ἐκτὸς τοῦ φυσικοῦ θελήματος ὑπάρχειν ὁμολογεῖν ἐστίν· ὁπόταν καὶ τὸ ἀνθρώπινον διὰ τῆς παντοκρατορίας τῆς αὐτοῦ θεότητος ὑψηλόν ἐστι, καὶ τὸ θεῖον διὰ τῆς ἀνθρωπότητος φανερὸν τοῖς ἀνθρώποις. Ἀποδοῦναι τοίνυν ἀναγκαῖόν ἐστι τὰ ὄντα θεῖα τῷ αὐτῷ ὡς Θεῷ, τὰ ὄντα ἀνθρώπινα τῷ αὐτῷ ὡς ἀνθρώπῳ, καὶ ἑκατέρᾳ διὰ τῆς καθ` ὑπόστασιν ἑνώσεως τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀληθῶς ἐπιγινώσκειν. Ὅπερ ὁ ἀληθὴς ὅρος τῆς ἁγίας ἐν Χαλκηδόνι συνόδου ὑπομιμνήσκει ἡμᾶς διαβεβαιούμενος. Ἑπόμενοι τοίνυν τοῖς ἁγίοις Πατράσιν, ἕνα, καὶ τὸν αὐτὸν ὁμολογεῖν Υἱὸν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν συμφώνως ἅπαντες ἐκδιδάσκομεν, τέλειον τὸν αὐτὸν ἐν θεότητι, καὶ τέλειον τὸν αὐτὸν ἐν ἀνθρωπότητι, Θεὸν ἀληθῶς καὶ ἄνθρωπον ἀληθῶς τὸν αὐτὸν ἐκ ψυχῆς λογικῆς καὶ σώματος, ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν θεότητα, καὶ ὁμοούσιον ἡμῖν τὸν αὐτὸν κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα, κατὰ πάντα ὅμοιον ἡμῖν χωρὶς ἁμαρτίας, πρὸ αἶώνων μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα κατὰ τὴν θεότητα, ἐπ` ἐσχάτων δὲ τῶν ἡμερῶν τὸν αὐτὸν δι` ἡμᾶς, καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν ἐκ Μαρίας τῆς παρθένου τῆς Θεοτόκου κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα, ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Χριστὸν Υἱὸν Κύριον, μονογενῆ ἐν δύο φύσεσιν ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως γνωριζόμενον, οὐδαμοῦ τῆς τῶν φύσεων διαφορᾶς ἀνῃρημένης διὰ τὴν ἕνωσιν, σωζομένης δὲ μᾶλλον τῆς ἶδιότητος ἑκατέρας φύσεως, καὶ εἶς ἑν πρόσωπον, καὶ μίαν ὑπόστασιν συντρεχούσης, οὐκ εἶς δύο πρόσωπα μεριζόμενον, ἢ διαιρούμενον, ἀλλ` ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Υἱὸν μονογενῆ Θεὸν Λόγον Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν. Τοῦτο αὐτὸ καὶ ἡ ἁγία σύνοδος ἡ ἐπὶ τοῦ τῆς σεβασμίας μνήμης Ἰουστινιανοῦ τοῦ βασιλέως ἐν Κωνσταντινουπόλει συναθροισθεῖσα ἐν τῷ ἑβδόμῳ κεφαλαίῳ, τῶν ὅρων κηρύττει· Εἴ τις ἐν δύο φύσεσι, λέγουσα, μὴ ὡς ἐν θεότητι, καὶ ἀνθρωπότητι τὸν ἕνα Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν γνωρίζεσθαι ὁμολογεῖ, ἵνα διὰ τούτου σημαίνῃ τὴν διαφορὰν τῶν φύσεων, ἐξ ὧν ἀσυγχύτως ἡ ἄφραστος ἕνωσις γέγονεν, οὔτε τοῦ Λόγου εἶς τὴν τῆς σαρκὸς μεταποιηθέντος φύσιν, οὔτε τῆς σαρκὸς πρὸς τὴν τοῦ Λόγου φύσιν μεταχωρησάσης. Μένει γὰρ ἑκάτερον ὅπερ ἐστὶ τῇ φύσει, καὶ γενομένης τῆς ἑνώσεως καθ` ὑπόστασιν· ἀλλ` ἐπὶ διαιρέσει τῇ ἀνὰ μέρος τὴν τοιαύτην λαμβάνει φονὴν ἐπὶ τοῦ κατὰ Χριστὸν μυστηρίου· ἢ τὸν ἀριθμον τῶν φύσεων ὁμολογῶν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἑνὸς Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ Λόγου σαρκωθέντος, μὴ τῇ θεωρίᾳ μόνῃ τὴν διαφορὰν τούτων λαμβάνει, ἐξ ὧν καὶ συνετέθη, οὐκ ἀνῃρημένην διὰ τὴν ἕνωσιν· εἷς γὰρ ἐξ ἀμφοῖν, καὶ δι` ἑνὸς ἀμφότερα· ἀλλ` ἐπὶ τούτῳ κέχρηται τῷ ἀριθμῷ, ὡς κεχωρισμένας καὶ ιδιοϋποστάτους εἶναι τὰς φύσεις· ὁ τοιοῦτος ἀνάθεμα ἔστω. Διὰ ταῦτα, ἅπερ ὁμᾶς αἱ σεβάσμιαι αὗται σύνοδοι πιστῶς ὑπομιμνήσκουσιν, ἀναγκαῖόν ἐστι φυλάξαι, ὅπως μηδαμοῦ τὴν διαφορὰν τῶν φύσεων διὰ τὴν ἕνωσιν ἀφαιρῶμεν, ἀλλὰ σωζομένης τῆς ἶδιότητος ἑκατέρας φύσεως, ἕνα Χριστὸν Θεὸν ἀληθινὸν καὶ τέλειον, καὶ τὸν αὐτὸν ἄνθρωπον ἀληθινὸν καὶ τέλειον ὁμολογήσωμεν. Διὸ δὴ ἐὰν ἐν οὐδενὶ ἡ διαφορὰ τῶν φύσεων τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀνῃρέθη, ἀναγκαῖόν ἐστιν, ἵνα ἐν πάσαις ταῖς ἶδιότησι τὴν αὐτὴν διαφορὰν φυλάξωμεν. Ὁ γὰρ ἐν οὐδενὶ ἀναιρετέαν τὴν διαφορὰν διδάξας, ἐν πᾶσι ταύτην ὀφείλειν φυλάττεσθαι ὑπέμνησεν. Ὅπου δὲ ἕν θέλημα καὶ ἐνέργεια ἀπὸ τῶν αἱρετικῶν καὶ τῶν τούτοις ἑπομένων λέγεται, ποία ἐν αὐτῇ διαφορὰ γνωρίζεται_ ἢ ποῦ κατὰ τὴν ἁγίαν ταύτην σύνοδον ἡ διαφορὰ φυλάττεται_ ἐπειδὴ ἐὰν ἓν θέλημα ἐν αὐτῷ, ὅπερ ἀλλόκοτόν ἐστι, βεβαιοῦται, ἀναγκαῖόν ἐστι τοὺς ταῦτα διεκδικοῦντας ἢ θεῖον αὐτὸ λέγειν, ἢ ἀνθρώπινον, ἢ ἐξ ἀμφοῖν σύνθετον, κεκραμένον, καὶ συγκεχυμένον, ἢ, ὡς οἱ αἱρετικοὶ πάντες διαβεβαιοῦνται, ἒν ἔχειν τὸν Χριστὸν θέλημα καὶ ἐνέργειαν, ὡς ἀπὸ μιᾶς, ὡς αὐτοὶ φάσκουσι, συνθέτου φύσεως προελθόντα. Καὶ ἀπώλετο ἐν τούτῳ ἀναμφιβόλως ἡ φυσικὴ διαφορὰ, ἥν τινα αἱ ἅγιαι σύνοδοι καὶ μετὰ τὴν θαυμαστὴν ἕνωσιν ἐν πᾶσιν ἡμῖν παραφυλαχθησομένην ἐθέσπισαν. Ἑπεὶ κᾂν ἕνα Χριστὸν, καὶ ἓν αὐτοῦ πρόσωπον καὶ ὑπόστασιν, διὰ τὴν ἕνωσιν δηλονότι τῶν φύσεων, ἥτις γέγονε καθ` ὑπόστασιν, ἐδίδαξαν· ὅμως τὴν διαφορὰν αὐτῶν τῶν φύσεων, αἵ τινες ἐν αὐτῷ ἡνώθησαν, μετὰ τὴν θαυμαστὴν καὶ ἀχώριστον ἕνωσιν, μέχρι θεωρίας νοήσεως γνωρίζειν ἡμᾶς, καὶ κηρύττειν παραδεδώκασι. Τοιγαροῦν ἐὰν αἱ ἱδιότητες τῶν φύσεων ἐν τῷ ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ Κυριῳ ἡμῶν Ἰητοῦ Χριστῷ διὰ τὴν διαφορὰν φυλάττωνται, ὁμοίως καὶ τὴν διαφορὰν τῶν φυσικῶν αὐτοῦ θελημάτων, καὶ τῶν φυσικῶν αὐτοῦ ἐνεργειῶν ἁρμόζει ἡμᾶς ὁμολογεῖν πληρεστάτῃ πίστει, ὅπως τῇ αὐτῶν διδασκαλίᾳ ἐν πᾶσιν ἀκολουθοῦντες ἀποδειχθῶμεν, καὶ μηδέν τῆς αἱρετικῆς καινότητος εἶς τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν προσδεξώμεθα. Κᾂν εἶ γὰρ ἀναρίθμητα καὶ τῶν ἄλλων ἁγίων Πατέρων ὑπάρχωσι τὰ πονήματα, ὅμως ὀλίγας χρήσεις ἀπὸ τῶν βιβλίων τῶν Γραικῶν ἐν ταύτῃ μου τῇ μετρίᾳ ἀναφορᾷ ῥᾳθυμίας [ἴσ., βαρυθυμίας] χάριν ὑπετάξαμεν .
Τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου ἐκ τοῦ δευτέρου λόγου τοῦ περὶ Υἱοῦ .
Ἕβδομον λεγέσθω τὸ καταβεβηκέναι ἐκ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Υἱὸν, οὐχ ἵνα ποιῇ τὸ θέλημα τὸ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τὸ τοῦ πέμψαντος. Εἶ μὲν οὖν μὴ παρὰ τοῦ κατεληλυθότος αὐτοῦ ταῦτα ἐλέγετο, εἴποιμεν ἂν ὡς [θέλειν] παρὰ τοῦ ἀνθρώπου τυποῦσθαι τὸν λόγον, οὐ τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα νοουμένου· τὸ γὰρ ἐκείνου θέλημα οὑδὲ ὑπεναντίον Θεῷ θεωθὲν ὁλον .
Τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Νύσσης ἐκ τοῦ δευτέρου βιβλίου τοῦ κατὰ Εὐνομίου .
Πῶς ὁ Κύριος τὸν κόσμον ἑαυτῷ καταλλάσσων πεμέριζε τῇ ψυχῇ τε καὶ τῷ σώματι τὴν παρ` αὐτοῦ γινομένην τοῖς ἀνθρώποις εὐεργεσίαν, θέλων μὲν διὰ τῆς ψυχῆς, ἁπτόμενος δὲ διὰ τοῦ σώματος_ .
Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ βιβλίου τοῦ κατὰ Ἀπολιναρίου .
Τῆς δὲ τοιαύτης κατὰ τὸν λόγον ἀμηχανίας μία γένοιτο ἂν παραμυθία, ἡ ἀληθὴς τοῦ μυστηρίου ὁμολογία· ὅτι τὸ μὲν δειλιᾷν πρὸς τὸ πάθος τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ἐστι, καθώς φησι καὶ ὁ Κύριος, τὸ πνεῦμα πρόθυμον εἶναι λέγων, ἀσθενῆ δὲ τὴν σάρκα. Τὸ δὲ ἀναδέχεσθαι τὸ ἐξ οἶκονομίας πάθος, τῆς θείας ἐστὶ καὶ βουλῆς καὶ δυνάμεως. Ἐπειδὴ τοίνυν ἄλλο τὸ ἀνθρώπινον θέλημα, καὶ τὸ θεῖον ἄλλο, φθέγγεται μὲν, ὁς ἐκ τοῦ ἀνθρώπου τὸ τῇ ἀσθενείᾳ τῆς φύσεως πρόσφορον ὁ τὰ ἡμέτερα πάθη οἶκειωσάμενος· ἐπάγει δὲ τὴν δευτέραν φωνὴν, τὸ ὑψηλὸν καὶ Θεοπρεπὲς βούλημα κυρωθῆναι παρὰ τὸ ἀνθρώπινον ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας θέλων. Ὁ γὰρ εἶπὼν, «Μὴ τὸ ἐμὸν,» τὸ ἀνθρώπινον τῷ λόγῳ ἐσήμανε. Προσθεὶς δὲ, «Τὸ σὸν,» ἔδειξε τὸ συναφὲς τῆς ἑαυτοῦ πρὸς τὸν πατέρα θεότητος, ἧς οὐδεμία θελήματός ἐστι διαφορὰ διὰ τὴν κοινωνίαν τῆς φύσεως .
Τοῦ ἁγίου Ἰωάννου ἐπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως ἐκ τῆς ὁμιλίας τῆς πρὸς τοὺς μὴ ὑπαντήσαντας ἐν τῇ συνάξει· καὶ περὶ τοῦ ὁμοουσίου .
Εἶ τοίνυν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ μία βούλησίς ἐστι, πῶς φησιν ἐνταῦθα· «Οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ` ὡς σύ_» Ἂν μὲν γὰρ ἐπὶ τῆς θεότητος εἶρημένον ᾖ τοῦτο, ἐναντιολογία τις γίνεται, καὶ πολλὰ ἄτοπα ἐκ τούτου τίκτεται· ἃν δὲ ἐπὶ τῆς σαρκὸς ἔχῃ [ἔχει] λόγον τὰ εἶρημένα, καὶ οὐδὲν γένοιτ` ἂν ἔγκλημα. Οὐ γὰρ τὸ μὴ θέλειν ἀποθανεῖν τὴν σάρκα, κατάγνωσις· φύσεως γὰρ ἐστι τοῦτο· αὐτὸς δὲ τὰ τῆς φύσεως ἅπαντα χωρὶς ἁμαρτίας ἐπιδείκνυται καὶ μετὰ πολλῆς τῆς περιουσίας, ὥστε τὰ τῶν αἱρετικῶν ἐμφράξαι στόματα. Ὅταν οὖν λέγῃ· «Ὅτι εἶ δυνατὸν, παρελθέτω ἀπ` ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο,» καί· «Οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ` ὡς σύ·» οὐδὲν ἕτερον δείκνυσιν, ἀλλ` ἢ ὅτι σάρκα ἀληθῶς περιβέβληται φοβουμένην θάνατον· τὸ γὰρ φοβεῖσθαι θάνατον, καὶ ἀναδύεσθαι, καὶ ἀγωνιᾷν ἐκείνης ἐστίν .
Τοῦ ἁγίου Κυρίλλου ἐπισκόπου Ἀλεξανδρείας ἐκ τῶν Θησαυρῶν .
Ὅταν οὖν φαίνηται δειλιῶν τὸν θάνατον καὶ λέγων· «Εἶ δυνατὸν, παρελθέτω ἀπ` ἐμοῦ τὸ ποτέριον,» ἐννόει πάλιν ὀτι δειλιῶσα τὸν θάνατον ἡ σὰρξ ἐδιδάσκετο φορουμένη παρὰ τοῦ Θεοῦ Λόγου μηκέτι τοῦτο πάσχειν· Ἐλεγε γὰρ πρὸς τὸν Πατέρα· «Οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ ὡς σύ.» Οὐκ ἐφοβεῖτο μὲν γὰρ, καθὸ Λόγος ἐστὶ καὶ Θεὸς, τὸν θάνατον αὐτὸς, ἀλλ` εἶς τέλος διεξάγειν τὴν οἶκονομίαν ἠπείγετο· τοῦτο γὰρ ἦν τὸ θέλημα τοῦ Πατρός. Ἔχει δὲ καὶ τὸ μὴ θέλειν ἀποθανεῖν, διὰ τὸ παραιτεῖσθαι τὴν σάρκα τὸν θάνατον φυσικῶς. Ἐξ ὧν ἀληθευουσῶν μαρτυριῶν ἀποδέδεικται, δύο ἐν ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ θελήματα προκηρύξαι, θεῖον δηλονότι καὶ ἀνθρώπινον, τούτους τοὺς σεβασμίους Πατέρας. Ὁπόταν λέγῃ ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Ναζιανζοῦ, Τὸ γὰρ ἐκείνου θέλειν τοῦ ἐν τῷ Σωτῆρι νοουμένου ἀνθρώπου δείκνυσι τὸ ἀνθρώπινον τοῦ Σωτῆρος θέλημα δι` αὐτῆς τῆς ἑνώσεως τῆς πρὸς τὸν Λόγον θεωθῆναι, καὶ διὰ τοῦτο μὴ εἶναι ἐναντίον Θεῷ. Ὡσαύτως ἀποδείκνυσιν, ὅτι καὶ ἀνθρώπινον, εἶ καὶ θεωθὲν, ἔσχηκε θέλημα, καὶ ὁ αὐτὸς οὗτος, καθὼς εἶς τὰ ἀκόλουθα διδάσκει, ἔσχε καὶ θεῖον ἓν καὶ τὸ αὐτὸ σὺν τῷ Πατρί. Εἶ οὖν καὶ θεῖον καὶ θεωθὲν ἔσχε, δύο πάντως ἔσχε θελήματα. Τὸ γὰρ φύσει θεῖον θεωθῆναι οὐκ ἐπεδέχετο [L., ἐπεδεῖτο], τὸ δὲ θεούμενον οὐκ ἔστι δηλονότι φύσει θεῖον. Καὶ ἐπὰν λέγῃ ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Νύσσης, ὁ μέγας ἐπίσκοπος, ἀληθῆ εἶναι τοῦ μυστηρίου ὁμολογίαν, ἕτερον ὀφείλειν νοεῖσθαι τὸ ἀνθρώπινον θέλημα, ἕτερον τὸ θεῖον ἐν τῷ Χριστῷ, τί νοεῖσθαι ὑπομιμνήσκει, ἕτερον λέγων θέλημα καὶ ἕτερον, εἶ μὴ δύο φανερῶς θελήματα_ Ὡσαύτως ἡνίκα ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ ἔξοχος καθηγεμὼν διδάσκει, ἓν κατὰ τὴν θεότητα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ νοεῖσθαι θέλημα· καὶ τὸν αὐτὸν πάλιν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ λέγει θέλειν ὡς ἄνθρωπον, καὶ κατὰ σάρκα ἀληθῶς καὶ χωρὶς σκανδάλου λεγόμενον ὀφείλειν γνωρίζεσθαι, ὅτι οὐκ ἤθελε τεθνάναι, διόπερ [ἴσ. διιότι] ὅτι τῆς ἀνθρωπίνης ἐστὶ φύσεως ἀνεπιλήπτως τοῦτο θελούσης, φανερόν ἐστιν, ὅτι καὶ αὐτὸς δύο φυσικὰ ἐν τῷ Χριστῷ κηρύσσει θελήματα· θεῖον, ὅπερ ἐστὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ· ἀνθρώπινον, ὅπερ τὴν διάθεσιν τοῦ ζῇν φυσικῶς πράττει. Καὶ ὁπόταν ὁ συστατικὸς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως κήρυξ ὁ μακάριος Κύριλλος λέγῃ, ὅτι καθὸ ἦν Λόγος, οὐκ ἐφοβεῖτο τὸν θάνατον, ἀλλ` ἤθελε μέχρι τέλους τὴν οἶκονομίαν διεξάγειν, ὅτι τοῦτο ἦν τὸ θέλημα τοῦ Πατρὸς, ὅπερ ἐστὶ κατὰ τὴν θεότητα καὶ τοῦ Υἱοῦ· καὶ ἐσχηκέναι τὸν αὐτὸν τοῦτον Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα τοῦ μὴ ἀποθανεῖν θέλημα, τουτέστι τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς τὴν φυσικὴν διάθεσιν· δείκνυσι δὺο αὐτὸν, θεῖον δηλαδὴ καὶ ἀνθρώπινον, ἀναμφιβόλως ἐν ἑαυτῷ ἔχειν θελήματα· ἓν μὲν, ἐν ᾧ τὴν οἶκονομίαν ἤθελεν ἐκτελέσαι· ἕτερον δὲ, ἐν ᾧ λέγει τὴν σάρκα μὴ θέλειν φυσικῶς τεθνάναι. Οὐδὲν δὲ ἧττον καὶ περὶ τῶν δύο φυσικῶν ἐνεργειῶν τοῦ Χριστοῦ δίδοται νοεῖσθαι, ὁπόταν οἱ αὐτοὶ σεβάσμιοι Πατέρες μιᾷ ἑκάστῃ τῇ Χριστοῦ φύσει τὴν ἶδίαν ἐνέργειαν προσεκύρωσαν. Ὅθεν ὁ ἅγιος Ἱλάριος ὁ τῆς ἀληθείας ἐξοχώτατος ἐκδικητὴς ἐν τῷ ἐννάτῳ λόγῳ περὶ πίστεως κατὰ Ἀρειανῶν οὕτως ἡμᾶς κατήρτισεν· Ἐτέχθη τοίνυν ὁ μονογενὴς Θεὸς ἐκ Παρθένου ἄνθρωπος, καὶ κατὰ τὸ πλήρωμα τῶν χρόνων, ἐν ἑαυτῷ μέλλων προάγεσθαι εἶς Θεὸν τὸν ἄνθρωπον, τοῦτον κατὰ πὰντα τὸν τρόπον τοῦ εὐαγγελικοῦ λόγου ἐκράτησεν, ὅπως ἑαυτὸν Υἱὸν Θεοῦ πιστεύεσθαι διδάξῃ, ὡς ἀνθρώπου Υἱὸν κηρύττεσθαι ὑπομνήσῃ· λαλῶν καὶ πράττων ὁ ἄνθρωπος [καὶ πράττων ἄνθρωπος] ἅπαντα τὰ τοῦ Θεοῦ, εἶτα φθεγγόμενος, καὶ πράττων ὁ Θεὸς [καὶ πράττων Θεὸς] ἅπαντα ἅπερ εἶσὶν ἀνθρώπου. Οὕτω μέντοι, ἵνα ἐν αὐτῷ τοῦ ἑκατέρου γὲνους τῷ λόγῳ, μηδέ ποτε εἶ μὴ μετὰ τῆς σημασίας καὶ ἀνθρώπου ὁ λαλῶν καὶ Θεοῦ εἴη· ὥστε ἀληθῶς δύο νοεῖσθαι τὰς φύσεις. Ὡσαύτως ἐκ τοῦ αὐτοῦ μετ` ὀλίγα· Εἶδες ἆρα οὕτω Θεὸν καὶ ἄνθρωπον κηρύττεσθαι, ἵνα ὁ θάνατος τῷ ἀνθρώπῳ, τῷ δὲ Θεῷ τῆς σαρκὸς ἡ ἔγερσις προσνεμηθῇ_ Ὅμως οὐχ ἵνα ἄλλως εἴη, δι` οὗ ὁ νεκρὸς ἀνίσταται· ἡ σκυλευθεῖσα γὰρ [ἄλλος ᾖ θανὼν, καὶ ἄλλος δι` οὗ ὁ νεκρὸς ἀνίσταται, ἡ γυμνωθεῖσα γὰρ ex L. ] σὰρξ ὁ Χριστός ἐστι νεκρός. Καὶ πάλιν, ὁ τὸν Χριστὸν ἐκ νεκρῶν ἐξεγείρας, ὁ αὐτὸς Χριστὸς ἐστιν ὁ τὴν σάρκα ἀποθέμενος. Τὴν φύσιν τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ δυνάμει τῆς ἀναστάσεως νόησον, τὴν οἶκονομίαν τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῷ θανάτῳ γνώριζε. Καὶ ὁπόταν ὦσιν ἑκάτερα ταῖς ἑαυτῶν φύσεσι πραχθέντα, ἕνα ὅμως Χριστὸν Ἰησοῦν τοῦτον εἶναι μέμνησο τὸν τὸ ἑκάτερον ὄντα. Μή τι ἀρφίβολον δυνηθείη ὑπολαμβάνεσθαι, ὅπερ ἐνταῦθα ὁ Πατὴρ τῷ φωτὶ τῆς ἀληθείας φανεροποιεῖ ἐν τῷ λέγειν, καὶ λαλοῦντα καὶ πράττοντα τὸν αὐτὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν πάντα τὰ τοῦ Θεοῦ ὄντα ἄνθρωπον, καὶ τὸν αὐτὸν τοῦτον πάλιν τὰ τοῦ ἀνθρώπου πράττοντα ὄντα Θεὸν, καὶ ἑκάτερον γένος σημαντικὸν Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου ἀποδεικνῦντα_ ὅπως ἐπιγνῶναι τοῖς ἐθέλουσι τὴν τῆς ἀληθείας ὁδὸν ἀνάξῃ [ὁδὸν ἀνοίξῃ ex L. ], ἐπειδὴ ὁ αὐτὸς οὗτος εἷς ὢν Χριστὸς ὁ Θεὸς καὶ [ὁ αὐτὸς οὗτος εἶπὼν, Χριστὸς ὁ Θεὸς καὶ] ἄνθρωπος καὶ τῆς θείας ἐνεργείας τὴν δυναστείαν, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν ἐνέργειαν ἔχειν αὐτὸν δείκνυσι, καὶ ἑκάτερα μετ` ἀλλήλων ἀκὲραια διὰ τῆς θεωρητικῆς διακρίσεως σημαίνει. Καὶ ὅτι ἑκάτερα καὶ τὰ τῆς θείας δυνάμεως καὶ τὰ τῆς οἶκονομίας τῆς ἀνθρωπίνης ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν τὸ ἑκάτερον ὄντα ταῖς ἶδίαις φύσεσι πεπραχέναι προμηνύει, ὃς καὶ θείαν ἐνέργειαν μίαν ἔχει ἐξ ἶδίου σὺν τῷ Πατρὶ, καὶ χρονικὴν ἀνθρωπίνην ἐνέργειαν ὑπὲρ ἡμῶν γενόμενος ἄνθρωπος ἐν ἑαυτῷ προσέλαβεν ἀνελλιπῶς, ἵνα ἀληθῶς ἑκάτερον γένηται, καὶ ἐκ τῶν φύσεων ταῖς ἶδίαις ἐνεργείαις γνωρισθῇ [ὑπάρχῃ καὶ ἐκ τῶν ἶδίων ταῖς φύσεσιν ἐνεργειῶν γνωρισθῇ ex L. ], ὅπερ ἦν. Ὁ ἅγιος δὲ Ἀθανάσιος ὁμοίως ὁ ὁμολογητὴς τοῦ Χριστοῦ ἐν τῷ τετάρτῳ λόγῳ τῷ κατὰ Ἀρειανῶν τὰ ἴσα ἡμᾶς ἐκδιδάσκει. Ὡς γὰρ ὁ Κύριος ἐνδυσάμενος τὸ σῶμα γέγονεν ἄνθρωπος· οὕτως ἡμεῖς οἱ ἄνθρωποι παρ` αὐτοῦ τοῦ Λόγου τεθεοποιήμεθα προσληφθέντες διὰ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ, καὶ λοιπὸν ζωὴν αἶώνιον κληρονομοῦμεν. Ταῦτα ἀναγκαίως προεζητήσαμεν, ἵνα ἐὰν ἴδωμεν αὐτὸν δι` ὀργάνου τοῦ ἶδίου σώματος θεϊκῶς πράττοντά τι ἢ λαλοῦντα, γινώσκωμεν, ὅτι Θεὸς ὢν ταῦτα ἐργάζεται, καὶ πάλιν ἐὰν ἴδωμεν αὐτὸν ἀνθρωπίνως λαλοῦντα, ἢ πάσχοντα, μὴ ἀγνοῶμεν, ὅτι σαρκα φορῶν γέγονεν ἄνθρωπος, καὶ οὕτω πάντα ποιεῖ καὶ λαλεῖ. Ἑκάστου γὰρ τὸ ἴδιον γινώσκοντες, καὶ ἀμφότερα ἐξ ἑνὸς πραττόμενα βλέποντες καὶ νοοῦντες, ὀρθῶς πιστεύσομεν, καὶ οὔποτε πλανηθησόμεθα. Πῶς σοφῶς ἐνταῦθα ὁ ἀξιομνημόνευτος Πατὴρ ἐκ τῶν ποιοτήτων τῶν ἐνεργειῶν τῶν φύσεων τῶν ἐν τῷ Χριστῷ τὴν διαφορὰν διδάσκει νοεῖσθαι· καί ὡς τὰ πράγματα αὐτὰ πρὸ ὀφθαλμῶν χειρίζων τῇ χειρὶ τῆς πνευματικῆς διδασκαλίας τοῖς ἀναγινώσκουσι δείκνυσιν, ἡνίκα λέγει, εἶναι ἑνὸς τὰ ἑκάτερα πράττεσθαι, τουτέστιν ἑκατέρας τὰς ἐνεργείας, τὰ θεῖα δηλονότι καὶ τὰ ἀνθρώπινα ἐξ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ προέρχεσθαι_ Καὶ ὑπομιμνήσκει μὴ δύνασθαι πλανᾶσθαι τὸν κατὰ ταύτην τὴν ὀρθὴν νόησιν πιστεύοντα. Ὡσαύτως ἡνίκα λέγει τὸ, Ἔλεγε καὶ ἅμα ἐποίει τὰ ἀνθρώπινα, διδάσκει καθὸ τῆς ἀνθρωπίνης ἐν ἑαυτῷ ἐνεργείας, ὡς καὶ τῆς λαλιᾶς τὴν ἶδιότητα εἶχεν. Ἑὰν γὰρ ἀνθρωπίνως οὐκ ἐνήργησεν, οὔτε ἐλάλησε· κᾂν εἶ τὰ μάλιστα καὶ ὅτε ἀνθρωπίνως ἐλάλησε καὶ ἐνήργησεν, ἅμα ἐνήργει καὶ ὡς Θεὸς.
Ὁ ἅγιος Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης ὁ ἐπίσκ. Ἁθηνῶν ἐν τῷ βιβλίῳ τῷ περὶ θείων Ὀνομάτων, κεφαλαίῳ δευτέρῳ, ὁμοίως διδάσκει. Διακέκριται δὲ τῆς ἀγαθοπρεποῦς εἶς ἡμᾶς Θεουργίας τὸ καθ` ἡμᾶς ἐξ ἡμῶν ὁλικῶς καὶ ἀλήθῶς οὐσιωθῆναι τὸν ὑπερούσιον Λόγον, καὶ δρᾶσαι καί παθεῖν, ὅσα τῆς ἀνθρωπίνης αὐτοῦ θεουργίας ἐστὶν ἐκκριτά τε καὶ ἐξαίρετα. Τούτοις γὰρ ὁ Πατὴρ καὶ τὸ Πνεῦμα κατ` οὐδένα κεκοινώνηκε λόγον, εἶ μήπου τις φαίη κατὰ τὴν ἀγαθοπρεπῆ καὶ φιλάνθρωπον βούλησιν, καὶ κατὰ πᾶσαν τὴν ὑπερκειμένην καὶ ἄῤῥητον θεουργίαν, ἣν ἔδρα καὶ καθ` ἡμᾶς γεγονὼς ὁ ἀναλλοίωτος Θεὸς καὶ Θεοῦ Λόγος.
Ὁ ἅγιος Ἀμβρόσιος ἀπὸ τοῦ δευτέρου λόγου πρὸς Γρατιανὸν τὸν βασιλέα· Ὁ οὖν ἴσος ἐν μορφῇ Θεοῦ, ἐλάττων ἐν τῇ προσλήψει τῆς σαρκὸς, καὶ τοῦ ἀνθρώπου τῷ πάθει. Πῶς γὰρ ἡ αὐτὴ φύσις ἐδύνατο ἐλάττων εἶναι, καὶ ἴση_ Πῶς δὲ ἐὰν ἐλάττων ἐστὶ, τὰ αὐτὰ ποιεῖ ὁμοίως, ἅπερ ὁ Πατὴρ ποιεῖ_ Καὶ γὰρ τίνα τρόπον ἡ αὐτὴ ἐνέργεια διαφόρου ἐστὶ δυνάμεως_ Μήτοι οὕτω δύναται ἐνεργεῖν ὁ ἥττων, καθ` ὃν τρόπον ὁ μείζων_ ἡ μία ἐνέργεια δύναται εἶναι, ὅπου διάφορος οὐσία ἐστί_ Τοίνυν λάβε τὸν Χριστὸν κατὰ τὴν θεότητα μὴ δύνασθαι ἐλάττονα λέγεσθαι.
Ἐκ τοῦ τόμου τῆς πίστεως τοῦ ἁγίου Λέοντος τοῦ τῶν Ῥωμαίων ἀρχιερέως, τοῦ πρὸς τὸν ἅγιον Φλαβιανὸν τὸν ἐπίσκοπον καὶ ὁμολογητήν.
Ἐνεργεῖ γὰρ ἑκατέρα μορφὴ μετὰ τῆς θατέρου κοινωνίας, ὅπερ ἴδιον ἔσχηκε, τοῦ μὲν Λόγου κατεργαζομένου τοῦτο, ὅπερ ἐστὶ τοῦ Λόγου, τοῦ δὲ σώματος ἐκτελοῦντος, ὅπερ ἐστὶ τοῦ σώματος. Καὶ τὸ μὲν αὐτῶν διαλάμπει τοῖς θαύμασι, τὸ δὲ ταῖς ὕβρεσιν ὑποπέπτωκε. Καὶ καθάπερ ὁ Λόγος ἀπὸ τῆς ἶσότητος τῆς τοῦ Πατρὸς δόξης ἐστὶν ἀχώριστος, οὕτω τὸ σῶμα τὴν φύσιν τοῦ ἡμετέρου γένους οὐκ ἀπολέλοιπεν.
Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τῆς ἐπιστολῆς τῆς σταλείσης πρὸς Λέοντα τὸν βασιλέα.
[Col. 1194C] Εἶ καὶ τὰ μάλιστα ἐν τῷ ἑνὶ Δεσπότῃ Ἰησοῦ Χριστῷ τῷ ἀληθεῖ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ ἀνθρώπου Υἱῷ, τοῦ τε Λόγου καὶ τῆς σαρκὸς ἓν ὑπάρχει τὸ πρόσωπον, ὅπερ ἀχωρίστως καὶ ἀδιαιρέτως κοινὰς εἶχε τὰς πράξεις, δεῖ νοεῖν ὅμως αὐτῶν τῶν ἔργων τὰς ποιότητας, καὶ τῇ κατανοήσει τῆς εἶλικρινοῦς πίστεως δεῖ καθορᾷν, ἐπὶ ποῖα μὲν ἡ τῆς σαρκὸς προάγεται ταπεινότης, ἐπὶ ποῖα δὲ τὸ ὕψος τῆς θεότητος ἐπικλίνεται. Καὶ τί μέν ἐστιν, ὅπερ ἡ σὰρξ οὐ πράττει δίχα τοῦ Λόγου· καὶ τί ἐστιν, ὅπερ ὁ Λόγος χωρὶς τῆς σαρκὸς οὐκ ἀποτελεῖ.
Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ ἐπίσκοπος Νύσσης ἐν τῷ τετάρτῳ λόγῳ τῆς ἑρμηνείας τῶν μακαρισμῶν· Ἀπόσιτος γὰρ τεσσαράκοντα ἡμέρας διαμείνας, ὕστερον ἐπείνασε. Δέδωκε γὰρ, ὅτε ἠβουλήθη, τῇ φύσει καιρὸν τὰ ἑαυτῆς ἐνεργῆσαι.
Τοῦ ἁγίου Κυρίλλου τοῦ Ἀλεξανδρείας ἀπὸ τοῦ κδ' κεφαλαίου τοῦ τῶν Θησαυρῶν βιβλίου.
Οὐκοῦν τὰ θεοπρεπῶς εἶρημένα τε καὶ πρεπραγμένα δεικνῦσι τὸν Σωτῆρα Θεόν· καὶ πάλιν τὰ ἀνθρωπίνως εἶρημένα τε καὶ γεγονότα δεικνῦσι κατὰ ἀλήθειαν ἄνθρωπον. Αὕτη γάρ ἐστι τοῦ μυστηρίου ἡ δύναμις. Ἄνθρωπος γέγονεν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος οὐχ ἵνα πάλιν ὡς Θεὸς πρὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως πάντα πράττῃ καὶ λαλῇ, ἀλλ` ἵνα πολλάκις καὶ διὰ τὴν χρείαν τῆς μετὰ σαρκὸς οἶκονομίας καὶ ὡς ἄνθρωπος λέγῃ τινά. Ταύτην ἔχοντας [ἔχοντος] τοῦ μυστηρίου τὴν δύναμιν, πῶς οὐκ ἄτοπον σκανδαλίζεσθαι τοὺς ἀκροωμένους ἀνθρωπινώτερον ἔσθ` ὅτε λαλοῦντος αὐτοῦ_ Λαλεῖ γὰρ ὡς ἄνθρωπος, λαλεῖ δὲ καὶ ὡς Θεὸς ἔχων ἐν ἀμφοτέροις τὴν ἐξουσίαν· φαίνεται δὲ [καὶ] τούτων τῶν ἁγίων Πατέρων ὁ σκοπὸς τῇ πνευματικῇ διακρίσει τοῖς ὁρῶσιν, ὅτι κατὰ τὸν τῆς πίστεως κανόνα τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας δύο ἐνεργείας ἐν τῷ Χριστῷ, τουτέστι θείαν καὶ ἀνθρωπίνην, γνωρίζουσιν, ἐπὰν ὁ ἅγιος Διονύσιος μὲν λέγῃ, διακεκριμένως [διακεκριμένην] εἶναι τὴν ἐνέργειαν τοῦ Χριστοῦ, ἥτις καθ` ἡμᾶς ἐστιν ἐξ ἡμῶν· καὶ ἐκ τούτου ὁλικῶς καὶ ἀληθῶς τὸν ἐνανθρωπήσαντα Θεὸν Λόγον ἐπιγινώσκεσθαι ὡσαύτως ἡνίκα λέγει δρᾷν καὶ παθεῖν τὰ πρόσφορα τῇ ἀνθρωπίνῃ αὐτοῦ θεουργίᾳ [εἶ καὶ θείως συμβαίνουσι], καθ` ἣν ὁ Θεὸς ὁ Πατὴρ καὶ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατ` οὐδένα λόγον [τρόπον] αὐτῇ κοινωνοῦσιν. Ἐκεῖ γὰρ διάκρισις εἶναι γνωρίζεται, ὅπου ἡ διαφορὰ ἀναμφιβόλως ἀποδείκνυται. Εἶ οὖν κατ` ἄλλην ἐνέργειαν μία ἐστὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡ ἐνέργεια, καὶ κατ` ἄλλην κατ` οὐδένα λόγον ὁ Πατὴρ, καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ αὐτῷ φυσικῷ λόγῳ κοινωνοῦσι, δύο ἀναμφιβόλως ἐνέργειαι ἐν τῷ ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ Θεῷ ἀληθινῷ καὶ τελείῳ, καὶ ἀνθρώπῳ ἀληθινῷ καὶ τελείῳ λεχθήσονται· καὶ ἐν ὃσῳ δείκνυσιν ὁ μέγας διδάσκαλος Ἀμβρόσιος μὴ δύνασθαι διαφόρου δυνάμεως μίαν ἐνέργειαν ὑπάρχειν, μηδὲ τὴν ἐλάσσονα δύνασθαι ἐνεργεῖν τὰ τῆς μείζονος· οὔτε ὅπου διάφορος οὐσία ἐστὶ, μίαν δύνασθαι νοεῖσθαι τὴν ἐνέργειαν ἀποδείκνυσι, φανεροῖς μηνύμασι τὸ μὴ δύνασθαι μίαν φυσικὴν ἐνέργειαν ἔχειν τὴν θεότητα καὶ τὴν ἀνθρωπότητα τοῦ Χριστοῦ, εἶ καὶ ἑνὸς προσώπου εἶναι γινώσκονται, καὶ μετὰ τῆς ἀλλήλων κοινωνίας ἐνεργεῖν θεωροῦνται· ὅπου τοίνυν μείζων καὶ ἐλάττων ἐνέργεια λέγεται, οὐ περὶ μιᾶς, ἀλλὰ περὶ δύο φυσικῶν τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ ἐνεργειῶν φανεροῦται· καὶ ἐπὰν ὁ ἐκδικητὴς τῆς ἀληθείας ὁ ἅγιος Λέων πρὸς τὸν ὁμολογητὴν τοῦ Χριστοῦ Φλαβιανὸν ἐν τῷ δογματικῷ τόμῳ ἔφρασε φάσκων· Ἐνεργεῖ γὰρ ἑκατέρα μορφὴ μετὰ τῆς θατέρου κοινωνίας ὅπερ ἴδιον ἔσχηκε. Καὶ ἀκολούθως κατὰ τὸν τῆς διανοίας λόγον διακρίνει τὸν Λόγον ὅπερ ἐστὶ τοῦ Λόγου ἐνεργοῦντα, καὶ τὸ σῶμα ὅπερ ἐστὶ τοῦ σώματος ἐκτελοῦν, καὶ μιᾶς ἑκάστης φύσεως τὰ πρόσφορα ἔργα θεωρεῖται, εἶ καὶ τὰ μάλιστα ταύτας ἀπὸ τῆς ἀλλήλων κοινωνίας οὐ χωρίζει, αὐτοῖς τοῖς πράγμασι δείκνυσιν ὁ ἐξαίρετος ἀρχιερεὺς, μᾶλλον δὲ καὶ πᾶσα σὺν αὐτῷ τῆς ἁγίας ἐν Χαλκηδόνι συνόδου ἡ κοινότης, ὅτι καὶ θεότης τοῦ Χριστοῦ φυσικὴν ἐνέργειαν ἀσυγχύτως ἐν τῇ ἑνώσει ἐφύλαξε, καὶ ἡ ἀνθρωπότης αὐτοῦ τὰ πρὸς ἐνέργειαν τῆς ἀνθρωπίνης οὐσίας ἁρμόζοντα ἐξετέλεσε. Καὶ ἑκάτερα ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἀσυγχύτως, καὶ ἀχωρίστως προῆλθον Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐξ ἑκατέρων τῶν φύσεων συνεστῶτος, καὶ ἐν ἑκατέροις εἷς καὶ ὁ αὐτὸς διέμεινε. Καὶ ἐν ὅσῳ πρὸς τὸν ἐν εὐσεβεῖ τῆ μνήμῃ Λέοντα τὸν βασιλέα τὸ σύμβολον τῆς ἀληθοῦς ὁμολογίας σαφηνίζει, καὶ τοῦ Λόγου καὶ τῆς σαρκὸς ἓν πρόσωπον εἶναι ἀληθῶς κηρύττει, ὅμως τὴν ὁδὸν τῆς ἐννοίας διανοίγει, ἵνα ἐκ τῶν ποιοτήτων αὐτῶν τῶν ἔργων τοῦ Χριστοῦ, τουτέστιν ἐκ τῆς φυσικῆς ἐνεργείας μία ἑκάστη τῶν καθ` ὑπόστασιν ἐν τῷ Χριστῷ ἑνωθεισῶν φύσεων, ποίας ἐστὶν οὐσίας, ἐπιγνωσθῇ· οὐδὴ γὰρ ἐνταῦθα ὁ κήρυξ τῆς ἀληθείας προσεδέξατο, ἵνα τὴν ἀνθρωπίνην ἐνέργειαν, ἣν χρονικῶς ὁ Κύριος μετὰ τῆς ἀνθρωπότητος ἔλαβε, τῇ ἀϊδίῳ αὐτοῦ οὐσίᾳ προσκυρώσῃ, ἢ τῇ θείᾳ αὐτοῦ οὐσίᾳ τῆς ἀνθρωπίνης ἐνεργείας τὸ μέτρον ἐπιγραφῇ· ἀλλὰ μενούσης οὐδὲν ἧττον τῆς ἑνώσεως [ἑνότητος] τοῦ προσώπου, τὰς φύσεις, αἵτινες ἐν τῷ Χριστῷ καθ` ὑπόστασιν, ἡνώθησαν, ἐκ τῶν ἶδίων ἐνεργειῶν ἐπέγνω. Εἶ τοίνυν δύο φύσεις εἶσὶν, ὧν ἡ ἕνωσις ἐν τῷ ἑνὶ Χριστῷ γέγονε, δύο δηλονότι εἶσὶ καὶ τούτων τῶν φύσεων αἱ ἐνέργειαι, αἵτινες σὺν ταῖς ἑαυτῶν φύσεσιν ἀσυγχύτως καὶ ἀχωρίστως συνῆλθον ἐν τῷ ἑνὶ Κυρίῳ Ἰησοῦ Χριστῷ. Ὁμοίως δὲ καὶ ὁ ἅγιος Νυσσαεὺς Γρηγόριος, δεδωκέναι λέγων τὸν Σωτῆρα Κύριον τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, ἣν ἐν ἑαυτῷ ἔσχε, καιρὸν τὰ ἴδια ἐνεργῆσαι, φανερώτερον ὑπέδειξεν [ἀπέδειξεν], ὅτι καὶ ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, ἥτις ἐστὶν ἐν τῷ Χριστῷ, ἔσχε τῆς οἶκείας ἐνεργείας τὸ φυσικὸν ἀποτέλεσμα. Ὅθεν δῆλόν ἐστι καὶ τοῦτον δύο ἐν τῷ Χριστῷ φυσικὰς ἐνεργείας οὐδὲν ἧττον ἐπιγνῶναι. Καὶ γὰρ ὁ τῆς ἀληθείας ἐκδικητὴς Κύριλλος ὁ τῆς Ἀλεξανδρέων πόλεως, συνάγων ἐκ τούτων τῶν θεοπρεπῶς λεχθέντων, ἢ πραχθέντων παρὰ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος Θεὸν αὐτὸν ἀποδείκνυσθαι, καὶ ἐκ τῶν παρὰ τοῦ αὐτοῦ κατὰ ἄνθρωπον λεχθέντων, ἢ γενομένων δείκνυσθαι αὐτὸν ἀληθῶς ἄνθρωπον, φανερόν ἐστιν, ὅτι ἐκ τῶν φυσικῶν ἐνεργειῶν τοῦ Χριστοῦ, τὸν Χριστὸν ἀληθινὸν καὶ τέλειον Θεὸν, καὶ τὸν αὐτὸν ἄνθρωπον ἀληθινὸν, καὶ τέλειον εἶναι ἐπέγνω. Οὔτε γάρ ἐστιν ἄλλη οὕτω φανερὰ ἀπόδειξις, ἥτις δυνήσεται τὸν αὐτὸν τοῦτον καὶ Θεὸν καὶ ἄνθρωπον ἀποδεῖξαι παρὰ τὰς φυσικὰς ἐνεργείας· ὧντινων ἐκ τῶν ποιοτήτων καὶ αἱ φύσεις, ἀφ` ὧν οὐσιωδῶς προήρχοντο, ἀκριβῶς ἐν αὐτῷ εἶναι πιστεύονται. Εἶ τοίνυν ἐν δυσὶ φύσεσι καὶ μετὰ τὴν ἀχώριστον ἕνωσιν γνωρίζεται εἶναι, ἔνθα ἡ δυὰς τῶν φύσεων ἀσυγχύτως διέμεινεν, οὔτε αἱ αὐτῶν ἐνέργειαι ἠδυνήθησαν συγχυθῆναι. Ἀλλ` ἀπὸ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ ταῖς ἶδίαις φύσεσι προσφόρως προήρχοντο. Οὐκ ἐλλείψουσι δὲ καὶ ἄλλων σεβασμίων Πατέρων δεδοκιμασμέναι μαρτυρίαι τῶν δύο φανερῶς λεγόντων φυσικὰς ἐνεργείας ἐν τῷ Χριστῷ, ἵνα σιωπῇ παραδράμωμεν τὸν ἅγιον Κύριλλον τὸν Ἱεροσολύμων, τὸν ἅγιον Ἰωάννην τὸν Κωνσταντινουπόλεως, ἢ ὁσοιδήποτε μετὰ ταῦτα ὑπὴρ τῆς ὀρθότητος τῆς σεβασμίας ἐν Χαλκηδόνι συνόδου, καὶ τοῦ τόμου τοῦ ἁγίου Λέοντος ἀπολογούμενοι τοὺς ἐπιπόνους ἀγῶνας κατὰ τῶν συγχεουσῶν αἱρέσεων ἐπεδείξαντο [ἀπεδείξαντο], ὧντινων ἀπὸ τῆς πλάνης καὶ ἡ τοῦ καινοῦ δόγματος κατῆλθε σειρὰ [φάσις], τουτέστιν ὁ τῆς μακαρίας μνήμης Ἰωάννης ὁ Σκυθοπόλεως ἐπίσκοπος, Εὐλόγιος ὁ Ἀλεξανδρείας πρόεδρος, Εὐφραίμιος καὶ Ἀναστάσιος ὁ μέγας, τῆς Θεουπόλεως Ἐκκλησίας οἱ ἄξιοι καθηγεμόνες, καὶ ὁ ὑπὲρ πάντας ζηλωτὴς τῆς ἀληθείας καὶ ἀποστολικῆς πίστεως, ὁ ἐν εὐσεβεῖ τῇ μνήμῃ Ἰουστινιανὸς ὁ βασιλεὺς, οὗτινος ἡ ὁρθότης τῆς πίστεως ὁπόσον ὑπὲρ τῆς εἶλικρινοῦς ὁμολογίας τῷ Θεῷ ἤρεσε, τοσοῦτον τὴν Χριστιανικωτάτην πολιτείαν ὕψωσε. Καὶ μέχρι τοῦ νῦν ἀπὸ πάντων τῶν ἐθνῶν ἡ αὐτοῦ θεοσεβὴς μνήμη προσκυνήσεως ἀξιοῦται. Οὗτινος ἡ ὀρθότης τῆς πίστεως διὰ τῶν σεβασμίων αὐτοῦ ἠδίκτων ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ διαχυθεῖσα ἐπαινεῖται. Ἐξ ὧν ἓν, ὅπερ πρὸς Ζώϊλον τὸν Ἀλεξανδρείας καθηγεμόνα, ἐστάλη κατὰ τῆς τῶν Ἀκεφάλων αἱρέσεως ὑπὲρ τῆς ὀρθότητος τῆς ἀποστολικῆς πίστεως πρὸς τὸ πληροφορῆσαι αὐταρκοῦν, μετὰ ταύτης ὑμῶν τῆς μετρίας ἀναφορᾶς τῇ γαληναίᾳ ὑμῶν Χριστιανότητι στείλαντες, διὰ τῶν ἀποκομιστῶν τῶν παρόντων προσφέρομεν. Ἀλλ` ἵνα μή πως τῶν πολλῶν ῥημάτων φορτικὴ νομισθῇ ἡ δικαιολογία, καὶ μάλιστα οἷς τισι τὸ πρᾶγμα [L., ἡ φροντὶς] καὶ ἡ διοίκησις ὅλου τοῦ κόσμου ὡς ἐν ἶσχυρῷ θεμελίῳ ἐπίκειται, ὀλίγας ἀπὸ τῶν ἀναριθμήτων ταύτῃ τῇ μετρίᾳ ἀναφορᾷ ἐντάξαι τῶν ἁγίων Πατέρων μαρτυρίας ἐσπουδάσαμεν· ἐπειδὴ καὶ τοῦτο ἀσύγκριτον πάνυ καὶ μέγιστόν ἐστιν, ἵνα τῆς φροντίδος ὅλης τῆς Χριστιανικωτάτης πολιτείας ἐπ` ὀλίγον κωλυθείσης, ὑπὲρ πόθου τῆς ἀληθοῦς πίστεως ζέουσα, τοῦ ἀποστολικοῦ κηρύγματος τὴν διδασκαλίαν ἐξηνθισμένως ἐπιγνῶναι ἐπιθυμήσῃ ἡ σεβασμία καὶ [Col. 1199] Hic evidenter deest vox εὐσεβεστάτη, aut alia ejusdem significationis. EDIT. ὑμῶν φιλανθρωπία. Ἀληθῶς γὰρ ἐκ διαφόρων ἐγκρίτων Πατέρων τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ἡ ἀλήθεια ἐφάνη, εἶ καὶ ὀλίγαις μαρτυρίαις· ἐπειδὴ πρᾶγμα ἠνεῳγμένον καὶ πᾶσι φανερὸν οἱ ἐπαινετοὶ Πατέρες περισσὸν ἔκριναν φράζειν. Τίς γὰρ, εἶ καὶ βραδὺς εἴη πρὸς τὸ νοῆσαι, οὐ θεωρήσει, ὅπερ πᾶσι φαίνεται, ὅτι ἀδύνατον, καὶ παρὰ τὴν τάξιν τῆς φύσεώς ἐστι, δύνασθαι εἶναι φύσιν, καὶ ἐνέργειαν μὴ ἔχειν φύσεως_ ὅπερ οὐδὲ ὑπὸ τῶν αἱρετικῶν ποτε ἐδοκιμάσθη λέγεσθαι· οἵτινες πάσας τὰς ἀνθρωπίνους πανουργίας, καὶ σκολιάς ζητήσεις κατὰ τῆς ὀρθότητος τῆς πίστεως, καὶ συναθροισμοὺς ταῖς φαυλότησιν αὐτῶν προσφόρους ἐφεῦρον. Πῶς οὖν ὅπερ οὔτε ἀπὸ τῶν ἁγίων ὀρθοδόξων Πατέρων ἐῤῥέθη ποτὲ, οὔτε ἀπὸ τῶν βεβήλων αἱρετικῶν τετόλμηται εὑρεθῆναι, ἐπὶ τοῦ παρόντος δυνήσεται προπετευθῆναι, ἵνα τῶν δύο φύσεων τοῦ Χριστοῦ, τῆς θείας δηλονότι καὶ τῆς ἀνθρωπίνης, ὧντινων αἱ ἶδιότητες ἀκέραιοι εἶναι γνωρίζονται ἐν τῷ Χριστῷ μίαν ἔχειν [ἴσ., εἶναι] ἐνέργειαν, τίς ποτε ὀρθῶς φρονῶν δυνήσηται ἀποδεῖξαι_ ὁπόταν ἐὰν μία ἐστὶν, εἴπωσιν ἢ χρονικὴ ἢ ἀΐδιος λεχθήσεται, θεία ἢ ἀνθρωπίνη, ἄκτιστος ἢ κτιστή, ἡ αὐτὴ, ἥτις καὶ τοῦ Πατρός ἐστιν, ἢ ἑτέρα παρὰ τὸν Πατέρα. Εἶ τοίνυν μία ἐστὶ καὶ ἡ αὐτὴ, μία καὶ τῆς θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ κοινή ἐστιν, ὅπερ ἀλλόκοτόν ἐστι λέγεσθαι, οὐκοῦν ἐπὰν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αὐτὸς Θεὸς καὶ ἄνθρωπός ἐστι, τὰ ἀνθρώπινα ἐνεργήσας ἐπὶ τῆς γῆς, ὁμοίως σὺν αὐτῷ καὶ ὁ Πατὴρ φυσικῶς ἐνήργησεν, ἐπειδὴ ἃ ὁ Πατὴρ ποιεῖ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ. Εἶ δὲ, ὅπερ ἡ ἀλήθεια περιέχει, ἐν ὅσῳ ἀνθρώπινά τινα ἐνήργησεν ὁ Χριστὸς, πρὸς μόνον τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς Υἱοῦ ἐπαναφέρεται, ἅ τινα οὐκ ἔστι τὰ αὐτὰ, οἷα καὶ τοῦ Πατρὸς, [ὅπερ οὐκ ἔστι ταὐτὸν τῷ Πατρὶ, κατ` ἄλλο ex Lat. ] κατ` ἄλλο δηλονότι καὶ ἄλλο ἐνήργησεν ὁ Χριστός· ἵνα κατὰ τὴν θεότητα, ἃ ποιεῖ ὁ Πατὴρ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιῇ, κατὰ δὲ τὴν ἀνθρωπότητα, ἅ εἶσι τοῦ ἀνθρώπου ἴδια, ὁ αὐτὸς οὗτος [οὕτως] ἐνήργει ὡς ἄνθρωπος, ἐπειδὴ ἀληθής ἐστι καὶ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος. Ὅθεν καὶ ἀληθῶς πιστεύεται, ὅτι ὁ αὐτὸς οὗτος εἷς [ὢν] δύο φυσικὰς ἔχει ἐνεργείας, τὴν θείαν δηλονότι καὶ τὴν ἀνθρωπίνην, τὴν ἄκτιστον καὶ κτιστὴν, ὡς ἀληθινὸς καὶ τέλειος Θεὸς, ἀληθινὸς καὶ τέλειος ἄνθρωπος, εἷς ὁ αὐτὸς μεσίτης Θεοῦ, καὶ ἀνθρώπων Κύριος Ἰησοῦς Χριστός. Διὸ ὁμοίως καὶ ἐκ τῶν ποιοτήτων τῶν ἔργων, τῶν φύσεων, αἵτινες ἐν τῷ Χριστῷ κατὰ τὴν καθ` ὑπόστασιν ἕνωσιν συνῆλθον, ἡ διαφορὰ ἀπρόσκοπος γνωρίζεται. Ὅπως [τούτων] δὲ καὶ τῶν θεομισήτων αἱρετικῶν, ὧν καθὼς τὰς προσηγορίας ὁμοίως βδελυττόμεθα καὶ τὰ ῥήματα, πρὸς ἔνδειξιν καὶ μόνον τούτων, οἷς τισιν οἱ τοῦ καινοῦ δόγματος ἐφευρεταὶ ἓν ἐν τῷ Χριστῷ λέγοντες θέλημα καὶ ἐνέργειαν ἠκολούθησαν, ὀλίγα τινὰ ἐκ τῶν καταράτων αὐτῶν ῥημάτων ἐπισυνήψαμεν· Ἀπολλιναρίου αἱρετικοῦ κατὰ Διοδώρου πρὸς τὸ κείμενον ἐν τῷ ἠδίκτῳ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως τοῦ ἐν εὐσεβεῖ τῇ μνήμῃ Ἰουστινιανοῦ τοῦ βασιλέως· Ὄργανον καὶ τὸ κινοῦν μίαν πέφυκεν ἀποτελεῖν τὴν ἐνέργειαν· ὧν δὲ μία ἐνέργεια, τούτων μία ἐστὶν οὐσία, μία ἄρα οὐσία τοῦ Λόγου καὶ τῆς σαρκός. Τοῦ αὐτοῦ ἐν τῷ λόγῳ τῷ προγεγραμμένῳ, Εἶς τὰ ἐπιφάνια τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Θεοῦ Λόγου.
Ὁ εἷς γὰρ Χριστὸς θεϊκῷ μόνῳ θελήματι κινούμενος, καθὸ καὶ μίαν οἴδαμεν αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν ἐν διαφόροις θαύμασι καὶ παθήμασιν ἐκ τῆς μιᾶς αὐτοῦ συνθέτου φύσεως προϊοῦσαν. Θεὸς γὰρ ἔνσαρκός ἐστι καὶ πιστεύεται. Σεβῆρος ὁ αἱρετικὸς ἀπὸ τοῦ προσφωνητικοῦ λόγου τοῦ γενομένου ἐν τῇ Δάφνῃ, ἐν τῷ μαρτυρίῳ τῆς ἁγίας Εὐφημίας οὕτω φησίν· Ἀναθεματίζομεν δὲ καὶ τὴν σύνοδον Χαλκηδόνος, καὶ τὸν τόμον Λέοντος τοῦ τῆς τῶν Ῥωμαίων Ἐκκλησίας ἡγησαμένου, καὶ τοὺς λέγοντας, ἢ εἶπόντας ἐν δύο φύσεσι τὸν ἕνα Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν μετὰ τὴν ἄφραστον καὶ ἀπερινόητον ἕνωσιν, καὶ τούτων ἀκολούθως δύο ἐνεργείας, ἢ ἶδιότητας. Ὁμοίως τοῦ αὐτοῦ Σεβήρου πρὸς Σέργιον γραμματικὸν ἔνθα φησίν· Ἐπειδὴ γὰρ εἷς ὁ ἐνεργῶν, καὶ μία αὐτοῦ ἡ ἐνέργεια, καὶ κίνησις ἐνεργητική. Ὡσαύτως καὶ ἐκ τοῦ δευτέρου βιβλίου Νεστορίου τοῦ ἀνθρωπολάτρου, οὗ ἔγραψεν Ἐπιφανοῦς μυήσεως· Ἀσυγχύτους φυλάττομεν τὰς φύσεις οὐ κατ` οὐσίαν, γνώμῃ δὲ συνημμένας. Διὸ καὶ μίαν αὐτῶν τὴν θέλησιν, ἐνέργειάν τε καὶ δεσποτείαν ὁρίζομεν ἀξίας ἶσότητα δεικνυμένας. Ὁ γὰρ Θεὸς Λόγος ἀναλαβὼν, ὃν προώρισεν ἄνθρωπον, πρὸς αὐτὸν οὐ διεκρίθη διὰ τὴν προγνωσθεῖσαν αὐτῷ διάθεσιν.
Θεοδοσίου αἱρετικοῦ Ἀλεξανδρέως ἀπὸ τοῦ τόμου τοῦ παρ` αὐτοῦ γραφέντος Θεοδώρᾳ τῇ Αὐγούστῃ· Ὡς λοιπὸν καὶ ἐνέργειαν εἶναι τοῦ συναμφοτέρου θεοπρεπῆ μίαν, ἐπεὶ καὶ ἑνὸς εἶναι καὶ τοῦ αὐτοῦ φαμεν τὰ θεοπρεπῆ θαύματα, καὶ τὰ φυσικὰ πάντα καὶ ἀδιάβλητα πάθη. Καὶ μετ` ὀλίγα· Καὶ μίαν εἶναι καὶ τὴν αὐτὴν τοῦ ἑνὸς Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν καὶ τὴν θεοπρεπῆ σοφίαν, γνῶσίν τε τῶν ὅλων, καὶ εἴδησιν κατὰ τὸ συναμφότερον, τουτέστι κατὰ τὴν αὐτοῦ θεότητα, καὶ κατὰ τὴν αὐτοῦ ἀνθρωπότητα, ἐπεὶ καὶ ἐνέργειαν μίαν ὁμολογοῦμεν θεοπρεπῆ, ὡς ἤδη προλέλεκται. Καὶ πάλιν· Τῆς θεοπρεποῦς ἐνεργείας μιᾶς οὔσης αὐτοῦ, ἀνάγκη καὶ ἀμέριστον εἶναι ταύτην καὶ ἀδιαίρετον. Καὶ πάλιν· Οἶκειούμενος μὲν τὰ αὐτῆς, τουτέστι τὰ τῆς σαρκὸς, ἐμποιήσας δὲ καὶ αὐτῇ τῆς ἶδίας φύσεως τὴν ἐνέργειαν. Τὸ δὲ «ἐμποιήσας αὐτῆ» αὐτὸ τὸ καταπλουτίσαι τῆ πρὸς τὸν Θεὸν Λόγον ἑνώσει τὴν αὐτοῦ θεοπρεπῆ ἐνέργειαν, τὴν ἀσυγχύτως καὶ ἀτρέπτως ἑνωθεῖσαν αὐτῳ ἔμψυχον σάρκα παρίστησιν. Ἰδοὺ, εὐσεβέστατοι δεσπόται καὶ τέκνα, τῶν ἁγίων Πατέρων ταῖς μαρτυρίαις, ὡς πνευματικαῖς ἀκτῖσι, τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἡ διδασκαλία ἐφανερώθη, καὶ ἐφωτίσθη, καὶ τῆς αἱρετικῆς τυφλώσεως τὸ σκότος, ὅπερ πλάνην τοῖς μιμουμένοις ὑποβάλλει, ἀπεκαλύφθη. Νῦν ἀναγκαῖόν ἐστιν, ἵνα τοῦ νέου δόγματος ὁ σκοπὸς ἐπιζητηθῇ, τίσιν ἠκολούθησε, καὶ ποίων διδασκάλων τῇ αὐθεντίᾳ ὑποστηρίζεται. Κῦρος ὁ Ἀλεξανδρεὺς ἐν τῷ ἑβδόμῳ κεφαλαίῳ τῶν ὅρων αὐτοῦ πρὸς τὸν τόπον· Καὶ τὸν αὐτὸν ἕνα Χριστὸν, καὶ ἕνα Υἱὸν ἐνεργοῦντα τὰ θεοπρεπῆ καὶ ἀνθρώπινα μιᾷ θεανδρικῇ ἐνεργείᾳ κατὰ τὸν ἐν ἁγίοις Διονύσιον. Ὁμοίως Θεοδώρου τοῦ γενομένου ἐπισκόπου Φαρανίτου ἐκ τοῦ ἀντιγράφου πρὸς Σέργιον ἐπίσκοπον Ἀρσινοΐτην· Καὶ διὰ τοῦτο μία ἐνέργεια τοῦ ὅλου, ὡς ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ Σωτῆρος πάντα ταῦτά εἶσίν. Ὁμοίως Σεργίου τοῦ Κωνσταντινουπόλεως ἐκ τοῦ ἀντιγράφου πρὸς Κῦρον τὸν Ἀλεξανδρείας· Ἔφητε τοίνυν (καλὸν γάρ ἐστι καὶ αὐταῖς ταῖς ἱεραῖς ὑμῶν φωναῖς χρήσασθαι) ὡς ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Χριστὸν ἐνεργεῖν τὰ θεοπρεπῆ καὶ ἀνθρώπινα μιᾷ ἐνεργείᾳ, καὶ ταῦτα εὐσεβῶς, καὶ ἄγαν ἠκριβωμένως ἐξέθεσθε. Καὶ ἐν τῇ διδασκαλίᾳ τῆς ἐκθέσεως, καὶ ἄλλοις, ἓν θέλημα, καὶ πᾶσαν θείαν καὶ ἀνθρωπίνην ἐνέργειαν ἔχειν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν σημαίνει, μήτε δὲ μίαν ὅλως [σημαίνων μήτε μίαν ὅλως], μήτε δύο ὀφείλειν λέγεσθαι ἐπιτρέπει. Ὅπερ καὶ ἐν ἄλλοις μετὰ διατάγματος καθαιρέσεως, καὶ ἀκοινωνησίας ἀποφατικῆς διαβεβαιοῦται. Πύῤῥος ἐν τῷ δογματικῷ τόμῳ, καὶ ἐν τῇ βεβαιώσει τῆς ἐκθέσεως ἓν θέλημα ὁμολογεῖ ἐν τῷ Χριστῷ. Καὶ μετὰ ταῦτα ἐν τῷ λιβέλλῳ τῆς πίστεως, ὃν εἶς ὁμολογίαν [ἐν τῷ σηκῷ. Lat. ] τοῦ μακαρίου Πέτρου τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων προσήγαγε, δύο θελήματα, καὶ δύο φυσικὰς ἐνεργείας ὁμολογεῖ ἐν τῷ ἑνὶ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ, ἐν ᾧ καὶ ταῖς μαρτυρίαις τῶν ἁγίων Πατέρων οὕτως ἑαυτὸν τῆς ὀρθοδόξου πίστεως τὴν ἀλήθειαν ἔχειν διαβεβαιοῦται. Παῦλος ὁμοίως ὁ τούτου διάδοχος ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς τὸν τῆς ἀποστολικῆς μνήμης Θεόδωρον τὸν πάπαν τὸν προηγησάμενον τὴν ἡμετέραν μετριότητα, ἓν θέλημα τὸν Χριστὸν ἔχειν ὁμολογεῖ. Καὶ ὁ αὐτὸς οὗτος ἐν τῇ κατασκευῇ τοῦ τύπου μετὰ παραγγελίας καθαιρέσεως, καὶ ἀκοινωνησίας μήτε ἓν, μήτε δύο θελήματα φάσκει ὀφείλειν λέγεσθαι ἐν τῷ Κυρίῳ ἡμγρ_ῶν Ἰησοῦ Χριστῷ. Πέτρος ὁ τούτου διάδοχος πρὸς τὸν τῆς ἁγίας μνήμης Βιταλιανὸν τὸν πάπαν γράφων καὶ ἓν [Col. 1203] Legendum ἓν καὶ δυο , aliter enim sensus constare non poterit. Consequenter in Latino legendum erit bis unam ET duas. EDIT. δύο θελήματα, καὶ μίαν καὶ δύο ἐνεργείας ἐν τῇ οἶκονομίᾳ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ φρονεῖν ὁμολογεῖ. Τίς, δέομαι, μὴ κατανυγείη, ἡμερώτατοι, καὶ φιλανθρωπότατοι βασιλέων, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς τὰς ἀμφιστόμους παγίδας τρέμων κατανοήσῃ καὶ μετὰ στεναγμοῦ ἐκ βάθους τὸν Θεὸν, ὅς ἐστι πηγὴ οἶκτιρμῶν, ἱκετεύσῃ, ῥυθῆναι ἑαυτὸν ἀπὸ τῶν ἐπιβουλῶν τοῦ ἐχθροῦ τῶν πρὸς ἀπάτην τῆς ἀνθρωπίνης διανοίας πάντοθεν περικειμένων, θεωρῶν τούτους, οἱ τινες ἑαυτοὺς ἀπὸ ἄκρας εἶδήσεως κηρυκτικοὺς ἐλογίζοντο, ταῖς παγίσι περιπεπτωκέναι τῆς αἱρετικῆς πλάνης [καὶ τὰς παγίδας ἐκτέμνειν τῆς αἱρετικῆς πλάνης], μήτε ἐν αὐτῇ τῇ πλάνῃ σταθεροὺς εἶναι, ἀλλ` ἀεὶ ἀστάτους_ Ὅτε μὲν οὖν Σέργιος ἐν ἄλλοις καὶ ἐν ἀλλοις γράμμασιν ἓν θέλημα καὶ μίαν ἐνέργειαν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἔχειν προκηρύττει· καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει πᾶσαν θείαν, καὶ πᾶσαν ἀνθρωπίνην ἐνέργειαν τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ εἶναι προαναγγέλλει. Καὶ ἑπομένως ἐκ τοῦ ἐναντίου διαβεβαιοῦται, μίαν ἐνέργειαν ἀπό τινων Πατέρων εἶρῆσθαι ἐπὶ Χριστοῦ, δύο δὲ, ἀπὸ οὐδενὸς, ἐνεργείας. Ὅμως οὔτε μίαν ἐνέργειαν, οὔτε δύο ὁρίζει ὀφείλειν λέγεσθαι ἐν τῷ ἑνὶ Κυρίῳ Ἰησοῦ Χριστῷ. Ὡσαύτως Πύῤῥος ἐν τῇ βεβαιώσει τοῦ τύπου, καὶ ἐν ἄλλοις ὑπὲρ Κύρου τοῦ Ἀλεξανδρείας ἀπολογούμενος, ἓν θέλημα καὶ μίαν ἐνέργειαν νοεῖν αὐτὸν ἀποδείκνυσι. Καὶ ἐγγράφως πρὸς τὸν ἐν ἁγίοις Ἰωάννην τὸν πάπαν ἓν θέλημα, καὶ μίαν ἐνέργειαν τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν ἔχειν διαβεβαιοῦται. Καὶ ὁ αὐτὸς οὗτος ἐν τῷ λιβέλλῳ τῆς πίστεως μετὰ τῶν μαρτυριῶν τῶν ἁγίων Πατέρων δύο φυσικὰ θελήματα ἔχειν ἐπικρίνει τὸν Σωτῆρα Κύριον. Ὡσαύτως Παῦλος ὁ τούτου διάδοχος ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Θεόδωρον τὸν τῆς ἀποστολικῆς μνήμης πάπαν ἓν θέλημα ἔχειν τὸν Κύριον μηνύει. Καὶ ὁ αὐτὸς οὗτος ἐν τῇ συνθέσει τοῦ τύπου οὔτε ἓν, οὔτε δύο θελήματα ὀφείλειν λέγεσθαι, ἢ ἐνεργείας, ὥρισε. Πέτρος ὁμοίως καὶ ἓν καὶ δύο θελήματα, καὶ ἐνεργείας ἐπὶ τῆς οἶκονομίας τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ φρονεῖν προμαρτύρεται. Καὶ εἷς ἕκαστος αὐτῶν τοὺς ἄλλως δικαιολογουμένους [ἄλλως δικαιολογούμενοι] κατακρίνει, ἀποκοινωνεῖ, καὶ ἐκ τοῦ καταλόγου τῆς Ἐκκλησίας ἀποβάλλεται. Πρόσχῃ τοίνυν ἡ θεοσύστατος τῆς ὑμετέρας φιλανθρωπίας κορυφὴ τῷ ἐνδοτάτῳ τοῦ διακριτικοῦ αὐτῆς ὀφθαλμῷ, ὃν πρὸς οἶκονομίαν τῶν Χριστιανικωτάτων λαῶν τῆς θείας χάριτος ἐλλαμπούσης παραλαβεῖν ἠξιώθη, τίνι τῶν τοιούτων διδασκάλων κρινεῖ ἀκολουθεῖν ὁ Χριστιανῶν λαὸς, τίνος τούτων τὴν διδασκαλίαν ὀφείλει περιπτύσσεσθαι, ἵνα δυνηθῇ σωθῆναι. Οἵτινες καὶ πάντας, καὶ ἀλλήλους εἷς ἕκαστος αὐτῶν κατακρίνει, καθὼς οἱ ποικίλοι αὐτῶν καὶ ἄστατοι τῶν ἐγγράφων ὅροι διαβεβαιοῦνται, ποτὲ μὲν ἓν θέλημα καὶ μίαν ἐνέργειαν, ποτὲ δὲ οὔτε ἓν, οὔτε δύο ἐνεργείας· ποτὲ ἓν θέλημα καὶ μίαν ἐνέργειαν· καὶ πάλιν δύο θελήματα, καὶ δύο ἐνεργείας. Ὁμοίως ἓν θέλημα καὶ μίαν ἐνέργειαν, καὶ ἔπειτα οὔτε μίαν, οὔτε δύο, καὶ ἄλλος μίαν καὶ δύο .
Ποῖος παράφρων, παρακαλῶ, εὐσεβέστατοι δεσπόται, τῆς τοσαύτης τυφλότητος τὰς πλάνας μὴ βδελύξηται, καὶ παραφυλάξηται, ἐὰν δηλαδὴ σωθῆναι ἐπιθυμῇ, καὶ ἄμωμον τῆς ἑαυτοῦ πίστεως τὴν ὀρθότητα ἐρχομένῳ τῷ Κυρίῳ ἐπιποθῇ προσαγαγεῖν_ Διόπερ λυτρωτέα ἐστὶ [λυτρωθήσεται], καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἶσχύος μετὰ τῆς τοῦ Θεοῦ βοηθείας ἐλευθερωτέα [ἐλευθερωθήσεται] ἡ ἁγία τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία ἡ μήτηρ τοῦ Χριστιανικωτάτου ὑμῶν κράτους, ἀπὸ τῆς πλάνης τῶν τοιούτων διδασκάλων. Ἵνα τὴν εὐαγγελικὴν καὶ ἀποστολικὴν τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ὀρθότητα, ἥτις τεθεμελίωται ἐπὶ τὴν στερεὰν πέτραν ταύτης τῆς τοῦ μακαριωτάτου κορυφαίου τῶν ἀποστόλων Πέτρου Ἐκκλησίας, ἥτις τῇ αὐτοῦ χάριτι καὶ βοηθείᾳ ἀπὸ πάσης πλάνης ἄχραντος διαμένει. Πᾶς ὁ ἀριθμὸς τῶν προέδρων, καὶ τῶν ἱερέων, τοῦ [τούτου] κλήρου, καὶ τῶν λαῶν ὁμοθυμαδὸν πρὸς τὸ εὐαρεστεῖν τῷ Θεῷ, καὶ τὴν ψυχὴν σωθῆναι, τῆς ἀληθείας τὸν τύπον τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως ἅμα ἡμῖν ὁμολογήσῃ καὶ κηρύξῃ. Ταῦτα δὲ τῇ ἡμετέρᾳ μετρίᾳ ἀναφορᾷ ἐνθεῖναι ἐφροντίσαμεν καταπεπονημένοι, καὶ ἀδιαλείπτως στενάζοντες περὶ τῆς τοσαύτης πλάνης τῶν τῆς Ἐκκλησίας ἱερέων, ἴδια μᾶλλον ζητούντων παρὰ τὴν ἀλήθειαν τῆς πίστεως ὁρίσαι, καὶ τῆς ἀδελφικῆς ὑπομνήσεως τὸ ἀκέραιον εἶς οἶκείαν καταφρόνησιν ἀνήκειν κρινόντων· οὐ φθονοῦντι λογισμῷ, ὡς ὁ Θεὸς μαρτυρεῖ, οὔτε κατ` ἔπαρσιη ἀλαζονείας, οὔτε κατ` ἐναντίωσιν φιλονεικίας, οὔτε μάτην ἐπιλαβέσθαι τῆς αὐτῶν διδασκαλίας ἐπιθυμοῦντες, μήτε οἱανδήποτε ὑποπτεύσῃ τις ἀνθρωπίνης τέρψεως ἀλαζονείαν, ἀλλ` ὑπὲρ τῆς ὀρθότητος αὐτῆς τῆς ἀληθείας, ἐν ᾗ σωθῆναι ἡμᾶς θαῤῤοῦμεν, καὶ ὑπὲρ τοῦ κανόνος αὐτῆς τῆς καθαρᾶς καὶ εὐαγγελικῆς ὁμολογίας, ὑπὲρ σωτηρίας δηλονότι τῶν ψυχῶν, καὶ τῆς συστάσεως τῆς τῶν Χριστιανῶν πολιτείας, ὑπὲρ ῥώσεως τῶν τοῦ Ῥωμαϊκοῦ κράτους τὰς κυβερνήσεις διοικούντων, τῆς ἐμῆς μετριότητος τοὺς προηγησαμένους ἀποστολικοὺς ὑπομνῆσαι, ἐρωτῆσαι, ἐπιτιμῆσαι, παρακαλέσαι, ἐλέγξαι, καὶ πάντα τρόπον προτροπῆς ἐγγυμνάσαι, ὅπως θεραπείαν δυνήσηται τὸ νεαρὸν τραῦμα λαβεῖν. Οὔτε μετὰ τὴν παλαιότητα τῆς [L., ἐπικρατησάσης] δυσώδους πλάνης ἀπὸ τῆς ὑπομνήσεως ἀπεσιώπησαν, ἀλλὰ διὰ παντὸς προέτρεψαν καὶ διεμαρτύραντο, καὶ τοῦτο ἐξ ἀγάπης ἀδελφικῆς, οὐ κατὰ πονηρίαν, ἢ κατὰ πεῖσμα μίσους (ἀπέστω, ἀπέστω ἀπὸ τῆς τῶν Χριστιανῶν καρδίας, ἵνα εἶς ὄλισθον ἑτέρου [ἐπεμβαίνῃ] παχύνηται, ὁπόταν ὁ τῶν πάντων Κύριος διδάσκῃ· Οὐ θέλω τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ἀλλ` ἵνα ἐπιστραφῇ, καὶ ζήσῃ· ὁ χαίρων ἐπὶ ἑνὶ μετανοοῦντι, ἢ ἐπὶ ἐννενήκοντα ἐννέα δικαίοις· ὃς πρὸς τὸ ἐλευθερῶσαι τὸ ἀπολωλὸς πρόβατον τῆς ἑαυτοῦ μεγαλειότητος τὴν δυναστείαν ἐπικλίνας ἐξ οὐρανοῦ εἶς τὴν γῆν καταβέβηκε), καὶ ἐξηπλωμέναις ταῖς πνευματικαῖς χερσὶν εὐχόμενοι, καὶ δυσωποῦντες αὐτοὺς εἶς τὴν ὁμοψυχίαν τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ἐπανακάμπτοντας ἀσπάσασθαι, καὶ τὴν τούτων ἐπιστροφὴν πρὸς τὴν ὑγιῆ ὀρθότητα τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ἀναμένοντες, ὅπως ἀπὸ τοῦ ἡμετέρου καταλόγου ἤτοι τοῦ μακαρίου Πέτρου τοῦ ἀποστόλου, οὗτινος, εἶ καὶ ἀνάξιοι, τὴν διακονίαν ἐκτελοῦμεν, καὶ τῆς παραδόσεως τὸν τύπον κηρύσσομεν, μὴ ποιήσωσιν ἑαυτοὺς ἀλλοτρίους, ἀλλ` ὁμονοητικῶς ἅμα ἡμῖν τὴν ἀμώμητον θυσίαν ὑπὲρ τῆς συστάσεως τοῦ ἀνδρειοτάτου καὶ γαληνοτάτου κράτους [προσφέροντες] ἀκαταπαύστως Χριστὸν τὸν Κύριον ἐκδυσωπῶσι. Πιστεύομεν, εὐλαβέστατοι τῶν πραγμάτων δεσπόται, μηδεμίαν ἀμφιβολίας ἀχλὺν ἀπομεῖναι, ἥτις πρὸς τὸ διαχωρίσαι δυνήσεται ἀντιστῆναι τοῖς ἑπομένοις τοῖς ἐφευρεταῖς τοῦ καινοῦ δόγματος. Καὶ γὰρ ἡ πνευματικὴ εὐωδία τῆς γνώσεως, ὅθεν τῶν [ἣν τῶν] Πατέρων ἀναπνέει τὰ ῥήματα, ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν καθέστηκε, καὶ τῶν αἱρετικῶν ἡ ἀπάνθρωπος δυσωδία ἀπὸ Πάντων τῶν πιστῶν ἐξουδενώθη· καὶ ὅτι οἱ τοῦ [ἐξουδενωθῇ καὶ ἐπειδὴ οἱ τοῦ] καινοῦ δόγματος ἐφευρεταὶ τῶν αἱρετικῶν ἀκόλουθοι ἐδείχθησαν, καὶ οὐ τοῖς ἁγίοις Πατράσιν ἑπόμενοι, μήτε τοῦτο ἀπέμεινεν [ἀπομείνῃ] ἄγνωστον· τοιγαροῦν ὁσονδήποτέ τις τὴν ἶδίαν πλάνην θελήσει χρωματίσαι, ἀπὸ τοῦ φωτὸς τῆς ἀληθείας ἐλέγχεται, καθὼς καὶ ὁ Ἀπόστολος τῶν ἐθνῶν διδάσκει· «Πᾶν γὰρ τὸ φανερούμενον φῶς ἐστιν·» ἐπειδὴ ἡ ἀλήθεια ἀεὶ σταθερὰ καὶ ἡ αὐτὴ διαμένει, τὸ δὲ ψεῦδος ἀεὶ ποικίλλεται, καὶ ἐν τῷ ποικίλλεσθαι φανεροῦται, καὶ ἐξελέγχεται ἑαυτῷ τοῦτο ἐναντίον εἶναι. Ἐκ τούτου γὰρ καὶ ἑαυτοὺς τὰ ἐναντία διδάσκειν ἐδείχθησαν οἱ τοῦ καινοῦ δόγματος ἐφευρεταὶ, ὅτι τῆς εὐαγγελικῆς καὶ ἀποστολικῆς πίστεως ἀκόλουθοι εἶναι οὐκ ἠθέλησαν. Διὸ ἐπειδὴ καὶ ἡ ἀλήθεια ἐφάνη τῇ ἐπισκέψει τῆς Θεοπνεύστου ὑμῶν εὐσεβείας, καὶ τὸ σκότος ἀπεσημειώθη, καὶ ἧς ἠξιώθη, ἀποβλήσεως ἔτυχεν, ὑπολέλειπται, ἵνα ταῖς εὐμενείαις τῆς Θεοστέπτου ὑμῶν φιλανθρωπίας τῆς νίκης τὸν στέφανον ἡ ἀλήθεια ἀναδησαμένη ἐκλάμψῃ, καὶ τῆς καινότητος ἡ πλάνη μετὰ τῶν αὐτῆς ἐφευρετῶν, καὶ τῶν τῇ διδασκαλίᾳ αὐτῶν ἀκολουθούντων τῆς οἶκείας τόλμης τὴν ποινὴν ἀποτίσῃ· καὶ ἐκ τοῦ μέσου τῶν ὀρθοδόξων προέδρων ὑπὲρ τῆς καινότητος τῆς αὐτῶν αἱρετικῆς φαυλότητος ἐξωσθῶσιν· ἣν ἐν μέσῳ τῆς ἁγίας καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας ἐπεχείρησαν εἶσαγαγεῖν, καὶ τὸ ἀδιαίρετον καὶ ἄχραντον σῶμα τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ τῷ μολυσμῷ τῆς αἱρετικῆς φαυλότητος σπιλῶσαι. Οὐδὲ γὰρ εὔλογόν ἐστιν, ἵνα οἱ ὑπεύθυνοι τοὺς ἀνευθύνους βλάψωσιν, ἢ τοὺς ἀναιτίους τῶν ἄλλων τὰ πλημμελήματα καταλάβωσιν· ὁπόταν κᾄν εἶ ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ τοῖς κατακεκριμένοις συγχωρηθῇ, καθὼς αὐτοὶ οἱ συγχωρούμενοι οὐδεμιᾶς εὐεργεσίας αἶσθάνονται [αἶσθάνοντας] ἐν τῇ κρίσει τοῦ Θεοῦ, οὕτω τοῖς φειδομένοις οὐκ ἐλάχιστος ὑπὲρ τῆς ἀναρμοδίου συμπαθείας ὁ κίνδυνος ἐπισωρεύεται. Ταῦτα διὰ τοῦτον τὸν παντοδύναμον Θεὸν τοῖς ἐσχάτοις [Col. 1209] Lege ex primigenio fonte Latino, εὐτυχεστάτοις. HARD. χρόνοις τῆς ὑμῶν ἡμερότητος εἶς τὸ διορθώσασθαι πιστεύομεν φυλάξαι, ἵνα καὶ τὸν τόπον, καὶ τὸν ζῆλον αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Ξριστοῦ τοῦ τὸ ὑμέτερον κράτος καταξιώσαντος στέψαι, ποιοῦντες ἐπὶ γῆς ὑπὲρ τῆς αὐτοῦ εὐαγγελικῆς καὶ ἀποστολικῆς ἀληθείας δικαίαν κρίσιν προαγάγητε· ὅστις τοῦ ἀνθρωπίνου γένους λυτρωτὴς καὶ σωτὴρ ὑπάρχων, μέχρι τῆς σήμερον ὑβριζόμενος ἠνέσχετο, καὶ τῷ κράτει τῆς ὑμετέρας ἀνδρειότητος ἐνέπνευσεν, ἵνα τῆς αὐτοῦ πίστεως τὸ πρᾶγμα, καθὼς τὸ δίκαιον ἀπαιτεῖ, καὶ τῶν ἁγίων Πατέρων καὶ τῶν ἱερῶν οἶκουμενικῶν πέντε συνόδων ἐψηφίσατο ἡ διδασκαλία καταξιώσητε ἐπεξελθεῖν [ἐξακολουθῆναι], καὶ τοῦ λυτρωτοῦ καὶ συμβασιλέων τὴν περὶ τῆς πίστεως αὐτοῦ ὕβριν, διὰ τῆς αὐτοῦ προστασίας ἀπὸ τῶν καταφρονησάντων ἐκδικήσητε, τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο λόγιον μετὰ βασιλικῆς φιλανθρωπίας μεγαλοψύχως ἀναπληροῦντες, ὅθεν [ἴσ., ὅπερ] ὁ βασιλεὺς καὶ προφήτης Δαβὶδ πρὸς τὸν Θεὸν φθέγγεται. «Ὁ ζῆλος τοῦ οἴκου σου, φάσκων, κατέφαγε μέ.» Ὅθεν ὑπὲρ τοῦ τοιούτου Θεαρέστου ζήλου ἐπαινεθεὶς ἐκείνην τὴν μακαρίαν φωνὴν ἀκοῦσαι ἀπὸ τοῦ Δημιουργοῦ τῶν ὅλων ἠξιώθη· «Ηὗρον Δαβὶδ ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου, ὃς ποιήσει πάντα τὰ θελήματα μου.» ᾯτινι καὶ ἐν τοῖς Ψαλμοῖς ἐπαγγέλλεται· «Ηὗρον Δαβὶδ τὸν δοῦλὸν μου, ἐν ἐλαίῳ ἁγίῳ μου ἔχρισα αὐτόν· ἡ γὰρ χείρ μου συναντιλήψεται αὐτῷ, καὶ ὁ βραχίων μου κατισχύσει αὐτὸν,» ὅπως οὗτινος τὸ πρᾶγμα τῇ ζεούσῃ σπουδῇ ἡ τῆς Χριστιανικωτάτης ὑμῶν βασιλείας εὐσέβεια ἀγωνίζεται ἀποτελέσαι, πασας τὰς πραξεις τοῦ ἀνδρειοτάτου ὑμῶν κράτους εὐτυχεῖς καὶ αἶσίας ποιήσῃ, ὃς ἐν τοῖς ἑαυτοῦ ἁγίοις Εὐαγγελίοις ἐπαγγέλλεται φάσκων· «Ζητεῖτε πρῶτον τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, καὶ ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν.» Πάντες γὰρ πρὸς οὓς κατελαβεν ἡ τῶν θείων ὑμῶν κεραιῶν εἴδησις, καὶ ὁ τοιοῦτος εὐμενῶς τῆς σεβασμίας μεγαλοψυχίας τῆς ὑμῶν ἡμερότητος ἀπεδείχθη σκοπὸς, ἀναριθμήτους εὐχαριστίας, καὶ ἀδιαλείπτους ἐπαίνους, θαυμάσαντες περὶ τοῦ τοσούτου τῆς συμπαθείας μεγέθους, τῷ κατορθωτῇ τοῦ ἀνδρειοτάτου ὑμῶν κράτους ἀποδεδώκασιν· ἐπειδὴ ὡς ἀληθῶς, εὐσεβέστατοι καὶ δικαιότατοι βασιλεῖς, ἅπερ εἶσὶ τοῦ Θεοῦ μετὰ φόβου Θεοῦ κατηξιώσατε διαπράττεσθαι, πᾶσαν ἀβλάβειαν τοῖς στελλομένοις παρ` ἡμῶν προσώποις ὑποσχόμενοι. Καὶ θαῤῥοῦμεν, ὅτι ἅπερ ὑπέσχετο ἡ ὑμετέρα εὐσεβὴς εὐμένεια, δύναται καὶ ἀποτελέσαι, ὅπως ὅπερ τῷ Θεῷ ἀφιέρωται Θεοσεβεῖ φιλανθρωπίᾳ παρὰ τοῦ φιλοχρίστου ὑμῶν κράτους, οὐδὲν ἧττον τῆς αὐτοῦ παντοκρατορίας συνεργούσης καὶ ἡ ὑπόσχεσις πληρωθῇ. Ὅθεν καὶ ἔπαινος ἀπὸ πάντων τῶν ἐθνῶν τῶν Χριστιανῶν, καὶ αἶωνίζουσα μνήμη, καὶ συνεχὴς εὐχὴ πλεονάσει ὑπὲρ ῥώσεως, καὶ τῆς δωρηθησομένης τροπαιούχου καὶ τελείας νίκης ἀπὸ τοῦ Δεσπότου Χρίστοῦ, οὗτινος καὶ τὸ πρᾶγμα ἐστιν, ὅπως τῆς ἀνωτάτης μεγαλειότητος τῷ φόβῳ πληγέντα τὰ γένη τῶν ἐθνῶν ὑπὸ τοῖς σκηπτροις τοῦ ῥωμαλέου ὑμῶν κράτους τοὺς ἑαυτῶν αὐχένας ταπεινωθέντες ὑποστρώσωσιν, ἵνα τῆς ὑμετέρας εὐσεβοῦς βασιλείας κραταιωθῇ ἡ δυναστεία, ἕως τὸ χρονικὸν κράτος ἡ διαιωνίζουσα μακαριότης τῆς οὐρανίου [ἀιδίου] διαδέξηται βασιλείας. Οὐδὲ γὰρ δυνήσεται ἄλλο ὅμοιον εὑρεθῆναι, ὅπερ τὴν φιλανθρωπίαν τῆς ὑμετέρας ἀηττήτου ἀνδρείας τῇ θείᾳ παραθήσεται μεγαλειότητι, εἶ μὴ ἵνα ἐξωσθέντων τῶν πλανωμένων ἀπὸ τοῦ τῆς ἀληθείας κανόνος, τῆς εὐαγγελικῆς καὶ ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως πανταχοῦ φανερωθῇ καὶ κηρυχθῇ τὸ ἀκέραιον. Διὰ τοῦτο, εὐσεβέστατοι καὶ Θεοδίδακτοι δεσπόται καὶ τέκνα, ἐὰν τοῦτον τὸν κανόνα τῶν ἁγίων Γραφῶν, τῶν σεβασμίων συνόδων, τῶν πνευματικῶν Πατέρων ἀνεπίληπτον τοῦ ἀποστολικοῦ δόγματος κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν αὐτῶν ἔννοιαν, δι` οὗ τῆς ἀληθείας ἡμῖν τὸν τύπον, τοῦ πνεύματος ἀνακαλύπτοντος, ἔδειξαν, ὁ πρόεδρος τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἐκκλησίας σὺν ἡμῖν κρατειν καὶ κηρύττειν ἐπιλέξηται, εἶρήνη πολλὴ γενήσεται τοῖς ἀγαπῶσι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐκ ἀπομενεῖ τι σκάνδαλον διχονοίας, καὶ γενήσεται τὸ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων, ἐπὰν διὰ τῆς χάριτος τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὁ λαὸς πρὸς ἐπίγνωσιν τῆς Χριστιανικωτάτης [χριστιανὸτητος, ex Lat. ] προσέλθῃ, πᾶσιν ἡμῖν καρδία μία καὶ ψυχὴ μία. Ἐπεὶ [Εἶ δὲ, L.], ὅπερ ἀπέστω, τὴν πρὸ μικροῦ ἀπ` ἄλλων εἶσαχθεῖσαν καινότητα ἐπισπάσασθαι θελήσει, καὶ ταῖς ἀλλοτρίαις διδασκαλίαις ἀπὸ τοῦ κανόνος τῆς ἀληθείας τῆς ὀρθοδόξου καὶ ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ἑαυτὸν σαγηνεῦσαι· ἥντινα ἅτε δὴ ταῖς ψυχαῖς καταδίκην [βλάβερὰν] ἐκκλῖναι ἀδιαλείπτως ἀπὸ τῶν προηγησαμένων τὴν ἡμετέραν μετριότητα προτραπέντες, καὶ ὑπομνησθέντες μέχρι τούτου ὑπερέθεντο, αὐτὸς γνώσεται, τί περὶ τῆς τοιαύτης καταφρονήσεως ἐν τῷ θείῳ τοῦ Χριστοῦ κριτηρίῳ ἀπολογήσεται παρὰ τῷ δικαστῇ πάντων τῷ ἐν οὐρανοῖς ὄντι· ᾧτινι καὶ ἡμεῖς καὶ αὐτὸς [καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ] ὑπὲρ τῆς προσληφθείσης διακονίας τοῦ ἀληθοῦς κηρύγματος, ἢ τῆς ἐναντίας προλήψεως τῆς Χριστιανικωτάτης πίστεως, ὅταν πρὸς τὸ κρίνειν παραγένηται, λόγον ἀποδώσομεν· καὶ ἡμῖν μὲν [ἡμῖν δὲ], ὅπερ δεόμενος παρακαλῶ, ἐγγένηται τὸν ἀποστολικὸν, καὶ εὐαγγελικὸν τῆς ὀρθῆς πίστεως κανόνα, ὡς ἀπ` ἀρχῆς παρελάβομεν, ἀδιασείστως καὶ ἐλευθερίως μετὰ ἁπλῆς καθαρότητος ἀκέραιου καὶ ἄτρωτον φυλάξαι. Διόπερ τῇ ὑμετέρᾳ σεβασμίᾳ γαληνότητι ὑπὲρ τῆς στοργῆς καὶ τιμῆς τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς ὀρθῆς πίστεως ἀπ` αὐτοῦ τοῦ συμβασιλέως τοῦ Χριστιανικωτάτου ὑμῶν κράτους τοῦ Δεσπότου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, οὗτινος τὴν ἀληθῆ πίστιν ἄχραντον ἐπιθυμεῖτε φυλάττειν, τέλειος μισθὸς καταλογισθήσεται τοῖς εὐσεβέσι καμάτοις, ὅτι ἔν τινι οὐδὲν ἠμελήθη, ἢ παρεωράθη ἀπὸ τῆς ὑμῶν Θεοστεφοῦς εὐμενείας, ὅπερ ἀνήκειν δυνήσηται τῇ ὑγιεῖ ἀκεραιότντι τῆς ἀληθοῦς πίστεως πρὸς τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν ὁμόνοιαν, ἐπειδη ὁ κριτὴς τῶν πάντων Θεὸς τὴν πρόθεσιν ἐκζητεῖ τῆς διανοίας, καὶ τὴν σπουδὴν τῆς εὐσεβείας προσδέχεται· ὃς τὰς ἐκβάσεις τῶν πραγματων, καθὼς συμφέρειν κρίνει καὶ διοικεῖ. Παρακαλῶ τοίνυν, εὐσεβέστατοι καὶ φιλανθρωπότατοι βασιλέων, καὶ Αὔγουστοι, καὶ ἅμα σὺν τῇ ἐμῇ ἐλαχιστίᾳ πᾶσα ψυχὴ Χριστιανῶν γονυπετοῦσα δέεται, ἵνα πᾶσι τοῖς θεαρέστοις ἀγαθοῖς, καὶ ταῖς θαυμασταῖς καὶ βασιλικαῖς εὐεργεσίαις, ἅστινας διὰ τῆς ὑμῶν Θεαρέστου σπουδῆς ἡ ὕψιστος ῥοπὴ τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει χαρίσασθαι κατηξίωσε, καὶ τοῦτο εἶς ὁλόκληρον ἀποκατάστασιν τῆς τελείας εὐσεβείας τῷ συμβασιλεύοντι Δεσπότῃ Χριστῷ εὐπρόσδεκτον θυσίαν προσαγαγεῖν κελεύσητε, τὸν λόγον τῆς ἀτιμωρησίας χαρισάμενοι, καὶ ἐλευθέραν τοῦ λαλεῖν ἄδειαν ἑνὶ ἑκάστῳ τῷ λαλεῖν ἐθέλοντι, καὶ λόγον ὑπὲρ τῆς πίστεως ἧς πιστεύει καὶ κρατεῖ, ἀποδοῦναι, ἵνα ἀπὸ πάντων φανερῶς ἐπιγνωσθῇ, ὅτι οὐδενὶ φόβῳ, οὐδεμιᾷ δυναστείᾳ, οὐδεμιᾷ ἀπειλῇ, ἢ ἀποστροφῇ, τίς ποτε ὑπὲρ τῆς ἀληθείας τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς πίστεως λαλεῖν θέλων ἐκωλύθη, ἢ ἀπεβλήθη, ὅπως πάντες ὁμοθυμαδὸν ὑπὲρ τοῦ τοιούτου καὶ οὕτως ἀνεικάστου ἀγαθοῦ εἶς πάντα τὸν χρόνον τῆς ἑαυτῶν ζωῆς τὴν θείαν μεγαλοσύνην δοξάζωσι, καὶ ὑπὲρ ῥώσεως καὶ ὑψώσεως τοῦ ἀνδρειοτάτου ὑμῶν κράτους ἀκαταπαύστους ὁμοθυμαδὸν τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ δεήσηις ἐκχέωσιν. Ἡ ὑπογραφή. Τὸ εὐσεβέστατον τῶν δεσποτῶν κράτος ἡ ὕψιστος χάρις διαφυλάξοι, καὶ τούτῳ πάντων τῶν ἐθνῶν τοὺς αὐχένας ὑποτάξοι.
1. Illo ipso anno (675) Wulfherus Pendae filius et Aescwinus Cenfuvi filius pugnabant in Bedanheafde; et illo ipso anno Wulfherus obiit ac Aethelredus incoepit regnare. Suo tempore misit Romam Wilfridum [Col. 1213D] episcopum ad papam ibi degentem, qui Agatho appellabatur, et nuntiavit ei litteris et verbis, quod fratres ejus Peada et Wulfherus atque abbas Saxulfus exstruxerint monasterium Medeshamstede dictum, et illud immune reddiderint cum rege et cum episcopo a servitis omnibus. Eumque rogavit, ut ipse [Col. 1214C] scripto suo ac benedictione sua illud confirmaret. Papa igitur mittebat has suas litteras in Angliam ita inquiens:
2. Ego Agatho papa Romanus bene saluto honorabilem Aethelredum Merciorum regem, et Theodorum archiepiscopum Cantuariae, et Merciorum episcopum Saxulfum, qui nuper abbas erat, et omnes abbates qui sunt in Anglia, Dei salutatione et mea benedictione. Audivi regis Aethelredi desiderium, et archiepiscopi Theodori, et episcopi Saxulphi, et abbatis Cuthbaldi; et volo ut omnino fiat ita ut vos locuti estis; ac jubeo ex parte Dei, et sancti Petri, et omnium sanctorum, et omnium sacris initiatorum capitum ut nec rex, nec episcopus, nec comes, nec [Col. 1214D] ullus homo habeat ullam indictionem, aut tributum, aut pecuniam, aut exercitum, aut ullum aliquod servitium exigat aliquis ab illa abbatia de Medeshamstede.
3. Praecipio etiam ut dioecesanus episcopus non audeat ordinare vel consecrare vel facere in hac abbatia, nisi id abbas ab ipso petierit, vel multam [Col. 1215A] episcopalem vel synodalem, vel ullam alicujus generis indictionem exigat.
4. Volo etiam ut ille abbas habeatur Romanae sedis legatus per totam Angliam, et ut quicunque abbas ibi electus fuerit a monachis, consecretur ab archiepiscopo Cantuariensi.
5. Volo et confirmo, ut quicunque voverit Romam peregrinari, et ille hoc praestare non possit, vel propter aegritudinem, vel propter servitium Domini, aut inopiae causa, aut alius necessitatis cujuscunque illuc abire non possit, sive sit Anglus, sive ex aliqua alia insula; adeat monasterium de Medeshamstede, et eamdem habeat remissionem a Christo, et sancto Petro, et ab abbate illo, et a monachis illis, quam habuisset si Romam profectus fuisset.
[Col. 1215B] 6. Propterea te rogo, frater Theodore, ut jubere facias per totam Angliam synodum congregari, et hoc breve perlegatur, et observetur. Ita etiam tibi praeficio, Saxulphe episcope, sicut rogasti ut monasterium hoc sit liberum: ita tibi interdico, et omnibus episcopis successoribus tuis, per Christum et per omnes ejus sanctos, ut nullam indictionem habeatis ex monasterio illo, nisi quantum abbas ille voluerit.
7. Nunc verbo declarare volo, ut quicunque breve hoc et praeceptum ejus servaverit, habitaturus sit semper cum Deo omnipotente in regno coelorum; et quicunque illud violaverit excommunicatus sit, et detrudatur cum Juda, et cum omnibus diabolis in infernum, nisi resipuerit. Amen.
[Col. 1215C] 8. Hoc breve miserunt Agatho papa, et CXXV episcopi per Wilfridum archiepiscopum Eboracensem in Angliam. Hoc factum erat post Incarnationem Domini nostri 680, regis Aethelredi anno 6.
9. Tunc mandabat rex archiepiscopo Theodoro, ut indiceret omnium sapientum concilium in illo loco, qui vocatur Heatfelde. Illis ibi congregatis, jussit perlegi scriptum hoc quod papa illuc miserat, et omnes illud ratum habuerunt, et plenarie confirmaverunt.
[Col. 1216A] 10. Tunc dicebat rex: omnia quae frater meus Peada, et frater meus Wulferus, et soror Kineburh, et Kynesvith dederunt, et confirmaverunt sancto Petro et abbati, rata esse volo, et in diebus meis illud implere volo pro eorum anima et pro anima mea.
11. Nunc do hodie sancti Petri ecclesiae Medeshamsted terras has et omnes adjacentes ei, hoc est: Bredune, Hrepingas, Cedenac, Swineshaefed, Heanbyrig, Lodeshac, Suffanhalch, Castesford, Stretfor, Waetellburne, Lufgeard, Aethelhuniglond, Barthanig.
12. Has terras dono sancto Petro, adeo omnino libere, ut eas ipsemet possidebam, et ita ut nullus successorum meorum aliquodcunque inde subtrahat; [Col. 1216B] si quis hoc fecerit papae Romani maledictum et omnium episcoporum maledictum habeat. Et omnium illorum qui hic sunt testes.
Et hoc confirmo signo crucis Christi.
Ego Theodorus archiepiscopus Cantuariensis sum testis scripti hujus de Madeshamstede, et ego confirmo scripto meo; et ego excommunico omnes qui aliquam ejus partem violaverint, et benedico omnibus qui illud observaverint.
Ego Wilfridus archiepiscopus Eboracensis sum testis scripti hujus, et confirmo idem illud maledictum.
Ego Saxulphus qui primum abbas eram, et nunc sum episcopus, maledictum meum et omnium successorum meorum denuntio in eum qui illud violaverit.
[Col. 1216C] Ego Ostride Aethelredi regina hoc testor.
Ego Adrianus legatus hoc confirmo.
Ego Putta episcopus Roffensis hoc scribo.
Ego Waldherus episcopus Londinensis hoc confirmo.
Ego Cuthbaldus abbas hoc confirmo, ita ut quicunque violaverit illud, omnium episcoporum maledicta, et omnis Christiani populi habeat. Amen [Col. 1215D] Hanc epistolam dedit Labbeus ex versione Spelmanni. Ego, ea subducta, substituendam censui novam ex Saxonico versionem Wilckinsii qualem ille repraesentat cum accessionibus ex Saxonico Chronico [Col. 1216D] ibidem ab eo datis. MANSI. .
[Col. 1216D] Vetus interpretatio ex Graeco, cui similem aliam asservat collegium Parisiense soc. Jesu. HARD. Piissimis dominis, et serenissimis victoribus ac [Col. 1216D] triumphatoribus, dilectis filiis Dei et Domini nostri Jesu Christi, Constantino magno imperatori, Heraclio et Tiberio Augustis, Agatho episcopus servus servorum Dei, cum universis synodis subjacentibus concilio apostolicae sedis. Omnium bonorum spes inesse praenoscitur, dum imperiale fastigium ejus, a quo se coronatum et hominibus praestitutum ad salubriter gubernandum cognoscit, veram confessionem, qua sola prae omnibus muneribus delectatur. inquirit fideliter, et vivaciter amplecti desiderat. Ex hoc Dei praestantissimum munus est, a quo procedit [Col. 1217A] omne quod bonum est: ad quem redigitur, quod de ejus majestate perceptum est: cujus spiritu praestruente in mentis arcanis, et convalescente spirituali flagrantia, piae intentionis radii circumquaque perlustrant, et suavitatis odor de sacrificio cordis ascendit ad Dominum, qui tali munere complacatur, unde et in terrestribus felicitatem donet et gentes subjuget universas, quas ad verae de se cognitionis confessionem asciscat, quas subjectas Christiano imperio de potestate liberet tenebrarum, ut felices faciat humiliatos, quos infeliciter exaltari ad eorum dejectionem permiserat. Quia vero, piissimi atque fortissimi principum Augusti, vestrae pietatis cum laude admiramur Deo dignum propositum, quod circa apostolicam nostram fidem habere dignamini, Deo secretius [Col. 1217B] satisfaciente, non verbis fluentibus, nec loquacitate fallaci, sed divina sua gratia commonente, omnique ambiguitate sublata, desideratis cognoscere, quae veritas orthodoxae et apostolicae fidei contineat, omnes nos exigui Ecclesiarum praesules, vestri Christiani imperii famuli, in septentrionalibus vel occiduis partibus constituti, licet parvi et simplices scientia, fide tamen per Dei gratiam stabiles, pro iis quae per divalem sacram praecepta cognovimus, coregnanti ac dispensanti vobiscum conditori et dispensatori omnium Deo exhilarati, pro hujusmodi pio proposito cum intimis cordis fletibus gratias reddere coepimus, quod tam laudabile, tam mirificum, tam saluberrimum, tam singulariter Deo prae omnibus terrenis sacrificiis acceptabile tranquillitas vestra [Col. 1217C] opus creditur concupisse, quod a multis quidem pietate et justitia praeditis regibus desideratum, paucissimis tamen raroque ad effectum Deo placitum, cum sinceritate apostolicae fidei perduci possibile demonstratum est. Credimus autem, quia quod paucis raroque concessum est, a Deo coronato vestro imperio divinitus concedetur, ut per ipsum catholicae atque apostolicae verae nostrae fidei splendidissimum in omnium mentibus emicet lumen: quod ex veri luminis fonte tanquam de radio vivifici fulgoris, per ministros beatos Petrum et Paulum apostolorum principes, eorumque discipulos et apostolicos successores, gradatim usque ad nostram parvitatem, Dei opitulatione servatum est, nulla haeretici erroris tetra caligine tenebratum, nec falsitatis nebulis [Col. 1217D] confoedatum, nec intermistis haereticis pravitatibus velut caliginosis nebulis perumbratum, immune atque sincerum, et suis radiis perlustratum, [Col. 1217D] Piissimis . . . fastigium desunt in Graeco. EDIT. piissimis conatibus conservare cupit vestrum a Deo coronatum fastigium. In hoc enim tam apostolicae sedis, quamque nostri exigui famulatus praedecessores usque adhuc non sine periculis desudarunt, nunc decretali commonitione cum apostolicis pontificibus consulentes, nunc synodali definitione, quae veritatis regulas continebat, omnibus innotescentes: et terminos [sempiternos term.] quos trangredi nefas est, usque ad animae ipsius exitum constanter defendentes, non seducti blanditiis [adulationibus], [Col. 1220A] non periculis territi, ut illam in Evangeliis Domini nostri sententiam operibus demonstrarent, qua sententialiter praecipit, dicens: Qui me confessus fuerit coram hominibus, et ego confitebor illum coram Patre meo qui in coelis est (Marc. VIII; Luc. XII) , et subsequenti poena deterret, qua severiter comminatur: Qui me negaverit coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo qui in coelis est (Matth. X) . Exsecratur [Aversatur] enim vera confessio pietatis juxta diversitates temporum variari, sicut nec ipse varietatem admittit, de quo est ipsa vera confessio, qui dicit: Ego sum, et non mutatus (Matth. III) . Igitur quia. tranquillissimae fortitudinis vestrae clementia personas de episcopali numero dirigi jussit, via atque scientia omnium Scripturarum praeditas, de [Col. 1220B] vitae quidem puritate, quamvis quisquam munditer [pure] vixerit, confidere tamen non praesumit: perfecta vero scientia, si ad verae pietatis scientiam redigatur, sola est veritatis cognitio: si ad eloquentiam saecularem, non aestimamus quemquam temporibus nostris reperiri posse, qui de summitate scientiae glorietur, quandoquidem in nostris regionibus diversarum gentium quotidie aestuat furor, nunc confligendo, nunc discurrendo ac rapiendo. Unde tota vita nostra sollicitudinibus plena est, quos gentium manus circumdat, et de labore corporis victus est, eo quod pristina Ecclesiarum sustentatio paulatim per diversas calamitates deficiendo succubuit. Et sola est nostra substantia fides nostra: cum qua nobis vivere summa est gloria: pro qua [Col. 1220C] mori, lucrum aeternum est. Haec est perfecta nostra scientia, ut terminos catholicae atque apostolicae fidei, quos usque adhuc apostolica sedes nobiscum et tenet et tradit, tota mentis custodia conservemus. Credentes in Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium: et in Filium ejus unigenitum, qui ante omnia saecula ex eo natus est; verum Deum de Deo vero, lumen de lumine, natum, non factum, consubstantialem Patri ( [Col. 1219D] Id est, . . . substantiae desunt in Graeco. EDIT. id est,) ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, quae in coelo et quae in terra: et in Spiritum sanctum, dominum et vivificatorem, ex Patre procedentem, cum Patre et Filio coadorandum et conglorificandum: Trinitatem in unitate, et unitatem in Trinitate; [Col. 1220D] unitatem quidem essentiae, Trinitatem vero personarum sive subsistentiarum, Deum, Patrem confitentes, Deum Filium, Deum Spiritum sanctum; non tres Deos, sed unum Deum. Patrem et Filium et Spiritum sanctum (Joan. V) : non trium nominum subsistentiam, sed trium subsistentiarum unam substantiam; quorum una essentia sive substantia vel natura, id est, una deitas, una aeternitas, una potestas, unum imperium, una gloria, una adoratio, una essentialis ejusdem sanctae et inseparabilis Trinitatis voluntas et operatio, quae omnia condidit, dispensat et continet. Confitemur autem unum ejusdem sanctae coessentialis Trinitatis Deum verbum, [Col. 1221A] qui ante saecula de Patre natus est, in ultimis saeculorum temporibus pro nobis nostraque salute descendisse de coelis, et incarnatum de Spiritu sancto et sancta, immaculata, semperque virgine gloriosa Maria domina nostra, vere et proprie Dei genitrice: secundum carnem scilicet ex ea natum, et vere hominem factum, eumdem Deum verum, eumdemque hominem verum. Deum quidem ex Deo Patre, hominem autem ex virgine matre incarnatum ex ea carne animam habente rationalem et intellectualem: consubstantialem eumdem Deo Patri secundum deitatem, consubstantialemque nobis eumdem ipsum secundum humanitatem, et per omnia similem nobis absque solo peccato: crucifixum pro nobis sub Pontio Pilato, passum, sepultumque et resurgentem, [Col. 1221B] ascendentem in coelos, sedentem ad dexteram Patris, iterumque venturum judicare vivos et mortuos, cujus regni non erit finis. Unum quippe eumdemque Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei unigenitum, ex duabus et in duabus substantiis inconfuse, incommutabiliter, indivise, inseparabiliter subsistere cognoscimus, nusquam sublata differentia naturarum propter unitionem, sed potius salva proprietate utriusque naturae et in unam personam, unamque subsistentiam concurrente, non in dualitatem personarum dispertitum vel diversum, neque in unam compositam naturam confusum: sed unum eumdemque Filium unigenitum, Deum Verbum Dominum nostrum Jesum Christum: neque alium in [Col. 1221C] alio, neque alium et alium, sed eumdem ipsum in duabus naturis, id est, in deitate et humanitate, et post subsistentialem adunationem cognoscimus: quia neque verbum in carnis naturam conversum est, neque caro in verbi naturam transformata est: permansit enim utrumque, quod naturaliter erat: differentiam quippe adunatarum [unitarum] in eo naturarum sola contemplatione discernimus, ex quibus inconfuse, inseparabiliter et incommutabiliter est compositus: unus enim ex utrisque, et per unum utraque: quia simul sunt et altitudo [magnitudo] deitatis, et humilitas carnis, servante utraque natura etiam post adunationem sine defectu proprietatem suam, et operante utraque forma cum alterius communione quod proprium habet: Verbo [Col. 1221D] operante quod Verbi est, et carne exsequente quod carnis est: quorum unum corruscat miraculis, aliud succumbit injuriis (Leo papa, epist. 10) . Unde consequenter, sicut duas naturas sive substantias, id est, deitatem et humanitatem, inconfuse, indivise, incommutabiliter, eum habere veraciter confitemur: ita quoque et duas naturales voluntates et duas naturales operationes habere, ut pote perfectum Deum et perfectum hominem unum eumdemque ipsum Dominum Jesum Christum pietatis nos regula instruit: quia hoc nos apostolica atque evangelica traditio, sanctorumque Patrum magisterium, quos sancta apostolica atque catholica Ecclesia, et venerabiles synodi suscipiunt, instituisse monstratur. Ex quorum doctrinis haec recolligentes in brevitate perstrinximus. [Col. 1224A] Hoc enim credimus quod per traditionem apostolicam accepimus, cujus auctoritatem in omnibus sequimur: a qua et institutos hoc ipsum nostrae humilitatis praedecessores cognovimus, quam et usque ad finem servari nobis sive per vitam, sive per mortem optamus. Hanc igitur merae catholicae atque apostolicae confessionis regulam, et sanctum concilium, quod in hanc Romanam urbem servilem vestri Christianissimi imperii sub apostolicae memoriae Martino papa convenit, praedicasse synodice, ac constanter defendisse, omnes nos, quisquis ubique est, humillimi Ecclesiarum Christi antistites, cognoscimus: in qua et nostrae parvitatis praedecessores convenientes, apostolicam confessionem, quam a principio perceperunt, etiam synodali praeconio praedicarunt, [Col. 1224B] et absque cujuspiam novitatis errore citra ambiguitatem determinarunt. Pietatis itaque zelo atque amore verae apostolicae confessionis, vestrae serenitatis benignitas mota, amplius declarare eam, ut regali fomite multo magis fulgeat, elaborare procuret: cujus votum, quia ex Deo est, a Deo perficitur: ut et veritas adhuc in ancipiti positis clareat, et eam sinceriter amplectentibus robur accrescat, et zizaniorum genimina spirituali falce, ut offensionis ac deceptionis occasio de medio Christi Ecclesiarum tollatur, abscindantur. Quorum auctores exstiterunt Theodorus Pharanitanus, Cyrus Alexandrinus, Sergius, Pyrrhus, Paulus et Petrus Constantinopolitani, vel quivis eis consentanei usque in finem demonstrati sunt, qui novi erroris auctores, [Col. 1224C] perfectaeque dispensationi, qua salvati sumus, infesti, non solum verae confessionis adversarii, sed, utpote a via veritatis aberrantes, sibi ipsis contraria docuerunt, aliter et aliter asserentes, et alterutrum dogmata destruentes. Quod enim nulla veritate fundatum est, necesse est ut erroris inconstantia varietur. Nam vera fides immutari non poterit, nec aliter nunc, aliter postmodum praedicari. Quia sit sermo vester, ut Apostolus docet, Est, est, non, non: quod plus est, a malo est (II Cor. I; Matth. V; Jacob. V) . Praeterea satisfaciendum est nostro exiguo famulatui apud serenissimorum dominorum nostrorum clementiam, pro tarditate missarum ex concilio nostro personarum, quas dirigi per suam augustissimam sacram, [Col. 1224D] vestrum piissimum fastigium jussit. Primum quidem, quod numerosa multitudo nostrorum usque ad oceani regiones extenditur, cujus itineris longinquitas in multi temporis cursum protelatur. Sperabamus deinde de Britannia Theodorum confamulum atque coepiscopum nostrum, magnae insulae Britanniae archiepiscopum et philosophum, cum aliis qui ibidem usque hactenus demorantur, exinde ad nostram humilitatem conjungere, atque diversos hujus concilii episcopos in diversis regionibus constitutos, ut a generalitate totius concilii servilis nostra suggestio fieret, ne si tantum pars, quod agebatur, cognosceret, partem lateret: et maxime, quia in medio gentium, tam Longobardorum, quamque Sclavorum, nec non Francorum, Gallorum, et Gothorum, atque [Col. 1225A] Britannorum, plurimi confamulorum nostrorum esse noscuntur, qui et de hoc curiose satagere non desistunt, ut cognoscant quid in causa apostolicae fidei peragatur: qui quantum prodesse possunt, dum in consonantia fidei nobiscum tenentur, nobisque concorditer sentiunt, tantum, quod absit, si quid scandali in fidei capitulo patiantur, inveniuntur infesti atque contrarii. Nos autem, licet humillimi, summis viribus enitimur, ut Christiani vestri imperii respublica, in qua beati Petri apostolorum principis sedes fundata est, cujus auctoritate omnes Christianae nobiscum nationes venerantur et colunt, per ipsius beati Petri apostoli reverentiam, omnium gentium sublimior esse monstretur. Personas autem de nostrae humilitatis ordine praevidimus dirigere ad vestrae a [Col. 1225B] Deo protegendae fortitudinis vestigia, quae omnium nostrum, id est, universorum per septentrionales vel occiduas regiones episcoporum suggestionem, in qua et apostolicae nostrae fidei confessionem praelibavimus, offerre debeant, non tamen tanquam de incertis contendere, sed ut certa, atque immutabilia compendiosa definitione proferre: suppliciter obsecrantes, ut a Deo coronato vestro imperio favente, haec eadem omnibus praedicari, atque apud omnes vim obtinere jubeatis, ut Deus, qui veritatem et justitiam diligit, omnia prospera vestrae serenissimae benignitatis temporibus donet, in quibus apostolicae praedicationis et pietatis veritas fulgeat, meliori, ac prospero successu eorum fortissimae tranquillitatis imperium laetari de hostium subjectione concedens. [Col. 1225C] Suscipere itaque dignamini, piissimi principum, a nostra humilitate directos episcopos cum reliquis ecclesiastici ordinis viris atque religiosis servis Dei, cum solitae tranquillitatis clementia, quatenus ex ipsorum testimonio cum gratiarum actione in propria remeantium, apud omnes nationes laus clementiae vestrae crebrescat: sicut magni illius Constantini, cujus post obitum laudabilis fama nihilo minus viget, cujus insigne non tantum potestatis est, sed et pietatis: cum quo illud sacratissimum concilium trecentorum decem et octo antistitum in Nicaena civitate, in defensionem consubstantialis Trinitatis convenit. Et sicut Theodosii magni, cujus inter alias ejus virtutes singularis pietas praedicatur: quo annitente, per sancti Spiritus gratiam centum quinquaginta [Col. 1225D] Patrum sententia, qui [quam, G. ] eis inspirabat, Spiritus sanctus consubstantialis Patri et Filio praedicatus est. Et sicut egregii veritatis amatoris Marciani principis, qui et primum concilium Ephesinum, ut pote catholicam et apostolicam fidem praedicans, sancta Chalcedonensi synodo suscipi fecit, et errores [ G., terrores], qui accreverant, de Dei Ecclesia repulit, sacrum illum tomum amplexus apostolici viri papae Leonis, quem beatus Petrus apostolus verbis ejus ediderat. Et sicut extremi quidem, praestantissimi tamen omnium, magni illius Justiniani, cujus ut virtus, ita et pietas omnia in meliorem ordinem restauravit: cujus instar fortissimae vestrae clementiae principatus, virtutis quidem conatibus rempublicam [Col. 1228A] Christianam tuetur, et restaurat in melius, pietatisque studiis catholicae succurrit Ecclesiae, ut in unitate verae ac apostolicae confessionis perfectius copuletur, quam nunc usque nobiscum sancta Romana servat Ecclesia, quatenus sincerae pietatis arcanum, tuba clarius per totum orbem praedicetur: et ubi hujus verae confessionis sinceritas pii vestri imperii favoribus vim obtinet, laus simul ac meritum serenissimi vestri imperii praedicetur, ut cum pietatis laudibus, etiam regni eorum, Deo annuente, dilatentur insignia, quosque verae pietatis invitat confessio, imperialis fortitudo possideat. Nam et nos, licet indigni, Dei clementiam deprecamur, ut sine aliquo lapsu usque ad ipsius vitae terminum, immaculatam nos servare ac praedicare concedat, et per eam in [Col. 1228B] suo conspectu gloriari. Quia etsi saeculi sapientiam et inanem fallaciam (Coloss. III) , quemadmodum beatus Paulus apostolus dicit, penitus ignoramus, verae tamen praedicationis normam simplici veritate docemus atque defendimus, quia non verborum pompas habere cupimus ut contentionibus occupemur: nec enim licet in angustiis nobis degentibus, sed qui converti ad veritatem voluerint, rectae nostrae fidei ordinem cum simplicitate cordis, verborumque lenitate proferimus. Salvare enim per apostolicae confessionis veritatem commissas nobis divina dignatione animas magis cupimus, quam per verbosam loquacitatem in errorem audientes immittere. Quicunque proinde sacerdotum haec, quae in hac nostrae humilitatis confessione continentur, nobiscum sinceriter [Col. 1228C] praedicare desiderat, ut nostrae apostolicae fidei concordes, ut consacerdotes, ut comministros ejusdem fidei, et (ut simpliciter dicamus) ut spiritales fratres et coepiscopos nostros suscipimus. Qui vero haec confiteri noluerint, ut infestos catholicae atque apostolicae confessioni, perpetuae condemnationis reos esse censemus: nec aliquando tales in nostrae humilitatis collegio, nisi correctos suscipere patimur. Nec transgredi nos quisquam eorum arbitretur, quod a praedecessoribus nostris percepimus. Praeterea [Propterea] gaudium magnum erit in coelo et in terra, si vestra benignissima pietate mediante, haec corregnator vester omnipotens Deus ad effectum perduxerit, ut coelum jucundetur, exsultet et terra, dum pax multa fit diligentibus [Col. 1228D] veritatem, et non est eis scandalum, et auferatur de domo Dei abominatio scandali, quae erat ad ruinani multorum inconstantium, vel simplicium, ut sit una fides, unum os et labium, una apud omnes apostolicae praedicationis confessio, dum omnes unanimes loquentur magnalia Dei: quam vestrae serenissimae felicitatis temporibus misericors Deus concedere dignabitur, dum dissipata in aedificationem Ecclesiae Dei construuntur, segregata in compagine veritatis conveniunt, dissociata in charitatem apostolicae fidei copulantur, dispersa in unitatem obtinente apostolica veritate concurrunt, ut concorditer nobiscum omnes hoc bonum operantes, Dei majestatem valeant fideliter obsecrare pro longaevitate atque perfecta prosperitate vestrae fortitudinis [Col. 1229A] imperio divinitus concedenda ut eorum invictissimae mansuetudinis laboribus congregentur ex gentibus, ad confitendum nomini sancto ejus, et gloriandum in laude verae ejus confessionis, qui facit mirabilia magna solus, qui facit prodigia super terram, auferens bella usque ad fines terrae, qui dispersa congregat, et congregata conservat, qui tam piissimos principes super populum suum regnare praecipit, quem pervigili pietate et invictis laboribus, Deo cooperante, custodiunt.
[Col. 1215C] Τοῖς εὐσεβεστάτοις δεσπόταις καὶ γαληνοτάτοις νικηταῖς καὶ τροπαιούχοις, ποθητοῖς τέκνοις τοῦ Θεοῦ καὶ Δεσπότου Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν Κωνσταντίνῳ μεγάλῳ βασιλεῖ, Ἡρακλείῳ καὶ Τιβερίῳ Αὐγούστοις, Ἀγάθων ἐπίσκοπος δοῦλος τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ σὺν πάσαις ταῖς συνόδοις ταῖς ἀνηκούσαις τῇ συνόδῳ τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου. Πάντων τῶν ἀγαθῶν ἐλπὶς ὑπάρχειν γνωρίζεται, ἡνίκα ἡ βασιλικὴ κορυφὴ τὸν στέψαντα αὐτὴν, καὶ τοῖς ἀνθρώποις ἐγκαταστήσαντα πρὸς σωτηριώδη κυβέρνησιν, ἐπιγινώσκουσα τὴν περὶ αὐτοῦ ἀληθῆ ὡμολογίαν, ἧτινι μόνῃ ὑπὲρ πάντα τὰ δῶρα ἐπιτέρπεται, πιστῶς ἐπιζητεῖ, καὶ ἀναζωπυροῦντι λογισμῷ περιπτύσσεσθαι ἐπιθυμεῖ. Καὶ τοῦτο Θεοῦ ἐστιν ἐξοχώτατον δῶρον, ἐξ οὗ πᾶσα δόσις ἀγαθὴ προέρχεται· πρὸς ὃν ἐπαναφέρεται, ὅπερ προσελήφθη ἀπὸ τῆς αὐτοῦ μεγαλειότητος· οὗτινος τῷ πνεύματι ἐν τοῖς τῆς διανοίας ἀποκρύφοις οἶκοδομοῦντος, καὶ ἀναῤῥωννῦντος τῇ πνευματικῇ βράσει τῆς ἀκτῖνος τοῦ εὐσεβοῦς σκοποῦ κύκλῳ πάντα διακαθαίρονται [L., εὐσεβοῦς σκοποῦ ἀκτῖνες κύκλῳ διάττουσιν], καὶ τῆς εὐωδίας ἡ ὀσμὴ ἀπὸ τῆς θυσίας τῆς καρδίας ἀνέρχεται πρὸς τὸν Κύριον, ὅστις τῷ τοιούτῳ δώρῳ εὐαρεστεῖται· ὅθεν καὶ ἐν τοῖς ἐπιγείοις εὐτυχίαν δωρήσηται, καὶ ἅπαντα τὰ ἔθνη ὑποτάξοι, ἅπερ προσκαλῆται πρὸς τὴν ὁμολογίαν τῆς ἀληθοῦς αὐτοῦ ἐπιγνώσεως, τὰ ὑποτεταγμένα τῷ Χριστιανικωτάτῳ κράτει [ἅτινα ὑπ. τ. χ. κ. τῆς τοῦ σκότους ἐξουσίας ἐλευθερώσοι, L.], ἵνα εὐτυχεῖς ποιήσῃ τεταπεινωμένους, οὓς ταλαιπώρως ὑψοῦσθαι πρὸς κατάβλησιν ἑαυτῶν παρείασεν. Ἐπεὶ δὲ, εὐσεβέστατοι καὶ ἀνδρειότατοι βασιλέων, τῆς σεβασμίας ὑμῶν εὐσεβείας σὺν ἐπαίνῳ θαυμάζομεν τὴν Θεάρεστον πρόθεσιν, ἥνπερ πρὸς τὴν ἀποστολικὴν ἡμῶν πίστιν ἔχειν κατηξιώσατε, τοῦ Θεοῦ μυστικῶς πληροφοροῦντος, οὐ ῥήμασι ῥευστοῖς, οὔτε λαλιᾷ ἀπάτης, ἀλλὰ τῇ αὐτοῦ θείᾳ χάριτι ὑπομιμνήσκοντος, καὶ πάσης ἀμφιβολίας περιαιρεθείσης ἐπιθυμεῖτε ἐπιγνῶναι, ἅπερ ἡ ἀλήθεια τῆς ὀρθοδόξου καὶ ἀποστολικῆς περιέχει πίστεως· ἡμεῖς πάντες οἱ ἐλάχιστοι τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Χριστοῦ πρόεδροι, οἱ δοῦλοι τοῦ Χριστιανικωτάτου ὑμῶν κράτους, ἔν τε τοῖς δυτικοῖς καὶ ἀρκτῴοις μέρεσι τυγχάνοντες, εἶ καὶ ὀλίγοι καὶ ἁπλούστεροι τῇ γνώσει, τῆς πίστεως [τῇ πίστει, ex L. ] ὅμως διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος σταθεροὶ, ἕνεκεν τῶν προσταχθέντων διὰ τῆς θειώδους σάκρας, ἐγνωκότες τὸν συμβασιλεύοντα καὶ διοικοῦντα σὺν ὑμῖν, τὴν κτίστην καὶ πρύτανιν τῶν πάντων Θεὸν, ἱλαρευόμενοι πηρὶ τῆς τοιαύτης εὐσεβοῦς προθέσεως μετὰ τῶν ἐκ βάθους τῆς καρδίας ὀδυρμῶν εὐχαριστεῖν ἀπηρξάμεθα, ὅτι τὸ οὕτως ἀξιεπαίνετον, τὸ οὕτω θαυμαστὸν καὶ σωτηριῶδες, οὕτω μονογενῶς τῷ Θεῷ ὑπὲρ πάσας τὰς γηΐνας θυσίας εὐπρόσδεκτον ἔργον ἡ ὑμετέρα φιλανθρωπία καταπιστεύεται ἐπιθυμῆσαι, ὅπερ πολλοῖς μὲν εὐσεβεία καὶ δικαιοσύνῃ προὔχουσι βασιλεῦσιν ἐπεθυμεῖτο, ὅμως ὀλίγοις καὶ ἀραιοῖς πρὸς Θεάρεστον ἀποτέλεσμα μετὰ ἀκεραιότητος τῆς ἀποστολικῆς πίστεως διασωθῆναι δυνατὸν ἀπεδείχθη. Πιστεύομεν δὲ, ὅτι ὅπερ ὀλίγοις καὶ άραιοῖς συνεφωνήθη [συνεχωρήθη, L.], τῷ Θεοστέπτῳ ὑμῶν κράτει θεόθεν δωρηθησεται, ἵνα δι` αὐτοῦ τῆς καθολικῆς, καὶ ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως τὸ τηλαυγέστατον λάμψῃ φῶς [ἐκλάμψοι] ἐν ταῖς πάντων καρδίαις· ὅπερ ἐκ τῆς πηγῆς τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς, ὡς δι` ἀκτίνων τῆς ζωοποιοῦ λαμπηδόνος τοῖς μακαρίοις λειτουργοῖς Πέτρῳ καὶ Παύλῳ τοῖς τῶν ἀποστόλων κορυφαίοις, καὶ τοῖς τούτων μαθηταῖς καὶ διαδόχοις τοῖς ἀποστολικοῖς κατὰ βαθμὸν μέχρι τῆς ἡμετέρας οὐδενότητος τῇ τοῦ Θεοῦ βοηθείᾳ ἐφυλάχθη, μηδεμιᾷ τῆς αἱρετικῆς πλάνης δυσωδεστάτου σκότους ἀχλύϊ, μήτε νεφέλαις ψεύδους, ἢ νέφεσιν ἀπάτης μολυνθὲν, μήτε παραμεμιγμέναις αἱρετικῶν φαυλότησι, καθάπερ ἀμαυροῖς νέφεσι κατασκιασθὲν, ἀβαρὲς καὶ ἀκέραιον καὶ ταῖς ἶδίαις ἀκτῖσι διαλάμψαν. Ἐν τούτῳ γὰρ ὅ τε ἀποστολικὸς θρόνος, οἵ τε προηγησάμενοι τὴν ἡμετέραν μετριότητα μέχρι τοσούτου [τούτων, L.] [Col. 1219A] οὐ χωρὶς κινδύνων ἀπέκαμον, νῦν δογματικῶς μετὰ τῶν ἀποστολικῶν ἀρχιερέων βουλευσάμενοι, νῦν συνοδικῷ ὅρῳ τῆς ἀληθείας περιεχομένους κανόνας πᾶσι γνωρίσαντες· καὶ τὰ αἶώνια ὅρια, ἅτινα παραβῆναι οὐ θέμις ἐστὶ, μέχρι τῆς ἐξόδου αὐτῆς τῆς ψυχῆς συστατικῶς διεκδικοῦντες, μὴ ἀπατηθέντες κολακείαις, μήτε κινδύνους ὑφορώμενοι, ὅπως ἐκεῖνο τὸ ἐν Εὐαγγελίοις τοῦ Κυρίου ἡμῶν θέσπισμα ἔργοις ἀποδείξωσιν, ᾧπερ ἀποφαντικῶς διδάσκων παραγγέλλει· «Ὅστις μὲ ὁμολογήσει ἐνώπιον τῶν ἀνθρώπων, κἀγὼ ὁμολογήσω αὐτὸν ἐνώπιον τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς,» καὶ τῇ ἐπακολουθήσῃ τιμωρίᾳ ἐκφοβεῖ, ᾗτινι αὐστηρῶς ἀπειλεῖ· «Καὶ ὅστις μὲ ἀρνήσεται ἐνώπιον τῶν ἀνθρώπων, ἀρνήσομαι αὐτὸν κἀγὼ ἐνώπιον τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς.» Ἀποτρέπεται γὰρ πρὸς τὰς διαφορὰς τῶν καιρῶν ἡ ἀληθὴς ὁμολογία τῆς εὐσεβείας ποικίλλεσθαι, καθὼς οὐδὲ αὐτὸς τὴν ποικιλίαν προσεδέξατο, περὶ οὗ ἐστιν αὕτη ἡ ἀληθὴς ὁμολογία, ὃς λέγει· «Ἐγώ εἶμι, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι.» Τοίνυν ἐπειδὴ τῆς γαληναίας ὑμῶν ἀνδρείας ἡ εὐμένεια πρόσωπα ἀπὸ τοῦ τῶν ἐπισκόπων ἀριθμοῦ σταλῆναι ἐκέλευσε, βίῳ τε καὶ εἶδήσει πάντων [πασῶν, L.] Γραφῶν προὔχοντα, περὶ μὲν τῆς καθαρότητος τοῦ βίου, εἶ καὶ τὰ μάλιστά τις καθαρῶς βιώσει, ὅμως θαῤῥεῖν οὐ τολμᾷ· ἡ δὲ τελεία εἴδησις ἐὰν πρὸς εἴδησιν ἀληθοῦς εὐσεβείας ἐπαναδράμῃ, μόνη ἐστὶν ἀληθείας ἐπίγνωσις· ἐὰν δἐ πρὸς εὐγλωττίαν βιωτικὴν, οὐχ ὑπολαμβάνομεν τινα ἐν τοῖς ἡμετέροις χρόνοις δύνασθαι εὑρεθῆναι τὸν περὶ ἄκρας εἶδήσεως καυχώμενον· ὁπότε ἐν τοῖς ἡμετέροις κλίμασι τῶν διαφόρων ἐθνῶν ἡ μανία βράζει, ποτὴ μὲν καὶ καταπονοῦντες, ποτὲ δὲ κατατρέχοντες καὶ ἁρπάζοντες. Ὅθεν ὅλος ὁ βίος ἡμῶν μεριμνῶν ἐστι πεπληρωμένος, οὕστινας περικυκλοῖ ἡ τῶν ἐθνῶν χεὶρ, καὶ ἐκ τοῦ σωματικοῦ καμάτου ἡ τροφή ἐστι, καθὸ ἡ παλαιὰ διακράτησις τῶν Ἐκκλησιῶν κατ` ὀλίγον ταῖς διαφόροις συμφοραῖς ἐκλείψασα ὑπέπεσε. Καὶ μόνη ἐστὶν ἡμετέρα ὑπόστασις ἡ πίστις ἡμῶν, μεθ` ἧς τὸ ζῇν ἄκρα ἐστὶ δόξα, δι` ἣν τὸ ἀποθανεῖν κέρδος αἶώνιόν ἐστιν. Αὕτη ἐστὶν ἡ τελεία ἡμῶν εἴδησις, ἵνα τοὺς ὅρους τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολίκῆς πίστεως, οὓς μέχρι τούτου ὁ ἀποστολικὸς θρόνος ἅμα ἡμῖν καὶ ἐκράτησε καὶ παραδίδωσιν, ὅλῃ τῇ τῆς διανοίας παραφυλακῇ φυλάξωμεν· Πιστεύοντες εἶς ἕνα Θεὸν Πατέρα παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων· καὶ εἶς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ, τὸν πρὸ πάντων τῶν αἶώνων ἐξ αὐτοῦ γεννηθέντα, ἀληθινὸν Θεὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, φῶς ἐκ φωτὸς, γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, δι` οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τά τε ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ τὰ ἐν τῇ γῇ· καὶ εἶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ κύριον, καὶ ζωοποιοῦν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον, καὶ συνδοξαζόμενον· Τριάδα ἐν μονάδι, καὶ μονάδα ἐν Τριάδι, ἑνότητα μὲν φύσεως, Τριάδα δὲ προσώπων, ἤγουν ὑποστάσεων, Θεὸν τὸν Πατέρα ὁμολογοῦντες, Θεὸν τὸν Υἱὸν, Θεὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· οὐ τρεῖς Θεοὺς, ἀλλ` ἕνα Θεὸν, Πατέρα, Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον· οὐ τριῶν ὀνομάτων ὑπόστασιν, ἀλλὰ τριῶν ὑποστάσεων μίαν οὐσίαν· ὧν [Col. 1222A] μία οὐσία, ἤτοι φύσις, τουτέστι μία θεότης, μία ἀϊδιότης, μία δυναστεία, ἓν κράτος, μία δόξα, μία προσκύνησις, ἓν οὐσιῶδες τῆς αὐτῆς ἁγίας καὶ ἀχωρίστου Τριάδος θέλημα καὶ ἐνέργεια, ἥτις πάντα ἔκτισε, διοικεῖ καὶ διακρατεῖ. Ὁμολογοῦμεν δὲ τὸν ἕνα τῆς αὐτῆς ἁγίας ὁμοουσίου Τριάδος τὸν Θεὸν Λόγον, τὸν πρὸ αἶώνων ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα, ἐπ` ἐσχάτων τῶν αἶώνων δι` ἡμᾶς, καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν, καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος ἁγίου, καὶ τῆς ἁγίας, ἀχράντου, καὶ ἀειπαρθένου, ἐνδόξου Μαρίας τῆς δεσποίνης ἡμῶν, τῆς ἀληθῶς καὶ κυρίως Θεοτόκου, κατὰ σάρκα δηλονότι ἐξ αὐτῆς τεχθέντα, καὶ ἀληθῶς ἄνθρωπον γενόμενον, τὸν αὐτὸν Θεὸν ἀληθινὸν, καὶ τὸν αὐτὸν ἄνθρωπον ἀληθινόν· Θεὸν μὲν ἐκ τοῦ Θεοῦ Πατρὸς, ἄνθρωπον δὲ ἐκ τῆς παρθένου μητρὸς, σαρκωθέντα ἐξ αὐτῆς σαρκὶ ψυχὴν ἔχοντα [ἐχούσης] λογικὴν καὶ νοεράν· ὁμοούσιον τὸν αὐτὸν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ κατὰ τὴν θεότητα, καὶ ὁμοούσιον ἡμῖν τὸν αὐτὸν κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα, κατὰ πάντα ὅμοιον ἡμῖν χωρὶς ἁμαρτίας· σταυρωθέντα ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, παθόντα, καὶ ταφέντα, καὶ ἀναστάντα· ἀνελθόντα εἶς τοὺς οὐρανοὺς, καθεζόμενον ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς, καὶ πάλιν ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκροὺς, οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος. Ἕνα δηλαδὴ καὶ τὸν αὐτὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ ἐκ δύο καὶ ἐν δύο οὐσίαις ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως ὑποστῆναι γινώσκομεν, οὐδαμοῦ τῆς διαφορᾶς τῶν φύσεων ἀνῃρημένης διὰ τὴν ἕνωσιν, ἀλλὰ μᾶλλον σωζομένης τῆς ἶδιότητος ἑκατέρας φύσεως, καὶ εἶς ἓν πρόσωπον καὶ μίαν ὑπόστασιν συντρεχούσης· οὐκ ἐν δυάδι προσώπων μεριζόμενον ἢ διαιρούμενον, οὔτε εἶς μίαν σύνθετον φύσιν συγχεόμενον, ἀλλ` ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Υἱὸν μονογενῆ Θεὸν Λόγον τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, οὔτε ἄλλον ἐν ἄλλῳ, οὔτε ἄλλον καὶ ἄλλον, ἀλλὰ τὸν αὐτὸν τοῦτον ἐν δύο φύσεσι, τουτέστι θεότητι καὶ ἀνθρωπότητι μετὰ τὴν ὑποστατικὴν ἕνωσιν ἐπιγινώσκομεν· ἐπειδὴ οὔτε ὁ Λόγος εἶς τὴν φύσιν τῆς σαρκὸς ἐτράπη, οὔτε ἡ σάρξ εἶς τὴν τοῦ Λόγου φύσιν μετεμορφώθη· διέμεινε γὰρ ἑκάτερον ὅπερ φυσικῶς ἦν· τὴν διαφορὰν δηλονότι τῶν ἑνωθεισῶν ἐν αὐτῷ φύσεων μόνῃ θεωρίᾳ διακρίνομεν, ἐξ ὧν ἀχωρίστως, ἀσυγχύτως, καὶ ἀτρέπτως συνετέθη· εἷς γὰρ ἐξ ἑκατέρων, καὶ δι` ἑνὸς τὰ ἑκάτερα· ἐπειδὴ ἅμα εἶσὶ καὶ τὸ μέγεθος τῆς θεότητος, καὶ τὸ ταπεινὸν τῆς σαρκός· ἑκατέρας φύσεως φυλαττούσης καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν ἀνελλιπῶς τὴν ἑαυτῆς ἶδιότητα, καὶ ἐνεργούσης ἑκατέρας μορφῆς μετὰ τῆς θατέρου κοινωνίας, ὅπερ ἴδιον ἔσχηκε· τοῦ μὲν Λόγου κατεργαζομένου τοῦθ` ὅπερ ἐστὶ τοῦ Λόγου, τοῦ δὲ σώματος ἐκτελοῦντος ὅπερ ἐστὶ τοῦ σώματος· καὶ τὸ μὲν αὐτῶν διαλάμπει τοῖς θαύμασι, τὸ δὲ ταῖς ὕβρεσιν ὑποπέπτωκεν. Ὅθεν ἀκολούθως καθὼς δύο φύσεις ἤτοι οὐσίας, τουτέστι θεότητα καὶ ἀνθρωπότητα ἀσυγχύτως, ἀδιαιρέτως, ἀτρέπτως αὐτὸν ἔχειν ἀληθῶς ὁμολογοῦμεν, οὕτως ὁμοίως καὶ δύο φυσικά θελήματα, καὶ δύο φυσικὰς ἐνεργείας ἔχειν, ἅτε δὴ τέλειον Θεὸν καὶ τέλειον ἄνθρωπον, ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν τοῦτον τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸυ, ὁ τῆς εὐσεβείας καταρτίζει κανών· ἐπειδὴ τοῦτο ἡμᾶς [ἡμῖν] ἡ ἀποστολικὴ καὶ εὐαγγελικὴ παράδοσις, καὶ τῶν ἁγίων Πατέρων ἡ διδασκαλία, οὕστινας ἡ ἁγία καθολικὴ καὶ ἀποστολικὴ Ἐκκλησία, καὶ αἱ σεβάσμιαι σύνοδοι δέχονται, ὁρίσαι δείκνυνται. Ἐξ ὧν διδασκαλιῶν ταῦτα ἀναλεξάμενοι διὰ βραχέων συνηγάγομεν. Τοῦτο γὰρ πιστεύομεν, ὅπερ κατὰ τὴν ἀποστολικὴν παράδοσιν παρελάβομεν, ἧστινος τῇ αὐθεντίᾳ ἐν πᾶσιν ἑπόμεθα· τὸ αὐτὸ γὰρ γινώσκομεν καὶ τοὺς παρ` αὐτῆς καταστάντας τοὺς προηγησαμένους [καὶ διδαχθέντας παρ` αὐτῆς τοὺς προη., L.] τὴν ἡμετέραν μετριότητα, ἣν καὶ μέχρι τέλους παραφυλαχθῆναι ἡμῖν εἴτε ἐν ζωῇ, εἴτε ἐν θανάτῳ εὐχόμεθα. Τοῦτον τοιγαροῦν τῆς καθαρᾶς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς ὁμολογίας τὸν κανόνα καὶ ἡ ἁγία σύνοδος, ἥτις ἐν ταύτῃ τῇ δουλικῇ τοῦ ὑμετέρου Χριστιανικωτάτου κράτους τῶν Ῥωμαίων πόλει ἐπὶ τοῦ τῆς ἀποστολικῆς μνήμης Μαρτίνου τοῦ πάπα συνῆλθε, συνοδικῶς κηρύξαι, καὶ συστατικῶς διεκδικῆσαι, πάντες ἡμεῖς, ὁστισδήποτε ὁπουδήποτε ἦσαν, οἱ ἐλάχιστοι τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Χριστοῦ πρόεδροι ἐπέγνωμεν· ἐν ᾗ καὶ οἱ προηγησάμενοι τὴν ὑμετέραν ὀλιγότητα συνελθόντες τὴν ἀποστολικὴν ὁμολογίαν, ἣν ἐξ ἀρχῆς παρέλαβον, καὶ συνοδικῷ κηρύγματι ἐκήρυξαν, καὶ χωρὶς οἱασδήποτε καινοτομίας πλάνης ἀναμφιβόλως ὥρισαν. Τοίνυν τῆς εὐσεβείας τῷ ζήλῳ, καὶ τῷ πόθῳ τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας ἡ εὐμένεια τῆς ὑμετέρας γαληνότητος κινηθεῖσα ἐπὶ πλέον λαμπρῦναι ταύτην, ἵνα τῇ βασιλικῇ θάλψει πολὺ μᾶλλον ἐξαστράψαι, ἀποκαμεῖν φροντίσῃ· ἧς ἡ εὐχὴ, ἐπειδὴ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστιν, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἀποτελεσθείη· ἵνα καὶ ἡ ἀλήθεια ἥτις ἀκμὴν τοῖς ἐν δισταγμῷ [τοῖς ἀκμὴν ἐν διστ.] τυγχάνουσι φανῇ, καὶ τοῖς ταύτην εἶλικρινῶς περιπτυσσομένοις ἀνδρεία προστεθῇ, καὶ τῶν ζιζανίων τὰ σπέρματα τῇ πνευματικῇ δρεπάνῃ, ὡς προσκόμματος καὶ ἀπάτης ἀφορμὴ ἐκ τοῦ μέσου τῶν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησιῶν ἐκκοπῇ. Ὧντινων αὐθένται ὑπάρχουσι Θεόδωρος ὁ Φαρανίτης, Κῦρος Ἀλεξανδρείας, Σέργιος, Πύῤῥος, Παῦλος καὶ Πέτρος οἱ Κωνσταντινουπόλεως, καὶ οἱ τούτων ὁμόφρονες μέχρι τέλους ἀποδειχθέντες, οἵτινες τῆς καινῆς πλάνης αὐθένται, καὶ τῆς τελείας οἶκονομίας, ἐν ᾗ πάντες ἐσώθημεν, ἐχθροὶ οὐ μόνον τῆς ἀληθοῦς ὁμολογίας ἐναντίοι, ἀλλ` ἅτε δὴ πλανώμενοι ἀπὸ τῆς ὁδοῦ τῆς ἀληθείας τὰ ἐναντία ἐδίδαξαν, ἄλλως καὶ ἄλλως δικαιολογούμενοι, καὶ ἀλλήλων τὰ δόγματα καταλύοντες. Τὸ γὰρ μηδεμιᾷ ἀληθείᾳ θεμελιωθὲν, ἀναγκαῖόν ἐστιν, ἵνα τῆς πλάνης τῷ ἀσυστάτῳ ποικίλληται [ὁπότε γὰρ μηδεμιᾷ ἀληθείᾳ ἐθεμελιώθη, ἀναγκαῖόν ἐστιν, ἵνα τῆς πλάνης τὸ ἀνακόλουθον ποικίλληται]. Ἡ γὰρ ἀληθινὴ πίστις ἐναλλαγῆναι οὐ δύναται· ἢ ποτὲ μὲν ἄλλως, ποτὲ δὲ ἄλλως μετὰ ταῦτα κηρυχθῆναι. Ἐπειδὴ «ἔσται ὑμῶν,» ὡς ὁ Ἀπόστολος διδάσκει, «τὸ ναὶ ναὶ, καὶ τὸ οὒ οὔ· τὸ γὰρ πλέον ἀπὸ τοῦ πονηροῦ ἐστιν.» Πρὸς τούτοις ἀπολογητέον ἐστὶν ἡμῖν τοῖς ἐλαχίστοις οἶκέταις πρὸς τὴν εὐμένειαν τῶν γαληνοτάτων ἡμῶν δεσποτῶν χάριν τῆς βραδύτητος τῶν σταλέντων ἐκ τῆς ἡμετέρας συνόδου προσώπων, οὓς σταλῆναι διὰ τῆς σεβασμίας αὐτῆς σάκρας ἡ ὑμετέρα κορυφὴ παρεκελεύσατο. Πρῶτον μὲν οὖν, ὅτι ἀναρίθμητον πλῆθος τῶν ἡμετέρων μέχρι τῶν κλιμάτων τοῦ ὠκεανοῦ ἐπεκτείνεται· ἧστινος συνόδου [ὁδοῦ, L. ] τὸ μῆκος ἐν πολλῇ καιροῦ παραδρομῇ διατείνει. Εἶτα ἠλπίζομεν ἀπὸ Βρεττανίας Θεόδωρον τὸν σύνδουλον ἡμῶν καὶ συνεπίσκοπον, τῆς μεγάλης νήσου Βρεττανίας ἀρχιεπίσκοπον καὶ φιλόσοφον, μετὰ ἄλλων ἐκεῖσε κατὰ τὸν τόπον διαγόντων, ἐκεῖθεν τῇ ἡμετέρᾳ ἑνωθῆναι μετριότητι, καὶ διαφόρους ταύτης τῆς συνόδου ἐπισκόπους ἐν διαφόροις κλίμασι τυγχάνοντας, ἵνα ἐξ ὅλης τῆς κοινότητος τῆς δουλικῆς ἡμῶν συνόδου ἡ ἡμετέρα ἀναφορὰ γενήσοιτο, μήπως ἐὰν μονομερῶς τὸ πραττόμενον γνωσθήσηται, τὸ μέρος λάθῃ· καὶ μάλιστα ἐπειδὴ ἐν μέσῳ τῶν ἐθνῶν τῶν τε Λογγοβάρδων, καὶ Σκλάβων, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Φράγκων, Γότθων, καὶ Βρεττανῶν πλεῖστοι ἐκ τῶν συνδούλων ἡμῶν εἶναι γνωρίζονται, οἵτινες καὶ περὶ τούτου περιεργάζεσθαι οὐκ ἀφίστανται, ἵνα γνώσωνται, τί εἶς τὸ πρᾶγμα τῆς ἀποστολικῆς πίστεως πράττεται· οἵτινες ὁπόσον ὠφελῆσαι δύνανται, ἐπὰν ἐν τῇ συμφωνίᾳ τῆς πίστεως μεθ` ἡμῶν κρατῶνται, καὶ ἡμῖν ὁμοφωνῶσι, τοσοῦτον, ὅπερ ἀπέστω, ἐὰν σκάνδαλόν τί ποτε ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῆς πίστεως ὑπομείνωσιν, εὑρίσκονται ἐχθροὶ καὶ ἐναντίοι. Ἡμεῖς δὲ εἶ καὶ ἐλάχιστοι, ἀλλ` ὅμως ἀπὸ ὅλης ἶσχύος θαῤῥοῦμεν [L., κειρώμεθα], ἵνα τοῦ Χριστιανικωτάτου ὑμῶν κράτους ἡ πολιτεία, ἐν ᾗ τοῦ μακαρίου Πέτρου τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων ὁ θρόνος τεθεμελίωται, οὗτινος τὴν αὐθεντίαν τῇ ἀληθείᾳ πάντα τῶν Χριστιανῶν τὰ ἔθνη ἅμα ἡμῖν προσκυνοῦσι καὶ σέβουσι, κατὰ τὴν αὐτοῦ τοῦ μακαρίου Πέτρου τοῦ ἀποστόλου τιμὴν πάντων τῶν ἐθνῶν ἀποδειχθῇ ὑψηλοτέρα. Τὰ δὲ πρόσωπα, ἃ παρὰ τῆς ἡμετέρας μετριότητος κατὰ τάξιν ἐπιλέξασθαι [L. πρόσωπα δὲ ἐκ τῆς τάξεως τῆς ἡμετέρας μετριότητος ἐπ.] συνείδομεν πρὸς τὰ ἴχνη τῆς ὑμετέρας Θεοσκεπάστου ἀνδρείας, ὀφείλοντα προσαγαγεῖν τὴν ἀναφορὰν πάντων ἡμῶν, τουτέστιν ἁπάντων τῶν κατὰ τὰ ἀρκτῷα καὶ δυτικὰ κλίματα ἐπισκόπων, ἐν ᾗ καὶ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως τὴν ὁμολογίαν προαπηρξάμεθα· ὅμως οὐχ ὡς περὶ ἀδήλων φιλονεικεῖν, ἀλλ` ὡς βέβαια καὶ ἄτρωτα συνελόντι ὅρῳ προσφέρειν· ἱκετευτικῶς παρακαλοῦντες, ἵνα τοῦ ὑμετέρου Θεοστέπτου κράτους ἐπινεύοντος, ταῦτα αὐτὰ πᾶσι κηρυχθῆναι, καὶ πρὸς πάντας ἐπικρατεῖν κελεύσητε· ἵνα ὁ Θεὸς ὁ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν δικαιοσύνην ἀγαπῶν, πάντα αἴσια χαρίσηται τοῖς χρόνοις τῆς ὑμετέρας γαληνοτάτης εὐμενείας, ἐν οἷς τοῦ ἀποστολικοῦ κηρύγματος καὶ τῆς εὐσεβείας ἡ ἀλήθεια ἐκλάμπῃ, κρείττονι καὶ αἶσίᾳ ἐκβάσει τῆς ὑμῶν ἀνδρειοτάτης γαληνότητος τὸ κράτος εὐφρανθῆναι περὶ τῆς τῶν πολεμίων ὑποταγῆς χαριζόμενος. Δέξασθαι τοίνυν καταξιώσατε εὐσεβέστατοι βασιλέων τοὺς σταλέντας παρὰ τῆς ἡμετέρας μετριότητος ἐπισκόπους μετὰ τῶν ὑπολοίπων τῆς ἐκκλησιαστικῆς τάξεως ἀνδρῶν, καὶ τῶν εὐλαβεστάτων δούλων τοῦ Θεοῦ μετ` εὐμενείας τῆς εἶθισμένης γαληνότητος, ὅπως καὶ τῇ ἐξ αὐτῶν μαρτυρίᾳ μετ` εὐχαριστίας εἶς τὰ οἶκεῖα αὐτῶν ἐπαναστρέφοντες [ἐπαναστρεφόντων] παρὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσι συχνάσῃ ὁ ἔπαινος τῆς ὑμετέρας φιλανθρωπίας, ὡς ἐκείνου τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου, οὗτινος μετὰ τὴν τελευτὴν ἀξιέπαινος [ἀξιεπαίνετος] οὐδὲν ἧττον φήμη ἀκμάζει· οὗτινος οὐ μόνον τὸ ἐπίσημον τῆς ἐξουσίας ἐστὶν, ἀλλὰ καὶ τῆς εὐσεβείας, μεθ` οὗ ἐκείνη ἡ ἱερωτάτη σύνοδος τῶν τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ προέδρων ἐν τῇ Νικαίων πόλει ἐπὶ διεκδικήσει τῆς ὁμοουσίου Τριάδος συνῆλθε. Καὶ καθὼς Θεοδοσίου τοῦ μεγάλου, οὗτινος ἐν ταῖς ἄλλαις αὐτοῦ ἀρεταῖς ἡ μονογενὴς εὐσέβεια κηρύττεται· οὗτινος ἐπινεύσαντος [συναντιλαμβανομένου], διὰ τῆς χάριτος τοῦ ἁγίου Πνεύματος τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα Πατέρων τῇ γνώμῃ, ἣν αὐτοῖς ἐνέπνευσε, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῶ ἐκηρύχθη. Καὶ καθὼς [ἡ γνώμη ἐκηρύχθη ἣν αὐτὸν ἐνέπνευσε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ ὁ. τ. Π. κ. τ. Υἱῷ καὶ καθὼς] τοῦ ἐξόχως τῆς ἀληθείας ἐρῶντος Μαρκιανοῦ τοῦ βασιλέως, τοῦ καὶ τὴν πρώτην ἐν Εφέσῳ σύνοδον, ἅτε δὴ καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν πίστιν κηρύττοντος [κηρύττουσαν], ὑπὸ τῆς ἁγίας ἐν Χαλκηδόνι συνόδου δεχθῆναι ποιήσαντος, καὶ τοὺς αὐξήσαντας φοβερισμοὺς ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ [τὰς αὐξησάσας πλάνας ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ] ἀπελάσαντος Ἐκκλησίας, τὸν ἱερώτατον ἐκεῖνον τόμον ἐπασπασάμενος [ἀσπασωμένου] τοῦ ἀποστολικοῦ ἀνδρὸς τοῦ πάπα Λέοντος, ὃν ὁ μακάριος Πέτρος ὁ ἀπόστολος τοῖς ἐκείνου ἶδίοις ὑπηγόρευσε ῥήμασι. Καὶ καθὼς τοῦ τελευταίου μὲν, ὅμως δὲ πάντων ἐξοχωτέρου, τοῦ μεγάλου ἐκείνου Ἰουστινιανοῦ, οὗτινος ὡς ἡ ἀρετὴ, οὕτω καὶ ἡ εὐσέβεια εἶς κρείττονα τάξιν ἀνεκαίνισε τὰ πάντα· οὗτινος καθ` ὁμοίωμα ἡ αὐτοκρατορία τῆς ἀνδρειοτάτης ὑμῶν εὐμενείας ἀρεταῖς τε καὶ ἐγχειρήμασι τὴν πολιτείαν τῶν Χριστιανῶν κατασφαλίζεται, καὶ ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἀνακαινίζει, τοῖς τε τῆς εὐσεβείας σπουδάσμασι τῇ καθολικῇ συντρέχει Ἐκκλησία, ἵνα ἐν τῇ ἑνώσει [ἑνότητι L.] τῆς ἀληθοῦς ἀποστολικῆς ὁμολογίας τελεώτερον συναφθῇ, ἣν μέχρι τοῦ παρόντος σὺν ἡμῖν ἡ ἁγία τῶν Ρὡμαίων Ἐκκλησία φυλάττει, ὅπως τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας τὸ μυστήριον λαμπρότερον σάλπιγγος εἶς ὅλον τὸν κόσμον κηρυχθῇ· καὶ ἔνθα ταύτης τῆς ἀληθοῦς ὁμολογίας τὸ ἀκέραιον ταῖς εὐσεβέσι σπουδαῖς τῆς ὑμετέρας βασιλείας ἐπικρατεῖ, ἔπαινος ἅμα καὶ εὐεργεσία τοῦ γαληναίου ὑμῶν κράτους κηρυχθῇ, ἵνα μετὰ τῶν τῆς εὐσεβείας ἐπαίνων καὶ τῆς βασιλείας ὑμῶν πλατυνθῶσι Θεοῦ ἐπινεύοντος τὰ ἐξαίρετα [ἐπίσημα]· καὶ οὓς ἡ τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας ὁμολογία προτρέπεται, ἡ βασιλικὴ ἀνδρεία κτήσηται. Καὶ ἡμεῖς γὰρ εἶ καὶ ἀνάξιοι τὴν τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίαν ἱκετεύομεν, ἵνα χωρὶς ὀλίσθου τινὸς μέχρις αὐτοῦ τοῦ τῆς ζωῆς ὅρου ἄσπιλον ἡμᾶς φυλάξαι, καὶ κηρύξαι συγχωρήσῃ, καὶ δι` αὐτῆς ἐνώπιον αὐτοῦ καυχήσασθαι [δοξασθῆναι]. Ἐπειδὴ εἶ καὶ σοφίαν κοσμικὴν, καὶ ματαίαν ἀπάτην, ὥς φησιν ὁ μακάριος Παῦλος ὁ ἀπόστολος, παντελῶς ἀγνοοῦμεν, ὅμως τὸν κανόνα τοῦ ἀληθοῦς κηρύγματος τῇ ἁπλουστάτῃ ἀληθείᾳ διδάσκομεν, καὶ ἐκδικοῦμεν [διεκδικοῦμεν]· ἐπειδὴ οὐχὶ πομπὰς ῥημάτων ἔχειν ἐπιθυμοῦμεν, ἵνα ταῖς φιλονεικίαις προκαταληφθῶμεν, οὔτε γὰρ ἐνδέχεται [ἐμβαίνει] ἐν στενοχωρίαις διαγόντων ἡμῶν, ἀλλὰ τοὺς θέλοντας [τοῖς θέλουσιν] ἐπιστρέψαι πρὸς τὴν ἀλήθειαν τῆς ὀρθῆς ἡμῶν πίστεως τὴν τάξιν μετὰ ἁπλῆς καρδίας, καὶ ῥημάτων πρᾳότητος προσφέρομεν. Σῶσαι γὰρ διὰ τῆς ἀληθείας τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας τὰς ἐκ τῆς θείας ῥοπῆς ἐμπιστευθείσας ἡμῖν ψυχὰς ἐπιθυμοῦμεν, ἢ διὰ φλυαρίας τοὺς ἀκούοντας εἶς πλάνην ἐμβάλλειν. Διόπερ ὁστισδήποτε τῶν ἱερέων ταῦτα τὰ ἐν τῇ ὁμολογίᾳ τῆς ἡμετέρας μετριότητος περιεχόμενα ἅμα ἡμῖν εἶλικρινῶς κηρύττειν ἐπιθυμήσει, ὡς τῇ ἡμετέρᾳ ἀποστολικῇ πίστει ὁμόφρονας, ὡς συνιερεῖς, ὡς συλλειτουργοὺς, ὡς τῆς αὐτῆς πίστεως, καὶ ἵνα ἁπλῶς εἴπωμεν, ὡς πνευματικοὺς ἀδελφοὺς, καὶ συνεπισκόπους ἡμῶν δεχόμεθα. Τοὺς δὲ ταῦτα σὺν ἡμῖν ὁμολογεῖν μὴ θέλοντας, ὡς ἐχθροὺς τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς ὁμολογίας, ἐνόχους εἶναι κρίνομεν τῆς αἶωνίου κατακρίσεως, οὔτε δέ ποτε τοὺς τοιούτους ἐν τῶ συλλόγῳ τῆς ἡμετέρας μετριότητος, εἶμὴ διορθωθέντας, ἀνεχόμεθα δέξασθαι. Μήτε παραβῆναι ἡμᾶς τις ἐξ αὐτῶν ὑπολάβοι, ὅπερ παρελάβομεν ἀπὸ τῶν προηγησαμένων ἡμᾶς. Διὰ τοῦτο χαρὰ μεγάλη ἔσται ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς, ἐὰν τῆς ὑμετέρας εὐμενοῦς βασιλείας μεσιτευούσης ὁ συμβασιλεὺς ἡμῶν καὶ παντοκράτωρ Θεὸς ταῦτα πρὸς πέρας ἀγάγῃ, ἵνα ὁ οὐρανὸς εὐφρανθῇ, καὶ ἀγαλλιάσηται ἡ γῆ γινομένης εἶρήνης πολλῆς τοῖς τὴν ἀλήθειαν ἀγαπῶσι, καὶ οὐκ ἔστιν αὐτοῖς σκάνδαλον· καὶ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ βδέλυγμα σκανδάλου, τὸ ὂν εἶς πτῶσιν πολλῶν ἀσυστάτων καὶ ἁπλουστέρων· καὶ γένηται μία πίστις, ἓν στόμα, καὶ χεῖλος ἓν, καὶ μία πρὸς πάντα [παρὰ πᾶσι] τοῦ ἀποστολικοῦ κηρύγματος ὁμολογία, ἐν ὅσῳ πάντες ὁμοθυμαδὸν λαλοῦσι τὰ μεγαλεῖα τοῦ Θεοῦ· ἥντινα ἐν τοῖς χρόνοις τῆς ὑμετέρας γαληναίας εὐδαιμονίας ὁ πολυέλεος Θεὸς χαρίσασθαι καταξιώσοι, ἐν ᾧ [ι., ως] τὰ διεσπασμένα πρὸς οἶκοδομὴν τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Θεοῦ κατασκευάζονται, τὰ διακεχωρισμένα εἶς ἁρμογὴν ἀληθείας συνέρχονται, τὰ διεζευγμένα εἶς ἀγάπην ἀποστολικῆς πίστεως [ἀληθείας] συνάπτονται, τὰ διεσκορπισμένα εἶς ἕνωσιν ἐπικρατούσης τῆς ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας συνέρχονται, ἵνα ὁμοφρόνως ἅμα ἡμῖν πάντες τὴν μεγαλειότητα τοῦ ἐνεργήσαντος τὸ ἀγαθὸν τοῦτο Θεοῦ πιστῶς ἶσχύσωσι παρακαλέσαι ὑπὲρ τοῦ μακροχρόνιον καὶ τελείαν εὐδαιμονίαν θεόθεν χαρισθῆναι τῷ κράτει τῆς ὑμῶν ἀνδρείας, ἵνα τοῖς καμάτοις τῆς ὑμῶν ἀηττήτου ἡμερότητος συναχθήσωνται ἐκ τῶν ἐθνῶν εἶς τὸ πιστεύειν [L., ἐξομολογήσασθαι] τῷ ὀνόματι τῷ ἁγίῳ αὐτοῦ, καὶ δοξάζειν ἐν ὕμνοις τὴν ἀληθῆ αὐτοῦ ὁμολογίαν, τοῦ ποιήσαντος θαυμάσια μεγάλα μόνου, τοῦ ποιήσαντος τέρατα ἐπὶ τῆς γῆς· ἀνταναιροῦντος πολέμους μέχρι τῶν ἐσχάτων τῆς γῆς· ὅς τὰ διεσπαρμένα συνήγαγε, καὶ τὰ συναχθέντα φυλάττει· ὃς τοὺς εὐσεβεῖς βασιλεῖς ἐπὶ τὸν λαὸν αὐτοῦ βασιλεύειν προστάττει, ὅντινα διὰ τῆς ἀγρύπνου εὐσεβείας, καὶ τῶν ἀηττήτων καμάτων συνεργοῦντος Θεοῦ φυλάττουσιν .
Agatho episcopus sanctae Dei catholicae atque apostolicae Ecclesiae urbis Romae, huic suggestioni cum generalitate totius apostolicae sedis concilii, pro rectitudine apostolicae confessionis factae, sicut superius continetur, cons. et subscr.
Andreas gratia Dei episcopus sanctae Ostiensis ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter contruximus, simil. subs.
Agnellus gratia Dei episcopus sanctae ecclesiae Tarracinensis provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, simil. subs.
Agnellus gratia Dei episcopus sanctae Fundanae [Col. 1229C] ecclesiae provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, etc., similiter subscripsi.
Adeodatus gratia Dei episcopus sanctae Formianae ecclesiae provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, etc., similiter subscripsi.
Petrus gratia Dei episcopus sanctae Cumanae ecclesiae provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscr.
Agnellus gratia Dei episcopus sanctae ecclesiae Misenatis provinciae Campaniae, in suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1232A] [Col. 1231D] Ms. Paris., Taesius. HARD. Gaudiosus gratia Dei episcopus sanctae Puteolanae ecclesiae provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, simil. subscr.
Stephanus gratia Dei episcopus sanctae Locrensis ecclesiae [Provinciae Calabriae], in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, simil. subs.
Agnellus humilis episcopus sanctae Neapolitanae ecclesiae provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subs.
Aurelius [Aurelianus] [Col. 1232D] Paris., minimus episcopus et sic in seqq. ID. humilis episcopus sanctae Nolanae ecclesiae provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter [Col. 1232B] construximus, similiter subscripsi.
Barbatus gratia Dei episcopus sanctae Beneventanae ecclesiae provinciae Campaniae, hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, simil. subscr.
Decorosus gratia Dei episcopus sanctae ecclesiae Capuanae provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, simil. subscr.
Julianus indignus episcopus sanctae Consentinae ecclesiae provinciae Brutiorum [Calabriae], in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Joannes gratia Dei episcopus sanctae Hydruntinae ecclesiae provinciae Brutiorum, in hanc suggestionem, [Col. 1232C] quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, simil. subscripsi.
Germanus humilis episcopus sanctae Tarentinae ecclesiae provinciae Calabriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Theophanes humilis episcopus sanctae Thurinae ecclesiae provinciae Calabriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Petrus humilis episcopus sanctae Crotonensis ecclesiae provinciae Brutiorum, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similit. subscripsi.
[Col. 1232D] Paulus humilis episcopus sanctae Scylletiensis ecclesiae provinciae Brutiorum, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, simil. subscripsi.
Georgius humilis episcopus sanctae Taurianae ecclesiae, provinciae Calabriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscr.
Theodorus humilis episcopus sanctae Tropejanae ecclesiae provinciae Calabriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Abundantius humilis episcopus Tempsanae ecclesiae [Col. 1233A] provinciae Brutiorum, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Hyacinthus humilis episcopus sanctae Surrentinae ecclesiae provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, simil. subscripsi.
Placentius humilis episcopus sanctae Veliternensis ecclesiae provinciae Campaniae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subs.
Juvenalis humilis episcopus sanctae Albanensis ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1233B] Vitus humilis episcopus sanctae ecclesiae Silvae candidae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Paulus humilis episcopus sanctae Nomentanae ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Joannes humilis episcopus sanctae ecclesiae Portuensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Stephanus humilis episcopus sanctae Praenestinae ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica [Col. 1233C] nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Felix exiguus episcopus sanctae Spoletanae ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1233D] Paris., Honoratus. HARD. Honestus exiguus episcopus sanctae Esinatis ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Felix exiguus episcopus sanctae Camerinae ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Florus exiguus episcopus sanctae Fulginatis ecclesiae, [Col. 1233D] in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1234D] Paris., Decentinus. ID. Decentius exiguus episcopus sanctae Foroflaminiensis ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Joannes exiguus episcopus sanctae Nursinae ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Felix exiguus episcopus sanctae ecclesiae Asculanensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica [Col. 1236A] nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Hadrianus exiguus episcopus sanctae Reatinae ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Florus exiguus episcopus sanctae Furconiensis ecclesiae, in hanc suggestionem quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Clarentius exiguus episcopus sanctae ecclesiae Balnensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1235D] Lege, Crescens, ut in concilio Rom. anni 679, et [Col. 1236D] ita hic habet Ms. Paris. ID. Orestes exiguus episcopus sanctae ecclesiae Vibonensis [Col. 1236B] [ Add. provinciae Calabriae], in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Theodosius exiguus episcopus sanctae ecclesiae Syracusanae provinciae Siciliae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Benedictus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Messanensis provinciae Siciliae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Joannes exiguus episcopus sanctae ecclesiae Thermitanae provinciae Siciliae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1236C] Joannes exiguus episcopus sanctae ecclesiae Mylanae provinciae Siciliae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Petrus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Tauromenitanae provinciae Siciliae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Julianus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Catanensis provinciae Siciliae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Georgius exiguus episcopus sanctae ecclesiae Trioclitanae provinciae Siciliae, in hanc suggestionem quam [Col. 1236D] pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Georgius exiguus episcopus sanctae Agrigentinae ecclesiae provinciae Siciliae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Adeodatus humilis episcopus sanctae ecclesiae Leucorum, legatus venerabilis synodi per Galliarum provincias constitutae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1236D] Paris., Ulbuchridus. ID. Wilfridus humilis episcopus sanctae ecclesiae Eboracenae [Col. 1237A] insulae Britanniae, legatus venerabilis synodi per Britanniam constitutae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Mauricius humilis episcopus sanctae Tiburtinae ecclesiae [Provinciae Picenae], in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Felix humilis episcopus sanctae Arelatensis ecclesiae, legatus venerabilis synodi per Galliarum provincias constitutae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1237D] Paris., Charinus. HARD. Taurinus indignus diaconus sanctae ecclesiae Telonensis, legatus venerabilis synodi per Galliarum [Col. 1237B] provincias constitutae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Mansuetus Dei gratia episcopus sanctae Mediolanensis ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Joannes indignus episcopus sanctae ecclesiae Bergomatis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Donatus episcopus sanctae ecclesiae Laudensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1237C] Anastasius episcopus sanctae ecclesiae Ticinensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Valentinus episcopus sanctae ecclesiae Aquensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Desiderius humilis episcopus sanctae ecclesiae Cremonensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus similiter subscripsi.
Gratianus episcopus sanctae ecclesiae Novariensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1237D] Desiderius episcopus sanctae ecclesiae Eporediensis [ G., Hipporicae in Calabria ], in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Joannes clementia Dei episcopus sanctae ecclesiae Genuensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, fideliter subscripsi.
Deusdedit episcopus sanctae ecclesiae Brixianensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, fideliter subscripsi.
[Col. 1240A] [Col. 1239D] Paris,, Audax. HARD. Audacis episcopus sanctae ecclesiae Dertonensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Benenatus episcopus sanctae ecclesiae Astensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Benedictus, humilis episcopus sanctae ecclesiae [Col. 1239D] Ms. Paris., Albiganensis. ID. Valvensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Bonus humilis episcopus sanctae ecclesiae [Col. 1240D] Holstenius legit Albensis. ID. Albiganensis [ Corr. ut in Graeco Albigaunensis, vel Albingaunensis], in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra [Col. 1240B] fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Theodorus humilis episcopus sanctae ecclesiae Vercellensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Rusticus humilis episcopus sanctae ecclesiae Taurinatis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Joannes humilis episcopus sanctae ecclesiae Vintimiliensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Severus humilis episcopus sanctae ecclesiae Lunensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra [Col. 1240C] fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Eleutherius humilis episcopus sanctae ecclesiae Lucensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1240D] Paris., Marianus. ID. Maurianus humilis episcopus sanctae ecclesiae Pisanae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Serenus episcopus humilis sanctae ecclesiae Populoniensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Reparatus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Florentinae, [Col. 1240D] in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Valerianus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Rosellensis [Rusellinae], in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Cyprianus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Aretinae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Vitalianus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Senensis [Col. 1241A] in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Marcianus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Volaterranae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Mauricius exiguus episcopus sanctae ecclesiae Suanensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Agnellus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Vulsiniensis [Volsiniensis], in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1241B] Theodorus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Clusinae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Custoditus humilis episcopus sanctae ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Vitalianus humilis episcopus sanctae ecclesiae Tusculanensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Mauritius humilis episcopus sanctae ecclesiae Anagninae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1241C] Saturninus humilis episcopus sanctae ecclesiae Aletrinae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Valerianus humilis episcopus sanctae Rosanae [Rosanensis] ecclesiae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1241D] Paris., ut in Graeco, Gauziscus. Gaudiosus humilis episcopus sanctae ecclesiae Signinae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Agatho humilis episcopus sanctae ecclesiae Aquileiensis provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam [Col. 1241D] pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Cyriacus peccator et indignus episcopus sanctae ecclesiae Polensis provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Aurelianus humilis episcopus sanctae ecclesiae Parentinae provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Ursinus humilis episcopus sanctae ecclesiae Cenetensis provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam [Col. 1244A] pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Andreas humilis episcopus sanctae ecclesiae Veientanae provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Gaudentius humilis episcopus sanctae ecclesiae Tergestinae provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Benenatus humilis episcopus sanctae ecclesiae Opitergiensis provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1244B] Ursinianus humilis episcopus sanctae ecclesiae [Col. 1243D] Paris., Ursinus . . . Patavinae. HARD. Paduanae [Pucinanae] provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Paulus humilis episcopus sanctae ecclesiae Patavinae [Altinensis] provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Paulus humilis episcopus sanctae ecclesiae Altinensis [Alsien., Altien., G., Ariminensis] provinciae Pentapolis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1243D] Paris., Benenatus. ID. Beatus humilis episcopus sanctae ecclesiae Pisaurensis provinciae Pentapolis, in hanc suggestionem, [Col. 1244C] quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Dominicus humilis episcopus sanctae Fanensis ecclesiae provinciae Pentapolis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Hadrianus humilis episcopus sanctae ecclesiae [Col. 1244D] Paris., Nomentanae. ID. Numanatis provinciae Pentapolis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Joannes humilis episcopus sanctae ecclesiae Auximatis provinciae Pentapolis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Joannes humilis episcopus sanctae ecclesiae Anconitanae [Col. 1244D] provinciae Pentapolis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Benenatus humilis episcopus sanctae ecclesiae Perusinae provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Bonifacius humilis episcopus sanctae ecclesiae Tudertinae provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Exhilaratus humilis episcopus sanctae ecclesiae Metuarensis [Col. 1245A] provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Amator humilis episcopus sanctae ecclesiae Bleranae provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Gratiosus humilis episcopus sanctae ecclesiae Sutrinae provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Theodorus humilis episcopus sanctae ecclesiae Nepesinae provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1245B] Joannes humilis episcopus sanctae ecclesiae [Col. 1245D] Lege Falaritana. Vide conc. rom. anni 675. In Ms. Paris., Phaleritanae. HARD. Salernitanae [Sarnensis, sed e Graeco corrupto videtur legendum Sarsinatis in Umbria ] provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Theodorus indignus et humilis episcopus sanctae ecclesiae Amerianae provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Barbatianus humilis episcopus sanctae ecclesiae Polymartiensis provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Deusdedit humilis episcopus sanctae ecclesiae Narniensis provinciae Tusciae, in hanc suggestionem, [Col. 1245C] quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Theodorus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Ravennatis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Stephanus exiguus episcopus sanctae ecclesiae [Col. 1246D] Ms. Paris., Caesennatis. ID. Saranatis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Barbatus exiguus episcopus sanctae ecclesiae Corneliensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Victor episcopus sanctae ecclesiae Bononiensis, in [Col. 1245D] hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Florus episcopus sanctae ecclesiae [Col. 1246D] Ms. Paris., Celitanae. ID. Caesenatis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Vitalis episcopus sanctae ecclesiae Faventinae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Justinus episcopus sanctae ecclesiae Fidentinensis [Col. 1248A] [Vicoaventinensis], in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Vincentius episcopus sanctae ecclesiae Liviensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Placentius episcopus sanctae ecclesiae Placentinae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Mauritius episcopus sanctae ecclesiae Regiensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Petrus episcopus sanctae ecclesiae Mutinensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
[Col. 1248B] Gratiosus episcopus sanctae ecclesiae Parmensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Magnus episcopus sanctae ecclesiae Pupilensis, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.
Constantinus piissimus imperator dixit: Sufficiunt quae hodierna die relecta sunt; Macarius vero venerabilis archiepiscopus Antiochiae, et qui cum eo sunt, in altero secretario testimonia Patrum quae jam polliciti sunt, proferant.
Ἀγάθων ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας πόλεως Ῥώμης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἅμα τῷ κοινῷ ὅλης τῆς συνόδου τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου, τῇ γενομένῃ χάριν τῆς ὀρθότητος τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας, ὡς ἀνωτέρω περιέχεται, φρονῶν ὑπέγραψα .
Ἀνδρέας χάριτι Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἐν τῇ Ὄστῃ ἐκκλησίας ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγρ .
Ἀγνέλλος χάριτι Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐν Ταῤῥακίνῃ ἐκκλησίας ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγρ .
. . . . . . . . . . . . . . . . . [Col. 1230C] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ἀδεοδάτος χάριτι Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐν Σάρμῃ ἐκκλησίας, ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγρ .
Πέτρος χάριτι Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐν Κούμῃ ἐκκλησίας ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ὑμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγρ .
Ἀγνέλλος χάριτι Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐν Μισαίνῃ ἐκκλησίας ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγρ .
[Col. 1231A] Γαυδιῶζος χάριτι Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐν Ποτιολάνῳ ἐκκλησίας ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα .
Στέφανος ἀνάξιος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Λουκριτίας ἐπαρχίας Καλαβρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Ἀγνέλλος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐν Νεαπόλει ἐκκλησίας ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Αὐρηλιανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Νωλάνου ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Βαρβάτος χάριτι Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βενεβέντου ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Δεκόρωσος χάριτι Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Καπούας ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Ἰουλιανὸς ἀνάξιος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Κονσέντου, [ ομισσυμ εστ ἐπαρχίας Βρυτίων] ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Ἰωάννης χάριτι Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ὑδρούντου ἐπαρχίας Καλαβρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Γερμανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Τάραντος [Ταρέντου] ἐπαρχίας Καλαβρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Θεοφάνης ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Θούρης [ L. Θουρίνης] ἐπαρχίας Καλαβρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Πέτρος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐν Κρότωνι ἐκκλησίας ἐπαρχίας Βρυτίων [ἄλλως, Βρεττίων], ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
[Col. 1231D] Παῦλος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Σκυλλακίνης ἐπαρχίας Βρυτίων, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Γεώργιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ταυριανῆς ἐπαρχίας Καλαβρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδόν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Θεόδωρος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Τροπείας ἐπαρχίας Καλαβρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ .
Ἀβουνδάντιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Τεμψάνης ἐπαρχίας Βρυτίων, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Ὑάκινθος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Σύρτης [Σουῤῥέντου] ἐπαρχίας Καμπανίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Πλακέντιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βελλιτέρνης [ add. ἐπαρχίας Καμπανίας], ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Ἰουβενάλιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἀλβάνης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἁποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
[Col. 1234B] Βίτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας λευκῆς Σίλβας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Παῦλος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Νομέντου, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἁποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Ἰωάννης ἀνάξιος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας τοῦ Πόρτου, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Στέφανος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Πραινεστίνης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Φήλιξ ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Σπολητίνης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνετάξαμεν, συνῄνεσα ὁμοθυμαδὸν, καὶ ὑπέγ.
Ὁνωράτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας . . . [ F. Ἀσισίνος] ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Φήλιξ ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Καμερίνης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Φλῶρος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Φουλγίνης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρ` ἡμῶν πάντων γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Δεκέντιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Φοροφλαμινίου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἰωάννης ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Νούρσης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Φήλιξ ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἀσκουλάνων, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγραψα.
Ἀδριανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ῥεατίνης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Φλῶρος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Φουρκώνης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Κλαρέντιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βαλνήσης ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγρ.
[Col. 1235D] Pro Κρέσκης. HARD. Κρέσης [Ὀρέστης] ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βίβωνος, ἐπαρχίας Καλαβρίας, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Θεοδόσιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Συρακούσης τῆς ἐν Σικελίᾳ, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Βενέδικτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Μεσσήνης τῆς ἐν Σικελίᾳ, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἰωάννης ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας εἶς τὰ Θερμιτάνα τῆς ἐν Σικελίᾳ, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἰωάννης . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Πέτρος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ταυρουμενίου τῆς ἐν Σικελίᾳ, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἰουλιανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Κατάνης τῆς ἐν Σικελίᾳ, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἕνεκεν τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Γεώργιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Τροκαλιτάνης [L. Τριοκλιτάνης] τῆς ἐν Σικελίᾳ, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Γεώργιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἀκραγαντίνων τῆς ἐν Σικελίᾳ, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἀδεόδατος ἐν ὀνόματι τοῦ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Λεύκων, λεγάτος τῆς σεβασμίας συνόδου τῆς ἐν Γαλλίᾳ τῇ ἐπαρχία, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ συνοδικῶς παρ` ἡμῶν γενομένῃ συναινῶν ὑπέγ.
Οὐϊλφρίδος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Εὐνοσηκῆς [L. Ἐβορακηνῆς] νήσου τῆς Βρεττανίας, λεγάτος τῆς σεβασμίας συνόδου τῆς ἐν Βρεττανίᾳ καθεστώσης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ συνοδικῶς παρ` ἡμῶν γενομένῃ συναινῶν ὑπέγραψα.
Μαυρίκιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Τιβούρτου ἐπαρχίας Πικαίνης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Φήλιξ ἐλάχιστος [L. ἐπίσκοπος] πρεσβύτερος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ῥελατένσου [L. Ἀρελάτου], λεγάτος τῆς σεβασμίας συνόδου τῆς ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Γάλλων καθεστώσης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ συνοδικῶς γενομένῃ παρ` ἡμῶν, συναινῶν ὑπέγ.
Ταυρίνος ἀνάξιος διάκονος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἀκλοένσου [L. Τηλώνου], λεγάτος τῆς σεβασμίας συνόδου τῆς ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Γάλλων καθεστώσης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ συνοδικῶς γενομένῃ παρ` ἡμῶν συναινῶν ὑπέγρ.
Μανσούετος κατὰ Θεοῦ χάριν ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Μεδιολάνου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς γενομένῃ παρὰ πάντων ἡμῶν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἰωάννης ἐκκλησίας Βεργομάνης [L. Βεργόμου] ἀνάξιος ἐπίσκοπος, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Δονάτος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Λαυδένσου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
[Col. 1238C] Ἀναστάσιος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Τικένσου [L. Τικίνου], ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντον ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Βαλεντῖνος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἀκουένσου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Δεσιδέριος ἐλάκιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Κρεμόνσου [L. Κρεμώνης], ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Γρατιανὸς ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Νοβάρου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Δεσιδέριος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἱππορίκης [L. Ἐπορεδίας], ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἰωάννης εὐσεβείᾳ [φιλανθρωπίᾳ] Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας καθολικῆς ἐκκλησίας Γενούας, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Δεουσδέδιτ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βριξίας, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
[Col. 1239A] Αὐδάκης ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Δέρτωνος, ταύτῃ τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἀναφορᾷ, ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγραψα.
Βενενάτος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἀστένσου, ταύτῃ τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ἀναφορᾷ, ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Βενέδικτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βαλβένσου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Βῶνος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἀλβιγανένσου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Θεόδωρος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βερκελλῶν, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ῥούστικος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ταυρινάτων, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἰωάννης ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βιντιμιλίου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Σεβῆρος, ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Δούνης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἐλευθέριος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Λουκένσου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὐπέγ.
Μαυριανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Πισῶν, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Σερῆνος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ποπουλωνίου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ῥεπαράτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Φλωρεντίνης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Βαλεριανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ῥουφελένσου [Ῥουτελένσου ; al., Ῥουσελλίνης L.], ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως γενομένῃ συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Κυπριανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἀρετίνης, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Βιταλιανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Σενένσου, ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγραψα.
Μαρκιανὸς ἐλάχ. ἐπίσκ. τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Βολατεράνης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Μαυρίκιος ἐλάχ. ἐπίσκ. τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Σουανένσου, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Ἀγνέλλος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Βουλσινιένσου, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
[Col. 1242B] Θεόδωρος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Κλουσίνης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Κουστόδιτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. τοῦ Βαλεντινοκάστρου, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Βιταλιανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Τούσκης [Τουσκούλου], ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Μαυρίκιος ἐλαχ. ἐπίσκ. τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Ἀναγνίνης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομένῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Σατουρνῖνος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Ἀλετρίνης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Βαλεριανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. εἶς τὰ Ῥωσάνα, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Γαυζίσκος [L. Γαυδιῶσος] ἐλάχ. ἐπίσκ. τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Σιγνίνης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Ἀγάθων ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Ἀκυληίας ἐπαρχίας Ἰστρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Κυριακὸς ἁμαρτωλὸς καὶ ἀνάξιος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Πολήνσου [Πόλης] ἐπαρχ. Ἰστρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Αὐρηλιανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Παρέντου ἐπαρχ. Ἰστρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ. ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Οὐρσῖνος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἑκκλησ. Κένσου [Κινέτον L.] ἐπαρχ. Ἰστρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπερ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Ἀνδρέας ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Κελαιάνης [Οὐειαντανῆς L.] ἐπαρχ. Ἰστρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἢν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Γαυδέντιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Τιργιώνης [Τεργεστινῆς L.] ἐπαρχ. Ἰστρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, τῇ κοινῶς παρὰ πάντων ἡμῶν γενομὲνῃ ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως συνῄνεσα, καὶ ὑπέγ.
Βενενάτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Ὀπετεργίρε [Ὀπιτεργίου L.], ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
[Col. 1243B] Οὐρσῖνος [Οὐρσινεανὸς L.] ἐλάχ. ἐπίσκ. τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Παταβίης [Πουκίνης L.] ἐπαρχ. Ἰστρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ, ὑπέγ.
Παῦλος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Ἀλτινένσου, ἐπαρχ. Ἰστρίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὀμ ὑπέγ.
Παῦλος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Ἀριμίνου ἐπαρχ. Πενταπόλεως, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὀμ. ὑπέγ.
Βεάτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Πισαύρου ἐπαρχ. Πενταπόλεως, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Δομίνικος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. . . . [Φάνου L.] ἐπαρχ. Πενταπόλεως, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Ἀδριανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Νουμανάτης ἐπαρχ. Πενταπόλεως, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Ἰωάννης ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Αὐσιμαρὲς [Αὐξίμου] ἐπαρχ. Πενταπόλεως, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολ. ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Ἰωάννης ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ἀγκῶνος ἐπαρχίας Πενταπόλεως, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Βενενάτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Περουσίνης ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Βονιφάτιος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Τουδερτίνης ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Ἐξιλαράτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησ. Μαντουρίας [Μεταύρου L.] ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Ἀμάτωρ ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βλεράνης ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Γρατζιῶσος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Σουτρίνης ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστευως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Δεοδάτος [Θεόδωρος] ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Νεπεσίνης ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἧν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
[Col. 1246B] Ἰωάννης ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Φαλάρεως [Φαλέρνου L.] ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Θεόδωρος ἀνάξιος καὶ ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας τῆς πόλεως Ἀμερίνης ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Βαρβατιανὸς ἐλάχιστος ἐπίσκ. τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Πολυμαρτίας ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Δεουσδέδιτ ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ναρνίας ἐπαρχίας Τουσκίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Θεόδωρος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ῥαβέννης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Στέφανος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Σανσινάτης [ἴσως, Σαρνάτης], ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Βαρβάτος ἐλάχιστος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Κορνηλίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Βίκτωρ ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βονωνίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Φλῶρος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Κεσιτούνης [Καισένεις], ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμ. ὑπέγ.
Βιτάλιανος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Φαβεντίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Ἰουστῖνος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Βικοαβεντίνης, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Βικέντιος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Λιβιένσου, ἐν ταύτη τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστηως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Πλακέντιος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Πλακεντίας, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Μαυρίκιος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας τοῦ Ῥηγίου, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Πέτρος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Μοντέσου [Μουτίνης L.], ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Γρατζιῶσος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Παρμένσου, ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγραψα.
Μάγνος ἐπίσκοπος τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Ποπίλιος [Πουπιλίαν L.], ἐν ταύτῃ τῇ ἀναφορᾷ, ἣν ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως ὁμοθυμαδὸν συνετάξαμεν, ὁμοίως ὑπέγ.
Κωνσταντῖνος ὁ εὐσεβέστατος βασιλεὺς εἶπεν· Ἰκανῶς ἔχει καὶ τὰ κατὰ τὴν σήμερον ἡμέραν ἀναγνωσθέντα. Μακάριος δὲ ὁ ὁσιώτατος ἀρχιεπίσκοπος Ἀντιοχείας, καὶ οἱ σὺν αὐτῶ καθ` ἑτέραν τὰς ἤδη ὑποσχεθείσας παρ` αὐτῶν ἁγίων Πατέρων χρήσεις προκομιζέτωσαν.
Sanctum et universale concilium, quod per Dei gratiam et piam sanctionem piissimi ac fidelissimi magni imperatoris Constantini congregatum est in hac a Deo conservanda et regia Constantinopoli nova Roma in secreto sacri palatii dicto Trullo, sanctissimo ac beatissimo papae senioris Romae Agathoni in Domino salutem.
[Col. 1247D] Vetus interpretatio. Maximi morbi majoribus indigent auxiliis, ut scitis, beatissimi: atque idcirco Christus verus Deus noster, virtus vere rerum omnium conditrix et gubernatrix, [Col. 1248D] sapientem dedit medicum, vestram a Deo honoratam sanctitatem, contagia haereticae luis fortiter propulsantem remediis orthodoxiae, ac valetudinis robur membris Ecclesiae largientem. Itaque tibi, ut primae sedis antistiti universalis ecclesiae, quid agendum sit relinquimus, stanti super firmam fidei petram libenter, perlectis verae confessionis litteris a vestra paterna beatitudine ad piissimum imperatorem missis: quas ut a summo apostolorum vertice divine perscriptas agnoscimus, per quas exortam nuper multiplicis erroris haereticam sectam depulimus, Constantino nobis ad decernendum hortatore, qui divine [Col. 1249A] imperat, sceptraque clementissime regit, quo adjutore, impietatis errorem evertimus, haereticorum nefariam doctrinam quasi obsidione adorti. Inde fundamenta exsecrandae eorum haereseos prorsus convellentes, eosque armis spiritualibus paternisque aggredientes, et linguas eorum, ne inter se accommodate loquerentur, confundentes, exstructam ab iis impiissimae haeresis turrim subruimus: ac ipsos, ut lapsos circa fidem ac peccatores, in matutinis extra castra atriorum Dei, ut Davidice loquamur (Psal. C, 8) , anathematibus interfecimus, ex sententia per sacras vestras litteras de iis prius lata, videlicet Theodorum episcopum Pharan, Sergium, Honorium, Cyrum, Paulum, Pyrrhum et Petrum. Ad hoc autem et post eos anathematibus haereticorum juste subjecimus et [Col. 1249B] eos, qui vivunt suscepta illorum impietate, vel, ut apertius dicatur, Apollinarii, et Severi, et Themistii exosorum Deo, Macarium qui fuit Antiochensium magnae urbis episcopus, quem et pastoritia pelle merito ipsius denudavimus, propter impoenitentiam ejus circa orthodoxam fidem et obstinatam pervicaciam; et Stephanum ejus ad amentiam discipulum, ad impietatem doctorem: item Polychronium, qui in dogmatibus haereticis nomini suo respondens, inveteravit: eos demum, qui similia, atque hi, impoenitenter docuerunt, aut docent, aut sentiunt, aut senserunt.
[Col. 1249C] Hactenus igitur moeror nobis et tristitia, et multae lacrymae fuere. Non enim risimus proximorum ruinas, nec eorum effraenato furore laeti exsultavimus, nec idcirco sumus elati, ut eam ob rem gravius caderemus: non sic in his, o venerabile et sacrum caput, edocti sumus, qui universitatis dominum Christum humanum ac summe bonum et benignum habeamus: qui et hortatur nos, ut, sicut bonos decet, sacerdotalium ipsius legum, in quantum fieri possit, simus imitatores, formamque obtineamus pastoralis ejus et conciliatricis gubernationis. Sed et ad poenitentiae conversionem tum serenissimus imperator, tum nos, eos varie hortati sumus, omniaque gessimus religione et diligentia singulari: non commoti [Col. 1249D] gratia, non odio, quemadmodum ex iis cognoscere potestas, quae in unoquoque negotio sunt pertractata, et relata in commentarios, et in praesentia ad vestram beatitudinem mittuntur: ac intelligetis a vicariis sanctitatis vestrae, Theodoro ac Georgio dilectis Deo presbyteris, et Joanne religiosissimo diacono, et Constantino venerabili hypodiacono, vestris spiritualibus filiis, nostrisque dilectis fratribus: tum ab iis qui a sancta vestra synodo missi sunt, sanctis episcopis qui recte ac probe ex vestra disciplina in primo fidei capitulo una nobiscum decertarunt. Sic nos sancto Spiritu illustrati, vestraque instituti doctrina, infesta dogmata impietatis depulimus, rectissimam orthodoxiae semitam complanantes, piissimo ac serenissimo nostro imperatore Constantino [Col. 1252A] sapienter et divinitus confovente nos in omnibus ac tuente: deinde uno ex nobis, regnantis hujus Constantinopoleos sanctissimo praesule assentientem in primis misso a vobis ad piissimum imperatorem orthodoxiae scripto, ut in omnibus convenienti probabilibus et a Deo instinctis Patribus ac sanctis et universalibus quinque conciliis, et quidem nos omnes Christo Deo continente, quod studebamus, facile confecimus. Deus enim movebat, Deus coronabat confessum.
Istinc igitur in nos sancti Spiritus gratia illuxit, potestatem largiens, per assiduas vestras preces, [Col. 1252B] cuncta zizania et omnem arborem non facientem fructum bonum excidendi, et jubens ut igne consumantur. Et corde nos, et lingua, et manu convenientes, omnis erroris expertem, certamque nec fallentem definitionem, vivifici Spiritus ope, edidimus, non transferentes, sicut scriptum est, terminos antiquos (Prov. XXII, 28) ; absit: sed in sanctorum et probabilium Patrum testimoniis et auctoritatibus permanentes, ac definientes, ut, sicuti ex duabus et in duabus naturis, divinitate atque humanitate, ex quibus compositus est, et in quibus existit, Christus verus Deus noster praedicatur a nobis, et glorificatur inseparabiliter, et inconvertibiliter, inconfuse, et indivise: ita et duas naturales operationes indivise, [Col. 1252C] inconvertibiliter, inconfuse, impartibiliter praedicemus, quemadmodum in iis quae a nobis synodaliter definita sunt, declaratum est; quibus et Deum imitantis imperatoris nostri potestas annuens, propria manu subsignavit: abjicientesque, ut praedictum est, impiissimam et imaginariam de una voluntate unaque operatione in dispensatione incarnationis Christi veri Dei nostri, et condemnantes haeresin, ex eoque confundentium ac dividentium turbas compressimus, inflammatamque procellam caeterarum haereseon exstinximus, orthodoxae autem fidei splendidam lucem vobiscum clare praedicavimus: quam ut iterum per honorabilia vestra rescripta confirmetis, vestram oramus paternam sanctitatem: per quam bona spe in Christum freti confidimus, misericordem ejus benignitatem [Col. 1252D] largituram Romanae reipublicae, clementissimo imperatori nostro commissae, stabilitatem; exornaturamque diuturnis jugibusque victoriis serenam ejus mansuetudinem: foreque ut, praeter bona quae hic elargita est, sistat vestram Deo honorabilem sanctitatem tremendo ejus illi tribunali, quae sincere ac vere fidem confessa est, custodiendam incolumem, et conservantem creditos ipsi a Deo orthodoxos greges.
Universam, quae cum vestra est beatitudine, in Christo fraternitatem nos, et qui nobiscum sunt, plurimum salutamus.
Georgius misericordia Dei episc. Constantinopoleos novae Romae subsignavi.
Petrus misericordia Dei episc. [presbyter] et vicarius [Col. 1253A] sedis Alexandrinae magnae urbis subsignavi.
Theophanes misericordia Dei episc. Theopoleos sive Antiochiae subsignavi.
Georgius humilis presbyter sanctae Christi Dei nostri Anastaseos exhibens locum Theodori sanctissimi presbyteri, et vicarii apostolicae sedis Hierosolymorum, similiter subsignavi.
Joannes misericordia Dei episc. Thessalonicensis civitatis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Philalethes indignus episc. Caesareae metropoleos, et primas Ponticae dioecesis, pro me similiter subsignavi.
[Col. 1253B] Theodorus misericordia Dei episcopus civitatis Trimithuntorum Cypri insulae, et locum tenens Epiphanii sanctissimi mei archiepiscopi, subsignavi.
Citonatus indignus episcopus sanctae ecclesiae Calaritanae insulae Sardiniae pro me et synodo quae sub me est, similiter subsignavi.
Theodorus presbyter sanctae ecclesiae Ravennatis, et locum exhibens Theodori reverendissimi mei archiepiscopi, similiter subsignavi.
Joannes indignus episcopus sanctae ecclesiae Portuensis, legatus totius concilii sanctae et apostolicae ecclesiae apostolicae sedis urbis Romae, pro me simil. subsignavi.
Stephanus misericordia Dei episcopus Corinthiorum [Col. 1253C] metropoleos Graecorum provinciae pro me et synodo quae sub me est simil. subsignavi.
Basilius misericordia Dei episcopus Gortynensis metropoleos Cretae insulae pro me et synodo quae sub me est simil. subsignavi.
Abundantius misericordia Dei episcopus sanctae ecclesiae Tempsanae, et legatus totius concilii sanctae et apostolicae Ecclesiae apostolicae sedis urbis Romae, pro me similiter subsignavi.
Joannes indignus [peccator] episcopus urbis Rhegii, et legatus totius concilii sanctae et apostolicae sedis urbis Romae, simil. subsignavi.
Theodorus misericordia Dei episcopus Ephesiorum metropoleos, et primas Asianorum dioecesis, pro me et synodo quae sub me est simil. subsignavi.
[Col. 1253D] Sisinnius misericordia Dei episcopus Heracleae metropoleos Europaeorum provinciae, pro me et synodo quae sub me est simil. subsignavi.
Plato misericordia Dei episcopus Ancyrae metropoleos primae Galatiae regionis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Georgius misericordia Dei episcopus Cyzici metropoleos primae Hellespontinae regionis, pro me et synodo quae sub me est simil. subsignavi.
Marinus misericordia Dei episcopus Sardensis metropoleos Lydiae regionis, pro me et synodo quae sub me est simil. subsignavi.
[Col. 1256A] Petrus indignus episcopus Nicomediae metropoleos Bithyniorum regionis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Photius misericordia Dei episcopus Nicaeae metropoleos Bithyniorum provinciae, pro me et synodo quae sub me est simil. subsignavi.
Joannes misericordia Dei episcopus Chalcedonensis metropoleos Bithyniorum provinciae, simil. subsignavi.
Joannes misericordia Dei episcopus Sidorum metropoleos Pamphyliae regionis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Theodosius misericordia Dei episcopus Sebastensis metropoleos secundae Armeniorum provinciae, pro me et synodo quae sub me est simil. subsignavi.
[Col. 1256B] Joannes misericordia Dei episcopus Amaseorum metropoleos Helenoponti provinciae, pro me et synodo quae sub me est simil. subsignavi.
Theodorus misericordia Dei episcopus Melitenensis metropoleos primae Armeniorum provinciae, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Justinus misericordia Dei episcopus Tyanensis metropoleos secundae Cappadociae regionis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Alypius misericordia Dei episcopus Gangrensium metropoleos Paphlagoniae regionis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
[Col. 1256C] Cyprianus misericordia Dei episcopus Claudiopolitanae metropoleos Honoriadis provinciae, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Joannes misericordia Dei episcopus Pessinuntis metropoleos secundae Galatiae regionis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Polyeuctus misericordia Dei episcopus Myrensium metropoleos Lyciae regionis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Theodorus misericordia Dei episcopus Stauropolitanae metropoleos Cariae provinciae pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Tiberius misericordia Dei episcopus Laodiceae metropoleos [Col. 1256D] Phrygiae regionis Pacatianorum, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Cosmas misericordia Dei episcopus Synnadorum metropoleos Phrygiae Salutariae provinciae, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Constantinus misericordia Dei episcopus Barateorum civitatis, et locum exhibens Pauli sanctissimi metropolitae Iconii metropoleos Lycaoniae regionis, similiter subsignavi.
Stephanus misericordia Dei episcopus Antiochenae metropoleos regionis [Pisidarum], similiter subsignavi.
Joannes misericordia Dei episcopus Pergae metropoleos [Col. 1257A] Pamphyliae regionis pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Theopemptus misericordia Dei episcopus Justinianopolitanorum, sive Mocissenorum, Christo amabilis metropoleos secundae Cappadociae regionis similiter subsignavi.
Isidorus misericordia Dei episcopus Rhodi metropoleos Cycladum insularum, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Sisinnius misericordia Dei episcopus Hierapolitanorum metropoleos Phrygiae Pacatianae regionis, pro me et synodo quae sub me est, similiter subsignavi.
Theodorus misericordia Dei episcopus Tarsensium metropoleos primae Ciliciae regionis, pro me et synodo [Col. 1257B] quae sub me est similiter subsignavi.
Stephanus misericordia Dei episcopus Anazarbeorum civitatis secundae Ciliciae regionis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi
Macrobius misericordia Dei episcopus Seleuciae metropoleos Isaurorum civitatis, pro me et synodo quae sub me est similiter subsignavi.
Georgius misericordia Dei episcopus Bizyenorum civitatis Thraciae regionis subsignavi.
Theodorus misericordia Dei episcopus Pompeiopolitanorum civitatis Paphlagoniae regionis similiter subsignavi.
Zacharias misericordia Dei episcopus Leontopolitarorum [Col. 1257C] civitatis Isaurorum regionis subsignavi.
Gregorius misericordia Dei episcopus Mitylenensis urbis Lesbiorum insulae subsignavi.
Georgius misericordia Dei episcopus Miletenae civitatis Cariae regionis subsignavi.
Sergius misericordia Dei episcopus Selybriorum civitatis Thraciae provinciae subsignavi.
Andreas misericordia Dei episcopus Methymnensis civitatis Lesbiorum insulae subsignavi.
Alexander misericordia Dei episcopus Cotradorum civitatis Isaurorum provinciae similiter subsignavi.
Epiphanius misericordia Dei episcopus Euchaitenorum Christi amabilis metropoleos Helenoponti regionis subsignavi.
[Col. 1257D] Joannes misericordia Dei episcopus Carpathi insulae similiter subsignavi.
Joannes misericordia Dei episcopus Heracleopolitanae urbis secundae Armeniorum regionis subsignavi.
Petrus misericordia Dei episcopus Mesembriae civitatis Haemimontii regionis subsignavi.
Petrus misericordia Dei episcopus Sozopontanae civitatis Thraciae provinciae subsignavi.
Ἡ ἁγία καὶ οἶκουμενικὴ σύνοδος, ἡ κατὰ Θεοῦ χάριν καὶ πανευσεβὲς θέσπισμα τοῦ εὐσεβεστάτου καὶ πιστοτάτου μεγάλου βασιλέως Κωνσταντίνου συναχθεῖσα ἐν ταύτῃ τῇ Θεοφυλάκτῳ καὶ βασιλίδι Κωνσταντινουπόλει νέᾳ Ῥώμῃ ἐν τῷ σεκρέτῳ τοῦ θείου παλατίου τῷ οὕτως ἐπιλεγομένῳ Τρούλλῳ, τῷ ἁγιωτάτῳ καὶ μακαριωτάτῳ πάπᾳ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης Ἀγάθωνι ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
Τὰ μέγιστα τῶν νοσημάτων μειζόνων δεῖται βοηθημάτων, ὡς ἴστε μακαριώτατοι· διά τοι τοῦτο Χριστὸς ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν, ἡ ὄντως τῶν ὄντων δημιουργική τε καὶ προνοητικὴ δύναμις σοφὸν ἀνέδειξεν ἶατρὸν τὴν ὑμετέραν Θεοτίμητον ἁγιότητα, τό τε νοσῶδες τῆς αἱρετικῆς λύμης ὀρθοδοξίας φαρμάκοις ῥωστικῶς ἀπελαύνουσαν, καὶ πανσθενῆ τὴν ὑγείαν τῆς Ἐκκλησίας χαριζομένην τοῖς μέλεσιν. Ὅθεν καὶ ἡμεῖς, ὡς πρωτοθρόνῳ σοι τῆς οἶκουμενικῆς Ἐκκλησίας, τὸ πρακτέον παρατιθέμεθα, ἐπὶ τὴν στερεὰν πέτραν ἑστῶτι τῆς πίστεως, τοῖς παρὰ τῆς ὑμετέρας πατρικῆς μακαριότητος πρὸς τὸν εὐσεβέστατον βασιλέα τῆς ἀληθοῦς ὁμολογίας ἐμφιλοχωρήσαντες γράμμασιν· ἅπερ καὶ ὡς ἀπὸ τῆς κορυφαίας τῶν ἀποστόλων ἀκρότητος θεολογηθέντα γινώσκομεν, δι` ὧν καὶ τὴν τῆς ἔναγχος ἀναφανείσης αἱρέσεως πολυπλανῆ δόξαν ἐξεδιώξαμεν, ἐξάρχοντος ἡμῶν ἐν τοῖς δόγμασι Κωνσταντίνου τοῦ θειωδῶς βασιλεύοντος, καὶ τὰ σκῆπτρα ἡμερωτάτως ἶθύνοντος, μεθ` οὗ τὴν τῆς ἀσεβείας πλάνην κατεστρεψάμεθα, τὰ τῶν αἱρετικῶν δυσσεβῆ πολιορκήσαντες δόγματα. Κἀντεῦθεν ἐκ βάθρων αὐτῶν ἀνασπάσαντες τοὺς θεμελίους τῆς βδελυρωτάτης αἱρέσεως, καὶ καταβάντες πρὸς αὐτούς μεθ` ὅπλων πνευματικῶν τε καὶ πατρικῶν, καὶ τὰς γλώσσας αὐτῶν προσφόρως λέγειν συγχέαντες, τὸν ὑπ` αὐτῶν κτισθέντα τῆς ἀσεβεστάτης αἱρέσεως πύργον ἐξεμοχλεύσαμεν· αὐτοὺς δὲ ὡς περὶ τὴν πίστιν ἡμαρτηκότας εἶς τὰς πρωΐας ἔξω τῆς παρεμβολῆς τῶν αὐλῶν τοῦ Θεοῦ, Δαβιτικῶς [Δαυϊτικῶς] εἶπεῖν, τοῖς ἀναθέμασιν ἀπεκτείναμεν, κατὰ τὴν τοῖς ἱεροῖς ὑμῶν γράμμασιν ἐπ` αὐτοῖς προψηφισθεῖσαν ἀπόφασιν· φαμὲν δὴ Θεόδωρον τὸν τῆς Φαρὰν, Σέργιον, Ὁνώριον, Κῦρον, Παῦλον, Πύῤῥον καὶ Πέτρον. Πρὸς δὲ τούτοις καὶ μετὰ τούτους τοῖς ἀναθέμασι τῶν αἱρετικῶν ἐνδίκως καθυπεβάλομεν, καὶ τοὺς ἐν ζῶσιν ἀναδεδεγμένους τὴν τούτων ἀσέβειαν, εἶπεῖν δὲ μᾶλλον σαφέστερον, τὴν Ἀπολλιναρίου, Σεβήρου τε, καὶ Θεμιστίου τῶν Θεοστυγῶν, Μακάριον τὸν γενόμενον τῆς Ἀντιοχέων μεγαλοπόλεως ἐπίσκοπον· ὃν καὶ τῆς ποιμαντικῆς δορᾶς κατ` ἀξίαν ἀπεγυμνώσαμεν διὰ τὸ ἀμετανόητον τούτου πρὸς τὴν ὀρθόδοξον πίστιν καὶ ἀνεπίστροφον· Στέφανον τὸν τούτου πρὸς ἄνοιαν μαθητὴν καὶ διδάσκαλον πρὸς ἀσέβειαν, καὶ τὸν ἐν τοῖς αἱρετικοῖς δόγμασι Πολυχρόνιον, καὶ τοὺς τὰ ὅμοια τούτοις ἀμετανοήτως διδάξαντας ἢ διδάσκοντας, ἢ φρονοῦντας, ἢ φρονήσαντας δόγματα.
[Col. 1250C] Μέχρι τούτων τοίνυν ἡμῖν τὸ κατηφὲς καὶ στυγνὸν καὶ πολύδακρυ. Οὐ γὰρ ἐγελάσαμεν τῶν πέλας τὰ πτώματα, οὐδὲ τῆς ἐκείνων ἐξοιστρήσεως ἐπιχαρέντες κατεσκιρτήσαμεν, οὐδὲ μέγα διὰ τοῦτο ἐπήρθημεν, ἵνα καὶ μεῖζον ἐπὶ τούτῳ κατενεχθείημεν· οὐχ οὕτως ἡμεῖς περὶ τούτων, ὦ σεβασμία καὶ ἱερὰ κεφαλὴ, ἐπαιδεύθημεν, τὸν τῶν ὅλων δεσπότην Χριστὸν κεκτημένοι φιλάνθρωπόν τε καὶ ὑπεράγαθον· ὃς καὶ μιμητὰς ἡμᾶς, ὡς ἐφικτὸν, τῆς ἱεραρχικῆς αὐτοῦ νομοθεσίας ἀγαθοπρεπῶς γενέσθαι παρακελεύεται, καὶ τύπον ἐπέχοντας τῆς αὐτοῦ ποιμαντικῆς τε καὶ συστατικῆς κυβερνήσεως. Ἀλλὰ καὶ πρὸς ἐπιστροφὴν μετανοίας ὅ, τε γαληνότατος βασιλεὺς καὶ ἡμεῖς διαφόρως τούτους προετρεψάμεθα· καὶ μεθ` ὅλης τῆς εὐσεβείας τὰ πάντα πεπράχαμεν, οὐδὲν πρὸς χάριν ἢ ἀπέχθειαν διαγενόμενοι [ἴσ., διεγειρόμενοι] καθὼς ὑμᾶς ἔνεστιν ἐκ τῶν ἤδη κεκινημένων ἐφ` ἑκάστῳ τῶν παρηκολουθηκότων καὶ ἐγγράφως ὑπομνηματισθέντων, τῶν καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος τῇ ὑμῶν ἐσταλμένων μακαριότητι, γνῶναι τὴν δύναμιν· εἶτα δὲ καὶ διὰ τῶν ἀναπληρωσάντων τὸ πρόσωπον τῆς ὑμετέρας ἁγιότητος Θεοδώρου καὶ Γεωργίου τῶν Θεοφιλεστάτων πρεσβυτέρων, καὶ Ἰωάννου τοῦ θεοσεβεστάτου διακόνου, καὶ Κωνσταντίνου τοῦ εὐλαβεστάτου ὑποδιακόνου τῶν ὑμετέρων πνευματικῶν τέκνων, καὶ ἠγαπημένων ἡμῖν ἀδελφῶν· καὶ τῶν ἐκ τῆς καθ` ὑμᾶς ἁγίας συνόδου σταλέντων ὁσιωτάτων ἐπισκόπων, ὀρθῶς καὶ χρηστῶς κατὰ τὴν ὑμῶν παίδευσιν ἐν τῷ πρώτῳ τῆς πίστεως σὺν ἡμῖν ἀγωνισαμένων κεφαλαίῳ. Οὕτως ἡμεῖς τῷ ἁγίῳ Πνεύματι λαμπρυνόμενοι, καὶ ταῖς ὑμετέραις διδασκαλίαις ὁδηγούμενοι τὰ δυσχερῆ τῆς δυσσεβείας ἀπεκρουσάμεθα δόγματα, τὴν εὐθυτάτην τῆς ὀρθοδοξίας τρίβον ἐξομαλίσαντες, ἐν ὅλοις τοῦ εὐσεβεστάτου καὶ γαληνοτάτου ἡμῶν βασιλέως Κωνσταντίνου θεοσόφως ἡμᾶς περιθάλψαντός τε καὶ κυβερνήσαντος· εἶτά τε καὶ τοῦ ἑνὸς ἡμῶν τῆς βασιλευούσης ταύτης Κωνσταντινουπόλεως ἁγιωτάτου προέδρου συνθεμένου πρώτου τοῦ πρὸς τὸν εὐσεβέστατον ἡμῶν βασιλέα παρ` ὑμῶν τῆς ὀρθοδοξίας σταλέντι συντάγματι, ἅτε κατὰ πάντα τοῖς ἐκκρίτοις καὶ Θεοφόροις Πατράσι, καὶ ταῖς ἁγίαις πέντε οἶκουμενικαῖς συνόδοις ὁμοφωνήσαντι, καὶ δὴ πάντας ἡμᾶς Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ περιέχοντος τὸ σπουδαζόμενον εὐμαρῶς διηνύσαμεν. Θεὸς γὰρ ἦν ὁ ἐνεργῶν καὶ στεφανῶν τὸ συνέδριον.
Ἐντεῦθεν τοιγαροῦν ἐφ` ἡμᾶς ἡ τοῦ παναγίου Πνεύματος χάρις ἐπέλαμψε, τὴν ἐξουσίαν διὰ τῆς ὑμῶν ἐκτενεστάτης εὐχῆς χαρισαμένη τοῦ πᾶν ζιζάνιον καὶ ξύλον μὴ ποιοῦν καρπὸν καλὸν ἐκκόψαι, καί πυρ` καταναλῶσαι κελεύσασα. Καὶ καρδίᾳ, γλώσσῃ τε καὶ χειρὶ συμφωνήσαντες ἀπλανέστατόν τε καὶ ἀσφαλέστατον τῇ συνεργίᾳ τοῦ ζωοποιοῦ Πνεύματος ὅρον ἐξεφωνήσαμεν, οὐ μετάραντες κατὰ τὸ δὴ λεγόμενον, ὁρια αἶώνια, μὴ γένοιτο· ἀλλὰ ταῖς τῶν ἁγίων καὶ ἐκκρίτων Πατέρων ἐμμείναντες χρήσεσιν, ὁρίσαντες, ἵνα καθάπερ ἐκ δύο καὶ ἐν δύο φύσεσι θεότητος τε καὶ ἀνθρωπότητος, ἐξ ὧν συντεθεὶς, καὶ ἐν αἷς ὑπάρχων Χριστὸς ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν κηρύττεται παρ` ἡμῶν, καὶ δοξάζεται ἀχωρίστως, ἀτρέπτως, ἀσυγχύτως καὶ ἀδιαιρέτως, οὕτω καὶ δύο φυσικὰς ἐνεργείας ἀδιαιρέτως, ἀτρέπτως, ἀσυγχύτως, ἀμερίστως πρεσβεύωμεν, καθὼς καὶ ἐν τοῖς παρ` ἡμῶν ὁρισθεῖσι συνοδικῶς δεδήλωται· οἷς καὶ τὸ τοῦ Θεομιμήτου ἡμῶν βασιλέως κράτος συναινέσαν ἶδιοχείρως καθυπεσημήνατο· ἀποβαλλόμενοι, ὡς προλέλεκται, τὴν ἀσεβεστάτην καὶ φασματώδη περὶ ἑνὸς θελήματος καὶ μιᾶς ἐνεργείας ἐπὶ τῆς ἐνσάρκου οἶκονομίας Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ κατακρίναντες αἵρεσιν· ἔνθεν τε τῶν συγχεόντων καὶ διαιρούντων τὸν τάραχον κατεπαύσαμεν, καὶ τὴν πυριφλόγον ζάλην τῶν λοιπῶν αἱρέσεων κατεσβέσαμεν, τὴν δὲ τῆν ὀρθοδόξου πίστεως φωταυγίαν τηλαυγῶς σὺν ὑμῖν ἐκηρύξαμεν· ἣν καὶ αὖθις διὰ τιμίων ὑμῶν ἀντιγράφων ἐπισφραγίσαι τὴν ὑμῶν ἐκλιπαροῦμεν πατρικὴν ἁγιότητα· δι` ἧς εὐέλπιδες εἶς Χριστὸν ὄντες θαῤῥοῦμεν, τὴν αὐτοῦ πολυέλεον ἀγαθότητα τὴν σύστασιν τῇ ἐκ Θεοῦ δωρηθείσῃ τῷ πραοτάτῳ ἡμῶν βασιλεῖ Ῥωμαϊκῇ πολιτείᾳ χαρίζεσθαι, νίκαις τε πολυχρονίοις τὴν αὐτοῦ κατακοσμεῖν παγγάληνον ἡμερότητα· τὴν δὲ ὑμετέραν Θεοτίμητον ἁγιότητα παριστῶσαν πρὸς τοῖς ἔνθεν καὶ τῷ φοβερῷ αὐτοῦ ἐκείνου βήματι εἶλικρινῶς τε καὶ ἀληθῶς ὁμολογήσασαν τὰ τῆς πίστεως, ἐν ῥώσει φυλαττομένην, καὶ διασώζουσαν τὰ ἐκ Θεοῦ ἐμπιστευθέντα αὐτῇ ὀρθόδοξα ποίμνια.
Πᾶσαν σὺν τῇ ὑμετέρᾳ μακαριότητι ἐν Χριστῷ ἀδελφότητα ἡμεῖς τε, καὶ οἱ σὺν ἡμῖν πλεῖστα προσαγορεύομεν.
Γεώργιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως νέας Ῥώμης ὑπεσημηνάμην.
Πέτρος ἐλέῳ Θεοῦ πρεσβύτερος καὶ τοποτηρητὴς τοῦ θρόνου τῆς Ἀλεξανδρέων μεγαλοπόλεως ὑπεσημηνάμην.
Θεοφάνης ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος Θεουπόλεως ἤτοι Ἀντιοχείας ὁμοίως ὑπεσημ.
Γεώργιος ἐλάχιστος πρεσβύτερος τῆς ἁγίας Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν Ἀναστάσεως, ἐπέχων τὸν τόπον Θεοδώρου τοῦ ὁσιωτάτου πρεσβυτ. καὶ τοποτηρητοῦ τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου Ἱεροσολύμων, ὁμοίως ὑπεσημηνάμην.
Ἰωάννης ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος Θεσσαλονικέων πόλεως, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημηνάμην.
Φιλαλήθης ἀνάξιος ἐπίσκοπος τῆς Καισαρέων μητροπόλεως, καὶ ἔξαρχος τῆς Ποντικῆς διοικήσεως, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ ὁμ. ὑπεσημ.
[Col. 1254B] Θεόδωρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. πόλεως Τριμιθούντων τῆς Κυπρίων νήσου, καὶ τὸν τόπον ἐπέχων Ἐπιφανίου τοῦ ἁγιωτάτου μου ἀρχιεπισκ. τῆς αὐτῆς Κυπρίων νήσου, ὁμ. ὑπεσημ.
Κιτονάτος ἀνάξιος ἐπίσκ. τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Καλαρίας νήσου Σαρδινίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημην.
Θεόδωρος πρεσβύτερος, τῆς ἁγιωτάτης ἐκκλησίας Ῥαβέννης, καὶ τὸν τόπον ἐπέχων Θεοδώρου τοῦ ἁγιωτάτου μου ἀρχιεπισκ., ὁμ. ὑπεσημην.
Ἰωάννης ἀνάξιος ἐπίσκ. τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Πόρτου, καὶ ληγάτος τῆς ἁγίας καὶ ἀποστολικῆς ἐκκλησίας τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου πόλεως Ῥώμης, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ ὁμ. ὑπεσημ.
Στέφανος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Κορινθίων μητροπόλεως τῆς Ἑλλήνων χώρας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου, ὁμ. ὑπεσημ.
Βασίλειος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Γορτυνίων μητροπόλεως τῆς Κρητῶν νήσου, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τγρ_ῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
Ἀβουνδάντιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς ἁγίας ἐκκλησίας Τεμψάνης, καὶ ληγάτος πάσης τῆς συνόδου τῆς ἁγίας καὶ ἀποστολικῆς ἐκκλησίας τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου πολεως Ῥωμης, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ ὁμ. ὑπεσημ.
Ιωάννης ἁμαρτωλὸς ἐπίσκ. πόλεως τοῦ Ῥηγίου, καὶ ληγάτος πάσης τῆς συνόδου τοῦ ἁγίου καὶ ἀποστολικοῦ θρόνου πόλεως Ῥώμης, ὁμ. ὑπεσημ.
Θεόδωρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Ἐφεσίων μητροποπόλεως, καὶ ἔξαρχος τῆς Ἀσιανῶν διοικήσεως, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημηνάμην.
[Col. 1254D] Σισίννιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Ἡρακλεοτῶν μητροπόλεως τῆς Εὐρωπαίων ἐπαρχ., ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
Πλάτων ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ἀγκυρανῶν μητροπόλεως τῆς πρώτης τῶν Γαλατῶν ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημηνάμην.
Γεώργιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Κυζικηνῶν μητροπόλεως τῆς Ἑλλησποντίων ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
Μαρῖνος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Σάρδεων μητροπόλεως τῆς Λυδῶν ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
[Col. 1255A] Πέτρος ἀνάξιος ἐπίσκοπος τῆς Νικομηδέων μητροπόλεως τῆς Βιθυνῶν ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοὶως ὑπεσημηνάμην.
Φώτιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Νικαέων μητροπόλεως τῆς Βιθυνῶν ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
Ἰωάννης ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Χαλκηδονέων μητροπολεως τῆς Βιθυνῶν ἐπαρχίας, ὁμ. ὑπεσημηνάμην.
Ἰωάννης ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Σιδητῶν μητροπόλεως τῆς Παμφύλων ἐπαρχ., ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
[Col. 1255B] Θεοδόσιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Σεβαστηνῶν μητροπόλεως τῆς δευτέρας τῶν Ἁρμενίων ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημηνάμην.
Ἰωάννης ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ἀμασέων μητροπόλεως τῆς Ἐλενοποντίων ἐπαρχ., ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
Θεόδωρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Μελιτηνῶν μητροπόλεως τῆς πρώτης τῶν Ἁρμενίων ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημηνάμην.
Ἰουστῖνος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Τυανέων μητροπόλεως τῆς δευτέρας τῶν Καππαδόκων ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημηνάμην.
Ἀλύπιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Γαγγρηνῶν μητροπόλεως τῆς Παφλαγόνων ἐπαρχ., ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
[Col. 1255C] Κυπριανὸς ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Κλαυδιουπολιτῶν μητροπόλεως τῆς Ὁνωριατῶν ἐπαρχ., ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
Ἰωάννης ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Πισινουντιέων μητροπόλεως τῆς δευτέρας τῶν Γαλατῶν ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημηνάμην.
Πολύευκτος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Μυρέων μητροπόλεως τῆς Λυκίων ἐπαρχ., ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
Θεόδωρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Σταυρουπολιτῶν μητροπόλεως τῆς Καρῶν ἐπαρχ., ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
Τιβέριος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Λαοδικέων μητροπόλεως τῆς Φρυγῶν ἐπαρχίας Πακατιανῶν, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημηνάμην.
Κοσμᾶς ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς συνναδέων μητροπόλεως τῆς Φρυγῶν Σαλουταρίων ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημηνάμην.
Κωνσταντῖνος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Βαρατέων πόλεως, καὶ τὸν τόπον ἀναπληρῶν Παύλου τοῦ ἁγιωτάτου μου μητροπολίτου τῆς Ἰκονιέων μητροπόλεως τῆς Λυκαόνων ἐπαρχ., ὁμ. ὑπεσημ.
Στέφανος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ἀντιοχέων μητροπόλεως τῆς Πισιδῶν ἐπαρχ., ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημ.
Ἰωάννης ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Περγέων μητροπόλεως τῆς Παμφύλου ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημηνάμην. .
Θεόπεμπτος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ἰουστινιανουπολιτῶν ἤτοι Μωκισσηνῶν φιλοχρίστου μητροπόλεως τῆς δευτέρας τῶν Καππαδόκων ἐπαρχίας ὁμοίος ὑπεσημηνάμην .
Ἰσίδωρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Ῥοδίων μητροπόλεως τῶν Κυκλάδων νήσων, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημηνάμην .
Σισίννιως ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Ἱεραπολιτῶν μητροπόλεως τῆς Φρυγῶν Πακατιανῶν ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημ .
Θεόδωρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ταρσέων μητροπόλεως τῆς πρώτης τῶν Κιλίκων ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημ .
Στέφανος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ἀναζαρβέων πόλεως τῆς δευτέρας τῶν Κιλίκων ἐπαρχίας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμοίως ὑπεσημ .
Μακρόβιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Σελευκέων μητροπόλεως τῆς Ἰσαύρων χώρας, ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς ὑπ` ἐμὲ συνόδου ὁμ. ὑπεσημηνάμην .
Γεώργιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Βιζυηνῶν πόλεως τῆς Θρᾴκων χώρας ὑπεσημ .
Θεόδωρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Πομπηϊουπολιτῶν πόλεως τῆς Παφλαγόνων ἐπαρχίας ὁμ. ὑπεσημ .
Ζαχαρίας ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Λεοντοπολιτῶν πόλεως τῆς Ἰσαύρων χώρας ὑπεσημ .
[Col. 1258C] Γρηγόριος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπισκ. τῆς Μιτυληναίων πόλεως τῆς Λεσβίων νήσου ὑπεσημ .
Γεώργιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Μιλησέων πόλεως τῆς Καρῶν ἐπαρχ. ὑπεσημ .
Σέργιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Σηλυβρηνῶν πόλεως τῆς Θρᾴκων χώρας ὑπεσημ .
Ἀνδρέας ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Μεθυμναίων πόλεως τῆς Λεσβίων νήσωυ ὁμ. ὑπεσημ .
Ἀλέξανδρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Κοτραδέων πόλεως τῆς Ἰσαύρων χώρας ὑπεσημ .
Ἐπιφάνιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Εὐχαϊτηνῶν φιλοχρίστου μητροπόλεως τῆς Ἐλενοποντίων ἐπαρχ. ὑπεσημ .
[Col. 1258D] Ἰωάννης έλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆδ Καρπαθίων νήσου ὁμ. ὑπεσημ .
Ἰωάννης ἐλέῳ Θεωῦ ἐπίσκοπος τῆς Ἡρακλειουπολιτῶν πόλεως τῆς δευτέρας τῶν Ἃρμενίων ἐπαρχίας ὑπεσημ .
Πέτρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Μεσημβρηνῶν πόλεως τῆς Αἱμιμοντίων ἐπαρχ. ὑπεσημ .
Πέτρος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Σωζοπολιτῶν πόλεως τῆς Τρᾴκων χώρας ὑπεσημ .
Praemonitio
[Col. 1259A] . . . . . . . . . . . ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγραψα .
Ἰουστῖνος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Τυανέων μητροπόλεως τῆς δευτέρας Καππαδοκίας ὁρίσας ὑπέγρ .
Ὀλύμπιος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκοπος Γαγγρήνων μητροπόλεως τῆς Παφλαγίων ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγραψα .
Κυπριανὸς ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ἡμυ . . . . . . . . . Διοσπολιτῶν, μητροπόλεως τῆς Ὁναρίστων ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγραψα .
Πολύδεκτος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς. Μυρέων μητροπόλεως τῆς Λυκίων ἐπαρχ. ὁρίσας ὑπέγ .
Θεάτωρος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Σταυροπόλεων μητροπόλεως τῆς Ἡβρῶν ἐπαρχ. ὁρ. ὑπέγ .
[Col. 1259B] Τιβέριος ἐλέει Θεοῦ ἐπισκ. τῆς . . . . . . . Λαοδικέων μητροπόλεως τῆς Φρυγῶν ἐπαρχ. ὁρίσας ὑπέγραψα .
Κοσμᾶς ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Συμβαδίων μητροπόλεως τῆς Σαλουταρίων ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγρ .
Κωνσταντῖνος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Βὴρ, μητροπόλεως τῆς Λυκαίων ἐπαρχίας μητροπόλεως ὁρίσας ὑπέγραψα .
Στέφανος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Ἀντιοχέων μητροπόλεως τῆς Παμφίλων ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγραψα .
Θεόπεμπτος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Ἰουστινοπολιτῶν, ἤτοι Μῳκρασήνων, μητροπόλεως δευτέρας τῶν Καππαδοκίων ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγραψα .
[Col. 1259C] Ἰσιόδωρος ἐλέει Θεοῦ ἐπισκ. τῆς Ῥουγίνων μητροπόλεως τῆς Φρυγῶν Πατακίων ὁρίσας ὑπέγραψα .
Θεόδωρος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Ταρσέων μητροπόλεως τῆς Προτηέον ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγραψα .
Στέφανος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Ἀναζαρβέων μητροπόλεως τῆς δευτέρας τῶν Κιλικίων ἐπαρχίας ὁρ. ὑπέγρ .
Μακρόβιος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Σελονέων μητροπόλεως τῆς Ἰσαύρων ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγραψα .
Ἰωάννης ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. Ἀθηναῖος καὶ λεγάτος τῆς ἁγίας συνόδου τοῦ ἀποστολικοῦ Θεσίον τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης ὁρίσας ὑπέγρ .
Γεώργιος χάριτι Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Βιζηνῶν πόλεως τῆς Θρᾳκῶν χώρας ὁρίσας ὑπέγ .
Ζαχαρίας ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. Λεοντοπολιτῶν της Ἰσαύρων χώρας ὁρ. ὑπέγ .
Θεόδωρος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Πομπηϊουπολιτῶν πόλεως τῆς Παφλαγόνων ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγρ .
Γρηγόριος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Μιτυληνέων πόλεως τῆς Λεσβίων νήσου ὁρ. ὑπέγ .
Σέργιος ἑλέει Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Σελυμβρίων πόλεως τῆς Εὐρώπης νεάνων Θρᾳκων χώρας ὁρίσας ὑπέγρ .
Ἀνδρέας ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Μεθυμνείων πόλεως τῆς Λεσβίων νήσου, ὁρίσας ὑπέγραψα .
Θεογόνιος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκοπος τῆς Νεάνων πόλεως τῆς Βιθυνέων ἐπαρχ. ὁρίσας ὑπέγραψα .
Ἀλέξανδρος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκοπος πόλεως Κυπράδων, τῆς Ἰσαύρων χώρας ὁρίσας ὑπέγραψα .
Ἐπιφάνιος ἀνάξιος ἐπίσκοπος τῆς Εὐχαΐτων πόλεος τῆς Ἑλελιώτων ἐπαρχίας ὁρίσας ὑπέγραψα .
Πέτρος χάριτι Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ἐπίσκοπος τῆς Μεσημβρίων φιλοχρίστου πόλεως ὁρίσας ὑπέγραψα .
Πέτρος ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς Σωζοπόλεων ἐπαρχ. ὁρ. ὑπέγρ .
. . . . . ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκοπος Πτοβίων ὁρίσας ὑπέγραψα .
. . . . . ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. τῆς τῶν Κυπρίων ἐπαρχίας. ὁρ. ὑπέγ .
Τύχων ἐλέει Θεοῦ ἐπίσκ. πόλεως τον . . . . .
Notitia historica
Damianus, episcopus Ticinensis, qui adhuc presbyter [Col. 1260D] sub nomine Mansueti, Ecclesiae Mediolanensis archiepiscopi, et Patrum synodi Mediolanensis, an. 679 scripsit Epistolam atque Expositionem rectae [Col. 1261A] fidei contra Monothelitas, quam in sexta synodo Constantinopolitana (an. 680) non mediocre suffragium tulisse scribit Paulus Diaconus, VI, 4, de Gestis Longobardorum, et Humbertus adversus Nicetam Pectoratum, ad calcem tomi XI Annalium Baronii, p. 798. De hoc Damiano Ughellus tom. I Italiae Sacrae, pag. 1082. Epistola illa atque Expositio fidei saepe edita Latine in tomis Conciliorum ante actionem primam concilii sexti, ut in Harduiniana, tom. III, pag. 1051-1053.
Damianus Biscossia Anastasio successit, cum esset civis Papiensis, anno 680. Hic vir doctissimus fuit, annoque antequam eligeretur episcopus, illum narrat Paulus Diaconus, lib. VI, c. 4, nomine Mansueti archiepiscopi Mediolanensis, celebrataeque ibidem synodi contra Monothelitas, ad concilium Constantinopolitanum quasdam litteras scripsisse, ejusdemque [Col. 1261B] sanctitatem extollit. Igitur Damianus cum Papiensis episcopus fuisset allectus, pro se suisque successoribus satis commodum paravit domicilium; reliquiasque sancti Sebastiani a Romano pontifice impetratas, cujus precibus Papiensis civitas, primo anno sui episcopatus, contagium fuerat emolita, solemni pompa in ecclesia sancti Petri in Vinculis honorifice collocavit, eidemque erecto altari, se clerumque voto astrinxit, ut tribus diebus ante festum, ipsoque festo die, episcopus cum clero solemnibus institutis supplicationibus [Col. 1262A] ad ipsum adiret sacrum facturus. An. 30 Papiensem rexit Ecclesiam, postque multos labores, clarus miraculis, evolavit ad coelos, die 12 mensis Aprilis an. 710 [Col. 1262B] De eo Acta Sanctorum, Aprilis tom. II, pag. 91. , sepultusque fuit in cathedrali, ubi adhuc ejus sacrum corpus conditum jacet. Illius meminit Martyrologium Romanum. Baroniusque in suis ad ipsum notis, ubi demiratur Paulum Diaconum Damiano epistolam ascripsisse nomine Mansueti scriptam ad Constantinopolitanum concilium contra Monothelitas, cum in concilio Romano sub Agathone pontifice reperiatur subscriptus Magnus, non autem Damianus episcopus Papiensis. Sed si vir peritissimus rerum ecclesiasticarum rectius ac vice calculos posuisset advertissetque Magnum Popiliensem se subscripsisse, non Papiensem, Anastasiumque, qui ei concilio interfuerat, praecessisse hunc nostrum Damianum Papiensem episcopum, non adeo demiratus fuisset Paulum Diaconum, qui eam epistolam attribuit Damiano episcopo, qui per id tempus tantum [Col. 1262B] presbyter erat, illamque epistolam dictaverat anno antequam succederet Anastasio, qui etiam ipse Romani concilii decretis subscripsisse reperitur. Nec tamen Paulo Diacono dandum vitio est, si duxerit parum referre dixisse, an presbyter, an episcopus Damianus epistolam illam confecerit; gravi enim historico facile fuit, unius anni morulam contempsisse ab exarata epistola.
Epistola
[Col. 1261C] Domino serenissimo atque tranquillissimo, et a Deo coronato, religiosissimo Constantino imperatori Mansuetus Mediolanensis, metropolitanae ecclesiae indignus episcopus, vel universa sancta episcoporum [nostrorum] fraternitas, quae in hac magna regia urbe convenit, aeternam in Domino salutem.
[Col. 1261D] Hujus epistolae meminit Paulus Diaconus lib. VI de Gestis Longob., cap. 4. Si apicem imperialis fastigii et infulas sacratissimae potestatis avis et proavis vestris coelitus attributum cognovimus, et pro meritorum actibus ad vos propagatum scimus, dignum est his vos aequiparare [aequiparari] vestigiis, quorum et celsitudinem obtinetis; nec disparilia debent esse instrumenta coelestia, ubi paria possidentur sceptra regalia. Aemulari ergo [vos] oportet eorum magisterium, quorum documenta permanent salutaria. Ab ipsis enim rudimentis [Col. 1261D] vita incolitur, cum paternis traditionibus tenaci memoria animus delectatur. Et dum praecedentium antiquorum mens callem triverit, a norma aequitatis et justitiae tramite non recedet. Fixis namque [Col. 1261D] Graditur habent membranae nostrae. gradibus in cunctis vestigiis [Col. 1262D] Fortassis deest hic ingreditur, inhaeret, vel simile aliquod verbum. , qui non per devia aut abrupta aberrat. Habes quippe, probatissime imperator, specula in quibus tuas actiones imaginari debeas. Nam si excellentissimi ingenii Constantini [Col. 1262C] imperatoris, qui ortus sui primordia Christi amori [amore] dedicavit, acta recenseamus, qui et auctor Christianae religionis exstitit, magno sunt praeconio ejus opera ponderanda. Cujus tempore dum pestifer morbus et omni calliditate [crudelitate] grassantior, intolerabilis Arii tyrannidis in Dei Ecclesia serpere coepisset, qui tres naturas in sancta Trinitate, hoc est, tres deos ausus est praedicare [Col. 1262D] Ita hunc locum citat Thomas Waldensis, tom. II fol. 4. HARD. , amplissimus princeps zelo orthodoxae fidei animatus, congregavit sanctum concilium trecentorum decem et octo sanctorum Patrum in Nicaea urbe Bithyniae: in qua sancta synodo nefandae sectae serpentinam malitiam, una cum auctore suo Ario in perpetuo [perpetuum] fecit damnari, et aeterna animadversione percelli. Post cujus damnationem sancti Patres regulae formulam [Col. 1262D] de fidei orthodoxae unitate statuerunt, et capitula canonum promulgaverunt, quae nos cum omni veneratione suscipimus. Post haec vero mansuetissimus et tranquillissimus Theodosius imperator [Col. 1262D] Deest invenit aut aliquid ejusmodi. Macedonium quemdam, artis diabolicae versutia deceptum, qui Spiritum sanctum non consubstantialem Deo Patri, sed magis creaturam, impulsu Satanae ausus est praedicare. Tunc vero a praedicto [Col. 1263A] serenissimo Christiano Theodosio principe in regia urbe Constantinopoli centum quinquaginta Patrum concilio congregato, perditae audaciae auctorem una cum venenatis suis praesumptionibus anathematis vinculo subdiderunt [subdi decrevit]. His sopitis, clandestinus hostis suis nefariis machinationibus non sinens pacatam Dei Ecclesiam manere, qui semper consociata divellere et consolidata disperdere consuevit, excitatus est homo peccati, filius perditionis, humanam quidem habens speciem, sed diabolicam gestans imaginem, Nestorius quidam, Constantinopolitanae Ecclesiae magis praedo quam pastor, qui posuit in coelum os suum, et lingua ejus transiit super terram, in tantae perditionis foveam demersus, ut fastu superbissimo et fretus temeritatis [Col. 1263B] audacia, ausus sit dicere beatam Mariam non Dei genitricem, sed tantummodo hominis fuisse matrem, et propter duarum veritatem naturarum tergiversationem faciens, duas in Christo asserebat esse personas, unam passibilem et aliam impassibilem. Quod infandum dogma piorum aures non ferentes [auribus non ferentibus], congregata est sancta synodus in Ephesina civitate, ducentorum sanctorum Patrum numerus, ubi sanctae memoriae Cyrillus Alexandrinae Ecclesiae praesul, auctoritate sanctae sedis apostolicae praeditus, caput exstitit, qui ferventissimo zelo Dei, scuto fidei et lorica protectus catholicae auctoritatis, haereticae pravitatis inventorem et assertorem iniquitatis praefatum Nestorium cum [suis] vipereis commentis perpetuo anathemate condemnavit. Dehinc [Col. 1263C] vero dua vasa iniquitatis bellantia, Dioscorus scilicet Alexandrinus praesul, et Eutyches Constantinopolitanus archimandrita, intra venerandos Ecclesiae aditus, ut saevus cancer omnia serpere cupientes [saeva cancromata serpere cupierunt], simpliciores quosque peste nefariae persuasionis inficere volentes, qui asserebant in Domino nostro Jesu Christo ante adunationem, duas naturas, post vero adunationem, unam. Tunc a praestantissimo et Christianae religionis amatore Marciano imperatore collecta est sancta synodus in civitate Chalcedone, sexcentorum triginta Patrum veneranda cohors, quibus mediatores fuerunt beatissimi praesulis Leonis urbis Romae missi, quorum auctoritate praedicti Dioscorus et Eutyches haeretici anathematicis sententia perculsi, extra gremium [Col. 1263D] matris Ecclesiae catholicae sunt ejecti. Qui sancti Patres in concilio constituti, omni cavillatione haereticae pravitatis abrasa, fidei fundamina statuentes, splendidissimo sermone et elegantia urbanae scientiae symbolum orthodoxae fidei confecerunt, retro Patrum vestigia sequentes, tam sancti Nicaeni concilii, quam Constantinopolitani, seu Ephesini primi, quorum sanctionibus Dei Ecclesia in toto orbe decoratur. In quibus promulgationibus statuentes, ut si quis supra id quod ibidem in causa fidei statutum est, addere aut minuere praesumpserit, anathematis vinculo subjaceret.
[Col. 1264A] Demptis his omnibus, deinceps Christianissimo Justiniano imperatore, cujus cum nomine et opera micuerunt, [Col. 1263D] In ms. erat existentes quosdam; in nostris membranis, exstiterunt quidam. existentibus quibusdam qui sanctam Chalcedonensem synodum sub naevo offensionis rejicere [sub naevum of. rejici oportere] inconsideratis vocibus jactitabant: tunc a Praefato principe iterato in regia urbe Constantinopoli concilio, congregati sunt CLX venerandi Patres [concilium congregatum est 160 venerandorum Patrum]; capitula illa, de quibus infamari [infamare] gestiebant, obloquentes; praedictam Chalcedonensem synodum ab omni suspicione pravi erroris absolventes [absolvens]; tria capitula, pro quibus accusabatur, aperta damnatione fecit ulcisci; ubi et decessorum Patrum regulas et formulas sacrae institutionis sequentes, sanctam et [Col. 1264B] immaculatam orthodoxam fidem vivacibus sententiis roborantes, firmissimam assertionem [firmissima assertione] confirmaverunt.
Ecce, praestantissime princeps, antiquorum Patrum statuta, una cum consensu piissimorum imperatorum definita, quae convelli vel infirmari nulla ratione pietas vestra permittat. Nam si sunt qui audacia dialecticae artis inflati, cothurnata cervice, buccis tumescentibus, sinuosis circumitionibus et flexuosis ambagibus, phaleris verborum pompisque sermonum, sua ferali calliditate simplicem fidei rationem convellere, et delegatas a Patribus regulas conculcare vel temerare voluerint, eorum inflationibus tranquillitas vestra non acquiescat: sed recordamini qualiter propheta dicit: Verbum breviatum [Col. 1264C] faciet Dominus super terram (Isa. X) ; quod per sanctos apostolos vidimus impletum. Quid enim brevius, quam simplex fidei symbolum ab apostolis institutum, in quo mysticum sacramenti continetur arcanum? Nam si [regulas fidei] relegas, insignissime imperator, non cum dialecticis, non cum rhetoricis, non cum grammaticis, sed cum ruricolis et piscatoribus Dominus posuit [Col. 1264D] Vox ista non est in ms. rationem, et his tradidit sui secreta consilii, quos et principes ordinavit, quibus ligandi solvendique tribuit potestatem; nonne vobis videtur, optime imperator, dementissimae mentis esse, qui apostolicas traditiones, et venerabilium Patrum instituta depravare festinant? Nos autem omnes, qui sub felicissimos et Christianissimos a Deo custodiendos principes, dominos nostros, per [Col. 1264D] excellentissimos reges Christianae religionis amatores, una cum eorum sancta devotione pari tenore et reverentia traditiones sanctorum apostolorum, seu reverendissimorum Patrum, qui in supradictis conciliis adfuerunt, omni cum [Felicissimis et Christianissimis et a Deo custodiendis principibus nostris dominis Peretharit et Cunibert, praeexcellentissimis regibus ( Langobardorum ), Christianae religionis amatoribus sumus, una cum, etc.] veneratione suscipere, amplecti, defendere, praedicare, praecipue sanctae memoriae Leonis apostolicae sedis praesulis dicta, sed etiam orthodoxos Patres, qui per diversa loca [Col. 1265A] zelo Dei ferventes dogmata salutaria nobis reliquerunt; ut venerandae memoriae Gregorius Nazianzenae civitatis episcopus, et Basilius Cappadociae episcopus, et Cyrillus Alexandrinus praesul, et Athanasius ejusdem Alexandrinae Ecclesiae pontifex, nec non et Joannes Constantinopolitanus antistes, et Hilarius Pictaviensis episcopus, et omni sapientia clarus Augustinus Hipponiregiensis [Hipponiensis] episcopus, et veneranda corona [venerandae coronae] Christi confessor Ambrosius Mediolanensis Ecclesiae praesul, simul et eruditissimus et omni luce conspicuus Hieronymus presbyter, quidquid hi docuerunt, sapuerunt, praedicaverunt, vel defensores exstiterunt, nos eorum acta vel statuta omni devotione suscipimus. His delegatis operae pretium duximus [Col. 1265B] quid nostra fides contineat adnectere [huic nostrae suggestioni fidei formulam, ut se nostra fides continet, adnectere].
Incipit expositio fidei Patrum Mediolanensis synodi.
Profitemur nos credere indivisibilem sanctam Trinitatem, hoc est Patrem et Filium et Spiritum sanctum, unum Deum, ita unum ut trinum, et ita trinum ut unum: Trinitatem in distinctis atque discretis personis, hoc est, Patrem, ex quo omnia; Filium, per quem omnia; Spiritum sanctum, in quo omnia, unius tamen divinitatis, unius essentiae, uniusque substantiae: in tribus quidem subsistentiis seu personis, ut Pater Pater sit, Filius Filius sit, Spiritus sanctus Spiritus sanctus sit: in una natura unaque substantia, [Col. 1265C] ut Deus unus, et solus, et summus credatur: non tres introducentes, ut Arius blasphemat, qui tres deos praedicavit, excellentiorem, minorem et inferiorem. Nos vero sanctam Trinitatem in unitate, et unitatem in sancta Trinitate confitemur. Nam cum dicimus omnipotentem Patrem, appellatio hujus paterni nominis ad Filii personam intenditur, et cum dicimus aeternum Filium, ad aeterni Patris personam refertur; et cum nominamus Spiritum sanctum ab aeterni Patris persona eum procedere monstramus.
Cum autem dicimus Deum Patrem omnipotentem, non potest hujus nominis evacuari sacramentum. Quia cum dicimus Patrem, Filium demonstramus; et cum dicimus Filium, Patrem declaramus; et cum dicimus aeternum Patrem, aeternum Filium demonstramus. [Col. 1265D] Nam si non invenimus initium vocabuli hujus paterni nominis, quando Pater sit dictus, consequenter ostenditur quia nec initium geniti reperimus. Obsecramus ut detur nobis ratio quando Pater hoc vocabulum, ut Pater vocitaretur, sortitus est: si in tempore, si extra tempus, dicat nobis aliquis quando primitus coeperit appellari: et si potuerit hoc approbare, nulla erit dubietas ex illo initio paterni nominis Filium initium accepisse quo pater nominatus est. Et si defecerit, imo quia deficit, nec poterit approbare, nec dare initium paterni nominis, quando Pater esse coeperit: profiteatur ergo nobiscum sanctam Trinitatem coessentialem atque consubstantialem nec Patrem ante Filium, nec Filium [Col. 1266A] post Patrem, nec Spiritum sanctum inferiorem fuisse, quia dum initium paterni nominis non invenitur, nescimus qua ratione Filio initium ascribatur. Quia cum dicimus sempiternum Deum Patrem, sempiternum Deum Filium ostendimus. Ideo sanctam Trinitatem in una natura unaque essentia atque substantia, et tribus subsistentiis, sive personis, profitemur.
Credimus autem ipsum Dei Verbum, hoc est, Filium Patris sine initio genitum: eumdem unum ex tribus subsistentiis de sancta Trinitate aeternum Filium, pro dispensatione facta pro nobis et nostra salute descendisse de coelis, incarnatum Verbum Dei et hominem factum intra Virginis uterum, uniens sibi nostrae naturae veritatem ex sancta et gloriosa Dei genitrice Maria virgine, perfectus Deus et perfectus [Col. 1266B] homo in duabus naturis, divinitatis scilicet atque humanitatis, consubstantialis Deo Patri secundum divinitatem, et consubstantialis idem ipse nobis, secundum humanitatem: non in duobus Filiis [duos Filios] divisus, sed unus et idem Dei et hominis Filius, in veritate duarum naturarum: in una subsistentia sive persona, divinitatis videlicet et humanitatis unitione facta, ut ex duabus perfectis naturis non duo Filii, sed unus idem Dei et hominis Filius, permanens quod erat, coepit esse quod non erat, dum sine initio aeterni Patris Filius factus est hominis filius. Ideo et unus est Dominus noster Jesus Christus habens in semetipso perfectionem divinae naturae, et perfectionem humanae naturae: et est unigenitus quidem ex Verbo [et Verbum], ut pote ex Deo Patre [Col. 1266C] natus, et primogenitus in multis fratribus; Filius enim Dei filius hominis factus est. Unde et duas nativitates ejusmodi ipsius unigeniti Dei Verbi confitemur: ante saecula quidem ex Patre incomparabiliter natum [unam], in ultimis autem diebus ejusdem ipsius incarnationem [Incarnati alteram] de sancta gloriosa Dei genitrice et semper virgine Maria; qui de Patre splenduit supra intellectum, de matre ortus est supra rationem, et cum Deus vere esset, factus [est] vere homo. Ideo proprie et vere Dei genitricem sanctam et gloriosam et semper virginem Mariam confitemur; non quia Deus Verbum initium ex ipsa accepit, sed quod in ultimis diebus unigenitus Deus Verbum, qui ante saecula erat, incarnatus ex ipsa immutabiliter [mirabiliter] homo [Col. 1266D] factus est, et cum invisibilis in suis esset, visibilis factus est in nostris; et cum impassibilis Deus esset, non dedignatus est passibilis homo esse, et immortalis, mortis legibus subjacere. Ipsum autem Deum et Dominum, qui in Bethlehem secundum carnem natus est, et similis factus est hominibus absque peccato, et crucifixus est pro hominibus sub Pontio Pilato, ipsum confitemur Deum, ipsum hominem, ipsum Filium Dei, ipsum filium hominis, ipsum de coelo, ipsum de terra: ipsum impassibilem, ipsum passibilem. Deum enim verum [Deus enim verus], qui natus est ex Deo Patre ineffabiliter, inenarrabiliter, incomprehensibiliter, ipse in tempore natus est de sancta virgine Maria, idem ipse Dominus noster [Col. 1267A] Jesus Christus, unus in [de] sancta Trinitate, conglorificatus Patri et sancto Spiritui [conglorificandus cum Patre et Spiritu sancto]. Nec enim quartam personae [quartae personae] adjectionem suscepit sancta Trinitas: duas autem naturas in una subsistentia divinitatis et humanitatis inconfuse, incommutabiliter Dominum nostrum Jesum Christum habere veraciter confitemur. Ita quoque et duas naturales voluntates, et duas naturales operationes habere, ut pote perfectum Deum et perfectum hominem, unum eumdemque ipsum Dominum nostrum Jesum Christum, pietatis nos regula perstruit, ipsum natum, ipsum passum, ipsum crucifixum, ipsum sepultum, eumdem ipsum resurgentem, et in coelos ascendentem, ad dexteram Patris sedentem, et ad [Col. 1267B] vivos et mortuos judicandos venturum, cujus regni non erit finis.
Observatio
Atque hinc lector animadvertat velim, quantum rem litterariam omnem, sive sacram sive profanam, [Col. 1268A] adjuvent veteres membranae in obscuris plerumque bibliothecarum angulis delitescentes, quidve conferant ad eruditionem, aut qui eas magno studio conquisitas et magno nonnunquam aere sibi comparatas viris diligentibus communicant, ut iis utantur, aut qui eas sua aliorumve opera nacti cum excusis Codicibus Herculeo labore conferre non non abnuunt. Ecce quam varia quamque eximia in collatione praecedentis epistolae suggesserunt nobis duo triave foliola in nostram bibliothecam, unde unde comportata, atque illud imprimis quod nemo hactenus divinare potuerat aut explicare: Nos autem omnes qui sub felicissimos et Christianissimos a Deo custodiendos principes dominos nostros per excellentissimos reges Christianae religionis amatores una cum, etc. Quod veteres illae membranae omnibus deinceps manifestissimum efficient hisce verbis quae inter uncos ascripsimus: Nos autem omnes, qui sub felicissimis et Christianissimis et a Deo custodiendis principibus nostris dominis Peretharit et Cunibert; praeexcellentissimis [Col. 1268B] regibus Christianae religionis amatoribus sumus una cum, etc. Qui vero fuerint Pertharitus, et Cumbertus ejus filius, a patre in consortionem regni Longobardici ascitus, si nescias, consulesis Pauli diaconi Aquileiensis Historiam Longobardorum.
Vita Amandi
[Col. 1267C] 1. Beatus Amandus in pago Herbatilico non longe a littore oceani Galliae, ab inclytis et catholicis parentibus traxit originem: cujus pater Serenus nomine dictus est, mater vero Amantia nuncupata est. Hic ab infantia litteris eruditus, inspirante sibi divina gratia, relictis parentibus et patria, vitam coenobitarum eligens, navigavit insulam nomine Oyem, quae distat a littore Galliae 40 milliaribus: ibique in quodam monasterio religionis habitum assumens, cum gaudio est susceptus. Quadam vero die dum per insulam ambularet, vidit quemdam serpentem seu colubrum mirae magnitudinis. Quo viso territus puer sanctus Amandus, in oratione prostratus, signum crucis contra serpentem opposuit, et ad latebram suam, ut inde nunquam exiret, fugere compulit, nec ex tunc apparuit. Et sic habitatores illius insulae a serpentino periculo liberavit. Parentes vero ejus voluerunt eum ad propria reducere, quibus minime acquievit.
[Col. 1267D] 2. Post haec Amandus licentiam et benedictionem a Patre monasterii, quod erat prope mare, postulans, causa peregrinationis solus in terra Burgundiorum in civitate Bethoricas multis diebus, annis videlicet 15, peregrinavit, et a sancto Austrigisilio illius civitatis episcopo benigne susceptus est. Ubi constructa cellula juxta ecclesiam, cilicio indutus, et pane hordeaceo et sicera sustentatus, vitam austeram duxit. Dum autem quadam die ad quemdam orationis locum ire desideraret, hora diei quasi sexta radio clarissimo [Col. 1268C] perfusus, per momentum horae totus orbis terrarum quasi sibi apparuit.
3. Deinde assumpto uno comite, asello sedens, per devia Alpium Italiam penetrans, ad visitanda sanctorum apostolorum ac martyrum limina et patrocinia, ad urbem Romam pervenit. Ubi deambulans per loca sanctorum diebus, ad ecclesiam Sancti Petri noctibus revertebatur. Sedente autem eo in gradibus ecclesiae in exstasi mentis, sanctus Petrus apparuit ei sereno vultu, et blando sermone dixit ut causa praedicationis reverteretur. Gaudensque de visione, cognovit invenisse gratiam Dei quam quaesivit.
4. Post haec Amandus in Gallias remeavit, praedicans Evangelium regni Dei. Erat autem vultu serenus, corpore castus, vigiliis et orationibus deditus, sermone cautus. Sic inter gentes anachoretarum gerebat vitam. Hic vero pueros transmarinos comparavit plurimos, et per baptismi lavacrum emundavit.
[Col. 1268D] 5. Rursum cum officio clericorum ad urbem Romam perrexit, et ab apostolico honorifice est susceptus. Pueros vero, quos duxit, per loca sanctorum donavit, Codices divinos utriusque Testamenti et tractatus, rediens Galliam, secum tulit. Cum autem pelago Sardiniae navigasset, nautis de pace et charitate praedicavit. Illis vero bibentibus et manducantibus apparuit piscis ingens, qui arte piscatoria captus est, unde nautae gavisi sunt. Orta autem magna [Col. 1269A] tempestate, de vita desperantes, omnia quae habebant jactabant in mare. Tunc omnes servum Dei Amandum deprecabantur, ut per orationem ejus Deus illos de mortis periculo liberaret. At ille consolans eos, verbum Dei intrepidus praedicabat. Beatus vero apostolus viro Dei Amando apparuit, dicens: Noli timere; non enim peribis tu et qui tecum sunt. Facto autem mane reddita est tranquillitas magna, et omnes ad portum incolumes pervenerunt.
6. Transacto autem aliquanto tempore, audivit sanctus Amandus esse in confinibus Francorum et gentilium unum pagellum, cujus vocabulum est Gaudens, juxta Sotaldis fluenta: qui propter ferocitatem gentis et terrae infecunditatem, praedonibus derelictus est, sed profanus et idololatriae deditus. Propterea Amandus exposuit se periculo, ut habitatores loci illius a laqueo diaboli liberaret, et Deo duce illuc perrexit, ubi multas tribulationes pro nomine Christi perpessus est, et sociis suis propter inopiam victus [Col. 1269B] et vestimenti ad propria remeantibus, solus remansit: et propria manu molam vertebat, et panem cinere mistum, quem edebat, faciebat. Saepe etiam dum fana destruebat, a feminis virisque percussus in flumine jactus. Captivos tamen nihilominus de servitute redimens, ad baptismi gratiam perduxit.
7. Dum autem quadam die ad Francorum curiam cultor Dei Amandus adveniens, ut Francis in unum venientibus Evangelium praedicaret, adduxerunt illi comites unum vinctum semivivum, gravissimis vulneribus percussum. Deprecatus est vir Dei pro ipso, ut religiosam vitam haberet, si de illis vulneribus evadere potuisset: nihilque potuit cum illo principe obtinere; jussitque comes illum hominem in ligno suspendi. Igitur suspenderunt eum, mortuumque relinquentes, domum sunt reversi. Servus autem Dei Amandus ad stipitem cucurrit, et corpus ejus ad suam cellulam portari praecepit, ubi more solito solus soli Deo pro se et omni populo preces fundere solebat. Jussitque fratres quiescere, et cellulae ostia [Col. 1269C] claudere. Totamque noctem in vigiliis, lacrymis et orationibus deducens, facto signo ad matutinas, aquam portari jussit, quam fratres more humano ad illum hominem sepeliendum putabant necessariam. Cumque cellulam fuissent ingressi, invenerunt hominem illum, quem mortuum dimiserant, sedentem atque loquentem, super quo plurimum admirari coeperunt. Amandus vero manibus suis plagas illas oleo fovit, et carnem ad alteram conjunxit, et cum coelesti medicina sanum et vivum ad domum suam ire permisit.
8. Audito autem tanto ac tali facto, ad baptismi gratiam et poenitentiae lamenta populus utriusque sexus currere coepit, et idola atque fana ipsorum igne concremavit, et in illis locis ubi inimicus humani generis habitabat, S. Amandus monasteria construxit, ecclesias fundavit, et ad cultum Christi populum induxit, et animas errore caecas luce veritatis illuminavit.
[Col. 1269D] 9. Deinde trans Danubium, ad terras ubi Christus non nominabatur, praedicare perrexit, ad martyrii palmam animo praeparatus, ubi libera voce Evangelium salutis praedicans aliquos ad baptismi gratiam adduxit; sed adhuc peccatis exigentibus alii verbum Dei audire noluerunt.
10. His itaque gestis, contigit ut Trajectensium episcopus moreretur. Tunc vir Dei Amandus a rege coactus, et a sacerdotibus jussus, et a populo electus, Trajectensium Ecclesiam regendam suscepit. Castra, vicos, villas circumiens, praedicando, arguendo, obsecrando, per triennium viam Dei populo demonstrabat, multique ad viam poenitentiae sunt conversi. Sacerdotes vero et levitae vocabulo, non officii merito, virum Dei praedicantem, et eis viam salutis demonstrantem, audire contempserunt. Sanctus vero Amandus excusso pulvere a pedibus suis, in testimonium illis in solitudinem perrexit, ibique in parva insula aliquanto tempore habitavit. Ingens autem plaga divinitus [Col. 1270A] illos verbi Dei contemptores subsecuta est. Unde per biennium inopinata pestilentia castra deserta sunt, vacuae domus, agri in solitudinem redacti sunt. Per illam omnem regionem, ubi praedicare ipse voluit, pene ullus remansit qui ejus praedicationi contrarius fuit.
11. Post spatium vero temporis, visitatis fratribus quibus per diversas provincias monasteria et ecclesias regendas commendaverat, audivit esse quamdam gentem ferocissimam errore deceptam, quae nunc Vasconia appellatur. Quae gens per saltus Pyrenaeos, per aspera et invia diffusa est loca: quae crebris eruptionibus, pugnandi agilitate, Francorum fines longe lateque vastando contrivit. Illuc itaque causa praedicationis accessit, ut eos ab idololatria et rapinis et a fallacia hujus mundi eriperet. Cum quadam autem die praedicaret, surgens unus ex eis, verbis risui aptis, Evangelium Christi et servum Dei Amandum detrahendo irrisit, et populum post se illa [Col. 1270B] vana laetitia attraxit. Eadem hora, divina ultione, angelus Satanae miserum invasit, statimque omnia membra ejus contraxit, et inter poenas confitens quod ideo patiebatur, quia servum Dei Amandum irriserat, miserabiliter exspiravit.
12. De finibus autem Vasconum egrediens, dum ad civitatem quamdam venisset, episcopus illius illum suscepit, et pro reverentia hospitalitatis, aquam ad lavandum manus sancto Amando detulit, jussitque ministro ut ipsam aquam servaret. Erat autem illic homo, qui lumen amiserat oculorum: cui episcopus ille ait: Si habes fidem, crede et lava oculos tuos in illa aqua in qua Amandus lavit manus suas, et lumen recipies. Cumque lavisset oculos, aperti sunt oculi ut videret clare.
13. Venerabilis autem senior Amandus, Christo duce revertens, in extremas Francorum regiones se direxit, egitque ibidem praedicationem apertam propter Christi nomen, et per diversas provincias [Col. 1270C] multas perpessus est injurias. Construxitque coenobium, et sicut pastor filios in Christo quotidie verbis divinis instruens, quosdam docebat verbo, alios proprio erudiebat exemplo.
14. Quadam die Dominica dum sanctus Amandus Palatinis proceribus praedicasset, rogatus ab episcopis et a rege Dagoberto missarum solemnia celebravit: finita vero oratione, privatim colloquium a rege secretius expetiit, ipsumque regem de capitalibus criminibus arguere coepit. Rex vero typho superbiae elatus, verba viri Dei audire noluit, sed iratus de finibus ejus exire jussit. Cumque servus Dei Amandus gaudio repletus a conspectu regis . . . ad locum maritimum navem invenire volens perrexit, et mare Britannicum transire voluit ad gentes Saxonum, ut eis Evangelium praedicaret, et in peregrinatione cunctis diebus vitae suae permanere volebat.
15. Post haec rex correptus febribus, culpam quam in virum Dei Amandum commiserat recognoscens, misit celeriter pro eodem ut ad se rediret: rogans [Col. 1270D] humiliter, ut sibi indulgeret, et filium Sigebertum, qui ei natus erat, baptizaret. Sanctus vero Amandus benigne regi offensam remisit, sed timens saecularibus negotiis implicari, puerum baptizare primitus renuit, sed tandem per sanctum Eligium et sanctum Audoenum, qui tunc in curia regis morabantur, precibus et instantia flagitatus, puerum filium regis baptizavit. Finitis vero collectis et orationibus catechismi et baptismi, cunctis tacentibus, infans ille regis filius 40 diebus clara voce respondit Amen. Quod pater audiens, repletus est gaudio, et compatrem suum cunctis diebus vitae suae habuit in magna reverentia et favore.
16. Sanctus autem Amandus impetravit a rege Sigeberto locum unum in Gallia qui dicitur Vaurum, et ibi coenobium aedificavit. Sed episcopus proximae civitatis hoc moleste gerens, jussit famulis suis ut inde eum ejicerent aut certe occiderent. Beatus vero Amandus eorum malitiam, Deo revelante, cognoscens, [Col. 1271A] ivit cum eis ad cacumen montis, ubi eum occidere cupiebant, nec suis sociis hoc revelavit, quia martyrium affectabat; sed subito orta tempestate, pluviae et grandines ita montem obtexerunt, quod maligni qui eum volebant occidere nihil viderent. Tunc sanctus Amandus tandiu oravit, donec reddita [Col. 1272A] serenitate et visu recepto ad propria redierunt. Multa quidem et alia miracula fecit Deus meritis sancti Amandi quae hic scripta non sunt. Hic quoque plenus dierum et operibus bonis migravit ad Dominum.
Chartae
Cum praesentium rerum status celeri cursu noscitur dilabi ad ruinam eternam, modo eternis comperimus sedibus permanere que in alimonia servorum Dei vel peregrinorum conferimus, hortante nos ac monente scriptura divina, dicente: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, qui vos recipiant in eterna tabernacula; et alibi: Jubemur condere thesauros in celo ubi fur non appropiat. Proinde ego Amandus miserrimus et peccator, pro remedio anime mee vel retributione vite eterne, ea que michi a Deo vel ex munificentia regum domni Childerici regis, [Col. 1271C] nec non et precelse domne Chinechildis regine per eorum preceptionem nobis fuerunt collata, hoc est villam nuncupatam Barisiaco, in pago Laudunensi sitam, ubi cenobium in loco cognominato Faverolas, in honore sancti Petri et Pauli apostoli, vel reliquorum domnorum sanctorum sub regula [Col. 1271D] Italico charactere scripta expungit Cointius, quasi textui inserta, cum regulam sancti Benedicti non impositam fuisse ascetis Barisiacensibus ab Amando contendat domni Benedicti seu domni Columbani construere inchoavimus, ubi virum venerabilem Andream abbatem preficimus; et ipso loco vel villa superius nominata Barisiaco cum omni integritate vel adjacentia ad se pertinentia dedimus ad edificandum; nec non et locella nuncupata [Col. 1272D] In Cinciniaco, id est, in territorio loci de Ciceri, qui parum a Barisiaco distat. Male in editis uno verbo Jucinciniaco. in Cinciniaco quem vir illustris Fulcoaldus dux per suam epistolam, cum jure et soliditate sua nobis pro anime sue remedio contulit, seu et mansum qui est infra muros civitatis Laudunensis, [Col. 1271D] quem vir venerabilis Gonfinus archidiaconus nobis per cartulam donationis noscitur delegasse; nec non et vineam in fine Crispiacense, cum vinitore nomine Wulberone, nobis vir illustris Chedenoaldus quondam dedit, seu et terram quam antedictus Chedenoaldus, nec non et illustris vir Vulsmarus super fluvio Sesmereia, ad monasterium edificandum inprimitus dederunt: hec omnia superius nominata a die presente [Col. 1272B] ipsius abbatis sua ditione ibidem consistente tradidimus atque transfudimus, ita ut ab hac die ipsum monasterium vel villam saepe nominatam Barisiacum, cum integritate vel adjacentiis suis, seu et locellis superius conscriptis, cum omni soliditate eorum, ut superius diximus, id est, domibus, edificiis, curtiferis, accolis, campis, vineis, pratis, pascuis, aquis, aquarum decursibus, vel reliquis quibuscumque beneficiis, habeat, teneat, possideat, suisque successoribus, auxiliante Domino, in perpetuum possidendum derelinquat. Si quis vero vel quelibet opposita persona, quod fieri non credimus, contra hanc cartulam deliberationis, quam ego spontanea voluntate mea fieri rogavi, irrumpere aut temptare voluerit, inprimitus iram divinitatis incurrat, et ab omnibus [Col. 1272C] liminibus sanctorum excommunicatus appareat, et insuper inferat vobis cum socio fisco auri libras X, argenti pondera XX, et coactus exolvat, et nichilominus presens cartula deliberationis omni tempore firma permaneat; et, ut circa vos cartula firmiorem optineret vigorem, manus nostre subscriptione subter eam subscripsimus. Actum Lauduno civitate, XVIII Kal. Septembris, [Col. 1272D] Annus V regni Childerici II concordat cum anno Christi 664 aut 665. Vox autem Childerici deest in editis a Cointio et Mabillonio. anno V regni domni nostri gloriosissimi Childerici regis. In Christi nomine ego Radebertus dyaconus mea manu hanc chartulam deliberationis, rogante domno Amando, scripsi et subscripsi. Notavi diem et tempora. Ego Amandus peccator hanc epistolam a me factam subscripsi, et eos qui subscribant rogo. In Christi nomine Attola, ac si peccator episcopus, subscripsi. Ego Paulus [Col. 1272D] presbyter subscripsi. [Col. 1272D] Voces Ego Willo presbyter subscripsi desunt in editis. Ego Willo presbyter subscripsi. Bertuinus subscripsi. Vafinus dyaconus subscripsi. Althecarius presbyter subscripsi. [Col. 1272D] Voces Gislehardus subscripsi, pariter in editis omissae. Variae lectiones, si quae aliae, nullius momenti visae sunt. Gislehardus subscripsi. Ymnius subscripsi. Grinbertus subscripsi. Gleobaldus, quod manu domni Amandi conscriptum vidi, subscripsi. Dado subscripsi. Martinus dyaconus subscripsi.
In nomine Domini Jesu Christi, ego Amandus miserrimus et peccator. Credimus ubique divinam nos pietatem regere et clementer salvare velle, quia et ingressum nostrum in mundum et exitum de mundo ante saecula ipse praenoscit. Proinde omnibus non habetur incognitum qualiter nos, longe lateque per universas provincias seu gentes, propter amorem Christi seu verbum Dei annuntiare, vel baptismum tradere, discursum habuimus; et nos de multis periculis pietas Dei eripuit, et usque tempore ipso perducere dignatus est. Sed dum jam corpore fesso et multis laboribus fatigato, jam in summa senectute [Col. 1273B] pene corpore praemortuo exitum de hoc mundo in proximo habere speramus, et quia nos Deus in istum locellum qui vocatur Elnonis perducere dignatus est, quem super largitate regia proprio labore visi fuimus construxisse; si nos ibi Deus de hoc mundo decreverit emigrare, peto, et coram Christo Jesu Filio Dei, conjurare praesumo ut nulli episcoporum vel abbatum, seu saecularium virorum, aut quibuslibet potestatibus hoc contrarium sit, ut corpusculum meum in ipso monasterio quod superius diximus [Col. 1274C] Votum assecutus est Amandus; sepultus enim fuit in monasterio Elnonensi, teste Baudemundo, qui et codicillum exaraverat, et Vitam sancti Amandi litteris commendavit. Obiit Amandus anno aetatis nonagesimo, aerae Christianae 679. Elnone, inter illos fratres requiescat, ubi jam nos ad ipsos fratres et corpore et anima commendavimus; et si itinere, aut ubiubi finis noster provenerit, ad ipsum locum quem superius memoravimus corpusculum nostrum licentiam habeant fratres vel abba [Col. 1273C] de ipso monasterio Elnone ibidem revocare. Si quis [Col. 1274A] vero contradicere, aut de ipso monasterio corpus meum per fortia abstrahere, aut temerario spiritu contradicere voluerit, imprimitus sanctae Trinitatis incurrat offensam, et ab omnibus Ecclesiis catholicis excommunicatus appareat, et a societate sanctorum extraneus efficiatur, et damnationem quam Dathan et Abiron sustinuerunt, quos infernus vivos absorbuit ipse sustineat, et sit anathema maranatha, quod est perditio, in adventu Domini nostri Jesu Christi; et nec sic nostram voluntatem mutare valeat, sed haec deliberatio nostra in perpetuo firma et inviolata permaneat; et, ut certius credatis, manu propria subscripsi et omnibus hominibus Deum timentibus ut subscribant supplicamus et rogamus. Quam epistolam fratri nostro Baudemundo presbytero [Col. 1274B] fieri rogavimus. Facta epistola in monasterio Elnone, anno secundo regni domini nostri Thodorici gloriosi regis, sub die decima quinta Kalendas Maii. Ego Amandus peccator hanc epistolam a me factam consensi et subscripsi. Ego in Christi nomine Reolus, ac si peccator subscripsi. Ego in Christi nomine Mummolenus episcopus subscripsi. Ego in Christi nomine Vindicianus ac si peccator episcopus, hanc epistolam, rogante domno Amando, consensi et subscripsi. Ego Bertinus abba subscripsi. Ego Aldebertus abba subscripsi. Ego Johannes, rogatus a domno Amando, consentiens hanc epistolam subscripsi. Ego Baudemundus peccator, jubente domno meo Amando, hanc epistolam deliberationis suae scripsi et subscripsi.
Hymni
Notitia historica
[Col. 1275A] Sanctus Mansuetus [Col. 1275A] De eo Acta Sanctorum, Februarii tom. III, pag. 135. Sabellae gentis Romanae sancto Ampelio suffectus est anno 677. Qui, ut sui episcopatus pie sancteque auspicaretur initia, suis comprovincialibus convocatis episcopis, contra Monothelitas synodum celebravit (anno 679). Anno vero 679 [680] cum iisdem interfuit Lateranensi concilio sub Agathone pontifice contra eosdem convocato, cujus decreta Mansuetus subscripsit. Hujus Mansueti nomine sanctus Damianus Ticinensis episcopus [Col. 1276A] scripsit epistolam ad Constantinum imperatorem in eosdem. Sunt qui affirment Mansuetum magno illi Constantinopolitano concilio interfuisse, quod vix credibile est, cum reversus Roma paulo post in contagio illo quod magnopere Insubriam afflixit, decessisse narretur die 19 mensis Februarii [Col. 1275B] Sanctus Mansuetus ex catalogo «sedit an. IX, [Col. 1276A] obiit XI Kal. Martii, sepultus est ad sanctum Ambrosium.» Obierit ergo an. circiter 681. PAPEBROCHIUS. . Jacet in Ambrosiano templo. De eo Martyrologium Romanum.
Epistola
(Vide supra, ad Damianum, hujusce tomi col. 1261.)
Praeceptiones ecclesiasticae
[Chlotarius] rex Francorum, vir inluster . . . . deremendum vel justo judicio termenandum resederemus, ibique venientis acturis monasthirii peculiaris patroni nostri domni Dioninse, ubi ipse preciosus in corpore requiisset, Ingober. . . . [Col. 1277B] Injuria temporum et scripturae vitiis deformatum, ipsis Mabillonii verbis, Annal. t. I, pag. 601, interpretabimur: «Ingoberga, jugalis seu uxor Ermeleni, contendebat Tauriacum villam ab eo sibi concessam fuisse; monasterii Sancti Dionysii actores [Col. 1277C] denegabant. Sed quidam pontifex, cujus nomen ex autographo avulsum, . . . ostendit precariam ab ipsa femina de eadem villa factam, qua constare videbatur Ermelenum ei hanc donationem fecisse. Actores Sancti Dionysii contra ostendebant venditionem et precariam ab eodem Ermeleno factam germano ipsius Chuglibercto, de omni corpore facultatis suae, et quod duae partes ab eodem Chuglibercto accepissent.» [Col. 1278B] In gratiam monachorum sententiam tulit Chadoloaldus, comes palatii, quam diplomate suo Clotarius confirmat. Mabillonii lectionem sequimur. sup. . . . fimena dedit in respunsis, quod acta conposcio talem habibat, qualiter ipsas villas ipse Ermelenus jocalis suos ei contullerat; sed ipse agentis econtra . . . . et predictus pontefex in presenti adstabat, et precaria ostendebat ab ipsa fimena facta, quo relicta, inventum est quod ipsa fimena de omne corpore . . . . corpore facultatis [Col. 1277B] ipsius Ermeleno fecisse: sed agentis predicti basilice vindicione, vel precario ab ipso Ermeleno in germano suo Chugliberctus . . . . conscripta ostend . . . . de omne corpore facultati sui conscripserat, et ipsas [Col. 1278A] in presenti ostendedirunt recensendas, et intendibant, quod ipsas duas partis de predictas villas Tauricciaco et . . . . dictas villas adgaecenciasque aearum in integrum suo dominio valeret vendecare. Propterea nus una cum nostris procerebus constet decrevisse, ut ipsas duas partis de pred . . . , dum et inluster vir Chadoloaldus, comis palatii nostri . . . . quod taliter hac causa acta, vel per ordeni inquisita, seo defenita fuisse denuscetur, jubemus ut ipsas . . . . domni Dioninse bactu . . . . que . . . . omni tempore habiant evendecatas; et sit inter ipsis de hac re in postmodum subita causacio.
Teoberctus rog . . . . Novembr. . . . an . . . . rigni nostri tercio [Col. 1278B] Mense Novembri anni tertii regni Clotarii jam currebat annus Chr. 638, cum Chlodoveus II, Clotarii pater, obierit circa initium Septemb. anni 656. [in nomine Domini feliciter].
[Chlotarius] rex Francorum, V. inl . . . . Siniscalcis [Col. 1279A] Vuidrachado et Anseberctho referendariis, et Chadoloaldo, comiti palatii nostro, ad universorum causas audiendum, vel recto judicio termenando resederemus, ibique venientes agentis monasthirii domni Dioninse, ubi ipse preciosus domnus in corpore requiiscit, adversus apostolico viro domno Berachario episcopo adserebant, eo quod Ermelenus quondam, vel filius suos Goddo in ger. . . . erachario contradicere . . . . debet, qui Beracharius econtra dicebat, eo quod ab ipso Ermeleno in geniture suo exinde epistola donationis fuisse conscripta, et ob hoc ipsa heredetas ad eodem pervenissit: sed in presenti antefati agentis domni Dioninse precepcione incliti recordationis domni et genituris nostri Chlodoviei, quondam regis protullerunt recensenda, ubi . . . . [Col. 1279B] Ermeleno . . . . (Mab. . . . . eceptio ) contenibat, ut ubi et ubi ille . . . . Ermelenus in Beroaldo heredebusque suis ficerat, invenibantur vacuas et inanis permansirent, et nullum sortirentur effectum; sed ubicumque antedictus Ermelenus vel filius suos Goddo eorum facultatem dare aut derelinquere vellibant, liberum ex permisso predicto princepe habirent arbitrium. Sed dummodo inter se fo . . . . ( foret ) et de h . . . . iat (desunt apud Mabill.) revocare dominium . . . . parti Beracharius episcopus ex ipsa facultate absque repeticionem agentum predicti monasthirii ad suum jure revocare deberit: quod et in presenti judicia nostra utrasque partis pro calcada ( Mab. calcanda) lite, vise fuerunt accepisse. Sed dum in ipsa causacione intenderent, veniens ex pro . . . . homo, nomene [Col. 1279C] Madroaldus, presentebus suprascriptis viris . . . . quod de predict. . . . fecere suprascr. . ., loca Madroaldo viro dedissit . . . . sed in presenti professus est, quod ipsas villas per vindicionis titolum, accepta sua pecunia distraxerat; suprascript. agentis sancti domni Dioninse in presenti asserebant quod illas duas partes de predictis villabus, quod Beracharius vindedirat, recipire vellibat. Sed in quantum inluster vir Chadoloaldus, comis pal. nostri nobis . . . . absque rep . . . . que heredebus vel . . . . seo agentis domni Dioninse habeat, evindicaret in villas, id sunt, Simplicciaco, Tauriaco, Stupellas, Flaviniaco, Pociusciniaco, Vassurecurti, Burgonno, Alintummas, Sastivale, Cambariaco, Bursiaco, Coriaco et Munciaco sitas in pagus Cinnomannico, Andicavo, Rodonuo [Col. 1279D] ( Mab. Rodonico) et Musfa: unde in causacionem [Col. 1280A] pro Chagilbertho quondam et Ermeleno ads . . . . prescrip. villas Simplicciaco, Tauriaco, Stupellas, Flaviniaco, Pociusciniaco, Vassurecurti, Burgonno, Alintummas, Sastivale, Cambariaco, Bursiaco, Coriaco et Munsiaco, quem per nostro . . . . quod in ipsas villas Beracharius habire poterit, inspecta sua epistola hujus mereti partibus sancti domni Dioninse vel . . . . facire et . . . . dictum . . . . domnus Beracharius. (Hic aliquot puncta apud Mab.) Illas duas partis . . . . partibus monasthirii placuit restaurare semileter antefa . . . . et expopondedit ut omni tempore, se alequa calumnia aut repeticionem quislib . . . . Madro.
[Clotharius, rex Francorum, vir inluster. Cum nos] . . . . . Vuaratttone, Baseno, gravionibus, item Amalberto, Madelando, seniscalcis, et Vuaningo, comite palatii, resederemus, ibique in praesentia . . . . latione actores sancti Aecclesie [Col. 1280D] Rothomagensis Ecclesia est quae hic Rotominsis appellatur. Sic Rotomo pro Rotomago legitur in Historia Gregorii Turonensis epitomata, Coll. hist. Fr. t. II, p. 407. Rotominse adversus V . . . . ad sancta Aecclisia Rotominse . . . . per eorum epistolas delegaverant post . . . . tenerent inlebete qui . . . . ab . . . . vel actores antedicti . . . . dicebant reddebere. Sed inquirentes eorum instrumenta, invenerunt quod illa porcio, hoc est de ipsa villa quod a . . . . erat hoc Erchenoaldo quondam majorem-domus [Col. 1280C] contulerat: et ipse Leudesius ligetemo ordene illa medietate . . . . habe . . . . ad . . . . ordene pri . . . . inter se, sicut decet sacerdotes, cum caretate inraciones ad basileca inter se aequaliter devidere deberint. Quod et in praesenti taliter noscitur convenisse . . . . ut . . . . omni mereto vel adjecentias suas, una cum terris, domibus, aedificies, m . . . . pascuis vel . . . . ad baselica domni Dionynse absque repeticione . . . . Audoino episcopo, vel successores suos Ecclesiae Rotominse cu . . . . nomenante . . . . vis . . . . ipsa . . . . loca medietate valeant possedere . . . . unde . . . . Dei.
[Col. 1280D] Chlotharius, rex Francorum, vir inluster. Ad mercedem [Col. 1281A] nostram in Dei nomine credimus pertinere, quicquid pro animae salute locis sanctorum conferimus, ut ibidem perenniter proficiat, et gloriam, Deo auxiliante, habere mereamur. Igitur dum nos et praecelsa genetrix nostra, domna Baldechildis regina, monasterium in honore sanctorum Petri et Pauli, apostolorum, et sancti Stephani, proto-martyris, super fluvium Somna, in loco qui dicitur Corbeia, quem Guntlandus quondam possederat, et ad fiscum nostrum pervenerat, ubi praeest venerabilis vir Theodefridus abba, pro aeterni numinis intuiti aedificari praecepimus, ut monachi sub sancta regula ibidem debeant conversari. Cognoscat strenuitas vestra quod nos ipsam villam Corbeiam ad ipsum monasterium, cum adjacentiis suis in integrum, seu et alias villas [Col. 1281B] nuncupantes Folieto, Gentilla, Cipiliaco, Fortilca-Villa, vel reliquas adjacentias earum ad integrum, Albiniaco cum adjacentiis vel appenditiis suis, quantum ibidem fiscus noster tenuit, ad integrum in pago Ambianense, seu et Monciaco, Walliaco, Bellirino, cum adjacentiis earum in pago Atravatense: immoque et villam quae vocatur Templum Martis, sitam in pago Ambianense, ad integrum, cum pagena de silva de foreste nostra Windegonia, hoc est, per loca denominata, a fine Cartainse usque in dominico lacco, per Siccasi derude, per cervorum Marcasio, per Bagusta, per via publica, usque Fraudehario exsarto. Similiter et portionem in loco qui vocatur Taceaco, quem Frodinus de Ursino dato pretio comparavit, et ad fiscum nostrum ipse Frodinus in compensationem [Col. 1281C] pro alia re dedit, in ipso pago Ambianense, a die praesenti, sub integra immunitate, absque introitu judicum, visi fuimus concessisse. Proinde per hanc praeceptionem specialius decernimus esse mansurum ut, tam ipsum locum Corbeiam quam et suprascriptas villas, una cum terris, domibus, mancipiis, aedificiis, vineis, silvis, pratis, pascuis, farinariis, et cunctis appenditiis, vel quod ibidem videtur adspicere, pars ipsius monasterii vel omnis congregatio de ipso monasterio valeat possidere vel dominari. Et nullus quilibet de judicibus, nec ad ipsum monasterium, nec ad homines suos, nec in curtes suas, quicquid a die praesenti ibidem contulimus, et quod a nobis vel a succedentibus domnis regibus, vel a [Col. 1281D] Deum timentibus hominibus inibi fuerit collatum, nec ad causas audiendum, nec freda exigendum, nec mansiones faciendum, nec paratas requirendum, nec [Col. 1282A] ullas redhibitiones in villis superius nominatis, quidquid tempore praesenti videtur possidere, aut adhuc, ut diximus, a nobis vel a succedentibus regibus, vel a Deum timentibus hominibus inibi additum vel delegatum fuerit, ipsa judiciaria potestas non praesumat ingredi, sed pars ipsius monasterii vel omnis congregatio ibidem consistens, absque introitu judicum, ut diximus, sub integra immunitate possidere valeat vel dominari. Et ut haec praeceptio nostra perenni tempore firmiorem obtineat vigorem, nos et praecelsa genetrix nostra Baldechildis regina, signaculis manus nostrae subter decrevimus affirmare.
[Col. 1282B] Chlotharius, rex Francorum, vir inluster, omnibus agentibus tam praesentibus quam futuris. Cognoscat magnitudo seu industria vestra, pro mercedis vestrae augmento et divino intuitu, tale nos actoribus seu discursoribus monasterii virorum Corbeia, quod domna et genetrix nostra Baldechildis regina suo opere construxit, praestitisse beneficium, ut quotienscumque monachi, missi, vel discussores ipsius monasterii, partibus provinciae, vel per reliqua loca, ad cappas comparandas aut reliquas opportunitates ipsius monasterii exercendum, seu cellarium fuerint egressi mercandum in quibuslibet locis vel territoriis seu partibus, ubicumque teloneum, pontaticum, rotaticum, ceterasque redhibitiones fiscus noster a discursoribus, seu iter agentibus exigere consuevit, [Col. 1282C] habeant hoc monachi in jam dicto monasterio Corbeia consistentes, tam praesentes quam in futurum inibi advenientes, in omnibus indultum simulque concessum. Ea scilicet ratione ut neque nos, neque juniores, aut successores nostri, ullo unquam tempore, de eo quod superius continetur, a monachis aut missis vel discursoribus ipsius monasterii exigere nec requirere, ullis locis ullisque ordinibus infra terminos regni nostri praesumatis. Sed ut super habetur insertum, habeant ipsum beneficium jam dicti monachi sanctae congregationis Corbeia monasterio et actores eorum, ex nostrae largitatis munificentia concessum simulque indultum, quo potius delectet ipsam sanctam congregationem ex ipso beneficio pro [Col. 1282D] stabilitate regni nostri Domini misericordiam exorare. Et ut haec praeceptio firmior habeatur et per tempora conservetur, nos et praecelsa genetrix nostra [Col. 1283A] domna Baldechildis, regina maxima, nostris signaculis subter eam decernimus adfirmare. Vidrehadus jussus. Signum gloriosi domni Chlotarii regis. [Col. 1284A] Signum praecelsae Baldechildis reginae. Data sub die [Col. 1283] In Collect. concil. Labb. et Hard. legitur dies XIII pro die XXIII, quod forte typographorum oscitantiae tribuendum est. XXIII mensis Decembris, anno V regni nostri, Stirpiniaco. In Dei nomine feliciter.
Prolegomena
[Col. 1283A] Decem edimus diplomata sub Childerici II nomine, sincera quidem septem, sed supposititia tria. De sinceris primum agendum est.
1. Diploma [Col. 1283D] In nostra recensione. Edit. n. I, quo Childericus II et Chinechildis regina Amando episcopo villam Barisiacum [Col. 1283B] in Laudunensi pago sitam concedunt, saepius editum recudimus ex apographo quod domnus Quinsert, inter alia plura, ex chartulario Sancti Amandi deprompsit, et in chartophylacium nostrum invexit. Miraeus, Opera dipl. t. I, pag. 125, et alii editi in notis citati reginam appellant Blidechildem, quae regina quidem, et uxor Childerici fuit, sed quam Childericus adhuc puer, anno 2 regni sui, quo datum diploma dicitur, in uxorem nondum duxerat. Genuinum hujus reginae nomen docet chartularium, Hinechildis, seu asperiori sono, ut olim efferebatur, Chilnechildis, quae scilicet relicta fuit Sigeberti II. Eo defuncto, in Austrasia tutelam gessit Childerici regis, geniti a viri sui Sibeberti fratre.
2. Childericus II dona monasterio Senonensi, in Vosago, contulit diplomate n. II, ex archivo Senonensi a Mabillonio deprompto. Annal. t. l, pag 692. Desunt notae chronologicae; annum praefiximus 661, juxta receptam criticorum opinionem. Sic autem ii sententiam suam tuentur: Ab Ottone rege anno 949 confirmatum [Col. 1283C] fuit instrumentum, ut videre est in Coll. script. rer. Franc. t. III, pag. 381, quod dicitur emissum ab antiquo Hildrico rege. Inde autem arguunt Childericum hunc fuisse hujus nominis secundum, quem antiquum vocant, ad discrimen cum Childerico tertio, regum Merovingicorum ultimo. Fatendum tamen id non bene congruere cum chronico Senonensi (Spicil. Dacher. t. III, pag. 273) quod conditum Senonense monasterium testatur anno Christi 720. Tunc autem, non Childerico II, sed Chilperico filio ejus, tribuendum foret diploma de quo agimus. Facilis de Chilperico in Childericum lapsus, nec raro gravius erraverunt amanuenses.
3. Prooemium breve diplomatis Childerici II, n. III, a pluribus editum, ex chronico Monasteriensi Sancti Gregorii depromptum est, exarato anno Christi 1194, a Martenio primum vulgato, nuper ab abbate Grandidier, in Hist. eccl. Strazburg., t. I, pag. 19, accuratius recuso. Ex chronico discimus collata fuisse [Col. 1283D] hoc diplomate dona, a Childerico rege, monasterio Sancti Gregorii in Alsatia. Id quidem ex ipso fragmento erui nequit; sed nomen Emhildis reginae, quod ibi legitur, a Childerico II emissum instrumentum docet; hoc enim nomine agnoscere est reginam Hinechildem, seu Chinechildem, quae tutelam Childerici II gerebat, ut supra, num. 1, diximus. Ex chronico eodem, annus emissi diplomatis arguitur 661, aut circiter; ergo Cointius, Annal. t. III, pag. 596, infeliciter arbitratur conditum Sancti Gregorii monasterium circa annum 667. Periit autographum, quod suo tempore salvum exstitisse ait chronographus, apud Marten. Thes. anecd. t. III, col. 1435. Notandum praecipue ibi Rotharium dici Strazburgensem episcopum. Prima enim est haec Argentinensis Ecclesiae appellatio sub nomine Strazburgi [Col. 1283D] Vide tamen Gregorium Turonensem, l. IX, c. 36. ; de hoc videsis Hist. Eccl. Strasburg. t. I, pag. 20.
[Col. 1284A] 4. Aliud exstat, n. X, omnino sanum ejusdem Childerici diploma, quo eidem monasterio conceduntur homines duarum villarum in Alsatia. Jam pluries editum, sed corrupte, recudit ex autographo Schoepflinus, Alsat. diplom. t. I, pag. 4, et aeri incidendum curavit: Instrumentum, quo antiquius nullum Alsatia [Col. 1284B] possidet, eodem Schoepflino teste. Monasterii hujus primarium nomen fuit monasteriolum Confluentis, ut hoc testatur instrumentum; et sic dictum, quod conditum fuit ad confluxum duorum rivulorum, ut docet Mabillonius, Annal. t. I, pag. 457. Quod autem sancto Gregorio dicatum fuit, Sancti Gregorii in Valle nomen sumpsit, vernacule Munster en Gregoriental.
5. Duo habemus Childerici II diplomata, pro monasteriis Stabulensi et Malmundariensi. Prius, II. V, a Martenio, ampliss. Collect. t. II, col. 9, ex chartulario Stabulensi depromptum fuit. Ibi Childericus II Germiniacum his monasteriis a Sigeberto rege concessum asserit. Expungenda insolita nota chronologica anno Incarnationis 640, ad calcem a neotericis addita, infelici computatione; neque enim, nisi post viginti abhinc annos Childericus II regnum auspicatus est. Circa annum 664 datum fuisse conjicimus instrumentum, quod ibi Remaclus solo abbatis nomine appellatur, qui anno 662 episcopales infulas deposuerat, ut dicit Mabill. Annal. t. I, pag. 457. Fatemur [Col. 1284C] tamen omissam videri posse vocem episcopus. Sic enim legitur: Pater noster Remaclus et abba. Scribendum forte fuit episcopus et abba, ut vulgo in aliis instrumentis vocatur Remaclus; et hanc lectionem tuetur vocula et, quae hic otiosa manet, et praetermissam episcopi vocem indigitat.
6. Alterum Childerici II diploma, n. VII, ab eodem Martenio, ampliss. Collect. t. II, pag. 10, ex chartulario Stabulensi vulgatum, et saepius recusum, confirmat monasteriis Stabulensi et Malmundariensi silvam quam eis Sigebertus II concesserat [Col. 1284D] Diploma Sigeberti vide supra, col. 321. , ad medietatem tamen reducta donatione. Hujus confirmatio data est sub nominibus Childerici simul et reginarum, Emnechildis, Sigeberti relictae, ac Blichildis, uxoris Childerici; haec ei nuperrime nupserat; emissum enim fuit instrumentum octavo regni regis anno, id est anno Christi 667, quo vix quartum decimum annum expleverat Childericus. Hinc patet Remaclum, qui tunc dicitur Stabulensis et Malmundariensis abbas, [Col. 1284D] vitam produxisse pluribus annis post annum 664, sub quo ipsius obitum ex conjectura collocat Mabillonius, Acta SS. Bened. t. II, pag. 473, not.
7. Diploma n. IX, quo Childericus II immunitatem amplissimam concedit Dervensi monasterio, anno Christi 673 ascripsimus: datum enim dicitur anno regni III, quod de regno in Burgundia accipiendum est, siquidem in Burgundia situm est monasterium Dervense; regnum autem Burgundiae adeptus est Childericus post mortem Clotarii III, qui obiit anno 670. Erutum fuit instrumentum ex chartario Dervensi, et ad fidem Camusati a nobis recusum est; sed postmodum, inspecto ipso chartulario, et diligenter cum editis collato, paucas quidem, nec magni momenti, lectionum discrepantias deprehendimus, quas inter uncos ascripsimus.
Tria sub nomine Childerici II edita diplomata manifestae falsitatis indicia exhibent.
1. Primum horum, n. IV, fingitur ad Amandum praesulem et abbatem. Hoc diplomate Childericus Nantuacensi monasterio dona confert, et confirmat privilegium a Gregorio papa eidem monasterio concessum, quod ad se rex a Gregorio directum ait. Id vero falsum prodit; nec ullus papa nomine Gregorius exstitit regnante Childerico II. Deinde, datum dicitur diploma Parisiis, anno V (regni) Childerici, id est, anno Christi 664; hoc autem anno, Parisiorum civitas, in Childerici ditionem nondum cesserat. Denique, privilegium emissum a rege dicitur, concedente Theodorico fratre ejus, quasi tunc regnaret Theodoricus, qui nonnisi post annos plures rex renuntiatus est. Bulla Gregorii, quam Childericus confirmat, ipsa supposititia est. Amandus praesul et abbas, conditor Nantuacensis monasterii appellatur; is est Trajectensis episcopus, [Col. 1285B] qui inter sanctos fuit relatus, et quem ibi sepultum pro conditore venerantur Nantuacenses. Sed vetus fabella est potius quam traditio, ut Mabillonii, Annal. t. I, pag. 373, verbis utamur, quam tamen antiquis loci monumentis et martyrologiis consignatam, cum nova Gall. Christ. t. IV, col. 215, fatemur. Cointius, Annal. t. III, pag. 791, et Mabillonius, Annal. t. I, pag. 461, volunt falsarium confudisse [Col. 1286A] Elnonense monasterium in dioecesi Tornacensi, ab Elnone Belgii fluvio sic dictum, cum Nantuacensi monasterio in dioecesi Lugdunensi, Helnoni monti proximo. Sic quoque conjiciunt auctores Novae Galliae Christianae, ubi supra.
2 et 3. Duobus diplomatibus, n. VI et VIII, Childericus II ecclesiae Cenomanensi concedit quidquid fisco competebat in curte, seu villa Arduno, in pago Pictaviensi. Ambo supposititia judicavimus, quae non alia, nisi Actorum episcoporum Cenomanensium, auctoritate nituntur, quorum fides maxime suspecta est. Sic autem falsum arguimus. Prius diploma datum dicitur anno 7 regni Childerici, scilicet hujus nominis II; nam directum est ad Didonem Pictaviensem episcopum, qui, regnante Childerico II, Ecclesiae Pictaviensi praefuit. Porro, falsi indicium est haec ad Pictaviensem episcopum inscriptio. Hoc enim instrumento ecclesiae Cenomanensi rex fiscales reditus in Arduni curte concedit; quod ad Cenomanensem [Col. 1286B] quidem episcopum, nulla ratione ad Pictaviensem, spectabat. Alterum diploma anno regni 11 signatur, et ibi defunctus dicitur Berarius, Cenomanensis episcopus, qui non nisi post septimum a morte Childerici annum obiit. De anno quo Berarius decessit videsis institutam a Cointio, in Annal. t. IV, pag. 33 et seq., disputationem. Adde in utroque formulas insolitas.
Praeceptiones ecclesiasticae
Childericus, rex Francorum, et Chinechildis regina, viro illustri Bertuino comiti et Bertelando vicario. Merito largitatis nostre munere sublevantur qui pro parentibus nostris, vel etiam pro nostre adolescentie etate famulantur. Proinde cognoscat magnitudo seu utilitas vestra quia nos, propter nomen Domini vel amorem celestem, apostolico patri nostro Amando episcopo, villam nostram, nuncupatam Barisiacum, sitam in pago Laudunensi, quam [Col. 1286C] usque nunc fiscus noster tenuit, promtissima devotione, cum universis villulis ad se adspicientibus, et cum omni integritate ad se pertinente, concedimus et concessam esse volumus. Quapropter auctoritate nostra presenti decernimus ac jubemus, quod in perpetuum volumus esse immansurum, ut ipsam villam memoratam Barisiacum, cum omnibus ad se pertinentibus, tam in terris, domibus, vineis, silvis, pratis, pascuis et mancipiis ibidem commanentibus, sicut fiscus noster ibidem tenuit ac possedit, et ipse pontifex domnus Amandus, ad opus monachorum suorum, absque ulla contradictione vel dominio ratione [ Leg. diminoratione] teneat ac possideat. Sic [Col. 1287A] igitur in integrum hoc nostre concessionis beneficium firmum esse volumus, ut jam dictus pontifex, de ipsa villa Barisiaco, et de rebus ad eam pertinentibus, habendi, tenendi, freda exigendi, mansiones faciendi, dandi, commutandi, vel quidquid elegerint faciendi, liberam ac firmissimam per nostram auctoritatem habeat potestatem. Insuper omnes successores nostros per nomen Domini adjuramus, ut nullus eorum ipsam villam, cum omnibus ad se pertinentibus, domno Patri Amando vel suis monachis auferre, presumat, vel ullam inquietudinem faciant. Quod quicumque est ille fecerit, judicium portet et sententiam damnationis incurrat. Et ut hec auctoritas circa ipsum pontificem et monachos ejus firmior habeatur, et per tempora succedentia [Col. 1287B] perpetuo conservetur, et ego, dum propter imbecillam aetatem minime potui subscribere, manu propria subtersignavi, et regina subterscripsit. Signum Childerici regis. Chinechildis regina subscripsi. Datum sub die kalend. Augustas anno II, regnante domno nostro Childerico rege [Col. 1287D] Austrasiae rex datus est Chilpericus anno 660, ante sextam diem Septembris, Longueruaeus, Annal. Franc. ad calcem, t. III, Collect. scriptor. rer. Franc. pag. 690; an vero ante initium mensis Augusti incompertum est. Ergo non liquet an prima dies Augusti, anno 2 regni ejus, anno Chr. 661 aut 662 assignandus sit. .
Childericus, rex Francorum, omnibus viris apostolicis patribus nostris, nec non inlustribus viris comitibus, vel omnibus audientibus et futuris. Oportet clementiam regalem inter petitiones ceterorum praecipue sacerdotibus Dei benigne auditum accomodare, quodque pro timore divini nominis postulatur, [Col. 1287C] ponatur ad effectum, ut eo fiat ad mercedem quo servis Dei congruit ad quietem. Quod enim talibus devota mente impenditur, major exinde procul dubio merces adquiritur, sicut scriptum est: Dispersit, dedit pauperibus: justitia ejus manet in seculum seculi. [Col. 1287D] Gundelbertus, juxta Senonense chronicon, in [Col. 1288D] Spicil. Acheriano, t. III, pag. 273, XIII saeculo scriptum, Senonensis episcopus fuit anno Chr. 720, quod nec cum regno Childerici II, nec cum catalogo episcoporum Senonensium conciliari potest. Mabillonius, Ann. t. I, pag. 462, conjicit Gundelbertum fuisse regionarium episcopum, et conditum ab ipso monasterium Senonense arbitratur circa annum 661. Quod autem nomine Childerici hic intelligatur Childericus II, Clodovei junioris filius, id liquet ex renovatione diplomatis ubi Childericus vocatur antiquus, ad discrimen Childerici III, Merovingicae stirpis ultimi, ut acute notat Mabillonius, ubi supra, pag. 693. Gundelbertus igitur, episcopus sive abba, monasterium in honore sanctae Mariae et sancti Petri sociorumque ejus, in pago Calvomontisi in Vosago, super fluviolum Rabadonem visus est aedificasse, ubi plurimam ad praesens monachorum turbam noscitur adunasse. Hujus itaque viri sancti petitione suscepta, ut scilicet clementia nostra quietem ipsorum servorum Dei praeceptione vigoris nostri debeat roborare, placuit huic nostrae auctoritatis decreto plenius inserere, sub quo tranquillitatis ordine, [Col. 1287D] juxta religionis normam, Domino protegente, securi valeant in perpetuum residere. Non autem super hoc nobis aliquis detrahendum aestimet, quia [Col. 1288A] non de canonica institutione convellitur, quidquid domesticis fidei pro tranquillitatis beneficio conceditur. Nec causetur quispiam quasi novum nos aliquid vel inusitatum stabilisse, cum antiquitus, juxta constitutionem pontificum, per regalem sanctionem, multorum sanctorum monasteria sub eodem libertatis videantur privilegio, quo et praesens volumus cum Dei adjutorio praemunitum consistere. Ideoque propter nomen Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, quicquid ipse domnus Gundelbertus ex permissu nostro in Vosago laboravit super fluviolum Rabadonem, et Grandemrivum et Dolonosum, concedimus ad ipsum monasterium, Senonicum dictum, quod a novo aedificavit per fines et marchias, terminos vel confinia, id est Pertulumvillare, Almarega, usque in [Col. 1288B] summas campanias, et Medium montem, et Petri a Fontanam inter duas stratas usque in Bruscam, Marcofeldis cum Rotundomonte; deinde in strata Sarmatarum usque in Marisanga, cum Dolosana fontana, cum Hurino monte, et cum ipsa fontana Hurinega et Foreste abitatione, usque in Rabadonem, cum Pigero rivulo. Haec omnia denominata cum terminis rerum, vel quidquid in Calvomontinsi, Suetinsi, Salinsi . . . seu cum omnibus locis videtur idem monasterium in praesenti possidere vel poterit adquirere, secundum hanc nostrae delegationis paginam liberrima sibi illibataque permaneant. Hoc in augmentum adhibito, ut nullus penitus judicum, praesumtione sua vel cujuslibet hominis licentia, praefatum monasterium absque voluntate ipsorum servorum [Col. 1288C] Dei in alterius hominis jus vel dominium audeat vertere, vel sibimet usurpare: et si hoc fecerit, quod primum est, iram Dei incurrat, et regalis offensam gratiae sustineat. Illud etiam nobis pro integra visum est mercede addendum, ut tam illas quae ex nostra largitione, quam eas quae ex adquisitione seu delegatione posterorum ad saepedictum monasterium devolutae fuerint possessiones, nulla unquam judiciaria potestas, nec praesens, nec succidua, ad causas audiendum aut aliquid exigendum praesumat ingredi, sed sub immunitatis privilegio, hoc ipsum monasterium vel congregatio sua sibimet extra omnes fiscos debeant possidere; et quidquid inde fiscus noster forsitan, aut ex eorum hominibus, aut ex illorum [Col. 1288D] servitoribus, vel in eorum agris manentibus, vel undecunque poterat sperare, aut solebat suscipere, ex indulgentia nostra, penitus ipsi sancto loco ad stipendia Deo ibidem servientium remittimus, et in [Col. 1289A] Dei nomine concedimus: ut tam nobis praesentibus, quam per tempora succedentibus regibus et principibus, ad compendium debeant cuncta proficere, et pro aeterna salute et felicitate patriae seu regis constantia delectet ipsos monachos immensam Domini pietatem interpellare. Quod praeceptum decreti nostri, Christo in omnibus suffragante, ut firmius nunc et perenniter conservetur, conscriptione manus nostrae infra studuimus roborare, et de anulo nostro jussimus sigillari.
Hildericus, rex Francorum, Bonifacio duci. Nos admoniti amore spiritali et divina virtute et regni [Col. 1289B] clemencia, quod sine dubio per hoc augmentari confidimus, per consilium Emhilde regine, seu apostolici [Col. 1290A] viri Rotharii, [Col. 1289C] Primam hic apud antiquos mentionem urbis Argentinensis, sub nomine Strasburgi, notat domnus Grandidier, jam saepe laudatus, ubi supra, pag. 20. Strazburgensis episcopi, seu omnium Francorum prudentium palatium nostrum inhabitantium, et ut culmen regiminis nostri floreat, et in prosperis maneat, cognoscat magnitudo vestra quia nos, pro mercedis superne augmento, aliquid de rebus fisci nostri sanctis condonare debemus. Caetera desunt.
Rex Childericus, filius bonae recordationis Clodovei, Amando praesuli atque abbati. Gaudeo, frater charissime, sanctitatem tuam, opinionemque tuae religiosae vitae toto orbe dilatari; supra namque cum ad civitatem Parisius devenissemus, perlata ad nos [Col. 1290B] [Col. 1289D] De qua agitur hic epistola pro supposititia habetur ab omnibus, nec inter Gregorii Magni papae epistolas reperitur. Hanc tamen, ut connexionem quamdam habentem cum diplomate Childerici, ex Brequigny Collectione depromptam, hic exhibendam sensimus: [Col. 1290B] « Praeceptio Gregorii papae ad Childericum II, Francorum regem, directa, qua immunitates concedit Nantuacensi monasterio (ann. 664). «Gregorius, servus servorum Dei, Childerico, Francorum regi. Quoniam innumerabilibus mundus procellis quatitur, adeo ut penitus nos qui regimem animarum suscepimus, et qui ad portum aeternae tranquillitatis alios deducere debuimus, potius majus discrimen patimur; sed quid nobis agendum considerandumve est, nisi divina misericordia imploranda: infoelix quippe animus occupationis pulsatus vulnere, magnis maris fluctibus percutitur, atque immanissimis procellis tempestatis illiditur; cumque navigamus longius, nec portum quietis praevalemus videre, haec idcirco dixerim, quia nos a vobis longe sepositi, [Col. 1290C] ita undique percutimur, undique amaritudinibus replemur, atque innumerabile genus hominum, quod in nostra terra, prae multitudine nimia, quasi spicarum more, segetes surrexerunt, sanctissimas aras depopulantes, eversa castra, crematae ecclesiae, destructa monasteria virorum ac faeminarum, desolata praedia, atque omni cultore destituta, in solitudine vacua terra, in ea nullus possessor inhabitat, occupaverunt bestiae loca quae prius magna hominum multitudo tenebat; in hac enim terra in qua nos vivimus finem suum mundus non invenit, sed ostendit: quid autem in aliis mundi partibus agatur ignoro. Solummodo a beato Amando nostro coepiscopo didicimus, in omnibus rebus spiritalibus honestissimo vestro regimine regnum vestrum, prae caeteris, pace et tranquillitate, Christo tribuente, pollere; retulit quoque vestra munificentia sibi olim concessum coenobium in finibus Francorum positum, quod Helnone sive Nantuacum nuncupatur, nunc a vobis [Col. 1290D] affluentissime de vestris redditibus et praediis et fiscis ad fratrum victualia dotatum atque locupletatum, de quo vobis gratiarum dona cum benedictione misimus. Ipsum namque praefatum coenobium dum responsis ecclesiae deserviret, et ob hoc ad venerabilem praedecessorem nostrum, illuc cum regrederer, poscentes memorato patre Amando atque abbate Latercenio, cum multis religiosissimis viris sanctitate praeditis, basilicam ipsius loci, in honorem Petri et Pauli omniumque apostolorum honorifice consecravi, ipsique loco tale privilegium concessi, ut nullus princeps nec episcopus, neque ulla judiciaria potestas ibidem praeficere audeat abbatem, nisi quem concors congregatio pari consilio et voluntate secundum Deum elegerit, sicut Benedictus pater praecepit; postquam electus fuerit ab illis prius sedis Romanae munus accipiat, ipsiusque benedictione fungatur, nisi assensu ejus concedatur alicui licentia; sed neque ipsi archiepiscopo Lugdunensi, neque ulli episcopo [Col. 1291D] committimus, illi ecclesiae vim excommunicationis inferre ullo modo, nisi apostolica deliberatione. Sed et si quis fidelium Romam ire disponens, sumptusque ei defuerint, ipsum memoratum locum adeat, et ibidem pro posse eleemosynam fratribus impendat, eadem forma benedictionem apostolicam sine dubio inibi percepturus, sicuti si limina apostolorum pervenisset. Statuimus de caetero, ut nullo modo quis hunc locum violare audeat, nec vim inferre; quod si quis temerario ausu infregerit, anathematis ultione damnetur, ita ut deinceps inviolata illibataque haec nostra praeceptio sive interdictio conservetur.»
In Dei nomine, Hildricus, rex Francorum, vir inluster. Illud nobis ad stabilitatem regni nostri, Deo [Col. 1292A] auxiliante, provenire credimus, si justa decreta domni Sigiberti regis, divae memoriae, patrui nostri, confirmare et roborare deliberamus. Nam venerabilis pater noster [Col. 1292D] Remaclus hoc loco appellatur solo abbatis nomine, qui utroque episcopi et abbatis titulo insignitur in Sigeberti diplomate supra edito, col. 325, sub anno 651. Episcopalis oneris impatiens Remaclus, abdicato Tungrorum episcopatu, ad quem evectus fuerat, secessit in monasterium Stabulense, Mabill. Annal. t. I, pag. 467, circa annum 662. Conjicimus igitur, post hunc secessum, absque titulo episcopi eum aliquando appellari potuisse, unde post annum 662, nec incommode circa annum 664, emissum credi potest diploma de quo agimus. Remaclus et abba clementiae regni nostri suggessit, eo quod memoratus domnus Sigebertus rex villam, Germiniacum nomine, in pago Remensi sitam, ad monasteria Stabulaus et Malmundarium, quae ipse princeps et rex suo opere construxit, cum quibusdam aliis dominicationis suae rebus contradidit, cum omnibus suis appenditiis, in qua sunt molendini duo sub uno tecto, cum aria super fluvium Suppia, vinea in Betereo cum vineatore; et quod haec omnia possidenda ad integrum ad ipsa monasteria, quae sunt in honore patroni nostri Petri simul et Pauli, apostolorum, Johannis Baptistae et S. [Col. 1292B] Martini, vel ceterorum sanctorum qui ibidem venerantur, per suam regiam praeceptionem illi concessit. Unde et ipsam regiam praeceptionem nobis proferens relegendam, eam nostra regali auctoritate confirmari petiit. Cujus petitionem, sicut unicuique justa petenti secundum regiam majestatem decernentes implere, effectum voluntatis ejus nos in omnibus cognoscite confirmasse; praecipientes et stabilientes ut, sicut per inspectam jamdicti principis praeceptionem, ipsa villa superius nominata, cum integritate et soliditate sua, cum terminis ab ea pertinentibus, vel ipsa farinaria, seu vinea cum vineatore, ad ipsa denominata loca Sanctorum, ipso jamdicto patri venerabili visus fuit idem princeps et rex concessisse quaeque omnia usque in praesens [Col. 1292C] monachi ipsorum locorum ad victualia sua videntur possidere, ita deinceps per hanc nostram praeceptionem, tam in terris quam in casis, mansis, mancipiis, aedificiis, cum vineis, campis, pratis, silvis, cultis et incultis, aquis aquarumve decursibus, plenius in Dei nomine confirmata habeant, teneant, possideant, et idem venerabilis Remaclus pater noster, ejusque in posterum successores, omnibus temporibus ultra dominentur, quo liberius monachos, qui ibidem videntur Deo deservire, vel pauperes qui ad ipsa loca sanctorum alimoniam expetunt, melius delectet pro statu regni Francorum Dei misericordiam attentius exorare. Et ut ista regalis praeceptio pleniorem obtineat vigorem [Col. 1293A] in Dei nomine nostris et futuris temporibus, manus nostrae subscriptione inferius confirmare decrevimus [Col. 1293C] Monet Martenius, ampl. Coll. t. II, col. 9 not., otiosam manum ad calcem diplomatis in chartulario addidisse notas chronologicas et referendarii subscriptionem, hoc modo: Data anno dominicae Incarn. DXL, indictione xiij. Ursio scripsit ac subscripsit; quae interpolata manifeste et expungenda cum Martenio censemus: insolita enim, hac aetate, ab Incarnatione [Col. 1293D] annos computandi ratio; annus hujus aerae 540 male convenit cum regno Childerici II, quod non ante annum Christi 660 initium sumpsit; Ursionis autem referendarii nomen prorsus incognitum. . Signum Hilderici, regis gloriosi.
Childericus, rex Francorum, vir illuster, apostolico patri Didone, Pictavensi episcopo. Cognoscat sanctitas vestra quia nos, tributo illo quicquid de curte cognominante Arduno, sitam in pago Pictavense, in luminaribus ad basilicam Sancti Gervasii cedo, inspecto, absque impedimento, pro mercedis nostris augmentum, omnia quod ad fiscum nostrum exigitur, visi fuimus concessisse. Propterea per praesentem [Col. 1293B] praeceptionem pro amore sanctitatis jussimus emunire, ut superius conscripto tributo, quod ad fiscum nostrum de Arduno sperabatur, nullus nostri judex exactare faciat ad fiscum nostrum: sed ad jam dictam basilicam Sancti Gervasii, ut prius concessimus, pro mercedis nostri augmento habeat concessum atque indultum. Et ut haec auctoritas pleniorem obtineat vigorem, manu nostra subterfirmavimus, et adfirmare rogavimus. Signum glorioso domno Hilderici regis. kalend. Martii, anno vij regni ipsius [Col. 1294C] Regnum Childerici in Austrasia repetendum ab anno Christi 660. . Signum domni Ghisilo abbati. Allo abbas subs. Cristomerus abbas subs. Gedeon abbas subscripsi. Ciconus subs. Auvendi ego vidi et subscripsi. Auttendi ego vidi et subscripsi. Teutfindus clericus explevit, scripsit et subscripsit.
Hildricus, rex Franchorum, Emnechildis et Bilechildis [Col. 1294D] Monet Martenius deesse in vetusto Malmundariensi Codice mentionem reginarum et Gondoini. Regina autem Emnechildis uxor fuerat Sigeberti regis; Bilihildis Childerico nuperrime nupserat: utraque diplomati subscribit. gratia Dei reginae, viris illustribus Gondoino duci et Odoni domestico. Ad aeternam enim mercedem procul dubio credimus pertinere, si petitionibus [Col. 1294A] sacerdotum, vel quorumlibet devotorum justa petentium, perducimus ad effectum. Igitur domnus et pater noster Remaclus episcopus [ Deest apud Cointium vox episcopus] clementiam regni nostri petiit pro monasteris suis Stabulau et Malmundario, quae bonae recordationis patruus noster Sigebertus, quondam rex, suo construxit opere. Unde et ipsius principis regiminis tale praeceptum [Col. 1294D] Praeceptum hoc supra edidimus, col. 321. nobis ostendit relegendum de eorum majori spatio, de ipsa foreste dominica in utrisque partibus de ipsis monasteriis, tam in longum quam in transversum, duodecim millia dextrorsum saltibus, quod et adhuc pro totius firmitate taliter in ipsa praeceptione habetur insertum, ut per consilium pontificum ipsius temporis, id est, Huniberti, Memoriani [ Cointius et, [Col. 1294B] ex vestuto Codice, Martenius, Nemoriani], Gisloaldi episcopi, cum illustribus viris Grimoaldo, Fucoaldo, Adregisilo, Bobono, ducibus, Clodulfo, Angesilino, Gareperto, domesticis, taliter actum fuit, quod veracissime cognovimus, quod illi servi Dei quibus datum fuit, absque impressione populi, ibidem in ipsa loca residere deberent. Quapropter ipse episcopus abba eorum, una cum ipsis monachis nobis exinde confirmationem auctoritatis nostrae petierunt affirmare; quam petitionem nos pro Dei intuitu eis minime denegare potuimus. Ea tamen conditione sic petierunt ipsi servi Dei, ut versus curtes nostras, id est, Amblavam, Charancho, Lethernacho, de ipsis mensuris duodecim millibus dextrorsum saltibus, sex millia subtrahere deberemus, pro stabilitate [Col. 1294C] operis, quemadmodum per nostram ordinationem sic factum est. Unde jussimus pro hac re domno et patri nostro Theodardo episcopo, vel illustri viro Hodoni domestico, cum forestariis nostris [Col. 1294D] Verba et aeternale cum paribus suis desunt apud Cointium et Henschenium. Videntur expungenda. et aeternale cum paribus suis, ipsa loca mensurare et designare per loca denominata, quorum vocabula sunt: de monasterio Malmundario usque Sicco-Campo; de Sicco-Campo per viam Mansueriscam usque ubi Warchinna transversat; de ipsa Warchinna [Col. 1295A] usque ubi Stagnebachus consurgit; deinde per ipsum Stagnebachum usque in Amblavam; deinde per Amblavam versus aquam, per illam forestem de Vulfeberto usque Rarobacco, ubi ipse consurgit; deinde Diddiloni rivus consurgit; deinde per ipsum rivum usque in Restam, et de Resta per ipsam forestem quae separat Helmini Rovoritum et Audaste villare; per illam mediam forestem usque Jocunda Fania: de Jocunda Fania per illam Alsenam quae propinqua est monasterio; deinde per illam Alsenam usque ubi in Glanem ingreditur; deinde transversa Glane, usque ad Albam fontanam; de ipsa Alba fontana, in Amblavam, Summa Siggino Aviaco, ubi Garelaicus vennam habuit. Inde per ipsam Amblavam ubi Dulnosus in ipsa ingreditur: deinde per Dulnosum [Col. 1295B] usque in Fanias; deinde per mediam forestem de ipsas Fanias usque viam Transveriscam; inde per ipsam viam usque Sicco-Campo. Ut hoc totum et ad integrum, cum Dei gratia et nostra teneant atque possideant, cum emunitate nomenis, et in ejus temporibus, ut absque ullius impugnatione forestariorum, vel cujuslibet personae liceat ipsam familiam Dei quieto ordine residere, et pro vita nostra vel stabilitate regni Franchorum, die noctuque Domino famulari. Et ut haec praeceptio nostra in membranis conscripta, firma et inviolabilis perseveret, manu nostra subter eam decrevimus affirmare. Signum domni Childerici, regis gloriosi. Signum Emnechildis reginae, Signum Blichildis reginae. Signum Gunduini ducis. Data quod fecit mense Septembri, die vj, anno [Col. 1295C] viij imperii [Col. 1295D] Regni Childerici II initio sumpto ab anno 660, octavus hujus regni annus incoepit currente anno Christi 667. Subdit Cointius nomen loci: Trajecto feliciter, et sic Henschenius, quod congruit; Trajecti enim plerumque mansit Childericus, ut recte notat Cointius, Annal. tom. III, p. 595. Hinc liquet Remaclum ultra annum 664 vitam produxisse, cui anno, ex conjectura, mortem Remacli assignaverat Mabillonius (Acta Sanctorum ordinis Sancti Benedicti tom. II, pag. 473) , qui diploma de quo agitur non viderat, ut Martenius testatur. .
Cum et villa nuncupante Arduno, in pago Pictavo, ab antecessoribus regum parentum nostrorum quondam procerum praeceptionis cognovimus ad basilicam peculiaris patroni nostri domni Gervasii in urbem Cenomannicam, ubi vir apostolicus pater noster domnus Aiglibertus episcopus esse dignoscitur, et nos recolimus emunitates de ipsam villam ad ipsum sanctum locum visi fuimus concessisse, propterea cognoscat magnitudo seu utilitas vestra, quia nos concessimus [Col. 1296A] ei quicquid de ipsam villam partibus fisci nostri sperabatur, hoc vobis inrecisum putamus juxta illam anteriorem nostram praeceptionem, quam vobis apostolicus vir domnus Berarius quondam deportavit; unde et ipse pontifex Aiglibertus de praedicta praeceptione recise exemplari a nobis praesentavit: sed pro firmitatis studium petiit nobis ut pro nostra praeceptione hoc iterum eam refirmare deberemus: quod ei taliter praestitisse vel confirmasse cognoscite. Praecipientes igitur ita ut neque ad vos, neque ad junioribus seu successoribus vestris, de ipsa causa nihil exigere, nec requirere non praesumatis, nisi dum ad ipsam basilicam memorata villa cognovimus esse concessa, ad nuncupata basilica proficiat in augmentis, et vos de praesenti praeceptione pro adducendam [Col. 1296B] post vos reciperat, et quandocumque inferenda nostra praesentatis, ipsa apud vos exhibeatis. Et ut citius credatis, manus nostrae subscriptionibus subter eam decrevimus adfirmare. Ego Hildericus rex subscripsi sub die vj kalend. Septembris, anno xi regni nostri. In Christi nomine Athmon, peccator episcopus, autentico vidi exemplar et subscripsi. Aestercus in Dei nomen abbas autentico vidi exemplar et subs. Hadoaldus in Christi nomen presbyter autentico vidi exemplar et subs. Domnus Haricindus, humilis abbas, vidi exemplar et subs. Augrus autentico vidi exemplar et subs. Ebertus autentico vidi exemplar et subscripsi. Ursinianus autentico vidi exemplar et subscripsi. Haldrus, in Dei nomine presbyter, autentico vidi exemplar et subs. Gisolenus autentico vidi exemplar [Col. 1296C] et subs. Gomaldus abbas autentico vidi exemplar et subs. Letrannus autentico vidi exemplar et subs. In Christi nomen Gigobardus peccator abbas autentico vidi exemplar et subscripsi. Siggolenus autentico vidi exemplar et signavi. Facta exemplaria sub die sexto decimo kalend. Novembris, anno xj regni domni Hilderici regis gloriosi, Cenomannensi civitate.
Celsitudo regalis clementiae religiosorum virorum petitionibus semper debet annuere, maxime gerentibus studium curae ecclesiasticae, quatinus divinum [Col. 1297A] cultum exhibentibus benigno affectu subveniat, et opem suae devotionis [ Chart. Derv., defensionis] impendat, ut eorum oratio apud Domini clementiam nobis succurat, et pro pace et stabilitate regni nostri jugiter interveniat. Quapropter ad notitiam cunctorum pervenire jubemus, quoniam adiit serenitatem nostram venerandus ac religiosus abbas Bercharius, supplicans ut concederemus ei quendam locum in foreste Dervo, et in fine Wasciacinse, in quo sibi liceret construere monasterium, et ut daremus sumptus et praedia, per quae ea quae competerent monasterio vel locis cellarum compleret, et monachorum congregationem ibidem aptaret. Placuit igitur reverentiae nostrae summi viri supplicatio, et quae postulaverat concessimus illi. Qui monasterium construens supra [Col. 1297B] fluvium Vigore, in honore beatorum Petri et Pauli vel caeterorum Sanctorum, petiit altitudinem nostram ut, pro rei totius firmitate, integram immunitatem circa ipsum monasterium contraderemus. Nos igitur caelesti beneficio promoti, consensu episcoporum et optimatum nostrorum, precibus tanti viri aurem accommodantes, jubemus ut de omni facultate ipsius monasterii, tam quod ego ipse ibidem delegavi, quam etiam quod a reliquis christianis hominibus noscitur esse condonatum, quodque ad praesens in quibuslibet locis, territoriis, et ex ejus haereditate vel studio, tam ultra Ligerim, in Herla scilicet et Sarturiaco [ Chart. Derv. Saturiaco] vel Domnofronte, cum appendiciis suis, et [Col. 1297D] Voc. et Diseio, etc., desunt apud Camusat. et Coint. Diseio cum appendiciis suis, quam [Col. 1297C] etiam citra Ligerim possidere videntur, seu quod ibidem adhuc inantea in Dei nomine a christianis hominibus juste et rationabiliter fuerit additum vel condonatum, pro quiete ipsius regni nostri, integram emmunitatem pro reverentia ipsius sancti loci concedimus, ut nullus judex publicus quolibet modo judiciaria accinctus potestate, in curtes ipsius monasterii, ubicumque ad praesens eorum maneat possessio vel dominatio, aut quod inantea, ut diximus, fuerit additum vel condonatum, nec ad causas audiendum, nec fidejussores tollendum, nec freda exigendum, nec [Col. 1298A] mansiones faciendum, nec rotaticum infra urbes, vel in mercatis extorquendum, nec ullas paratas, aut quaslibet redibutiones exactare praesumatur, sed in omni facultate ipsius monasterii, ut praefatum est, in omnibus locis et territoriis, ubi aliquid possidere videntur, absque interdictu judicum, remotis et resecatis omnibus petitionibus de partibus fisci, usque super ripam fluvioli Magnentis, progrediente in directum termino ad locum qui Vallis profunda nuncupatur; sub emunitatis nomine inconcusse, tam nostris quam futuris temporibus, valeant dominari vel possidere: quo fiat ut et nos de praestito [ Chart. Derv. pro praestito] beneficio ad mercedem pertineat, et ipsos servos Dei in ipso monasterio consistentes melius delectet pro stabilitate regni nostri adtentius Domini [Col. 1298B] misericordiam deprecari. Et ut haec emunitas firmior habeatur, et per tempora conservetur, manus nostrae ac fidelium nostrorum tam episcoporum quam optimatum subscriptionibus subter eam decrevimus corroborari. Signum [Col. 1297D] Nomina episcoporum et majoris domus bene conveniunt, si Reoli nomen excipias, qui nondum infulas Remenses assecutus fuerat. Cointius pro Reolo Nivardum reponit, cui successit Reolus. Cointii conjecturam tuetur scriptor Vitae sancti Bercharii, Adso, apud Mabill., ubi supra, qui testatur diploma de quo agimus impetratum fuisse faventibus episcopis Leodegario, Atelano et Nivardo. Nihil autem obstat quominus utriusque et Nivardi et Reoli nomina inter subscriptiones hujus diplomatis inserta fuerint; Nivardus scilicet cum adesset conficiendae chartae, testis [Col. 1298C] subscripsit. Post Nivardi mortem, successor ejus Reolus nomen addidit, confirmationis causa. Chartarii vero consarcinator, cum Reoli nomen subscriptum animadverteret, nomen Nivardi expungendum perperam arbitratus est. Reoli episcopi, S. Leodegarii episcopi, S. Attelani [ Chart. Derv., Atelani] episcopi, S. Vulfaudi majoris-domus, S. Amalrici. Data iv nonas Julii, an. iij regni ejus Childerici regis. Actum Compendio palatio.
[Col. 1298C] Childericus, rex Franchorum, vir inluster, Chadicho duce, Rodeberto [ Laguil., Bonifacio duce, Rodiberto; Script. hist. Fr., Chaduce, Rodeberto], comite. Illud nobis ad stabilitate regni nostri procul dubio credimus pertinere, si petitionibus sacerdotum, in quo nostris fuerint auribus prolate, perducemus [ Sript. Hist. Franc., prolatae annuentes, eas perducamus] ad effectum. Ideo cognoscat magnitudo seu utilitas vestra quia nos homines illos, qui conmanunt [ Laguil., commanent] in Monesensishaim [ Laguil., Menseumhaim, Script. Rer. Franc., Monfenseshaim] [Col. 1299A] et Onenhaim [ Script. Hist. Franc., Onemhaim], quantumcunque ipsi ad parti [ Lag. partes] fisco nostro retebant [ Lag., reddebant] tam freda quam reliquas funciones, Valedio abbate ad monasteriolo Conflentis hoc plena et integra voluntate visi fuimus concessisse. Quapropter jubemus ut neque vos neque juniores seu successoresque vestris idem ex hoc contrarie non existetis, nisi, sicut diximus, quantumcunque memorati homines qui in ipsas de quas villas [ Lag. ad marginem legendum suspicatur, dictas villas] commanere videntur, totum et ad integrum ipsius Valedio abbate omnes funcciones reddere debeant. Et ut hec preceptio pleniorem obtineat vicorem, manus nostras subterscriptionibus [ Script. Hist. Franc., manus nostrae subscriptionibus] subter decrevimus roborare. [Col. 1299B] Childericus rex recognovit. Datum ( deest haec vox apud Lag. et Script. Hist. Franc. ) sub die quarto quod fecit mensis Marcius, anno 13 regni nostri [Col. 1299B] Mensis Martius anni 13 regni Childerici II apud Austrasios anno Christi 673 tribui commode potest. .
Kildericus, rex Francorum, viris illustribus, ducibus seu et comitibus. In hoc regni nostri terrena spatia sub tranquillitate manere censemus, et ad eternam misericordiam nobis pertinere confidemus, [Col. 1300A] si opportunitatibus ecclesiarum aut sacerdotum perducemus ad effectum. Atque ideo agnoscat magnitudo seu utilitas vestra, quoniam nos, ad suggestionem apostolicis viris, patribus nostris Chlodolfo, Chrothario archiepiscopis, vel viris illustribus Amelrico, [Col. 1300B] Verosimile est hunc Bonifacium eumdem esse qui nominatur in diplomate Childerici II anni 661, quod reperies supra, col. 1289. Bonefacio, ducibus seu [comitibus], et per consilium Emnehilde regine, convenit ut nos ad ecclesiam domne Marie vel domni Stephani Nimetensis ecclesiae, ubi apostolicus pater noster Dragobodus episcopus esse dinoscitur, vellemus concessisse ut nullus judex publicus ex fisco nostro in curtis eccesie sue, ubicunque habere dinoscitur, freda nec [Col. 1300B] Commentaria habent scopha; perperam, ut monet [Col. 1300C] Car. Dumgé, inspecto apographo. Legendum est sthopha, qua voce intelligendum censeo quodlibet tributum. Cangius, ex veteri glossa, voce sthopharius designat eum qui censum regi solvit. sthopha, nec herebanno recipere nec requirere non praesumat, sicut diximus ipsi homines, ecclesie sub omni emunitate debeant consistere vel residere; [Col. 1300B] quapropter presentem jussimus emanare preceptionem, per quam specialius decernimus ac jubemus ut nullus judex publicus de curtis prefate ecclesiae Nimetensis freda, nec sthopha, nec herebanno requirere nec exigere non presumat, sed quantumcunque ad partem fisci nostri reddere debuerant, ipse pontifex sueque ecclesie ex nostra munificentia valeat habere concessum atque indultum. Et, ut hec preceptio pleniore obtineatur vigore, manus nostre signaculis subter eam decrevimus roborare.
Prolegomena
Duo supersunt diplomata legitima a Dagoberto II emissa.
1. Primum est pro monasterio Weissemburgensi, cui rex donat thermas trans Rhenum, in pago Ausciacensi. [Col. 1299D] Nulli suspectum, saepius editum, accuratius a Schoepflino, in historia Zaringo-Badensi, t. V, pag. 1, ex chartulario ecclesiae collegiatae Weissemburgensis, et iterum in Alsatia diplomatica, t. I, pag. 4, ex membrana veteri, sed quam agnoscit ab exscriptore emendatam, ita ut stylus Carlovingicam aetatem redolere videatur; nec ideo inter spuria instrumenta diploma hoc relegandum censet. Thermae de quibus hic agitur thermae sunt Helveticae, vernacule Baden, quod idem sonat ac Latine balnea. Quod ibi legitur, has thermas ab imperatoribus Antonino et Adriano aedificatas, interpolatum videtur. Authenticum periisse monuit abbas Grandidier, in historia Alsatiae, t. I, prob. pag. 14, not. Cum primum editum est hoc diploma, Dagoberto I vulgo fuit assignatum; repugnat nomen, quod ibi legitur, Radfredi, abbatis Weissemburgensis, qui non nisi diu post Dagoberti I obitum, ut probat Coccius in Dagob., pag. 175, monasterio Weissemburgensi praefuit.
[Col. 1300C] 2. Altero diplomate, n. IV, a Martenio. Ampliss. collect. t. II, col. 13, et itidem sincero, sed majoris momenti, Dagobertus II concessam monasteriis Stabulensi et Malmundariensi villam Germiniacum confirmat. Illud dicimus a Dagoberto emissum; Sigeberti enim se filium profitetur. Hinc, postquam in [Col. 1300D] lucem prolatum est, jam in dubio esse destitit revocatio filii Sigeberti ex Hibernia seu Scotia, et in regnum restitutio, quae quidem ex aliis testimoniis, ut videre est apud Valesium, Henschen., Longuer. Annal. Franc. in t. III, Collect. script. rer. Fr. pag. 692 et seq. erui coeperat, praesertim ex Dagoberti diplomate pro monasterio Weissemburgensi, quod supra, num. 1, recensuimus, sed illud quidam Dagoberto I tribuendum censebant. Omni autem exceptione majus argumentum de hac restitutione praebet diploma de quo agimus, quod nomen praefert Dagoberti filii Sigeberti, regis Francorum. Datum fuit anno 4 regni ejus, ut testantur membranae quas viderat Henschenius.
Spuria duo sub nomine Dagoberti edita sunt diplomata.
1. Primum, n. II, magnae inter eruditos contentionis [Col. 1301A] causa fuit. Emissum fingitur, de fundatione et dotatione monasterii Horreensis, ab Irmina, Dagoberti II filia. Illud Masenius, Annal. Trevir, t. I, pag. 350, se exscripsisse ait ex autographo, et edidit vallatum sigillo, quod aeri incidi curavit. Pluries inde recusum juxta Masenii lectiones edimus. Diplomaticae litis de hoc instrumento summa haec est. Henschenius, De trib. Dagob. pag. 108, et Masenius, ubi supra, auctoritatem diplomatis tueri conati sunt, quam evertit Adrianus Valesius, Rer. Franc. t. III, pag. 234. Pro diplomate Papebrochius in auxilium Henschenii primum militavit, sed deinde, sententia in contrarium versa, magno apparatu, commentitii instrumenti vitia in Propyl. antiq. t. II, Act. SS. mensis Aprilis, part. 1, cap. 1, prosecutus est, quae, adhibitis emendationibus tollere nititur Cointius, Annal. t. III, pag. 793. Fatetur vero Mabillonius, Annal. t. I, pag. 535, dubiae admodum fidei esse instrumentum, quod tot falsi indiciis scatet. Demum Eckartus, Franc. orient. lib. XV, 94, illud cum historiis [Col. 1301B] conciliare totis viribus laborat, sed in eo frustra est. Videtur caecutiisse, cum ait in hoc diplomate apparere Irminam dotasse monasterium Horreense, non vero candidisse; expressis enim verbis ait Dagobertus illud fuisse ab Irmina filia sua constructum, et sanctimonialium coadunatione decoratum. Jam autem anno 659 hujus monasterii abbatissam novimus nomine Modestam, teste Nova Gall. Christ., t. XIII, col. 612, nec ante annum 662 nasci potuit Irmina, fatente ipso Eckarto. Praeterea Horreense monasterium, sic dictum a loco ubi conditum fuit in urbe Treverica, ab horreis ibi olim constitutis, uti dicit Mabill. de Re diplom. pag. 331, conditum fuisse fertur a Modoaldo Trevirensi praesule, secundum Gesta episc. Trevir, t. IV, et Act. SS. Bened. pag. 554; sed is, teste Nova Gall. Christ., t. XIII, col. [Col. 1302A] 385, anno 640 obierat, quod omnino diplomati fidem abrogat.
2. Non melioris notae est diploma n. III, sub Dagoberti II nomine, quo tres curtes Argentinensi Ecclesiae conceduntur. Pluries editum fuerat, sed decurtatum; donec saepe laudatus abbas Grandidier illud integrum vulgavit, in Hist. Argent. Eccl. t. I, prob. pag. 26, depromptum ex chartulario quod medio seculo XV exaratum dicitur. Inter alia falsi indicia quae in notis nostris reteguntur, hoc praecipuum notabimus: ibi se filiis orbatum profitetur Dagobertus, qui tamen hoc ideo donum Ecclesiae Argentinensi contulit, scilicet pro gratiarum actione erga Arbogastum, Argentinensem episcopum, qui filium ejus, inter venandum calcibus equi protritum, ad vitam revocaverat. Sic docet ipsius Arbogasti Vita ab Uthone, Argentinensi episcopo, saeculo X scripta, quam videre est in opere supra laudato prob. pag. 30; ergo, tunc filiis non erat orbatus Dagobertus. Verum, cum de hac donatione constet [Col. 1302B] Uthonis testimonio, hinc feliciter conjicit abbas Grandidier exstitisse hujus concessionis instrumentum, quod saeculo X viderat auctor Vitae Arbogasti, sed, hoc deperdito diplomate, fictitium aliud conflatum fuisse quod habemus. Ex formulis arguit mox laudatus abbas, fabricatum fuisse saeculo XI, cujus eruditam de hoc diplomate dissertationem videsis in historia Ecclesiae Argentinensis, pag. 82 et seq. Quod ecclesia Argentinensis in hoc instrumento nomine monasterii appellata sit, id vitio verti non debet; cathedrales enim ecclesiae, imo ecclesiae omnes, monasterii nomine non semel vocatae sunt, praecipue saeculo XI, teste Cangii Gloss., t. IV, pag. 896, et id confirmat hoc tempore confectum fuisse instrumentum quod expendimus.
Praeceptiones ecclesiasticae
Dagobertus, rex Francorum, viris illustribus ducibus, comitibus, domesticis, vel omnibus agentibus [ M. B., gentibus], tam praesentibus quam futuris. Illud ad stabilitatem regni, vel remedium animae nostrae perdurare credimus, si petitiones [ M. B., petitionibus] sacerdotum, quas [ M. B., in quo] auribus nostris patefecerint, ad effectum perducimus. Ideo [Col. 1302C] cognoscat magnitudo seu nobilitas [ M. B., utilitas, vestra, quia nos, ad suggestionem viri venerabilis Ratfridi abbatis, de monasterio Weissenburgo, balneas illas [ M. B., balnea illa] trans Rhenum, in pago Auciacensi [ M. B., Anciacense] sitas [ M. B., sita], quas [ M. B., quae] Antoninus [ M. B., Anthonius] et Adrianus quondam imperatores suo opere aedificaverunt, ad monasterium quod dicitur Weissemburg, et est constructum in honorem [ M. B., honore] S. Petri, in pago Spirensi, visi fuimus concessisse cum omnibus, et cum ipsa marcha ad ipsas [Col. 1303A] balneas [ M. B., ipsa balnea] pertinente, quae venit [ M. B., veniet] de duobus [ M. B., ambobus] lateribus usque in fluvium Murga [ M. B., Merga), et de una fronte ad partem occidentalem rasta una, et de alia fronte ad partem orientalem leucas [ M. B., leuinias] sex, quas [ M. B., quod] homines loci istius [ M. B., illius siti] dicunt rastas tres esse [ M. B., deest esse]. Propterea hoc praeceptum cessionis fieri jussimus, ut [ M. B. add. ab] hac die memoratus Ratfredus abbas, vel patres [ M. B., pars] ipsius monasterii Weissenburgensis [ M. B., Weissemburg], suique successores, vel monachi ibidem commorantes [ M. B., commanentes], de suprascriptis balneis quas dicunt aquas calidas [ M. B., aquae calidae] vel marcha ad ipsas balneas [ M. B., ipsam balneam] [Col. 1303B] pertinente, faciant quod [ M. B., add. ipsi] maluerint, hoc est, habendi, tenendi, suisque successoribus relinquendi firmissimam habeant in omnibus potestatem. Et, ut haec praesens auctoritas firmior [ M. B., firmiter] sit, manu nostra vel annulo nostro subter eam decrevimus roborari. Data sub die xj Augusti [Col. 1303C] Ante Kal. Augusti, anno 674, Dagobertus II solium conscendit, juxta Longueruaeum, Ann. Franc. ad calcem t. III Coll. script. rerum Franc., pag. 691. Ergo anno 675, die xj mensis Augusti, annum 1 regni sui agebat. , anno secundo regni nostri. In Christi nomine Dagobertus rex.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Dagobertus, divina praeordinante providentia, rex. Si ecclesiasticis negociis et servorum et ancillarum Dei utilitatibus [Col. 1303C] quaeque necessaria providerimus, et de nostris rebus aliquod beneficium conferre studuerimus, id nobis ad temporalis nostri regni statum, et aeterni promerendum praemium incunctanter credimus profuturum. Comperiat ergo omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium praesentium et futurorum industria, quia rogatu dilectae conjugis nostrae reginae Nanthildis, monasterio in Treverica valle, in honore [Col. 1304A] sanctae Dei genitricis ab Irmina filia nostra constructo, et sanctimonialium coadunatione decorato, ex rebus proprietatis nostrae in pago Murlense, in Marca Burense, has villas Machera, Cornihe, Baldebruno, Hildenesheim, Waleheim, Speia, Brunneche, cum terris cultis et incultis, vineis, molendinis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumque decursibus, viis et inviis, exitibus et regressibus, et quidquid habuimus, legali autoritate contradidimus: ea scilicet conditione ut pauperes Christi inde in reliquum temporalia subsidia habiturae, aeternae vitae subsidia nobis supplicationibus suis apud Deum possint praeparare. Praeterea fidelibus nostris, tam praesentibus quam futuris, notum fieri volumus, qualiter dilectissima filia nostra Irmina allodium suum, quod Laudunensi [Col. 1304B] episcopatu in his locis Ludusa, Ancia, Balbengeis, Wartengeis, cum omnibus appendiciis ad eadem loca juste et legaliter pertinentibus, a sponso suo Hermanno scilicet comite in dotem legali traditione suscepit, pro remedio animae suae, et praedicti sponsi sui, ad idem monasterium quod vocatur Horreum, cum xl mansis in ipsa Treverica valle sitis, et extra urbem, istis villis, Ornava, Muntzenfeldt, Willarei, Routzuurt, Wintersdorff, Rubera, per nostram manum cum omni integritate contradidit, ea scilicet ratione ut sanctimoniales inibi Deo sanctaeque genitrici ejus perpetualiter famulantes, in iisdem bonis nullius personae, magnae vel parvae, violentiam patiantur, sed victum et vestitum inde semper absque omni inquietudine consequantur. Et [Col. 1304C] ut haec praesens traditio, tam sua quam nostra, stabiliorem in Dei nomine semper possit habere firmitatem, praeceptum hoc inde conscriptum manu propria subterfirmavimus, et sigilli nostri impressione insigniri jussimus. Actum anno DCXLV incarnationis dominicae, indictione 4, VII Kal. Septembr., anno regni Dagoberti ij. Treviris in nomine Domini feliciter. Amen.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. [Col. 1306D] Tagebertus pro Dagoberto, et infra Turandus pro Durando legitur in chartulario Argentinensi, scilicet littera T in litteram D facile abiit, cum utraque sit ejusdem organi, ut aiunt grammatici, et fere eodem sono efferatur. Tagebertus [Dagobertus], divina favente clementia, nobilissimus rex. Notum sit omnibus sancte Dei Ecclesie fidelibus natis et nascendis, qualiter [quod] ego rex Tagebertus, exhereditatus [Dagobertus, exheredatis], Christo volente [voluntate], propriis filiis, sanctam Mariam michi in hereditariam [ deest apud Koenigsh. ], heredem acquisivi [accersivi], dans, in honore ejusdem matris Domini, ad Argentinensis ecclesie [Col. 1306D] Monasterii nomine appellatur ecclesia Argentinensis; cathedrales vero ecclesias sic appellatas fuisse docet Cangius in Glossario, voc. Monasterium, t. IV col. 895, et id exemplis confirmat. monasterium tres curtes meas optimas et electas, quas ita discernebam a ceteris ut preessent cunctis [ desunt apud Koenigsh. ]; quarum una sita est [Col. 1305B] in pago qui dicitur [ deest apud Koenigsh. ] Bischovisheim, et in comitatu Chilcheim; altera in pago qui vocatur [ deest apud Koenigsh. ] Rubiaca, et in comitatu Ilchicha; tercia in pago qui nuncupatur [dicitur] Species, et in comitatu Bargense. Scilicet has supradictas curtes ad supradictum monasterium, cum servientibus, optimatibus, vel etiam equitibus ad easdem curtes pertinentibus, eo jure tradidi [ut omnibus annis vite sue ipsi et posteri eorum quatuor nummos ad legitimum censum dent ad eandem curtem qua visi sunt degere. Sed viliores servos ita dempsi a supradictis, ut dent duodecim nummos, exceptis hiis: si qui liberales mulieres acquirant, eorum filii nullum censum reddant, sed tamen vivant eodem jure uti patres eorum. Insuper bannum eorum [Col. 1305C] sit precium trium solidorum, nisi si que forte faciant contra monasterium, hoc emendent secundum gratuitam voluntatem illius loci procuratoris; nec tamen omnino expertes predii, neque proprie vite consistant. Super hec, Speciensem curtim discrete [Col. 1306A] cum servientibus michi ab aliis ita discernebam, ut quicumque a famulantibus michi serviliter essent procreati, masculini sexus qui forent, nullum censum reddant; sed feminei sexus etas, ut predictum est, legitimum censum persolvat. Post hec demum cupiens querere, quo consilio corpus, quin pocius animam, possim Deo et genitrici ejus commendare, me ad idem nonasterium, quandiu vixissem, ejus pro gracia promisi serviturum, ut ipsa me in die judicii commendaret ex se carnaliter nato filio Domino nostro Jesu Christo, ac maxime, ideo ut liberales qui beneficia ab eis de curtibus ex me habebant, mee pro causa suasionis, se eodem modo quo ego, se promisissent servituros, non serviliter, sed liberaliter, legaliter jure virorum; petentes a me ut si [Col. 1306B] quid unquam fore fecissent, hoc facilius emendarent dimidie partis quam ceteri liberales, quod et concessi. Sed et insuper, si quid emendare debuissent, in advocati ejus jure, cum septem solidis et semis satisfaciant tamen ipsis laudantibus, quin pocius eundem advocatum constituentibus. Et si quis horum pro maxima culpetur culpa, si culpabilis sit, in maximo banno triginta solidos emendet; quin etiam, si unquam presul ejusdem loci quemquam horum contra se consilio vel facto etiam fecisse convincat, hoc emendet quasi liber vir. Si autem insons velit fieri, cum predicto jure liberalium inculpabilis fiat. Sed hiis liberalibus, qui se sua sponte pro mea suasione ad idem monasterium dederant, tale jus constitui ut habeant liberam potestatem emendi, habendi, dandi, [Col. 1306C] vendendi, et posteris eorum propria jura dimittendi, et nemo eos supradicat, nisi liberales in iisdem curtibus degentes qui se meo consilio eidem monasterio commendarent, et tamen ipsi supradicant, et justiciam inveniant super omnes qui illuc subditi sint. [Col. 1307A] Insuper, si qui sint qui in ejusdem monasterii potestatem veniant liberaliter degentes tercio kalendas Marcii, postea in advocati jure et in liberalium virorum tueantur; et hinc predicti liberales nullum famulatum domino illius loci vel regi exhibeant, nisi ex eis beneficia habeant; ita etiam ut unusquisque loricatus vir decem mansus possideat, et tunc pergat unusquisque illorum quocunque velint eos mittere, cum victu episcopi sive regis, ipsis laudantibus ministeriis trium villicationum. Si autem quisquam ex eis non habens beneficia exigatur in famulatum ipsius loci defensoris, trium ebdomadarum spacio pergat in servicio ad defendendum regnum quarta intrante, si ei nolit beneficia dare, fiat in presencia ejus cujuscumque velit miles [Col. 1307C] A verbis ut omnibus annis ad haec velit miles, desunt in Koenigsh. et aliis. . Acta sunt hec in Isenburg; et, ut hec [ea] a nobis facta credantur, et [Col. 1307B] a posteris nostris non infrangantur, manu propria roboravimus [roboramus] et sigillari jussimus. [Signum domini Tageberti regis pii. Ego Turandus, cancellarius regis, ipso jubente, rescripsi. Acta sunt hec [Col. 1307C] A verbo signum usque sunt haec desunt apud Koenigsh. ] quarto nonas Aprilis, luna septima [decima], anno ab Incarnatione Domini DCLXII [DCCVI], [indictione quinta, regnante Dagoberto rege [Col. 1307C] A verbo indictione usque rege desunt apud Koenigsh. ], anno xxxij regni sui [nostri].
Dagobertus, rex Francorum, inluster vir. Illud nobis ad stabilitatem regni in Dei nomine provenire [Col. 1307C] confidimus, si facta domni et genitoris nostri Sigiberti quondam regis, pro nostris oraculis in Dei nomine firmare deliberamus. Atque ideo vir venerabilis Goduinus, abba de monasterio Stabulau et Malmundario, clementiae regni nostri suggessit, eo quod domnus et genitor noster Sigibertus rex, S. Remaclo ex villa cognominante Germiniaco, in pago Rhemense, ad supradicta monasteria quae sunt in Arduenna, quae ipse princeps suo opere construxit, ipsa villa Germiniacum, cum omni integritate, appenditiis [Col. 1308A] suis pertinentibus ad se, id sunt, molendini duo sub uno tecto, cum aria super fluvio Suppia, vinea in Beterio cum vineatore, hoc totum vel ad integrum ad ipsa monasteria quae sunt in honore patronis nostri S. Petri et Pauli, et S. Martini, vel sanctorum ceterorum qui ibidem ad ipsa loca venerari noscuntur, per suam praeceptionem concessisse. Unde et ipsam praeceptionem memoratus vir venerabilis Goduinus abba, suis etiam manibus roboratam, nobis in praesenti protulit relegendam, et asserit quod pars ipsius monasterii ipsam rem superius intimatam tempore praesenti possidere vel dominari videntur; sed rei totius firmitatem nostram [Col. 1308C] Apud Henschenium vox se ita scribitur quasi foret vox mutila, quam integram exprimit Cointius voce serenitatem. se petit, et plenius ex hoc ad suprascripta monasteria per nostram praeceptionem in Dei nomine confirmare deberemus. [Col. 1308B] Cujus petitionem, sicut unicuique justa petentibus, praestitisse et in omnibus confirmasse cognoscite. Praecipientes enim ut, sicut constat per inspectam praeceptionem jam dicto principe, ipsa villa superius intimata, cum omni integritate et soliditate sua, terminum ad eamdem, vel ipsa farrinaria, seu vinea cum vineatore, taliter per suam praeceptionem ad ipsa loca sanctorum visus est concessisse, et hoc ad praesens [Col. 1308D] Typographorum oscitantia corruptus locus. Hic et paulo infra legendum videtur patres ipsius monasterii, eodem sensu quo supra dicitur pars ipsius monasterii, quod nihil aliud sonat quam ipsum monasterium. Cointius emendat patres monasterii, non ita feliciter. pares ipsius monasteria possedisse vel dominari videntur; ita deinceps per hanc praeceptionem nostram, tam terris, casis, mansis, mancipiis, aedificiis, cum vineis, campis, pratis, silvis, cultis et incultis, aquis aquarumve decursibus, plenius in Dei nomine confirmatum, ita ut pares praedicti monasterii hoc habeant, teneant atque possideant; et [Col. 1308C] ipse Goduinus successoresque sui perennis temporis hoc valeant possidere vel dominari, qui potius monachis qui ibidem ad ipsa monasteria deservire videntur, vel pauperes qui ad ipsa loca sanctorum alimoniae expectantur, melius eos [Col. 1308D] Legere jubet Martenius delectet. Sic Henschenius et recte. delectorum pro stabilitate regni nostri, Domini misericordiam attentius exorare. Et ut haec praeceptio pleniorem obtineat, Dei nomine, nostris et futuris, auxiliante Deo, temporibus vigorem manus nostras subscriptionibus super eam decrevimus [Col. 1308D] Nulla nota chronologica; sed annus quo factis exemplaribus exhibitum est diploma Sigiberti Dagoberto regi, ad impetrandam confirmationem, his verbis notabatur in membranis Bambergensibus et Stabulensibus, teste Henschenio. Facta exemplaria sub die Kal. Aug. mense, IV regni domni nostri Dagoberti regis, id est anno Christi 677, die Augusti prima. Vid. Ann. Franc. Longuer. tom. III, Collect. Script. Rer. Franc. pag. 693. adfirmare.
Appendix
Domino sancto ac venerabili in Christo patri Willibrordo episcopo, Irmina in Christo Deo sacrata abbatissa. Dum ab omnibus non habetur incognitum quod ego, inspirante misericordia Christi, pro consilio virorum apostolicorum, patrum nostrorum, domini Basini et domini Leotwini, episcoporum, seu et pro consensu sororum nostrarum Christo servientium, quae nobiscum sunt congregatae, basilicas in nomine S. Trinitatis, vel in honore gloriosissimae Virginis Mariae genetricis Domini nostri Jesu Christi, seu et beatissimorum Apostolorum Petri et Pauli vel ceterorum sanctorum, in villa mea propria quae vocatur [Col. 1309B] Epternacus, sita super fluvio Sura, seu et monasteriolum ibidem ad monachos peregrinos conversandum, vel . . . pauperes ibidem alimoniam petendum, pro divino respectu vel pro animae meae remedio construxi, et dum sanctitas et dilectio vestra erga me vel monasterium meum assidue agitur. Igitur decrevi apud animum meum, ut vos de rebus meis propriis in aliquo consolari deberem, quod ita spontanea voluntate feci. Idcirco dono vobis donatumque esse volo memoratas basilicas sanctorum ad gubernandum vel dominandum. Itemque dono vobis ad supradicta loca sanctorum portionem meam in ipsa villa Epternaco, hoc est, quantumcumque ex successione paterna vel materna mihi obvenit, tam in domibus quam aedificiis, mansis, mancipiis, vineis, terris, campis, pratis, silvis, pascuis, aquis aquarumque decursibus, seu et pastores, vaccarios, porcarios, vervecarios, cum gregibus eorum, vel cum appenditiis suis, id est, Badalingo, Mathofovillare, [Col. 1309C] vel portionem nostram in Oxinvillare, exceptis hominibus illis quos per epistolas nostras ingenuos relaxavimus. Similiter dono vobis, vel ad supradictas basilicas, vineae [Col. 1309D] Lege pedaturam. Vide, infra, notas ad testamentum Irminae. pedecuram unam in monte Viennensi, cum vinitore, nomine Alitfrido, cum omni peculiari suo. Ista omnia, ut dixi, ad ipsa loca sanctorum, vel vobis, a die praesenti tradimus atque transfundimus, ad gubernandum vel ad dominandum; ea ratione ut quidquid de re superius memorata in Dei nomine facere volueritis liberam et firmissimam in omnibus habeatis potestatem. Nam si quis contra hanc chartulam donationis meae venire [Col. 1310A] tentaverit, inferat fisco auri libras decem, argenti pondo viginti, manente nihilominus firmitate. Actum Treveris, sub die kalend. Novembris, anno IV domini nostri Childeberti regis. Ego Huncio, in Christi nomine presbyter, hanc chartulam donationis, jubente domina mea Irmina, perscripsi: et ipsa subter, manu propria, una cum testibus, firmavit, et qui subscripserunt, in praesenti rogavit.
Ego Irmina, in Christi nomine, hanc donationem relegi. Basinus episcopus. Leodowinus episcopus [Col. 1309D] Basinus et Leodowinus subscribunt, ambo Trevirenses episcopi. Basinus in solitudinem recesserat anno 695, et huic successerat Leodowinus, nec eo [Col. 1310C] minus uterque titulo episcopi huic testamento subscripsit anno 698. . Theodofridus presbyter. Waltharius diaconus. Gangbertus presbyter. Hudobertus presbyter.
Anno quarto regni domini nostri Childeberti regis, sub die kal. Decembris. In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Ego Irmina, in Christi nomine [Col. 1310B] Deo sacrata, acsi indigna, gratia Domini abbatissa, sana quidem, Deo propitio, mente, sanoque consilio, testamentum meum fieri rogavi, idque fratri in Christo meo Huncioni presbytero scribendum commisi. Idcirco dono a die praesenti, pro remedio animae meae vel pro mercedis meae augmento in aeterna beatitudine vel retributione, ad basilicam quae est in nomine sanctae Trinitatis, vel in honore sanctae Mariae genitricis Domini nostri Jesu Christi, vel beatorum apostolorum Petri et Pauli seu ceterorum sanctorum, quae est in villa nostra Epternaco constructa, sita super fluvium Sura, ubi dominus noster et pater in Christo Willibrordus episcopus, rector et gubernator esse videtur, donatumque esse volo, hoc est in ipsa villa Epternachon, quantumcumque ibidem ex successione paterna vel materna mihi obvenit ad integrum, tam domibus quam aedificiis, casis, mansis, mancipiis, vineis, campis, pratis, sylvis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, cum appenditiis omnibus, [Col. 1310C] vel adjacentiis suis, Baidelingo, Mathulfingo, vel portione mea in Oxenvillare, omnia ista cum adjacentiis eorum, una cum pastoribus, vaccariis, porcariis, brevicariis cum gregibus eorum vel omni peculio promiscuo, ad saepe fata loca sanctorum, vel ad monasteriolum ibidem constructum in Dei nomine volo esse donatum, exceptis hominibus illis quos per epistolas nostras ingenuos relaxavi, quorum vocabula sunt: Garario, Cumboaldo, Achilde, Theodfrido filio, Aldfrido, Vlodoare, Roacare, Warvinlinde, Bacelinde, Graucelebata, Gundulfo. Isti toti [Col. 1311A] denominati, annis singulis unusquisque eorum in luminaribus unam libram cerae ad supradicta loca sanctorum in ipsa villa Epternaco constructa, ad nativitatem Domini reddere et dissolvere studeant. Similiter dono ad jam dicta loca sanctorum, vineae [Col. 1311C] Locum hunc eliminavit Browerus ut vocem pedeturam expungeret, quae purum Latii sermonem minime sapit; pedeturam, seu potius pedaturam, interpretatur Martenius aream certo pedum dimensione comprehensam. pedeturam unam in monte Viennensi, cum vinitore nomine Alithfrido, cum omni peculiari suo. Ista omnia, ut superius intimavi, ad memorata loca sanctorum, a die praesenti per praesentem paginam testamenti nostri tradimus atque transfundimus perpetualiter in Dei nomine possidendum. Haec sunt qua huic testamento meo annectere volui: si quae liturae, vel caraxaturae adjectionis factae sunt, ego feci fierique jussi, dum mihi mea saepius recensetur voluntas. Nam si quis contra hoc meum testamentum venire tentaverit aut aliquid irrumpere voluerit, sit anathema maranatha indissolubili vinculo in aeternum damnatus, et sit lepra percussus Naaman Syri; et insuper inferat fisco auri libram unam, argenti pondo [Col. 1311B] duo, et nihilominus praesens testamentum firma stabilitate permaneat.
Actum Treberi, die et regno suprascripto. Ego Huncio, in Christi nomine presbyter, rogante et jubente domina mea Irmina abbatissa, hoc testamentum perscripsi, et ipsa subter, manu propria, una cum testibus, firmavit. Ego Irmina hoc testamentum meum relegi. Basinus episcopus. Ego Leodwinus episcopus. Ego Theodfridus. Gundebertus. Bertwinus. Adelbertus. Trasibrictus. Garibertus. Gazobertus. Audobertus. Waltharius.
Domino sancto et in Christo patri Willibrordo episcopo Irmina abbatissa donatrix. Quidquid unusquisque homo de rebus suis propriis ad loca sanctorum [Col. 1311C] aut servorum Dei spontanea voluntate aliquid condonaverit, hoc sibi credit mercedis praemium recipere in futuro. Idcirco dono ad monasterium vestrum in villa Epternaco constructa super fluvio Sura, quod ego a novo de fundo proprio aedificavi, vel ad illa loca SS. Petri et Pauli apostolorum ceterorumque sanctorum constructa, donatumque esse volo a die praesenti, hoc est, quantumcunque in ministeria ipsorum sanctorum condonavi, vel in qualibet praesidia dedi, tam auro, quam argento, gemmis, vestimentis altarium, velis, cortinis, utensilia tam aerea quam ferrea seu et ligna operis quantumcunque in ipsa loca sanctorum, vel in praedicto monasterio ponere [Col. 1312A] jussi, aut inantea Christo praesule addere potuero, volo ut hac ex nostra munificentia in Dei nomine proficiat perpetualiter in augmentis. Similiter dono vobis a die praesenti ad ipsum monasterium vestrum Epternacense villam cujus vocabulum est Montis, sitam in pago Tulpiacensi, quam de dulcissima consobrina mea Erminitrude, filia Pantini, dato pretio comparavi, hoc est, tam domibus, quam aedificiis, mansis, casis, mancipiis, campis, sylvis, pratis, pascuis, adjacentiis, aquis aquarumque decursibus, omnia ex omnibus ad integrum, vel quantumcunque in memorata villa Montis, tempore praesenti possidere videor, seu et peculii promiscuo utriusque generis nationum vobis, vel ad saepe fatum monasterium vestrum Epternacense, a die praesenti, ut superius dixi, de potestate mea in jure et dominatione vestra vestrique monasterii, per praesentem paginam donationis meae manu mea firmatam trado atque transfundo perpetualiter in Dei nomine possidendum; [Col. 1312B] ea ratione, ut quicquid ex hoc, tam vos quam fratres ipsius monasterii elegatis, faciendi, habendi, tenendi, commutandi liberam et firmissimam in omnibus habeatis potestatem, et nullius ex hoc calumniam habere pertimescatis. Nam si quis contra hanc cartam donationis, quam ego spontanea voluntate fieri decrevi, tentare conaverit, imprimitus iram Dei omnipotentis incurrat, et inferat fisco auri libras tres, argenti pondo viij, et hoc quod repetit nullatenus valeat evindicare. Facta est haec cartula donationis sub die kal. julias, anno V regni domni nostri Childeberti regis.
Ego Huncio, in Dei nomine presbyter, rogante et jubente Irmina abbatissa, hanc cartulam donationis perscripsi, et ipsa subter, manu propria, una cum testibus, firmavit. Ego Irmina hoc testamentum a me factum relegi. Basinus episcopus. Leodowinus episcopus. Waltharius diaconus. Bertuinus diaconus. Tarobertus diaconus. Ethberictus presbyter. Garberictus. Transberictus. Bosa. Aodebertus.
Adela in Christo Domino sacrata abbatissa, Dagoberti [Col. 1311D] Adela Dagoberti regis quondam filia. Dagoberti scilicet II. Alia eam etiam Addulam et Adelantem vocant. Credidit Eckhart (Rer. Francic. lib. XV, n. 11) , neque temere, ab illa non differre Adulam, quae Andanense coenobium invisisse dicitur in Vita sanctae Gertrudis (Cap. 11) ubi «filius parvulus, quem multum delicate diligebat,» in fonte submersus, et, lecto sanctae Gertrudis appositus, resuscitatus [Col. 1312D] fertur. Ea enim, quae ibi de Adula hac dicuntur, congruunt in Dagoberti regis filiam. Verba Vitae sanctae Gertrudis haec sunt: «Non post multos dies (cum Begga sanctae Gertrudis soror Andanense coenobium sub finem septimi saeculi exstruxisset) ad idem monasterium quaedam religiosa femina venit, ex nobili genere orta, cui nomen erat Adula, in omnibus fere ancilla Christi, in habitu casta, in humilitate religiosa, in charitate non ficta, in eleemosynis senibus ac pauperibus larga, egenis et peregrinis hospitalis.» Videtur etiam Mabillonio (Annal. Benedict., tom. II, lib. XIX, n. 5) ea esse Adolana abbatissa, cui in epist. Bonifacii 51 Elfeda, itidem abbatissa, Anglicani cujusdam coenobii, aliam abbatissam, etiam Anglicanam, Romam pergentem, commendat, hac salutatione praemissa: «Dominae sanctae atque a Deo honorabili Adolanae abbatissae, Elfeld, ecclesiasticae familiae famula sempiternae sospitatis salutem in Domino.» [Col. 1313A] regis quondam filia. Cum pervulgatum notumque bonis omnibus sit, quemadmodum nos monasterium in villa quae dicitur Palatiolum, in ripa positum fluminis Mosellae, quod ipsum a Pippino majore domus Treviris permutatione quaesivimus, honorique sanctae Mariae virginis, genitricis Domini nostri Jesu Christi, et beatorum Petri et Pauli, caeterorumque sanctorum jam dudum ad proprii monasterii usum exstruximus, in eoque monacharum coetum, disciplina et regula sancti Benedicti viventium, aggregavimus, faciendum denique nobis visum est ut has vitae degendae necessarias opes, quas de propriis hactenus largitae sumus, testamenti etiam praesenti pagina confirmaremus.
Legamus itaque, et donamus huic, quod diximus, monasterio villam nostram, quae dicitur Palatiolum, in qua coenobium esse constructum videtur, idque cum omni integritate, tam domibus, aedificiis, additamentis, casis, curtibus, mansis, mancipiis, quam [Col. 1313B] vineis, campis, pratis, silvis, adjacentibus, farinariis, aquis aquarumque decursibus, et omnibus iis quae ad ipsam pertinere villam constat.
Addi volumus his praedium [Col. 1313B] Scripnasium in pago Mosao. Vid. Chron. Gottw. l. cit., p. 693. Scripnasium in pago Mosao situm, ad ipsius Mosae fluminis ripam, omnesque [Col. 1314A] possessiones ejus villae, uno duntaxat quadraginta jugerum agro excepto, quem Insulae nomine appellatum, jam ante [Col. 1313B] Dulcissimo filio Alberico. Habuit primum Adela maritum virum illustrem, ex quo mater fuit Alberici; hic iterum genuit Albericum, qui anno 722 in comitatu S. Bonifacii aviam Adelam in monasterio suo Palatiolensi invisit, et Bonifacium deinde secutus est magistrum, usque dum sub nomine Gregorii abbas Trajectensis factus est, ut ex Ludgeri Vita S. Gregorii hujus discimus. Defuncto Gregorio abbate, pastoralem curam Albericus nepos ejus ibidem suscepit, ut Alfridus in Vita S. Ludgeri, cap. 13, prodit. dulcissimo filio Alberico donavimus. Similiter a Deiparae matris hoc monasterio possideri praedia ea omnia volo quae in Bietbergis Bessancioque sita, quaeque a dulcissima [Col. 1313C] Germana mea Regentrude, etc. Multum hac charta illustratur genealogia Adelae; ex ea hoc confecit schema Eckhart Rerum Francicarum tomo I, p. 265. [Col. 1314B] ![[Charta]](../assets/FIGURES/0871314A.bmp)
[Charta] germana mea Regentrude dato pretio comparavi. Rursus portiones meas villarum Enchiariaci [ Enkerich ]. Ursiaci [ Urzig ], Caimetarum [ Keimpt, prope Cellas] his adjicio, quae ad Mosellam omnes sitae sunt.
Quibus adjungi res etiam eas facultatesque placet quae in praedio Regimoseti a Feronio filio Tullonis justae mihi venditionis titulo quondam obtigere. Accedunt etiam his possessiones Baldelingis, quae [Col. 1314C] In pago sitae Betensi. Sic legendum, et non Bentensi, ut legit Browerus Annal. l. VII, n. 83. Unde error profluxit eorum qui Bentensem pagum constituerunt a Betensi distinctum. V. Chron. Gottw., p. 557. in pago sitae Betensi, et a Ganciofrido, et Wigerico emptae, in jus peculiumque meum redactae sunt. Item quae in praedio Machariaco [ Forte Machera] a Bertonio mihi donata. Haec omnia tribuo donoque. Ad extremum id quoque de sententia congregationis memoratae [Col. 1314B] statuimus, ut quidquid opum possessionumque in monasterium hoc ipsum contutimus, id in archiepiscoporum Ecclesiae Trevericae semper sit arbitrio atque tutela.
Datum Kalendis Aprilis anno 12 Theoderici regis.
Prolegomena
1. Anno regni sui primo, quem cum anno Christi 673 illigamus, Condedo, abbati monasterii Fontanellensis, [Col. 1313D] Theodoricus concessit insulam Belciniacam in Sequanae alveo, non procul a Calidobecco, diplomate n. I, quod ex schedis Mabillonii vulgatum fuit in Collectione scriptorum historiae Franciae, t. IV, pag. 652. Hujus diplomatis mentio fit in veteri Vita sancti Condedi, inter Acta SS. Bened., t. II, pag. 827. Illud recudimus ex litteris Philippi Valesii, quibus renovatum est jam vetustate attritum. Harum litterarum apographum accuratissimum exstat in chartophylacio nostro. Apographum quo utimur exscriptum fuit ex litteris originalibus Philippi Valesii in archivo Fontanellensi asservatis, membrana munita sigillo in cera viridi, filis sericis rubeis pendente, exhibente lilia sine numero. Invocatio initialis diplomatis insolita quidem his temporibus fuit, sed in quibusdam partibus membranam attritam et consumptam fuisse rex ipse in litteris suis monet; hinc arguere fas est amanuenses, in ipsa exscribenda, initialem formulam deficientem juxta aetatis suae morem [Col. 1314C] supplevisse. In Belciniaca insula Condedus monasterium construxerat, uti dicit Mabill., Annal. t. I, pag. 525 et seq., et Acta SS. Bened., t. II, pag. 829, quod cum insula monasterio Fontellanensi subjecit; sed haec omnia unda obruit. Emergere visa est insula [Col. 1314D] anno 1641, sed iterum evanuit, nec ejus vestigia supersunt.
2. Diploma n. II, quo Theodoricus monasterii Anisolensis res et libertates sub sua protectione suscipit, solus edidit Martenius, amplissim. Collect. t. I, col. 7, ex Anisolensi chartulario depromptum. Illud pugnat cum instrumentis contra libertatem hujus monasterii fabricatis, inter Acta episcoporum Cenomanensium insertis, de quibus toties. Obliteratae sunt notae chronologicae. Ergo, ut arguit Martenius, Theodorico III, non Theodorico IV, seu Kalensi, tribuendum est diploma de quo agimus. Siviardus enim, qui tunc regebat monasterium Anisolense, sub Theodorico III, decessit, scilicet anno 687, juxta Bollandistas, die 2 Mart. pag. 65, not. aut forte anno 681, quod pluribus argumentis astruunt auctores Historiae litterariae Franciae, t. III, pag. 633, contra Mabillonium, acta SS. Bened. t. III, p. 459, et Bondonnetum, Vitae episc. Cenom. pag. 361.
[Col. 1315A] 3. Theodorici III diploma, n. V, quo bona Adalrici ducis, fisco adjudicata, Besuensi monasterio donata sunt, et quod ex chronico Besuensi, juxta Dacher., Spicil. t. I, p. 501, depromimus, mire cum historiis convenit. Ex veteri Vita sanctae Salabergae, inter Acta SS. Bened., t. II, pag. 408, novimus bellum inter Theodoricum III et fratrem ejus patruelem Dagobertum exarsisse; ex Vita autem sancti Leodegarii, ibid., pag. 619, discimus Adalricum auxilio Austrasiorum ad invadendum provinciae patriciatum perrexisse; Adalrici vero in Austrasiam fugati bona, quae in Burgundia tenebat, fisco adjudicata sunt. Has discordias summatim memorat Chronicon Fredegarii, cap. 96. Bona autem quae possederat Adalricus Besuensibus concessa sunt Theodorici diplomate de quo agimus.
4. Altero diplomate, n. VI, rex idem venerabili viro Chainoni diacono donat bona quae Decta, Chronoberti relicta, possederat. Is Dionysiani monasterii [Col. 1315B] res gerebat, teste Nov. Gall. Christ., t. III, col. 340, quem deinde, abbatis nomine, eidem praefectum videbimus. Loca vero donata appellantur Saocithus, Muntecellae et Abnitus, quae, in Briegio pago sita, juxta Felibianum, Hist. abbat. S. Dion., pag. 28, vernacule dicuntur Sancy, Monceaux et Aulnoy. Vulgavit instrumentum hoc Mabillonius, de Re dipl., pag. 469, ex autographo. Germonius, de vet. reg. Fr. Dipl., t. II, pag. 79, ob solam styli barbariem, hujus auctoritatem infringere conatus est. Imbelle hoc argumentum evertit Mabillonius, pag. 13, in Supplemento ad artem diplomaticam, et pluribus Fontaninus, Vindic. diplom. pag. 116 et seq. Haec autem barbaries plerumque oritur ex orthographiae vitiis saepe natis ex corrupta pronuntiatione, quae vocalium sonum ac proinde scripturam immutavit. Quicunque autem vetera instrumenta inspiciet, in vitiorum ejusmodi exempla innumera incurret, quae, nedum pro falsitatis, imo pro sinceritatis testimoniis apud criticos habentur.
[Col. 1315C] 5. Vulgavit quoque ex autographo Mabillonius, de Re diplom., pag. 469, diploma Theodorici III, n. VII, quo concedit Chramlino, Ebredunensi episcopo, in synodo solemniter a sede episcopali dejecto, facultatem in monasterio sancti Dionysii vitam agendi et de rebus suis statuendi. Hoc solo instrumento notus Ebredunensis episcopus nomine Chramlinus, qui inter episcopos Ebredunenses non numeratur, merito quidem; is enim contra fas episcopatum invaserat, ut hoc instrumento docemur. Datum diploma dicitur Marlaco, quod Mabillonius, ibid., pag. 470, not., de Morlaco intelligendum censet (Gallice Morlac ), in confinio Burgundiae et Neustriae. Abbas Lebeuf, Hist. dioec. Paris. t. VII, pag. 184, legit Maslaco, prope Senonas; sed Marlaco satis distincte legitur in autographo, ut videre est ex specimine aeri inciso in Diplom. Mabill., pag. 381; nec Maslacum, sed Masolacum aut Mansolacum, villam regiam novimus uti idem dicit, de Villis regiis, lib. [Col. 1315D] IV, diplom. pag. 299. Felicius Pagius, in Baron., t. III, pag. 77, interpretatur hodierno nomine Marlyle-Roi. Hoc diploma confert Germonius, de vet. reg. Fr. Dipl., t. I, pag. 183, cum alio pro Latiniaco villa, n. XVII, de quo infra. In utroque formula in Christi nomine Theodorici subscriptioni praefigitur; quod huic regi peculiare est; neque aliquid inde arguit Germonius, sed inter utramque subscriptionem ductus litterarum discrepantes ait se deprehendisse, unde falsi suspicionem ingerit, quam elevant Mabillonius, de Re diplom., supp., pag. 23, et Fontaninus, Vindic. diplom., pag. 189. Nos, collata utraque subscriptione a Mabillonio incusa, non aliam vidimus discrepantiam, nisi quam, in scriptura hominis ejusdem, annorum duodecim intervallum peperisse probabile est.
6. Jam Theodoricus III toti Franciae imperabat, cum emisit diploma n. IX, quo concessit Sandionysiano [Col. 1316A] monasterio immunitates per regna sua Neustriae, Burgundiae et Austrasiae, quod factum non fuit, nisi post mortem Dagoberti II, qui Austrasiae solium occupaverat. Occisus autem est Dagobertus II, ut testantur Longuer. Annal. in Collect. script. rer. Fr., t. III, pag. 694, et ibi auct. cit. anno 678. Verum, ultra duos annos Austrasii Theodoricum regem non agnoverunt, ut discimus ex historiis. Hoc instrumentum circa annum 681 ex conjectura collocavimus. Anno enim 680 Martinus et Pipinus, qui in Austria dominabantur, a Theodorico et Ebroino majore domus victi et fugati sunt. Mabillonius, de Re diplom., pag. 470, et Felibianus, Hist. abb. S. Dion., prob. pag. 9, diploma rejiciunt ad annum 688; sed hoc ipso anno Theodoricus a Pipino victus et captus est. In autographo deficiunt notae chronologicae, quae dubitationem omnem tollerent. Deest et subscriptio regis; sed monet Mabillonius, de Re diplom., pag. 210, regium sigillum appositum fuisse, [Col. 1316B] quod subscriptionis vicem praestabat, et id multis exemplis probari posse docet.
7. Ex editione Sirmondi, Conc. Gall., t. I, pag. 505, recudimus diploma Theodorici III, n. X, quo confirmat electionem Eremberti in abbatem Corbeiensem. Hunc elegerant monachi, ut fuerat ipsis a rege indultum; et a Theodefredo episcopo onus regendi monasterii, juxta voluntatem regis, susceperat Erembertus ad petitionem monachorum. Theodoricus hujus electionem confirmat, et potestatem in homines, res et possessiones totius congregationis. Desunt notae chronologicae, et cui anno illigandum sit diploma non liquet, annus enim quo vita cessit Chrodegarius, Eremberti decessor, certo definiri nequit. De Theodefredo episcopo, cui ecclesiae praefuerit, an Ambianensi, an Albiensi, an Cameracensi, statuere facilius est. Ibi enim dicitur Erembertum ad regimen monasterii a Theodefredo episcopo constitutum fuisse; id autem soli Ambianensi episcopo [Col. 1316C] competebat: de his videsis Mabillonium, Annal. t. I, pag. 502, et Cointium, Annal. t. IV, pag. 212.
8. Theodorico III tribuendum est diploma n. XI, quod a Martenio, Ampliss. Coll., t. II, pag. 12, depromptum ex chartulario Stabulensi edimus, de donis quae Stabulensi et Malmundariensi monasteriis, ad petitionem abbatis Goduini, concessa sunt. Notae chronologicae in chartulario desunt, quas exscribere saepius neglexerunt chartulariorum scriptores. Hinc quidam, uti dicit Coint. Annal. t. IV, pag. 29, hoc instrumentum a Theodorico IV emissum arbitrati sunt. Sed Goduinus, uti dicit, ad tempora hujus regis pervenire non potuit. Praeterea, Theodoricus Sigebertum avunculi sui nomine appellat, quod Theodoricum III indigitat: vox enim avunculus pro patruo nemini fucum faciet, quam hoc sensu promiscue usurpatam his temporibus fuisse unicuique notum est. Datum autem fuit diploma cum Austrasiis imperaret Theodoricus III; et id nos revocat ad [Col. 1316D] annum circiter 681, quem huic instrumento praefiximus.
9. Duo Theodorici III diplomata pro monasterio Sithiensi ex Folquini chartulario deprompta edimus, juxta apographum saepius laudati domni de Wite, qui illa ex eodem chartulario descripsit et in chartophylacio nostro reposuit. Priori, n. XII, quod emissum est anno regni 10, mense Octobri (Christi 682), Bertino abbati Sithiensi conceditur, ut ab omni reditu terrae, aut functione publica, immune sit quidquid comparatum habuerit intra fiscum Attiniacensem, id est in terris regii dominii quae ad Attiniacum, regiam villam, pertinebant. De Attiniaco villa agitur apud Mabillonium, de Re diplomatica, lib. IV, pag. 248.
10. Altero diplomate, n. XVI, monasterium Hunulfocurtense, ab Amalfrido concessum eidem abbati, a Theodorico asseritur, anno 14 regni (Christi [Col. 1317A] 687), mense Aprili [Col. 1317D] Amalfridi concessionem ipsam vid. in nostrae Patrologiae tom. LXXXVIII, col. 1209, n. XXIV. EDIT. . Hoc monasterium Amalfridus condiderat non procul ab oppido sancti Quintini, aliquando Hunnocurtum et Hunnonis-curia appellatum. Hujus historia repeti potest ex Nova Gallia Christiana, t. II, col. 112. Datum dicitur diploma apud Crisciacum, quod in contextu scribitur Cariciacum, et indigitat Carisiacam villam regiam, de qua curiose et fuse disserit domnus Germain, apud Mabill. de Re dipl., lib. IV, pag. 258 et seq.; monet autem nullum antiquius aevo testimonium occurrere.
11. Diploma n. XIII, quo Theodoricus III immunitates monasterio Novientensi concedit, anno regni sui decimo, ex veteri apographo in archivis Argentinensis Ecclesiae reposito edidit abbas Grandidier, Hist. Eccles. Argent., t. I, prob. pag. 40, ad cujus fidem recudimus, omissis lectionibus ejusdem instrumenti in Novientensi tabulario asservati, quod supposititium est, quamvis venditetur pro autographo, [Col. 1317B] ut in notis nostris monuimus. Novientum, ut videre est in Hist. Eccles. Argent., pag. 62, et in Nova Gall. Christ., t. V, col. 858, insula Triboccorum in Alsatia, monasterio ibi condito nomen dedit, id autem Ebersmunster vernacule dictum, non ab Eberhardo abbate sic appellatum, ut quidam volunt, sed a vocabulo quod monasterium apri significat, in memoriam apri ibi caesi a filio Dagoberti II. Hujus mentio fit in Novientensi Chronico, quod, inter instrumenta in Thesauro anecdotorum editum, publici juris fecit Martenius, t. III, col. 1107. Immunitas hoc diplomate conceditur loco dicto Hiltesheim, hodie Hilzen, quem huic monasterio tradiderat Theodoricus III.
12. Praeceptum Childerici II, [Col. 1318D] Vid. prolegom. ad Childericum II, n. 7, et, paulo post, ejusdem Childerici II diplom. IX. EDIT. supra recensuimus, de concessa monasterio Dervensi immunitate. Hanc confirmavit frater ejus Theodoricus III, diplomate n. XIV, quod jam a Dacherio editum recudimus ex chartulario hujus monasterii exarato saeculo VII; nec tantum pro iis quae Childericus delegaverat, [Col. 1317C] sed pro quibuscunque donis ab aliis hominibus collatis.
13. Notatione dignum diploma, n. XV, quo jus condendae monetae episcopis Cenomanensibus a Theodorico III conceditur: instrumentum aliquatenus suspicioni obnoxium. De hac facultate condendae monetae concessa ecclesiae his temporibus disquiremus alias. Certe, de veritate instrumenti aliquam dubitationem Mabillonius, Annal. t. I, pag. 559, ingerit; et deinde, agens de eodem jure concesso monasterio Condatensi a rege Pippino, medio saeculo VIII, addit, ibid., pag. 608, nullum forte monasterium habuisse antiquius hujusce rei privilegium; plures in notis reteximus suscipionum causas, quae tamen suspiciones ejusmodi non sunt, ut inde instrumentum aperte de falso damnandum pronuntiare audeamus.
14. Facilius a suspicione absolvi posse censemus aliud Theodorici III diploma, n. XVII, quo villum Latiniacum donat monasterio sancti Dionysii: hoc viriliter [Col. 1317D] oppugnavit Germonius. De vet. reg. Fr. dipl. t. I, pag. 173, contra quem feliciter pugnaverunt Mabillonius, de Re dipl., pag. 290, et Fontaninus, Vindic. dipl. pag. 183 et seq. Argumenta utrinque prolata fuse exhibent notae nostrae, ad quas remittere liceat, ne quod egimus iterum agere videamur.
Exhaustis Theodorici III legitimis diplomatibus quindecim, spuria tria sese offerunt recensenda.
1. Primum est, n. III, quo parthenonem dictum Tuffiacum asserere fingitur Theodoricus ecclesiae Cenomanicae. Hoc monasterium quaedam matrona, Loppa nomine, in villa sua Tuffiaco perfecerat, opitulante Berario, Cenomanensi episcopo. Fingitur autem, mortuo Berario, Aiglibertum, qui ipsi successerat, ecclesiae suae jura in hoc monasterium contra Aidilam abbatissam comprobasse, ostensis instrumentis quibus a Loppa conditrice huic ecclesiae monasterium traditum fuerat. Haec Theodoricus confirmavit diplomate, quod ex actis Cenomanensium episcoporum apud Mabill. Analect., pag. 277, recudimus, datum anno 3 regni nostri; verum, hoc anno nondum Aiglibertus Cenomanensi ecclesiae praeerat. Ergo spurium est diploma Theodorici, hoc ipso quod anno regni III, ad petitionem Aigliberti, [Col. 1318B] emissum dicitur. Alia autem recensuimus non pauca ejusmodi falsa instrumenta, fabricata ut jura hujus ecclesiae protenderentur, et collecta magno numero inter Acta Cenomanensium episcoporum. Perstat adhuc monasterium hoc, teste Mabill., Annal. t. I, pag. 559, quod jamdudum virorum est, nunc prioratus conventualis abbatiae sancti Vincentii congregationis sancti Mauri.
2. Alterum, eadem mente fabricatum, ex eodem fonte haustum, et a Mabill., Analect., pag. 2, recusum, edimus Theodorici diploma, n. IV, quo jus ecclesiae Cenomanicae asseritur in parthenonem sanctae Mariae infra Sartham. Eodem laborat vitio quod falsum prodit. Datum scilicet fingitur anno III regni Theodorici III, ad petitionem Aigliberti, Cenomanensis episcopi, qui nondum Berario episcopo successerat. Berarius enim regebat adhuc ecclesiam Cenomanensem, ut mox monebamus. Monasterium de quo agitur, infra Sartham extra muros Cenomanicae [Col. 1318C] urbis constructum uti dicit Mabill. Annal., t. I, pag. 560, modo parochialis ecclesia est, intra ipsam civitatem.
3. Supposititium censemus diploma aliud, n. VIII, sub Theodorici nomine a Miraeo vulgatum, Opera dipl., t. I, pag. 126. Hoc instrumento dona plurima conferuntur monasterio, quod, Nobiliacum tunc temporis appellatum, deinde a Vedasto, Cameracensi simul et Atrebatensi episcopo, ibi sepulto, vel potius versus annum 666 huc translato, nomen sumpsit, et est inter monasteria Atrebatensia celeberrimum. Hoc instrumentum tueri conatus est Cointius, Annal. t. IV, pag. 124 (sed frustra fuit, ut in notis nostris fuse monstravimus). Tentamen imperfectum inepti falsarii, ad exemplum diplomatis Caroli Calvi, quod exstat apud Marten. collect. ampliss. t. I, pag. 198, ita stolide conflatum est, ut ibi exscriptae sint imperiales formulae quae ab imperatoribus Carlovingicis usurpabantur, a Merovingicorum formulis prorsus [Col. 1318D] alienae. Miraeus non docuit unde hunc spurium fetum adduxerit. Auctor Chronici Vedastini, quod chronicon reperias apud Locrium, vir non satis emunctae naris, hoc instrumento usus est, quod in plerisque locis, ipso fatente Cointio, emendatione indiget.
Praeceptiones ecclesiasticae et monasticae
In nomine Altissimi Domini, Theodoricus rex Francorum. Quicquid propter timorem Domini et amorem ipsius, ad augmentum divini cultus servis Christi ex habundancia regia largimur, retributorem Deum, pro cujus reverentia hoc agimus, habere confidimus. Igitur agnoscat industria fidelium Christi presens pariter et futura, nos divinitus ammonitos, ad insulam in fluvio Secane sitam descendentes, viro Dei domno Condedo illuc ab eo destinato ipsam insulam, quam antiquitus Lutum censuit, nunc vero [Col. 1319C] Belcinaca insula jacebat in Sequanae alveo, non procul ab urbe quam vocaverunt Calidumbeccum, Nov. Gall. Christ., t. XI, col. 121 et 162. Jampridem [Col. 1319D] undis obruta, anno 1641 visa fuit emersisse, sed paulo post omnino evanuit. Belcinacam nuncupatam, cum omnibus rebus ad [Col. 1319B] ipsam pertinentibus, et toto alluvio quo eam voluerit divina pietas augmentari, concessisse et condonasse. Que cum sit fisco Arelauno vicina, in sui longitudine per tria millia se extendens, et in latum mille quingentis passibus terminetur, agros tamen contiguos et prata a parte Orientali et saltus, ab Aquilonari vero usque ad fines Glaconissem similiter concessimus, ut tam ipsum quam suos monachos de monasterio Fontinella, pro nobis et prole nostra, ac pace et stabilitate regni, ac animarum nostrarum remedio, sacrificium redemptionis nostre offerre Domino, et divinam misericordiam jugiter exorare delectet. Per hunc ergo preceptum specialius decernimus atque jubemus ut ipse, sicut dictum est, hoc habeat indultum atque concessum, ita ut et illi successores [Col. 1320A] sui monachi hoc habeant teneant, atque perpetuis temporibus possideant, vel quicquid exinde facere voluerint, liberam et firmissimam in omnibus, Christo auspice, habeant potestatem. Et, ut hec auctoritas vel donatio nostra, quam divina illuminatione, plena et integra gratia concessimus, firmior habeatur et perpetuis temporibus inconvulsa maneat, manus nostre subscriptione, et anuli nostri impressione adsignari jussimus.
Theodoricus rex subscripsit. [Col. 1319D] Annum primum regni Theodorici III computamus ab anno Christi 673, quo, audita Childerici fratris morte, ex monasterio Sancti Dionysii, in quod retrusus [Col. 1320C] fuerat, in solium prosiliit. Anno 1 datum, quod fecit mens. Octobris dies XXI, feliciter, Arlauno palatio.
[Col. 1320B] Theodericus, rex Francorum. Si petitionibus servorum vel ancillarum Dei, per quod eorum quietem ac juvamen pertinet, libenter obaudimus, ut effectui in Dei nomine mancipamus, regiam consuetudinem exercemus, et nobis ad mercedem pertinere confidimus. Ideoque venerabilis vir Siviardus, abba de monasterio Anisola, quod est in pago Cenomannico, ubi S. Carilephus corpore requiescit, vel ubi ipse abba, una cum sancta congregatione degit, supplex clementiae regni nostri expetiit, ut eum ad ipsum monasterium, una cum fratribus vel hominibus suis, gasindis, amicis, susceptis, vel qui per ipsum monasterium sperare videntur, vel unde legitimo redebet mitio, vel sermone tuitionis nostrae, vel mundeburdo [Col. 1321A] nostro recipere deberemus, et sub ipso inlustri viro causas ipsius monasterii vel abbatis debeat habere receptas. Cui non gratanti animo [assensum] praestitisse cognoscite. Quapropter per praeceptum praesens decrevimus ac jubemus ut neque vos, neque juniores vestri, neque successores, vel missi de palatio nostro discurrentes, vel quislibet, ipso domno Siviardo abbate vel homines ipsius monasterii, amicis, gasindis, susceptis, vel qui per ipsum monasterium sperare videntur, condemnare vel inquietare, vel inferendas sumere, nec de res eorum in lege eorum minuere non praesumant, ut liceat eis sub sermone tuitionis nostrae, vel sub emunitatis nostrae quietos vivere ac residere. Et si aliquas causas adversum ipsum monasterium, aut mitio ipsius abbatis [Col. 1321B] ortas fuerint aut surrexerint, quas a vobis aut a junioribus vestris absque eorum iniquo dispendio terminatas non fuerint, manu eorum . . . . . vestra quousque in praesentiam nostram omnimodis servetur, et ibidem finitivam sententiam per legem et justitiam debeant accipere, et unicuique de reputatis conditionibus justiciam reddant, et ab alio simili modo veritatem percipiant. Et, ut auctoritas nostra firmior habeatur, per tempora etiam melius conservetur, manu nostra subtersignaculis decrevimus roborare. Signum Theoderici. Datum . . . . . . . fecit mens. Jun. dies xj, anno regni nostri . . . . . . .
Theodericus, rex Francorum, vir illuster. In hoc semper regalis celsitudo debet prospicere, ut quodcunque contra Dei decretum vel instituta Patrum fuit actum debeat esse restauratum. Ideoque ad aures clementiae nostrae fuit patefactum, eo quod Ulfaldus et Ingobertus optimates nostri illustri, Deo sacrata Aidila abbatissa, seu et genetrice sua Ingane, quae in monasterio puellarum, quod in honore sanctae Mariae vel ceterorum domnorum, in loco nuncupante Tuffiaco constructum, una cum turba plurima monacharum sub sancta regula conversare videntur, vel ipsa congregatione tale testamentum facere coegisset, ut quodcumque praedicti viri ad ipsas ancillas [Col. 1321D] Dei facere ordinabant, aliud nullatenus pontificium faciendi haberent, nisi praesentaliter in perpetuum et omni tempore jussionem de qualibet causa facere [Col. 1322A] et adimplere deberent. Econtra vero asserebat vir apostolicus [Col. 1321D] Aiglibertum Ecclesiae Cenomanicae praefuisse jam vidimus [Col. 1321D] Ad Childerici II diplomata, n. VIII. supra, in instrumento dato anno XI Childerici II, id est, anno Chr. 671, sed commentitium esse monuimus instrumentum hoc, cum Aiglibertus non nisi post plures abhinc annos Cenomanenses infulas obtinuerit. Is enim successit Berardo episcopo. Id autem pugnat cum diplomate quod expendimus, [Col. 1322D] dato hujus regni anno III, sub Aigliberti pontificatu. Forte quis conjiciet in hoc nostro diplomate annum XIII pro anno III reponendum; et hujus emendationis ope, satis plana fierent omnia; diploma enim tunc illigaretur cum anno Chr. 685, et juxta Bondonneti, Vit. episc. Cenoman. pag. 234, ac Cointii, Ann. t. IV, pag. 39, computationes annorum praesulum Cenomanensium, obitus Berardi ac initia pontificatus Aigliberti referenda sunt circa annum Christi 681. Sed mera conjectura hanc emendationem tuetur; et, cum instrumento nullam fidem conciliet auctoritas actorum episcoporum Cenomanensium spuriis instrumentis refertorum, a falsi suspicione nequit gratuita conjectatione liberari; ergo illud adulterationis signo notare nobis liceat. Aiglibertus, Cenomannicae urbis episcopus, quod praedictum monasterium suae sedis ecclesiae esse deberet, et Loppa Deo sacrata, relicta videlicet Egigni, illud ibidem legibus tradidisset: ostendensque nobis strumenta cartarum, quae praedicta Loppa de jamdicto monasterio Cenomannicae matris ecclesiae perpetualiter tenendum et ecclesiastice dominandum ac possidendum fecerit. Quae et ante nos relecta et approbata, a memorato Aghilberto et a suis ministris sunt legibus evindicata; etiam hoc ab eo et a suis ministris legibus adprobatum in conspectu nostro et procerum ac fidelium nostrorum, quod jamdictum monasterium in jus et potestatem suae sedis ecclesiae praesentibus et futuris temporibus, [Col. 1322B] juste ac legibus debeat permanere. Quam ob causam petiit clementiam nostram memoratus pontifex, ut quod tam manifestis indiciis declaratur, nostra assentione, immo auctoritate roboretur. Cujus petitionibus pro amore Dei et ejusdem sancti loci aurem accommodamus, et hanc praeceptionem eis suisque per tempora successoribus jam dictae sanctae congregationis fieri ac dari jussimus, ut firmius futuris temporibus, omni scilicet remota quaestione tam praedictorum virorum quam et cujuslibet personae, memorata Cenomannica mater ecclesia, quae est constructa et dedicata in honore sanctae Mariae, et postea inmajorata in sanctorum martyrum Gervasii et Protasii, ejusque pontifices atque rectores, saepedictum monasterium, cum omnibus ad se pertinentibus [Col. 1322C] vel aspicientibus, tenere et ecclesiastice valeant per tempora possidendo gubernare. Sic dum nos, una cum consensu pontificum vel optimatum nostrorum, quod haec causa vel ipsa carta contra Dei decretum vel instituta Patrum aut normam regulae fuerat actum, dum sub ditione et regimine praedicti pontificis, cui jamdictum monasterium (ut praescriptum est) et suae sedis ecclesiae legibus pertinet, quod et a nobis enucleatum est perscrutandum, et praefixae monachae quiete in ipso monasterio vel praedicta congregatione, sub potestate et dominatione antedicti pontificis, degere debeant. Ideoque praesenti praeceptione decernimus et omnino jubemus ut, si ullo unquam tempore ipsa carta aut alius [Col. 1322D] qualiscumque strumentus de nomine praedictorum virorum contra praedictum pontificem, vel ejus abbatissa, nomine Adilane, vel genetrice sua Ingane, [Col. 1323A] vel ipsa congregatio omni tempore, absque cujuslibet impedimento, vel supradictorum virorum, quietas in ipso monasterio, sito in pago Cenomannico, Tuffiaco constructo, debeant residere, vel sub sancta regula ibidem conversare, et pro statu Ecclesiae et salute patriae, seu pro stabilitate regni nostri perenniter ibidem debeant exorare. Et ut haec auctoritas firmior habeatur, in omnibus et ab omnibus conservetur, manus nostrae suscriptionibus subter eam decrevimus roborare. In Christi nomine, Theodericus rex subscripsi. Guntinus jussus obtulit et subscripsit. Datum quod fecit mensis December dies vj, anno iij regni nostri, Compendio in palatio nostro, in Dei nomine feliciter. Amen.
Theodericus rex Francorum, vir illuster. Si petitionibus sacerdotum quod ad eorum opportunitatem pertinet libenter praestamus assensum, regiam in hoc exercemus consuetudinem, et hoc nobis ad laudem vel ad salutem aeternam et stabilitatem regni nostri in Dei nomine pertinere confidimus. Igitur apostolicus vir, domnus Aiglibertus, Cenomannicae urbis episcopus, missa petitione, clementiae regni nostri credidit suggerendum ut constitutionem, quam propter amorem Dei et eleemosynam nostram constituerat, per consensum comprovincialium epsicoporum, sive consacerdotum ac canonicorum suorum [Col. 1323C] in monasterio sanctae Dei genitricis, quod est constructum intra fluvium Sartae et murum civitatis, tam extra murum quam et infra ipsius civitatis munitionem quod ad matrem ecclesiae sanctae Mariae et sancti Gervasii et Protasii, cui praeesse videtur, jure ecclesiastico pertinet, et per scriptionis firmitatem praedecessorum suorum temporibus sub censu firmiter et legaliter delegatum esse cognoscitur; postulavit ut firmitatis causa, nostra regali confirmetur censura. Cujus petitioni nos assensum praebentes, et eamdem suam constitutionem nostra auctoritate confirmantes, hoc praeceptum fieri jussimus, et per hanc auctoritatis nostrae inscriptionem praecipimus ut, sicut a praedicto venerabili apostolico viro Aigliberto, [Col. 1323D] Cenomannicae urbis episcopo, est constitutum, vel sicut in ejus continetur scripto, tam deinceps [Col. 1324A] nostris et futuris temporibus sub jure et dominatione praefatae Cenomannicae senioris urbis ecclesiae, sanctimonialibus inibi degentibus et pauperibus ac peregrinis stipendiarie disponente atque ordinante praefatae urbis episcopo, ac decessoribus suis et abbatissae quam ipse sive successores sui in eodem monasterio constituerunt, sub regula existant ac regulariter vivant, et plena eis regula conservetur. Et res ad praedictum monasterium pertinentes monemus, ut neque nos, neque successores nostri, aut qualibet expectantibus vel exactoribus praefati regni auferre, aut alienare a jure et dominatione jam dictae matris Cenomannicae urbis ecclesiae, aut propter benevolentiam vel leviorationem seu servitii praefati domni et apostolici viri Aigliberti episcopi aliqua succedat occasione, [Col. 1324B] aut qualiter calliditate vel malo ingenio machinetur, ut a jugo praefatae ecclesiae ex hac nostra benevolentia ipsum monasteriolum auferatur vel alienetur, sive aliquo modo subtrahatur: sed in jure et potestate saepe dictae matris ecclesiae aut pontificum inibi Deo degentium praesentibus atque futuris permaneat temporibus, neque aliquo modo quicquam auferre vel praeterire praesumat: sed praefati episcopi constitutionem, sicut ab illo constitutum et a nobis confirmatum est, per diuturna tempora inviolabiliter in augmentum sanctae Dei Ecclesiae et inconvulse omnes reges et principes vel exactores regni persistere, aut permanere sive perdurare omni tempore permaneat. Et, ut haec praeceptio firmior habeatur, vel per diuturna tempora a nobis vel a successoribus [Col. 1324C] nostris in melius conservetur, nostris subscriptionibus decrevimus roborare. In Christi nomine, Theodericus rex subscripsi. Audofredus jussus subscripsi. Datum quod fecit Martius dies V, anno regni nostri iij, Compendii palatio, in Dei nomine feliciter.
Merito beneficia quae possident amittere videntur, qui non solum largitoribus ipsorum beneficiorum ingrati existunt, verum etiam infideles eis esse comprobantur. Ad hujusmodi igitur exemplum postquam omnibus patefactum est qualiter Adalricus dux, Deo [Col. 1324D] sibi contrario, nobis infidelis apparuit, et se Austrasiis consociavit, ut adversum nos et nostros fideles [Col. 1325A] scelera sua, si dominus Deus permisisset, exercuisset, nos, propter ipsum facinus, omnes res suas ad nostrum fiscum jussimus revocari. Cognoscat itaque utilitatis vestrae magnitudo quod res nominatas Fiscafelinis, una cum appenditiis suis et adjacentiis, et cum colonica Trevario, et quicquid supradictus Adalricus de quolibet adtracto ibidem tenuit vel possedit, ei monasterio quod appellatur Fons-Besuae, quod est in honore sancti Petri et Pauli, ac ceterorum sanctorum constructum, ubi venerabilis vir Waldalenus praeesse dignoscitur, plena et integra gratia totum nos concessisse. Quapropter per hoc nostrum praeceptum decernimus ordinandum, et in perpetuum volumus esse mansurum, ut memoratus abbas Waldalenus praedicto monasterio Fontis-Besuae [Col. 1325B] res jamdictas, una cum aedificiis, mancipiis, accolabus, terris et pratis, silvis, pascuis, aquis aquarumque decursibus, accessibusque omnibus, vel reliquis quibuscumque beneficiis, cum omni usu fructuario, ex nostrae largitatis munere perpetualiter recipiat possidendas. Et, ut haec praeceptio firmior habeatur, et futuris temporibus inconvulse teneatur, manus nostrae subscriptionibus eam decrevimus roborare. Signum Theoderici regis. Datum mense Septembri, die iv, anno iv regnante Theoderico rege.
[Col. 1325C] Theudericus, rex Francorum, vir inluster. Merito illi nostri jovamen vel consolacione percipeunt, qui erga nostris partibus fidilis esse inveniuntur. Idioque cognuscat magnetudo seu utilitas vestra quod nus mansellus alicus, in loca noncopantis Saocitho, Muntecellis seu et Abniti, ubi Saxo servos commanire viditur, quem Decta, relicta Chrodoberctho, [Col. 1326A] quondam in concambio de homene, nomene Eligio, nuscetur recipisse, vel de conparato ibidem habuit, venerabele viro Chainone diacono plina et integra gracia visi fuemus concessisse. Quapropter per hunc praeceptum, specialius decernemus ordenandum, quod in perpetuum volemus esse mansurum, ut antedictus Chaino, absque vestra aut cujuslibet contrariaetate, ex nostra indulgencia ipsus mansellus in suprascripta loca, sicut superius est insertum, quicquid ipsa Decta de concamio vel de conparatho, aut de qualibet contracto nuscetur habuisse vel possedissae, hoc ad integrum cum quibuslibet beneficiis habiat concessum adque indultum, vel in sua domenacione hoc libere recipere ad possedendum; et quicquid exinde facere voluerit, [Col. 1326B] liberam in omnebus cum Dei et nostra gracia habiat potestatem. Et, ut haec auctoritas firmiorem obteniatur vigorem, manus nostri subscriptionebus eam supterdecrivemus roborare. † In Christi nomene, Theudericus rex subscripsi. Droctoaldus jussus optuit.
Datum quod ficit minsis September dies xij, [Col. 1325D] Medium mensem Septembrem anni 5 regni Theodorici III adjudicandum anno Chr. 677 monstrabimus in notis ad diploma quod proxime sequitur; ergo eidem anno tribuendum videtur diploma de quo agimus, hoc eodem mense, die 12, emissum. anno V rigni nostri, Marlaco, in Dei nomine feliciter.
( Hic in archetypo sigilli fragmentum. )
Theudericus, rex Francorum, viris inlustrebus [Col. 1326C] Audoberctho et Rocco, nostris patriciis, et omnebus ducis, seu comitebus, vel actorebus publicis. Dum et episcopos de rigna nostra, tam de Niuster quam et de Burgundia, pro statu aecclisiae vel confirmacione pacis ad nostro palacio Marlaco villa jussemus advenire, et aliqui ex ipsis, qui in infidilitate nostra fuerant inventi, per eorum cannonis fuirunt judecati: [Col. 1327A] inter quos adfuit [Col. 1327C] Chramlinus in catalogo episcoporum Ebredunensium non recensetur, Nov. Gall. Chr. t. III, pag. 1064, qui in hoc diplomate episcopatum Ebredunensem occupasse dicitur. Ratio subest, scilicet quia injuste sedem occupaverat, et inde, veste discissa, in synodo Marliaca fuerat dejectus. Haec autem synodus celebrata fuit, juxta Pagium, in Baron. t. III, pag. 77, anno 677. Hoc eodem anno currebat annus V regni Theodorici; nam anno sequenti 678, mense [Col. 1327D] Septembri, totius Franciae monarcha factus est Theodoricus, defuncto Dagoberto; tempore autem diplomatis de quo agitur, Neustriae tantum et Burgundiae Theodoricus rex erat, ut liquet ex his verbis quae leguntur initio ipsius diplomatis: Episcopos de rigna nostra, tam de Niuster quam et de Burgundia. Hinc annum 677 huic instrumento praefiximus, quod vulgo tribuitur anno 678. Marlacum vero, ubi synodus fuit congregata, locum in confinio Campaniae ac Burgundiae existimavit Mabillonius, de Re dipl. pag. 470; Pagius autem, ubi supra, in Neustria positum in agro Parisiensi satis feliciter arbitratus est, nec alium esse a palatio quod hodie Marly Gallice appellamus. De hoc argumento consulendus est Mansi, Collectio conciliorum maxima, t. IX, col. 171. Chramlinus, filius Miecio quondam, qui aepiscopatum Aebreduno civitate habuit, inventum est, quod sua praesumpcione, vel per falsa carta, seu per revellacionis audacia, sed non per nostra ordenacione, ipsum aepiscopatum reciperat, etiam nec sicut eorum cannonis contenent, ad ipsum benedicendum solemneter episcopi non adfuerunt; unde Genesio, Chadune, Blidramno, Landoberctho et Ternisco, qui metropoli esse videntur, vel reliqui quampluris episcopi ipsus judicantis, in nostri praesencia fuit conscissus, adque de suprascripto episcopato aejectus. Ideo nus, una cum consilio suprascriptorum ponteficum vel procerum nostrorum, complacuit quatenus, dum secundum cannonis in ipso senodale concilium fuerat degradatus, res suas proprias [Col. 1327B] pertractavemus, pro mercidis causa perdere non dibirit; sed quod exinde facere voluerit, una cum suprascriptus patribus nostris, taliter praecipemus, ut hoc licenciam habiat faciendi. Et postia peticio sua fuit, ut ipsum in monasthyrio S. Dionisiae, peculiaris patruni nostri, ubi ipsi preciosus in corpore requiescit, vel ubi Chardericus abba praeesse viditur, ut sub opidiencia vel sub regolare ordene diebus vite sui conversare dibirit; et dum perpetuo exsilio fuerat judicatus, mesericordia muti, una cum consilio suprascriptorum ponteficum, peticionem suam vise fuimus pristetisse. Proinde per praesente praeceptum specialiter decernemus ordenandum ut res suas neque vos, neque junioris seu soccessoris vestri, nec quislibet contradicere nec minuare, nec contangere, nec infiscare [Col. 1327C] non praesummatis, nisi per hanc auctoretate plinius in Dei nomene confirmatus liciat ei, per nostro permisso, res suas, ubi et ubi voluerit, donare aut delegare, vel quicquid exinde facere voluerit, liberam et firmissemam in omnebus habiat potestatem. Et, ut haec auctoritas firmior habiatur, manus nostri subscriptionebus eam supter dicrivemus roborare. [Col. 1328A] † In Christi nomene, Theudericus rex subscripsi. Aghlibertus recognovit.
Datum medio minse September, annum V regni nostri, Marlaco, in Dei nomene feliciter.
( Hic in archetypo sigilli vestigia. )
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Theodericus, gratia Dei rex. Idcirco potissimum collatam nobis a Deo credimus imperii dignitatem, ut in tutela et augmento sanctae catholicae Ecclesiae ipsius piam exequamur voluntatem. Quapropter noverit omnium fidelium nostrorum, tam futurorum quam praesentium, solertia, quod adierunt celsitudinem [Col. 1328B] nostram monachi ex monasterio quod vocatur Nobiliacus, ubi pretiosus confessor Christi Vedastus corpore quiescit, humiliter postulantes ut regale decretum nostrum super villis quae nostra munificentia jam sibi cesserant, firmari juberemus, ut quaecumque ex inspiratione divina ipsis contuleramus, imperiali edicto et sigillo ad perpetuitatem statueremus. Igitur, pro salute tam successorum quam antecessorum nostrorum, videlicet regum vel imperatorum, et pro totius statu regni, inspirante rege omnium regum Deo, praefato monasterio et monachis inibi Deo in perpetuum famulantibus, regali liberalitate confirmamus quae jam eadem liberalitate concessimus, ad matriculam scilicet ecclesiae, [Col. 1328C] in Atrebato pago Atheas, Felci, ad portam ecclesiae, Bernivillam, Daginvillam; in pago Veromandensi, Mediolanas, Valles, Putheas aquas; in Batua, Rexnam, Wulfaram cum capella Rothem, et aliam Rothem; in pago Hasbanio et Ribuario, Haimbecha, Halmala, Torona, et inter Altheim, Maridas, Ambron, Musinium, Groseas, has villas, mansos dominicales [Col. 1329A] sex, mansos serviles septuaginta quinque; in Watrevio, Cambach cum appendiciis suis et ecclesia; in pago Caribant, Maxtin cnm appendiciis; in Pabula, Montes. De his ergo villis, cum omnibus appendiciis et reditibus et mancipiis, per imperialem celsitudinem sancimus, ut nullus mortalium praesumat aliquid violentia qualibet vel fraude auferre vel demere, sed sicut a nostra liberalitate roborata sunt, praefati monasterii fratrum usibus in perpetuum cedant. . . . . . . . [Col. 1329C] Non absolutum fuisse videtur instrumentum. infeliciter tentatum. Quas ipsi falsarius notas chronologicas esset additurus, divinare arduum foret et supervacaneum. .
Theudericus, rex Francorum, viris inlustrebus [Col. 1329B] omnebus agentebus, tam presentebus quam et futuris. Decet regale climenciae ea que pro profectum aecclesiarum pertenit libenter prestare, et effectui in Dei nomine mancipare. Ideo cognuscat magnetudo seu utilitas vestra quod nus ad monasterio peculiaris patroni nostri domni Dionensiae, ubi ipse preciosus in corpore requiiscit, ubi venerabilis vir Chardericus abba custus praeesse viditur, tale beneficium vise fuimus concessisse de quantacumque carra, ubi pro oportunetate ipsius basilice, vel necessetate fratrorum, tam in Niustreco quam in Austrea vel in Borgundia ambolare aut discurrere videntur, tam carrale quam de navigale, nullus quislibet de judicibus nostris vel de telloneariis nullo tilloneo de ipsa carra exigere, nec requirire non presumatur. Quapropter [Col. 1329C] per presentem decernimus hac jobimus preceptum, et perpetuo volomus esse mansurum, ut neque vos, neque juniores seo successores vestre, ne [que] quislibet de judiciaria potestate acinctus, ipso tilloneo de omnia carra ipsius monastirie domni Dionensi, tam carrale quam navigale, per rigna Deo propicio nostra, tam in Niustreco quam Austrea vel in Burgundia, ubi et ubi de ipso monastirio vel de ejus villis, tam ambolandum quam revertendum [Col. 1330A] perrexirent, nec per civetates, nec per castella, nec per portus, nec per exitus, nec ubi et ubi, tilloneos exigetur; nec pontatico, nec portatico, nec pulviratico, nec rodaco, nec salutatico, nec cispetatico, nec qualibet redebicione, quod exinde fiscus noster sperare potest, nullatenus quoque tempore requiratur nec exigatur, nisi omnia ex omnebus ad ipsa basilica domni Dionensiae in ejus lumenarebus nos mercides conpendio valiat esse concessum adque indultum, et ibidem perpetualiter valiat proficere in augmentes.—Rigulfos recognovit.
Theodericus, rex Francorum, episcopis et viris inlustribus. [Col. 1330B] Decet regalem clementiam, ut non solum gubernacula regalis culminis provideat, sed et regimina ecclesiarum et monasteriorum, pro Dei intuitu et mercedis nostrae augmento, sollerti cura providere, ut pax ecclesiarum, et secura libertas monachorum Domino omnipotenti militantium, per omnia conservetur. Et de sacrosancto monasterio nuncupato Corbeia, in pago Ambianense constructo, ad regalem nostram praesentiam monachi et viri Dei venientes, serenitatis nostrae clementiae auribus suggesserunt, ut dum et venerabilis vir Chrodegarius abba, secundum consuetudinem humanae fragilitatis, de hac luce ad Dominum migrasse dignoscitur, quem apostolicus vir domnus et pater noster Theodefredus episcopus, dum et ille onus pontificale meruit accipere, [Col. 1330C] per nostram voluntatem et praeceptionem, ad regendum ac dominandum monasterio suprascripto constituit; cum relatione et consensu totius congregationis ipsius monasterii, petierunt ut liceret eis secundum eorum electionem, et secundum sanctum privilegium quod supra loco sancto ex regali munificentia et sacerdotum concessione indultum est, de semetipsis eligere rectorem. Et dum eorum petitio nostrae serenitati congrua esse et rationabilis in omnibus [Col. 1331A] videretur, venerabilem virum Erembertum, qui in ipso monasterio fuit nutritus, ipsi homines, cum voluntate suprascripti pontificis domni Theodefridi episcopi, elegerunt; nostra clementia ipsis monachis concessisse comperitur, sicut suggesserunt. Praecipientes ergo per hanc praeceptionem serenitatis nostrae et auctoritatis regalis, concessimus et omnino jubemus ut suprascriptus venerabilis vir Erembertus, abbas et rector monasterii Corbeiensis in omnibus sit constitutus; et sicut bonus pastor, ea quae utilia sunt ad opus monasterii et ad regimina monachorum provideat, et regat, et erudiat; et mereatur audire vocem Domini dicentis: Euge, serve bone et fidelis! quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam; intra in gaudium Domini tui. [Col. 1331B] Et ut taliter agat, ideo nostra clementia ei indulsit ut habeat potestatem de tota congregatione ipsius monasterii, vel de eorum hominibus in eorum terris commanentibus, vel de eorum rebus et possessionibus mobilibus et immobilibus, sicut sancta regula docet, et sanctus ordo monachorum dinoscitur esse conservandus; ita ut de die praesenti, omnibus temporibus vitae suae, secundum Dei voluntatem et secundum sanctum ordinem, dominatum accipiat; et ipsa sancta congregatio sub illo constitua, preces assiduas ad aures reverentissimas majestatis Domini, pro nobis et pro stabilitate regni nostri, jugiter fundat. Et ut hoc praeceptum firmius habeatur, quod pro Dei timore indulsimus auctoritate praecelsa, manus nostrae subscriptionibus subter decrevimus [Col. 1331C] roborare.
Theodoricus, rex Francorum, vir inluster. Si petitiones sacerdotum aut ecclesiarum prolatas, in quo nostris auribus recte poposcerint, perducimus ad effectum, regiam consuetudinem exercemus, et in aeternum Dominum retributorem ex hoc habere confidimus. Ideo notum sit fidelibus nostris quia venerabilis vir Goduinus [Gonuinus] abba de monasterio [monasteriis] Stabulaus et Malmundario, quae sunt in honore sanctae Mariae et sanctorum [Col. 1332A] apostolorum Petri et Pauli et [ac] sancti Martini et ceterorum sanctorum, a bonae memoriae avunculo nostro Sigiberto, quondam rege, ob amorem Christi, de foreste fiscibus nostris constructa, clementiam nostram exposcit, eo quod ipse princeps, pro mercedis suae compendio et vita aeterna, villas aliquas de fiscis, tam ultra Ligera res proprias quas domnus Remaclus legitime possedit, quam ceteras per praecepta sua manu roborata, sub integra emunitate absque introitu judicum concessit unde et ipsa praecepta, seu et confirmationem decedentium regum memoratus abba se prae manibus habere adfirmat; se petiit celsitudinem nostram ut tam id quod ipse princeps domnus Sigibertus de fisco suo, seu de reliquis locis, ad ipsa monasteria [ Add.: per suas [Col. 1332B] autoritates noscitur concessisse quam etiam quod ad scripta monasteria] a Christianis hominibus inibi videtur fuisse datum [conlatum], et praesentis temporis eorum manet possessio vel dominatio, ut hoc in idipsum pro nostris oraculis confirmare deberemus. Cujus petitioni, pro reverentia ipsorum monasteriorum, seu considerantes sacerdotium ipsius viri Godoini, vel fidei suae respectum quo erga regnum nostrum fideliter videtur famulari, non solum confirmasse, sed etiam pro mercede nostra a novo recessisse vestra comperiat magnitudo. Praecipientes enim ut, sicut constat a suprascripto principe domno Sigiberto, vel germano nostro Childerico, quondam rege, seu ceteris Christianis hominibus, ad ipsa monasteria, tam villabus quam domibus, mancipiis, accolabus, [Col. 1332C] vineis, silvis, pratis, campis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, cum reliquis beneficiis, mobilibus et immobilibus, praesenti tempore quieto ordine pars ipsorum monasteriorum cernitur dominari, ita deinceps pro nostra auctoritate plenius in Dei nomine confirmamus tam suprascripta loca, quam supradictum Godoinum abbatem et successores suos, vel monachos ibidem consistentes, tam nostris quam futuris temporibus, inspectas ipsas auctoritates ante lectos principes, vel reliqua instrumenta, quod ibidem fuit firmatum et condonatum, seu et inantea juste et rationabiliter collatum sub emunitatis nomine, absque introitu judicum, ibidem maneat inconvulsum; quo fiat, ut nobis ad mercedem pertineat, [Col. 1333A] et ipsos servos Dei melius delectet pro regni nostri constantia attentius Domini misericordiam deprecari. Et ut haec praeceptio firmior habeatur et per tempora conservetur, manus nostrae subscriptionibus subter eam decrevimus roborari.—In Christi nomine Theodoricus [Theodericus] rex subscripsit.
Si aliquid ad loca sanctorum pro adjuvamen servorum Dei concedimus, hoc nobis ad laudem vel eterne retributionis pertinere confidimus. Igitur [Col. 1333B] cognoscat magnitudo seu utilitas vestra quod nos venerabili viro Bertino, abbati de monasterio Sitdiu, tale beneficium concessimus, ut quod infra mero Attiniacinse de fisco nostro comparatum habeat, aut inantea ad comparandum invenire potuerit, preter illos mansos unde operas carrarias exeunt, hoc habeat concessum, et nullo redditu terre, nec nullas functiones publicas eisdem ob hoc exigere, nec requirere non debeatis. Quapropter per hoc preceptum specialius decernimus ordinandum, quod in perpetuo volumus esse mansurum, ut neque vos, neque juniores seu successores vestri, nec quislibet de judiciaria potestate adcinctus, de ipsas terras quod infra mero Attiniacinse infra ipso fisco nostro memoratus abba comparatum habet, aut deinceps [Col. 1333C] ipse vel successores sui, aut pars ipsius monasterii comparare potuerint, preter illos mansos unde carpentas exeunt, nullos redditus terre, nec nullas functiones eisdem non requiratis nec exactetis, nisi quicquid exinde ipse abba, vel pars monasterii sui Sitdiu, aut successores sui, vel quod fiscus noster percipere potuerit ex nostro munere largitatis hoc habeat concessum atque indultum. Et aut hec preceptio [Col. 1334A] firmior habeatur, et per tempora melius conservetur, manus nostre subscriptionibus eam decrevimus roborare.—Signum gloriosi regis Theodorici.
Data sub die X kalendas Novembris, anno X regni nostri, Compendio palatio, in Dei nomine feliciter.
In Christi nomine Theudericus [ Al., Tiedericus], rex Francorum, vir illuster, Attico [ Al., Athico] duci et Adelberto comiti ceterisque fisci nostri exactoribus. Illud nobis ad eternam retributionem credimus in Dei nomine proficere, si petitiones hominum religiosorum [Col. 1334B] ad effectum perducimus, vel pro Christi amore cum omni protectione solidamus. Atque ideo cognoscat magnitudo seu utilitas vestra, [Col. 1334D] Al.: Venerabili viro patri nostro domno Herhardo abbati ac misso suo Radeberto monacho. venerabilem virum Erhardum abbatem ac missum suum Radebertum monachum serenitati nostre suggessisse de hominibus ingenuis qui in mundeburde monasterii Novientensis, quod in honore peculiaris patroni nostri sancti Mauritii constructum esse videtur, ut eis tale beneficium concedere deberemus, hoc est de loco nuncupato Hiltesheim, quem propria manu eidem monasterio tradidimus, ut a judicibus nostris nullam inquietudinem, vel quamlibet requisitionem, aut fredam, seu redhibitionem, vel injunctionem, quod ad vos vel juniores vestros pertinuerit, ad quascumque necessitates volumus esse commonitos, [Col. 1334C] pro mercedis nostre augmento, in luminaribus peculiaris patroni nostri jam supradicti Mauritii, per hanc auctoritatem visi sumus concessisse; ita ut neque a subditis vestris, neque a vobis seu a successoribus vestris inquietentur vel amoveantur, nisi ab actoribus prefati monasterii in mundeburde impendant, et defensionem, tam ipsi quam et posteritas eorum, presentibus et futuris temporibus sperare debeant, et [Col. 1335A] quod fisci nostri ditionibus debuerant inferre, hoc ad ipsam congregationem sanctam hac autoritate concedimus, ut hoc debeant habere concessum atque indultum. Et, ut hec auctoritas nostris, Deo auxiliante, et futuris temporibus firmiorem obtineat vigorem, manus nostre subcriptionibus eam subter decrevimus roborari [Col. 1335C] In exemplo quod vocant autographum, caetera sic leguntur: Manus nostrae subscriptionibus, et anuli nostri impressione eam decrevimus roborari. Ego Tiedericus rex subscripsi; et ego Adoynus episcopus. Signum Tiederici regis invictissimi. Data mense Februario, die nono, anno X regni ejus. Actum Suessionis civitate, anno Dominicae Incarnationis DCLXXII, indictione vij, in Christo feliciter. Haec certe omnia a neotericis intrusa. Annus Ch. 672 cum decimo [Col. 1335D] Theodorici regni anno non concordat; nec jam Suessionibus imperabat Theodoricus. Exemplum forte instrumenti legitimi, quod recentioris aevi amanuensi traditum fuerat ut illud exscriberet, in fine mutilum erat; et, ut deficientia suppleret, formulas saeculi sui pro formulis veris imperitus exscriptor ingessit. . In Christi nomine Theudericus rex subscripsi. Aghlibertus recognovit. Datum sub die nono mense [Col. 1335D] Mensis Februarius anni decimi regni Theodorici III incidit in annum Chr. 683. Februarii anno decimo regni nostri, in Dei nomine feliciter. Amen.
Principalis serenitas semper in cuncto debet prospicere, precipue petitionibus sacerdotum, que rite [Col. 1335B] poposcerint benigno animo suscipere et ad effectum perducere, ut de obtento beneficio valeant gratulari, et eos melius delectet pro quiete regni nostri et constantia adtentius Domini misericordiam deprecari. Ideoque venerabilis vir Bercharius, abba de monasterio Putiolos, quod bone memorie germanus noster Childericus, quondam rex, ob amorem Dei, in foreste Dervo et fine Wasciacinse supra fluvium Vigore, in honore beati Petri et Pauli vel ceterorum sanctorum Domino cognoscitur edificasse, clementie regni nostri suggessit, eo quod ipse princeps integram emmunitatem ad ipsum monasterium fecisset; unde et ipsam emunitatem nobis in presenti protulit relegendam; sed pro rei totius firmitate petiit celsitudinem nostram, ut hoc circa ipsum monasterium [Col. 1335C] confirmare deberemus. Cujus petitionem non abnegasse, sed in omnibus prestitisse cognoscite. Et ideo jubemus ut de omni facultate ipsius monasterii, tam quod ipse princeps ibidem noscitur delegasse, quam etiam quod a reliquis Christianis hominibus noscitur fuisse condonatum, quodque ad presens in quibuslibet locis ac territoriis et ex ejus hereditate vel [Col. 1336A] studio, tam ultra Ligerim, in Herla scilicet et Saturiaco vel Dono-Fronte cum appenditiis suis, et Diseio cum appenditiis suis, quam etiam citra Ligerim possidere videntur, seu quod ibidem adhuc inantea in Dei nomine a Christianis hominibus juste et rationabiliter fuerit additum vel condonatum, pro quiete ipsius regni nostri, integram emunitatem pro reverentia ipsius sancti loci concedimus, ut nullus judex publicus quolibet modo judiciaria accinctus potestate, in curtes ipsius monasterii, ubicumque ad presens eorum maneat possessio vel dominatio, aut quod inantea fuerit additum aut condonatum, nec ad causas audiendum, nec fidejussores tollendum, nec freda exigendum, nec mansiones faciendum, nec rotaticum infra urbes vel in mercatis extorquendum, [Col. 1336B] nec ullas paratas aut quaslibet redibutiones exactare presumatur; sed in omni facultate ipsius monasterii, ut prefatum est, in omnibus locis et territoriis ubi aliquid possidere videntur et dominari, absque interdictu judicum, remotis et resecatis omnibus petitionibus de partibus fisci, usque super ripam fluvioli Magnentis progrediente in directum termino ad locum qui Vallis profunda nuncupatur, sub emunitatis nomine inconcusse, tam nostris quam futuris temporibus, valeant dominari vel possidere. Quo fiat ut et nos pro prestito beneficio mercedem obtineamus, et ipsos servos Dei in ipso monasterio consistentes melius delectet pro stabilitate regni nostri adtentius Domini misericordiam deprecari. Et, ut hec emunitas firmior habeatur et per tempora conservetur, [Col. 1336C] manus nostre subscriptionibus subter eam decrevimus corroborari. Data X Kal. Jun. anno decimo regni ejus. Actum Compendio palatio.
Theodericus, rex Francorum, vir illuster. Regum [Col. 1337A] consuetudinem exercemus, si petitiones servorum Dei, in quo nostras pulsaverint aures, ad effectum perducimus, et hoc nobis ad aeternae beatitudinis praemium percipiendum profuturum esse confidimus. Igitur compertum sit prudentiae omnium fidelium sanctae Dei Ecclesiae et nostrorum, quatenus vir sanctissimus et religione atque sapientia, genereque nobilissimus Aiglibertus, Cenomannicae urbis archiepiscopus, nos deprecatus est uti monetam publicam in sua civitate, et in nomine sancti Gervasii ac nostro, ei concederemus: quod ita et fecimus, ea videlicet ratione, ut ipse et sui ministri hoc valde praevideant ne aliqua fraus in ipsa moneta nostris futurisque temporibus appareat. Jubentes ergo praecipimus, et praecipientes jubemus ut nullus ex fidelibus nostris, [Col. 1337B] aut quislibet ex judiciaria potestate, de praefata moneta praedicto episcopo suisque successoribus aut rectoribus suae sedis, Ecclesiae aliquam calumniam aut injustam pulsationem vel causationem, sive adversam machinationem adversus eos, sive suos successores seu rectores ejusdem Ecclesiae, ullo unquam tempore facere audeat, aut machinari praesumat. Et hoc praecipimus ut si aliquis hoc fecerit, sol. auri adversus eum vel suos successores rectoresque ejusdem Ecclesiae componat. Et, ut haec jussio atque cessio nostra verius credatur et per omnia perficiatur, futurisque temporibus firmis maneat, hanc auctoritatem manus nostrae subscriptionibus roborare decrevimus, et anuli nostri impressione subter sigillare [Col. 1337C] jussimus. Theodericus, rex Francorum, subscripsi. Bonitus obtuli, scripsi et subscripsi. Datum die vj Kal. April. xij regni nostri, Compendio in Dei nomine feliciter. Amen.
Quotiens recta postulatione sacerdotum vel monachorum, [Col. 1338A] quod pro eorum quiete, vel ad anime salutem pertinet, libenter in Dei nomine obaudire, vel effectum Christo propitio perducere cogimur, et hoc ideo ut eos melius delectet pro stabilitate regni jugiter exorare, vel Deum pro nobis deprecare. Igitur veniens vir venerabilis Bertinus, abba de monasterio Sithiu, quod est constructum in pago Terwaninse in honorem sancti Petri vel ceterorum sanctorum, per consensum et voluntatem illustris viri Amalfridi, vel matrone ipsius Childebertane seu et filie eorum Auriane abbatissa, [Col. 1338D] Locus qui Cariciacus hic appellatur idem videtur ac palatium Crisciacum, ubi diploma datum infra dicitur; unde liquet duplici modo scriptum fuisse nomen hoc ab oscitante librario. Quis sit autem locus ille non conveniunt critici; quidam scilicet intelligunt Creciacum seu Crisciacum in Pontivo, villam regiam, in quam frequenter divertebat Theodoricus, et ubi a Landerico, majore-domus, oppressus est. Ergo temere Valesius, Notitia Gall., verb. Cresciacum, hanc villam Cresciaci nomine appellatam fuisse negat, quamvis aliquando Cresciacum a Carisiaco diversum fuisse fateamur. Vide quae de utroque nomine congesta sunt libro IV de Re diplom., pag. 258 et 279. Cariciaco villa in palatio nostro in nostram venientes presentiam, clementie regni nostri intulerunt eo quod ipse Amalfridus et matrona sua Childebertane, in honore sancte Marie genitricis Domini nostri Jesu, vel sancte Polline, in loco noncupante [Col. 1338B] Hunolfocurte super fluvio Scald, monasterium visi fuerunt edificasse, et res eorum ibidem delegassent, vel quicquid eorum legitimum esset, ad ipso sancto loco firmaverunt: etiam et alii homines plures devotione plenissima, in quantum eis fuit possibilitas, de res eorum ibidem ad ipsum locum firmaverunt, et ipsum monasterium Hunulfocurtem ad opus sancti Petri, seu Sithiu monasterii vel domni Bertini abbatis, cum omni integritate sua in se habente vel pertinente per eorum instrumenta a die presente delegaverunt: inspecta ipsa instrumenta, una cum eorum terris, mansis, casticiis ibidem edificatis, mancipiis, campis, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, farinariis, communiis, omnia et ex omnibus rem inexquisitam, sicut superius intimavimus [Col. 1338C] vel dominatum est, ad integrum ad suprascripto monasterio Sithiu transfirmarunt. Cujus hoc beneficium ut predicto monasterio Sithiu vel domno Bertino abbate, gratante animo, vel pro mercedis nostre augmentum ita prestitisse vel in omnibus confirmasse, vel ad petitionem ipsius Amalfridi, et per hunc preceptum nostrum plenius in Dei nomine confirmatum, ut sicut constant, qui per talem . . . . . [Col. 1339A] ut ipse beneficium ad tempora nostra vel successorum parentorum nostrorum regum, ad ipso monasterio Sithiu sit conservatum, ut hoc ipse habeat, vel successores sui habeant, teneant atque possideant; vel quod exinde pro utilitate monasterii sancti Petri facere voluerint, jure firmissimam habeant potestatem. Et, ut hec preceptio firmior habeatur, manu nostra subterfirmavimus. Data cal. Aprilis, [Col. 1339C] Annus 14 regni Theodorici III, mense Aprili, concurrit cum anno Ch. 687, juxta nostram computandi rationem, quam saepius declaravimus. anno decimo quarto regni nostri, Crisciaco palatio.
Theudericus, rex Franc. vir inlr. Dum et nobis divina pietas ad legitema etate fecit pervenire, et in solium rigni parentum nostrorum succidire, oportit [Col. 1339B] nobis et condecit pro salute anime nostre cogitare dibiamus. Ideoque vestra cognuscat industria quod nos, pro salute anime nostre, una cum consilio ponteficum vel obtimatum nostrorum, villa noncopanti Latiniaco, que ponitur in pago Meldequo, qui fuit inlustribus viris Ebroino, Vuarattune et Ghislemaro, quondam majores-domos nostros, et post discessum ipsius Vuarattune in fisco nostro fuerat revocata: nos ipsa villa de fisco nostro ad suggestione precelse regine nostre Chrodochilde, seo et inlustri viro Berchario, majorem-domos nostro, ad monasthirio sancti domni Dionisiae, ubi ipsi preciosus in corpore requiescit, et venerabilis vir Chaeno abba, cum norma plurima monachorum, ad laudis xpi canendas in ordine sancto ibidem adunata preesse viditur, pro [Col. 1339C] remedium anime nostri plena et integra gracia propter rem illa in loco qui dicitur Siliacos, qui fuit [Col. 1340A] Arulfo quondam, et ibidem usque nunc ad ipso Latiniaco aspexit, quem apostholico viro domno Godino episcopo per alia nostra preceptione concessemus, in reliquo viro ad integrum ipsa villa Latiniaco ad ipso monasthirio domni Dionisiae ad die presenti visi fuimus concessisse. Quapropter per hunc preceptum nostrum decernemus ordenandum, et perpetualiter volemus esse mansurum, ut ipsa villa superius nomenata Latiniaco, cum terris, domebus, mancipiis, acolabus, viniis, silvis, campis, pratis, pascuis, farinariis, aquis, aquarumve decursebus, peculiis utriusque generis sexsus, cum adjacentiis, adpendiciis, vel reliquis quibuscumque beneficiis, omnia et ex omnebus, rem exquisita, sicut ad superscriptas personas fuit possessa, vel postia in fisco nostro revocata, [Col. 1340B] cum omne integretate vel soledetate sua, ad se pertenentis vel aspicientis prepter suprascripta rem in Siliaco, qui fuit ipsius Arulfo vel jam dicto pontefici, per nostra precepcione concessemus: in reliquo viro predicta villa Latiniaco ad integrum sub emunetatis nomine, absque introitus judicum, memoratus Chagno abba ad parte predicti monasthiriae suae sancti Dionisiae per hanc nostram cessione in lumenarebus ipsius basilici habiat concessa adque indulta: et deinceps in postmodum nec de parte de fisci nostri, nec ad quamcumquelibet persona, nec per strumenta cartarum, nec per quolibet ingenium, ipsa villa de ipso monasthirio nullatenus abstraatur nec auferatur: sed, sicut superius dixemus, pro nostra mercide ibidem in perpetuo in Dei nomine [Col. 1340C] proficiat in augmentis: quo fiat ut et nobis ad mercidem perteniat, et ipsis servis Dei qui ibidem deservire [Col. 1341A] vidintur, delectis pro anime salutem vel rigni nostri constancia adtencius Domini mesericordia deprecare. Et, ut hec precepcio cessio nostra firmior habiatur, et melius per tempora conservitur, manus nostri subscripcionebus subter eam decrivemus roborare [Col. 1342A] Vulfolaecus jussus optolit: Locus sigilli. † In xpi nomene Theudericus rex subs.
Dat. sub d. tertio Kal. Novembris, annum xvj rigni nostri, Conpendio, in Dei nom. fel.
Appendix I
. . . . ere et quid prudenciore consilium ut hom . . . . et terrena substancia transferat in caelestia, sicut Dominus praeclara voce intonat: Tessauriciate vobis tesaurus in caelo, ubi nec fur efudiet, nec eruco rubigenat, nec tinia sulcat. Iggitur ego in Dei nomine Chrothildis, cogitans qualiter peccatorum meorum facinora possem abstergere, et ad aeterna gaudia pervenire, lecit in cunctis pauperebus bene tribuendo potesta . . . . ma adebisci remedium: sed tamen, juxta quod scriptum est: Date elemosena, et omnia munda sunt vobis, precipui ad domesticis fedei; et illud: Facite vobis amicus de mammonae iniquitatis, qui vos recipiant in aeterna tabernacola; et alibi: Beati pauperis spiritum, quoniam ipsorum est rignum caelorum; nihelomenus bonum est pro cunctorum necessetatebus lebenter manum porregere; sed ad [Col. 1341C] tale bona maxime oportit substancia transagendi conferrere septam monastirie habetacionis struere, vel de aeterna tabernacola debiant ad beneficia rebus respondere, precipui ubi chorus sanctorum virgenum jugiter medetacionum carmena devota mente Domino canuntur, in loco ubi decernit construere, in quorum honore ditatur ipsorum ante Domino incercessio spiretur. Et ideo in Dei nomine, et in honore sancti Mariae, genetricis Domini nostri Jeshum Christi, et citherorum sanctorum, quorum pignora in ipso monastirio habentur inserta in loco noncopante Brocaria, situm in pago Stampense, prope de fluviolo Urbia, afflante Christo, monastirium puellarum devota mente decrivi fundare, ubi nepte mea Mummolam instetuemus abbatissam: ea vero racione ut sub evangeleca et apostholeca tradicione, et regola sanctorum patrum perpetuis temporebus ipsa et successoris earum, in loco tramete debiant vitam perfrui, et pro felicitatem regum vel statu Aecclesiae, et pro animae meae remedium Domini mesericordia adtencius [Col. 1342B] deprecare; et praecipui ut nulla monacha in eodem monastirium quippiam peculiare presumat, sed sint illis omnia communia. Ad locum sanctum vel predicta congregationem cedo, ad diae presente, et cessumque in perpetuo esse volo, et de jure meo in jure adque domenacione sancti Marine et spunsarum Christi in praedicto locum consestentis trado adque transfundo; hoc est, ipso agro Brogaria, in quo monastirio, Christo presoli, construxi duas partis de ipsa villa, tam ex luctuoso, quam undique ad nos pervinit, volemus ut proficiat; et medietatem de loco noncopante Pladano, sicut jam dixi, tam ex luctuoso quam undique ad nostra domenacione pervinit, volimus ut ad ipso sancto loco debiat pervenire. Semeleter et locello cognomenante Fontaneto, quantum inibi ad presens tam ex luctuoso quam undique mea regit . . . . . tas et ad nos undecunque nuscetur pervenisse; dum inlustri vero Charicardo, se nos superstetis est, post nostrum opetum delegavemus, ut, dum advivit, hoc possediat, et post suum et nostrum [Col. 1342C] discessum semeleter; et de ipso locello medietatem volemus ut ad ipso monastirio in antedicto loco debiat revertere, cum domebus, edificies, accolabus, mancipiis, vineis, campis, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumve decursebus, adjecencies, apendiciis, farinaries, gregis cum pastorebus, movele et immovele utriusque sexus, et omne meretum eorum, ad ipsa loca aspicientis qualiter superius est intimatum, ad ipsum sanctum monastirium proficiat perennis temporebus. Et hec omnia superius comprehensa ad ipso sancto loco post nostrum transetum presentaliter revertatur. Et cum abbatissa ejusdem loci de hoc saecolum fuerit evocata, quem cuncta congregacio unanimiter bene rigola conperta eligerint, in loco ipsius socessor instituatur. Et adhuc perpensavemus, pro ea oportunetate ut mercis nostra qualiter superius intemavemus, perpetuis temporibus debiat proficiscere, de omnis res nostras quid in suprascripta loca in hanc pagenam deliberacionis, [Col. 1343A] quem pro animae nostrae remedium delegavemus, quid superest heredis nostri propinquioris adsumant; et se evenerit ei necessetas quod in parte sua acciperit aligenare aliubi, non habiat pontefecium hoc faciendi, nisi ad illo rectore qui de ipso monastirio in suprascripto loco custos esse vedetur, ut inibi ad ipsa sancta congregacione in augmentis socedat. Et se alequa strumenta cartasve contra presentem deliberacionem, quam spontania volomtate pro animae nostrae remedium fieri rogavemus, venire temtaverent aut ostensas fuerint, nec eas feci nisi in suprascripto vero Charichardo, nec fieri rogavi; et se inventa fuerint, nullo modo obteniant vicorem: sed ubi et ubi ostensas apparuerint, vacuas et inanis permaniant. Si quis vero, quod futurum esse non credo, si ego ipsa aut alequi de heredebus vel pro heredebus meis, vel quislebit oposeta persona contra presentem deliberacionem venire conaverit, iram sancti Trinetatis incurrat, et a lemenebus sanctarum aecclesiarum [Col. 1343B] excommunis apariat, et insuper inferat socio fisco auri liberas viginti, argenti pondo quinquagenta, et nec sic valiat vendecare quod repetit. Et se alequi de heredebus nostris ad diae presente deliberacione nostra, quod divina pietas nos facire conmonuit, infrangere voluerit, res quas de hereditatis nostrae ad ipsum pervenire potuerant, amittat, et [Col. 1344A] ad predictum sanctum monastirium perveniant, et ibidem semper proficiat in augmentis, et hec deliberacio omne tempore firma et inviolata permaniat.
Signum inlustris Deo devotae Chrothilde, qui hanc deliberacionem pro animae nostrae remedium fieri rogavemus, manu propria firmavemus.
In Christi nomine Agibertus, ac si peccator episcopus, subscripsi. Signum vir inluster Ermenrigo. Vaningo subscripsi. Ghislemarus rogetus subscripsi. Ghisloberthus subscripsi. Gadroaldus peccator subsc . . . . . Dchardus rogitus subscripsi. Signum Bettoleno. Ansobertus subscripsi. Signum Childebrando. Bertinus rogitus subscripsi. Signum Chramnino . . . . rdoberchtus rogetus subscripsi. Signum Gaeleramno. Mummolenus rogetus a suprascriptis subscripsi. Ragneinnus subscripsi. Chrodecarius abba subscripsi. Signum Guntrigo. Signum Aursino. Signum Chrodobardo. Signum Echarigo. Signum Erchenrigo. [Col. 1344B] Signum Mauroleno. Ursinianus subscripsi.
[Datum] Morlacas vico pub. quod fecit minsis Marsius dies decim. ann. xvj regn. domini nostri Chlotachariae gloriosissimi regis.
Frigobertus rogante et presente Chrothilde scrip. et subscripsi.
Appendix II
Sub die III Kal. Jan., anno XII gloriosi domni nostri Dagoberti regis, Ego Adalgyselus, qui et Grimo, licet peccator . . . [Col. 1343D] Le texte contient ici plusieurs phrases que la vétusté a rendues presque illisibles. Elles forment une espèce de préambule, où Adalgise s'avoue humblement coupable de beaucoup de péchés, dont il espère obtenir rémission en consacrant ses biens à de bonnes oeuvres. . Idcirco ego peccator Grimo, pro animae meae remedium et tantorum abluenda contagia peccatorum, inspirante Domino, devotione promptissima, per hujus deliberationis seriem, testamentum viro venerabili Erehenulfo diacono scribendum commisi.
Confero monasterii, sive xenodocii vel pauperibus [Col. 1343D] Il ne peut être douteux que Longagio ne signifie Longuyon. Longagionis, villam ubi ipse moram . . . . cum omnibus ad se pertinentibus, cum mancipiis, aedificiis, cum terris, campis, pratis, silvis, et omni jure suo.
Monasterio superius nominavi sanctae domnae Agathae . . . . . villa quae vocatur Nogaria [Col. 1343D] Nogaria. Noers, hameau à un kilomètre de Longuyon. , cum omni jure suo, omnibusque ad se pertinentibus, cum integra soliditate.
Monasterio Longagionensi et clericis, seu pauperibus . . . . . possidenda, promptissima animae devotione, [Col. 1343D] transfundo domus [Col. 1343D] Le mot inexquisitus signifiait alors acquisitus per emptionem. Ainsi cette phrase veut dire: Je donne aussi les maisons que j'ai achetées dans la Woëvre, le pays d'Ardenne et celui de Trèves. inexquisitas tam in [Col. 1343D] Webrense. La Woëvre, qui comprenait à cette [Col. 1344D] époque tout le pays entre la Meuse, la Moselle et la Chiers. Webrense, quam in Ardennense, seu Treverense, cum omni integritate monasterium . . . . Longagionense possideat et defendat.
[Col. 1344C] Porcionem meam de Madiaci, quod mihi legibus debetur, cum integra soliditate, cum mancipiis, aedificiis, vineis, campis, pratis, silvis et prato secto (i. e., sito) super [Col. 1344D] Caro. La Chiers. Caro et Hogregia . . . . sanctae domnae Agathae, seu congregatio Longagionensi in suo jure retineat.
Porcionem meam quam in villa [Col. 1344D] Villa Belulfiaga. C'est sans doute Beuveille, village assez considérable, à sept kilomètres de Longuyon. Belulfiaga habere videor dulcissimis nepotibus meis filiis Adoni habere volo. [Col. 1344D] Tamaltio. Ce peut être le village d'Aumetz, près de l'endroit où la Crune prend sa source, dans l'arrondissement de Briey (Moselle). Tamaltio porciones duas, cum mancipiis, domos, vel omni adjacentias suas monasterio Longagionensi habere debeat. Tertiam vero porcionem, basilica domni Petri ibidem (Tamaltio) constructa, cum molendino ibidem situm, cum vervicibus et vervicariis, vel quod jam ad praesens possidetur, ad integrum. Similiter porcionem meam in villa [Col. 1344D] Fillières? Fidinis, cum mancipiis, aedificiis, vel omni jure suo, basilica domni Petri Tamaltio sita, in suo jure valeat possidere.
Villa vero mea [Col. 1344D] Marciacum est certainement Mercy; mais on ne peut dire si c'est Mercy-le-Haut ou Mercy-le-Bas. Ces deux villages sont de l'arrondissement de Briey. Il y a un autre Mercy-le-Haut dans l'arrondissement de Metz. Marciaco, quantum porcio mea [Col. 1344D] continet, vel legibus obvenire debet, cum domibus inexquisitis, cum mancipiis, aedificiis, campis, pratis, silvis, aquis, aquarumve decursibus, cum omni superlectili, vel appenditiis et reditibus suis, vel [Col. 1345A] quidquid in die mortis meae in ipsa villa inventum fuerit, sacro-sanctae ecclesiae Virdunense in suo jure et dominationi recipiet, ab ipsa ecclesia perpetualiter in Dei nomine possidendum.
Similiter quid Callido possidere videor, basilica domni Petri Tamaltio in suo jure retineat.
Casa in Treviris, quam a matriculis comparavi. ad ipsos [Col. 1345C] Matriculi, ou, pour parler latin, matricularii. Ce sont les administrateurs de la matricule de l'église. On les a nommés en français matriculiers, et, par [Col. 1345D] corruption, marguilliers et marliers. Quelquefois les anciens titres appellent aussi matricularii les personnes inscrites sur la matricule de l'église pour en recevoir la prébende ou l'aumône. matriculos revertatur.
Omnimodis volo, quantumcumque per tabulas vel per epistolas, seu quolibet titulo ingenuos dimisi . . . . per epistolas meas ad loca sancta, vel merentibus personis contuli aut donavi, firma stabilitate permaneat.
Villam vero meam [Col. 1345D] Ugny et Montigny-sur-Chiers. Ce passage montre que le territoire de l'ancien pagus Virdunensis devait comprendre Longuyon, et s'étendre encore plus au nord, puisque Ugny et Montigny-sur-Chiers lui appartenaient. Unichi Monhiaga, sita in territorio Virdunensi, cum aedificiis, cum campis, pratis, pascuis, silvis, cum integra soliditate, omnibusque ad se pertinentibus, cum domibus inexquisitis, vel quidquid tempore mortis meae in ipsa villa inventum fuerit, sacro-sanctae ecclesiae Virdunensi, quae [Col. 1345B] me strennue de suis stipendiis enutrivit in suo jure et dominatione retineat [Col. 1345D] Il résulte de ce passage que Adalgise était prébendé de la cathédrale de Verdun. C'est ce que nous appelons maintenant chanoine. . Molendinos meos IIII (quatuor) sitos super [Col. 1345D] La Crune, petite rivière qui prend sa source au village du même nom, dans l'arrondissement de Briey (Moselle), pénètre dans le département de la Meuse, et rentre dans celui de la Moselle, pour se jeter dans la Chiers à Longuyon. Crunam fluveolum, quos ad praesens Erp . . . . . molinarius tenet, vel qui tunc tempore molinarius fuerit, cum familia, in mea eleemosyna consistant; et pauperes illos quos in villa Marciaco institui nutriata [Col. 1345D] Le mot gubernat (il faudrait gubernet ) se rapporte à sacro-sancta ecclesia Virdunensis. Cette clause [Col. 1346C] charge l'église de Verdun de l'entretien et de la direction de l'hospice de pauvres fondé à Mercy par Adalgise. gubernat.
Testamentum meum firmum et stabile haberi placuit, ut omnem facultatem meam, secundum quod praesens pagina loquitur, item villas, terras, pratis, silvis, mancipiis, aedificiis, aurum, argentum, species, ustensilia . . . . et immobilia, tam in Quabrensi (Wabrensi), quam in Ardenensi, seu Treverensi, quidquid post discessum meum inventum fuerit, ad integrum monasterium sanctae domnae Agathae Longagionensi in suam recipiat potestatem . . . . (cum) . . . . vaccariis, vervecibus, vervicariis, porcos, porcariis, ubicumque habeo, et hoc aliubi non est delegatum, sancto monasterio seu congregatio Longagionensi, [Col. 1345C] quos mihi haeredes constitui, in tuo jure et dominatione transfundo.
Villa vero [Col. 1346D] Audun-le-Roman, ou Audun-le-Tiche. Le premier appartint, jusqu'en 1790, au chapitre de Verdun. C'est aujourd'hui un chef-lieu de canton de l'arrondissement de Briey (Moselle). Adtautinna, quantum portio mea continet, cum mancipiis, aedificiis, campis, pratis, silvis, aquis, aquarumve decursibus, cum domibus inexquisitis, vel omni jure suo . . . . ad se pertinentibus, cum integra soliditate, basilica sancti domni Petri et domni Vitoni, oppidi Virdunensis, ubi leprosi resident, perpetuo jure percipiat possidendum, et ad ipsius actoribus perenniter . . . .
Vineas quantascumque super Mosellam habeo, de quibuslibet a tracto conquesitas, monasterio sanctae Agathae Longagionensi ut habeat, omnimodis volo.
Tu abba, qui tunc temporis fueris, pauperes XVI, quos in exsenodochio posui ad pascendum et fovendum, ut eos, sicut ego praesens alimonia et vestimentum [Col. 1346A] vel reliqua dilectione gubernavi, ita tu et successores tui faciant; et, cum Deo . . . . aliquis discesserit, alius in loco ponatur, ut ipse numerus semper fiat adimpletus: et ipse quos ego de ipsa praebenda pavi, dum advivent de ipso cellario consuetudinario . . . . domnae . . . . Longagionens.
Ut quamdiu Bauto, presbyter Treverensis, vixerit, C modios tritici, porcos X, formas casei XC, dare studeas.
Vos vero, parentes mei et propinqui . . . . . . . . . quod vobis per praesentem paginam delegavi.
Locum vero cognominante domo et castrum [Col. 1346D] Teulegium. Tholey, abbaye de bénédictins. Teulegio, sectum (situm) in [Col. 1346D] Vogaso, pour Vosago. La chaîne des Vosges s'étend jusque vers Coblentz, au confluent de la Moselle et du Rhin. Vogaso, ubi, pro Dei reverentia, loca sanctorum aedifi . . . , petentes vos direx . . . clericis qui ibidem deservire videntur, cum omni integritate sua, sicut a me praesenti tempore possidetur, cum campis, pratis, silvis et mancipiis, cum omni jure suo, cum appendiciis, villares, seu reditibus, cum domibus inexquisitis, vel quidquid mortis temporis meae in ipsa loca inventum fuerit, [Col. 1346B] omnia et ex omnibus . . . . in ipsa ecclesia Virdunensi feci continet, in suo jure ac dominatione retineat, ab ipsius ecclesiae actores, in Dei nomine, possidendum.
Quarta vero portio de villa [Col. 1346D] Il y a Failly dans l'arrondissement de Metz. Il y a aussi Failly dans l'arrondissement de Briey, canton de Longuyon. Le legs que contient cet article est fait à la léproserie de Metz. Fatiliago, cum integ . . . . , ipsa quarta portio, cum mancipiis, aedificiis, campis, pratis, silvis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, omnibusque ad se pertinentibus, leprosi Metenses in eorum recipiant potestatem.
Alia vero quarta portio nepoti meo Bobone duci vendere coeperam, et ex hoc mihi adhuc sexcentos redebit solidos; et ipsos solidos matricolas domni [Col. 1346D] Saint Martin de Tours. Martini Turonis, ubi in corpore requiescit, delegaveram. Sicut habet humana fragilitas, antea de hoc saeculo discessero, ipsosque DC solidos actores, basilicae domni Martini Turonis recipiat, aut certe de ipsa villa, hoc est quarta portio, omnia et ex omnibus in eorum recipiant potestatem.
Villam in Tongrinse territorio sita, nomine [Col. 1346D] Ilémale, près de Liége, in territorio Tungrensi, comme porte le texte. Alors Liége n'était encore qu'un village. Hedismalacha, portionem meam, quam mihi legibus [Col. 1346C] obvenit, cum integra soliditate, sicut a me praesenti tempore possidetur, [Col. 1346D] Léproserie de Mastricht. leprosi Trajectenses ad suam recipiant potestatem.
Villa vero mea Chambo, super Orto fluviolo, quantum portio mea continet, ad integrum omnia et ex omnibus matriculi [Col. 1346D] Ghoinse paraît être Quincy, près Montmédy (Meuse); et Ortus fluviolus l'Othe ou Othain. Choinse ecclesiae in integro possideant.
Testamentum praesens eloquitur in eo modo: quidquid insertum est, omnimodis adimpletur.
Vineas ad Lesuram, quas de basilica sancti domni Maximini Treverensis sub usufructuario possedi, nec non et domni Iorgii (Georgii) in Amanio constructa, ubi amita mea requiescit, exinde similiter sub usu vineas possedi; post transitum vero meum ad basilicas ipsas revertantur.
[Col. 1347A] Portionem meam in [Col. 1347B] Bastoneco, ou Bastonego, Bastogne, en allemand Bastnach, aujourd'hui petite ville du duché de Luxembourg, située au milieu des Ardennes. Bastoneco, hoc medietatem, ad basilicam domni Maximini Treveris, ubi in corpore requiescit, et vaccariis duos, cum gregibus, in ipso Bastoneco commanentes, cum familia et peculiare eorum dare decernor.
Villa [Col. 1347B] Hogregia. Ce mot, qui est ici un nom de terre, semble être pris plus haut pour le nom d'un ruisseau [Col. 1347C] affluent de la Chiers: in prato secto (sito) super Caro et Hogregia, dit un des passages précédents. [Col. 1348B] Si Hogregia ne désigne pas quelque ruisseau peu connu, c'est peut-être Etraye, près Damvillers (Meuse), ou Ozerailles, non loin de Conflans (Moselle). Etraye appartint au chapitre de Verdun jusqu'en 1790. Hogregia, quam germana mea Ermegundis, quondam dyacona, pro animae suae remedium ecclesiae Virdunensi dedit, et ego ipse sub usufructuario per precatoria possedi, cum integra soliditate, omnibusque ad se pertinentibus, cum idem quod ibidem augmentare vel laborare potuero, omnia et ex omnibus, post decessum meum, ad saepe dicta ecclesia Virdunensis revertat.
Si quis literas, aut caraxaturae adjectionis, in hanc deliberationem meam inventi fuerint, ego feci fieri, quae praesens volui, dum saepius deliberatione mea recurro, vel ad meam dirigo voluntatem.
Si quis contra hanc voluntatem meam et deliberationem venire attemptaverit, vel contrarius exstiterit, tam de parentes, seu quaelibet apposita persona, [Col. 1347B] Deum habeat contrarium, et inferat fisci juribus auri libras X, argenti pondera L. Nihilominus deliberatio mea firma stabilitate permaneat. Quam vero deliberationem meam manu propria subterscripsi, et venerabilium virorum, seu magnificorum scribendum rogavi.
Vobis supplico, conjuro, principes et potestates, per Patrem, et Filium, et Spiritum Sanctum, ut praesentem voluntatem et deliberationem meam, a quacumquelibet persona non permittatis convelli, aut infringere . . . . mutare.
Actum Virdunum, in Dei nomine.
Et adhuc mihi convenit scribendum si, pro eo [Col. 1348A] quod ab episcopo Treverensi ipsa loca sancta, in praedicto loco Doma aut Toleio, me petente, titolata sunt, in . . . . forsitan exinde aliquo censo ex suprascripta ecclesia Virdunensi requirere deliberat, aliud, nisi tantum ad baptizandum chrisma ab episcopo Treverensi un . . . . . . re; et exsenium [xenium], hoc est XXXI in auro, pro ipsa chrisma ad ipsam ecclesiam Treverensem, annis singulis dissolvat. In reliquo vero, nullus exinde ausus . . . . , nisi ubi deputatum est sanctae ecclesiae Virdunensi. Et reliqua intentione facta, episcopus Treverensis, aut actoris sui contra ecclesiam Virdunensem, de ipsa loca superius . . . . aut contrarii exstiterint, quantumcunque ad Treverensem ecclesiam, vel titulum deputavi, Virdunensis ecclesia hoc in sua recipiat potestate, vel dom . . . . . . . Nihilominus jam dicta loca Doma, vel Taulegius, cum omni integritate vel soliditatem, ecclesia Virdunensis ut superius dictum est, Christo propitio, valeat possidere.
[Col. 1348B] Grimo, peccator, hoc testamentum meum, quem spontanea . . . . devotione condedi, relegi et subscripsi.
In XPI nomine, Paulus, gratia Dei episcopus, rogitus et sup., hoc testamentum
Ego [Col. 1348B] Cet archidiacre Gisloald fut le successeur de [Col. 1348C] saint Paul dans l'évêché de Verdun. Gisloaldus, archidiaconus, rogante Grimone diacono, hoc testamentum
Hadericus, presbyter, qui et Bestilo, rogante Grimone diacono, hoc testamentum
Ego Meroaldus, diaconus, rogante Grimone diacono, hoc testamentum
Magnoaldus. Ansemundus.
Ego Erenulfus, diaconus, rogante Grimone diacono, hoc testamentum
Scripsi et subscripsi.
Diplomata ecclesiastica
Et ideo nos Felix gratia Dei episcopus, una cum presbiteri, vel diacones, seo cliro, abitatoris civitatis istius nostre Lucensis, qui subter subscripturi [Col. 1348D] sunt, unde promittimus tibi Balbino abbas, vel monachorum tuorum, ut firmiter inibi in monasterio sancti Fricdiani resedire debeatis, et ut superius legitur, pro anima vel generationem jam dicti Fauloni orare diveatis tam vos, vel qui post vos fuerent, qui digne peragere valeant in eodem sancto loco sanctorum Dei. Et numquam vos eadem pecuniam, [Col. 1349A] quot inibi obtulit sepe dictus Faulo, umquam ullo tempore a nobis retragendum est ad aliam Ecclesiam, aut ad alium sacerdotem, nisi qui ibidem abbas fuerit, et quem volueret, si cum adiberet ipsi fructus in onorem Domini et elemosinarum fuerit, eo quod pro opes fidelium ipsas siscellas offerta est. Et si abbas de hanc luce migratus fuerit, et dormierit cum patribus suis . . . . . ipsi elegerint sibi abbatem ordinandum, ipsum sibi abbatem debeant ordinare, reliquias vero dandas de ipsum co . . . . . . sanctum ad consilium episcopi sine vigilia tenendum abbati cum monaci suis; et nihil adgravetur quoquo tempore neque ab episcopus, neque ab ullo sacerdotem, nisi tantum per unumquemque annus semel in alba ad omnis sacerdotes unum prandeum faciendi, [Col. 1349B] sicut consuetudo fuit Ecclesie illius. Et hoc addimus in hanc paginam, si quiscumque homo Dei fuerit, sibe hominem, seu equus, vel bovem, aut terra, et mancipium tam movile quam inmovile, quidquid ibidem offertum fuerit in potestatem illius abbati sint, qui in eodem loco reservire videtur, et regula custodiendum, vel monachorum consuetudinem et ordinem sanctum tenendum inab . . . . . . quandoque ipse presumat, nec nos, nec qui post nos venturi sunt, quia quot bene disponitur, et legibus roboratur, oportum est perennis et futuris temporibus permanire. Et si quis contra hanc discritiones nostre cartulam ire presumserit, Dei incurrat periculum, sicut Judas traditor, qui se laqueo suspidet, et ad judiciali reverentia reatus recidat; et cum [Col. 1349C] summa dulcidinem et desideria Domini colendum Petroniaci filio nostro scrivendam dictavimus, et manibus nostris suscripsimus, ut perpetuis temporibus stavilitum persistere dibeant.
Actum in civitate Lucense, sub die XIII Kalendarum Februariarum, per indictione 13, regnante domnis nostris Pertharit, et Cunipert viris excellentissimis regibus, anno filicissimis regni eorum tertiodecimo et quinto, per indictione subrascripta, feliciter.
[Col. 1350A] Ego Felix venerabilis gratia Dei episcopus uhic Cartole cesionis nostre, postea mihi relectum est, consensi et subscripsi.
Ego Johannacis V. V. arcipresbiter.
Ego Clarus V. V. presbiter.
Ego Teuderacis V. V. presbiter.
Ego Candidus presbiter.
Ego Geminianus V. V. presbiter.
In nomine Domini Dei nostri Jesu Christi. Repromitto tibi Balsari Deo gratia episcopus, me . . . . . . . . [Col. 1350B] ad filio meo Johannis electus civitati Pistoriensis sacerdotibus, ut justo moderamine conservemus fermitatem quotiens alia inter bo . . . . . . . essoris evenerat bone voluntati . . . . . . . et si de officiorum . . . . ecclesiasticis oportet de ea, que semel fecerit, per scripto fermari, et ideo auctori Deo prometto adque spondeo Johannis electus civitatis Pistoriensis tibi viro beatissimo Balsari episcopus, postea quam me populus Pistoriense in loco episcopati elegerunt, recordati somus, eo quod de Deocisis at Lucano episcopus semper fuerunt, et menime potuimus foris tuo consilio episcopus predictus in ipso loco profeciscere, recorrentis nos ad orationibus petivimus licentiam, ut in eo loco episcopatio nos suscepere deveremus; si tamen ut at governatione erga Eglesie Pistoriensis [Col. 1350C] patrocinio, sic ita, ut dum advivere meruerimus, ordinationem presbiterorum, diaconorum faciendam, non nobiscum, sed tua sanctitas peragendum. Et hoc repromitto tibi dominus Balsari episcopus vel socessoribus tuis, de Eglesie, vel qui prope nos esse videtur, me numquam esse causator, neque subtragendum da vos hoc ipse Ecclesie. [Col. 1350D] Fuerunt etiam tempora, praecipue post saeculum aerae Christianae decimum, quibus propter aliquod enorme crimen, puta schismatis, imminuta fuit metropolis archiepiscopis, aut dioecesis episcopis, non secus ac factum civitatibus nonnullis, quas ira imperatorum seu regum antiquo comitatus jure exuit. Sed quod in primis animadvertendum, plurimis in locis, ubi insignia monachorum monasteria invaluere, decurtata olim fuit episcoporum [Col. 1351C] ditio atque dioecesis. Sunt adhuc plura monasteria, sive a suis abbatibus recta, sive saecularis [Col. 1351D] cleri primoribus commendata, quae propria dioecesi fruuntur, ibique tanquam episcopi, ordinum et chrismatis collatione excepta, omnia administrant. Notissima sunt Casinense, Farfense, Sublacense, Novaliciense, Pomposianum, atque, ut alia omittam, amplissimum Nonantulanum in agro Mutinensi fundatum, cujus dioecesis vario ac interciso cursu in plurimas parochias excurrit, in Mutinensi, Patavino, Bononiensi, aliisque territoriis, atque in Friniatum, sive Frigniani provincia sitas: quas omnes episcopali jure nunc moderatur eminentissimus S. R. E. cardinalis Alexander Albanus, perpetuus abbas commendatarius. Plura ejusmodi monasteria vetusta aetas agnovit, quorum jura et auctoritas turbidissimis Italiae temporibus exciderunt. Plura etiam praerogativa hac praedita ostendit adhuc Germania. Quanam ratione, petas, quoque tempore, ita monachorum potentia aucta est, ut ex episcoporum [Col. 1352C] spoliis ditionem sibi propriam constituerint. Illud exploratum, non solum baptismales omnes [Col. 1352D] ecclesias antiquis saeculis episcopo uni obtemperasse, sed etiam jus episcopis fuisse in ipsos monachos, eorumque monasteria. Quae auctoritas multis in locis etiam post saeculum Christi decimum perduravit, donec pontifices maximi integrum monasticum ordinem sensim episcopali potestati subduxere. Antiquissimis etiam saeculis fuerunt ecclesiae in jure monachorum, aut ex eorum fundatione, aut ex dono fidelium; quae tamen oratoria fere omnia et capellae erant, atque illic suos clericos et rectorem abbates constituebant, quanquam ne id quidem episcoporum juri officeret, ut neque officiebat jus patronatus, quo laici multi in varias ecclesias fruebantur. Sed ad parochiales ecclesias quod attinet, arduum puto decernere quo praecipue tempore divelli ex episcoporum potestate, ac pleno jure ab abbatibus seu monachis possideri coeptae sint. Vel et si subtraere voluero ego Johannis per me ipsos de . . . . . vel Cellesis Eclesie, vel per somessione alio viu . . . . . promessionem ire temtaverimus, componat parti vestre [Col. 1351A] auri soledos centum pene causa, sed in omnibus adimpleta, qualiter decrevimus, et amodo Dei incorrat judicium, et ad sagrosancto Altario sed remotus, si ego Johannis, et cum causa vero da suprascrita repromissionem . . . . . . . Quam viro repromissionem per domno genitore meo Adrohald abbas vovis suprascripte parti pars elegi, uvi et propria confermationem vel conscriptionem manevus meis, vel sacerdotum meorum tradidi scribendum.
Actum in domo sancte eclesie civitati Lucense, sub die XII Kalendarum Juniarum, indictione 13 feliciter.
In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. Regnante domno nostro Liutprand viro excellentissimo rege, anno regni ejus secundo per indictione undecima feliciter . . . . . . . . quod in terra pax hominibus bone voluntatis, etc. Ego Fortonato religioso presbiter una cum filio meo Bonuald v. v. presbiter, nus ad sancto Domini cummendare altario, et fragilis hic periturus relinquere, dum eum Domino meo Jesu Christi complacuerit, in loco qua natis sumus vico, qui vocatur Cassiana, uno petente consilio Deo dignum est, nus havitare in monasterio petivimus licentiam domni Talesperiani Dei gratia episcopo, et cum gratia domni Walperti duci nostro [Col. 1351C] civitatis nostre Lucensis, quantum virtus animi, et ad fondumentis, fabricis, vestibulis ecclesiis constituemus in honore sancti Petri a . . . . . . suprascripto Fortunato decrevi inter me et filiis meis, ut ego pro omnibus rebus meis indefenito . . . . . . . prope ipsa ecclesia presbiteri modiorum duodecim, et vergario medi loco uno prope ipsa ecclesia omnia in integrum, id est portiuncula mea in integrum ego Fortonato per mercedem et remedium anime mee offero Deo et ecclesie sancti Petri, quem mihi heredem constitui simul et ego Bonuald v. v. presbiter ipsa portiuncula mea quanta pars, qui mihi ad fratribus meis advinet, excepto campo vel vergario, qualiter [Col. 1352A] superius legitor, quod in potestatem portionis Fortonati demisimus, omnia et in omnibus parte mea cultum adque incultum, movile vel inmovile seoque semoventibus, omnia in integrum offero Deo et sancti Petri, quem mihi heredem constitui tam movile quam inmovile seo semoventibus, quidquid havere visi sumus, vel adhuc conquirere potuerimus ab hac die firma ad ipsa sancta vertute in integro possedeat, et umquam ullo tempore ad novis retragendum est ad alia Ecclesia aut ad alium sacerdotem, quod ad novis offertum est, nisi qui inivi abbas fuerit, et quem voluerit secum havere, et si quis filiis vel nepotibus nostris sine cojuve Deo servire voluerit, et regulariter vivere, ipsi fruator in honore Domini; et si abbas de hac luce migratus fueret, et dormieret cum [Col. 1352B] patribus suis, quem monaci ipsi elegerint de eo monasterio ipso sivi aveant abba ordinatus, et si quis de novis quod ab se substragere volueret, vel proprio defendere, vacuus et enanis exinde exeat, et dona nostra in integro Deo et sancto Petro permaneat confermatam.
Quam viro cartulam dotalium ego Sicherad a XI indignus presbiter ex jussione domni Thalesperiani venerabili episcopo, vel ex rogatus Fortonati et Bonuald presbiter hanc cartula dotalium scripsi et perpetui temporibus permaneat.
Actum in civitatem Lucense sub die, et regnum, et indictione suprascripta feliciter.
Signum manus Fortonati viri religiosi benefactori et conservatori.
[Col. 1352C] Signum manus Bonualdus venerabili presbitero, benefactori et conservatori.
Signum manus Benetatato filio ejus consentientis.
Signum manus Roduald V. D. filio ejus consentientis.
Signum manus Baronte filio ejus consentientis.
Signum manus Widicau V. D. testis.
Signum manus Wileradu V. D. testis.
Signum manus Benenato V. D. testis.
Signum manus Mauricioni V. D. testis.
Et post hanc completa cartula rememoravimus particellula nostra de Oliveto in Vaccule, ego Fortonato et Bonuald parte nostra in integrum offerimus [Col. 1353A] Deo et beati sancti Petri, quem novis heredem constituimus.
Ego Sicherado indignus presbiter hanc cartulam ex autentico fiditer exemplavi.
In nomine Domini Dei Salvatoris nostri Jesu Christi, die X mensis Magii, indictione 13 Ticino, tempore Liutprandi regis, capitolare porrecta a nobis cunctis sphi * Langobardorum, vobis Lupiano venerabili presbitero, simulque Bertarenae, Magistro militum, Mauro et Stephano comitibus, et pro vobis conctis habitatoribus Comaclo, qualiter debeatis [Col. 1353B] vestrum peragere negotium homines vestri in partibus nostris, seu in modiis, quamque in preciis, simulque Ripatico, pro quod antiqua consuetudo ab actoribus nostris praeferam * judicia homines nostri pararunt. Nunc quidem Deo auxiliante remota sunt, ut pacis temporibus pars parti perfruamur. In primis porto, Mantuano providemus confirmare riparios tres; et quicquid miles habuerit ad vescendum, hoc et Riparii cum eis comedere debeant. Modio vero pensato libras triginta, cum quod suum peragat negotium. Decimas vero dare debeant sale modios decem et octo, et tremisse uno palo solvendum tantummodo. Item in Campo Marcio transitura debeat dare binos tremisses per singulas naves. Scaramantico vero nihil providemus dare, sed libenter transire [Col. 1353C] praecipimus. Item in porto Brixiano riparios IV instituimus sequundum antiquum. Decimas vero dare debeant sale modios quindecim, et palo solvendum tremisse uno, et Modio pensato de libris triginta cum ipsa decima dare debeant. Item in porto, qui vocatur Cremona, providemus confirmare duos riparios. Decimas vero dare debeant sale modios quindecim, et [Col. 1354A] tremisse uno palo solvendum. Et qui vult sursum ascendere, debet transitura solito medio tremisse modia duo. Et si venundaverit ad sex modia, det tria. Nam amplius non debetur, nisi quod precia posita fuerit. Et cum quale modio venundaverit, cum ipso decimas detur, tantum est. Item porto, qui appellatur Parmisiano, providimus duos confirmare riparios. Ripatico vero et palo solitura simul munus dare providimus solido uno, oleo vero libra una, garo libra una, piper onzias duas. Item porto, qui dicitur Addua, riparios confirmare providimus duos. Decima vero dare debeat sale modios duodecim, et tremisse palo solvendum . . . . . . . Simulque porto, qui dicitur Lambro, et Placentia, qualiter Adda labuerit, hoc et ipsi consequire debeant seu in [Col. 1354B] ripariis, quamque in decimis tantummodo [Col. 1353C] Vide apud Ughellium tom. IV Ital. sacr. in episcop. Cremonens. mentionem ejusmodi diplomatum, in diplomate Ludovici II Augusti anno 850, primo imperii ejusdem Ludovici, ubi milites Comaclenses debitum reipublicae, quod est ripaticum et palificturam persolvere jubentur in portu Cremonae. Qui vero Portus hic appellantur et Portora, locum significant in quo naves per Padum et alia flumina advectae, consistere et mercatum salis facere consueverunt. [Col. 1353D] Erant autem portus Mantuanus, et campus Martius, quo nomine an portus Veronensis designetur, aliis inquirendum relinquo: tum portus Brixiensis, Cremonensis, Parmensis, et Abduae, id est Laudensis, et Placentinus. Quid ergo vectigalium pro salis mercatura pendendum foret, hic statutum habes. Nam pro Scaramanticis nihil solvebatur, quo nomine quid significetur, ignoro. Hoc unum novi, pannos fuisse olim, e quibus vestes conficiebantur, Scaramangae appellatae. Proventus autem qui ex Cremonensi portu percipiebantur, donati subinde fuerunt episcopis illius urbis ab ipso Carolo Magno: ideoque ad hoc ipsum argumentum spectant alia duo diplomata, unum Ludovici II Augusti, et alterum Lotharii I Augusti ejus patris, eodem anno data, a quibus curavit Benedictus episcopus Cremonensis, ut eadem donatio ac privilegium confirmaretur. Ergo et haec ipsa accipe deprompta e saepe laudato regesto Cremonensis episcopii. .
Ego Johannes notarius hujus exempli exemplar vidi et hic subscripsi.
Ego Girardus notarius hujus exempli exemplar vidi, et sententia non mutata hic scripsi, et descripsi.
Ego Sychardus Dei gratia Cremonensis episcopus has duas institutiones Comaclensibus a Liuthprando et a Karolo factas, ideo scribi fecimus, quoniam ex eis colligitur, quod Cremonensis portus, de quo saepe in suprascriptis privilegiis agitur, sit portus antiquus a Liuthprando rege antea institutus, et per Karolum confirmatus: et quia de his institutionibus mentio continebitur in sequentibus.
In nomine Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. Ex jussione donni excellentissimi Liutprandi regis dum conjunxissemus nos sanctissimi, [Col. 1354C] Theudaldus Vesolanus, id est Fesulanus episcopus hic memoratus, Ughellio in Italia Sacra ignotus, adjungendus catalogo praesulum Faesulanorum. Telesperiano quoque sive Talesperiano Lucensi episcopo restituendum est germanum nomen apud eumdem Ughellium, qui ipsum Tabenperianum appellat. Praeterea in eadem Italia Sacra anticipanda sunt exordia episcopatus Senensis Adeodato, cum Ughellius ad annum 722 Causirium illius antecessorem [Col. 1354D] statuat, nos vero Adeodatum jam reperiamus anno 715 controversias agitantem cum Arretino episcopo. Ad hanc autem causam quod attinet, jamdudum inter eruditos disceptatum est de antiquitate Senensis urbis ejusque episcopatus, contendente Volaterrano, Leandro Alberto, Jughurta Thomasio civitatis ejus historico, Ughellio, et aliis, Senas sive Senam urbem ejusque episcopos vetustate nulli concedere; et contra Johanne Villanio, Blondo aliisque tradentibus, antiquitate carere illius civitatis atque adeo episcopatus exordia. Sed jam sublata est inter eruditos ejusmodi controversia, quod est ad urbis remotam originem. Illuc enim Romani coloniam deduxere, ejusque mentio occurrit apud eorum temporum scriptores. Verum quod est ad episcopalis dignitatis initium, res dubitatione minime caret. Nam qui Thomasio ac aliis laudantur primi civitatis Senensis antistites, certis nequaquam nituntur litterarum monumentis. Senensis ipse episcopus Adeodatus in ea [Col. 1355D] lite affirmabat: «Ecclesiae istae et monasteria, in territorio Senensi positae sunt; et vestras (id est episcopi Arretini) ibidem fuit sacratio, eo quod Ecclesia Senensis minime episcopos habuit.» Arretinus vero episcopus Lupertianus haec contra efferebat: «A tempore Rotharim usque modo Ecclesia Senensis episcopum habuit.» Aliquo propterea fundamento nixa deprehenditur Huberti Benvoglienti Senensis [Col. 1356D] viri olim doctissimi opinio, qui in notis ad Senensium episcoporum catalogum, tomo III Italiae Sacrae, novissimae editionis, non assentatione ductus erga patriam, sed amore veritatis incensus, quae supra patriam cordi esse honesto homini debet, primos episcopos Senenses, Ughellio memoratos, tamquam suspectos, aut confictos, omittendos est arbitratus. Teudaldus Vesolanae Ecclesiae episcopus, et Maximus Pisanae [Col. 1355A] Ecclesiae, nec non et Speciosus Florentinae Ecclesiae, adque Telesperianus Lucensis episcopus, ad ecclesia Sancti Genesi in vico qui dicitur Walari: ibique residentes una cum misso excellentissimi domni Liutprandi regis, nomine Guntheramo notario. Venerunt in nostram presentiam sanctissimi viri Adeodatus Senensis Ecclesiae episcopus, et Lupertianus Aretinae Ecclesiae episcopus, altercationem inter se habentes de diocesis, ecclesiis, et monasteriis in finibus Senensis territorii ejusdem civitatis. Id est de monasterio sancti Amiani, baptisterio sancti Stephani Haminaciano, baptisterium sancta Maria in Cosona, baptisterio sancti Johannis in Rantra, monasterio sancti Archangeli in fundu Lucu, baptisterio sancti Andreae in Malcinis, baptisterio sancti [Col. 1355B] Petri in Pava, baptisterium sanctae Mariae in Patna, baptisterium sancti Quirici et Johannis in vico Falcino, baptisterium sanctae Restitutae in fundo Uxiano, baptisterium sancti Felicis in Avano, baptisterium sanctae Matris Ecclesiae in Misultis, baptisterium sancti Valentini in Casale Ursina, monasterio sancti Petri ad Axo, baptisterio sancti Viti in Rutiliano, et sanctae Matris Ecclesiae in castello Politiano, baptisterium sancti Viti in Vercona, baptisterium sancti Donati in Ettiliano, baptisterium sanctae Mariae in Saltu, baptisterium sancti Viti in Prumano, baptisterium sancti Viti in Osenna. Dicebat sanctissimus Lupertianus episcopus frater noster quod ecclesiae istae suprascriptae et monasteria, a tempore Romanorum et Langobardorum regum, ex quo a [Col. 1355C] fundamentis conditae sunt, semper ad sedem sancti Donati Aritio obedierunt, una cum omnibus oratoriis suis; et nostrorum, vel antecessorum nostrorum, ibidem fuit ordinatio tam in presbiteros et in diaconos, et nostra fuit sacratio semper usque modo, et nos debemus habere. Ad hec respondebat frater noster Adeodatus Senensis Ecclesiae episcopus: Veritas est, quia ecclesiae istae et monasteria in territorio Senensi positae sunt: vestra ibidem fuit sacratio, eo quod Ecclesia Senensis minime episcopos abuit. Nam modo ad nos debent pervenere, quia in nostro, ut dixi, territorio esse noscuntur. Ad hec vero respondebat Lupertianus episcopus: A tempore Rotharim regis usque modo Ecclesia Senensis episcopum abuit: et nostra de ea ante a tempore Romanorum, [Col. 1355D] et postea usque in odiernum diem in ipsas ecclesias, baptisteria et monasteria . . . . . . fuit sacratio et ordinatio, et in antea debemus secundum canonicam regulam habere. Quidem et missus excellentissimi domni Liutprandi regis, nomine Guntheramus, qui per ipsum Tagipert Gastaldium Senensem, ac [Col. 1356A] per ipsos presbiteros et paumannos [ F. herimannos], veritatem cognovi, et ipsos presbiteros suprascriptarum a longo tempore antecessorum meorum, et mea usque actenus ibidem fuit sacratio. Et ecce mihi suprascriptarum de omnis istos presbiteros, qui nunc presenti vivunt, ubi obedientiam sancto Donato promiserunt, et sacramenta secundum antecessorum suorum consuetudinem prebuerunt usque ad tertio et quarto anno retro tempus, qui similiter manus suas ad sancto Donato, cui deservio, fecerunt. Et insuper lectas epistolas rogatorias de singulis judicibus civitate Senense, et de ipso episcopo, qui tunc erat et antecessores meos et ad me faciebatis electionem, eo quod vester territorio erat, et nobis epistolas faciebatis, et regumandabatis, ut secundum [Col. 1356B] antiquam consuetudinem ipse persone consecrarentur, quoniam nostra manebunt diocesi. Nec quisquam contra canones sine nostra permissio ibidem episcoporum audebat ordinationem facere.
Ad haec autem omnia nos suprascripti Teudoaldus, Maximus, Speciosus, Telesperianus episcopus, una cum presbiteris nostris venerandis viris, id est Johannes, Lucipert, Rodaldus, Munichis, Sicualdus, Anselmo, Aututini, Theodoro, Deusdedi, adque Theodoro, et reliquis sacerdotibus circumstantibus, audientes, fecimus ipsam inquisitionem et manus de ipsis presbiteris, qui nunc vivi sunt, et eorum, qui transierunt. Sed et epistola judicum Senensium civitatis, sive episcoporum Ecclesiae Senensium relegere; ubi continebatur, quod omnis sacratio in [Col. 1356C] suprascriptae diocesis, baptisteriis et monasteriis, adque oraculis per presules sanctae Aretinae Ecclesiae omni in tempore perficiebantur. Nam et ipsi presbiteri, quomodo ibidem custodes sunt, ita professi sunt per Euangelia et sacratione ab Aretinae Ecclesiae episcopo suscepissent, et manus suas juxta antecessorum suorum consuetudinem ibidem fecissent, et sacramenta prebuissent, et obedientiam usque actenus impendissent, et crisma suscepissent. Ideo justum adque rectum placuit, ut si quis sancti Patres Nicei, et Effesani, adque Calcedonensis concilii statuerunt, ut nemo in aliena diocesi non vi ingredi presumat, aut qualemcumque ordinationem faciat, sed in suis diocesiis se contineat, nec statuta Patrum termina transcendat. Proinde decretum per sanctorum Patrum [Col. 1356D] auctoritatem, ut tu, sanctissime frater noster Lupertiane episcope, ipsas suprascriptas dioceses et monasteria cum suis oraculis abeas absque qualemcumque contaminatione habere, sicut antecessores tuis a longo tempore habuerunt; et omnis sacratio ibidem per tuis oris labia vel successorum [Col. 1357A] tuorum ibidem proveniat tam in presbiteris quamque diaconis vel subdiaconis, et baptisma, vel crisma per impositionem manuum, sicut Cristianae religionis est consuetudo, omni tempore proveniat adque fiat. Et nullam faciendi ammodo et deinceps prefatus Adeodatus episcopus, vel ejus successores, qui in tempore fuerint, contra te quem suprascriptum Lupertianum episcopum, vel tuos successores de praedictis baptisteriis ecclesiis, et monasteriis cum oraculis suis, aliquando abet facundia ad loquendum, nec ad ibi fontes faciendum, nec plebes subtrahendum, nec ullam ordinationem infra ipsas dioceses, finesque eorum faciendum, sicut sanctorum Patrum instituta leguntur. Quoniam pro amputanda intentione decrevimus, ut sibi septimus cum sex presbiteris [Col. 1357B] tuis, quales ipse Adeodatus eligere voluerit, prebeas tu Lupertiane episcope, et ad Euangelia sacramentum una dum sex, et dicatis; quia a quo tempore, ex quo auditi sunt, habetis Romanorum et Longobardorum usque in presentem diem, in quo sumus, semper sacrationem presbiterorum et diaconorum ipsarum suprascriptarum ecclesiarum ab episcopis Aretinae Ecclesiae susceperunt, et nostra antecessorumque nostrorum ibidem fuit ordinatio, quia nostra inibi mansit possessio, nec ad Ecclesiam Senensem aut episcopos ejus nunquam pertinerent, nec cum Ecclesia sanctus Donatus, nec ejus defensores perdere, aut vobis dimittere debemus. Et Euangelia adducta sunt in nostris omniorum presentia, et sacramentum ipse deductus. Et finita [Col. 1357C] intentio. Unde presentem judicatum nostrum perpetua firmitate, ne imposterum exinde inter vos aliqua revolvatur causatio, tibi, qui supra Lupertiane episcopus, per manus suprascripti fili nostri Gunterani notarii emisimus, in quo pro ampliore firmitate tua propriis manibus nostris subscrisimus; quatenus ambe partes in eadem deliberatione perpetuis debeatis manere temporibus. Factum judicatum ad ecclesia sancti Genesii in vico Vallari, V die mensis Julii, regnante suprascripto domno nostro excellentissimo et Christianissimo Liutprando rege, anno in Christi nomine quarto, per indictio tertia decima, feliciter.
Ego Teudualdus episcopus hunc judicatum a nobis [Col. 1358A] factum, adque dictatum, vel relectum subscripsi.
Ego Maximus episcopus subscripsi manus propria.
Ego Speciosus episcopus sanctae Ecclesiae Florentinae in hunc judicatum a nobis factum, adque dictatum, vel relectum subscripsi.
Ego Telesperianus sanctae Lucensis Ecclesiae hunc judicatum a nobis factum adque dictatum vel relectum subscripsi.
Ego Ansilmundo archipresbiter sanctae Ecclesiae Pisanae hunc judicatum interfui, et manus mea subscripsi.
Ego Rodoaldus Pisensis.
Ego Johannes presbiter.
Ego Munichis presbiter Lunensis.
Ego Deusdedi presbiter.
[Col. 1358B] Ego Theodorus presbiter.
Ego Lucifer presbiter.
Ego Damianus presbiter.
Ego Lupus presbiter.
Flavius Liutprandus praecellentissimus rex sanctae catholicae Aretinae Ecclesiae, in qua corpus Christi confessoris et Martiris quiescit Donati, et beatissimo viro Patri nostro Lupertiano episcopo. Dum intentio horta fuisset inter suprascriptum Lupertianum [Col. 1358C] episcopum, et Adeodatum sanctae Senensis Ecclesiae, idemque episcopum de diocesis ecclesiis et monasteriis atque oraculis in Senense territorio constitutis: id est in primis monasteria sancti Ampsani, baptisterio sancti Stephani in Acciano, baptisterio sanctae Mariae in Pacina, baptisterio sancti Ipoliti in Sexiano, baptisterio sancti Johannis in Rancia, monasterio sancti Andreae in Melcina, baptisterio sancti Petri in Pava, baptisterio sanctae Mariae in Cosona, baptisterio sancti Quirici, et Johannis in vico Palcina, baptisterio sanctae Restitutae in fundo Sesciano, baptisterio sancti Felicis in Avana, baptisterio sanctae matris Ecclesiae in Misulas, baptisterio sancti Valentini in Casale Visino, monasterio sancti Petri [Col. 1359A] ad Abso, baptisterio sancti Viti in Rutiliano, et sancta Matre Ecclesia in Castello Pulliciano. Et ambae partes in nostra conjunxissetis praesentia, asserebas tu, suprascripte Lupertiane episcope, quia ecclesias istas et monasteria enim suis oraculis per diversa vicora constituta a tempore antiquo usque modo, in quo funditus conditae sunt, semper ad sedem beati donati Aritio subjectae fuerunt, et nostra vel antecessorum nostrorum fuit sacratio tam in presbiteros quam et in diaconos, et nostra usque actenus mansit possessio, et nos debemus habere. Ad haec replicabat Adeodatus Senensis Ecclesiae praesul: Veritas est, ut asseris, quia Ecclesiae istae et monasteria atque oracula, quae in territorio Senense constitutae sunt, ab antecessoribus vestris ibidem semper [Col. 1359B] fuit sacratio. Sed ideo quia Ecclesia Senensis minime pontificem abebat. Nunc autem ad nos debent pertinere. Cui et iterum replicabas, tu superius Lupertiane episcope: Ab antiquo tempore usque ad introitum in Italia Longobardorum, ex quo Christi praedicatio Tusciae finibus personavit, Sena episcopum abuit. Et post ingressum Longobardorum in Italia a tempore Rotharis regis usque actenus, semper episcopus ibidem fuit. Sed tam Romanorum tempore, quamque Longobardorum abendo et non abendo Sena episcopum, usque in presentem diem ipsas ecclesias, baptisteria et monasteria cum suis oraculis ad nos pervenerunt, et de nobis chrisma susceperunt per singulis annis, et consignationem in populo fecimus, et secundum canonicam regulam [Col. 1359C] habere debemus, quia et presbiteri suprascriptarum ecclesiarum semper, tam qui transierunt, quam et qui supersunt, sacrationem a sede beati Donati sumpserunt. Et ecce manus eorum scriptas, ubi fidem et obedientiam secundum consuetudinem Aretinae promiserunt Ecclesiae. Nam et de hac causa jam missus suprascripti domni excellentissimi regis, nomine Guntheram, notarius, directus est. Qui et causas cum merito tam per ipsos presbiteros et diaconos, quia sacrationem a nostra Ecclesia susceperunt, seu et per singulos a […] imanos ipsius Senensis civitatis inquisivit; et rei veritatem compertus usque in concilium episcoporum deduxit; id est in presentia sanctissimorum fratrum nostrorum Teuduald Vesolanae [Col. 1359D] Ecclesiae, Maximo Pisanae, Specioso Florentinae, atque Talesperiano Lucensis Ecclesiae episcopo; in quorum presentia, ut supra, altercavimus; et ipsi canonico ordine relata inquisitione, quam missus domini nostri fecerat, terminum posuerunt, et cum sex presbiteros meos tibi sacramentum prebui, quod ipsa diocesis ecclesiae cum monasteriis atque oraculis suis semper ad beati Donati pertenuissent sedem, nec per legem eas perdere deberemus.
Tunc nostra excellentia una cum venerandis viris Theodoro episcopo castri nostri, et Emulino abbate, atque Seiguel, Albino presbiteris, necnon illustres judices nostris, qui nobiscum aderant, id est Auduald ducem, Guiduald, et Gajuduald, Landoari, Aufus, et Aufrit Stratores, Senonem, Rotfrit, et Ratbertum [Col. 1360A] major domus: hanc audientes vestram allegationem, interrogavimus, et per Deum factorem celi et terrae, et beatum Petrum, cui Dominus ligandi solvendique in celo et in terra tribuit potestatem, adjuravimus ipsum Adeodatum episcopum Senensis Ecclesiae, ut nobis de hac causa sine peccato finire deberemus. Qui statim coram omnibus prorupit in faciem, et ita professus est, dicens: Coram Domino non mentior, quoniam istae saepius dictae ecclesiae et monasteria cum suis oraculis consecrationem et obedientiam a sede beati Donati Aretinae Ecclesiae presulis, vel ab ejus defensore habuerunt, et ibidem pertinuerunt. Nam ad Senensem Ecclesiam nihil debentur, nisi contra Deum et canonicam institutionem. Dum inter Aretinae civitatis habitatores et Senensem [Col. 1360B] populum inimicitias de morte Godebert judicis consobrini mei tempore gloriosissimi Ariperti regis fuisset, sic dolose ibidem ab Antecessore meo unum tantummodo annum per aliquanta oracula intra ipsa Diocia inormiter sacratio pervenit. Sed et anno isto, dum incaute et contra justitiam causam promoverent, ex jussu bonae memoriae apostolici Constantini, et per me extra ordinem et rationem ibidem in presbiteros duos et uno oraculo sacratio facta est. Hanc igitur professionem nostra excellentia una cum jam dictis venerabilibus viris seu illustres judices nostros audientes, rectum nobis paruit esse, ut qualiter suprascriptae ecclesiae et monasteria a longo tempore ad sedem beati Donati pertinuerunt, et in antea pertinere debeant, et omnis sacratio [Col. 1360C] in presbiteros et in diaconos per presulem Aretinae Ecclesiae, qui nunc est, aut fuerit, omni in tempore in eos perveniat, sicut et prefati sanctissimi Patres nostri Teodald, Maximus, Speciosus et Talesperianus episcopi per suum judicatum statuerunt. Et nulla amodo his ipse Adeodatus Senensis Ecclesie episcopus, vel successores ejus adversus te Lupertianum episcopum, vel tuos successores de ipsis diociis, monasteriis et oraculis faciendam ad loquendum habere, nisi vestra in ipsis ecclesiis aut oraculis, qui sunt, aut in tempore fuerint, maneat ordinatio, nullo contradicente, sicut et antiquitus usque actenus fuit, qualiter ipse Adeodatus episcopus Senensis Ecclesiae, Warnefrit, et Agripert Castaldu [Col. 1360D] ejusdem civitatis nobis professi sunt, quod vestra mansisset semper possessio. Unde et damus in mandatis cunctis judicibus et gentibus, atque sub regni nostri dictione pertinentibus, ut nullus eorum contra hoc nostrum dejudicatum audeat ire quandoque praeceptum: sed nostris, perpetuis, et infinitis presens noster judicatus stabilis persistat temporibus.
Ex dicto domni regis per Senonem illustrem virum scripsi ego Johannes notarius.
Dum ex jussione domni preeccellentissimi Liutprand [Col. 1361A] regis conjunxisse ego Ultianus notarius et missus domni regi, ad Baselica sancti Petri locus, ubi dicitur Neure, ad intentionem, quam vertebatur inter ab [Col. 1361D] Talisperianus episcopatum Lucensem regebat; Spetiosus, cujus nomen Florentinius, et Cosmus de Arena deformarunt, Florentinae civitati praeerat. Hic autem vides habitum fuisse judicium illud ex jussione Liutprandi regis, eique praefuisse Ultianum notarium ac missum ipsius regis, una cum Specioso Florentino episcopo, et Walperto duce Lucensi. [Col. 1362D] Nemini eruditorum ignotum est quae simultates ac bella diutissime viguerint inter Langobardos atque Romanos, dum Graeci imperatores Romae, nunquam a Langobardis subactae, imperarunt. Propterea opinari licet multos obices in Langobardico regno fuisse positos legitimae Romanorum pontificum et episcoporum auctoritati in ecclesiasticis negotiis. Talisperiano episcopo, necnon et Johanne id est episcopo Pistori, esset deliverandum: et jam inibi conjunxisse ego, qui supra, Ultianus una cum Spetioso episcopo, et Walpert duci, Alahis Gastaldio, et aliis singoli circum stantibus. Unde nos inquirentes per Vitaliano presbitero, a cujus ipsas diocesis a tempore Romanorum et Langobardorum fuissent, qui nobis professus est, quod ipsas Adocias semper ad parte Lucense fuessent, et qualiter Dei per Euangelium firmavit. Postea vero dicto et suprascriptus Johannes episcopus et Ansollo presbiter ipsius Johanni, quoda Eglesias sancti Andrea, [Col. 1361B] ubi est baptesimum, una cum eglesia sancti Hierusalem nostra devenisse. Ad hec respondebat jam dictus Vitalianus presbiter: Non est veretas, nisi dum menime potera concurrere ad tantas eglesiam baptismum facere. Sic ipsas eglesias sancti Andree cum baptisterio suo, et sancti Hierusalem tibi presentamus, ut inivi missa et baptismum facere deveris, dum usque nobis placitum fuerit, nec per lege ipsas aeglesias vobis dimittere deveo. Unde nos supra scripti judices degrevimus, ut presbiter Vitalianus dicere juratus, quod ipsas aeglesias sancti Andree cum baptisterio suo et sancti Hierusalem, a tempore Romanorum usque et modo semper sub jura aeglesie sancti Petri fuerunt, nec per lege eas vobis dimittere deveo. Quidem et ipse sagramentas in nostris [Col. 1361C] presentia deductus est, ut in eadem deliverationem deveant permanere. Unde hanc notitia judegati Ebregausus notarius regi . . . . . . scrivere conmonuemus.
Facta notitia judegati, mense Februarii, regnante domno Liutprand regi anno quarto, indictione XIIII feliciter. ( Judicum subscriptiones desiderantur. )
In nomine Domini Dei nostri Jesu Christi. Congrue nobis auxilium est, dum hic peregrinamur carnali officium gerimus, tesaurizare nobis super terram [Col. 1361D] utilia sunt, ut caro nostra mortalis, anima immortalis. Unde nos Teuthpald cum germanis meus, et Dommulum, Leonaci cum germano meo, seo et Aupald, Wilifrit, Maurinom, Teuderaci, Nandulum, Geminianum cliricum, Gudiscalum, recorrentes nos omnis ad aula misericordie pro. . . . . . nostris, quam in hoc seculo gessimus adque gerimus, pro hamorem Dei, et redemtione anime nostre, hecclesiam ha [Col. 1362A] fundamentis, fabricis, vestibolis, constituemus in honorem beatissimi Dei confessoris sancti Silvestri, . . . . . . in porta beati Sancti Petri, ubi nos vel si indigni sinedochium facere visi sumus in terra, qui novis ex nostra portionem a Teodoraci filio quondam Leotari advinet, in qua fundamento prefata ecclesia sita est, idcirco donamus . . . . . . ecclesie beati sancti Silvestri fundamento ipso una cum casa que sinedocho constituemus cum corte vel orto seo omnem intrinsicus, sed et balneo, qui novis vicarie et ex comparationem advinet a domno venerabili Talisperiano . . . . . . nus una cum fundamentum, ubi ipse balneum situs est, quamque et per unumque nostrum terra prope civitate a designato nomine, id est ego Teuthpal cum germanus [Col. 1362B] meus offerrui inivi terra modiorum . . . . . . Dommulum terra modiorum tris in Placule inter adfinis terra Duci; in Leonaci cum germano suo terra modiorum quatuor super casa Borunciuli in Macritula, et duas modios terra Maurinus in Albingo . . . . . . Aunuald terra modiorum tris in loco ubi Teuthpald dedet super silice: Wilifrid terra modiorum tris prope casa Waltari; Nandulo terra modiorum duo infra Lituro, et tertio modi locum ante casa Bucciuli: Geminianus terra et vinea offeruit solidos quadragenta; Teudoraci pro terra et vinea solidos quadragenta, ut exinde terra et vinea con . . . . . .; Gudiscalco terra modiorum duo, tris scafilorum prope terram Trioni et scafilum prope terrula Liutuald; et pro vinea per unumquemque nostrum dedimus solidos [Col. 1362C] decem, excepto Maurinus, qui dedit duo modia vinea in Savelliano, et Geminianus et Teudoraci, qui dedirunt predictos solidos pro vinea et terra et octuagenta solidos in auro pro dotis titulo. Et ita addidet animus nostrus, ut ad gubernandum in potestatem custodis illius Gundoni presbiteri, quem inivi cum comune consilio presbiterum ordinavimus, inveniatur esse peregrinus recipiendum, pauperis, vidua, et orfanis consolandum, mandatum juxta regule ordine faciendum, et pro nostris facinoribus Dominum deprecandum, in omnibus et per omnia opem ujusce sinedoci, secundum priscorum Patrum traditionem juxta ujus sententie in omnibus adimplere diveas? Et hoc addimus, ut si ipse abbas custus de hac luce ereptus est, quem inivi priorem [Col. 1362D] et gubernatorem due partes ex novis una cum monaci ipsi eligerent, tertia pars ex nostris inivi . . . . . . ipsum abbatem ordinandum predictum officium Dei peragendum. Nam nulli nostrorum offerentium exinde in aliquo subtragator, aut ha novis minuetur, nec ulla inivi potestatem aveamus neque in ipso balneum invasionem faciendam, nec in nulla res, quas inivi ha novis offertum est, nisi in omnibus, ut prediximus, [Col. 1363A] in potestatem sancti Silvestri inveniatur esse, et absque omnem. . . . . . contra ipsam ecclesiam agere voluerit hanc vis removator exinde violentiam, et defensitor non querentis, quod in aliquo a nos perteneat, contra quam dotalii seu monusculi nostre cortule, quam nos et eredis nostris adversus ipsam sanctam Dei Ecclesiam, vel quod inibi ha novis offertum est, aliquando spondimus esse venturi post facta viro dotis cartula Dei compulsatione corrictus.
Ego Waltari . . . . . . sancti Silvestri offero in integrum possidendum clausura in Colliario cum vinea et olivas seu virgarium plus minus modiorum dece, cum omnia quidquid infra ipsa clausura est cum cultum vel incultum in integrum. . . . . . pro peccatis [Col. 1363B] sacerdos, qui inivi ordinatus est, aut futurus esset, horare diveas.
Signum manus Teutpald V. D. donatoris.
Signum manus Teutpert fratri ejus consentientis.
Signum manus Dommuli conserbatoris.
Signum manus Leonaci V. D. autoris et conserbatoris.
Signum manus Petronaci . . . . . . consentientis.
Signum manus Aunuald V. D. idem conservatoris, etc.
Signum manus Waltarini, qui hoc offeruit.
. . . . . . . . . dolf exiguus indignus presbiter rogatus ad Waltarene uhic chartule donationis in ecclesia sancti Selvestri vel ejusque Senodoci sicot superius legitur testi subscripsi.
[Col. 1363C] . . . . . . . . ripert V. L. uhic chartule rogatus a Waltarene a hic chartule donationis facta in ecclesia sancti Selvestri vel ejusque Senodocii sicut superius legitur testi subscripsi.
Floriprandus notarius ex autentico quantum cognoscere potui fideliter exemplavi absque fraude.
In nomine Domini Jesu Christi. Dum Deo juvante ecclesia beati sancti Silvestri sita fuisset ad porta beati sancti Petri, et per Cristianus hominis condita, et per dotis et donis tetulo confermata, amor superne vertutis meum animum adcommodavet pro meis facinoribus offero ego Geminianus Deo et tibi sepe dicte ecclesie beati sancti Silvestri, idest in primis quatuor modiorum terra ad Argili super [Col. 1363D] via ad Aqualonga, modiorum duas ad Tempanianu, modiorum duo de terra da Cunichis, ad Arcu modiorum duo de summo campo da sancto Martino, caldaria una ornile cum catena fumaria, hec istum predicta ecclesia quite jure ivi defendas, et nullus de heredis meus hoc ipsum monusculum exinde subtragi possit, et sacerdus inivi consistentis pro meis facinoribus Christum Dominum deprecari diveas.
In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, regnante domno nostro Liutprandi [Col. 1363D] Id est anno Christi 720. viro [Col. 1364A] excellentissimo rege anno octavo, per indictionem III feliciter. Consta, me Aufrid V. D. hanc die vendedisse et vendedi, tradedisse et tradedi vobis Aunuald, Teutpald, Leonaci, Petronaci, Teutpert, Dommuli, Wilifrid, Nandulo, Geminiano clerico, Teuderaci, ortu meum, quem avere videor ante sancto Silvestre, qui latere tene prope curte vel orte sancti Silvestri rectu casa Domnici, vel de filio Jovanni, et in integro ipso orto vobis tradedi possedendum, ut ab hodierna die abeatis, teneatis, et in vestra sit potestatem de ipso orto facere quod volueritis. Unde accepisset et suscepi a vobis Aunuald, Teutpald, Teutpert, Petronaci, Leonaci, Dommuli, Wilifrid, Nanduli, Geminiano clerico, et Teuderaci, pretium placitum et defenito capitulo auri soledas [Col. 1364B] quinquagenta, de quibus previdi vobis cartula venditionis facere, ut ab hodierna die aveatis, possedeatis, et in vestra potestate, et sicot non crido, ut si ego aut eredis meus vos molestaverimus, aut da qualivet homine vobis defensare non potuero, spondeo vobis componereudupla conditionem; quam viro venditionis chartula Gairemund V. D. scribere rogavi.
Actum Luca, mense Martio, per indictione suprascripta feliciter.
Signum manus Aufrid vendituri et repromissuri.
Anno dominicae nativitatis septeno centesimo decimo nono, indictione II: Manifesto sia a tutte persone, che legeranno et oderanno questa carta: Quando venne messer l'abate Giulio abate dell'isola di Monte Cristo, et misser Placito abate di sancto Stefano, et sancto Benedicto di Venaco dell' ordine di Monte Cristo, con li sua frati, innanzi a misser Rolando conte, per la grazia di Dio, et signore di tutta l'isola di Corsica, et innanzi a messer Giulio giudice, et innanzi a messer Joanni legato in Corsica, et altri boni homini, che ivi erano. Et lamentandosi de sua possessione, ch'elli avevano in Venaco, le quali sono terminate, et per termini, [Col. 1364D] che indicano li nobili signori Alberto, e misser Domenico fratelli carnali, et figliuoli quondam misser Guidone delli signori de' Corsi. Et lamentaronsi di Martinello del Lavatogio di Rustichello della Selva, et de Vollelo della Basa, et de Somello delle Mustoline, di Vintello di Volivo, et di Volanduccio d' Osigia, d'Andreuccio dello Merzeno, di Salvuccio dello Moieno, de Salvuccio dello Musuleo, et de Vivolo dello Quarceto, de Bertuccolo dello Vignale, et de Zaviccio dello Zoio. Et questi huomini diceano, che [Col. 1365A] non doveano dar salvo decima alla badia de sancto Stefano de Venaco. Et questi dicti abati diceano che tutta la possessione era propria della abadia. Et questi abati appresentaro sua carta dinanzi a misser Rolando, et a misser lo judice, et a misser lo legato. Et per questo che videro et odiro, sententiaro e scapolaro quella possessione alli sopradicti abati. Et feceno comandamento, che questi sopradecti homini deggiano pagare libre cento de poni danari. Et fecero comandamento che infra tre mesi deggiano uscire fora de questa possessione sotto pena di CCC fiorini d'oro, et da parte di messer lo legato sotto pena de excomunica, che infra tre mesi ne deggiano andare con tutti li sua beni, et piu non vi deggiano entrare, salvo ad voluntate delli dicti abati di Monte [Col. 1365B] Cristo, cum qua est la dicta abadia di Venaco. Et diseno che questi nobili signori de Corsi et sue heredi deggiano essere soi difensori, che sono padroni della decta badia.
Actum a Fogata, ubi dicitur Marcorio, presente me notario. Testes Giorgius de Campo Merli, Vivaldino de Corsi, Albertinello de Corsi, Ficone de Bosi, Ursaciolo de Petra juxta, et altri piu assai.
Et ego Nicolaus quondam Arrico notarius sacri imperii hanc chartam rogatus fui, et scripsi, firmavi, et dedi.
Et ego Leonardus quondam Laurentii notarius Domini legati, sacri imperii ibi fui, et vidi, et signum meum consuetum apposui.
In nomine Domini Dei nostri Jesu Christi. Regnante domno nostro Liutprand viro excellentissimo rege, anno filicissimo regni ejus nono per indictione quarta feliciter. Omnium Ecclesiarum conditor Christus, etc. Unde ego Pertualdo considerans adque pertractans animum meum, dum erumpere non mea necessitate, sed Dei compulsatione correctus ubi longinquo urbe viduam, pupillum et orfanum protegere pro illo desiderium complectar, liminibus beati Petri apostolorum principis Romane urbis devotum juxta placitum Deo ad propria remeatus, queque [Col. 1365D] illuc Deo devotus sum, ipso juvantem, ut virtus permiserit, opem perfici. Idcirco ego pertualdo offero Deo, et tibi ecclesie beati archangeli Michaeli, quen a fundamentis, fabricis, vestibulis in honore Christi Domini nostri constitui prope domicellula mea, ubi cummanire videor, quam et ad ejus monasterium, idest curte cum fundamento, ubi ipse ecclesia vel monasterio sita sunt, per loca designata finis Fossato, etc., terra pertenente modiloco unum, ubi sibi abbas vel monachi inivi consistentis ortum vel pigmentario havire debeat una cum terra prope civitate ad Valle modiorum quatuor, campo ad Quinto modiorum quinque, decimas, vineas, et olivas, quemque havire videor ad sancto Pancratio, et decimas de vineas et olivas, quam havire videor de proprio [Col. 1366A] loco, qui dicitur Muriatico super sancto Petro, similiterque decimas de omnem laborem meum, tam vinum, quam granum dedit vel mihi Dominus dederit, inivi persovere debeam ad illas vero vinea, quam nominatim decrevi, adimplire debeas ad gregis equorum, armentorum, ovium seu porcorum, omnia qui nati fuerent a Kalendas Januarias indictione IV, in ipso sancto loco idem decimas dare debeas, et terra ad Arina, qui mihi a regia potestate concessa est in integrum. De casis vero in primis in monaciatico Casa, qui regitur per Sintarine, etc., pro anime mee remedium per dotis tetulo offerre visus sum, ab hoc die trado in integrum possedendum; ita ot sacerdos, qui inivi costitutus est, aut fuerit, pro meis facinoribus Dominum deprecari debeat, [Col. 1366B] officium peragendum, viduam, orfanum et pauperem consolandum, eginum et peregrinum recipiendum, juxta Dei preceptum, omnium opem ferre non desinat. Et si quis de filiis meis in ipso sancto loco Deo servire volueret regulariter agere, nulla ei sit contradictio, quid si minime ex legitimo prolis meas inivi volueret Deo servire, et abbas qui inivi costitutus fueret, de hac luce migraveret, quem ipsum congregationem sive abbatem et priorem eligere ipse in loco, et nihil inivi meis heredibus potestatem habeas invasionem faciendi, neque exinde aliquid subtragendi, nisi si a qualibet homine ipsa ecclesia vel munasterio contra justitia polsatus fueret a meus proprius heredis habeas defensionem, nam non menuctus contra quam dotali [Col. 1366C] seu monosculi mei paginam numquam me heredes meus adversus ipsum sanctum virtute aliquando spondimus esset venturus, sed omnia sicut sopra legitur inviolabiliter conservare. Quam dotali et monusculi mei cartula . . . . . . etro nepoti meo dictante genitore suo Petroni scrivere commonui.
Actum Luca.
Signum manus Pertualdum autori et conservatori.
Signum manus Filipert filio ejus consentientis.
Signum manus Ansualdum testis.
Signum manus Radipert V. D. testis.
Ego Rachiprandus clericus exemplar fideliter exemplavi.
[Col. 1366D] Ego Ermimari clericus hunc exemplar de exemplari fideliter exemplavi.
In nomine Domini nostri Jesu Christi. Regnante domno nostro Liutprand viro excellentissimo rege, anno filicissimi regni ejus in Dei nomen undecimo per indictione quincta. Dum presentis vite et transitus istius temporis, etc. Hinc itaque ego Ursus ex tota mente devotionis pertractans, que prememorata sunt, pro mercedem et remedium anime mee et comparationem vite eterne, edificavi ecclesia proprio in territorio meo in honore sancte Dei genitricis Marie, [Col. 1367A] in qua Ursa filia mea abbatissa esse constituo, una cum germana sua Anstuda . . . . . . . religiosa hac monastica vitam gerent, in qua ecclesia mea pro facinora hodie in presentia civium do, dono, trado, donataque esse volo. In primis fundum meum, ubi praedicta ecclesia fundata est, cum curte et puteo suo, orto, adita, accessu, et . . . . . suo: hoc est terra modio simis; campo in Fussinulo, qui nobis in cambio advenit, medietate de vachis, et medietate de avibus in integra. Et casa Rusculi in massa Fagani, qui mihi advenit ex dono domni Aripert rege. Candido vaccario cum armento suo . . . . . mercato suo in loco Tuniolo: Sala in loco Ferroniano cum duas casas tributarias, una qui regitur per Candido, altera per Majorano, cum familia eorum, vinea, oliveto, [Col. 1367B] silva peculiare, prato in ipso loco supra memorato. Et casa Aroald . . . . . . casas duas in Novale de morgincaput mulieri mee: una, qui regitur per Fridichis, et alia per Corbolo, Godoara, ancilla . . . . . . gunda pro livera, Wilpergula pro livera, Candida pro ancilla, Tinctula pro ancilla. Ut hec omnia jam dicta Dei ecclesia jure possideat, et quod adhuc ibidem largitus fuero, firmum permaneat, et Christianis temporibus sanctarum ancillarum monasterio nuncupentur. Et post decessu Urse filie mee, Anstuda germana ejus, monasterii cura ipsa suscipiat. Et post ambarum decessum eam, que sibi congregatio eligere voluerit, ipsa in abbatisse ordo succedat. Et ego qui supra Ursus clericus ab . . . . . . juxta Dei voluntate in mea volo esse potestate gubernandi; nam [Col. 1367C] filius meus, vel heredis meus nullam ibidem habere part . . . . . . dominandi, nisi orare et benefacere. Nec nullus sacerdos ibidem habitare presumat, nisi quem ipsas ancillas Dei invitare voluerint, missarum sollempnia celebrando. Si quis contra hanc decretum meum ire quandoque presumpserit, judicium incurrat Dei, et de ipsa sancta Dei Genitricem, anathematus [Col. 1368A] subjaceat. Quam vero cartulam decretionis mee . . . . . venerabili presbitero scribendum rogavi, et subter pro confirmationem propriis manibus meis signum sancte crucis feci, testibusque obtuli eam roborandam sub stipulatione et spunsione, quod interpositum.
Actum Luca: diem et regnum et indictione suprascripta feliciter.
Signum manus Ursuni autori et donatori, seo et conservatori, qui hanc cartulam fieri rogavit.
Ego [Col. 1367C] Huic chartae subscribit Talesperianus eximius episcopus. Pro eximius legendum suspicabar exiguus: episcopi certe atque abbates saepissime reperiuntur humilis et exigui appellationem suis nominibus apposuisse. Quare subscripserit Talesperianus id causae fuit quod sine episcopi consensu nulla monasteria instituere de novo licebat. Nam et iis ipsis temporibus sua episcopis jura in virorum, sed praecipue mulierum coenobia, intacta restabant; atque ad eos potissimum pertinebat in sanctimonialium mores inquirere, [Col. 1367D] earumque regimini sedulo vacare, simulque regularem observantiam in illarum asceteriis aut vigentem promovere, aut deperditam restaurare ac restituere. MURAT. Talesperianus eximius episcopus uic cartule donationis rogatus ad filio meo Ursone testi subscripsi.
Roduald indignus presbyter rogatus ad Orsum testis subscripsi.
[Col. 1368B] Rachiprandus presbiter ipsum autenticum vidi et legi, unde hoc exemplar relevatum est, in qua manu mea subscripsi, etc.
In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, regnante domno nostro Liutprand viro excellentissimo rege, anno . . . . . . regni ejus undecimo, per indictione sexta, mense Januario, feliciter. Dum Deus omnipotens . . . . . . dilium inlustrare dignatus est, expansis manibus ad ejus aulam concorrentis divi . . . . . . mistirio confortitor, ut ad illam desideravilem fontis satientor, sicut Euangelicam vos ammonet [Col. 1368C] dicens: Fratres mei, et amici mei, venite ad regnum Patris . . . . . . . possedite, quod paratum est vovis, et alivi: Vendite, que posseditis, et date elimosinis, et avevitis tensaurum in celo: et sequimini me, ut sancta Jerusalem a Deo transmissa descendentem de celo, ubi lux indeficiens est, mereamor conlocari, et mannam illam celestem angelicam [Col. 1369A] cum sancti et justi participes esse inveniamur. Hinc itaque ego Auriand V. D. una cum Gudifrid V. D. germanus meus, tractavimus, ut de parvitatis rebus nostris novis mercidem aderiscat, et accessimus ad V. D. Thalesperiano Deo gratia episcopo, in Christo Pater nostro, ut cum ejus consilio, seo licentia oracullum sancte Dei Virtutis construere deverimus, et quamvis brevite ad fondamentis fabricis ecclesiam constituimus in honore beati sancti Petri apostoli in loco qui vocitator Castellione, et parbulum munusculum ividem offerimus: id est terrola circa ipsa ecclesia modiorum sex, et in alio loco de illo latere Riumodi loco vinea; et ad hoc nostram decrevimus volontatem nus Auriand, Gudifrid ut fili nostri ibidem in ipso monasterio servire deveas unacum [Col. 1369B] filio meo Galduald religioso clirico, seo alii filii nostri, qui Deo servire voluerit, et ividem monacale vita vivere deveas. Et hoc volomus nus suprascripti Aurinand, Gudifrid, ut in nostra, vel de filii nostri sit potestatem ividem sacertotem ordinando, et post nostro decesso, quem ivi ipsi monaci de ea consecrationem eligere ipsum aveat ordinatum; et quod superius menime memoravimus duodeci forma olive, que novis ex comparationem da Gualistolo advinet, ita ut ab hoc die firma ad ipsa sancta Vertute in integro possedeat, et umquam ullo tempore ad novis retraendum est ad alia ecclesia, aut ad alium sacerdotem, quod ad novis offertum est, nisi qui inivi abbas fuere, et quem volere rectum abire ipsi fruator in honore Domini. Et quod ab se, si quis de novis suptragere [Col. 1369C] voluere, vel proprio defendere, vacuus et inanis exinde exeat, et dona nostra in integro Deo et sancto Petro permaneat confermata; et cum summa delectatione Sicherad presbiter amico nostro hanc cartulam dotalium scrivere rogavimus, et perpetuis temporibus permaneat.
Actum Luca, regnum et indictione suprascripta feliciter.
† Signum manus Aurinand V. D. benefactori et conserbatori.
† Signum manus Gudofrid V. D benefactori et conserbatori.
† Signum manus Galsuald filio ejus et Clirico, benefactori et conservatori.
† Signum manus Gairto V. D. testis.
[Col. 1369D] † Signum manus, etc.
In nomine Domini Dei nostri Jesu Christi. Regnante domno nostro Liutprando viro excellentissimo rege, anno felicissimo regni ejus tertio decimo, indictione octaba feliciter. Constat me Talisperianus venerabilis episcopus, quia suggessit nobis vir venerabilis Romuald presbyter, et innotuit nobis eo quod ante hos annus exisset de terra sua partibus Transpadanis una [Col. 1369D] Quod sine animadversione praetermitti nequit, Romualdus iste presbyter una cum muliere sua, id est cum uxore sua, post peregrinationem susceptam pro anima sua in partes Transpadanas, collocaverat se in loco Capannulae in monasteriolo sancti Petri, ibique exiguam erexerat hospitalem domum. Concedit ergo Talesperianus episcopus, qui se in subscriptione eximium nominat, non exiguum, ut usus ferebat; concedit, inquam, ut eidem sancto loco presideat tam ipse Romualdus quam etiam et presbyteria illius, hoc est, eadem quae supra nominata est illius conjux. Qui fieri id potuerit, percontetur aliquis, simulque miretur, cum continentiae votum in Latina saltem Ecclesia, vel a primis Ecclesiae saeculis, sacerdotibus praescriberetur. Id quidem verum est; at quoties viro conjugato ad sacros ordines olim erat aditus, tum ipse, tum ejus uxor caelibem [Col. 1370D] exinde vitam profitebantur, illaque non conjux amplius, sed soror appellabatur, ut etiam pag. 93 et 148 tomi I Anecdot. Latin. exemplo sancti Paulini ostendi. Disciplina certe ecclesiastica multis conciliorum decretis inter hosce contubernium quoque interdixit. Verum ut in Dissertatione de Agapetis et Synisactis in Anecdotis Graecis, tum ex Codice Theodosiano, tum ex aliis antiquorum edictis ostendi, tempora fuere, quibus licuit presbyteris cum uxoribus suis commune adhuc tectum habere, dum ab omni commercio carnis abstinerent. Rigidiorem se praebet hac in re temporum nostrorum disciplina, et sapientius quidem et aequius. Sed nunc quaerimus, non quid faciendum, sed quid factum fuerit a majoribus nostris. MURAT. cum muliere sua, sibi peregrinandi pro anima sua, et conlocasset in loco, qui dicitur Capannule, in monastirio ecclesie santi Petri et sancti Martini vel sancti Quirici. Et dum ibidem [Col. 1370B] in parvis substantiis habitasset, tunc cepit sibi ibidem conquisito facere una cum presbiteria sua, casella in officio ospitalis. Et conquiret ibi terra vinea cum pretio suo. Et petivit nos, ut pro Dei amore, et fidelia servitia ipsius, quam in ipso sancto loco concurrere visus est, eum inibi in officio monastiriale confermari deberemus. Quod et factum est: sic ita et in ea ratione, ut dum advivere merueris, tu Romualde, in ipso sancto loco, tam tu, quam etiam et presbiteria tua, qui est in ipso sancto Petro, remanent, et qui presedere debeatis, et nulla patiatis taxatione ab alio presbitero, qui plevem tenuerit in suprascripto loco Capannule in ecclesia sancte Marie. Sed volo adque decerno, ut ab hanc dies ipsa ecclesia in officio monastiriale semper maneat: [Col. 1370C] et per festivitate predicti sancti Petri et sancti Martini vel sancti Quirici ad ecclesia sancti Martini in episcopio luminaria, vel quod Dominus condonaverit, [Col. 1370D] Salutem adducere debeas, id est donum, munus, oblationem. Vide nunc moris istius antiquitatem. salutem adducere debeas tam tu quam vel quis postea ordinatus fuerit: et numquam nos vel posterus noster et de hanc dicto loco molestari presumat, sed volo ut cunctis diebus quietus in ipso sancto loco residere valeas. Quam beneficiis cartula Sicori notario scribere jussimus, et nos subter signum sancte crucis ficimus, et sacerdotibus tradedimus roborandam.
Actum Luca, die et regnum et indictione suprascripta feliciter.
† Ego Talesperianus eximius episcopus huic cartule beneficii facti in Romuald presbitero consensi [Col. 1370D] et iscripsi.
[Col. 1371A] Sichimund, etc.
Ego Deusdedit presbiter huic cartula donationis facta in ecclesia sancti Petri manibus meis subscripsi.
In nomine Domini nostri Jesu Christi. Regnante domno nostro Liutprand, anno felicissimi regni ejus sextodecimo, per indictione undecima feliciter. Radchis venerabilis abbas presbiter tibi dolcissimo et in Christo filio Waltprand clericus filio domni Waltpert glorioso duci salutem. Manifestum mihi est, et multorum claruet, quod ego Radchis una cum bone [Col. 1371B] memorie Ansefred germanus meus monasterio sancti Michaelis a fundamenta edificare visi sumus hic in loco, cui vocabulum est Apuniano; et qualiter suprascriptus Ansfred germanus meus medietatem omnibus rebus substantie sue ividem per dotis pagina cuntulit, simol et ego memoratus Radchis meam parte in integro idem per predictas dotis fermavi. Nunc vero recolor ego hanc Radchis fragilitas seculi istius: ideo bona mentem et spontanea voluntatem volo adque decerno, ut tu nominatus Waltprand ipso sancto Dei monasterio beati Michaeli cum omnia et in omnibus ividem pertenentem ad gubernandum, et regendo in tua sid potestatem, quatenus ad te, et parentibus tuis omni tempore ipse venerabilis Dei [Col. 1371C] monasterio ab omni controversia seculari defensatus esset inveniatur; et tu dolcissime, et in Christo filio, Waltprand sic in ipso monasterio guvernare et regere diveas, ut omni tempore in omnibus melioratas, et non in luminariis vel officio depereat; et post obito meo omnia, et in omnibus, sicut dixi, ipse sancto monasterio, et omnes per ividem pertenente in tua defensionem et dominio valeat permanere. Et dum ego superius nominatus Ratchis advivere meruero, omnia res ipsa cum predicto monasterio guvernando et regendo, in mea sid potestatem. Post obito vero meo tu ividem dominus et gubernator esse inveniaris, et familiola sancti Michaili, qui post me remanserit, tu eos regere guvernare diveas hic in ipso Dei monasterio, ut non in errore [Col. 1371D] vel aliqua deceptionem post me remaneant: et deinceps sicut in suprascripta dotis a me Radchis, et bone memorie Ansfred germano confirmatum legitur, In tua Waltprand potestatem permaneat. Et nullo tempore a novis posterus nostrus hec sicut superius valeat molestare. Et servos vel ancilla, quod pro anima mea livertari voluero, volo ut liveram aveat potestatem, et firmando livertadem, et quam per cartula quam firmitatis mei cartula Eoin notario et in Christo filio meo scrivendo rogavi, in qua ego subter signum sancte crocis firmans, et testibus obtuli rovorando subscriptionis.
[Col. 1372A] Actum in suprascripto loco Aponiano, regnum et indictione suprascripta feliciter.
† Signum manus Radchis veneravilis abbas presbiter qui ipso firmitatis monimen fieri rogavit.
Ego Talesperianus eximius episcopus, huic cartule donationis facta ad Radchis presbiter in Waltiprand clerico, sicut superius legitur ad confirmando suscribsi.
Ego Sichimundus veneravilis presbiter rogatus ad Rachis veneravilis, in hanc donationis cartula facta in Waltprand clericus, sicut superius legitur, ad confirmando subscribsi.
Signum manus Teutpald V. D. Scavino, testis.
Ego Taifred presbiter rogatus ad Radchis presbitero in hanc cartula donationis facto in Waltprand [Col. 1372B] abbate, proprias manus meas subscripsi.
Signum manus Raduald filio Guntifred, testis, etc.
Ego Gaudentius indignus presbiter, notarius sancte Ecclesie Lucensis civitatis, quantum in autentico invenire potui, sine fraude vel dolo exemplavi, cumplevi, et dedi, nec menime scribsi.
Regnante domno nostro Liutprand, viro excellentissimo rege, anno pietatis ejus octavo decimo, sub die XV Kalend. Januar., indictione tertia decima. Oraculo sanctorum Christi confessorum Secundi, Gaudentii atque Columbani, quod Deo juvante extra [Col. 1372C] muros civitatis Lucensis, loco ubi dicitur Apulia, edificare disponent, ubi et diaconia in susceptione peregrinorum fieri exoptant, Sigemund venerabilis archipresbiter ejusdem Ecclesiae Lucensis, seu Theutpert, et Ratpert, atque et Godepert VV. MM. Gasindi regis, filii quondam Gunduald, presentes presentibus dixerunt: In Evangelio Redentor humani generis, etc. Quapropter nos Deo inspirante juxta propriam voluntatem et vota ipsum sanctum oraculum edificare disponimus in suprascripto loco et diaconia in susceptione peregrinorum, nos suprascripti germani Tehutpert, Ratpert, et Godepert, pro remedio parentorum nostrorum, atque nostra mercede, ex terra nostra, quam in ipso loco Apulia habemus, [Col. 1372D] in tabula una recipiente modiolas duodecim, in qua terra, etc. Ego autem Sigemund archipresbiter una cum auctoritate et consensu germani et domini mei Talesperiani episcopi, et nostra propria pecunia pro nostro remedio, offero et dono in prefato sancto loco, et terra nostra ad Runco de Casale, quod dicitur Sindoni in pezza una recipiente modiolas, etc. Ita ut cum exinde Christi perciperint pauperes, Domino gratias referant, et nobis proveniat ad remedium. Ipsum vero zenodochium dum ego qui supra Sigemund presbiter advixero, in mea sit potestate, etc. Et confirmationis nostre paginam Magno notario [Col. 1373A] sancte Ticinensis Ecclesiae ex jussu Benedicti venerabilis subdiaconi, et Exopt. Ticin. scribendum rogavimus, et subter confirmantibus testibusque obtulimus roborandum.
Actum Ticini.
Ego Sichimund W. presbiter huic cartula donationis a nobis facta subscripsi, et testibus optulimus.
Ego Theutpert V. M. huic cartula donationis a me et germanis meis facta relegi et suscripsi, et testibus obtulimus roboranda.
Ego Gudepert, qui nomen suum scripsit, et hanc cartulam fieri rogavit.
Signum manus Roduald gasindi regi, filio quondam Rodpald, testis.
Ego qui supra Magnus notarius sancte Ticinensis [Col. 1373B] Ecclesie, scriptor hujus cartule donationis, post tradita complevi et dedi.
Ego Osprand subdiaconus, notarius sancte Lucensis Ecclesie, quantum in autenticum inveni, nec plus addidi, nec menime scripsi.
In Dei nomine regnante domnos nostro Liutprand, et Helprand Deo juvante regibus anno regni eorum Deo propitiantem XXXIII et Quinto mensis Februarii per indictione octava feliciter. Sichimundus venerabilis arcipresbyter tibi Ecclesia Dei adque beato sancto Petro patrono meo p. p. sal. di. Dum enim [Col. 1373C] vel si indignum Sichimund ex infantia devotus desiderans Domino Jesu Christo vel ejusque liminibus prumtis queam modo deserbire unacum ejus clementia tractavi ut de parvis rebus substantiola mea vel adquisitulo me quamvis in modico meo ante tribunal eterni Judicis salvare possim. Odie in Dei nomine ego qui supra Sichimund arcipresbiter per hanc dotis titulo offero Deo adque beatissimi sancti Petri, ubi ego quamvis indignus ex infantia deserbire visus fui, idest parte meam de casa hic prope Silice ubi cummanire videor, cum solamento vel cum omnia adjacentia sua, cum movile vel immovile, seeo semoventibus, omnia usitilia alia, scherpa meam tam pannis, eramen, vel auricalco, codicis, [Col. 1373D] vel omnia quidquid in meo dominio esse videtur, tam horto, fenile, casas massaricias cum omnia ad se pertinentem, cum familias suas, cum territuriis cultis et incultis, quod a me ubique pertinere videtur, simol et terra vaccua hic prope civitate, meam vinea, cum silvis vergariis, castanetis cultis et incultis movilia vel inmovilia, serbis, vel ancillas, omnia et in omnibus que ex . . . . . . parenti advinet, seo quem per qualivet . . . . . . cunquire potui. Similiter et res illas qui fuet quondam Find . . . . . . advinet per conjuge mea Auria tam cases, terra, vinea, oliveta cultis et incultis, omnia et in omnibus jam dixi, etc. Et post transito vero meo si quod superius in eodem tenure possedeat ipsa sancta . . . . . . et sacerdus qui ividem deserbieret pro me Dominum exorare diveat, et luminaria [Col. 1374A] sanctorum Dei faciat, et missarum, etc. et Gaudentius quamvis indignus presbyter scrivere rogavi, et subter signa sancte croci feci, etc. Actum Luca, regnum, et indictione suprascripta feliciter.
Ego Sichimund venerabilis arcipresbiter in hac facta Domino et sancto Petro sicut superius legitur propria manus mea subscripsi et firmavi.
In nomine Domini nostri Jesu Christi. Regnante excellentissimo viro adque piissimo domno Ratechis rege, anno regni ejus primo per indictione XII feliciter. [Col. 1374B] Oratorio semper virginis et Dei Genetricis Marie, que intra domum cella nostra Veronense sito in civitate construere visi sumus simul cum Nazario connato et Jogali nostro Autconda et Natalia germanas pro utilis Christi ancillas, presens presentibus dixi: Dominus ac Redemptor noster Jesus Christus et admonentibus nos ad gremium sanctae Marie ecclesie redire ortatus est, et dulci uberum, qua primus admiserat parens, ubertim fluentia saciare commonisset dicens: Venite, saciamini: et qui non abetis precium, venite; bibite in letitia, sub tali vero tenore aut condicione: convertimini ad me, et convertar ad vobis; et si conveneris, quesieritis me, ero vobis in patrem, et vos eritis mihi in filios et filios, dicit Dominus. Et persemetipsa clamat Veritas, et redencio [Col. 1374C] nostra Jesus bonus: Petite et accipietis. Querite et invenietis. Pulsate et aperietur vobis. Et quia ob nostra neglegentia usque undecima hora clausa est janua vel sero venientibus, petimus remissa de noxis. Hanc igitur racionem conpunctas nos, que supra, Autconda et Natalia germanas, cum consensu etiam Nazario Connato et jogali nostro non de nostra merita, sed de Jesu Christi misericordia fidentes, qui et profitico exoratus eloquio dicens, nolo morte peccatoris, sed convertatur et vivat: Previdimus in auctoritatem domine nostre sanctissime virginis Marie intra domo cella nostra monasterium construere, in eo et regulariter secundum Domini fuerit voluntas convivere disponimus. Item omnem nostram substantiam quicquid habere videmur, ibidem offerimus: [Col. 1374D] idest in primis casa ubi ipse oratorius est fundatus, et alias casas, curte, orto intrinsecus, foris terris, vineis, colonicas, pradis, pascuis, nubalibus, montibus, servis, ancillis, peculia omnia, seseque moventibus, cultu et incultum, ere, ferro, utensilia. quicquid nunc possidere videmur, aut in antea aquirere et laborare potuerimus. Eo scilicet ordine, ut si nobis Dominus alias sorores dederit, et congregatio monacharum istis facta fuerit post obitum nostrum exinde ipsas sibi elegant matrem spiritatem, que eas secundum Domino et sanctam regulam foveat adque gubernat, et cunctam nostram substantiam regulariter disponendi in ipsius abbatisse vel sororum per omnia permaneat potestatem. Et si congregatio hic [Col. 1375A] facta non fuerit, post obitum nostrorum omnis pecunia nostra sit in potestatem ecclesie sancte Marie sita foris portam Organi, et abba qui pro tempore fuerit, ipse disponat de oficio vel luminaria sancti oratorii, et de pecunia nostra, quid a fratribus, vel quid ad pauperibus, seu famulis, qui cum ipsam pecuniam laboraverint, debeat pertinere. Defensionem vero vel admonicionem sancti monasterii volumus abere ad monasterium sancte Marie foris porta jam superius memoratum, seu Andrea venerabilis presbitero et abbati; ea condictione, ut si aliquid discordia inter sorores fuerit exorta, quam non possimus per nos evellere, tunc abba per semetipsum, aut Deo timentem personam ipsum mali debeat monendum et corrigendum amputare, nam nulla nobis aut [Col. 1375B] sororibus contra regulam violentia imponere audeat, neque per se neque per successores ejus, sed abbatissa, que pro tempore fuerit, semetipsam et monachas suas disponat. Et quod absit post discesso Andreae abbati, qui in tempore fuerit abba, aliqua contra regula vel sanctis canonibus dominacionem aut forciam imponere quesierit, qua ipsas non possit, tunc elegat sibi abbatissa cum sororibus defensionem vel admonicionem sancti Zenonis nutritoris nostri, seu presulis, qui in tempore fuerit: sub eo namque ordine, sicut superius est scriptum, ut nulla eis violentia aut dominacio contra regulam imponatur. Nam nos predicti Andrei abbati, dum ipse advixerit et defensionem et admonicionem sive inter sorores, [Col. 1375C] seu de alias causas; si nobis emerserint, elegimus, ut ipse nobis pater atque defensor existat. De filia vero et Nepte nostra Nazirimda statuimus, ut sit monacha, et cum alias sororibus sic adunate fuerint, regulariter vivant; quod si in hoc factum non fuerint, et ipsa post nostrum remanserit obitum, abba, qui pro tempore fuerit, aut successores sui provideat secundum Deo, qualiter ipsa in Dei servicio permaneat. Et ex pecunia nostra in quantum illis sufficiat victus adque vestitus procurrat, quatinus sine necessitate vivant. De servos vel ancillas nostras ita decernimus. Omnes liberi et liberi sunt: et abeant per caput mundio tremissis singulas; in ea vero racionem, ut dum nos advixerimus, nobis deserviant: post nostrum vero dicessum, si sororis, que nobis [Col. 1375D] successerint, aut forte abba, si ipse defuerint, aliqua eis violentia inferre voluerint, que ipsi portare non possint, dent mundio per capud tremisse unum in ipsum sanctum locum, et vadant soluti ab omni jus patronati, ubi voluerint. Hec omnia superius comprehensa jam, ut premisimus, inconvulsa statuimus permanere. Quam vero ordinacionis nostre paginam Bonoso archidiaconus sancte Veronensis Ecclesie scribere rogavimus, et per nosmetipsos, seu testibus roboravimus.
[Col. 1376A] Acto in civitate Verona, die XV mensis Magii, regnum, et indicio suprascripta feliciter.
Signa eorum, qui in otentico manus posuerunt: in primis Auteonda et Natalia, que ipsa cartola fecerunt.
Sigipert episcopus.
Giselpert dux.
Curerat presbyter.
Auderat filius Conda Wibiloni.
Sigelais filius Sigerat.
Azo filius Conda Raziloni.
Radoin filius Conda Tatoni scripsit
Flavius Rachis viro excellentissimo Rege monasterio beatissimi . . . . . . . . Petri et Christi confessoris Columbani, sito in Bobio, et venerabili viro Anastasio . . . . . . congregationi ipsius monasterii. Manifestum est, quod ante hos annos tempore . . . . . . . Domni Liutprandi regis vobis subtractum est in aliquod fine nostro turi . . . . . per Hilpranda in suprascriptum coenubium relaxatum est, et in aliquo in ipso . . . . . . . a Medianensi in loco, qui dicitur Nocicla. Ideo accedentes inibi missi nostri . . . . . . . . cum Gisilpert Waldeman inquirentes per Silvanos nostros, idest Otonem et Rach . . . . . . veritatem, et renovantes signa et cruces cum clavos ferreos adfigentes simul, et ti . . . . . . ipsos Medianenses: id est prima cruce in ripa de fluvio [Col. 1376C] Nure in Fao, deinde in se . . . . . . qui stat in prato usque in terminum, qui inibi fixum est a Nocicla, et deinde usque in aliu . . . . . . . semitam, quod fixerunt Rachis et Oto Silvani in presentia ipsius Gumpert: deinde per . . . . . . in via publica, et per ipsam viam ascendente in fuso: deinde ex transversum descendente in . . . . . . . . Gambaro et Molino ipsorum; et deinde iterum ascendente ipsa fine usque in cruce, que fixerunt in . . . . . . . rano suprascripti Silvani nostri Oto, Rachis, et Pascasius in via publica inter fine Turio et Alpe nostra Carebalo per jussionem de ipsis missis nostris; et iterum de alio latere per fluvium ipsum Nure ascendente per aquam et loca designata inter duas mojolascas exeunte ad Lacoraria et capanna [Col. 1376D] Gajaria usque in Faa signato et fine ista, et qualiter superius legitur, Silvani nostri, id est Oto et Rachis, per Evangelia firmaverunt in suprascriptorum presentia. Unde inquisitio per suprascriptos missos, id est Gumpert, Gisilpert, atque Gaideris notarium facta est. Propterea sperastis ab excell. regni nostri, quatinus haec omnia superius dicta, qualiter fine deliberata est, adsignata vobis per nostrum praeceptum judicata firmare deberemus. Nos vero ob Dei intuitu hoc serenitatis nostrae praeceptum vobis emitti [Col. 1377A] praecepimus, firmantes in vos omnia, qualiter superius legitur, aut qualiter ipsi missi nostri inquisierunt, et signa ponere fecerunt: quatinus ab odierna die securi possideatis. Et nullus dux, comes, gastaldius, vel accionarius noster, contra hunc nostrum judicati et firmitatis munimen audeat ire in quandoque, sed omni in tempore firmum permaneat.
Ex dicto domni regis per Sisinninm notarium scripsi ego Gauspert.
Datum in curte Carbonaria, V die mensis Augusti, anno felicissimi regis nostri tertio decimo, indictione XV.
In nomine Domini. Die octavo mense Septembrio, regnante domno Rachis vir excellentissimus regem anno quarto, per indictione secunda feliciter. Ratefredi filius quondam Guilichisi sperave in me divina potentia, dum complexus rejacere in infirmitate . . . . . . sine fine, ubi fures non effodiunt, nec furantur, ut illa voce audire merear, quia Dominus noster Jesus Christus ac Redemptor omnium in se [Col. 1378A] credentibus promittere dignatus est: Venite, benedicti Patris; percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi. Et iterum ammonuit, dicens . . . . . . . filius masculus. Previdimus in proprio meo edificare ecclesiam monasterio beatissimorum sancti Petri et Pauli atque Anastasii, et inivi me vel anima mea commendare atque offerre medietatem de omnem parvitatem pecuniam vel adquisitum meum, quod nunc presenti die avere et . . . . . . tuero, cum case avitacionis mee, quam et case massaricie, seo casalia, vinea, terra, pratis, pascuis, silvis, salectis, sationibus, cultum atque incultum, movilem vel inmovilem, seseque moventibus, omnia et in omnibus, ad psum sanctum et venerabilem locum offerri et condonare providi . . . . . . . . seu et Astruelda, qui veste monastica [Col. 1378B] induta esse videtur. In eum vero tenore, ut si jam dicta filia mea voluere cum genitrice mea Muntia atque conjuge mea Perterada, seu germana mea Ratperta in ipso monasterio deservire voluere in . . . . . . Senodochio egenos vel pauperes recipiendum et elemosina tribuendum et guvernandum per ebdomata una pauperes vel peregrinas animas, et una cum Dominico abbate rectore, quem inivi ordinare previdi. Omnia, ut dixi, in sua habeat potestate [Col. 1379A] regendum . . . . elemosinam tribuendam, de quod inivi Dominus condonare dignatus fuerit; et pro anima mea gravata ponderibus peccatis meis die noctuque omnipotentem Deum, et etiam Dei Genitrice Maria, vel beatissimi sancti Petri et Pauli seu Anastasii inci . . . . . nimis peccator de vinculis penarum eripere dignetur, et inter sanctis et electis suis aliqua parte vel societas tribuere jubeat, quia scriptum est per eloquium et ministrationem Domini nostri Jesu Christi: Petite et dabitur vobis: quaerite et invenietis . . . . . . . . . . per ideo ego miser et nimium peccator creditur in ejus magna misericordia, quia pius Dominus et Redemptor omnium coeli et terre de parvitatis mea terrenis tribuendum ad ipsa sancta virtute nominis beatissimi sancti Petri et Pauli seu Anastasii [Col. 1379B] celeste gau . . . . . Conjuge mea Perterada carnali vitio fuerit consecuta, et in ipso senodochio vel monasterio noluerit deservire, nulla de rebus meis avere debeat, nisi vacua et inane exinde foris exire deveant, ambulando ubi voluerit, et forsitan filia . . . . . . rio deservire, si de cumportione mea, vadat, ubi voluerit, amplius de rebus meis, vel in ipso monasterio nulla posset avere, vel imperatione facere. Nam si inivi permanserit, omnia cum supradicto rectore vel genitrice, atque conjuge, vel s. . . . . . Dominus vitam concesserit in hunc exilium mundi avitandum, omnia mea sit potestate regendum, remeliorandum, usufructu capiendum, nam non ad secularibus pro nullo ingenio subtrahendum nisi pro [Col. 1379C] anima mea . . . . . . demittendum . . . . . . si . . . . . . . mihi heredes esse deveant secundum lex gentis nostre, et ipse senodochio in sua aveat potestate, vel quod per ipso mihi fuerit ordinatum. Et si ad secularibus voluerit permanere, portionem suam suscipiat, et in ipso monasterio nulla imperatione . . . . . ordinatione justa Deo fuerit ordinatum. Et quia me optandum ire, si sine filius masculo transiero, et antea de hac luce migratus fuero, quam ipsum sanctum et venerabile locum consecratum sit, volo atque decerno, ut ipso oratorio vel senodochio jam dictum . . . . . . ge, seu sorore et filia mea de omnia medietate rebus meis, que inivi condonare visus sum, diebus vite sue aveat potestatem; et post ovito eorum, quod per ipsi inivi fuerit ordinatum et servi vel ancillas meas parte [Col. 1379D] mea liveri demittendi . . . . . . . . . . ratum sic in ipsi livertas permaneat, sicut princeps domnus noster bona memorie Liuprandi rex per edictum confirmavit, et iterum confirmare previdi, ut sub nullius matricis ecclesia subjacentem ipsum sanctum oratorium vel senodochio parvitate mu . . . . . . . Dominico abbas per me inivi positus, et ipsa genitrice, atque conjuge seu germana atque filia mea, in suam aveat potestatem diebus vite sue, aut fratri vel sorori, qui per ipsi inivi positi fuerint, vel postmodum unus quislibet secundum Deum electis spiri . . . . . . peres, et pro scelera mea Dominum deprecandum; nam pro nullo titulo malum hominem alienandum, aut per corruptionem inivi alio superponendum, nisi quem ille voluerit, qui inivi fuerit ordinatus et nullus de heredibus [Col. 1380A] proheredibus meis quandoque aliqua possessi . . . . . . . tuis temporibus stavilitum permaneat. Et qui contra hanc cartulam vel ipso monasterio, aut sanctum Senodochio ire quandoque presumpserit, aut ea inrumpere voluerit, in primis in ira Dei et omnis virtutis celorum, et archangelorum et angelorum . . . . . . . . Scarioth, qui tradidit Dominum nostrum Jesum Christum, et in Tartaro sit conscriptum. Ecce ut mea fuerunt desideria adimplevi, et Avondus notarius scrivere rogavi.
Actum Pistoria, regnum et indictione suprascripta feliciter.
Signum manus . . . . . fredus medicus rogatus a Ratperto manu propria teste subscripsi.
Ego Lazarus rogatus a Ratperto testis subscripsi.
[Col. 1380B] Ego Rachiperto rogatus a Ratperto testis subscripsi.
Signum manus Maurelli, qui filio quondam Statari, rog . . . . . .
Signum manus Anselmi, qui filio quondam Barufula, testis.
Signum manus Tatoni, qui filio quondam Fusoni, testis.
Ego Avondus, qui supra scriptor hujus cartule post a testibus rovorata et tradita ipsius abbas presente Andrea filio . . . . . .
. . . . . . . Domni Karoli, anno regni ejus quarto per indictione prima complevi et dedi.
Ego Gausperto notario, sicut in autentica inveni scriptum, fideliter exemplavi.
[Col. 1380C] Ego Gualbertus notarius et judex sacri palatii scriptor, autenticum illud vidi et legi, sic inibi continebatur, quomodo in hoc exemplar scriptum est, preter plus minusve, et manu mea propria scripsi.
In nomine Domini. Dic octavo, mense Septembrio, regnante domno Rachis vir excellentissimus regem, anno quarto, per indictione secunda, feliciter. Rattfredi filius quondam Guilichisi sperave in me divina potentia, dum complexus rejacere in infirmitat . . . . sine fine, ubi futes non effodiunt nec furantur; ut illa voce audire merear, quia Dominus noster Jesus [Col. 1380D] Christus ac redemptor omnium, in se credentibus promittere dignatus est: Venite, benedicti Patris: percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi. Et iterum ammonuit, dicens . . . . . . . filius masculus. Previdimus in proprio meo edificare ecclesiam monasterio beatissimorum sancti Petri et Pauli atque Anastasii, et inivi me, vel anima mea commendare; atque offerri medietatem de omnem parvitatem pecuniam, vel adquisitum meum, quod nunc presenti die avere, et . . . . tuero, tam case avitationis mee, quam et case massaricie, seo casalia, vinea, terra, pratis, pascuis, silvis, salectis, sationibus, cultum atque incultum, movilem vel inmovilem, seseque moventibus, omnia et in omnibus ad ipsum sanctum et [Col. 1381A] venerabilem locum offerri et condonare previdi . . . . . . . seu et Astruelda, qui veste monastica induta esse videtur. In eum vero tenore, ut si jam dicta filia mea voluere, cum genitrice mea Muntia, atque conjuge mea Perterada, seo germana mea Ratperta, in ipsum monasterio deservire voluere in . . . . . senodochio egenos vel pauperes recipiendum, et elemosina tribuendum et guvernandum per ebdomata una pauperes, vel peregrinas animas, et una cum dominico abbate rectore, quem inibi ordinare previdi: omnia, ut dixi, in sua habeat potestate regendum . . . . . . . elemosinam tribuendum de quod inibi Dominus condonare dignatus fuerit, et pro anima mea gravata ponderibus peccatis meis, die noctuque omnipotentem Deum, et etiam Dei Genitrice Maria, vel beatissimi sancti [Col. 1381B] Petri et Pauli seu Anastasii . . . . . . . nimis peccator de vinculis penarum eripere dignetur, et inter sanctis et electis suis aliqua parte vel societas tribuere jubeat, quia scriptum est per eloquium et ministrationem nostri Ihesu Christi: Petite, et dabitur vobis: querite, et invenietis . . . . . . . Pro ideo ego miser et nimium peccator creditur in ejus magna misericordia, qui est pius Dominus, et redemptor omnium celi et terre, de parvitatis mea terrenis tribuendum ad ipsa sancta virtute nominis beatissimi sancti Petri et Pauli seu Anastasii celeste gaudium . . . . conjuge mea Perterada carnale vitio fuerit consecuta, et in ipso senodocio vel monasterio noluerit deservire, nulla de rebus meis avere debeat, nisi vacua et inane exinde foris exire deveant, ambulando ubi voluerit, et [Col. 1381C] forsitan filia . . . . . rio deservire . . . . . cum portione sua vadat, ubi voluerit, amplius de rebus meis vel in ipso monasterio nulla posset avere, vel inperative facere. Nam si inivi permanserit, omnia cum supradicto rectore vel genitrice, atque conjuge, vel . . . . . Dominus vitam concesserit in hunc exilium mundi avitandum, omnia mea sit potestate regendum, remeliorandum, usufructu capiendum. Nam non ad secularibus pro nullo ingenio subtrahendum, nisi pro anima mea . . . demittendum . . . . . . mihi heredes esse deveant, secundum lex gentis nostre. Et ipse senodochio in sua aveat potestate, vel quod pro ipso inibi fuerit ordinatum. Et si ad secularibus voluerit permanere, portionem sua suscipiat, et in ipso monasterio nulla imperatione . . . . [Col. 1381D] ordinatione justa Domino fuerit ordinatum, et quod a me optandum, id est si sine filiis masculis transiero, et antea de hac luce migratus fuero quam ipse sanctum et venerabile locum consecratum sit, volo atque decerno, ut ipso oratorio vel senodochio jam dictum . . . . conjuge, seu sorore, et filia mea, et omnia medietatem rebus meis, que inivi condonare visus sum, diebus vite sue aveat potestatem. Et post ovito eorum, qui per ipsi inivi fuerit ordinatus; et [Col. 1382A] servi vel ancillas meas . . . . . . . . mea liveri demittend . . . . . ratum sic in ipsi livertas permaneat, sicut princeps, dominus noster bone memorie Luiprandi rex per edictum confirmavit, et iterum confirmare previdi, ut sub nullius . . . . . Ecclesia . . . . . . subjacentem ipsum seu oratorium vel senodochio parvitate . . . . . . Dominico abbas per me inivi positus, et ipsa genitrice atque conjuge seu germana, atque filia mea in sua avet potestatem diebus vite sue, aut fratri vel sorori, qui per ipsi inivi positi fuerint, vel postmodum unus quisquis secundum Deum electis spiri . . . . . et per scelera mea Dominum deprecandum. Nam per nullo titulo malum hominem alienandum, aut per corruptionem inivi alio super ponendum, nisi quem ille voluerit, qui inivi fuerit ordinatus. Et nullus de heredibus proheredibus meis quandoque [Col. 1382B] aliqua posses . . . . . . . . petuis temporibus stavilitum permaneat. Et qui contrarius hanc cartulam, vel ipso monasterio aut sanctum senodochio ire quandoque presumpserit, aut eam irrumpere voluerit, in primis in ira Dei, et omnis virtutis celorum, archangelorum, angelorum . . . . . . Scarioth, qui tradidit Dominum nostrum Jesum Christum, et in tartaro sit conscriptum. Ecce, ut mea fuerunt desideria, adimpleri, et Avondus notarium scrivere rogavi.
Actum Pistoria, regnum et indictione suprascrita, feliciter.
Signum manus . . . . . . . . . . . . . . . . fredus medicus rogatus ad Ratperto manu mea propria teste subscripsi.
[Col. 1382C] Ego Lazarus rogatus a Ratperto manu mea testi subscripsi.
Ego Rachiperto rogatus ad Ratperto testis subscripsi.
Signum manus Maurelli quondam filio Statar . . . . . . . .
Signum manus Anselmi quondam filio Barafula, testis.
Signum manus Tatoni quondam filio Fusoni, testis.
Ego Avondus qui supra scriptor hujus cartule, post a testibus rovorata, et tradita ipsius abbas presente Andrea filio . . . . . .
Ego . . . . . . . [Col. 1381D] Quid sit quod charta scripta dicatur anno IV Ratchis, ac tabellio in fine Karoli annum quartum memoret (quod etiam mendosam indictionem praeferre videtur) perpendant eruditi. Fortasse Caroli Magni tempore veterem chartam ab Avondo exaratam alter notarius descripsit. Ego ad alia progredior. Quanquam hujus monasterii conditor scribat [Col. 1382D] se illius rectorem constituisse Dominicum abbatem, satis tamen prodit, non monachorum, sed sanctimonialium illud fuisse domicilium, cum in eo locum futurum velit matri, gernianae, conjugi ac filiae suae. Itaque rector non aliud ibi significat, ut puto, nisi oeconomum, et qui curam redituum gereret. MURAT. domni Karoli anno regni [Col. 1382D] ejus quarto per indictione prima complevi et dedi.
Ego Gausperto notarius, sicut in autentica inveni scriptum, fideliter exemplavi.
Ego Gualbertus notarius et judex sacri palatii scriptor, autenticum illud vidi, et legi: sic inibi continebatur, quomodo in hoc exemplo scriptum est, praeter plus minusve, et manu mea propria scripsi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . sacrilegio proximum est, nedum sanctorum, verum etiam quorumlibet hominum sepulcrorum violationem, nemini juris perito non est indubitatum; potestatesque loci, si hoc vendicare neglexerint, infamia laborare, ut in Codicis libro nono, titulo de Sepulcro violato: «Si quis sepulcrum laesurus attigerit, locorum judices, si hoc vendicare neglexerint, pene nomine . . . . . . . quam viginti librarum auri in sepulcrorum violatores statuta pena damnari. Preterea locus ipse in quo sepulcrum [Col. 1383B] reponitur, publicetur, ut in eodem titulo. Et si forte detractum aliquid de sepulcro ad domum ejus villamque asportasse reperiretur, villa, sive domus, aut edificium, quodcumque esto, fisci juribus vendicetur.» Ergo Senensis episcopus non potest petere jura Ecclesiae non suae, presertim cum neglexisset dare vindictam, et ob hoc infamia laborare; cum etiam in eo, quod ratum habuit, mandasse intelligatur, ut in Digestis rathiabitio mandato comparatur, cum rathiabitionem etiam in maleficiis locorum habere valet. Ergo idem jubere maleficium, et rathum abere, postquam factum est. Satis autem habet ratum, qui in Ecclesia cui preest, sacrilegio rem ablatam tenet. Item in octavo libro Codicis legitur: «Si quis in tanta furoris pervenerit [Col. 1383C] audacia, ut possessionem rerum apud fiscum, vel apud quoslibet homines constitutarum ante eventum judicialis arbitrii violenter invaserit, dominus quidem constitutus possessionem, quam abstulit, restituat possessori, et dominium ejusdem rei amittat. Sin vero alienarum rerum possessionem invasit, non solum ea possidentibus reddat, verum etiam estimationem earundem rerum restituere compellatur.» Quod autem hec questio procedere debeat, nonus Codicis liber testatur titulo ad legem Juliam de vi publica et privata: «Si quis ad se fundum et quodlibet aliud asserit pertinere, ac restitutionem sibi competere possessionis putat:» inter cetera: «Quod si omissa appellatione vim possidenti intulerit, [Col. 1383D] ante omnia calumnie causam examinari precipimus.» Liber quoque Digestorum concordat, ut prius de criminali discetetur. Quando autem inscriptum habet, datam fuisse sententiam, ut sacramenti pars ita se tueretur, et per Senenses remansisse, habetur in quarto libro Codicis, titulo de rebus creditis generaliter de omnibus juramentis, inter cetera: [Col. 1384A] «Si judex appellationis praesidens bene eidem illatum jus jurandum a parte ante recusatum pronunciaverit, res secundum quod judicata est, permanebit.»
Flavius Aistulfus rex excellentissimus ecclesiae beatissimi et confessoris Christi Geminiani, qua ejusdem corpus quiescit humatum, et beatissimo viro Patri nostro Lopecino episcopo, per presens preceptum potestatis regni nostri, sicut a nobis tua speravit paternitas, per gloriosissimam atque precellentissimam [Col. 1383D] Quae hic dicitur Giseltruda conjux Aistulphi regis, eadem memorata reperitur in opuscul. de fundatione monasterii Nonantulani, part. II tomi I Rer. Italicarum, ut pote soror sancti Anselmi, cui originem suam debet celeberrimum illud coenobium in agro Mutinensi constructum. Giseltrudam reginam dilectam conjugem nostram, concedimus atque donamus in ipsa [Col. 1384B] sancta ecclesia curtem nostram quae dicitur [Col. 1383D] Curtis Zena olim et ipsa sita erat in eodem agro ultra Scultennam fluvium, infra castellum sancti Caesarii, fortassis ubi nunc Castrumfrancum [Col. 1384D] Bononiensium visitur. Nam Bononienses, quantis olim potuere viribus, suos fines protenderunt Mutinam versus, suumque agrum ex alienis spoliis amplificarunt. Ipsum Nonantulanum monasterium intra fines ipsius curtis Zenae aedificatum videtur. Et visitur adhuc eisdem in locis villa Gagii, quae non alia esse videtur a Gajo regis, in hac ipsa charta memorato. Zena, territorio Motinensi, Silva jugis numero quingentis, coherentes ibi a tribus partibus Gajo nostro, qui pertinere videtur de ipsa curte Zena, de quarta vero parte percurrente fluvio, qui nominatur Scultenna. Ea ratione suprascripta quingenta jugera silve concedimus, ut ab hac die ipse sanctus locus, vel tua paternitas omni in tempore securiter dona nostra valeat possidere, qualiter et nostra jussimus, tradimus, atque consignatum esse videtur voluntate, quatenus ab hodierno die habentes hoc nostrae donationis et cessionis preceptum, securiter atque firmiter ipse sanctus locus valeat possidere. Et nullus dux, comes, gastaldius, vel actionarius noster contra hoc nostre donationis et cessionis preceptum audeat [Col. 1384C] ire quandoque, sed omni in tempore ipse prenominatus sanctus locus vel tua paternitas securiter valeatis possidere. Ex dicto domni regis . . . . . . . Caetera desiderantur.
In nomine Domini nostri Jesu Christi, atque beate semper virginis Marie, et beatissimi apostolorum principis sancti Petri. Regnante piissimo atque excellentissimo pro salute totius catholice gentis nostre Langobardorum domno nostro Aistulfo rege, anni regni ejus, deo protegente, sexto, mense Julio, [Col. 1384D] indictione septima, Walfredus filio quondam Ratehausi, civis Pisane, recolente me istius mundi caducam et transitoriam vitam, et quot oportet hujus mundi vana gloria contemnere per Christum, Dominum sequi, eisque sacra precepta implere, et promissione suscipere, et eternam vitam cum ea fovere; et quod peccatoribus aditus regni celorum non intercluditur, [Col. 1385A] si toto corde ad misericordiam Dei confugere. Et dum pro mea facinora et spatio vite, quam neglegenter duxi, me animi tedio infigere, et non inveni, per quo me in angustis convertere, tunc protectorem quesivi, ut quod non meis meritis ad illa valeo pervenire vita, per qua commissa deleantur, illius protetio, cui ligandi et solvendi est concessa potestas, in ovile eis reducatur. Tunc in cujus honore disposui monasterio hedificare, in que regulariter vitam ducere, et me una cum filiis et res meas offero, ubi et nostras et aliorum anime salvarentur. Item namque ego qui supra Walfredi cum magna devotione et compunctione cordis offero me ipso et filiis meis, id est Ratchisi, Gulifredi, Jaiso, et Benedicto, Domino Deo deservire, et usque ad virtutem et possibilitate, [Col. 1385B] auxiliante pius Deus, sante et regulariter vitam peragere in monasterio beatissimi apostolorum principi sancti Petri, quas presenti tempore in proprio territurio meo ob hamore Christi, et pro remedio peccatorum meorum hedificare visus sum locus, qui vocatur palatiolo, in discursu Lucense. In eo vero tenore meus disposuit animus, ut nullus episcoporum, aut judicum ibi perveniat imperio, neque aliquis de filiis vel heredum meorum, tipo superbie inflati, quacumque possit in fructibus inibi congregatis, vel in res monasterii hujus generare superbiam. Sed ita volo, adque per hujus nomine cartula confirmavi in supra memorato monasterio sancti Petri congregatio monacorum, sive de illis fratribus, quos pius Deus et ipse ejus apostolus ad suum servitium vocatus [Col. 1385C] dignare fuere, cum filiis mei una cum ipsis pariter volumus ex omnipotenti Dei misericordia sancte et regulariter vitam peregantur, et pro meis peccatis die noctuque suis orationibus omnipotenti Deo non cessent obsecrare misericordia. Et tam ordinatione abbati, quam et alias ordinationes, quod opportune sunt in monasterio fieri, ita agunt et perficiunt secundum institutum regula ad sanctum Patrem nostrum Benedictum. Et si aliquo errore pro ordinatione ortus fuerit, aut pravo aliquo vitium repertus inter fratribus, quod ipse inter se, vel retitudinem aut regule instituta corrigere neglexerit, tunc accedant in ipso monasterio sancti Patres quoepiscopi, id est sedis Ecclesie sancte Pisane, et sedis Ecclesie Populoniensis, sed et abbas monasterii Domini Salvatoris [Col. 1385D] in loco Pontiano, item et abbas monasterii sancti Frediani, ubi et ejus corpus quiescit umatum civitate Lucense. Hii sanctissimi quattuor hac venerabiles viri in omnibus habeant licentiam malum aut pravum vitium, quod ortus fuerit instigante diabolo, ad Domini revocare precepta, ut malum vitium resecetur, et anime fratrum corrigat ad salute. Et si decedente abbate, in electione abbatis aliquo ortus fuerit scandolo, sicut solet fieri per insidia ostis nostri, ipsi quidem supra memorati sancti Patres una cum fratribus ipsius monasterii prevideant, qui dignus fuerit preesse, ita eligant et confirment sine ullo munere, aut aliquo alio imperio, nisi tantum ut his pravus vitius se corrigendus, ut sancte et regulariter [Col. 1386A] vivant. Nam si ipsi se corrigere potuerint, ut sancte et regulariter agant, supra memorati quoepiscopi, vel abbati nullo cogeant imperio in ipso monasterio aliquo ordinandi aut inducendi: sed liceat eos instituta Patrum servare, et vita peragere. De supra memorati fuerit de filiis meis, volo ego, que supra Walfredi, ut si in aliquis de ipsis erroribus facientibus in aliquo lapsu cecidere, aut aliquo pravum egerit, tunc abbas, qui ordinatus fuerit, cum penitentiam et disciplinam corrigant, et intro monasterio retineant, ut anima ejus salvari possint, nam foris monasterio nullo modo eos expellant, ut anima ejus depereant: set quos forte voluntarie bene agere neglexerit, faciunt inviti.
In dotis vero supra memorati monasterii sancti [Col. 1386B] Petri una cum prefatis filiis meis Ratchis, Gulifredus, Jaso et Benedicto, in primis trado et offero portionem meam de supradicto casale Palatiolo, ubi et ipse monasterio fundatum est, una cum portione mea de basilica sancti Philippi, vel res ad eam pertinentes, cum casas massaricias, familias, vel adjacentias earum, peculias donicatas cum pastores qui eas depascunt, cum vineis, olivetis, et territurias perfines, una cum silvis, sicut nobis pertinere videtur in integro. Item et curte juris mei in Castagneto cum edificiis suas peculias donicatas et pastores qui eam depascunt, vineas, olivetas, pratas, territurias, silvas, seo et casas massaricias cum familias suas, que nobis pertinere, quanta exinde libere non dimiserimus, cum omne adjacentiam ad ipse, vel curte pertinent [Col. 1386C] in integro, habeat ipse monasterio. Item et habeat portionem meam de molino et casa de Caldana, cum Litiano, seo et Dominico pueris nostris, et omnia adjacentia ad ipsa casa vel molino partem meam in integro pertenentes. Simili modo et habeat ipse prefatus monasterio portionem meam de curte Supercornia cum edificias suas, vineas, territurias cultas et incultas, silvas, . . . . . . pascuas, una cum casas massaricias, cum familias suas, et omne adjacentia ad ipse, vel curte pertinente in integro, ante posito portionem meam de Gagio Gatoti et portionem meam, hoc est medietatem de casa Candidi de Rivo Certurio cum familia, et omne adjacentiam ad ipse case pertinentes. Item habeat ipse monasterio sancti Petri portionem meam de Casale in Ruossano cum de monasterio, [Col. 1386D] quod inibi est sito, et case Massaricie cum adjacentia ad ipsa case pertinentes portionem meam in integro Item volo ut habeat ipse monasterio medietatem Salinas in loco Vada, et in Pogiolo antea quod emit a quondam Infredo mea portione. Simili modo et offero in supradicto monasterio portionem meam de curtis juris mei in loco qui vocatur Septaris, cum edificias, vineas olivetas, silvas, territurias cultas et incultas una cum casas massaricias vel omne adjacentia ad ipse case vel Curte pertinente. Et abeat insimul casa Mugniacioli, et casa Teudiperti, et casa Wipertuli, et casa, qui fuit Pasquali in fundo Magno, cum omne adjacentia ad ipse case pertinente. Itemque do et offero ad ipsum prefatum monasterium [Col. 1387A] portionem meam de curte mea Castello Fuolfi, cum vineas, ulivetas, edificias, territurias cultas et incultas, seo et case massaricie ad ipsa curte pertinente cum omni adjacentia et familie, quante exinde libere non dimiserimus, abeat ipse monasterio sancti Petri. Simili modo offero in predicto monasterio portionem meam de Gagio in Latiniano in integro, et casas Teodure de Agello, et casa Bineli de Lisiano, cum omne adjacentia ad ipse case pertinentes, et familie eorum. Item habeat ipse monasterio sancti Petri casa Guispendi de Massiano, et mediante quod Maurus . . . . . . uno et de filiis eis, et habeat casa Gheduli de Rivo Cairo, et casa de filii quondam Pincioli in Pisimano, et casa Prunoli in Pistule. Item in civitate casa Cunundi, et casa Gridiperdi, [Col. 1387B] casa Epdicausi, casa Cunperti, casa Sichimundi. Hec autem case cum omne adjacentia ad eas pertinente et familie eorum habeat ipsum sanctum et venerabile locum. Similiter volo, ut habeat in loco Cotiano casa Barduli, et casa Mincioli cum adjacentia sua et familia eorum, quante exinde libere non admiserimus. Simul etiam abeat ipse monasterio medietate de mea portione de casa, que habemus in loco qui vocatur Burghermio, Lupinaria, Glucentiano, cum familie sue et adjacentia sua. Et habeat casa in loco qui vocatur Sarachamano, quem emimus de Juniperto, cum adjacentia sua. In tale enim tinore volo ego, qui supra Walfredi, res superius comprensa, omnia habere monasterio supra memorati sancti Petri, vel ea per solvant ad ipso monasterio tam [Col. 1387C] liberi quam et servi vel Aldioni, qui in ipse case resederunt. Itemque do et offero a suprascripto monasterio portionem meam de pecunia nostra in insula Corsica, cum casas, familias, territurias, et omne adjacentia ad ipse case pertinentes, et res donicata movilia et immovilia, ut dixi, mea portione de quantum in ipsa insula Corsica et omnia in integrum. Simul et abeat ipse monasterio portionem meam de prato ad Padule Actoni, et abeat portione mea ad Ursula, et orto, que vocatur ad Prato juxta Padule Auctoni, et portione mea de terra in Arna, medietate de mea portione. Simul et abeat portione mea de dicto in Verriana, et portione mea de casa Brunuli in ipso loco Verriana, cum familia, vel omne adjacentia ad ipse case pertinente mea portione. Itemque [Col. 1387D] dono et offero ad prefatum et ipsius nominato monasterio beatissimi sancti Petri in Ecclesia et monasterio sancti Petri in Accio, que est fundatum et constructo in jam predicta insula Corsica, cum omnia adjacentia, que ad ipsa ecclesia et monasterio est pertinente in integro. Abeat et possideat ipse sanctissimo et venerabile locu hec omnia superius comprensa, do et offero ego, qui supra Walfredi pro redemptione [Col. 1388A] anime mee in predicto monasterio sancti Petri, et abbas cum fratribus inibi congregatis Peto, ut pro meis peccatis, suis orationibus et vigiliis intercedere, ut mihi Dominus ignoscat, quod negligenter gessi, et oro pro me peccatore Dominus retribuere mercedem. Ecce meus qualiter complacuit animus, per hujus voluminis cartule confirmo sic, ita ut si aliquis de filiis aut eredes proeredes meos contra dotis meis pagina ire quandoque presumpserit, aut aliquid subtrahere aut molestare per se, aut supposita persona de omnia, que supra legitur, et adprobatum fuerit, componat ad pars ipsius monasterii sancti Petri, vel eis congregationis aurum solidum quingenti, et presens cartula dotis mee in sue firmitate et robore. Unde tres cartule pari tenore Asperto [Col. 1388B] notario scrivere.
Actum Pisa per indictione suprascripta feliciter.
Una ista cartule reservamus in prefato monasterio sancti Petri. Alia vero de iste cartule dedimus ad conservandum in domo sancte ecclesie Pisane, ubi domnus Andreas episcopus esse videtur. Tertia dedimus ad conservandum monasterio Domini Salvatoris, ubi abbas Gadisteo esse videtur.
Ego Walfredi filio quondam Ratehausi in hanc cartule dotis mee manu mea propria subscripsi, et testibus ubtuli roborandam.
Signum † manus Antiperti filio quondam Arieti teste.
Signum † manu Pertualdi filio quondam Arioldi [Col. 1388C] teste.
Signum manu † Beuti Alescarco teste.
Signum † manu Gadualdi.
Ego Marcio notarius rogatus a Walfredi in hanc cartule me testes subscripsi.
Ego Gundiperto filio quondam Burbensii rogatus ad Walfredi in hanc cartule me testes subscripsi.
Signum † manu Guliperti filio quondam Vitaliani testes.
Ego Ausperto notarius rogatus a Walfredi hac cartule subscripsi supplevi.
Ego Benedictus notarius autentico illum vidi et legi.
Ego Gospertus notarius autentico vidi et legi, unde uno exemplar factu est, et hic subscripsi.
[Col. 1388D] Ego Illo, notarius domni imperatoris autentico illo vidi et legi, et fideliter exemplavi, literis plus minus.
. . . . . . . . Rex, et gloriosa atque precelsa Ansa . . . . . . Michaelis atque apostolorum principis Petri, quod . . . . . [Col. 1389A] intra civitatem nostram Brixianam, et Deo dicata Ansilperga abbatissa . . . . . . monacharum ibidem Domino servienti. Prophete electi, et regis David vatici . . . . . . mentum est Dominus timentium eum. Et quia confidimus omne Dominus nostrum firmamentum nostrum dignatus est . . . . hujus seculi possessione gloria nomini ejus ipsius sanctis locis dona tribuendo decora . . . . . . ipsius Prophete testimonium dicentis: Domine, dilexi decorem domus tue, et locum habitationis . . . . . . ut a peccatorum nexibus mereamur absolvi, et eterne vite gaudium consequamur, per nostre . . . . . preceptum offerimus in jure ipsius monasterii ex propria facultate nostra. Primum omnium . . . . . monasterii cum ecclesiis, et reliquis edificiis a nobis ibidem constructum atque area vel [Col. 1389B] omnia coherentia ibidem pertinentia, qualiter jam dudum a predecessore nostro domno Aistulfo rege nobis concessa fuit, aut qua . . . . ibidem post . . . . . . aut quolibet ingenio advenit, sicut posita, et clausa, atque . . . . . ibidem a nobis largito . . . . . ctionem. Itaque supradicta . . . . . largimus curtem nostram in loco, cui vocabulum est Cerr . . . . . in integrum ad ipsam curtem pertinentibus, qualiter nobis ab eodem . . . . . . concessa fuit, quod postea ibidem per comparationem, donationem, aut quocumque . . . . . decimis tocius terre, quam earum operarum alicubi laboraverunt, ad illarum commu . . . . . superius nominata, cum edificiis cum bovibus et . . . . . . . . utriusque sexus simul cum familiis, servis . . . . . liberos, liberis, cum omni et in omnibus mobilibus et immobilibus rebus in integrum, [Col. 1389C] sicut nostre pertinuit potestati in jura jam fati monasterii concedimus, et per presentem nostrum confirmationis preceptum . . . . . ab hac die . . . comitibus, gastaldiis, et gentibus nostris . . . . in aliquo audeat molestare . . . Et ut hec . . . . . . . . doale notar . . . . . mensis Januarii . . . . . . . nostri in Dei nomine secundo . . . . . . . . . ne XII . . . . . . . .
Regnante domni nostri Desideri et Adelchis reges, regni eorum undecimo et nono, die VI de mensi Decembris, per indictione VI feliciter. Dilectissima nobis [Col. 1389D] semper donna Anselperga a Deo dilecta abbatissa monasterii Domini Salvaturi, scita in civitate Brexia, quam domnus Desiderius rex a fundamentis edificavet. Ideoque nus Jobianus subdiaconus, Amantio filius Liberi, Martinorum, Stephano filius Albino, Beatus, Lupicenus, ac Martino. Cogitanti Jobiani Benenato donatores nus presentes presentibus dixi: Illas jura firmissima, que et spontanea conferitur voluntate, [Col. 1390A] scrivere providimus beatitudinis tue, ex nostri duno tibi concedere visi sumus piscarie sortis nostras, que ex integro in loco ubi nuncupatur Rio Torto, terreturio Feronianensi, per designatas locas, idem de uno lanterio, quod tenet fine inter ipsis donanti et Martino Gastaldius, et de alio lanterio, quod currit Cluza uno capo tenente in ipsa Cluza, et de alio capo Johannes filius Domineco habente, et infra designatas locas nobis nunc reservamus fini tua, que supra Anselperge abbatisse confirmamus potestate vestra habendas et possidendas, et tuis . . . . . defendendas, aut quicquid exinde facere aut judicare volueris, in vestra tribuimus potestate. Et nunquam nobis liceat nolle quod voluimus dare semel vobis concessa, sed omnia, sicut superius legitur . . . . . . nos [Col. 1390B] inviolabiliter conservare promitomus.
Acto in vico Bisbetum feliciter.
Ego Jobianus subdiaconus in hanc cartulam donationis a me facta manu subscripsi.
† Signa manus Amanti filius condam Liveri, qui hanc cartola donationis fieri rogavit.
† Signa manus Martini Feliculi, qui hanc cartula donationis fieri rogavit.
† Manus Stephani filius memorati Albino, qui hanc cartula donationis fieri rogavit.
† Signa manus Beati, qui hanc cartola donationis fieri rogavit.
† Signa manus Benenati filius Stephani, qui hanc cartola donationis fieri rogavit, qui juxta lege sua Langobardorum recepit Launechit manente par [Col. 1390C] uno.
† Signa manus Lupiceno, qui hanc cartola donationis fieri rogavit.
† Signa manus Martino, qui hanc cartulam, donationis fieri rogavit.
† Signa manus Johannis filius bone memorie Donati testis.
† Vel Lampertus notarius rogatus ad suprascriptis donantis in hanc cartula manu mea testis subscripsi.
Ego Gaidoald rogatus ad suprascriptis donantis in hanc cartula donationis manu mea testis subscripsi.
Scripsit ego Godstalco notario prostradita coram [Col. 1390D] festibus relegi, complevi et dedit.
Regnante domno Desiderio et Adelgis, viros excellentissimos reges, anno regni eorum quinto et secundo, sub die VIII Kalendas Aprilis, indicione XIV. In [Col. 1391A] Christi nomine, promittimus atque spondimus nos Valerianus et Liodoaldus germani, filii quondam Leonis, habitatores intra muros civitatis Brixianae, tibi Anselpergae dicatae Deo abbatissae monasterii Domini Salvatoris intra civitatem Brixianam fundatum, de curriculo illo, per quem graditur aqua ad monasterium vestrum, et estat ex parte constitutum intra casam vel curtem habitationis nostrae, usque ad pedes quinquaginta sex juxta, ut deinceps et in perpetuum sine nostra heredumque nostrorum interdictione permaneat semper omni tempore, inter se qualebit conturbationem, vel rupturam, aut lesionem alia accesserit, liberam licentiam habeat pars monasterii vestri omni tempore fodere et aperire terram, que erga ipsum estat, ad recooperandum, in quo conturbatum [Col. 1391B] fuerit. Et si quis ex nobis, qui supra Valerianus et Liodoaldus heredes in aliquo disturbationem fecerimus ex ipso curriculo, aut quali in tempore oportuerit ad recooperandum eum interdixerimus, in quo superius legitur, et contra hanc cartulam promissionis ire quandoque temptaverimus per nos aut qualencumque personam, principi aut judici suplicandum, pro quo manifestum fuerit, componamus ad partem suprascripto monasterio tibi Anselpergae abbatissae, et successoribus tuis, auri solidos quinquaginta, et post pene solutionem presens pagina obtineat roborem: sic ita ut si aqua ex ipso curriculo foras ruperit, non sit negligentia jam dicti monasterii vestri ad recooperandum, ne vobis grave et impium inferat damnum, quod possibile videatur esse [Col. 1391C] aut intollerabile, prolongaverat dilationem. Unde accepimus nos Valerianus et Liodoaldus promissionis Launichild, secundum legem nostram, a te Anselperga abbatissa ex sacculo, ut supra, monasterii vestri, auri solidos numero sex, et duo tremisse, ut stabilis permaneat. Quam vero paginam promissionis Ton oaldi scribendum rogavimus, qui et ego ex dictato Laurentio notario scripsi.
Actum Brixia feliciter.
Signum † manus Liodoaldi recognoscentis ad omnia suprascripta.
† Valerianus hanc paginam promissionis cautionis a nobis factam subscripsimus, relectae scribere obtuli, roboravi et subscripsi, auri solidos sex et duo tremisse [Col. 1391D] accepi.
[Col. 1392A] † Leo rogatus a Valeriano et Liodoaldo germanis in hac pagina promissionis et obligationis testis subscripsi, et suprascriptas res Launichild dare vidi.
Pollecius rogatus a Valeriano et Liodoald germanis, etc., ut supra.
† Ego suprascripto Tanoaldus huic pagine promissionis scripsi et subscripsi, quam post traditam complevi.
. . . . . Nos vir gloriosissimus Gisolfus Dei providentia summus dux Longobardorum gentis, motus [Col. 1392B] Dei omnipotentis misericordia, et ob animae nostrae totiusque nostrae gentis salutem, quam et per rogum Majonis comitis nostri concessimus in monasterio beatae et gloriosae Dei genitricis semperque virginis Mariae, quod ab olim constructum est in locum, qui nominatur Cingla, in quo Acetruda Deo digna abbatissa praeesse videtur, inclitas duas curtes nostras, quas habemus in finibus Teano loco Bairanum, et sunt ambo conjunctae, quarum una nominatur ad Gruttule et altera ad Tora, habente finis praedictas curtes, ab una parte qualiter vadit per pedem de monte sancti Leuttherii; et ab inde qualiter juxta eundem montem descendit in fluvio Bulturno, ab alia parte qualiter ascendit per medium albeum praedicti fluminis usque in ribo qui nominatur de [Col. 1392C] Bagnula de tertia parte praedicto ribo, qui decernit inter has curtes et terra praefati monasterii, de quarta parte fine ribulus, qui intrat in praedicto ribo, et qualiter ascendit praedicto ribulus usque in eo loco, unde egreditur, et ab inde in ipsa surgente, ex quibus aqua viva egreditur, et ab inde in praedictum pedem de monte sancti Leuttherii, qui est prior finis. Has autem praedictas curtes qualiter de fine in fine praenotabimus cum diversis cespitibus suis, et cum biis et aquis, cum omnibus pertinentiis earum. Insimul cum ipsa ecclesia sancti Cecilii infra praedictas fines aedificata, et cum septem condomas de nostris serbis in praedictis curtibus habitantibus: id est filii et nepotes Gaidosolii cum filiis et filiabus [Col. 1392D] eorum et filii et nepotes Sinoaddi, et filii et nepotes [Col. 1393A] Marzuccoli, et filii et nepotes Lupicis cum filiis et filiabus eorum, et filii et nepotes Luperissi, et filii et nepotes Sanduli, et filii et nepotes Bonusoli, cum filiis et filiabus eorum. Haec omnia quae praediximus nostra excellentissima potestas in praedicto sancto coenobio concessi ad perpetualiter habendum, et possidendum. Scripto praecepto ipse per Bertari notario.
Actum in hunc sacrum Benebentanum nostrum palatium, mense Septembrio, indictione quarta decima . . .
In nomine summae et individuae Trinitatis, Patris, [Col. 1393B] et Filii, et Spiritus sancti. Desiderius aeterni regis suffragante potentia Longobardorum rex. Regni nostri statum, et vitae augmentum ad hoc proficere credimus, si ecclesiarum Dei curam gerentes continuis eam, suosque servitores ditemus beneficiis atque muneribus. Quocirca nostrorum fidelium sagacitas noverit, qualiter ad petitionem nos religioso viro Theuttumari abbati ex monasterio sancti confessoris Christi Benedicti, quod est constructum in loco qui dicitur Casinum Castrum, ubi sacratissimum corpus ejus humatum est, tale beneficium circa monasterium ipsum visi fuimus concessisse, unde monachi Deo servientes, et pro nobis, et cuncto populo Christiano exorantes, vivere valeant. Id est terras, et [Col. 1393C] silvas sacri nostri palatii pertinentes per has fines. A prima fine de ipsu Carnellu, et quomodo salit per ipsa Bantra, usque in rivo sicco, et saliente usque ad ecclesiam sancti Martini, et quomodo pergit per ipse criste de monte sancti Petri. De secunda parte fine serra de monte qui dicitur Cismo, et quomodo pergit per serra de monte qui dicitur Aquilone, et vadit ad locum qui dicitur de Pupplo, et quomodo pergit ad locum Viticusum, et vadit directum ad Aquam fundatam, et quomodo ascendit per ipsum montem qui est super Casale, et pervenit ad badum fluminis qui dicitur Rapidi, et pervenit in aquam Melarini, et quomodo pergit per ipsas cristas montium, et pervenit ad terram albam; inde venit ad furcam sancti Valentini, et quomodo ascendit per cristas montium [Col. 1393D] qui sunt inter Atina et Vallelucis, et recto tramite pervenit ad pretam scriptam, et ascendit ad serram montis qui dicitur Ordicosa, et pergit super ipse pesclora, qui dicitur Falconari, et pervenit ad ipse finis qui sunt inter montes, e quibus unus vocatur Spinacius, et alter Porcacius, et inde ascendit ad cristas montis qui vocatur Caira, et pervenit ad ipse petre super aqua vivola, et ascendit ad collem qui vocatur Gimbiruti. De tertia parte quomodo descendit per ipsum querquitulum et vadit directum in ipsum fossatum juxta ecclesiam sancti Damasi, et pergit directum in silice ad locum qui dicitur Arcu de Gixzuli, et quomodo vadit ad lacum Radeprandi, et inde pergit ad rivum qui vocatur Marozze, et qualiter descendit in fluvium qui vocatur Carnellu, et ascendente [Col. 1394A] per ipso fluvio usque ad aquam que dicitur Cosa, et salit per ipsum montem qui dicitur sancti Donati. De quarta parte fine media serra de monte sancti Donati, et quomodo descendit super ipsi monticelli de Marri, et vadit ad ipsi pescli qui sunt ad pede de monte qui dicitur Balba, et quomodo vadit inde super duos leones, et inde salit super ipse serre de Casale, et inde descendit super ipsum montem super ipsa villa de Gareliano, et inde vadit super ipsum pesclum qui nominatur Cripta imperatoris, usque in fluvio qui nominatur Gareliano, et ascendente per ipso fluvio usque ad priores fines. Confirmamus etiam in perpetuum eidem venerabili loco ecclesias has: sancti Jacobi in Tremiti, sancti Joannis in Venere, sanctae Mariae in Cingla, sanctae Mariae in Plumbarola, [Col. 1394B] sancti Focati in Lesina cum piscaria sua. In comitatu vero Marsorum cella sancti Benedicti in Tilia, sanctus Victorinus in Celano. In Teate sanctus Liberator super fluvium Laentum, sancti Angeli in monte Plano, castellum sancti Angeli, castellum sancti Petri, curtem sancti Januarii cum pertinentiis suis inter has fines; ab uno latere fine cripta Latronis quae est sub monticello Sarracenico, et inde ascendit in Stafilum de Magella; de alio latere quomodo descendit in aquam Frassiningam, ed inde mittit in rivum Bacinnum et vadit in puteum de Capetano, inde in fossatum sancti Januarii, et in Rosentem; de alio latere finis Bisara in viam que vadit in lacunam supra sanctum Donatum; hinc in Figarum, inde in fossatum de sancta Lucia, et ascendit per aquam frigidam [Col. 1394C] in limite de monte Plano, et sicut vadit sub ipsis limitibus in fossatu Garifuli, et ita vadit in Alento. Inter quos fines nulli homini aliquid dedimus, sed sicut fisco regali pertinebat omnia in eodem coenobio obtulimus. Dehinc ecclesia sanctae Mariae in Bacinno; sancti Felicis in Pastoricio; sancti Benedicti in Terri; sancti Viti supra flumen Lavinum: sancti Heliae in Selangario; sancti Comitii juxta rivum Trulum; sancti Felici in Pulverio; sancti Calisti in Hiano; sancti Mammetis ibidem; sanctae Mariae in Ponctiano; sancti Marci ibidem; sancti Eleutherii in Rupi; sancti Pali ibidem una cum Castro Calcaria; sancti Erasmi in Cerritu planu; sancti Salvatori et sancti Martini ibidem; sancti Benedicti, sanctae Mariae, et sancti Comitii in Orno; [Col. 1394D] sancti Calisti, sancti Petri in Mallianella; sancti Mauri, et sancti Renati in Taratonlano, et piczu Corvarium; sancti Calisti in valle supra Laentum; sanctae Mariae supra favam de Laento; sancti Savini in Trevanico, sancti Clementi in Plumbata, sanctae Mariae in fluvio Foro, sancti Petri in Lolliano, monasterium sancti Severini; sanctae Mariae in Ripa; sancti Andreae in colle de Albe, sancti Petri in Ari, sancti Angeli ante civitatem Ortonam. Castellum de Ungo, castellum de Prato, sanctae Crucis in Castro Casale, monasterium sancti Pancratii, sancti Petri in civitate Teatina vetere, sancti Pauli ibidem, sanctae Teclae in civitate Teatina nova, sancti Theodori, et sancti Salvatoris in Aternu cum portu suo. In comitatu [Col. 1395A] Pennensi ecclesia sancti Felicis in Stabulo, sancti Benedicti in Lauriano, sanctae Scolasticae juxta fluvium Tabe, sancti Angeli in Galbanice, sancti Felicis in Rosiecle, sanctae Mariae ad Paternum, sancti Martini in Genestrula, sancti Petri, et sancti Ceciliae in Castronlano, sanctus Petrus in Termule, sancti Benedicti, et sanctae Narie in Maurina cum portu suo; sancti Victoris in Silva plana, sancti Benedicti, et sanctae Scolastice in Pinne, sanctae Mariae, et sancti Benedicti, et sanctae Columbe in Alarino, sanctae Marie in Cosentia; sancti Benedicti in Bari; sancti Severi in Sorrentu; sancti Benedicti, et sancti Andrae in Caudi; sanctae Sophiae in Benevento; sanctae Ceciliae in Neapoli; sancti Benedicti in Salerno; sancti Benedicti in Gagieta; sancti Salvatoris [Col. 1395B] ibidem; sancti Laurentii in Majolisi; sancti Mauri in Meranisi; sanctae Mariae in Maritendulo; sancti Agapiti, sanctae Scolasticae in Teano; sancti Joannis in Irpinisi; sanctae Reparatae, sancti Maximi in rivo Bulanu; Campufriddu; sancti Martini in Vulturnu cum portu suo; sanctae Mariae in Turcinu; sancti Benedicti in Benevento; sancti Angeli in Alefrid; in cominu sancti Victorini; sancti Erasmi; sanctae Mariae, et sancti Quirici in Arci; sancti Comitii in Piscaria; sancti Petri in Ceccaum; sancti Liberatoris in Puscolle; sancti Lopardi, et sancti Petri in Tezzanico; sancti Angeli in Laianu; sancti Benedicti in Casagenzana; sancti Benedicti in Lauriana; sancti Benedicti in Cilicia, sancti Petri in Conca; sancti Benedicti in Pantanu; sancti Vigilii in monte, [Col. 1395C] sancti Angeli; sanctae Mariae in Calvo; sancti Mauri in gualdo Liburie; sanctae Scolasticae in Padule; sancti Martini in Cupuli; sancti Benedicti in Atina. In comitatu Mutinensi monasterium sancti Benedicti in Adili; monasterium sancti Martini justa stratam Petrosam; monasterium sancti Joannis in curte Frassenetula; monasterium sancti Domnini in curte Argele; monasterium sancti Vitalis in curte Calderaria; monasterium sanctae Mariae in Laurentiatico cum omnibus pertinentiis eorum, in quibuscumque locis positis, seu casalibus, aut fundoris tam domnicatum, villis cum rusticis et colonis, et cum colonis, et famulis utriusque sexus per singulas curtes, et per singula monasteria que superius leguntur, una cum terris, vineis, pratis, pascuis, silvis, pescationibus, [Col. 1395D] venationibus, occupationibus, cultum, incultum, divisum, et indivisum, arboribus fructiferis, et infructiferis, et pomiferis diversi generis, et cum omnibus super se, et infra se habentibus in integrum in eodem monasterio Casinensi concessimus in perpetuum semper habendum. Pariter etiam in eodem loco concedimus cunctas res que in eodem loco oblata sunt per omnes regni nostri fines, seu et que amodo in antea qualiscumque homo donare vel offerre ex rebus suis. Item de terris, casis, vineis, molendinis in praedicto sancto et venerabili loco voluerint licentiam et potestatem habeant donare et offerire cum quali ratione voluerint suorum sint licentiam sine contrarietate principis, archiepiscopis, [Col. 1396A] comitibus, episcopis, castaldeis, judicibus; ut quemadmodum ad eumdem venerabilem monasterium sancti Benedicti possessae fuerunt, per hanc nostrae confirmationis auctoritatem nostris futurisque temporibus abbas ipsius loci sancti Benedicti firmiterque inviolabiliterque teneat, et possideat, prout facultas vel utilitas ipsius venerabilis loci exigerit. Ita ut nullus judex publicus, quislibet ex judicialia potestate in cellas et villas, aut agros, seu loca, sive reliquas possessiones nostri coenobii sancti Benedicti, quas moderno tempore in quibuscumque paginis, et territorio infra regni nostri dicione juste et legaliter possidet, vel quidquid deinceps divina pietas ipso loco voluerit augere ad causas audiendas, vel fredi aut tributa exigenda, vel mansiones aut paratas [Col. 1396B] faciendas, vel fidejussores tollendos, aut homines ipsius monasterii tam liberos quam servos, seu cartulatos vel offertos, et qui super terra ipsius monasterii resident, nullatenus distringendos, nec ullas redivitiones aut illicitas occasiones requirendas nostris futuris utrisque temporibus ingredi audeat, nec ea quae superius memorata sunt penitus exigere praesumat, sed liceat praesente Theothmari venerabilem abatem, ejusque successores una cum congregatione ibidem Deo famulante sub nostrae munitatis defensione quieto ordine vivere ac residere, et Dominum pro nostra anima supplicare. Et quicquid fiscus, et jure jam prephati monasterii pars publica sperare poterat pro animae nostrae mercede luminaribus ipsius venerabilis monasterii nostra maneat [Col. 1396C] auctoritate concessum. Nec non etiam a nobis addi atque confirmari placeat, ut ex omnibus rebus vel mancipiis ex ipso monasterio pertinentibus cartulatis vel offertis, liberos atque servos ubi pars ipsius monasterii eligerint, atque adclamaverint ministri vel exactoribus publicus per tres aut duos circa manentes atque consistentes veraces homines quos ipsius monasterii monachi acclamaverint, inquisitio fiant qualiter et rei veritas facilius investigetur, et monachi ipsius monasterii suam valeant justitiam consequi. Ita ut post facta inquisitione rem quam clamaverint praedicti veraces homines jam praedicte pertinere monasterio liceat monachi quiete possidere, ut nulli liceat monachi de praedicta monasterio in [Col. 1396D] palatio quorumcumque taliter respondere aut sacramentum compellere. Si vero de servis aut ancillis vel de quibuslibet rebus horta fuerit intentio, liceat monachi ejusdem monasterium ipsos retinere, quousque in nostra presentia seu de eumdem predecessorum nostrorum praesentia veniat, et ibidem coram nobis deliberentur. Quicumque hanc nostram regalem adversus institutionem ire temptaverint, avetaque supra memorata vel comprehensa sunt minime observare quia fortasse violare aut dirrumpere temptaverint, sciat se pena persolviturum abatibus ipsius monasterii, et munitate nostra quam in omnibus constituimus ecclesiis, scilicet centum libras auri obtimi. Precipimus etiam ubicumque repertus fuerit ex rebus ipsius monasterii vel ceteris illicitas atque [Col. 1397A] damnosas seu inutiles quos scriptiones vel commutationes evacuentur, et ad ejus vel potestate ipsius monasterii restituatur. Ut cum haec nostra regalis perceptio per futura tempora firmiorem obtineat vigorem, anulo nostro subter insiguirii precepimus.
Paulus Diaconus et notarius sex jussione domini nostri Desiderii serenissimi regis scripsi.
Actum civitate Papia. Data vero anno regni ejusdem gloriosissimi regis quinto, mense Decembrio, per indictionem duodecimam—Desiderius gratia Dei rex Longobardorum.
[Col. 1397B] In Jesu Christi nomine, regnante domno nostro Liutprando et Heldeprando nostris excellentissimis regibus, anno eorum vigesimo tertio, mense Julii, indictione quinta feliciter. Ego Manigunda, per Dei misericordiam Dei ancilla, et veste monialium induta sum, quae visa sum vivens lege Langobardorum, praesentibus dixi: Dominus omnipotens ac redemptor noster animas, quas condidit, ad studium salutis semper invitat. Et ideo ego quae supra Manigunda volo et judico pro amore Domini mei Jesu Christi, et ejus genitricis virginis Mariae, facere monasterium in suis proprietatibus, in loco Cariadae, juxta flumen Olona, comitato Sepriense; et ibi ab ipso monasterio volo facere pro amore Domini mei Jesu Christi, et ejusdem virginis Mariae, et animae meae, atque [Col. 1397C] genitoris et genitricis meae, atque aliorum parentum meorum remedium ab ipso monasterio; casis, curtis, sediminas, et omnibus rebus, territoriis et familiis juris mei, quibus habere visa sum in eodem vico et fundo Cariadae et in ejus territoreas, aut ubi per alias locis infra ipsum regnum Italicum habere visa sum. Et iterum volo et judico illas monachas, quae in ipso monasterio praeordinatas essent, habeant de praedictis casis et territoriis victum et vestitum, quicquid annue Dominus dederit, perpetuis temporibus ad suorum usum et benedictionem quod voluerunt, pro animae meae et parentorum meorum remedio. Et volo et judico, seu pro nunc meum judicatum confirmo, ut ipso monasterio sit in tali vero [Col. 1397D] ordine in potestate et consecratione Annextasii episcopi sanctae Ticinense ecclesiae et ipsius venerabilis locis, et ejus successoribus, ut pro omni anno per ferias de Domini nativitate debeant dare illa abbatissa, qui pro tempore in ipso monasterio praeordinata erat, perpetuis temporibus usque in perpetuum candelas duas, valente denarios quatuor, canadas duas de vinum: seu et oblatas duas de. . . . ad ipsum episcopum sanctae Ticinensis ecclesiae, in domo ipsius sanctae Ticinensis ecclesiae: ut de illis episcopis, qui pro tempore in ipsum venerabile loco praeordinati erant, alia super imposita fecerint plusquam sicut judicavit: tunc volo ego quae supra Manigunda, ut ipso monasterio habeat commendationem et consecrationem in potestatem sanctae Mediolanensis [Col. 1398A] ecclesiae: et si datum in ipsae sanctae Mediolanensis ecclesiae, sicut supra judicavit, quod dare debet dapar sanctae Ticinensis ecclesiae, et debet et facere dare et consignare abbatissa, quae pro tempore praeordinata erat, ad domum ipsius sanctae Mediolanensis ecclesiae antistitis, per ante dictas ferias de Domini nativitate. Et si dapar ipsius sanctae Mediolanensis ecclesiae antistitis alia superimposita facta fuerit, quam supra judicavit: tunc volo et judico, ut habeat potestatem commendationem et consecrationem in qualem episcopum ivi ipsa abbatissa, quae pro tempore praeordinata erat, cum ipsa munera, qualiter superius judicavit, alia superimposita eis da nulla par non fiat. Et si quis alios homo aut pontifex, aut episcopus, archiepiscopus, aut [Col. 1398B] qualibet potestas eis fecerint, Dominum Patrem omnipotentem habeat retributionem, et cum Judam traditorem ante tribunal Christi habeat rationem ante ejus majestatem ad omnia, sicut supra judicavit, omni tempore firmis et stabilis permaneat, quia sic decrevit mea bona voluntas firmum stare judicatum in supradicto loco Cariadae. Ego Manigunda, Deo dicata, veste monialis induta sum, in hoc judicato a me facto subscripsi. Signum manibus Vallerami de Abbiate, et Heldeprandi de Venegono. Isti testes Rimegasus in hoc judicato rogatus subs. Ursus judices de domo regis rogatus subsc. Signum manibus Gundefredi de vico Cariadae, et Agnelli de ipso vico testes. Signum manibus Brunengoni, et Mambritii de vico Seprio, testes. Ego Dominicus [Col. 1398C] presbyter et notarius hunc judicato ad jam dicta Manigunda rogatus scripsi, post tradita complevi et dedi. Theuprandus judex retuli exempla ex autentico edita subscripsi, et autentico hujus exempla vidi, et legi: et sic tenet in ipso autentico, sicut in ista legitur exempla, extra litteras plus minus. Arnaldus, qui et Bezo, judex sacri palatii, in hoc exemplo ex autentico subs, et autentico hujus exempli vidi, et sic tenet in ipso autentico, sicut in ista legitur exempla extra litteras plus minus. Nazarius, qui et Amizo, judex, autentico hujus exempla vidi et legi, et sicut ibi continebatur, sic in ista legitur exempla extra litteras plus minus. Ego Adam, qui et Hosbertus, notarius, haec exempla ex autentico [Col. 1398D] exemplari, et autentico hujus exempla vidi, et legi: et sicut ibi continebatur, extra litteras plus minus.
Flavius Hilprandus rex ecclesiae beatissimi martyris et confessoris Christi Antonini et Victoris, sita foris muris civitatis Placentinae, ubi eorum sancta corpora requiescunt humata, et beatissimo patre nostro Thomae episcopo custodi ejus. Dominus ac redemptor noster Jesus Christus, volens omnes per sanguinem suum pretiosum redemptos beatorum vita aggregare, etc. Idcirco manifestum est omnibus, quod non ante multum tempus, merentibus malis, [Col. 1399A] Placentina est urbs ignis incendio concremata, et omnes munimina ecclesiae vestrae, quae ab antecessorum nostrorum tempore nunc usque fuerant factae, ab eodem incendio sunt combustae, per quibus ibi singulis fuere rebus collatis. Unde vestra almitas postulavit excellentiam nostram, ut per serenissimum nostrum praeceptum omnia quidquid nunc usque habuistis, praescribere ecclesiae vestrae vel vobis deberemus firmare, etc., et firmantes in vos primum omnia quidquid ab antiquis temporibus nunc usque ecclesia ipsa possedit in casis, peculiis, atque familiis utriusque sexus vel aetatis, simul etiam et monasteria, id est beatissimi in Christo apostoli et martyris Thomae atque Syri confessoris prope civitatem nostram Placentinam, seu monasteria Florentiola [Col. 1399B] et Tolla, atque Graviaco, etc. Firmamus etiam vobis, ut omnes mulieres illas liberas, quae usque nunc, dum liberae essent, servis ecclesiae vestrae in matrimonio tradiderunt, vel filiis et filiabus qui ex eis nati sunt. Ita sane ut sint proaldiones, et habeant per caput unusquisque mundium solidos senos, sicut vobis antea a bonae recordationis domino et patre nostro concessa sunt. Similique modo firmamus vobis pensionem illam de sapone, hoc est libras XXX quae palatio nostro ex civitate Placentina inferebantur, et ab ipsomet patruo nostro ad pauperes lavandum concessa sunt. Verum, quia et suggessisti nobis, quod a bonae recordationis domino nostro concessa fuisse ex portu, quae dicitur Codaleto, quando ibi naves militorum applicaverint [Col. 1399C] ad negotiandum, navem unam tuleritis ad usum pauperorum; nos vero juxta qualiter tibi ab ipso concessa est, et usque nunc tulistis, ita tibi firmamus, ut taliter tollas in ante sicut ipso vivente, etc. Ex dicto domini regis, et ex dictato magistri notarii scripsi ego Andreas. Acto Ticino in palatio sub die II kal. Aprilium, anno felicissimi regni nostri nono per indictione XII feliciter.
Dum in Dei nomine ex jussione piissimi et a Deo conservati domini Luitprandi regis directus fuissem. Ambrosius illustris major domus partibus Tusciae . . . . in civitate Aretina, ibique veniens ad nos beatissimus [Col. 1399D] vir Lupertianus episcopus hujus Aretinae civitatis ecclesiae, suggessit nobis, eo quod multas violentias sustinuerit ab episcopo Senensi nomine Deodato de ecclesiis, vel plebibus, quas a tempore Romanorum sedes sancti Donati possidebat. Hoc audito fecimus suprascriptum Adeodatum una cum Taiperto castaldio Senensis civitatis. . . . in nostram venire praesentiam; quatenus, cum jam dictus Lupertianus episcopus Aretinae civitatis, de praedictis ecclesiis causam dicere deberet: sed cum se ambae partes in nostris conjunxerunt praesentiis in curte [ Al., curia] Domini regis, in loco qui dicitur ad sanctum Martinum; asserebat . . . . praenominatus [Col. 1400A] Lupertianus episcopus dicens: quod baptisterium sancti Felicis; baptisterium sanctae Mariae in Pacina, baptisterium sancti Viti juxta Vescona, baptisterium sancti Joannis; baptisterium sanctae matris ecclesiae in Sesciano; baptisterium sancti Andreae in Malceno; baptisterium sancti Andreae Asciano [ Al. Acciano]; baptisterium sanctae matris Ecclesiae in Cosona; baptisterium sancti Valentini in Urimo [ Al. Urcino; baptisterium sanctae matris ecclesiae in Castello Politiano, baptisterium sancti Viti in Rutiliano; baptisterium sancti Quirici in Osenna; baptisterium sanctae matris ecclesiae in Pava; baptisterium sanctae Restitutae, baptisterium sanctae matris ecclesiae in Misula, nec non monasterium sancti Angeli in Luco; monasterium sancti Petri in Axo, [Col. 1400B] una cum omnibus ecclesiis, et pertinentiis suis: ad praenominata baptisteria, a tempore Romanorum imperatorum semper sedes sancti Donati ipsas ecclesias praenominatas ordinavit; et sacramentum in presbyteros fecit, et chrisma semper de eadem sede petierunt, et presbyteros, qui modo praesentes in istis ecclesiis esse noscuntur, antecessores nostri, et nos ibidem ordinavimus. Ad haec respondebat praenominatus Deodatus episcopus Senensis civitatis; quod ecclesiae istae vel Tiocia [ Al., Diocia], unde agimus in territorio Senensi positae sunt, et ad Senensem ecclesiam debent pertinere, quia dum Longobardi Tusciam occupassent, in Senense civitate minime episcopus fuisset ordinatus: episcopus ille, qui in Aretino tunc temporis erat, ecclesias istas [Col. 1400C] possidebat, et etiam, quod certum est, presbyteros ordinavit, et sacrationem in ipsas fecit, sed per nostram petitionem; eo quod Sena minime haberet episcopum; et postquam Longobardi in Italiam ingressi sunt, primum quidem tempore Rotarii regis, ordinatus est in civitate Senensi episcopus nomine Maurus, et si per vestram petitionem ipsas ecclesias ordinasset, cui eas nobis ab ipso episcopo, vel ab ejus posteris dimissae sunt, sicut eas antea tempore Romanorum possedimus sicut Longobardorum tempore, sine aliqua querela a jure sancti Donati, pertinuerunt semper, et ut completum cognoscas esse manuscriptum presbyterorum, qui fecerunt ad sedem sancti Donati, quando in honore suo, a nobis ordinati sunt, et . . . . , sacramenti ubi juraverunt [Col. 1400D] ad praedictam sedem, secundum qualiter consuetudo est. Nunc nos qui supra Ambrosius, major domus illustris, dum ad tantorum annorum curricula possessionem sancti Donati in praedictis baptisteriis, vel Tiociis [ Al., Doceis] esse cognovissemus, justum nobis paruit, ut qualiter, quo tempore, quo Longobardi Italiam ingressi sunt, usque in praesenti tempore, sedes sancti Donati saepius repetitas ecclesias possedit; modo, et deinceps sine aliqua taxatione, eas liceat canonico ordine iudicare, et ordinare, et nullam facundiam [ Al., facultatem] habeat, neque Adeodatus episcopus Senensis, nec posteri successores ejus, contra Lupertianum, et successores [Col. 1401A] eius . . . . loquendi, vel causandi: sed in omni tempore in eadem deliberatione, ambae partes debeant permanere.
Unde hanc notitiam pro perpetua firmitate Sigifredum notarium regis scribere admonuimus, facta notitia mense Augusti, regnante excellentissimo domno Luitprando rege anno III, indictione 2.
Actum in curte domini regis in civitate Senis.
Flavius Luitprandus perexcellens rex viro venerabili patri nostro Lupertiano episcopo. Obtulisti in praesentia regni nostri judicatum illustris majordomi nostri Ambrosii, in quo continebatur, eo quod [Col. 1401B] causa, quae vertebatur inter te et Deodatum episcopum civitatis Senensis, de ecclesiis sanctorum Dei in quibus baptisma consuetudo est faciendi, audierat, de qua respirasti ad nostram praeexcelsam potestatem, per Aldion [ Al., Aloinum] fidelem nostrum, ut ipsum judicatum qualiter a suprascripto Ambrosio finitum est, per nostrum praeceptum firmare deberemus. Nos quidem ipsius audientes . . . . et cognoscentes per ipsum judicatum, seu et per Taipertum castaldium; quia tua jam dictae ecclesiae Lupertianae longa est possessio; propter mercedem animae nostrae praesens firmitatis nostrae praeceptum tuae beatitudini emitti praecepimus; ita ut admodo eas dictas ecclesias, quae in judicatu leguntur, universae in tua potestate, ordinatione, atque dominatione permaneant, [Col. 1401C] sicut a longo tempore usque hactenus permanserunt . . . . Ad te vel tuos successores futuris temporibus conserventur, et custodes in eas ordinentur seu et presbyteri, vel omnis ordinatio a vobis canonice et regulariter fiat, atque baptisterium, et nullam facundiam jam dictus Adeodatus episcopus contra te vel tuos successores habeat, aliquod de suprascriptis ecclesiis loquendi: sed nec de consecratione earum, aut presbyterorum, aut qualemcumque ordinationem, aut dispositionem: sed ut supra praefati sumus per tuam instantiam, atque per successorum praedictae ecclesiae ordinentur, atque . . . sicut textus judicati noscitur contineri; vel a supradicto Ambrosio deffinitum atque sancitum est. Quatenus ab [Col. 1401D] hodierna die nullus dux, comes, castaldus, vel actionarius noster contra praesens nostrae firmitatis praeceptum ire quandocunque praesumat, sed ut supradictum est, jam praefatae ecclesiae in tua atque successorum tuorum permaneant potestate, secundum antiquam consuetudinem ex edicto domni regis per Posonem notarium, et ex edicto Sigifredi notarii.
Datum Ticini in palatio regio 6 die mensis Martii an. felicissimi regni nostri III, indict. 13, feliciter, et ut verius credatur de annulo nostro subtus sigillavimus.
Anno ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi [Col. 1402A] 743. Ego Luitprandus rex regni, et in omnibus apostolicae sedis, et sanctae Ecclesiae defensor, do et concedo per hanc nostram confirmationis tabulam beato Evasio, et successoribus suis in perpetuum, quidquid habeo modo in meo dominio in hac civitate Sedulae, sicut a praedecessoribus meis usque nunc in mea potestate teneo, civitatem cum vicis omnibus, et territoriis ejus montanis, et litoribus, et portibus, ita tribuo sancto Evasio cum cunctis hominibus. Qui hoc infringere tentaverit, sive dux, sive marchio, sive alia potestas, sciat se compositurum centum quinquaginta librarum auri, medietatem camerae, et medietatem ecclesiae praefatae. Ego Joannes, judex sacri palatii, scripsi tabulam plumbeam in testimonium. Amantius de Valdebrat comes, et [Col. 1402B] Flondonius episc. testes.
In nomine Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, regnante piissimo, atque perpetuo a Deo conservando domino Luitprando eccellentissimo rege gentis Lungubardorum, anno felicissimo regni ejus duodecimo, indictione septima feliciter. Et ideo Christo ductore ego Speciosus episcopus nimis peccator, et indignus per praesentem salutem, et aeternam, sic volo atque dispono, qualiter Domino adiuvante de curte, et rebus in eis, quae sunt positae in loco fluvio Greve, ubi etiam Cintoria nominatur, infra plebe, et episcopio beati Joannis Baptistae, vel Reparatae martyris, unde ego episcopus esse videor, seu infra [Col. 1402C] plebe, et territorio sancti Juliani, dicto septimo, qui fuerunt genitoris et genitricis meae, exinde fieri debeat.
Ideo confirmo, et statuo, atque offersionis nomine offero, et trado tam supradictam curtem, quam et cum omnibus rebus ad ipsam pertinentibus . . . . angarialibus, vineis, silvis, pratis, pascuis, locis aquariis, vel ubicumque ad praedictam curtem inveniri potest pertinentibus in ecclesia, et canonica beati Joannis Baptistae, tam ad ipsos canonicos, qui modo pro tempore sunt, quam qui tunc futuri erunt, ut habeant firmiterque teneant, possideant, laborare faciant, et ex ipsis frugibus communiter se reficiant, et haec chartula offersionis nomine firma et stabilis [Col. 1402D] permaneat semper. Unde precamur praedictos canonicos, qui modo sunt, aut in antea venturi erunt per timorem Domini, sanctorumque omnium, ut pro me, meisque genitoribus Dominum deprecari non cessent, quatenus nostra remittantur delicta, et consequamur requiem sempiternam. Ideo nec ego quidem Speciosus episcopus, neque ulli episcopi, qui post meum decessum sedem accepturi sunt sanctae Florentinae ecclesiae habeamus licentiam, et potestatem praefatam curtem, cum praefatis rebus ab illorum supradictorum canonicorum potestate, vel dominio retollere, et aliorum hominum manibus deputare, nec per chartulam concambiationis, neque per convenientiam libelli, neque per illum incaenium, nisi sicut supra diximus, ad illorum canonicorum, qui [Col. 1403A] modo sunt, aut in antea futuri sunt usque ad finem saeculi, maneant potestatem: et quod fieri non credo, si forsitan quislibet ex successoribus meis episcopus, vel magna, parvaque persona suprascriptam curtem cum jam dictis rebus de potestate supradictorum canonicorum retollere, minuere, intentionare, litis causationem immittere praesumpserint, aut sicut supradiximus, per chartulam cambiationis, vel per convenientiam libelli ab illorum dominio surripuerint, tunc componituri esse debeant poena nummorum per argentum libras centum ipsis canonicis. Insuper haec in die magni examinis ante tribunal aeterni Judicis, quando Christus cum omnibus angelis venerit judicare saeculum, mecum qui haec pro me, meisque genitoribus Deo, et praedictis canonicis obtuli rationem [Col. 1403B] conflicturus adsistat, et taliter ei eveniat in hoc saeculo, et in futuro, sicut quondam evenit Ananiae et Saphirae, qui defraudaverunt pretium agri, et posuerunt ante pedes apostolorum, et sicut contigit Judae Escariotis, qui Christum tradidit, cujus animae ejus anima sociata infernum sine fine possideat, et haec offersionis chartula omni tempore in sua maneat firmitate.
Actum Florentiae feliciter.
Ego Speciosus episcopus hanc offersionem a me factam manu subscripsi.
Ego Detifidi archipr. rogatus a domno episcopo ss.
Ego Utto archid. rogatus a domno Specioso episc. ss.
[Col. 1403C] Ego Alfusus primicerius rogatus a domno Specioso episcopo ss.
Ego Cillica presb. rogatus a domno Specioso epis. ss.
Ego Erminceo diac, rogatus a domno Specioso episcopo ss.
Ego Nora indignus presb. rogatus a domno Specioso episcopo ss.
Ego Gaudisteo rogatus a domno Specioso episcopo subscripsi.
Ego Alfuso Iscaurino ss.
Ego Reparatus rogatus a domno Specioso episcopo ss.
Ego Dardanus scriptor hujus chartulae post testium roborationem, complevi et dedi.
In nomine Domini Dei, ad Salvatoris nostri Jesu Christi, regnante excelsum regem Christum Filium Dei perpetuum regem, et salvatorem christianorum, atque domino praecelso Luitprandum Longobardorum, at famulum coelestis potestatis, anno regni [Col. 1404A] ejus XIX, die kalend. Decembrium, indict. XIV feliciter.
Quisque in hoc saeculo, dum advivere meruit semper de aeterna vita cogitare, et peragere videatur, ut dum venerit adveniente sancti Dei judicio, de gratia sua possidenda leviter possit ad vitam aeternam festinare, quod in hoc saeculo meliora esse cognoscitur, quam in Deo vivere semper, ut aliis Christianis etiam meliore mente ad vitam aeternam festinent. Ideoque ego Magnificus Warnefred castaldius civitatis Senense ecclesias beatissimi sancti Eugenii abbatis, et sanctorum singulorum beneficia, quae in ipsa ecclesia reconditi esse inveniuntur, et quia certum est, Deo, et omni eorum sacerdotio, vel exercitum Senensium civitatis. Notum est eo, quod ante hos dies [Col. 1404B] pro redemptione animarum genitoris, et genitricis nostrae, et in remedium animae nostrae, et pro animabus parentum nostrorum, qui jam fuere, et qui per futura tempora fuerint, ecclesias suprascriptorum sanctorum a fundamentis aedificavimus, etiam ibidem aliquantulum de propriis rebus nostris pro nostra redemptione offerimus, et per chartulam praesentem confirmamus, et in sacro altario ejusdem sancti Eugenii, manibus nostris posuimus. Modo quidem coelestis misericordia nobis inspiravit, et adhuc iterati de propriis rebus nostris ad ipso sancto, et venerabili loco monasterio sancti Eugenii offerre, et contra dare deberemus pro redemptione animarum nostrarum. In Christi nomine, in primis in curte nostra, quod prope fluvio Mersae in casali, [Col. 1404C] quod nominatur Taurisiano, de quantum in praesenti die ad ipsa curte pertinet, omnia et integrum, ac ubi ego Warnefred castaldius una vobiscum, et monachi sancti Eugenii in Christi nomine aedificare debeamus ecclesiam beatissimorum martyrum et confessorum Anastasii et Hilarii, et tamen ut ipso monasterio de iis permiserit nostra adimplere devotione, ut sub regula sancti Benedicti, et potestate sancti Eugenii, et de rectoribus ejus vivere, et permanere debeant, quia in Dei nomine damus ad ipso monasterio, vel ad suprascriptorum sanctorum virtutibus cicimari actor noster, una cum casas, vel abiacentia sua, quod a praesenti die . . . habere, et possidere visus est, cum omnia integra parte sua, vel cum omni ratione sua, quae a praesenti die, manu sua tenuit, vel excoluit, [Col. 1404D] de nostra propria pecunia ad eandem curtem pertinente, omnia in integrum, una cum casa servantur, atque aldiariva . . . singula casalata ad ipsa curte pertinente . . . in simul decem, et octo, id est in Orgia . . . Barisiano similiter Monteceprario in primis in Orgia . . casa Babulae, casa Tederisciupoli . . . . item in . . . casa Gungula Alchon in . . . casa singuli Massario. . [Col. 1405A] . . Item in Barisiano casa Lucifredi Massario, et casa . . . seu praescriptum casae tam aldiaricios quam et servulos, quia ad ipsa cum nostra pertinuere, ubi . . . . . . . . Manus suas, vel laboravere, cum omnia integras partes suas similiter ad ipso venerabili loco . . . Alia porticella nostra in casali, qui nominatur Feriano prope montem Listinae, quae et ipsa curticella excolere, et regere videtur per te . . . Actor noster, et una cum casa ipsius tende . . bamaria vel cum omni portiuncula sua ubi . . sua tenuerit, vel cum casis massar . . . . . ad eadem curticellam pertinentes nunc quatuo, duas, ubi in Bultriviano una . . . exercentes per Gadulo Alfredulo, Misangeilo, Fracculo massariis . . similiter Aldione [Col. 1405B] . . . . suprascripto, case, ubi cum omnia abiacentia sua, quod in praesente die ad manus suas possessis, vel justo ordine tenuere, similiter Gagiolo illo . . . et Gagiolo illo prope ipsa curte, ora praesepe circumdatus, una cum casa de fine Bultriviano, quae ad singulos homines comparare visus sum . . . Sura usque Filesta, quae mihi in comparatione advenit de Partulo . . . dusino, et Ursulo de Oppiana, omnia in integra haec supra scriptas curtes duas cum omnia, et in omnibus, quae in praesente die sub se habere, vel suprascripti . . . cum omnia ad ipso sancto, et venerabili loco tradere visi sumus, simul et de Gagiolo nostro hic da Surra campo uno, etc.
In Dei nomine. Regnante domno nostro Astulpho rege, anno regni ejus V, mense Julio, indict. VII feliciter. Certus sum ego Walprandus in Dei nomine episcopus quia ex jussione domni nostri Astulfi regis directus sum in exercitu ad ambulandum cum ipso, unde sic dispensare praevidi de omnibus rebus meis, ut dum advivere mer . . . in mea sit potestate vendendi, donandi quid facere, vel judicare adhuc voluero, et si mihi occasio obvenerit, volo ut omnes res meas quae addicata et non vendita, aut non donata remanserit, duas partes habeat ecclesia sancti Martini, ubi nunc praeses et ego pontifex esse videor, [Col. 1405D] et taliter, ut una pars de ipsis duabus portionibus, quas in ecclesia sancti Martini feci, debeat esse in xenodochio, quia domno Talerperano episcopo hic fore muro civitatis instructum tertiam partem habebat ecclesia sancti Fridiani, ubi ipsum sancti corpus requievit, et quarta parte habeat ecclesia sanctae Reparatae.
† Ego Walprandus in Dei nomine episcopus in hunc judicati pagina a me facta sicut superius legitur propria manu mea subscripsi.
[Col. 1406A] † Ego Oporto exiguus dux jussu dom. Walprandi episcopi in hac pagina judicati propria mea manu subscripsi.
† Ego Bruccio presb. rog.
† Ego Gualpertus exiguus clericus rog.
† Ego . . . Orprandi subdiac. suprascr. scriptor.
Flavius Rathchis vir excellentissimus rex feliciter. Ecclesiae beatissimi martyris et confessoris Christi Antonini, et Victoris, sitae prope muros civitatis nostrae Placentinae, ubi sancta eorum corpora quiescunt humata, et viro beatissimo patri nostro Thomae episcopo custodi ejus. Detulit sanctitas tua [Col. 1406B] praecelsae potestati nostrae praeceptum cessionis, et firmitatis antecessoris Hilprandi regis, in quo legebatur, eo quod dum civitas nostra Placentina, quod omnibus notum est, ab incendio fuerat concremata, et omnia munimina praedictae ecclesiae tuae inibi combusta sunt, sicut et aliis rebus, et ipse Hilprant per ipsum praeceptum suum firmaverat omnia, quicquid ipsa sanctorum loca, et vos possidebatis, vel quod vestri possederant antecessores, sive de dono praedecessorum nostrorum regum, sive quod ab antiquis temporibus fuerat possessum in casis, familiis, territoriis, familia, et peculia, vel quod a singulis hominibus inibi collatum fuerat, seu ex comparatione, aut commutatione, vel undecunque habere, et possidere moderamine videbatis, simul et ecclesias [Col. 1406C] dioeceseas tuas ibi per singula loca statutas, a vobis ordinatas, vel a vestris decessoribus fuerant, seu et monasteria, id est beati apostoli et martyris Christi Thomae, atque Syri confessoris prope istam civitatem nostram Placentinam; atque firmaverat in ipsa venerabilia loca monasteria Florentiola, et Tolla, atque Gravaco: unde et asseruistis, quod sub vestra fuissent tuitione, et rectores suprascriptorum a vobis praejudicio fuissent convicti, et canonica obedientia vobis impendantur. Nec non etiam et confirmavit vobis omnes illas mulieres, quas servi ecclesiae vestrae acceperant in conjugio cum filiis, filiabus, qui ex eis nati fuerant per aldiones habentes mundium per caput solidos senos, et concesserat inibi pensionem [Col. 1406D] illam de sapone libras XXX, quae palatii nostri ex Placentina civitate inferebatur, et firmaverat vobis portum, qui dicitur Cotaleo, ubi naves militarem usum habeant vulatione illa de ripatico, vel justitia, quod et inde in palatio nostro veniebat, vos eam deberetis tollere: nec non et concesserat in ipsa sancta loca vel vobis lectum Padi, unde ante dies cucurrit prope suprascripta civitate Placentina fine caput de rivo, qui dicitur frigido usque in fine de Spaoraria, et vobis propriis manibus suis tradiderat. [Col. 1407A] De quibus omnibus speravit a nobis Almitas vestra, ut in ipsa venerabilia loca vel vobis nostrum exinde renovationis, et firmitatis praeceptum emittere deberemus. Nos vero attendentes Dei omnipotentis misericordiam, et vestram audientes congruam petitionem, hoc renovationis, et firmitatis nostrae praeceptum vobis fieri jussimus, firmantes in praescripta sancta loca, vel vobis omnia, sicut textus anterioris praecepti ejusdem Hilprandi continere videtur, et vos nunc praesenti tempore habere, et possidere rationabiliter videmini: quatenus ab hodierna die habentes hoc nostrum renovationis, et firmitatis praeceptum securiter, ac firmiter ipsa supradicta loca, vel vos et vestri successores possidere valeamini, [Col. 1408A] et nullus dux, comes, castaldus, vel actionarius noster contra praesentem nostrum novationis, et firmitatis praeceptum audeat ire quandoque, sed omni tempore vobis, vestrisque successoribus stabili ordine praesens nostrum praeceptum debeat permanere. Ex dicto domni regis per Andreatem illi referendarius scripsi ego Thomas notarius.
Actum Ticinio in palatio IV die mensis Martii anno 746 anno felicissimi regni nostri II. Ind. XIV feliciter.
Temporibus Arialdi sive Arcadii, Clusinorum episcopi, Rachis cum Perusinam civitatem obsidione cinxisset, animique gratia per montes Ammiatinos in agro Clusino aliquando spatiaretur, ex abiete satis procera Servator humani generis inter duas ardentes faces sese illi obtulit per noctem. Rex, notato loco, ibidem deinceps celebre Ammiatinum coenobium in honorem Salvatoris construxit, amplissimisque atque invidiosis fortunis ditavit. Cujus donationis favorabilis diplomatis exemplar hic exscribendum curavimus ex originario extractum, quod adhuc in ejus monasterii archivio asservatur cum sigillo effigiei ejusdem Rachis regis quondam Longobardorum. Sed antequam illud demus, non ab re judicavimus hic rem totam referre, quam ex antiquissimo Codice pergameno ejusdem abbatiae desumpsimus de fundatione ejusdem monasterii, cujus tenor talis est.
«Temporibus domini papae Zachariae mortuus est Luitprandus rex, factumque est gaudium non solum Romanis et Ravennatibus, sed etiam genti Longobardorum, [Col. 1407C] qui Ildeprandum nepotem suum malevolum, quem ipse regem reliquerat, projecerunt de regno, Rachisque, qui dux fuerat, a Longobardis sublimatur in regnum. Ad quem ipse beatissimus pontifex continuo missa relatione petiit, ut benigne decenterque regnum gubernaret. At ille ob reverentiam apostolorum principis, et ejus precibus inclinatus in viginti annorum spatium multa pace universum Italiae populum, qui eum regem elegerat, pacifice gubernavit. Ipsis itaque temporibus Rachis Longobardorum rex ad capiendam civitatem Perusinam, utpote sibi inobedientem, vehementi profectus est cum indignatione, quam et circumdans fortiter expugnabat. Haec audiens sanctissimus papa, continuo spe divina fretus, assumptis aliquantis ex suo clero optimatibus, quantocius ad eamdem perrexit civitatem, impensisque eidem regni plurimis muneribus, atque oppido eum deprecans, opitulante Domino, ab obsessione ipsius civitatis eum amovit, cui et salutifera praedicans, Deo [Col. 1407D] auctore, valuit animum ejus in spiritualis dogmatis inclinare studio, et post aliquantos dies ipse Rachis rex relinquens regalem dignitatem devote cum uxore et filiis ad beati principis apostolorum limina perrexit, ibique Dei nutu et sanctissimi papae praedicationibus clericus effectus, monastico indutus est habitu cum uxore et filiis. Qui divinae charitatis igne succensus, pio animo solius Dei jussa adimplere conatur. Ipso itaque tempore memor voti, quod Deo fecerat, scilicet se in Tusciae partibus monasteria in locis habilibus editurum, si eum supernus opifex sua ope coelitus collata Romam pacifice ingredi permitteret, Deo soli deinceps militaturus ab urbe urbium discessit. Igitur dum praedicta loca usquequaque in Tusciae partibus studiose perquireret, fama referente, quae nihil occultari patitur, didicit quod in monte Miato, in quodam habilissimo loco et a frequentationibus hominum nimium segregato, pastores porcorum saepissime consueverant in quadam pulcherrima arbore lumen splendidissimum [Col. 1408B] modo trinum, modo unum cernere. Quod ipse Rachis rex, imo monachus audiens, ingenti repletus est gaudio, quia tale miraculum fieri minime putabat sine nutu divino: quapropter mox a latere suo ex optimatibus clericos, laicosque bene religiosos, et in multis probatos veridicos perscrutari omnem veritatem permisit. Interim ipse rex cum suis fidelibus trinum celebrat jejunium Domini puro corde deprecans auxilium, quatenus ipse, qui est lumen verum, dicente Simeone: Lumen ad revelationem gentium, legatis, quos pro tanta visione miserat, certum dignaretur rei veritatis monstrare indicium. At legati ad montem suprascriptum venientes, pastoresque porcorum praedictos vehementi studio perquirentes meruerunt invenire, quod pio flagitabant pectore. Scriptum est enim: Petite, et accipietis; quaerite, et invenietis. Qua arbore a pastoribus monstrata prima nocte cum ipsis pastoribus sancta caliditate custodientes; prima noctis vigilia somno eorum oculos praegravante nullo, fulgorem splendidissimum de coelo in arborem praedictam [Col. 1408C] venientem viderunt. Ibique eis integre vigilantibus praedictus fulgor nunc trinus, nunc unus, per tres horas integras aperte visus est. Quid plura? Divinus ille fulgor ab eorum oculis statim evanuit, et ipsi tanta visione gaudentes, certatimque piis manibus sua pectora verberantes, Domini laudabant magnalia, qui se puro corde quaerentibus sua non celat mysteria. Deinde noctis ejusdem secunda vigilia ille idem fulgor, qui prius venerat, custodibus trinus et unus apparuit per tres horas. Et inde rursus primo galli cantu regalibus legatis, pastoribusque simul obnixe vigilantibus, sicut jam bis venerat fulgor, venit igneus manens ibi per tres horas, sicut fecit primitus, ut Trinitas in unitate, et unitas in Trinitate ibi veneretur. Postea vero dum exorta lux redderetur terris, regales legati tanquam ex uno ore dixerunt: Hodie hic, et cras abstemii manentes sanctum celebremus jejunium Domini pura mente poscentes suffragium, ut ipse qui est trinus in unitate, et unus in Trinitate, ter nobis demonstret [Col. 1408D] hoc idem miraculum, quatenus facti certi, certiores postea ad nostrum redeamus dominum. Quorum Deus vota ab alto prospiciens petitioni eorum haud defuit, ut impleatur illius veridica promissio dicentis: Amen, dico vobis, quidquid orantes petitis, credite quia accipietis, et fiet vobis. Nocte etenim veniente proxima et tertia fulgor ille, qui prius sicut nocte priori, trinus et unus ter refulsit custodibus per tres horas, ut Trinitatis et Unitatis majestas ibi ab omnibus indubitanter fuisse credatur. Mox imperiales legati visione tanta tamque firma laetificati, arbore praedicta oculis, et animo bene notata ingenti cum gaudio repedarunt ad regem. Cui cuncta, quae fecerant, et viderant, et quomodo eis divina pietate revelante acciderant, seriatim narrantes, non modicum intulere gaudium. Quippe, quod id, quod illius intimis praecordiis animus flagitabat, et coelitus divina pietas revelabat. His itaque gestis statim Rachis rex (et vere rex, non monachus) igne divinae charitatis [Col. 1409D] accensus, montem jam dictum fidei petiit exercitu. At ubi vidit locum in qua praedicta arbor erat amoenissimum amoenitate nemorum, aquarumque praeterfluentium abundantia habilissimum, ingentes retulit grates Creatori omnium. Postea stimulatus a suis, in cujus honore, et nomine ibi fabricare ecclesiam vellet, divino repletus arbitror dogmate, inquit, qui suae insignia potestatis sic mirifice monstravit in lignum, et in ligno crucis genus salvavit humanum, quod per ligni vetiti praesumptionem corruit in infernum, in hoc loco, ni fallor, ut nos regat, ac salvet incolumes, [Col. 1410D] suimet flagitat fieri vocabulum. Quod cuncti, qui aderant, heroes audientes regem strenuo usum consilio conclamavere. Sed mox incisis, radicibusque evulsis per circuitum loci illius arboribus, in quantum rei necessitas, famulatusque Deo exhibendus exposcebat, ecclesia competens in honorem Salvatoris Domini nostri Jesu Christi apparatu celeri ibidem construitur, majori ibi altari constructo, ubi arbor fuerat, in qua fulgor visus erat igneus. Post quod vero ecclesia ad unguem perducta est, regalibus eam mirifice decoravit muneribus.»
Privilegium Rachis regis pro coenobio Ammiatino (anno 747).
Rachis vir excellentissimus rex Erfoni venerabili [Col. 1409A] abbati deinceps futuris temporibus, patribus, seu fratribus cunctis. Cum praeceptis Tonantis arbitriis speciali saepe muniamur insignia, celsa regalium sublimati in fascia habitum ad januas praebere juge polorum, et tali itinere piis incedentibus gressibus, ea quae conveniunt subministrare solatia, operae pretium duximus inter salutarium monumenta virtutum, et temporalis lucri largiri subsidia. Nam conveniens esse videtur iis qui coelestis regni optata gaudia perfruuntur, terrenis ut gaudeat opibus. Necesse enim constat esse propter adventantium hospitum susceptionem quietemque fraternam, huc stabilitatem gentis nostrae, et regni opis unanime sanctae congregationis deferre: et quia cunctis patet te praefatum abbatem anxie ad monachalem habitum convolasse, [Col. 1409B] contemnendo divitias parentum accola desiderans effici paradisi, atque impetrasse nobis ut vobis in remotiore loco terrae istius aedificandi monasterii largiri potestatem votivum tui operis impletum esse prospicimus cursum, et aedificandi basilicam ad honorem Domini Salvatoris diversa tibi loca concessa sicut vestro relatum cognovimus nos Deo praesule maxima devotione ad perfectum cupimus perducere opus, et Christi famulis semper augmenta praebere. Quae dona nostrum stabilitati firmamus monimentum, diversaque loca nominatim decernimus, id est casalia duo, quae dicuntur Paliani, et Casulani, de ista duo casalia portiones tres, qui de uno capite tenentur in monte Amiato, et alio in Palia flumine, ab uno latere finis Suanense, ex alia [Col. 1409C] parte adjacit casali sancti Philippi, id est pro fossato qui vocatur Palia, et pervenit in rigo, qui dicitur Rigule, inde vero extendit usque in monte Amiato, et jam, et alia loca de finibus nostris super muris scilicet Clusinis haec sunt casalia duo, qui vocantur Reodola majore et Reodola minore, qui regitur per Bonvaldo, et Cuinullum, necnon Ursulvizo et Martino cum uxoribus, filiis, et familiis, vel quantum ad manum suam habuit, haec sunt uncias 35, et ipsa terra, quae vocatur Gualfridula, et casalibus, et terris cum filiis, qui vocatur Bitena, cum ipsa terra, qui vocatur Haundula, de uno lato est terra, qui vocatur Clantio, et de pede est Pojo, qui vocatur Arnanise per loca designata venit in Rivulo, et de alia parte est terra, qui vocatur Clausura, et [Col. 1409D] de capite est via publica, et curte illa mea, qui vocatur Moxona, qui regitur per Magnum, et Restitum L. Stephanum, necnon Ristulum Lonso, et Jordani Christiano, et Ronzino cum uxoribus, filiis, et familiis, et alia casalia, qui vocatur Erminule cum [Col. 1410A] casis, et filiis, et familiis, omniaque ad manus suas habentia, cum duodecim unciis in ipsis casalibus aldiis per alditiones servas, et servis utriusque sexus secundum pertinentiam suam, quod tuae venerationi eo cedimus ordine, ut sive in monasterium relinquere, sive liberas dimittere in tua maneat potestate, similiter et molinas tres, qui posita sunt in fluvio vivo cum casis, vel homines, et qui ipsas molinas regere videntur, et sicut tectas ipsis casis, vel molinas per taurula, et ursula cum omnia quicquid ipsis suas manus habere visa sunt, et sex uncias de terra adauximus illorum habendi similiter, et concessimus terras et silvas prope ipsas molinas, lacus, qui dicitur Cagiolo adveterreto Dominico simul in unum jugis numerum ducentis, et pertinere videtur jam [Col. 1410B] dictas casas, et molinas, vel terra cum silva de sub curte civitatis nostrae Clusinae, necnon etiam concedimus tibi intra finibus nostris Clusinis, et Suanenses singula loca, id est supradicto monte Amiato, ad locum, ubi dicitur Rivulo putrido, et venit usque ad Ripam albam, et inde per Serra venit per loca designata ad girum montis usque in rivo, qui dicitur Armine, et venit in rivulo qui dicitur Decadonem, atque exinde per arbores, et petras signatas usque in ripa de pratuscellus, et deinde in horto Laurentio, inde pervenit ad sanctam Mariam de Cantaria per arbores designatas, atque exinde vadit in viam publicam, inde per Cajolo descendit in fossato capu, inde mittit in rivulo, qui dicitur Burzolino, et inde descendit in fluvio Ministorne, [Col. 1410C] inde per signa, quae sunt inter serram de rugia, et de alia parte est vicum Spargaria, de alia denique parte finis Clusinus per Serras de rugia venit usque ad puteum, inde stendit per arbores designatas in fluvio Palia emittit se in fossato sicco, inde per fossato sicco usque in terram sancti Philippi, habentes de fluvio Palia usque in casale sancti Philippi Sugis numerum centum quinquaginta sex, et ipsas Sugas per unamquamque habentes pedes sexaginta ad pedes munichis, inde vero de terra Philippi recte in montecello ad ipsas quercias, ubi sunt cruces factas desuper campo, ubi dicitur Campo presb. inde recte ad alia quercia, qui est circa semita, qui venit de Paliano, et vadit recte vico Lordoniano, et habet ceclaturas, inde vero recte in fluvio Palia indirecte [Col. 1410D] intrat in fossato, qui vocatur Rigale, inde vero, ut superius legitur per fossato Rigale usque in monte Amiato. Quae omnia tam arboribus terra umbrata, quamque aperta in tua maneat potestate, et tua declaret veneratio, et nostram excellentiam monstret, [Col. 1411A] atque omnia tuae venerationi, vel ipsius sanctae congregationi concessisse videtur. Videtur etenim nos pro futuris temporibus amplissimam firmitatem praefatas res per nostram firmamus stabilitatem, quatenus omnium amodo jura potestatum reclusa, securi tam vos quam ipsa sancta congregatio possidere valeamini decenter, ut Domino devotas possetis dicere laudes, videlicet villis, mansis, domibus, servis, ancillis, terris, cultis, et incultis, silvis, pratis, pascuis, et redditibus, decimationibus, atque universis, quae ab eisdem, vel in eisdem utiliter, ac rationabiliter accipi, vel fieri possunt sibi, suisque successoribus per hanc nostri edicti praeceptalem paginam perpetuo habenda censemus. Statuimus, atque firmamus quod in ipsius, ejusque successorum sit dominio [Col. 1411B] praenominare curtes, et terras simul competenter regere, frui, atque ubi oportuerit, monachos ordinare omnium contradictione, inquietatione, ac contentione remota. Interdicentes omnimodis, et interminantes, ut nullus dux, aut marchio, episcopus, comes, vicecomes, seu dalchio, seu quis actionarius cujuslibet dignitatis, vel conditionis sublimis, humilisve personae contra hoc nostrae auctoritatis praeceptum qualibet praesumptione, vel occasione agere, aut tentare praesumat. Si quis autem, quod absit, ausu temerario infringere ipsum parvipendendo, aut annullare praesumpserit, debita ab eodem ultione, centum auri libras exsolvi indicimus, medietatem camerae nostrae, ac medietatem praedictae abbatiae, suisque rectoribus, et perpetuo anathemate in [Col. 1411C] ignea abysso ligetur. Et ut hoc praeceptum absque omni inquietudine in sua soliditate, et stabilitate perseveret, manu nostra illud firmavimus ac more nostro insigniri jussimus.
Signum domni Rachis regis invictissimi.
Winchinghus archicancellarius ad vicem Ledemari archicapellani recognovi, et subscripsi.
Datum Idib. Maii, anno incarnationis Domini 742, [Col. 1411D] Scribendum indict. XV, an. 747, quia anno 742 erat in vivis rex Luitprandus. Et annus 747 erat tertius Rachis. Vide Pagium in Ann. Baronii. Indictione X, anno regni serenissimi Rachis regis III [Col. 1411D] Post fundatum autem Ammiatinum coenobium Rachis apud montem Casinum monachum induit. [Col. 1412D] Deinde idem monasterium Carolus Magnus, tum redditibus, tum splendidis jurisdictionibus mirum in modum auxit. Quae omnia Ludovicus inde Pius filius favorabili diplomate constabilivit anno 816. .
Actum civitatis Clusinae, in Dei nomine feliciter. Amen.
Flavius Aystulphus vir excellentissimus rex monasterio beatissimorum principum apostolorum Petri et Pauli sito territorio Mutinense, loco qui dicitur Nonantula, et venerabili viro Anselmo abbati, seu cunctis congregationis ibidem consistentibus. Cum . . . nos non solum coram Deo, sed coram hominibus providere monuit bona. Quid aliud docuit quam nos omnes diligere homines, maxime venerabilibus locis, et sapientibus de nostris opibus subvenire? Manifesta [Col. 1412A] causa est, quoniam ante hos dies concessimus venerationi tuae silvam ex curte nostra Gena cohaerente per loca designata ex una parte fluvio Panario, et ab alia parte usque piscationes, et suprascripta silva usque in rivo mortuo, a tertia parte strata publica, a quarta vero, praedicta silva, et paludes una cum basilica beati Martini confessoris Christi, quatenus ibi jam fatum coenobium construeretis sicut et factum est. Nunc autem postulavit veneratio tua nostram praecelsam potestatem, et dilectam conjugem nostram Gisaltrudam, quatenus jam dicto monasterio, vel tuae venerationi jam dictam silvam, sicuti cohaerentia dicta est cum omnibus, quae superius sunt, per nostrum praeceptum confirmare deberemus. Aqua de fluvio Gena ut ad cujuspiam hominis potestatem subtractam [Col. 1412B] non fiat, atque subtus strata publica nullus molendinum aedificare praesumat usque fines illorum fluminum, praeter duos molendinos in curte Panciano aedificanda sine ipsorum licentia monachorum. Nos vero Dei omnipotentis confidentes misericordiam, et vestram congruam obaudientes petitionem, confirmamus in ipso sancto monasterio vel venerationi vestrae jam dictam silvam, juxta ut cohaerentia dicta est. Confirmamus etiam in eodem sancto monasterio vestro insulam unam, quae esse videtur inter Panarium et fossam quae dicitur Munda per designata loca, ab oriente praedictus fluvius Panarius, a meridie villa Saliceto, ab occidente praedicta fossa Munda, et Militantia, atque silva communis, et de subtus fossa mortua existente in Panario, ut nemo in praedictis fossis vel flumine [Col. 1412C] audeat molendinum aedificare absque consensu abbatis aut monachorum. Nec non confirmamus tibi omnes illas res, quas ante hos dies tuae largivimus venerationi. Curtem quoque Canetulo in territorio Mutinensi cum omnibus pertinentiis suis, sive duas portiones de silva Lupuleto, seu silvam Mutinensem, Madegaticum, Caprinam, Pontenariam, et paludes Gromulenses usque in limitem decimanum, qui percurrit inter Gavanum et villam Ulianam, et de ipso limite in Panarium veniente, et de via decimanense habeatis communiter usque in fossatum finale cum Decimanense, et Ulianense secundum eorum cohaerentias, atque ex ea parte fines Delamense in Casale Modenulam, et secundum vadit argine Salise cum paludibus [Col. 1412D] suis, seu vico Siculo cum omnibus pertinentiis suis in integrum, et porto cum ecclesia beati Petri apostoli, quae ab ipsis aedificata est massariis nostris, uno capite tenente in vico Guarcinense, veniente in Panarium, ex alio vero latere in finem Lamense, et fluvium Scultenam, qui et Panaris deducendi habent licentiam ubicumque alio visum fuerit, et ne ullus inferioris magnaeve potestatis homo molendina, vel portum cum Sandonibus, aut naves in ipso fluvio, vel in Lavatrinam aedificare audeat, aut piscationem facere, aut cum navigio pergere sine vestra licentia. Igitur secundum [Col. 1413A] hoc nostrum praeceptum silvas, et paludes, sive praedictam fossam Lavatrinam, cum omnibus fossis, et campis per legitimos fines percurrentibus, item ex alia parte fluvium Genam conjungentem se in Busalese, et utrasque vias fluvii Panarii usque ad duodecim pedes in latitudine, sicut ad publicum pertinet. Stabilimus autem vobis, vestrisque successoribus, qui in saeculum saeculi in jam dicto beati Sylvestri Nonantulanensi monasterio pro amore Christo servierint, silvam unam in Gajum Lamense, veluti ad curtem nostram pertinuit per designata loca, ex uno latere fluvius Muchlena, tenente uno capite in limite posito, et alio capite in loco Cornio, et Fraxeno usque in casale Modenule, ac Ludria intrante Mudena, et a strata publica usque in Padum, et ut infra scriptis [Col. 1413B] fluviis, Mudena, Lama seu Ludria, nullus audeat facere molendinum, nec portum aedificare, praeter abbates, et monachorum molendina quantum fines illorum continent, et per Padum de subtus usque in fossam, quae vocatur Canina, atque ex alia parte per Modenam in Josum usque in capite de praedicta fossa, et medietatem ex piscariis nostris in territorio Mantuano in loco Sarmata, et Bondeno, atque alias piscarias in finibus nostris Regissianis, et Flestisianis, sicuti vel quae modo habemus, ad curtem regis in integrum, ex una parte currente fluvio Mudena, de alia parte fluvio Bondeno, unum in fossa caput tenente, quae dicitur Fimana, seu villula, et laco per Floriana, sive fossa Scavanorum, seu Albaretum usque Vispinum. Alio item capite in Pado tenente una cum arboribus, [Col. 1413C] et limitibus, qui infra praescriptas cohaerentias esse videntur, omnia vobis, et posteris vestris in perpetuum confirmamus, tam silvas, quam pascua, seu limites, et paludes, omnesque alias fossas, et campos, seu paludes unde qualescunque piscationes fiunt exeuntes, vel intrantes a Trepuntio in Josum, quae usque in fossam latam, et Cambarionem, cunctas fossas, et paludes, quae fiunt de fluvio Bondeno, id est Seclia, cum campis suis, et campum formigosum inter ponticulum, et lacum fatuum cum ipso ponticulo, et omnes lacoras usque ad Grumam, seu syvam, et Lacorianum, atque terram, et ipsas lacoras per Trepontium, quae de Bondeno exeunt, et Spino, atque Trepontium in Bondenum, et lacum de Ulpino, simulque [Col. 1413D] Tubum, qui exit de Bondeno in Porcariam, et Sayclam, atque ex alio latere Sayclae exiente de Ulpino, intrante in lacum de Turatino, Bucineto, qui exit de Tubo mortuo, intrante in Cimarese, tenente unum caput in Canaliclo, et aliud in Durazzino, simul etiam et campum de Durazzino, atque Bonosula, quae ponit caput in Arcultas Arculus, simulque modo duas arculas contractionis lacos, et lacum de Fulgineo ponente caput in Bondeno, nec non et Virginiana cum omnibus lacis, ac fossis quibuscumque piscariis, sicuti nos usque nunc ad nostras manus tenuimus, ut nullus magnus, aut parvus homo in omnibus suprascriptis piscariis absque vestra licentia, successorumque vestrorum aliquo modo piscare praesumat. Insuper propter vestram insignitam praedictam petitionem [Col. 1414A] juste concedimus vobis, et successoribus vestris confirmamus monasterium sancti Salvatoris situm in Fananum cum universis legalibus ejus pertinentiis, et adjacentiis, terminis, et accessionibus, casalibus, alpibus, ripis, rupinis, planitiebus, cultis, incultis, aquis, aquarumque decursibus, finibus monte, et flumine, seu silva de Scoplano cum castro Sestula, monte Catino, Conianolo, et alpe currente, rivo Cerciliense, et Lardaniola fluvio percurrente. Nec non Masalizano, et Gabba cum viculis suis, id est Aquaviva, Rivo frigido, Viliciatico, Saxo Siliciano, Epicla, Variana et Porcile cum montibus, vallibus, alpibus, silvis, servos pro servis, liberos pro liberis, cultum, et incultum cum casis omnibus, quae modo inde aedificatae sunt, vel futuris temporibus aedificabuntur percurrentibus [Col. 1414B] ipsius Massae finibus. Ab uno latere fine Capuanense, et fluvio Cecla, ex alio latere Lardaniola Jugalo desuper ponente capite in monte Mulceto veniente usque in Gajum Deginae, desubtus autem veniente uno capite in fluvium Lio. Sancimus ergo ut nullam potestatem habeant homines ibidem residentes de ipsa Massa, vel ejus finibus praenominatis vendere per quemlibet titulum, neque extraneos homines illud vexare, aut introducere, nec placitum quis tenere praesumat, nisi rectores, et praepositi monasterii, et si per licentiam rectorum ipsius monasterii inter se vendiderint, censum solitum ad partem monasterii emptor persolvat. Quod si in ipsis silvis aliquis roncare fecerit, aut si peculia pabulaverit, redditum escaticum, seu caseum ad fratres Nonantulanae [Col. 1414C] famulantes perveniant totum. Similiter etiam plebem sanctae Mammae viligino constructam concedimus vobis, vestrisque successoribus eo ordine ut nullus episcopus Bon, vel aliunde in ea aliquid agere, aut ordinare praesumat, nisi tantum consecrationem, confirmationemque faciat, et presbyterum quem vos, vel vestri successores idoneum ibidem constitueritis, de potestate vestra nullatenus submovere praesumat, neque aliquam dominationem in condicta plebe facere, aut exinde quidquam tollere tentet. Et ut in omnibus silvis jam facti coenobii nullus comes, sive gastaldus, seu quilibet nobilis, vel ignobilis cum canibus, aut quocumque ingenio venationes exercere praesumat propter inquietudinem animalium monasterii. Necnon concedimus, ut in quibuscumque comitatis locis [Col. 1414D] cellas acquisiveritis, aut villas, ubi silvae communes sunt, vestram semper portionem habere. Praecipimus etiam ut nullus in regno nostro Italico, vel Romano cujuslibet ordinis praefati monasterii servos, aut ancillas, qui fuga lapsi fuerint contra abbatem, aut praepositum, vel advocatum, cum inventi fuerint, quoquo modo audeat retinere. Similiter donamus etiam praeceptales . . . . . videlicet 48 qui nunc sunt, vel futuris temporibus ex aliis esse voluerint, ut ad monachorum utilitatem peragendam habeant potestatem, remota vestrae potestatis inquietudine. Igitur prodonamus vobis, et eidem sancto coenobio vestro, ut notarii in omni dictione regni vestri chartas judicata emphyteutis, et libellos scribant absque ullius [Col. 1415A] personae impedimento. Confirmamus etiam vobis, et praedicto monasterio vestro, ut . . . civitatem sive de Ferrariam, vel Comaclium, ut quamlibet ubilibet functionem . . . in quibuslibet locis, et civitatibus, seu clusis regni nostri, atque negotiis, sive de instrumentis chartarum disrumpendis, seu de advocatis quales, et undecumque eligere voluerint liberam habeatis potestatem. Nec non et de inquisitionibus faciendis per idoneos homines de possessionibus, et rebus monasterii vestri per viginti annos, seu de placitis, et de pignorationibus vestrorum hominum, sive de immunitate, quae est triginta libras argenti, et de via per Wialzachinum, seu de aqua fluvii Genae ad Molendina. Similiter et confirmamus vobis, et in praefato coenobio vestro chartulas vestrae donationis, [Col. 1415B] quas vobis Anscausus episcopus et Guidualdus medicus emiserunt cum omnibus rebus illis in his, quibus in eis liberi homines per chartulas proscriptas contulerunt, ut firmiter vos et praefatum coenobium possideatis. Mercata etiam in propriis ejusdem ecclesiae agris et terris construendi licentiam habeatis, et conducendi ibidem diversa mercimonia, et negotiatores, cunctumque Tunoleum, et quicquid de ipsis mercatis exigi potest fratribus ibidem Deo famulantibus pertinere sine ullius contradictione. Jubemus itaque, ut quicumque ex liberis hominibus voluerit advocatus eorum hominum fieri, qui causas suas peragere nesciunt absque alicujus potestatis injuria libera potestate persistere faciatis, guardias eorum recipere volueritis, et abbas vel praepositus, seu advocatus, aut [Col. 1415C] missus eorum reddere voluerit, nullus impedire praesumat. Addimus quippe vobis, vestrisque posteris, et in praefato monasterio vestro, ut quaecumque persona nobilis, vel ignobilis in omni regno de sacro, vel saeculari ordine, ad praedictum sanctum coenobium refugere voluerit, aut res suas ibidem conferre quaesierit non comes, aut minister publicus videlicet missus noster, et contradicere audeat, sed liceat ei libera potestate de se, suisque omnibus rebus quidquid voluerit in eodem monasterio conferre. Volumus quoque, et concedimus, ut quandoquidem divina vocatione abbas ipsius monasterii, ejusque successores, . . . de ipsa congregatione qualem inter se digniorem invenerint, licentiam habeant eligendi abbatem. Iterumque [Col. 1415D] concedimus vobis, vestrisque successoribus, ut de singulis navibus portaticum libera vestra exigatis potestate; statuimus, et modis omnibus jubemus, prout supra dictum est, quatenus in praefati monasterii res nullas superioris, vel inferioris ordinis, vel episcopus, aut comes, aut gastaldus, vel rei publicae proximior in qualibet praedicta invasionem facere audeat, ullo in loco non ad causas judiciario more audiendas, vel fienda, exigenda, aut mansiones, vel paratas faciendas, vel perafredos, aut fidejussores tollendos, aut homines tam ingenuos, libertos, quamque servos super terram ipsius ecclesiae manentes, sive emphyteuticarios, et suprascriptos . . . . nullo modo distrugendos, nec ullas publicas functiones, aut redhibitiones, vel illicitas occasiones inquirendas [Col. 1416A] consurgere audeat, vel exigere praesumat, sed liceat vobis, et vestris posteris cum omnibus rebus vobis subjectis, atque hominibus sub immunitatis vestrae defensionis quieto ordine consistere, ac pro nobis, nostraque conjuge, totiusque regni nostri stabilitate Dei misericordiam delectabiliter exorare. Praecipimus insuper, ut nec vos, nec futuri abbates audeant aliquorum hominum potestatem conferre scriptiones sine nostra, vel filiorum nostrorum jussione, aut consilio, vel consensu omnium monachorum, aut injuste disponendarum rerum munerationem delegare, nec ullus monachus aliqua praesumat confirmare scriptione, qui suae probatur non esse potestatis; quod si fecerit, robur nullum obtineant. Conferimus etiam vobis, et in ipsum vestrum sacrum [Col. 1416B] coenobium olivetum unum in luminaribus ecclesiae positae prope castellum Aginulfi, quod pertinuit de curte nostra Lucense, et duas casas masatitias ex ipsa curte, quae regebantur per Manifrit et Fulculonem germanos, et nepotes eorum Crespulo, Lucciolo et Bertulo. Quin etiam prodonamus sanctitati vestrae, vestrisque posteris in perpetuum, ut ex ipso sancto coenobio, et rebus, quas vobis, et ibi contulimus, vel futuris temporibus acquirere Deo propitio potueritis tam vos, quam posteri vestri, nullum servitium, vel donationes a nobis exinde exigantur pro benedictione in quadragesima majore 40 lucios, et in quadragesima sancti Martini similiter per missum ipsius monasterii consignatos in Papiam, aut in Mantuam, sive si fuerimus Ravennam. Cedimus [Col. 1416C] et vestrae reverentiae, successorumque vestrorum in sempiternum, ut habeatis licentiam retia trahenda per Padum ad pisces majores minoresve capiendos, a laco, qui dicitur Fossatum, usque in mare, et ubicumque in omni regno nostro habeatis nunc, vel habueritis in futuro, sylvas communes habeatis, et piscarias si ibi sunt, ac caeteri homines una cum medietate de porto in aqua longa, quae est juxta strata publica, et pertinuit de curte nostra civitati novae. Unde reliqua medietate ecclesiae sancti Geminiani habere probatur, atque granum illum quod annue colligitur de portatico in curte nostra, quae sita est in civitate nova, de quantum pro ipso colligitur portatico, quatenus ab hodierna die [Col. 1416D] nostrum habentes serenissimum praeceptum, ipsum sanctum monasterium vestrum firmiter superius comprehensa valeatis possidere, ut nullus episcopus, vel clericus, dux, comes, gastaldus, vel actionarius noster, aut quispiam magnus, parvusque Gasindius contra hoc nostrum firmitatis praeceptum audeat ire quandocumque, sed omni tempore, in jam sancto monasterio vestro, vel vobis successoribusque vestris stabilis permaneat in perpetuum. Si quis autem hujus nostrae inscriptionis temerario ausu violator exstiterit, et hanc nostram jussionem per omnia non observaverit, sciat se compositurum centum libras auri optimi, medietatem in palatio nostro, et medietatem supradicto monasterio vestro. Concedimus insuper omnia vobis, vestrisque successoribus in [Col. 1417A] perpetuum, ut si, quod absit, quicunque rex, vel imperator, seu quilibet sacrae legis canonici, aut praeceptorum praedecessorum nostrorum regnum, vel futurorum, contra hoc nostrum praeceptum donationis intentaverit, aut coenobium praedictum vestrum, sive res ejus in fratrum stipendiis collatas, et pauperum Christi deminorare praesumpserit, aut in aliquo alicui per beneficium, vel pro quocumque ingenio dederit, liceat vobis, vestrisque posteris cum omnia, quae suprascripta sunt, cuilibet sanctae sedis apostolicae PP. sive imperatoribus, atque regibus, seu aliis quibuscunque regibus catholicis subdere potestati, et veluti saeculum hominum secundum ritum antiquae legis per regum praecepta sua firmata tenentium securiter tenere, possidere, atque tradere, [Col. 1417B] quae vobis placuerit. Et ut certius ab omnibus credatur, inviolabiliterque a cunctis fidelibus praesentibus, futurisque observetur, annuli nostri impressione subtus jussimus sigillari. Ex dicto domini regis per Theut. per praeceptum ill. regis scripsi ego protonotarius.
Data in palatio Otalii X die mensis Februarii an. felicissimi regni nostri . . . per ind. VII feliciter, anno Dom. Incarn. DCCLIII.
Actum Papia in Christi nomine feliciter.
In nomine Domini Dei Salvatoris nostri Jesu Christi. Arechis Dominus vir gloriosissimus, atque summus [Col. 1417C] dux gentis Longobardorum, per rogum Arnoaldi abbatis nostri, absolutionem ecclesiae sanctissimae Dei genitricis Mariae, et sancti Martiani, quam quondam Gardino abbas a novo fundamine visus fuit in loco qui dicitur Platea, secundum qualiter per suum membranum firmitatis, et absolutionis, quod Joannes venerabilis episcopus sanctae sedis ecclesiae nostrae Beneventanae praedicto Gardino suo annulo sigillatum emisit: Nostra quidem gloriosa potestas, juxta membranum ipsius Joannis episcopi in praedicta sancta ecclesia hoc nostrum absolutionis praeceptum firmavit in ea ratione, ut tantummodo ad sacrum nostrum palatium audientiam habere debeat, sicut et caetera nostra monasteria in nostra sint semper potestate [Col. 1417D] ordinandi in ipsa nostra ecclesia, qualiter nostrae eximietati placuerit, et a nullo episcopo hujus sanctae sedis ecclesiae nostrae Beneventanae, vel a quibuscunque sacerdotibus unquam requiratur in sua jurisdictione, nec ullus ex nostris gastaldis, aut actionariis, vel quisquam homo contra ea, quae nostra firmavit potestas agat, sed perenniter in suae arbitrio libertatis, qualiter nostrae clementiae placuerit, vel nostris successoribus, ipse sacerdos qui ibidem ordinatus fuerit, libero nomine vivere valeat. Quod vero praeceptum firmitatis, et absolutionis ex jussione nominatae potestatis, scripsi ego Emerissus notarius.
[Col. 1418A] Actum Beneventi in palatio, mense Aprili, indictione septima.
† In nomine Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi. Regnante domno nostro Desiderio, et Aldechio filio ejus piissimis regibus, anno regni eorum XVIII. Ego in Dei nomine Teducius excellentissimus dux donamus, atque concedimus Isermundo sanctae sedis Reatinae ecclesiae venerab. episcopo pro redemptione animae nostrae. . . . . res, quae a nobis satis pertinet, hoc est res ipsae in territorio Reatino in loco, ubi dicitur Colline, ipsa curte de Varanis cum XXII mansos, et cum ipsa ecclesia sancti Manni, quae est ibidem aedificata cum terris, vineis, et cum omnibus [Col. 1418B] pertinentiis ejus cultis, et incultis, et cum omnibus aedificiis illorum, cum servis, et ancillis, sicuti nostrae potestatis est cum campis, et silvis, cum montibus et planitiis, cum selectis, et pratibus, et decursis aquarum, omnia in omnibus, sicut supradictum est, concedimus dictae ecclesiae et ejus successoribus. Insuper concedimus praedicto episcopo suaeque ecclesiae, suisque successoribus totam terram, ubi dicitur Manciannum, et. . . . . cum ipsae ecclesiae, quae ibidem sunt aedificatae tam in montibus quam in planitiebus. Insuper dedimus jam dicto episcopo etiam supradictae ecclesiae, suisque successoribus in territorio Narnatino, in loco qui dicitur ad Ulmum casae XII quae teguntur per Mellitum, et Palummum, Rac Ursillum, et cura fratribus, et filiis eorum. Haec omnia concedimus [Col. 1418C] qualiter supra legitur, ut dictae ecclesiae firmum, et stabile permaneat nostrum donum, et a nullo nostro colono, vel clientulo, seu nostro actore sibi, suisque successoribus aliquando contradicatur. Ex jussione nostrae potestatis scripsi ego Langiarius notarius.
Data jussio in curte nostra in Sabelli anno Ducati nostri in Dei nomine X, mensis Junius, ind. X, sub eodem actionario, et Fabiniario conductore.
Signum Theuduici, qui hanc . . . . . rogavit.
Signum manu Albininaci comitis rogatus testes sumus feliciter.
Signum man. Anastasii rogatus.
Signum man. Arderardi.
Signum man. Creventii rogatus testes sumus.
[Col. 1418D] Ego Cencius S. R. E. . . . civis Romanus natus Transtiberim tamquam inveni in . . . . . scripta per manum praefati Langiarii notarii bonae memoriae taliter scripsi non sponte addidi, nec minus complevi, et absolvi.
[Col. 1417D] Joannes II sub Zacharia papa Gisulpho duce, et Arichi Beneventanorum principe vixit. Gisulphus autem Joanne praesule coepit aedificare templum in Benevento, [Col. 1418D] quod Graeco vocabulo sanctam Sophiam, id est sanctam Sapientiam appellavit, ut Ostiensis in Chronic. narrat lib. I, cap. 9, quod morte praeventus [Col. 1419D] explere non potuit. Arichis, qui ei successit, mirifice illud perfecit, ditatumque amplissimis praediis et opibus, ibique sanctimonialium coenobium, statuit, et Casinensi monasterio subjecit, in eoque Gorimbergam sororem suam germanam abbatissam ordinari fecit. Ipse vero princeps cum invidiosis opibus hoc monasterium ditasset, se fundatorem ejusdem vocat in concessione oblationum, tam virorum, quam mortuorum, quae recensetur in Chron. hujus coenobii apud me ms. «In nomine (inquit oblatio) Domini Dei Salvatoris nostri Jesu Christi, dominus Archis piissimus, atque excellentissimus princeps gentis Longobardorum, divina praemonitus manu, offero ecclesiae sanctae Sophiae, quam a fundamentis aedificavi, pro redemptione aeternae vitae, seu, pro salvatione gentis nostrae, et [Col. 1420D] patriae, oblationes omnes, tam vivorum quam etiam mortuorum, quae in eodem monasterio, a quocunque hominum genere datae, seu oblatae fuerunt, seu omnes homines illos, qui tanquam res suas fideliter monasterio offerunt, haec omnia monasterio sanctae Sophiae concessimus possidenda. Quod praeceptum oblationis ex jussione, et dictatu nostrae potestatis scripsi ego Evaldus notarius.—Actum Beneventi in felicissimo palatio in anno decimo septimo mense Novembri pro ind. XIII feliciter.»—Est documentum anno salutis 774, Arichis principatus 17, cum regnare coepisset anno 758, Februario mense. In eadem Chron. plures Arichis donationes eidem monasterio liberalissime factae leguntur: ex iis prae caeteris amplissimam eodem anno elargitam hic exhibemus.
Regina dives opum mihi pulchris instructa gemmis excrescere coepit, dum diversa gemmarum metallorumque genera redundarent, et alia multa: quidquid [Col. 1419A] fere Indus, quicquid a se vana Creta, et mollis mittit Arabs, mandatque nigrae pellis Aethiops, et vestiunt Seres, huc mentis quae inventio, huc illucque ad usque mundi originem, finemque duxit, considerans quid fuere praeterita, quidve sint praesentia, quidve erunt futura, omnia sub sola physica conjectura vanitatem ratus sum; quorum essentia, ortus, tentatio, labor, et mors. Nil ergo rerum copia proderit, nisi Deo possessori oblata. Quingentos priscorum reminiscimur annos olim transcendisse. Vix jam sexagenarium aetatis contingit: etenim si quosdam ad centum retulimus pervenisse aestuant, ut saltim nocte quietem habere queant. Si novis alios incolumi dulcedine opibus esse potitos, nunc amarissimam deflent possidere egestatem. Cuncta quidem praetereunt, [Col. 1419B] deteriora quaeque, breviaque sequuntur. Jam mundus ingemiscens, egestatibus angustatus, moribundus diffugit: Salvatoris voce, coelum terraque transire dicuntur; praesertim mortales fragiles, quorum vita quasi flos egreditur, ac velut lampas apposita vento rapitur. Nil igitur utilius, nilque salubrius, nisi futurae vitae semper meminisse, quo omnia pergunt, et anticipantes nostra Domino offerre, ut in coelestibus, et aeternam vitam, et quietem perpetuam indeficientes, veras divitias habere, atque obtinere semper valeamus, sicut idem coelestis Magister discipulos docens pollicetur: Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo et tinea demolitur, et ubi fures effodiunt, et devorantur: thesaurizate autem vobis thesauros in coelo. Et reliqua. Nempe difficillimum [Col. 1419C] est, aut grates referre, tantaque pro Deo portare quanta pro hominibus miseratus pertulit; cum esset Dominus majestatis, rex angelorum, coelitus humillima terrae petiit, servilem dignatus induere formam, sponte sese sceleratae intulit neci, et resurgens aeterni Patris repetivit gloriam relinquens exemplaria, ut, inquam, in vestigii callem inoffenso pede gressum ponamus. Itaque quia pro me passus est, et quidem ex bonae voluntatis hilaritate quaecunque supra infra dicenda sunt, obtuli, non mea, sed quaecunque sunt Dei appetens: multa quidem, et innumera mihi donavit perfrui quibus indignus mereor. At ego, qui fragilis creatura sum, Arichis eximius princeps, caducae vitae casus percurrens, et perennis immortalitatis opes adipisci cupiens, credo equidem, nec vana [Col. 1419D] spe divinitus inspiratus consecravi aulam tuae sanctae [Col. 1420A] Sophiae nomine qui es vera Domini sapientia, Christe; in qua etiam xenodochium puellarum exstruens, obtuli ex tuis donis, atque datis: in primis ecclesiam sancti Benedicti, loco qui vocatur Xenodochium, quod positum est juxta ipsum monasterium, cum omnibus sibi pertinentibus. Hoc etiam statuimus, ut praepositus jam dicti sanctae Sophiae monasterii ibi sedeat, ibique sit porta ad hospites suscipiendos; pro quo et addimus, ut decima omnium frugum ibi annualiter ex monasterio detur ad stipendium peregrinorum; et sicut ab antiquis rectoribus praedicta sancti Benedicti ecclesia possessa fuit, amodo, et deinceps sanctae Sophiae monasterii potestati subjaceat. Sed et ecclesiam sancti Petri principis apostolorum, quae aedificata est in galo largiti sumus in territorium monasterio [Col. 1420B] sanctae Sophiae; a fine venatoris per serra usque in Strasfilum inter duo tora; et per Carbonarium de Osculo, usque in finem de novo Frontino; de alia vero parte primum per viam publicam usque ad fluvium Calabium. Deinde usque in terminum, qui dicitur a Latre. Ea concessi equidem sanctae Sophiae monasterio. Porro casae numero hae sunt. Casa quae regitur per Maurissionem cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa quae regitur per Francoaldum cum uxore, et filiis sibi pertinentibus: casa quae regitur per Anselmum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casa quae regitur per Ferrandum cum Germani et uxoribus, et filiis, et omnibus eorum: casa quae regitur per Scalconem cum uxore, et filiis suis, et omnibus sibi pertinentibus: [Col. 1420C] casa quae regitur per Vimulum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus. Hi omnes cum mobilibus, atque immobilibus, et pascuis, et omnibus sibi pertinentibus, qui fuerunt de judicaria Foroaldi mare pazis nostro; necnon ecclesia sancti Abundi, quae sita est in galo nostro Paline: nostra vero potestas circa ipsam ecclesiam concessit territorium in sanctae Sophiae monasterio modiorum ducenta: necnon et ecclesia sancti Mercurii, quae posita est in jano nostro; et de ipso jano circa ipsam ecclesiam largiti sumus terram modiorum quingenta: sed et ecclesiam sanctae Reparatae, quae in ipso jano posita est, potestatem concessit in monasterio sanctae Sophiae territoria modiorum centum: necnon et ecclesiam sancti Magni, quae aedificata est in jano nostro [Col. 1420D] Noceto, et circa ipsam ecclesiam largiti sumus in [Col. 1421A] monasterio sanctae Sophiae terram modiorum centum: quantum presbyter ipsius ecclesiae, absque palatii concessione tenebat. Sed et ecclesiam sancti Joannis, quae fundata est in jalo nostro casa Polluci; et ab ipsa ecclesia largiti sumus in monasterium sanctae Sophiae territorium, hoc est ab ipsa ecclesia in fluvio Fertore, ubi Vaccina flumen se conjungit, et de alio latere quantum clausum habere videtur, et vineas quae ibidem positae sunt: necnon et ecclesiam sancti Angeli, quam aedificare praecepimus in loco qui dicitur Altissimus, et ex ipso galo circa ipsam ecclesiam largiti sumus in monasterio sanctae Sophiae territorium longitudine milliaria duo, latitudine autem unum, et concessimus in nominato monasterio sanctae Sophiae condomas 4 ex ipso Gataldo. Necnon ecclesiam [Col. 1421B] sancti Martini, quae posita est in Motolo, in nostro territorio, ubi Maurus presbyter sedere videtur, cum omnibus sibi pertinentibus, sicut ipse presbyter per suam chartam omnem conquestum suum sanctae Sophiae monasterio tradidit: similiter et substantiam que sub nostro palatio supradicti sancti Martini ecclesiae tradidit. Nostram vero potestatem omnino hic in sanctae Sophiae monasterio firmabimus possidendam, et concessimus nominato sanctae Sophiae monasterio ex ipso galo Motula territorium milliaria duodecim. Necnon et ecclesiam sancti Archangeli, quae sita est in galo nostri palatii, et constituimus, atque concessimus sanctae Sophiae in ipso loco Cortes, et condomas sex cum uxore, et filiis suis. Necnon, et ex ipso galo territorium milliaria [Col. 1421C] novem. Sed et ecclesiam sancti Stephani protomartyris quae posita est in strada, quam Rimus abbas a fundamentis aedificavit, et per suam chartulam ipsam ecclesiam cum omnibus sibi pertinentibus, monasterio sanctae Sophiae tradidit, nostra vero potestas omnia in monasterio sanctae Sophiae firmavit; et concessit supradicto sanctae Sophiae monasterio de galo nostro territorium, scilicet quod est supra sanctum Stephanum, usque in aliam viam publicam, et per longam usque in strada malorena, qui vadit in torrentum. Et concessimus in monasterio nominato condomam nostram in Canni, id est cum uxore, et omnibus sibi pertinentibus: necnon et ecclesiam sancti Angeli, et Mariae, quae posita est in galo nostro Manere, [Col. 1421D] largiti sumus et in monasterio sanctae Sophiae vineas, et territoria, quae presbyter ipsius ecclesiae sine palatii donatione tenebat. Et insuper concessimus in eodem galo pascuam ad pecualia monasterii sanctae Sophiae, sed et ecclesiam sanctae Mariae, quae sita est in Alifa, loco qui dicitur Massona cum omnibus sibi pertinentibus, sanctae Sophiae monasterio concessimus possidendam. Sed et ecclesiam sanctae Modestae, quam Leomianus aedificavit, et per suae offertionis chartulam omnes potestates suas eidem ecclesiae obtulit, et nostrae potestati praedictam chartulam tradidit, ut in nostro semper esset judicandi arbitrio. Quam et ecclesiam nostra potestas sanctae Sophiae monasterio firmavit possidendam. Sed et ecclesiam sancti Stephani, quae sita est ante civitatem [Col. 1422A] Beneventanam prope sanctum Paulum, quam Trasoaldus clericus possidere visus fuit, et sicut sortem suam ipse Trasoaldus in praedicta ecclesia obtulit nobis, et quod ad nostram pertinuit potestatem, ipsam ecclesiam cum omnibus sibi pertinentibus monasterio sanctae Sophiae concessimus perfruendam. Nec non et ecclesiam sanctae Sophiae, quam Garobin abbas a fundamentis aedificavit, ubi et omnes facultates suas obtulit, et nobis offertionis chartulam tradidit, ut in nostro esset arbitrio judicandi; nostra vero potestas monasterio sanctae Sophiae confirmavit possidendam: necnon et ecclesiam sancti Gregorii, quam Felicitas ancilla Domini a fundamentis aedificavit, et per suam chartulam omnes facultates suas eidem ecclesiae obtulit, et eo quod ad manus [Col. 1422B] nostrae potestatis pertinuit, eamdem ecclesiam sanctae Sophiae cum omnibus sibi pertinentibus confirmavit possidendam. Concessimus etiam monasterio sanctae Sophiae substantiam, quae fuit Craderii filii, quam legibus per culpam suam perdidit, eo quod contra statum animum [ forte nostrum] consiliatus est, et furatus est nobis decem millia solidos de quibus unus nec comparuit: et pro his duabus perfidis offensis, equidem substantia ad nostrae potestatis manum pervenit. Itaque dum legibus ad nos pervenit, praedicto monasterio sanctae Sophiae integrum concessit possidendum, servos, et ancillas, universas cortes, casas, campos, prata, territoria, silvas, agros, mobilia, et immobilia, quaeque haberet nominatus Graderius praedictus: sed et substantiam germani equidem, [Col. 1422C] qui cum ipso familiaritates contra nostrum animum est consiliatus; et pro alia culpa, quod uxorem suam, nomine Simpliciam, quam in medio nostri palatii, sine culpa occidisse visus est; unde pro ipsa culpa debuit componere secundum legem solidos mille ducentos, et propter tam iniquum consilium, omnis substantia legibus ad nostram devenit potestatem; nostra vero potestas omnino integra, eam substantiam, quantum ipse possidere visus fuit, in monasterio sanctae Sophiae concessimus perfruendam: sed et substantiam aliquam Domini ancillae, quae, derelicto religionis habitu, Tauro filio Ranifoni, illicito se tradidit matrimonio; unde secundum edictum, et ejus tenorem, omnis substantia ad nostram denuo devenit [Col. 1422D] potestatem; nostra vero potestas omnem hujus Alipergae substantiam integram, una cum ipsa Aliperga monasterio sanctae Sophiae tradidit possidendam: sed et Condomae Impronellae, hi sunt filii Aroaldi servi nostri, quos Stephanus stratos per praeceptum falsum liberavit, et res eorum abstulit; sed legibus servi, et res earum ad nostram potestatem devenerunt. Similiter et in Robbiano condoma una nomine Ursi, cum uxore, et filiis suis, quam nominatus Stephanus falso tenebat, ad nostram potestatem pervenit: nostra vero potestas has condomas cum omnibus sibi pertinentibus monasterio sanctae Sophiae donavit possidendas. Sed et substantiam Euphemiae, filiae Arichis, quae se religionis habitu in monasterio sanctae Sophiae tradidit, cum omnibus [Col. 1423A] suis facultatibus, tam maternam, quam paternam omnem suam pecuniam, quae tam illi ex parte sua quam sororibus contigit, omnem suam portionem, mobilia, et immobilia omnia, et in omnibus integram, praedicto sanctae Sophiae monasterio tradidit; unde et per hoc concessimus praeceptum, ex universis praedictae Euphemiae pecuniis sanctae Sophiae monasterio integrum constituimus, et firmavimus: necnon et terram in Apulia ad sanctum Felicem ad Sruxianum super viam, quam abbas monasterii sancti Joannis de porta aurea tenebat, contra rationem, quia ad servos nostros pertinuit, et dum comprobatum fuisset, ipsam aram integram recipere jussimus; et quia ad nostram pertinuit potestatem, praedicto sanctae Sophiae monasterio integram concessimus potestatem [Col. 1423B] possidendam. Sed et offertionem, quam in supradictae sanctae Sophiae monasterio Roderisius filius Rodichis habitatoris civitatis nostrae consentiente nostra potestate obtulit, servandum testimonium offertionis, firmavimus perfruendam. Nec non et casam in Papiano super Trane, quae fuit de servis palatii nostri, quam Joannes notarius per praeceptum falsum possidebat, unde legibus ad nostram devenit potestatem. Nostra quoque potestate largiti sumus in eodem loco casas sex, quae reguntur per Gaiderisium cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casam quae regitur per Creobaldum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Anseranum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casam quae regitur per Pertulum [Col. 1423C] cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casam quae regitur per Tantecaudum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casam quae regitur per Firmium, singuli cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus, quae frater de judiciaria canosina de subauctione Roderisii gastaldio nostro. Sed et substantiam Teusprandi, et Joannis, et Frosolghi nostram propter furtum solidorum sex millium, quos nobis furati sunt; unde non plus quam quatuor millia recollegimus solidos, et res eorum omnes legibus ad nostram pervenerunt potestatem: nostra vero potestas ipsum locum intra sanctae Sophiae monasterium concessit possidendum: nec non et in Gastraldato Bisernensi concessimus Cortisanos, [Col. 1423D] hi sunt cum uxoribus suis, et omnibus sibi pertinentibus: sed et unam sororem Indari.
Hos autem cum integra portione eorum sanctae Sophiae monasterio concessimus possidendum.
Item, et in eodem gastaldato concessimus baccarios: hi sunt Grauso cum uxore, et filiis, sed et nepotes, omniaque eorum pertinentia: nec non et Syndonem cum uxore, et filiis suis; sed et Baccas, qui fuit servus Rimichi, et de germano qui carpentarii nostri. Sed et cortem ad sanctum Stephanum inter flumina, qui fuit Andoali Canosini, qui nobili Perachino omnes res suas tradidit: locum igitur istum sanctae Sophiae concessimus possidendum: sed et ecclesiam sancti Adjutorii in sancta Agatha in finibus limatam sanctae Sophiae monasterio integram [Col. 1424A] obtulit; nostra vero potestate secundum testimonium offertionis sanctae Sophiae semper firmavimus perfruendam: necnon et substantiam Cruarniperti, quam et ipsi sanctae Sophiae monasterio integram per omnia obtulit; ideoque nostra facultas omnem substantiam secundum textum offertionis monasterio sanctae Sophiae confirmavit possidendam: sed et substantiam majoris filii Drabunii, qui et ipse similiter sanctae Sophiae monasterio omnes res suas obtulit: nostra vero potestas sublimata, substantiam secundum textum offertionis in eodem monasterio firmavit possidenda: sed et substantiam Peregrinae filiae Theusperti, quam secum cum omnibus rebus sibi pertinentibus, mobilibus et immobilibus, sanctae Sophiae monasterio divina contemplata manu obtulit fideliter; [Col. 1424B] nostra vero potestas omnia quae ad eandem Peregrinae substantiam pertinent sanctae Sophiae monasterio firmavit possidenda: necnon in Salerno ad sanctum Salvatorem erga ipsum lacum, largiti sumus territorium, hoc est modia quinquaginta: sed et in Gualdo in fine confina, loco qui vocatur Ad monumenta, cum integris finibus suis sanctae Sophiae monasterio concessi perfruenda: necnon et concessi sanctae Sophiae condomas nomine Allerisii cum uxore, et germanis suis, et filiis, et filiabus, vel omnia eorum quae habuit in catula teneri Crastaldo: necnon et servos, seu ancillas, necnon et vineas, et territoria, quantum manchaldus presbyter in ecclesia sancti Petri ad aquam sanctam lavare visus est ad nostram potestatem pertinentia: unde et omnia, in et omnibus [Col. 1424C] sanctae Sophiae monasterio concessimus possidenda: sed et ecclesiam sancti Stephani in galo nostro equidem monasterio sanctae Sophiae concessimus possidendam: necnon et curtem, quam Rimetusus abbas sine praecepto concessionis palatii tenuit, et ad nostram legibus pertinet potestatem: nostra vero potestas omnia in integrum sanctae Sophiae monasterio concessit possidenda: sed et ecclesiam sancti Marcelli, loco qui dicitur in Indilombato, qui ad nostram pertinuit potestatem: nostra quoque potestas in integrum praedicto monasterio sanctae Sophiae concessit possidenda. Sed et substantiam Thajarisi notarii, qui pro multis chartulis falsis est condemnatus, et insuper extra provinciam, id est in Neapolim fugatus est; unde legibus omnis substantia ad nostram [Col. 1424D] pertinuit potestatem, quam integram monasterio sanctae Sophiae concessimus possidendam. Concessimus et praedicto monasterio sanctae Sophiae corvam, quae videtur esse in campo Senercunis, quam Arotarii filia comparavit, secundum textum chartulae, integram sanctae Sophiae monasterio concessimus possidendam: et insuper in eodem monasterio largiti sumus in praedicto loco de galo nostro in longitudinem milliaria tria, in latitudinem unum, quae fuit de subactione Faroaldi mare. Sed et corvam ad Pontem Bianum, quam comparavimus a Joanne filio Ursi, juxta textum chartulae omnia in integrum monasterio sanctae Sophiae concessimus possidenda: necnon omnia quae comparavimus ab Ilprando filio [Col. 1425A] Alerissi, servos, et ancillas, casas, et vineas, territoria, campos, et sylvas, prata, mobilia, et immobilia in partibus Lucaniae, secundum textum chartulae integrum monasterio sanctae Sophiae concessimus possidendum: sed et quod comparavimus in Ponticello casas cum curtibus suis de Egypto fluvius quidam qui est inter duas vias, una quae tendit ad sanctum Valentinum, altera ad sanctum Marcum per hos fines de capite finis usque ad res sanctae Sophiae de fine in ipso rivo, integrum monasterio sanctae Sophiae concessimus possidendum; necnon et Gualdum in monte Virgineo, qui pertinuit ad Lucerinum cum integro fine suo, omnia monasteria sanctae Sophiae donavimus possidenda: sed et substantiam Calendini Cortisani nostri, qui habitare visus fuit in Uriniano, [Col. 1425B] omnia integra insuper, et in nominato loco qualiter ad nostrae potestatis manum devenit, monasterio sanctae Sophiae concessimus perfruenda: necnon et casas intra Beneventanam civitatem; sed et casales ejus, quos Grauso notarius per suae offertionis chartulam, integrum, et cum duobus servis Pitulo, et Mauro cum uxoribus, et filiis suis sanctae Sophiae monasterio obtulit; nostra vero potestas secundum textum offertionis chartulae, integrum praedicto monasterio firmavit possidendum: necnon et in Hiarino casas de Caballariis, cum caballis, et stadariis; hae sunt: casa quae regitur per Ursum cum uxore, et filiis suis, et omnibus sibi pertinentibus; casa quae regitur per Lupum, et Fuscillum germanos cum uxoribus, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa [Col. 1425C] quae regitur per Vitoaldum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casa, quae regitur per Joannem cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa quae regitur per Instalum, et Gaudissum germanos, cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: secundum qualiter haec omnia pascua, clausaria, silvas, vineas, prata, campos, mobilia, et immobilia, quantum ipsi servi possidere visi sunt, et ad nostram potestatem pertinuerunt, omnia integra monasterio sanctae Sophiae concessimus possidenda: necnon et casas duas, quae reguntur cum uxore, et filiis suis. Et olivetum, seu vineas, in loco qui dicitur Sessa, quae fuerunt Godefridi notarii, quae propter multas chartulas falsas legibus perdidit, et [Col. 1425D] ad nostram devenere potestatem: nostra vero potestas, omnia, et in omnibus, quantum in ipso loco habere visus est nominatus Godefridus, monasterio sanctae Sophiae donavit possidenda. Necnon casam, quam Rodemundus illicite tenuit cum nepotibus suis, loco qui dicitur Peretola, et legibus ad nostram pertinuit potestatem, quam casam integram sanctae Sophiae monasterio concessimus possidendam. Sed et ecclesiam sancti Laurentii, quam Tiroaldus monachus aedificavit, loco qui dicitur Tenetentum, ubi et se, et uxorem suam nomine Gesfoara, et filium suum nomine Stephanum monasticae tradidit conversationi; postea vero, et ecclesiam, et omnes facultates suas ad seipsum, et uxorem suam, et filium suum monasterio sanctae Sophiae obtulit; nostra vero potestas, [Col. 1426A] omnia, et in omnibus, mobilia, et immobilia, secundum textum offertionis praedictae sanctae Sophiae monasterio firmavit possidenda. Concessi sanctae Sophiae monasterio possidendum Corvem in Lucania loco qui dicitur Quatra ad condomas duodecim, quae haec sunt: casa quae regitur per Fuscum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa quae regitur per Pelagionem cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa, quae regitur per Maurinum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa quae regitur per Gutaulum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa quae regitur per Fermotum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa quae regitur per Bonitum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: [Col. 1426B] casa quae regitur per Marcum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa quae regitur per Populum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casa quae regitur per Brutium, cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus in eodem loco cum integris finibus, monasterio sanctae Sophiae concessimus possidenda, quae fuerunt de subactione Craimedarii referendarii nostri; sed et Corvem in fine cum Consina loco qui dicitur Ad monumentum, et condomam; duodecim casas, quae reguntur per Ursum, et Lupualdum germanos cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Ancellum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Malonem cum [Col. 1426C] uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Gaudiosum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus: casam quae regitur per Fuscum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Theospertum, et per Goaldum, cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Catullum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Gutulum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Albinium cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus, quae fuerunt de subactione Ursi gastraldi nostri: necnon Corvam in Luceria, loco qui dicitur Aquilone in territorio Cerboli servi nostri, et condomas tres ibidem permanentes, hoc est, casam quae [Col. 1426D] regitur per Teroaldum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Ferrandum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Pepinum, cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus, de subactione Gastari trasaldi nostri. Sed in Siponto condomas tres, loco qui dicitur Sapesso: casam quae regitur per Andifusum, cum uxore, et filiis, et omnibus eorum pertinentiis: casam quae regitur per Andualdum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam, quae regitur per Malonem, cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus, quae fuerunt de subactione Emerissi gastaldi nostri: necnon et in Salerno piscatorias, casas duas, id est, casam quae regitur per Malerinum cum uxore, et [Col. 1427A] filiis, et omnibus sibi pertinentibus; casam quae regitur per Radichisum cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus. Et lacum ad piscandum integrum, loco qui dicitur Ad sanctum Salvatorem, sed et ipsas casas duas ad salem laborandum, id est, casam quae regitur per Sircam cum uxore, et liberis, et omnibus sibi pertinentibus: necnon et in Viviamo condomam unam, nomine Lumchis cum uxore, et filiis, et omnibus sibi pertinentibus, quos Stephanus Sarto per praeceptum falsum liberavit, et res abstulit, sed et legibus, et ipsi et res eorum ad nostram devenerunt potestatem: nostra vero potestas nominatas condomas monasterio sanctae Sophiae concessit perfruendas; necnon et ex galo nostro largiti sumus praedicto sanctae Sophiae monasterio aliqua facienda [Col. 1427B] annualiter in eo loco, in quo commoditas fuerit ad nominata ligna adtrahenda: sed et porticum ex lignis per singulas portas civitatis nostrae Beneventanae, id est, de porta Turrea de lignis carra quinquaginta; de porta Rufini carra triginta: haec omnia monasterio sanctae Sophiae concessimus possidenda. Necnon et Sili, quem cum ex mercatu sancti Valentini integrum secuti, et ad nostram potestatem pervenire visum fuit, ita sanctae Sophiae monasterio concessimus exigendum: sed et annualiter de sacro nostro Palatio ad cardum eidem monasterio concessi porcos capita centum. Concessimus, etiam dicto sanctae Sophiae monasterio, ut habeat ex sacro nostro palatio annualiter aureos solidos ducentos pro vestitu comparando, et illa quae opus fuerint; necnon etiam et hos [Col. 1427C] statuere visi sumus, ut nostra concessio sit firma nominato monasterio; et insuper concessimus praedicto monasterio ipsum terminum intus portam summam cum aqua, et fistula pro ipso balneo in eodem monasterio, id est de porta Liscardi de lignis carra viginti, et ibidem casam cum parietibus suis. Haec omnia sicut supra legitur concessimus possidenda praedicto monasterio sanctae Sophiae possidere semper. Necnon etiam et hoc concessimus praefato monasterio omnia territoria et fundamentis pertinentia nostro sacro palatio, quae cum terris pertinentibus fuerint conjuncta, tam in finibus Beneventi, quam in Apulia, et ubicunque res ex fundamentis sacri nostri palatii pertinentibus, et in finibus Capuae, et [Col. 1427D] Alisanae finibus, et in aliis civitatibus et castellis, et omnia quae fuerint conjuncta cum rebus ejusdem monasterii, dono eidem monasterio sanctae Sophiae illa concessimus possidenda: sed et ecclesiam sanctae Mariae, quae sita est intra duas vias foris ante portam summam cum propria terra sua, quae dicitur Dominica per hos fines de capite usque ad ipsam ecclesiam habet passus sedecim de uno latere via, et de alio latere quoque via integrum monasterio sanctae Sophiae concessimus possidendum: necnon, et ecclesiam sancti Martini, quae in Matulo sita est cum omnibus suis reditibus, monasterio sanctae Sophiae concessimus: sed et ipsam curtem nostram, prata, in loco qui Pazzano dicitur, cum ipsa ecclesia sancti [Col. 1428A] Petri, et ipso Monte cum ipso plano, et ipsa ferrara; haec omnia sanctae Sophiae monasterio possidenda concessimus. Necnon et ipsam ecclesiam sanctae Mariae in finibus Janiensibus, loco qui dicitur Gunianus cum omnibus suis pertinentiis, monasterio sanctae Sophiae dedimus possidendam. Sed et ecclesiam Beati archangeli Michaelis, quae fundata est in galo nostro, terram modiorum centum erga ipsam ecclesiam, ubi Dacoaldus venerabilis abbas servire videtur; quae fuit sub actione Ferdolphi gastaldi nostri, secundo de ecclesia sancti Mercuri in galo nostro, haec omnia sanctae Sophiae monasterio concessimus possidenda, quod praeceptum oblationis ex jussione ac dictatu nostrae potestatis scripsi ego Entaldus notarius.
Actum Beneventi in felicissimo palatio, anno decimo [Col. 1428B] septimo mense Novemb. indictione XIII feliciter.
Exemplar. In nomine Domini die octavo mense Septembris regnante domino Rachis vir excellentissimus regem anno quarto per indictione secunda. Feliciter . . . Ratpertus quondam filius quondam Guilichisi sperare in me divina potentia, dum complexus rejacere in infirmitate, sine fine ubi fures non effodiunt, nec furantur, ut illa voce audire merear, quam Dominus noster Jesus Christus, ac redemptor omnium in se credentibus promittere dignatus est, Venite, [Col. 1428C] benedicti Patris, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi, et iterum ammonuit dicens [Col. 1427D] Forte hic lineam omisit dormitans notarius. ; filius masculus previdi mihi in proprio meo edificare ecclesia monasterio beatissimorum sancti Petri, et Pauli, atque Anastasii, et inivi me vel anima mea commendare, atque offerri medietate de omnem parvitatem pecuniam vel adquisitum meum, quod nunc presenti die avere, et tuero tam case avitacionis meae, quam et casae masariciae, seo casalia, vinea, terra, pratis, pascuis, silvis, salectis, sationibus, cultum, atque incultum, movilem, vel immovilem, seseque moventibus omnia, et in omnibus ad ipsum sanctum, et veneravile locum offerri, et condonare previdi, seu et ostruelda, qui veste monastica [Col. 1428D] induta esse videtur. In eum vero tenore, ut si jam dicta filia mea voluere cum genitrice mea Muntia, atque coniuge mea Persedrada, seo germana mea Ratperta in ipsum monasterio meo deservire in nodochio [ lege xenodochio] egenos vel pauperes recipiendum, et elemosina tribuendum, et guvernandum per ebdomota una pauperes vel peregrinas animas, et una cum dominico abbate rectore, quem inibi ordinare previdi; omnia, ut dixi, in sua habeat potestate regendum, elemosinam tribuendum, de quibus inibi dominus condonare dignatus fuerit et pro anima mea gravata ponderibus peccatis meis die noctuque omnipotentem Dominum, et ejusdem omnipotentis Domini genitrice Maria, vel beatissimi [Col. 1429A] sancti Petri, et Pauli seu Anastasii inc . . . . nimis peccator de vinculis penarum eripere dignetur, et inter sanctis, et electis suis aliqua parte vel societas tribuere jubeas, quia scriptum est per eloquium, et ministrationem Domini nostri Jesu Christi, Petite et dabitur vobis, querite et imvenietis. Pro ideo ego miser, et nimium peccator creditus in ejus magna misericordia, qui est pius Dominus, ac redemptor omnium celi et terre, de parvitatis mea terrenis tribuendum ad ipsa sancta virtute nominis beatissimi sancti Petri, et Pauli, seu Anastasii celeste gaudium coniuge mea Perterada carnale vitio fuerit consecuta, et in ipso senodochio, vel monasterio noluerit deservire, nulla de rebus meis avere debeant, nisi vacua, et inane exinde foris exire deveant, ambulando, [Col. 1429B] ubi voluerit, et forsitan filia . . . rio [ forte, monasterio] residere cum portione sua vadat, ubi voluerit, amplius de rebus meis, vel in ipso monasterio nulla posset avere, vel imperatione facere. Nam si inivi permanserit, omnia cum supradicto rectore, vel genitrice, atque coniuge, vel si . . . [ forte, mihi] Dominus vitam concesserit in hunc exilium mundi avitandum, omnia mea sit potestate regendum, remiliorandum, usufructu capiendum, nam non ad secularibus per nullo ingenio subtrahendum, nisi pro anima mea liveri demittendum, et si f . . . . . [ forte, fuerint] michi heredes, esse deveant secundum lex gentis nostrae, et ipse senodochio in suam haveat potestate, vel qui per ipso inibi fuerit ordinatum, et si ad secularibus voluerit permanere, portionem sua [Col. 1429C] suscipiat, et in ipso monasterio nulla imperatione . . . . ordinatione iusta Domino fuerit ordinatus, et quod a me optandum jam est, si sine filius masculo transiero, et antea de hac luce migratus fuero, quam ipse sanctum et veneravile locum consecratus sit, volo, atque decerno, ut ipso oratorio, vel senodochio jam dicti . . . . ge [ forte, coniuge], seu sorore, et filia mea, et omnia medietate rebus meis, quod inivi condonare visus sum diebus vite sue, in suam aveat potestatem, et post ovito eorum, qui per ipsi inivi fuerit ordinatus, et servi, vel ancillas meas pro anima mea liveri demittendum . . . ratum sic in ipsi livertas permaneat, sicut princeps Dominus bone memorie Luiprandus rex per edictum confirmavit, [Col. 1429D] et iterum confirmare previdi, et sub nullius mater Ecclesia subiacentem ipsum sanctum oratorium, vel senodochium parvitate mea . . . dominico abbas per me inivi positus, et ipsa genitrice, atque coniuge, seu germana atque filia mea in suam aveat potestatem diebus vite sue, aut fratri vel sorori, qui per ipsi inivi positi fuerint, vel postmodum unusquisque secundum Dominum electis spiriti . . . preces, et pro scelera mea Dominum deprecandum, nam per nullo titulo in alium hominem alienandum, aut per corruptione inivi alio superponendum, nisi quem ille [Col. 1430A] voluerit; qui inivi fuerit ordinatus, et nullus de heredibus, proheredibus meis, quecumque aliqua posses . . . tuis temporibus stavilitum permaneat. Et qui contra hanc cartulam, vel ipso monasterio, aut sanctum senodochio ire quandoque presumserit, aut eam inrumpere voluerit, inprimis in ira Dei, et omnis virtutis celorum, archangelorum, angelorum, pro . . . [profetarum] [Col. 1429D] Hic Gualbertus scriptor lineam integram omisit, quam ex alio instrumento sic suppleo: apostolorum martyrum, et confessorum incurrat. Insuper socius sit Juda. Scariot, qui tradidit Dominum nostrum Jesum Christum, et in tartaro sit consumptum. Ecce ut mea fuerunt desideria, adinplevi, et Avandus notarius scrivere rogavi. Actum Pistoria regnum et indictione suprascripta feliciter. Signum manus R . . . fredus medicus rogatus ad Ratperto manu mea propria teste subscripsi. Ego Lazarus rogatus a Ratperto manu mea testi subscripsi. Ego Rachiperto [Col. 1430B] rogatus ad Ratperto testis ss . . . Signum manus Maurelli quondam filio quondam Statari rogatus testis. Signum manus Anselmi quondam filii Baro fulitestis. Signum manus Tatoni quondam fili quondam Fusoni testis. Ego Avandus, qui supra scriptor hujus cartule post a testibus rovorata, et hadita, ipsius abbas presente Andrea filii domini Caroli [ num Rachis? ] anno regni eius quarto per indictione prima complevi, et dedi. Ego Gausperto Notarius sicut in autentica inveni scriptum, fideliter exemplavi.
Ego Gualbertus notarius et judex sacri palatii scriptor autenticum illud vidi, et legi: sic inibi continebatur, quomodo in hoc exemplar scriptum est, preter litera plus minusve, et manu mea propria scripsi.
Exemplar. In nomine Domini Dei nostri Jesu Christi die nono mense Julio anno regni domni Desiderii, et Adelgis regi anno octavo, et quinto per indictione secunda feliciter. Dum in hunc exilio hujus seculi avitare meruerimus, oportum est enim cogitare de Dei omnipotentis misericordia, et remissione animarum nostrarum, quatenus nos de vinculo penarum Dnus ac Redemptor omnium indulgentia pietatis sue condonare dignetur, et ad vera luce luminis pietatis sue inter sanctis, et electis eius parte aliqua, vel societas invenire mereantur, quam quidem magno consilio est seculi relinquere, et ad sanctis, et ad venerabilibus locis nos comendare, ut dum ultima die convinerit, ut nos in suis iudiciis [Col. 1430D] electionis ostenda, ut novis peccatoris preveniat salutem, et remedio animae. Ideo in Dei omnipotentis nomine ego Aivaldu presbiter de monasterio sancti Silvatoris [Col. 1430D] Silvris: Silvestri siglam explicuit nescio quis, quam ducem habuit Salvius; malui ego Silvatoris interpretari. , qui est sito prope muro civitatis nostra Pistorie iusta ecclesiam sancti beatissimi Bartholomei, dum michi divina adveniens inspirationem introendi in avito sancto monacorum inter alius fratres, quatenus me consideravi, et pertractavit de monasteria beatissimorum Silvatoris, atque beati sancti Angeli, qui est sito locus, qui appellatur [Col. 1431A] Monti Cunule prope flutio Neore, quem felicissimo presbiter, seo Geminiano a fundamenta erexerunt, seu et Totone, et Raspert Autperti q.q . . . in suo privilegio edificaverunt: modo viro ego, qui supra Aivald presbiter do, dono, trado, atque offero, do, datumque esse volo tam ipse predicte monasteria sancti Silvatoris, et sancti Angeli omne rebus substantia de quidquid ubique modo a presenti die ad ipse sanctorum loca pertenere denescetur, et unc in antea Deo protegente ividem condonaverit inlivato, et exinde fuerit, aut quod ad ipsi sancti et venerabilibus locis datum, vel autfertum fuit, quomodo ividem esse videntur, omnia et in omnibus inlivato offerre visus sum ad ecclesia beatissimi sancti Bartholomei. In tali vero tenore, ut omnia ris ipsa una [Col. 1431B] cum ipsa monasteria sicut regula sancti Benedicti condoce, esse deveat. In tali enim viro capetulo, u unam perordinationem de ipso monasterio beatissimi sancti Bartholomei, vel de eius rectoribus, quomodo est, vel imposterum fuerent, ut predicte Dei ecclesie, ut qui ividem per ipsi ordinatum fuerit per sancto iudicio canonica, vel sancta regula deveat, ut quatenus egenus vidua pauperibus elemosinis faciendum pro remissionem animarum felicissimi Geminiani presbiter, qui tunc antea presens fuerat de ipso monasteria, sed et Autperti, Tatoni, Ratperti, vel nostra facinora, ut novis minime perveniat ad condonationem, omnia ut supra decrevi; volo, ut ipsi sancti monasterii beatissimi Bartholomei, vel ejus deservientibus, qui modo sunt, vel imposterum [Col. 1431C] fuerit, firmiter possedire, avire deveas, ut quatenus ab hac die, ut non ego, qui supra Aivaldu presbiter, non aliquis de heredibus, atque posteris mei unquam ullo tempore aliqua possit inferri molestia, neque molestandum, neque per nullo argumento, ingenio exinde aliquid suptrahendum, neque ad alia ecclesia, neque ad secularia nisi tantum perpetuis temporibus firmum, et stavilitum permaneat ad ipso sancto monasterio beatissimi sancti Bartholomei, sicut supra decretum est. Ecce ut meis taliter fuirum desiderii erga me adimplevit, et ne michi lice facere ullo tempore nolle, quod voluit, sed quod a me facto vel confirmato inviolabiliter confirmare promitto; quam viro [ forte, iuro] cartula remissionis rerum dotalium Lucio notario scrivere rogavit.
[Col. 1431D] Actum Pistoria regnum, et indictione suprascripta. Feliciter.
† Ego Aivaldu presbiter, qui hanc cartula rerum dotalium fieri rogavi, et manu mea propria suscripsi.
† Ego Teudeiat presbiter rogatus ad Aivaldu presbiter testis ss.
Signum † manus Tanichisi quondam Tanolfi rogatus testis.
† Ego Gumperto diaconus rogatus ad Aialdu presbiter testis ss.
† Ego Guidolfo rogatus ad Aialdu presbiter testis ss.
[Col. 1432A] Signum † manus Luitpertuli quondam Chichisi rogatus testis.
Signum † manus Guinefredi quondam Guilifredi rogatus testis.
Ego qui supra Lucio notarius scriptor huius cartule post a testibus roboratam tradita complevi et dedi.
Ego Gualbertus notarius, et judex sacri palatii scriptor autenticum illud vidi, et legi, unde hoc exemplar exemplatum est, et quod inibi scriptum inveni, fideliter exemplavi.
In nomine Domini Dei Salvatoris nostri Jesu Christi die quinto mense Februario regnante domnus Desiderius et Adelghis regibus anno regni eorum in [Col. 1432B] Dei nomine decimo [Col. 1431] decimo, et octavo per indictione quinta feliciter. Gaidoaldus medicus regum cogitante me de omnipotenti misericordia, et remissione anime mee, quoniam vite temporum, et mortis exitum omnipotens Dominus sue [Col. 1431] sua tantummodo modo tanta [Col. 1431] tanta omitt. reservavi notitia, ob hoc ante quam repentinus superveniat interitus, nichil omne [Col. 1431] omnia nostra deveniat disponere, atque . . . . . . . cum venerimus ante tribunal Christi, non nos de neglegentia judicet, sed de bonis operibus gratuletur, ut prius qua [Col. 1431] quam de re ego qui supra Gaidoaldus medicus, dum me previdisse [Col. 1431] previdissem in unc exilio mundi permanente, previdi de rebus meis per decreta loca offerri, et condonare pro anima mea, vel de parentibus meis, ut in perpetuum firmum permaneat ad ecclesiam, et monasterium sancti Bartholomaei, quas [Col. 1432C] foras muros civitatis Pistoriense in propriis rebus meis ad fundamentis construxi, vel eius sancte congregationis Domenico albati, et monachorum, qui inibi congregati esse videntur, aut in antea Deo iuvante [Col. 1431] adjuvante fuerint, qui pro nostris . . . . . . facinoribus die noctuque operibus elemosina tribuere et Dominum deprecare non cessent, et nobis indignis perveniat ad salutem et remedium anime: primum omnium curte in loco, qui voceturus Neure cum omnia adiacentia et pertinentia ad ipsa curte pertinente in integrum simul et alia curte quae dicitur Adosare finibus Lucense cum ea, quae ad ipsa curte [Col. 1431] curtem pertinent in integrum, quam etiam, et curtem in antuniana Lunisiana [Col. 1431] lainiscana ubi et oratorium beatissimi sancti Angeli dedicavimus, necnon et curtem [Col. 1432D] in Barbiano finibus Creti [Col. 1431] greti cum omnia ad ipsa curte pertinente excepto due case due masseritie ad rivo, qui regere vise fuerunt per baronacculo et godisteo qui [Col. 1431] que nobis da Aolfu [Col. 1431] aolfo evenerunt cum familie vel omnia ad ipsa pertinente, nam et alia omnia ad ipsa curte pertinente in integrum seu et curte in Bucardo cum omnia, et in omnibus, quidquid ad ipsa curte pertinent, et ad ipsum venerandum locum dilectissima Rotperga coniuge mea de suis rebus cum mea voluntate inivi [Col. 1431] inibi offerri, et condonare previde [Col. 1431] previdi. tam ipsa, quam et suprascripta curti, quod superius decrevi cum omnia adiacentiam vel pertinentiam [Col. 1433A] seu, [Col. 1433] se case, masseritia [Col. 1433] massarichias, et de aldionibus, vineis, terris, pratis, pascuis, silvis, salectis, stationibus, padulibus [Col. 1433] paludibus cultum, et incultum, movilibus et inmobilibus res seque [Col. 1433] que se moventia omnia, et in omnibus quidquid ad iste curtis vel case pertinent ad ipsum venerabilem locum, vel eius sancte congregationis pro anime mee remedium dono meo, trado, atque offero possidendum, simul etiam et curte mea quod avere [Col. 1433] abere visus sum finibus maritima in locus qui vocatur Cornino cum [Col. 1433] cum adiacentia vel omnia ad eam pertinentem [Col. 1433] pertinentia ad eumdem sanctum convivium offerri, et condonare previdi. In eo modo, ut prepositus, vel rector qui in senodocio meo hic [Col. 1433] ac foras civitate Pistoriense propinquo ipso monasterio positus vel ordinatus fuerit, communiter suus [Col. 1433] sua nutrimina cum [Col. 1433B] ipsius monasterii in eodem loco Cornino pasceret [Col. 1433] pascerent si me ponere debeant. Hec autem omni in tempore [Col. 1433] tempore et que superius ego decrevi ad ipsum sanctum et venerabile locum sit traditum et confirmatum ut ipse abbate vel monachi in ipso monasterio secundum Deum et sanctam regulam vivere et deservire debeant omni in tempore sanctum cenobium confirmandum ut nunquam destruatur set in perpetuum stabilitum permaneat sub nullius hominibus vel matris ecclesie potestas subiacente nisi in suo iure permanente in [Col. 1433] inibi ius spiritualiter et regulariter deserviente et inter se in ipsa congregatione digentis [Col. 1433] eligente abbate, qui in ipso monasterio vel sancta congregatione secundum Deum et sanctam regulam continet regere et ordinare debeant licentiam habeant quem de ipsius monasterii congregatione [Col. 1433C] de inter se in abbate elegerint stabilitum permaneat. Nam non de aliis hominibus vel monasterio non possent [Col. 1433] inibi ordinationem facere aut abbatem ponere nisi qui de ipsa congregatione fuerint sicut sancta regula continet, inivibi [Col. 1433] et inibi abbatem fieri debeant vel si forsitan aliqua necessitate venerit causa in ipsum sanctum monasterium vel eius congregationis volo atque decerno ut si a parte monasterii utilitas fuere et filio meo Gaiprando adiuvare meruerit ipse vel heredibus, meis in ipso monasterio adiutorium prebeas et causam defendas. Nam non amplius nulla imperatione aut quali [Col. 1433] qualibet vere [Col. 1433] re subterendum [Col. 1433] subiacendum nullo modo facere possent. Et dum ego qui supra Gaidoaldus medicus adiuvare metuero in mea sit potestate sicut usque nunc defensandum dum [Col. 1433D] curam impendendo pro eorum difensione nam nulla de ea que inivi a me sunt collata aut unde [Col. 1433] unquam que advenit alique subterendum [Col. 1433] subtraendum est post obitum meum omnia sicut superius decrevi stabilitum permaneat, et nullus de heredibus pro heredibus meis contra hanc meam cartulam dictionis [Col. 1433] donationis seu dispositionis offertionis mee ire quandoque presumas aut alique amplius in ipso monasterio imperatione facere possint [Col. 1434A] nisi eorum utilitas fuisse [Col. 1433] fuisset cause adiutorium prestando. Et hoc volo atque confirmo ut omnia quidquid superius leguntur ad ipsa ecclesia sancti Bartholomei confirmavi vel ipsum monasterium usque nunc possessum sue [Col. 1433] fuerit ut omni in tempore firmum ac stabilitum permaneat. De autem reliqua monasteria vel senodochia hic [Col. 1433] pro Pistoria vel Ticinensis civitate quam et Cassio et reliqua alia loca qui per me ordinata vel constructa sunt ita decrevimus ut per ipsum monasterium sancti Bartholomei [Col. 1433] fiant . . . . ordinata et disposita sic ita ut nullus abbate qui modo est aut postmodum fuere minuandum de ipsa elemosina [Col. 1433] alimonia , aut qualive res inde subtrahendo nisi qualiter scripti [Col. 1433] per scriptum instituemus omni tempore stabilitum permaneat in elemosinis [Col. 1433] alimoniis pauperum. Et [Col. 1434B] si aliquis de ipsis abbatibus prepositi [Col. 1433] prepositis custodibus de ipsa elemosina [Col. 1433] alimonia subtraere [Col. 1433] minuale aut subtrahere voluerint de pecunia aut quales res non habeas licentiam. Et si factum aut subtractum fuere et ad veram causam apparuere filiis vel heredibus meis non permittant exinde minuare aut aliqua subtractione fieri simulque [Col. 1433] et si filius aut heredibus meis exinde minuare de ipsa elemosina [Col. 1433] alimonia sicut a me institutum est aut exinde quali iure [Col. 1433] rem subtraere voluere simili modo non permittat abbatem de ipso monasterio sancti Bartolomei fieri qui modo est aut qui postmodum fuere nisi ambe partim [Col. 1433] partes defensandum curam exinde peragendum ut neque minuatam neque subtractam nullo modo sit elimosina [Col. 1433] ipsa alimonia pauperum. Sed sicut per scripti firmavi in ipsa stabilitate defendatur nulla [Col. 1434C] exinde subripiendo et quis ille immemor contra hanc meam dispositionem et ordinationis cartula rerum sanctorum dotalium ire quandoque presumpserit aut eam irrumpere voluerit in primis iram Dei et omnes [Col. 1433] omnium virtutes [Col. 1433] virtutum celorum archangelorum angelorum prophetarum apostolorum martirum et confessorum incurrant. Insuper socius sibi [Col. 1433] sit Juda Scariotthes qui per amarum osculum Dominum ac redemptor omnium tradidit. Et in tartarum sit consumptus. Ecce ut meis fuerunt desideriis implevi et si qualibet alio iudicatum apparuere in [Col. 1433] nullam in se habeas [Col. 1433] habeat robore [Col. 1433] robur nisi iste [Col. 1433] istud qui [Col. 1433] quod nunc modo confirmavi. Et Gaubertus notarius scribere rogavi.
Actum Pistorie indictione [Col. 1433] et indie ista [Col. 1433] suprascripta feliciter.
Signum domini Gaidualdi medici qui hanc cartulam [Col. 1434D] fieri rogavit et eis [Col. 1433] ei omnia relecta est [Col. 1433] ut sunt complacuit
Signum domni Bautoni decembrone ss [Col. 1433] testis .
Signum domnus Amati de alatione ss. [Col. 1433] alatiano testis Ego Gisilari rogatus ad Gadoaldus medicus testis ss.
Signum domnus Staneches de materno ss [Col. 1433] testis .
Signum domnus. Ansuloni filio quondam Rinfredi testis.
[Col. 1435A] Ego Johannes rogatus ad Gadualdus medicus barpanius [Col. 1435] barbano meo. testis ss.
Ego qui supra Gaubertus scriptor huius cartule post testibus roborata tradita complevi et dedi.
Ego quidem Gerardus notarius autenticum illud vidi et legi quantum legere et discernere potui unde hoc exemplar exemplavi.
In nomine Domini Dei nostri Jesu Christi die nono mense Aprile . . . . . . . Regnante domno Desiderio, et Adelgis anno undecimo et octavo per indictione quinta feliciter. Christi Jesum Domini nostri Jesu Christi assidue nos convenit precepta complere, ut cuius providentia mens nostra adcomodare dignatus est, ipsius auxillante quoniam vitam temporum, et [Col. 1435B] mortis exitum debemus obscripta patefacere, atque adversi sancti et venerabiles locis nos comendandum, ibi volemus festinare ubi semper debemus permanere, ubi iustis et benemerentibus sine fine in gaudio repausare festinant, ut pro his temporalibus rerum nobis omnipotens Dominus centuplum restituere dignetur. Unde modo ego Guinifredi quondam filio quondam Guillipad una cum dilectissimi filiis meis, id est Guillerad, Agrafi unanimiter bona et integra voluntatem nostra do, damus, tradimus, atque offerre visi sumus omnes res, quod nominative dixerimus, de res pecuniola nostra, quod habemus de cura genitori nostris, vel de eorum conquisito, similiter de nostro in aliquantu offerimus in ecclesia oratorio nostro beati Petris, et sancte Marie, quod nos indigni peccatoris [Col. 1435C] in nostro privilegio a fundamentis ereximus, ibidem offerimus, id est in primis case habitationis ubi habitamus, locus, qui appellatur pionte; una, cum solamentu de ipse case, seo curte, ubi ipse ecclesia superposita est una cum orto circa ipse case, seo et prato prope ipse case una cum arboribus, et insuper ibidem damus casa habitationis, quod habere visi sumus, locus, qui appellatur casule, una cum solamento suo, curte, orto, vinea, terra, pratis, pascuis, cultum, et incultum de quidquid ividem modo ad nostra dominatione pertinet in integrum, quod avemus in suprascripto loco, excepto sylva illa, qui fue de ipsa curtes, quod antea dedimus sancti Justis, et insuper dedimus ibidem casa habitationis cum solamento, curte, orto, pratis, pascuis, silvis, salectis, [Col. 1435D] sationibus, cultum, et incultum omnia in integrum, quod abere visi sumus, locus, qui appellatur ducenta, excepto cafagio illo in integrum ad catarattula da padule, quod nobis reservamus, et insuper casa, quod habere visi sumus, quod nobis de Guillerard gastaldio in cambio evenne, locus, qui vocatur Linquantula. admediana, cum omnia de quidquid ad ipsa casa pertenet curte, orto, vinea, terra, pratis, pascuis, cum omnia ad ipsa casa pertenet in integrum, ibidem dedimus, excepto una petias de terra, que fora ipsa clausura est, quod nobis reservamus. Item de case massaricie ividem damus, in [Col. 1436A] tali enim tinore, ut omnes Romani, qui modo sunt, vel eorum heredibus dare debeas per circulo annus per quemque casa sua luminaria in ipsa ecclesia oratorio nostro in valliente tremisse, olleo contra auro de ista tris res una quale habuerit, et massarii ipsi, qui modo sunt, per singulas case, vel heredibus eorum, faciat ad ipsa ecclesia angarias et edumas quattuor per annos, nam nulla reddito, vel angaria, neque via superponendum nullu homo possit, et insuper dedimus ividem silva donnica, qui appellatur Calamecca. Idem case massaricie sunt, in primis casa Godiperti di Calamicca, casa Istavili de Calamecca, casa Gaudimari de Cilonia, excepto silva donnica de Cilonio, casa Crespuli de fremiano, excepto sorte fosculi, qui fue barbano eius, quod nobis reservamus. [Col. 1436B] Suprascripta viro omnia qualiter superius ad ipsa ecclesia per nos datum, et confirmatum est; ipsa omnia volemus, ut aveas ipse sancta Dei virtute oratorio nostro, ut non nos suprascripti Guinifredi, Saxu, Guillerad, Agrafi, non aliquis de heredibus, atque posteris nostris nullatenus habeamus facondia alique de ris ipsa suptraendum, neque da ipsa ecclesia, neque da homini illi, nec in monasterio, ubi per nos contraditum, vel confirmatu fuerit. Sic tamen dicimus, atque decernimus, dum fuerit die vite nostre totorum omnium ris nostra, dum uno de nobis super vixerint, omnia in integrum aveant in sua potestatem, quis de nobis antea uno de altero defunctu fuerit, tunc ille, qui remansere, de portione defunctis faciant lemosina, unde nobis totorum [Col. 1436C] iustum comparuit, ut dum fuerit die vite nostre usofructo, in nostra abeamus potestatem homini libertandum, et omnes trinsecus case, eramentu, firramentu, nutrimentu nobis reservavimus eipso quod super exceptavimus faciendum quodvis bonum, et hoc quod antea dicere debuemus, de portione bellisarj, in ipsa subjaceat, sicut et illa nostra portionem unde, inter nos convinne, quia minime abente filii, vel filie, aut parente, in quem nobis oportum cadere, aut causa nostra commendare, nisi volemus, ut post nostro quandoquidem totorum obito tam ipse ecclesia, quam res pecunia, quod ibidem per nos datum, vel confirmatum est, ut subiaceat in monasterio beatissimi sancti Bartholomei, se ipse abbas Dominico, vel ille, qui pos ipso in ipso monasterio [Col. 1436D] ordinatum fuerit, tam ipsa ecclesia cum omnia ad ipsa ecclesia pertenente, ipsi eam abeant in sua potestatem regendum, gubernandum, sacerdotem vel monachi ividem congregandum, qui ibidem secundum sancta regula habitare et vivere debeas, et pro nostris peccatis, vel de parentibus nostris die noctuque Deo deprecare deveas, ut nobis ad remedio, et salute anime nostre perteneat, et quis ille de heredibus, atque posteris nostris contra ipsa ecclesia, vel ejus deservientis agere, aut causare aut aliquid subtraere, aut controversia facere voluerit, aut rectoris, qui fuere et neglectum posuerit pro [Col. 1437A] nos, orandi, in primis in ira Dei et ipsius sancte virtutis incurrat periculum, et si forsitans aliquis de heredibus, atque posteris nostris contra hanc cartulam agere voluerit, ad da ipso monasterio sancti Bartholomei ris ipsa subtrahere voluerit, componituri sit ad abbas monasterii sancti Bartholomei solidos mille, et post data compositio, et pena ab ipso soluta, presens cartula in sua maneat firmitate quam vero cartula autfertionis ad nos facta Lucio notarius scribere rogavimus.
Actum Pistoria regnum et indictione suprascripta feliciter.
Signum † manus Guinifredi.
Signum † manus Saxoni.
Signum † manus Guillerad.
[Col. 1437B] Signum † manus Agrafi hanc cartula fieri rogavere et ipsorum relecta est.
Signum † manus Lazaro filio quondam Casinduli testis.
Signum † manus Johanni filio quondam Gregori rogatus testis.
Ego Anselmi rogatus ad Guinifredi, saxu, Guillerad, Agrafi testis ss.
Signum † manus Rotpulo filio quondam Ermifredi testis.
Ego † Tachimandu rogatus ad Guinifreddi, ad Saxu, ad Guillerad, Agrafi testis ss.
Ego qui supra Lucio notarius scriptor huius cartule post a testibus roborata, tradita complevi, et dedi.
[Col. 1437C] Ego Gualbertus notarius, et judex sacri palatii scriptor qualiter in autenticum scriptum inveni, fideliter exemplavi.
Exemplar. In nomine Domini, et Salvatoris nostri Jesu Christi die decimo mense Decembrio regnante domno Carolus rex Francorum et Longobardorum, quae in Italia Papia civitate ingressus est, anno secundo, per indictione quarta decima. Feliciter. Fermus clericus filio quondam Austripert, dum me previdisse in infirmitate positum, meus mea de recta in omnibus recte loquendum manifestus sum, eo quod antea jam plures tempus judicavi, et per [Col. 1437D] scripti confirmavi in te Dominicus quondam abbas monasterii beati sancti Bartholomei monasterio, quas bone memorie Austripert genitor meus in suis privilegii nomine dedicavit foras muro civitatis nostrae Pistoriense, vel res inivi firmata set minime poteo cartulas ipsas jungere fieri in te jam dicto abbas, per hanc cartulam confirmo ipso monasterio, qui per ipso genitore meo fuit constructum, adque in honore Domini et sancti beati archangeli Michaeli dedicatum, vel omnes res inivi firmata una cum omne rebus, et pecuniola mea, quidquid in fine Pacciana avere visus sum tam de conquisito, vel ondecunque inivi avere videor omnia una cum ipso monasterio, vel res impertinente, excepto casa, et portione quod Landuloni et Vitali, quod Gumpertulo et Jaculo, omnia in sua proprietate, [Col. 1438A] et libertate avere deveas, faciendum, vel avendum quidquid, aut in quale lex voluerit, et quicquid per ipsi factum fuere omni tempore, in sua permaneat stavilitate eo, quod pro benigno servitio eorum, que erga me inpendere visi sunt, ita eorum a me datum vel pro animabus mei firmari previdi, de autem alia res mea in suprascripto loco Pacciana una cum suprascripto monasterio, vel res inivi firmata, omnia et in omnibus in integrum in te jam dicto Domenicus quondum abbas confirmo, si me omnipotens Dominus de infirmitate ista avvocare jusseci in omnia secundum Deum ordinandum, vel peragendum pro animabus nostris, vel de parentibus meis quidquid melius aut secundum Deum appari fueri ordinandum elemosinandum, tu, vel qui per te [Col. 1438B] inivi fuerit ordinandum, in vestra sit potestate tam ipso monasterio vel res omnia suprascripta, quantum melius, et secundum Deum previderitis, pro animabus nostris dispensandum, vel si alique in judicatum reliquero, simili modo omnia pro anima mea tribuatur, sic tamensi michi omnipotens Dominus prestare iusseri evadendum, omnia, et in omnibus in mea sit potestate avendum, ordinandum faciendum exinde quidquid voluero aut michi bonum fuere, quam iuro forte viro pro vero cartula sicut michi complacue, in te Gautpert notarius scribere rogavi.
Actum Pistoria aput ipso monasterio regnum, et indictione suprascripta.
Signum † manus Fermoni, qui hanc cartula fieri [Col. 1438C] rogave, et propter infirmitate sua menime potue scribere.
Ego Guilipadu presbiter rogatus a Fermo clerico testis ss.
Ego Lazarus diaconus, et notarius rogatus ad Firmus clericus testis ss.
Ego Gisilari rogatus ad Fermo clerico testis ss.
Ego Martinus presbiter rogatus ad Fermo clerico testis suscripsi, et hec rememorare previdi, ut quidquid in omnibus meis aliquid dedi, aut largivi, perscripsi ut omnia in sua permaneant stavilitate.
Ego qui supra Gautpert scriptor huius cartulae, post a testibus rovorate tradita complevi et dedi.
Ego Gualbertus notarius, et judex sacri palatii scriptor, autenticum illud vidi, et legi unde hoc [Col. 1438D] exemplar exemplatum est, et quod inibi scriptum inveni, fideliter exemplavi.
Exemplar. In nomine Domini die decimo mense Julio regnante domino Carulo postquam Papia civitate ingressus est sexto pro indictione secunda feliciter Aufuns quondam filio quondam Bonuti. Dum ex jussione ipsius principis predestinatus essem in partibus illis ambulandum, previdi de rebus meis judicare ut si me Dominus in hunc itiner advocare dignatus fuere, quatinus Dominicus abbas monasterii sancti Bartholomei vendere devea omnes res portio mea in integrum, et omnia pro anima mea in elemosina pauperum ad iuxta Dominum molius previdere [Col. 1439A] tribuatur excepto auliveto, ad quod avere visus sum ad Orbiniano, quod volo, ut aveat monasterio sancti Bartholomei, et de terra vinea, quod avere vissus sum in loco, qui dicitur petianese, et ad sancto Justo omnia quod ad ipsa casa pertenere volo, ut aveat Lucida pl die vite sue, si marito nupta non fuerit, ad usufruendum, et post decessum ejus omnia sit in potestate ipsius abbati, vel ipsius successoribus ad implendum, et faciendum sicut supra decrevimus. Si marito nupta fuere, nulla exinde avere deveas, ut si mihi omnipotens Dominus vita concessere, et ad propria mea regressus fuere, omnia sit in mea sit potestate in antea avendum, iudicandum, faciendum, quod aut qualiter michi placuere, et si filius legittimus de legitima muliere [Col. 1439B] abuero, ipse michi in omnibus heredes exista, et si filia legitima aut filius non habuero, omnia, sicut supra decrevi, adimpleatur, et si aliter judicavero in eo modo permanea, et si forsitans me mors sic preoccupavere, quod aliter a me judicatum non sit, omnia qualiter superius decrevi, et per hanc cartulam judicati mei decrevi in eo modo adimpleatur, stabilitum permaneat, et si ut dixi in hunc itiner mortuus fuero, omnes servi, vel ancellas meas livertare deveat, si ut dixi regressus fuero in mea sit potestate. Unde qualiter michi complacue, hanc cartulam Judicati mei Avundus diaconus scrivere rogavi. Datum Pistoria regnum, et indictione suprascripta.
Signum manus Aufuno, qui hanc cartulam fieri [Col. 1439C] rogave.
Signum manus Gualfuli filio quondam Fabelmi rogatus testis.
Signum Gisilari filio quondam Gisoni rogatus testis.
Signum manus Rachiperti filio quondam Padari rogatus testis.
Ego Selvinus rogatus ad aufusu testis subscripsi.
Signum manus Gregorii Ciavari rogatus testis.
Ego qui supra Avondus scripsi complevi, et dedi.
Ego Gualbertus notarius, et judex sacri palatii scriptor, autenticum illud vidi et legi unde hoc exemplar exemplatum est, et quod inibi scriptum inveni fideliter exemplavi.
In nomine Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi quinto Kal. Magias regnante dominis nostris Carulo, et Pippino filio ejus regibus Francorum, et Longobardorum, hac patricio Romanorum in Italia, quod in Papia civitate ingressus est, anno octavo, et secundo per indictione quinta feliciter. Teuperto et Teuderamus . . . . clerici Barbas, et nepos filii quondam Blancari, et Teuderadus, qui fuit presbiter, manifesti sumus, eo quod ante hos plurimos annos ego Teuperto una cum jam dicto Teuderado, qui fuit presbiter, et germano meo in nostris privilegiis nomine a fundamentis construere, quam et dedicare previdimus ecclesia oratorio in onorem beate semperque virginis Dei genitricis Marie, et beati Petri [Col. 1440A] apostoli Domini nostri Jesu Christi in locus, qui dicitur Croci, et rebus nostris inivi per scripti confirmavimus modo quidem nos jam dicti Teuperto et Deuderemus una cum communi consilio eligimus, et confirmare previdimus in ipso sancto et veneravile loco vel rebus inivi servientibus Dominicus quondam abbas monasterii beati sancti Bartholomei, vel in successoribus suis qualiter subteranos fuerit institutum, dum ad vivere meruerimus omnia in nostra sit potestate regendum, usu fructu vivendum, serbus, vel ancillas nostras, vel omne partenente nostras pro anima nostra livere apsolvendum, vel omne movile res pro anima nostra dandum post hovito quidem quanto nostro decesso Monasterio una cum alia omnia rebus, nostra sit in potestate, et ordinatione [Col. 1440B] tua iam dictus Domenicus abbas, vel de subcessoribus tuis comanente ad ecclesia beati sancti Bartholomei secondum Deum monachus, aut monacas ordinandum regulario, ordine permanendum regendum, helemosinandum pro peccatis nostris, vel de parentibus nostris defunctis Deum deprecandum, ut dixerimus secondum Deum et regulariter permanendum omni tempore sub imperatione, et potestate tua iam dicto Domenicus abbas, vel de subcessoribus tuis permaneant; de autem Austriconda domna, et genitrice mea Teudeiam, volo et per hanc cartulam confirmo, ut si me supervixeret, ut diebus vitae suae in usufructu avere deveas de illa mea ratione ex omnibus medietate ajutandum, et desciviendum ad ipsa ecclesia, et si ejus fuere voluntas, [Col. 1440C] accipiendum da ipsas abbas, quomodo per tempus evadere aut sine necessitate vivere possit, si eius fuere volumtas, recipiendum res ipsa sit in potestate de ipsa ecclesia, vel ipsius abbas, vel de subcessoribus ejus, sicut supra dixemus, ordinandum, et omnia pro animabus nostris pertractandum, et si hec recipere noluere, sicut dixi ex omnibus rebus meis in usu fructu medietate in sua aveat potestate, post hovito ejus permaneat in ipsa ecclesia, sicut supra decrevimus. Similiter volomus, et per hanc cartulam confirmamus in te, Gisolfo clerico, ut si nos supervixeris, ut regendum, usu fruindum sine qualiued atione, in tua proprietate pro animabus nostris avere deveas, casa et portio rebus tuis. [Col. 1440D] Similiter volumus, et confirmamus in te, Teupulo, actore nostro, ut si nos supervixeris, die vite suae pro medella animabus nostris datione illa de casa. Guntuloni, et Octaloni, tivi avendum, vel in omnia occurrendum et post hovito decesso vestro omnia res ipsa sit in potestate de ipsa ecclesia, vel ordinatione suprascriptorum abbatibus, et omne acquisitum nostrum, quod acquistauimus, aut in antea acquirere potuerimus, in ipsa ecclesia vel ordinatione de iam dicto abbate Domenicus vel subcissoribus eius permanea, sicut supra dixemus, secondum Deum et regulari ordine permanendum, et ordinandum usque in sempiternum anteposito omnes personas hominibus, et movile res, quidquid modo avemus aut in antea de mouile res acquistare potuerimus, [Col. 1441A] quod in nostra reservavimus potestate, avendum vel faciendum quidquid voluerimus, et adhuc volumus, et per certulam confirmamus in te iam dicto Domenicus abbas, vel in subcessoribus tuis, ut quidquid de homiminibus pertenentibus nostris, aut de mouile res nostras sine judicata causa post decesso nostro resteterit, ut omnia pro anima nostra hominibus liveandum, et movile res nostras pro anima nostra dispensandum, in vestra sit potestate faciendum, et nulla sit detenentia ad hec faciendum, vel per cartula livertas in ipsis hominibus confirmandum quidem volomus, et per hanc cartulam confirmamus, ut aveant filii quondam Maurechioli, et Pertualdi in fundu Ischliniano post nostrum decessum de terra arva modico uno, et in tantum sit sui [Col. 1441B] contentus: nam alia omnia, qualiter superius legitur, omni tempore stauilitum permaneat, et nullus de heredibus pro heredibus nostris contra hanc cartulam in aliquo possit inferri molestia, sed sicut supra legitur, omnia in sua permaneat stavilitate, et ne nos lite facere ullo tempore, nolle quod volumus, sed quod ad nos semel factum, vel conscriptum est, inviolaviliter conservare et subsistere volumus, et hanc cartulam Gautperto notario scrivere rogavimus.
Actum Pistoria ad casa avitationis nostra in predicto loco Croci, regno, et indictione suprascripta feliciter.
Ego Teuderam notarius, qui hanc cartulam ordinationis, et confirmationis manu mess. et fieri rogavi.
Ego Gisilari rogatus a Teuperto, et Teuderamo testis ss.
[Col. 1141C] Ego Fuso rogatus a Tecperto, et Teuderamo testis ss.
Ego Austrifons clericus rogatus a Teuperto, et Tuederamo notario testis ss.
Ego Johannis presbiter rogatus a Teuperto, et Tuederamo clerici testis ss.
Ego Avuondus diaconus rogatus a Teuderam, et Teuperto Barba et nepote testis ss.
Ego qui supra Gautperto scriptor huius cartule post a testibus rovorata, tradita complevi et dedi.
Exemplar. In nomine Domini die septimo mense Magio, anno regni domini Caruli, postquam civitate Papia ingressus est, decimo, et domno Pipino filio [Col. 1441D] eius anno tertio, indictione septima feliciter. Manifestus sum ego Falco clerico filio quondam Falcualdi, eo quod ante os plurimos annos obbligationem facta habui una cum Amicastu barbanu meo, ut per nullo argumenti ingenio, nec ego, nec meis heredibus sine premisso ejus, vel de ipsius heredibus, de rebus nostris alienare aut obligare deveremus, et dum ipsa obligatione, seu dotis, quas ipse Amicastu fecit in ecclesia beati sancti Georgii, in tua Domenico abbas monasterii sancti Bartholomei devenisse potestate, et dominatione consideravi, quia in nullo alio possum aliquid de rebus meis dare, nisi in ipsa ecclesia beatissimi sancti Georgii, ubi prenominatus Amicastu fuerat confirmatus, et rebus suis per dotis [Col. 1442A] firmaret. Ideo ego indignus odie in Dei nomine do, dono, trado, offero in ipsum sanctum et veneravilem locum omnem modicam rebus meas, quidquid nunc presenti die avere visus sum tam casa avitationis mea, que est erga fluvio Umbrone, vinea, terra, pratis, pascuis, silvis, salectis, sationibus, pumiferis, fructiferis et infructiferis, cultum atque incultum, omnia quicquid avere vissus sum, in ipsum sanctum locum offerri, condonare previdi, una cum dilectissimi Gisilari, et Castiprand filii mei qui sup potestate sanctae regulae et tuae dominationi, qui supra Domenico abbati, in ipsa sancta ecclesia et monasterii beati sancti Bartholomei in avitu monachorum, vivere, et deservire deveat, sicut sancta convenit regula, in palla altarii offerri previdi ipsi filii mei in [Col. 1442B] ipsum sanctum cenubium monasterii sancti Bartholomaei, ut inibi diebus suis monachica deveat vivere vita, sup potestate vestra, domno Domenico abbate, vel vestris successoribus, ut per vestra preceptione secundum Deo, et sancta regula vivere et Domino deservire, per ipsas modica res mea tam movile quam et inmovile, omnia in ipsum sanctum et veneravilem locum offerri et condonare previdi, ut omnia in tua, qui supra, Domenico abbati, vel de successoribus suis, sit potestate avendum, ordinandum, qualiter iuxta Deum et sancta regula nobis bono animo fuerit stabilitum, permaneat, sicut et iam ante os annos tibi Domenico abbati vel in ipsum sanctum monasterio beati sancti Bartolomei per cartis voluminatam dotes, quam et alia monimina facta [Col. 1442C] in sancto Georgio, tradedi atque dedi, ut omnia iuxta ipsi doti, quas inivi parentibus meis, vel ipse. Amicastu facti habuerunt, per vestra ordinatione, et sancta congregatione hujus monasterii sancti Bartolomei esset ordinatum, ipsa ecclesia sancti Georgii omni tempore stabilitum permaneat, et Arundus diaconus scrivere rogavi.
Actu ad Umbrone, casa avitationis mea, regnum et indictione suprascripta feliciter.
Signum † manus Falconi clerico, qui hanc cartulam fieri rogave, et nomen suum et signum cruci manibus suis fece, et eis relecta complacue.
† Signum manus Altipert filio quondam Fratri rogatus testis.
[Col. 1442D] Signum † manus Pranduli filio quondam Finandi testis.
Signum † manus Pranduli filio quondam Bauti rogatus testis.
Signum † manus Fusoli filio quondam Bautoni rogatus testis.
Signum † Adunald filio quondam Achiput Coppi rogatus testis.
Signum † manus Gloriosi de Cucciano rogatus testis.
Ego Guilleradu clerico rogatus ad Falco clerico testis suscripsi.
Ego qui supra Avundus scriptor post a testibus roborata tradita complevi et dedi.
[Col. 1443A] Ego Gualbertus notarius et judex sacri palatii scriptor autenticum illud vidi, et legi unde hoc [Col. 1444A] exemplar exemplatum est, et quod inibi scriptum inveni, fideliter exemplavi.
Ordo rerum
- NOTITIA HISTORICA, ex Fabric. 9
- Alia NOTITIA, ex Galland. Ibid.
- Sancti Galli sermo habitus Constantiae. 13
- APPENDIX.—EPIGRAMMATA SEU HYMNI SACRI ANTIQUORUM PATRUM MONASTERII SANCTI GALLI: BERNARDI, COLUMBANI, ECKERARDI, HARTMANNI, NOTKERI BALBULI, NOTKERI MEDICI, RATPERTI, STRABI GALLI FULDENSIS, TUTELONIS, WALDRAMMI, ANONYMORUM, A CANISIO PRIMUM EX VETUSTISSIMIS MSS. COD. SANCTI GALLI EDITA. 25
- Canisius ad lectorem. Ibid.
- In hymnos sacros divi Galli Patrum praefatio Jodoci Metzleri, 27
- Basnagii de his carminibus observatio. Ibid.
- Epigrammata seu hymni sacri. 29
- Versus Hartmanni monachi sancti Galli ante Evangelium canendi. Ibid.
- Ejusdem Hartmanni de natali Innocentium, ad processionem. 31
- Ejusdem Hartmanni de eadem festivitate. Ibid.
- Ejusdem Hartmanni litaniae, ad processionem diebus Dominicis. 32
- Carmen Sapphicum cujusdam monachi sancti Galli anonymi. 33
- Litaniae anonymi cujusdam Patris sancti Galli. 34
- Item etiam anonymi alia. 35
- Versus Ratperti de festivitate sancti Galli. Ibid.
- Notker Lantberto fratri salutem.—Quid singulae litterae in superscriptione significent cantilenae, prout potui, juxta tuam petitionem explanare curavi. 37
- Nota Canisii. Ibid.
- Litania Ratperti ad processionem diebus Dominicis, ex Ms. 39
- Ejusdem Ratperti ad Eucharistiam sumendam. 40
- Versus ad regem suscipiendum, ut arbitror, ejusdem Ratperti. Ibid.
- Item de Veteri Testamento. Ibid.
- Notkeri Magistri. Ibid.
- Ratperti, ad reginam suscipiendam. 41
- Ad descensum fontis. Ibid.
- Notkeri Magistri, cognomento Balbuli, litania rhythmica. 42
- Hymnus Notkeri Magistri, cognomento Balbuli, de sancto Columbano ad utrasque vesperas et ad laudes. 43
- Versus Hartmanni ad suscipiendum regem. Ibid.
- Waldrammi decani. 44
- Item de quo supra. Ibid.
- Versus Ratperti de sancto Magno. Ibid.
- Versus ad solemnem per campos et montes processionem de reliquiis sancti Galli, ibi tum praesentibus, ex eodem. 46
- Item de quo supra, anonymi, etc. Ibid.
- De sancto Magno. 47
- Invitatio sancti Magni, anonymi. 48
- Notkeri physici, seu zabionis, hymnus de una virgine. Ibid.
- Eckerhardi decani hymnus de simplice confessore. Ibid.
- De eodem sancto Gallo anonymi hymnus, quotannis in ejus solemne cantari solitus. 49
- Notkeri medici doctoris (ut eum antiquissimus Defunctorum liber appellat) excellentissimi hymnus de sancto Othmaro usitatus etiam. Ibid.
- Sancti Notkeri cognomento Balbuli ad Luitwardum abbatem Bobiensem, archicapellanum, Caesaris prolectorem (ut ipse loquitur) mitissimi Galli, conclusio dedicatoria prioris partis sacrarum sequentiarum. 50
- De Spiritu sancto, anonymi (Ex vetustissimo Codice). Ibid.
- Carminis de sancto Stephano fragmentum anonymi. 51
- Fragmentum carminis sancti Tutelonis. Ibid.
- De Epiphania. Ibid.
- [Col. 1444] Fragmentum de Nativitate, anonymi. 51
- Aliud de sancta Agnete. 52
- Item tropus alius de Resurrectione Domini. Ibid.
- Item versus alii vetustissimi de sancto Notkero. Ibid.
- De sancto Joanne evangelista. Ibid.
- Anonymi, de Epiphania exponens lectionem Isaiae, Surge, illum. 53
- Tropus de Nativitate. 54
- Alius de sancto Joanne evangelista. Ibid.
- Alius de Epiphania Domini. Ibid.
- Nota Canisii. Ibid.
- Versus in Nativitate Domini canendi in processionibus. 53
- In Epiphania. Ibid.
- In festivitate sancti Othmari, versus ad processionem. Ibid.
- In susceptione principis. 56
- D P. N. Notkeri Balbuli hymnus de omnibus sanctis cantari solitus. 57
- Ejusdem sancti Notkeri ad Ruodbertum episcopum met. hymni IV, de vita et miraculis protomartyris Stephani. 58
- Hymnus primus de passione sancti Stephani. Ibid.
- Hymnus secundus de Revelatione corporis sancti Stephani. 59
- Hymnus tertius de miraculis ipsius in Africa ostensis. 60
- Hymnus quartus de miraculis ejusdem in Cismarinis partibus. 61
- Fragmentum carminis sancti Notkeri de psalmodia. 62
- Memoriale reverendissimi D. Bernardi abbatis Secundi, quod dedit cuidam fratri monacho, cum eum ad Academiam litterarum causa mitteret. Ibid.
- Tabula insigniorum mansionum monasterii sancti Galli. 63
- De abbatia Grimaldo abbati exstructa. 65
- De templo sancti Othmari. Ibid.
- Strabi Galli monachi Fuld., discipuli Rabani, dedicatoria hortuli sui, ad Grimaldum abbatem. Ibid.
- Ymmoni fratri, postea abbati, Eckerhardus de lege dictamen ornandi. 66
- Item alias eidem aliqua. Ibid.
- In nolam capituli versus antiqui. Ibid.
- Versus ex Codice Vitae sanctorum Galli, Oth. et Wib. quem Herimannus abbas, vel per se, vel per alium, multo cum auro paravit. 67
- De sancta Wyborada sanctimoniale virgine prophetissa, martyre. 69
- D. P. N. Notkeri versus in sanctum Gallum. Ibid.
- Rescripta Hartmanni ad epistolam Notkeri sibi prolatam. 70
- Principium libri II de Vita sancti Galli a D. P. N. Notkero metrice scripta. 71
- NOTITIA HISTORICA. 71
- Jacobi Sirmondi admonitio ad lectorem de epistolis sancti Theodori. 75
- EPISTOLA PRIMA synodica Theodori papae I, ad Paulum patriarcham Constantinopolitanum. 75
- EPIST. II, ad episcopos qui consecraverunt Paulum patriarcham Constantinopolitanum propter Pyrrhum ex patriarcha. 81
- EPIST. III, Ecclesiarum Africanarum ad sanctum Theodorum Romanum pontificem. 81
- EPIST. IV, Victoris Carthaginensis episcopi ad sanctum Theodorum Romanum pontificem. 85
- EPIST. V, Pauli Constantinopolitani ad sanctum Theodorum Romanum pontificem. 91
- EPIST. VI, sancti Theodori, pontificis Romani, ad Bobiense monasterium privilegium. 99
- NOTITIA HISTORICA. 103
- EPISTOLA UNICA Mauri Ravennatensis archiepiscopi ad [Col. 1445] Martinum pontificem Romanum adversus Monothelitarum haeresim. 103
- NOTITIA HISTORICA ex Mansi. 105
- Alia NOTITIA HISTORICA. Ejusdem sancti Martini passio excerpta ex cujusdam Christianissimi epistola directa qui sunt in Occidente, seu Romae et in Africa, orthodoxis Patribus. 111
- EPISTOLAE. 119
- EPISTOLA PRIMA, encyclica, Martini papae et synodi Romanae ad omnes Christi fideles. 119
- EPIST. II, Martini papae ad Amandum episcopum Trajectensem.—Dissuadet ne episcopatum abdicet, mittit acta synodi Romanae, ut ab episcopis Galliae, congregata synodo, confirmentur; monet ut Sigeberto regi suggerat de mittendis in urbem episcopis, qui legatione ad imperatorem fungantur. 135
- EPIST. III, ad Constantem imperatorem.—Nuntiat Monothelitarum haeresim in concilio, cujus acta transmittit, damnatam, ipsumque ad eamdem haeresim damnandam hortatur. 137
- EPIST. IV, ad Ecclesiam Carthaginensem.—Probat fidei confessionem quam miserant; ad eamdem tuendam ipsos excitat; acta concilii Lateranensis contra Monothelitas exponit. 145
- EPIST. V, ad Joannem episcopum Philadelphiae.—Constituit eum in Oriente vicarium cum potestate constituendi episcopos et presbyteros, lapsosque ad fidem redeuntes in pristino dignitatis gradu collocandi; improbat Macedonii et Petri electionem ab haereticis factam; mittit acta concilii publicanda. 153
- EPIST. VI, ad Theodorum episcopum Esbuntiorum.—Ostendit eum sua confessione haereticorum furorem repressisse, et ad obediendum Joanni Philadelphiae episcopo, quem constituerat vicarium, hortatur. 163
- EPIST. VII, ad Antonium episcopum Bacatorum.—Cum jam resipuerit, ut in fide catholica persistat, et Philadelphiae episcopo pareat, eum admonet. 165
- EPIST. VIII, ad Georgium archimandritam monasterii sancti Theodosii.—Laudat eum ob apostolicae sedis ministrum defensum, et ut Philadelphorum episcopo obediat. 167
- EPIST. IX, ad Pantaleonem.—Absolutum fuisse Dorensem episcopum falso ab eo delatum, peccasse illos per quos a tum est quo minus sedis apostolicae auctoritatem receperit episcopos et presbyteros ordinandi, et quid cum his qui non canonice in patriarchatu Jerosolymitano electi fuerant agendum. 169
- EPIST. X, ad Petrum, illustrem virum.—Commendatur ejus vitae integritas, hortaturque ut vicario suo faveat. 173
- EPIST. XI, ad Ecclesiam Jerosolymitanam et Antiochenam.—Nuntiat Monothelitarum haeresim in concilio fuisse damnatam, ordinationemque Macedonii Antiochiae, et Petri Alexandrinae perperam esse actam. Ut in fide catholica persistant, et Joanni vicario, cui dictae synodi acta misit, obediant. 175
- EPIST. XII, ad Thessalonicensem episcopum.—Cum non modo, ut promiserat, non resipuerit, verum eo auctore apostolicae sedis apocrisiarii in haeresim fuerint inducti, anathematizatur et deponitur. 181
- EPIST. XIII, ad Ecclesiam Thessalonicensium.—De Pauli damnatione, ejusque haeresi fugienda. 191
- EPIST. XIV, ad Theodorum.—Commemorat ea quae Romae passus est, cum inde a Calliopa exarcho vi abreptus, Constantinopolim missus est. 197
- EPIST. XV, ad Theodorum.—Ejusdem argumenti cum praecedente. 199
- EPIST. XVI, ad quemdam sibi charissimum.—De exsilii sui calamitate. 201
- EPIST. XVII.—Ejusdem argumenti cum superiore. 203
- PRIVILEGIA TRIA. 205
- PRIVILEGIUM PRIMUM,—Quo sanctus Martinus Resbacense monasterium sub sua defensione suscipit, et ei concessas immunitates confirmat (an. 648). 205
- PRIVILEG. II,—A sancto Martino papa I concessum Blandiniensi monasterio (an. 649). 208
- PRIVILEG. III,—A sancto Martino papa I concessum Eluonensi monasterio (an. 649). 209
- NOTITIA HISTORICA. 211
- EPISTOLA sancti Galli ad sanctum Desiderium. 211
- NOTITIA HISTORICA. 211
- EPISTOLA PRIMA sancti Pauli Virodunensis episcopi ad sanctum Desiderium. 213
- [Col. 1446] EPIST. II, ejusdem ad eumdem. 213
- NOTITIA HISTORICA. 213
- EPISTOLA Rauracii Nivernensis episcopi ad sanctum Desiderium. 213
- NOTITIA HISTORICA. 213
- EPISTOLA Felicis Lemovicensis episcopi ad sanctum Desiderium. 215
- NOTITIA HISTORICA. 215
- EPISTOLA sancti Palladii Antissiodorensis episcopi ad sanctum Desiderium. 215
- NOTITIA HISTORICA. 217
- EPISTOLA Constantii Albigensis episcopi ad sanctum Desiderium. 217
- NOTITIA HISTORICA. 217
- EPISTOLA sancti Abbonis ad sanctum Desiderium. 217
- NOTITIA HISTORICA. 217
- VITA sancti Desiderii Cadurcensis episcopi et confessoris. 219
- CAPUT PRIMUM. 219
- CAP. II. 220
- CAP. III. 221
- CAP. IV. 222
- CAP. V. 223
- CAP. VI. 224
- CAP. VII. 225
- CAP. VIII. 226
- CAP. IX. 227
- CAP. X. 229
- CAP. XI. 230
- CAP. XII. 231
- CAP. XIII. 231
- CAP. XIV. 232
- CAP. XV. 232
- CAP. XVI. 234
- CAP. XVII. 235
- CAP. XVIII. 237
- CAP. XIX. 238
- INCIPIUNT MIRACULA.
- MIRACULUM PRIMUM. 239
- MIRAC. II. 240
- MIRAC. III. 240
- MIRAC. IV. 240
- MIRAC. V. 241
- MIRAC. VI. 241
- MIRAC. VII. 242
- MIRAC. VIII. 242
- MIRAC. IX. 242
- MIRAC. X. 242
- MIRAC. XI. 242
- MIRAC. XII. 243
- Epilogus. Ibid.
- In Desiderii epistolas Canisii monitum. 245
- J. Basnagii observationes in Vita Desiderii episcopi ejusque ordinatore Severo Sulpitio, et epistolis quae hic eduntur. Ibid.
- EPISTOLAE. 247
- LIBER PRIMUS.—DESIDERII EPISTOLAE AD DIVERSOS. Ibid.
- EPISTOLA PRIMA, Desiderii ad Salustium episcopum. Ibid.
- EPIST. II, Desiderii ad Grimoaldum. 249
- EPIST. III, Desiderii ad Sigebertum regem. Ibid.
- EPIST. IV, ejusdem ad eumdem. 250
- EPIST. V, Desiderii ad Dagobertum regem. Ibid.
- EPIST. VI, Desiderii ad Grimoaldum, praepositum palatii. 251
- EPIST. VII, Desiderii ad Medoaldum, Trevericae urbis episcopum. Ibid.
- EPIST. VIII, Desiderii ad Chodulfum. 252
- EPIST. IX, Desiderii ad Abbonem. 253
- EPIST. X, Desiderii ad Dadonem episcopum. Ibid.
- EPIST. XI, Desiderii ad Paulum episcopum 254
- EPIST. XII, Desiderii ad Sulpitium. Ibid.
- EPIST. XIII, Desiderii ad Caesarium. 255
- EPIST. XIV, Desiderii ad quamdam sanctimonialem. Ibid.
- EPIST. XV, Desiderii ad Felicem Narbonae urbis episcopunt. 256
- [Col. 1447] EPIST. XVI, Desiderii ad episcopos, comites, tribunos, defensores, centenos et homines publica vel ecclesiastica agentes, pro Untedio commendatitia. 258
- LIBER II.—DIVERSORUM PONTIFICUM AD DESIDERIUM EPISTOLAE. 257
- EPISTOLA PRIMA, Sulpitii ad Desiderium Ibid.
- EPIST. II, Bertigisli abbatis ad Desiderium, cum adhuc laicus in palatio degeret. Ibid.
- EPIST. III, Aniulti episcopi ad Desiderium. 258
- EPIST. IV, Constantii et Dadonis episcoporum ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. V, Sulpitii ad Verum Rutente [ Leg. Rutenae] episcopum. 259
- EPIST. VI, Elegii ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. VII, Rauracii ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. VIII, eadem ac epist. XVI, lib. I. 260
- EPIST. IX, Sigeberti regis ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. X, Sulpitii ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. XI, Pauli ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. XII, ejusdem ad eumdem. 261
- EPIST. XIII, Abbonis ad Desiderium. 262
- EPIST. XIV, Chaenulfi ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. XV, Constantini ad Desiderium. 263
- EPIST. XVI, Veri ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. XVII, Sigeberti regis ad Desiderium. 264
- EPIST. XVIII, Palladii episcopi ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. XIX, Veri ad Desiderium. 265
- EPIST. XX, Galli ad Desiderium. Ibid.
- EPIST. XXI, Felicis ad Desiderium. 266
- Fragmentum testamenti Desiderii Cadurcensis episcopi. 265
- NOTITIA HISTORICA. 267
- Observatio critica in sancti Donati regulam. 271
- De sancto Donato Vesontionensi ejusque regula veterum testimonia. Ibid.
- Sancti Donati Vesontionensis episcopi REGULA AD VIRGINES. 273
- Prologus. Ibid.
- CAPUT PRIMUM.—Qualis debeat esse abbatissa. Ibid.
- CAP. II.—De adhibendis ad consilium sororibus. 275
- CAP. III.—Quae sunt instrumenta bonorum operum. 276
- CAP. IV.—Qualis esse debeat abbatissa. 277
- CAP. V.—De praeposita monasterii. Ibid.
- CAP. VI.—Ut quae ad conversionem venerit non statim recipiatur. Ibid.
- CAP. VII.—De his quae, relictis maritis, ad monasterium veniunt, qualiter recipiuntur. 278
- CAP. VIII.—Ut nulli liceat rem propriam possidere. Ibid.
- CAP. IX.—Ut nemo peculiare opus sine jussione faciat. Ibid.
- CAP. X.—Ut nulla despiciat sororem suam. 279
- CAP. XI.—Ut nulli liceat semotam habere mansionem. Ibid.
- CAP. XII.—Qualiter senes aut infirmae gubernandae sint. Ibid.
- CAP. XIII.—Qualiter ad officium divinum curratur. 280
- CAP. XIV.—De his quae ad opus Dei vel ad mensam tarde occurrerint. Ibid.
- CAP. XV.—De significanda hora operis Dei. Ibid.
- CAP. XVI.—De oratorio monasterii. Ibid.
- CAP. XVII.—De disciplina psallendi in oratorio. 281
- CAP. XVIII.—De reverentia orationis. Ibid.
- CAP. XIX.—Qualiter silentio studere debeant sorores. Ibid.
- CAP. XX.—Quando vacent lectioni. Ibid.
- CAP. XXI.—Si omnes aequaliter debent necessaria accipere. 282
- CAP. XXII.—Qualis debet esse ancilla Dei dum castigatur. Ibid.
- CAP. XXIII.—Qualiter ad confessionem omnibus diebus veniant. Ibid.
- CAP. XXIV.—De his quae ad lectum suum aliquid occultare praesumpserint. Ibid.
- CAP. XXV.—De his quae non custodierint benedictionem ad mensam, et caetera similia. 283
- CAP. XXVI.—De his quae in coquina aliquid effuderint. Ibid.
- CAP. XXVII.—De his quae sine oratione egrediuntur domo. Ibid.
- CAP. XXVIII.—Quae profert fabulas otiosas ad aliam, et quae se excusaverit, et dicit consilium contra consilium. Ibid.
- CAP. XXIX.—De his quae reprehendunt aliarum opera, [Col. 1448] et caetera similia. 283
- CAP. XXX.—De his quae cum praeposita sua superbe contendunt. 284
- CAP. XXXI.—De his quae non postulant veniam correctae, et caetera similia. Ibid.
- CAP. XXXII.—Ut nulla alterius teneat manum, nec juvenculae se invicem appellent. Ibid.
- CAP. XXXIII.—Ut sedentes ad mensam taceant. Ibid.
- CAP. XXXIV.—Qualiter aut quibus temporibus genua flectantur. Ibid.
- CAP. XXXV.—Ut jurare omnino non liceat. 285
- CAP. XXXVI.—De Quadragesimae observatione. Ibid.
- CAP. XXXVII.—Quot sunt gradus humilitatis. Ibid.
- CAP. XXXVIII. 286
- CAP. XXXIX. Ibid.
- CAP. XL. Ibid.
- CAP. XLI. Ibid.
- CAP. XLII. 287
- CAP. XLIII. Ibid.
- CAP. XLIV. Ibid.
- CAP. XLV. Ibid.
- CAP. XLVI. Ibid.
- CAP. XLVII. Ibid.
- CAP. XLVIII. Ibid.
- CAP. XLIX.—De taciturnitate. 288
- CAP. L.—De custodia oculorum. Ibid.
- CAP. LI.—Ut peccatum alterius non celetur. Ibid.
- CAP. LII.—Ut inter se litigare vel convicia dicere non debeant. 289
- CAP. LIII.—Ut nulla a parentibus suis sine jussione aliquid accipiat. 290
- CAP. LIV.—Ut nulla cujuslibet alterius filiam in baptismo excipiat. Ibid.
- CAP. LV.—Qualiter provisores monasterii, vel reliqui viri, intra monasterium debeant introire. Ibid.
- CAP. LVI.—Ut neque matronae saeculares ingredi permittantur, vel puellae. Ibid.
- CAP. LVII.—Qualiter abbatissa in salutatorium ad salutandum exeat, vel qualiter ancillae Domini suos parentes debeant salutare. 291
- CAP. LVIII.—Ut convivium nulli praeparetur. 291
- CAP. LIX.—Ne abbatissa extra congregationem reficiat. 291
- CAP. LX.—Quales ad posticium eligi debeant. 292
- CAP LXI.—De cellaria monasterii qualiter esse debeat. 292
- CAP. LXII.—De ferramentis, aut aliis rebus monasterii, vel vestibus. 293
- CAP. LXIII.—Ut ornamenta, vel varia opera in monasterio non fiant. 293
- CAP. LXIV.—Ut capita qua mensura ligentur. 293
- CAP. LXV.—Quomodo dormire debent. 293
- CAP. LXVI.—De ordine congregationis. 293
- CAP. LXVII.—De septimanariis coquinae. 294
- CAP. LXVIII.—Si sorori impossibilia injungantur. 294
- CAP. LXIX.—Qualis debet esse modus excommunicationis. 294
- CAP. LXX.—De gravioribus culpis. 295
- CAP. LXXI.—De his quae junguntur sine jussione excommunicatis. 295
- CAP. LXXII.—Qualis debet esse sollicitudo circa excommunicatas. 293
- CAP. LXXIII.—De his quae saepius correctae non emendaverint. 295
- CAP. LXXIV.—Ut non praesumat altera aliam defendere. 296
- CAP. LXXV.—De ordine quo psallere debeant. 296
- CAP. LXXVI.—Quibus horis reficiant sorores. 296
- CAP. LXXVII.—De electione abbatissae. 297
- NOTITIA HISTORICA. 297
- CHARTA qua sanctus Landericus, episcopus Parisiensis, immunitates concedit monasterio sancti Dionysii (an. 652). 299
- NOTITIA HISTORICA. 301
- VITA sancti Sigeberti regis, auctore Sigeberto monacho Gemblacensi. 303
- CAPUT PRIMUM.—Sancti Sigeberti majores, nativitas. 303
- CAP. II.—Baptismus, educatio. 305
- CAP. III.—Regnum Austrasiorum. Obitus Dagoberti. 308
- CAP. IV.—Sancti Pipini obitus. Majordomus Grimoaldus. Bellum Thuringicum. 309
- [Col. 1449] CAP. V.—Monasteria dotata, eleemosynae, mors, sepultura. 311
- ANALECTA de Sigeberto rege ex variis auctoribus. 313
- § I.—Sancti Sigeberti uxor Imnechildis, filius Dagobertus rex Austrasiorum; neptis sancta Irmina, abnepos sanctus Gregorius Ultrajectinus, aliique a sancto Sigeberto prognati. 313
- § II.—Monasteria exstructa, dotata. 316
- PROLEGOMENA ad sancti Sigeberti diplomata. 317
- § I.—Diplomata sincera. 317
- § II.—Diploma spurium unicum. 319
- EPISTOLAE ET DIPLOMATA. 319
- EPISTOLA PRIMA, ad sanctum Desiderium Cadurcensem episcopum. 319
- EPIST. II, ejusdem ad eumdem. 319
- DIPLOMA PRIMUM, quo Sigebertus monasterium Consagonguidinense condit, et ibi Remaclum abbatem constituit (an. 644). 319
- DIPLOMA II, quo Sigebertus dona confert monasteriis Stabulensi et Malmundariensi (an. 651). 321
- DIPLOMA III, quo Sigebertus cellas sancti Hilarii et sancti Eucharii, ecclesiae Trevirensi sancti Petri violenter ablatas, restituit (an. 653). 323
- DIPLOMA IV, quo Sigebertus rex omnium proventuum suorum in pago Spirensi decimam partem ecclesiae Spirensi ascribit (circa an. 653). 324
- APPENDIX ad sanctum Sigebertum. 325
- CHARTA qua Grimoaldus donat monasteriis Stabulensi et Malmundariensi villam Germaniacum (an. 650). 325
- VITA sancti Livini episcopi et martyris, auctore Bonifacio coaevo. 326
- Mabillonii observationes praeviae. 326
- Prologus auctoris. 326
- Incipit vita. 329
- EPISTOLA sancti Livini episcopi et martyris ad Florbertum Gandae abbatem. 345
- PROLEGOMENA. 347
- NOTITIA HISTORICA. 347
- VITA sancti Eugenii III. 353
- SANCTI EUGENII III EPISCOPI TOLETANI OPUSCULORUM PARS PRIMA.—MISCELLANEA. 357
- Monitum ad lectorem. 357
- PRAEFATIO. 359
- I. Oratio ad Deum. 359
- II. Commonitio mortalitatis humanae. 359
- III. De mentis humanae mutabilitate. 360
- IV. De bono pacis. 360
- V. Contra ebrietatem. 360
- VI. Contra crapulam. 360
- VII. De basilica sanctorum decem et octo martyrum. 361
- VIII. De basilica sancti Vincentii in Caesaraugusta, ubi dicitur cruor ejus effluxisse. 361
- IX. De basilica sancti Aemiliani. 361
- X. In basilica sancti Felicis quae est in Tutanesio. 361
- XI. Querimonia aegritudinis propriae. 362
- XII. Lamentum de adventu propriae senectutis. 362
- XIII. Ejusdem metro trochaico de brevitate hujus vitae. 364
- XIV. Sancti Eugenii episcopi Toletani epitaphium proprium. 365
- XV. Item aliud. 365
- XVI. Item aliud. 365
- XVII. Domni Evantii. 365
- XVIII. Pacis redintegratio. 365
- XIX. Heptametrum de primordio mundi. 365
- XX. Monosticha de decem plagis Aegypti. 366
- XXI. De inventoribus litterarum. 366
- XXII. De animantibus ambigenis. 366
- XXIII. Ad Joannem. 366
- XXIV. Ad Eusicium presbyterum. 366
- XXV. Ad quemdam familiarem. 367
- XXVI. Item ad eumdem. 367
- XXVII. Item ad eumdem. 367
- XXVIII. Versus de tempore. 367
- XXIX. Versus supra lectum. 367
- XXX. Versus de aestate. 368
- XXXI. De morte conjugis Chindasvinti regis. 368
- DRACONTII HEXAEMERON A SANCTO EUGENIO JUSSU REGIS EMENDATUM. 369
- EPISTOLA sancti Eugenii ad Chindasvintum regem. 369
- PRAEFATIO. 369
- LIBER PRIMUS. 371
- LIBER II, AD THEODOSIUM JUNIOREM AUGUSTUM.—Hoc [Col. 1450] sequenti libello auctoris satisfactio continetur, qua ab omnipotente. Deo veniam petit, ne praecedenti carmine aliquid incautus errasset. Dein Theodosio Juniori Augusto precem defert, cur de triumphis illius eodem opere tacuisset. 383
- Monosticha recapitulationis septimi diei a beato Eugenio in fine libri Dracontii adjicienda. 388
- SANCTI EUGENII III EPISCOPI TOLETANI OPUSCULORUM PARS II.—SEQUUNTUR MISCELLANEA. 389
- Lectori admonitio. 389
- I. Item aliud Eugenii epitaphium. 389
- II. Item tetrasticha in senectam. 389
- III. Versus supra lectum. 389
- IV. Item aliud. 389
- V. Distichon Philomelaicum. 389
- VI. Item. 389
- VII. Item dialogon tetrastichon. 389
- VIII. Item carmen Philomelaicum. 390
- IX. De ulmis, et passeribus. 390
- X. De jurgio quod accidit. 390
- XI. De partibus humani corporis. 391
- XII. De Phoenice ave. 391
- XIII. De Alcione. 391
- XIV. De hirundine. 391
- XV. De turture. 391
- XVI. De pavone. 391
- XVII. De avibus loquacibus. 391
- XVIII. De bubone. 391
- XIX. De echitna pisciculo. 391
- XX. De stellione. 391
- XXI. Asyndeton de quinque sensibus. 391
- XXII. De temporibus anni. 391
- XXIII. Distichon prognosticon. 392
- XXIV. Item prognosticon. 392
- XXV. De glacie. 392
- XXVI. Aenigma. 392
- XXVII. De gagathe lapide. 392
- XXVIII. De magnete. 392
- XXIX. De asbeston. 392
- XXX. De adamante. 392
- XXXI. De speculari. 392
- XXXII. De citri qualitate. 392
- XXXIII. In disco argenteo. 392
- XXXIV. In vase salario. 392
- XXXV. In fibulam matronilem. 392
- XXXVI. In columnam parvulam. 392
- XXXVII. De arula. 392
- XXXVIII. Interrogatio pro coeli qualitate; responsio pro serenitate; item pro nubilo; item cum coelum mistum est. 392
- XXXIX. De qualitate ventorum. 392
- XL. Ad Calidam. 393
- XLI. Ad Sabana. 393
- XLII. Conclusio. 393
- XLIII. De superbia et humilitate. 393
- PROVERBIA. 393
- XLIV. De frontis indicio. 393
- XLV. Proverb. II. 393
- XLVI. Proverb. III. 393
- XLVII. Proverb. IV. 393
- XLVIII. Proverb. V. 393
- XLIX. Proverb. VI. 393
- L. Proverb. VII. 393
- LI. Proverb. VIII. 393
- LII. SENTENTIAE SEPTEM. 393
- DISTICHON DIVERSUM. 394
- LIII. Distich. I. 394
- LIV. Distich. II. 394
- LV. Distich. III. 394
- LVI. Distich. IV. 394
- LVII. Distich. V. 394
- LVIII. Monostichon. 394
- LIX. Versus in bibliotheca. 394
- LX. De dilectione. 395
- LXI. De timore. 395
- LXII. De observandis mandatis Domini. 395
- LXIII. De sapientia. 395
- LXIV. De prudentia. 396
- LXV. De simplicitate. 396
- LXVI. De patientia. 396
- LXVII. De judicio. 396
- LXVIII. De justitia. 396
- LXIX. De misericordia. 396
- LXX. De decimis dandis. 396
- LXXI. De thesauro in coelo collocando. 397
- LXXII. De defendendo pupillos et viduas. 397
- LXXIII. De avaritia. 397
- [Col. 1451] LXXIV. De pace. 397
- LXXV. De zelo bono. 397
- LXXVI. De clementia. 397
- LXXVII. De consilio. 397
- LXXVIII. De praesidio Domini. 397
- LXXIX. De oratione. 398
- LXXX. De sacerdotibus. 398
- LXXXI. De pontificibus. 398
- LXXXII. De presbyteris. 399
- LXXXIII. De admonendo monachos. 399
- LXXXIV. De judicibus. 399
- EPITAPHIA. 399
- LXXXV. Epitaphium Chindasvinto regi conscriptum. 399
- LXXXVI. Epitaphium Nicolao avo. 400
- LXXXVII. Epitaphium Evantio. 400
- LXXXVIII. Epitaphium Basillae. 400
- LXXXIX. Fragmentum epitaphii. 400
- APPENDIX AD SECUNDAM PARTEM SANCTI EUGENII OPUSCULORUM. 401
- Monitum. 401
- I. In lecto regis. 401
- II. Epitaphium conjugale glorioso domino Reccesvintho regi. 401
- III. Idilion. 401
- IV. Versi in ecclesia sancti Joannis. 402
- V. Fragmentum hymni in laudem sancti Dionysii Areopagitae sancto Eugenio III ab aliquibus ascripti. 402
- SANCTI EUGENII EPISCOPI TOLETANI OPUSCULORUM TERTIA PARS.—EPISTOLAE QUATUOR. 403
- EPISTOLA PRIMA, sancti Eugenii III ad Braulionem. 403
- EPIST. II, Braulionis ad Eugenium. 404
- EPIST. III, Eugenii ad Protasium Tarraconensem. 411
- EPIST. IV, Taionis episcopi Caesaraugustani ad Eugenium. 413
- NOTITIA HISTORICA. 417
- OPUSCULA. 421
- EPISTOLA de beata Echeria. 421
- Epitameron consummationis libri hujus. 425
- DE VANA SAECULI SAPIENTIA. 425
- DICTA beati Valerii ad beatum Donadeum scripta.—De Maximo monacho, qui Valerio visionem propriam retulit de paradisi amoenitate et de lamentis baratri. 431
- —De Bonello monacho, cui revelatio inferni facta est, et se apud Legionensem civitatem ad sanctorum martyrum corpora retruxit, ac ibidem dum haec Valerius scriberet permanebat. 433
- —De coelesti revelatione, facta Baldario qui sancto Fructuoso in opere lapideo deserviebat, et adhuc in vivis erat. 435
- —De monachorum poenitentia. 436
- —De genere monachorum. 437
- VALERII NARRATIONES superius memorato Patri nostro Donadeo. 439
- Ordo querimonie praefatio discriminis. 439
- REPLICATIO SERMONUM A PRIMA CONVERSIONE. 447
- Quod de superioribus querimoniis residuum sequitur. 455
- DE NOVAE VITAE INSTITUTIONE. 457
- VITA SANCTI FRUCTUOSI BRACARENSIS EPISCOPI. 457
- Mabillonii observationes praeviae. 457
- Incipit vita vel memoratio mirabiliorum quae Deus per boni obsequii famulatum sanctissimi Fructuosi episcopi ad corroborandam fidem credentium statuit ad salutem. 459
- Prologus. 459
- CAPUT PRIMUM.—Regio ortus genere, fit clericus. Deum habet vindicem. 460
- CAP. II.—Monasterium Complutense exstruit. 461
- CAP. III.—Secedit in solitudinem. 462
- CAP. IV.—A venatoris ictu servatur illaesus. 462
- CAP. V.—Monasteria varia aedificat. 462
- CAP. VI.—Mare tranat absque navi. Monasterium in insula condit. 462
- CAP. VII.—Multos ad se trahit. 463
- CAP. VIII.—Recapitulatio. 463
- CAP. IX.—A graculis proditur. 463
- CAP. X.—Damulam venatoribus subductam habet familiarem. 463
- CAP. XI.—Rustici violentas manus signo crucis compescit. 464
- CAP. XII.—Codices in aquam mersos intactos recuperat. 465
- CAP. XIII.—Sublatis remis navem orando flectit. 465
- CAP. XIV.—Commodum tempus praedicit. Coenobium in Gaditana insula erigit. 466
- CAP. XV.—Omnes ad se trahens, a rege impeditur. 466
- [Col. 1452] CAP. XVI.—Benedictae cellam parat. 466
- CAP. XVII.—Benedicta socias congregat. A marito frustra repetitur. Moritur. 467
- CAP. XVIII.—Fructuosus nunquam sine fructu. 467
- CAP. XIX.—Orientem clam petiturus retinetur. 468
- CAP. XX.—Pontifex factus, monachi habitum et mores servat. 468
- CAP. XXI.—Coenobiis construendis immoritur. 468
- CAP. XXII.—Mortis praescius obit. 468
- NOTITIA HISTORICA. 469
- CHARTA sancti Annemundi ad Lugdunense sancti Petri monasterium. 473
- Brequigny monitum. 473
- NOTITIA HISTORICA. 473
- EPISTOLA ad sanctum Desiderium Cadurcensem episcopum. 473
- NOTITIA HISTORICA in sanctum Eligium. 473
- NOTITIA HISTORICA in sanctum Audoenum. 475
- VITA SANCTI ELIGII EPISCOPI NOVIOMENSIS, A SANCTO AUDOENO ROTHOMAGENSI EPISCOPO SCRIPTA. 477
- Monitum in Vitam sancti Eligii. 477
- Beati Audoeni prologus. 479
- LIBER PRIMUS. 481
- CAPUT PRIMUM.—De prosapia sancti Eligii et loco nativitatis ejus. 481
- CAP. II.—De praesagio quod sensit mater de puero. 481
- CAP. III.—De moribus quibus optimis accrescebat. 482
- CAP. IV.—Relicta patria, Franciam petiit. 482
- CAP. V.—Quo ordine ad notitiam regis pervenit. 482
- CAP. VI.—Eidem rex juramentum extorquere nisus est. 483
- CAP. VII.—Quo ordine poenitentiam gesserit. 484
- CAP. VIII.—Divinitus remissionis indicium accepit. 485
- CAP. IX.—De morte Clotarii, et quanta familiaritate habitus sit apud principes. 486
- CAP. X.—Quanto studio in Dei timore et misericordiae operibus profecerit. 487
- CAP. XI.—Quantum pauperibus et peregrinis praebuerit obsequium. 489
- CAP. XII.—Descriptio habitus et formae ejus; et jugitas orationis. 490
- CAP. XIII.—Britanniam adiens pacem cum principe fecit. 491
- CAP. XIV.—Apud regem Dagobertum quidquid poposcisset obtinebat. 492
- CAP. XV.—Quo ordine monasterium Solemniacense aedificavit. 492
- CAP. XVI.—Qua instantia regularem disciplinam in eodem monasterio custodivit. 493
- CAP. XVII.—Quo ordine Parisiis ancillarum Dei construxit monasterium. 494
- CAP. XVIII.—Beatorum Pauli et Martialis fundavit ecclesias; et de carcere aperto. 495
- CAP. XIX.—De incendio urbis Parisiacae. 496
- CAP. XX.—Quanto studio quotidie in melius vir sanctus profecerit. 496
- CAP. XXI.—Quo ordine coenobia peragraverit. 497
- CAP. XXII.—Quod pedestri labore ad loca sancta properavit, et de cura egenorum. 498
- CAP. XXIII.—In natali sancti Dionysii claudum sanavit. 499
- CAP. XXIV.—Manum aridam jocabiliter sanavit. 500
- CAP. XXV.—Ex modico vini plures pauperes potavit. 500
- CAP. XXVI.—Contractum in basilica sancti Germani sanat. 501
- CAP. XXVII.—Gamapio vico claudum erexit. 501
- CAP. XXVIII.—De metallo auri in sinu reperto. 502
- CAP. XXIX.—De caeco Parisiis illuminato. 502
- CAP. XXX.—De basilica vastata, et spoliis restitutis. 503
- CAP. XXXI.—De homine seminece vitae restituto. 503
- CAP. XXXII.—Quod multas fabricavit tumbas. 504
- CAP. XXXIII.—De morte Dagoberti regis, et concilio apud urbem Romam sub papa Martino. 505
- CAP. XXXIV.—De multimodis Martini papae tormentis, ejusque vita per martyrium finita. 505
- CAP. XXXV.—De concilio apud Aurelianos Galliae urbem, et haeretico a finibus Galliae expulso. 506
- CAP. XXXVI.—Quod plures apostatas vir sanctus astutia sua deprehendit atque notavit. 507
- CAP. XXXVII.—Quantam semper dilectionem erga [Col. 1453] pauperes habuerit. 507
- CAP. XXXVIII.—Quanta bonitate peregrinos fovit, quantumque profecerit. 508
- CAP. XXXIX.—Laus ejus prolixius habita. 509
- CAP. XL.—Epilogus. 510
- LIBER II. 510
- PRAEFATIO. 510
- CAPUT PRIMUM.—De haeresi Simoniaca Gallias pervagante. 511
- CAP. II.—De ordinatione episcopatus ejus. 511
- CAP. III.—Quanta instantia plebem commissam traxit ad viam salutis. 513
- CAP. IV.—De laude ejus prolixe descripta. 514
- CAP. V.—De coenobio Noviomo constructo. 515
- CAP. VI.—De multis ab eo sanctorum prolatis corporibus, et de inventione sancti Quintini. 515
- CAP. VII.—De inventione sancti Piatonis aliorumque sanctorum. 517
- CAP. VIII.—Quanto labore apud barbaros desudavit. 518
- CAP. IX.—Qua doctrina in populo polleret, quibus praecipue floreret virtutibus. 519
- CAP. X.—In provinciae partes daemoniacum liberavit. 520
- CAP. XI.—Quomodo in villa Ampucio daemoniosam liberavit. 520
- CAP. XII.—Ut cognitam in spiritu causam furti indicavit. 520
- CAP. XIII.—Qua demum institutione semetipsum excoluit. 521
- CAP. XIV.—Ut patriam revisens Bituricas, reos carcere liberavit. 522
- CAP. XV.—Quibus monitis exhortans evangelizabat populo. 524
- CAP. XVI.—Qua pulchre exhortationem terminans, populo contestabatur. 550
- CAP. XVII.—De miraculo vini, ubi vas vacuum post repletum invenitur. 551
- CAP. XVIII.—Quanta severitas ejus verbum comitaretur, et de interitu infausti viri. 552
- CAP. XIX.—De potentatu verbi, et de daemoniacis liberatis. 553
- CAP. XX.—Quod in basilica quadam cursum vel oblationem interdicit celebrari. 554
- CAP. XXI.—Arbuscula nucarii arefacta. 555
- CAP. XXII.—Daemoniaci ad ejus imperium siluerunt. 556
- CAP. XXIII.—Ut famulum a ficta sanavit. 556
- CAP. XXIV.—Levitam a lateris dolore sanavit. 556
- CAP. XXV.—De presbytero ab eo sanato. 556
- CAP. XXVI.—De gratia prophetiae eidem collata, et de morte Erchenoaldi. 557
- CAP. XXVII.—De morte Flavadi ab eo ante praedicta. 558
- CAP. XXVIII.—De visione episcopatus Simplicii. 558
- CAP. XXIX.—De visione dispersionis coenobii. 559
- CAP. XXX.—Cuidam Dei famulo futura praedixit. 559
- CAP. XXXI.—Ortum Lotharii regis olim praedixit, et alia plura. 560
- CAP. XXXII.—Quanta moderatione se vir sanctus dispensabat, et quod populis exemplum dabat. 561
- CAP. XXXIII.—Obitum suum dudum praedixit. 562
- CAP. XXXIV.—Quo ordine a saeculo migravit. 565
- CAP. XXXV.—Valedictio et oratio ultima, et de miraculo egredientis animae viso. 565
- CAP. XXXVI.—Sanguis ex naribus ejus fluxit, et corpus ejus magno pondere aggravatur. 567
- CAP. XXXVII.—Pompa funeris ejus, et laus beatitudinis. 568
- CAP. XXXVIII.—De virtutibus quibus post obitum claruit. 570
- CAP. XXXIX.—Ut cuidam cellano apparens miraculum declaravit. 571
- CAP. XL.—Ut cuidam in palatio visus reginam commonere praecepit. 571
- CAP. XLI.—De sepulcro ejus sudante. 572
- CAP. XLII.—De medicina ex liquore provisa. 572
- CAP. XLIII.—Quidam vinitor super ejus morte exsultans percussus est. 573
- CAP. XLIV.—Quod vincti rei contra ejus basilicam solvantur. 574
- CAP. XLV.—De catena ante ejus sepulcrum rupta. 574
- CAP. XLVI.—De equo sancti. 574
- CAP. XLVII.—De miraculis in transmigratione corporis ejus ostensis. 575
- CAP. XLVIII.—De caecis, et puella sanata. 576
- CAP. XLIX.—De miraculo in cecindillo ostenso. 576
- CAP. L.—De puero contracto sanato. 577
- CAP. LI.—De femina muta et caeca sanata. 578
- CAP. LII.—De alia puella similiter muta ab eo sanata. [Col. 1454] 578
- CAP. LIII.—De clade Parisiis, et vocatione aureae abbatissae. 578
- CAP. LIV.—De portento Garifredo praeostenso. 579
- CAP. LV.—De puero Ebroini filio sanato. 579
- CAP. LVI.—De viro perjuro cujus viscera diffusa sunt. 580
- CAP. LVII.—De interitu viri qui agrum basilicae invasit. 580
- CAP. LVIII.—Item de alio perjurante mortuo. 581
- CAP. LIX.—De homine rabioso sanato. 581
- CAP. LX.—De muliere a pustula sanata. 581
- CAP. LXI.—De interitu filii qui patrem criminabatur. 582
- CAP. LXII.—De leproso mundato. 583
- CAP. LXIII.—De claudo sanato. 583
- CAP. LXIV.—De fure in basilica comprehenso. 584
- CAP. LXV.—Vir beatus cuidam nimis anxio et auxilium a se poscenti apparuit. 584
- CAP. LXVI.—De monacho a pustula sanato. 585
- CAP. LXVII.—De miraculo reliquiarum Turonis ostenso. 585
- CAP. LXVIII.—Simillimum Noviono signum praemonstratum. 586
- CAP. LXIX.—De monacho per amphibalum sanato. 586
- CAP. LXX.—Item de alio a tertiano typo sanato. 587
- CAP. LXXI.—Clericus quidam sancti pignora venditans incendio circumvallatur. 587
- CAP. LXXII.—De caeco et claudo sanatis. 587
- CAP. LXXIII.—De levita sanato. 588
- CAP. LXXIV.—De monacho a dolore pedis sanato. 588
- CAP. LXXV.—De miraculis ad lectum ejus ostensis. 588
- CAP. LXXVI.—De correctione regis Lotharii et dolore ab eo sublato. 589
- CAP. LXXVII.—Puella perjurans defungitur. 590
- CAP. LXXVIII.—De miraculo similiter ad alium ejus lectum ostenso. 590
- CAP. LXXIX.—De multimodis miraculorum signis quae quotidie ad ejus ostenduntur memoriam. 596
- CAP. LXXX.—Apologeticum. 591
- EPISTOLA Audoeni ad Rodobertum. 591
- EPISTOLA Rodoberti ad eumdem Audoenum. 591
- HOMILIAE SANCTI ELIGII. 593
- HOMILIA PRIMA, in Natali die Domini.—De pace servanda et de eleemosyna. 593
- HOMIL. II, in die Purificationis sanctae Mariae.—De Evangelio et de usu luminarium. 597
- HOMIL. III, in Quadragesima.—De jejunii laudibus. 603
- HOMIL. IV, in Coena Domini—De eo quod Christus lavit pedes apostolorum, et de poenitentium reconciliatione. 607
- HOMIL. V, in Coena Domini.—De sacrificio Abrahae et Isaac. 611
- HOMIL. VI, in Coena Domini.—De non procrastinando in agenda poenitentia. 612
- HOMIL. VII, ad publice poenitentes, ut serio poeniteant; ad caeteros vero, de illorum reconciliatione gratias Deo agant. 613
- HOMIL. VIII, in die Coenae Domini.—Ad clerum, plebem et publice poenitentes. 614
- HOMIL. IX, de vulnerato Samaritano. 627
- HOMIL. X, in Coena Domini.—De mysteriis ejusdem diei. 628
- HOMIL. XI, in Coena Domini.—Ad populum, deinde et ad poenitentes. 630
- HOMIL. XII, in die Coenae Domini.—De vera charitate ad populum. 638
- HOMIL. XIII, in die Coenae Domini.—De filio prodigo, ad poenitentes. 639
- HOMIL. XIV. 643
- HOMIL. XV. 646
- HOMIL. XVI. 650
- Maii monitum. 653
- SERMO ad regem. 653
- EPISTOLAE SANCTORUM ELIGII ET AUDOENI. 657
- EPISTOLA sancti Eligii ad sanctum Desiderium Cadurcensem episcopum. 657
- CHARTA sancti Eligii, qua ecclesiae a se conditae in agro Solemniacensi donat ipsum agrum Solemniacensem, ea lege ut ibi habitantes regulam teneant sancti Benedicti et sancti Columbanii (an. 631). 657
- VERSUS sancti Audoeni de sanctis Menardo et Gildardo. 661
- NOTITIA HISTORICA in sanctam Balthildem. 661
- [Col. 1455] Prologus in Vitam sanctae Balthildis. 665
- VITA sanctae Balthildis ab auctore anonymo ejus aequali scripta. 667
- Appendix ex interpolatore post praedicta. 675
- PROLEGOMENA.—Ad Clodovei II diplomata. 677
- § I.—Diplomata sincera. 677
- § II.—Diplomata spuria. 679
- DIPLOMATA SINCERA. 681
- DIPLOMA PRIMUM.—Clodoveus, rex Francorum, terram de Cotiraco, in Cameliacensi pago, a Dagoberto concessam monasterio sancti Dionysii, confirmat (an. 640). 681
- DIPLOMA II.—Clodoveus II, rex Francorum privilegia confirmat ab episcopo Parisiensi Landerico concessa monasterio sancti Dionysii, et dona eidem collata aut conferenda illibata permanere jubet (an. 653). 681
- DIPLOMA III.—Clodovei, regis Francorum, suggerente matrona Amathilde emissum. 685
- DIPLOMATA SPURIA. 685
- DIPLOMA PRIMUM.—Quo Clodoveus II, rex Francorum, castrum Bagaudarum donat Blidegisillo, ad construendum monasterium quod Fossatense dictum fuit (an. 638). 685
- DIPLOMA II.—Quo Clodoveus II, rex Francorum, possessiones monachorum insulae Barbarae confirmat, et eis dona confert (an. 640). 688
- DIPLOMA III.—Quo Clodoveus II Francorum rex, villas plurimas et alia dona monasterio sancti Dionysii confert aut asserit (an. 644). 690
- NOTITIA HISTORICA. 691
- MARCULFI MONACHI FORMULARUM LIBRI DUO. 693
- PRAEFATIO BIGNONII. 693
- Prologus auctoris, seu epistola dedicatoria. 695
- Capitula operis hujus. 697
- LIBER PRIMUS. 697
- CAPUT PRIMUM.—De privilegio. 697
- CAP. II.—Concessio regis ad hoc privilegium. 699
- CAP. III.—Emunitas regia. 701
- CAP. IV.—Confirmatio de emunitate. 702
- CAP. V.—Praeceptum de episcopatu. 704
- CAP. VI.—Indiculus regis ad episcopum ut alium benedicat. 704
- CAP. VII.—Concessio civium pro episcopatu. 705
- CAP. VIII.—Charta de ducatu, patriciatu, vel comitatu. 705
- CAP. IX.—Indiculus ad alium regem, cum legatio dirigitur et verbis suggeritur commendatitiis. 706
- CAP. X.—Rescriptio ad regem. 706
- CAP. XI.—Tractoria legatorum vel minima facienda ad istius instar. 706
- CAP. XII.—Praeceptum donationis. 707
- CAP. XIII.—Praeceptum de Laesiwerpo per manum regis. 708
- CAP. XIV.—Prologi de cessionibus regalibus. 709
- CAP. XV.—Cessio ad locum sanctum. 709
- CAP. XVI.—Confirmatio. 710
- CAP. XVII.—Confirmatio pro saecularibus viris. 710
- CAP. XVIII.—De regis antustrione. 711
- CAP. XIX.—Praeceptum de clericatu. 712
- CAP. XX.—De divisione ubi regis accesserit missus. 712
- CAP. XXI.—De causis alterius recipiendis. 712
- CAP. XXII.—Praeceptum denariale. 713
- CAP. XXIII.—Charta de causa suspensa. 713
- CAP. XXIV.—Charta de Mundeburde regis et principis. 714
- CAP. XXV.—Prologus de regis judicio, cum de magna re duo causantur simul. 714
- CAP. XXVI.—Indiculus commonitorius ad episcopum. 715
- CAP. XXVII.—Item indiculus ad episcopum pro aliis astringendis. 715
- CAP. XXVIII.—Charta audientialis. 716
- CAP. XXIX.—Indiculus ad laicum. 716
- CAP. XXX.—Commutatio cum rege. 717
- CAP. XXXI.—Confirmatio regis de omni corpore facultatis. 717
- CAP. XXXII.—Si aliquis contra regis voluntatem egerit, securitas qui eum persequi jusserit. 718
- CAP. XXXIII.—Praeceptum quorum ab hostibus vel alio modo fuerint instrumenta incensa. 719
- CAP. XXXIV.—Relatio pagensium ad regem directa. 719
- CAP. XXXV.—Confirmatio de omni corpore facultatis monasterii. 720
- CAP. XXXVI.—Ut causas auctorum assumendi suorum aliquis licentiam habeat. 721
- [Col. 1456] CAP. XXXVII.—Judicium evinditale. 722
- CAP. XXXVIII.—Charta paricla. 723
- CAP. XXXIX.—Ut pro nativitate regis ingenui relaxentur. 724
- CAP. XL.—Ut Leude Samio promittantur regi. 724
- Capitula de chartis pagensibus. 724
- LIBER II, SEU DE CHARTIS PAGENSIBUS. 725
- CAPUT PRIMUM.—De magna re, qui vult Xenodochium aut monasterium construere. 725
- CAP. II, prologus.—Qui de grandi causa fecit donationem. 728
- Item alius prologus. 728
- Prologus de clerico qui in monasterio tonsuratur. et suam rem ad ipsum locum donat. 728
- Item prologus. 729
- Item prologus. 729
- Item prologus. 729
- CAP. III.—Item alius prologus cum ipsa donatione ad hoc opus. 729
- CAP. IV.—Cessio a die praesente ad ecclesiam. 731
- CAP. V.—Precaria de ipsa villa dum vivit. 732
- CAP. VI.—Donatio de parva re ad ecclesiam. 732
- CAP. VII.—Charta donationis inter virum et feminam de eorum rebus. 733
- CAP. VIII—Item alia sine aliqua minutione. 734
- CAP. IX.—Charta obnoxiationis a patre in filiis facta. 734
- CAP. X.—Epistola cum in loco filiorum nepotes instituuntur ab avo. 735
- CAP. XI.—Charta qui suo nepote aliquid meliorare voluerit. 736
- CAP. XII.—Ut filia cum fratribus in paterna succedat alode. 736
- CAP. XIII.—Si quis extraneum hominem in loco filiorum adoptaverit. 737
- CAP. XIV.—Pactum inter parentes de eorum haereditate. 737
- CAP. XV.—Libellus dotis. 738
- CAP. XVI.—Si aliquis puellam invitam traxerit. 738
- CAP. XVII.—Qualiter in uno volumine testamentum duarum personarum condatur. 739
- CAP. XVIII.—Securitas pro homicidio facta. 741
- CAP. XIX.—Venditio de villa. 742
- CAP. XX.—Venditio de area infra civitatem. 742
- CAP. XXI.—Venditio de campo. 742
- CAP. XXII.—Venditio de servo aut ancilla. 743
- CAP. XXIII—Concambium de villis. 743
- CAP. XXIV.—Concambium de terra aut vinea. 744
- CAP. XXV.—Cautiones diverso modo factae. 744
- CAP. XXVI.—Item alia. 744
- CAP. XXVII.—Item alia. 745
- CAP. XXVIII.—Qui se in servitio alterius obnoxiat. 745
- CAP. XXIX.—Charta de agnatione si servus ingenuam trahit. 745
- CAP. XXX.—Libellus repudii. 746
- CAP. XXXI.—Mandatum. 747
- CAP. XXXII. Incipiunt ingenuitates diverso modo factae.—Ingenuitas a die praesenti. 747
- CAP. XXXIII.—Item ingenuitas alio modo post discessum. 748
- CAP. XXXIV.—Item alia adhuc alio modo. 748
- CAP. XXXV.—Evacuatoria. 748
- CAP. XXXVI.—Si aliquis servo suo gasindo suo aliquid concedere voluerit. 749
- CAP. XXXVII.—Gesta juxta consuetudinem Romanorum, qualiter donationes vel testamenta legantur. 749
- CAP. XXXVIII.—Textus mandati. 750
- CAP. XXXIX.—Epistola si aliqui rem ecclesiae ad usum habeant, et de sua proprietate aliquid donent. 750
- CAP. XL.—Praestaria de re ecclesiae ab episcopi facta. 751
- CAP. XLI.—Si quis rem alterius quam excolit ad proprietatem habere vult et non potest, et postea eam precaverit. 752
- CAP. XLII.—Indiculus episcopi, qui ad alium in resurrectione Domini eulogias dirigit. 752
- CAP. XLIII.—Rescriptio ad episcopum. 762
- CAP. XLIV.—Quomodo episcopus in Nativitate Domini ad regem, reginam, vel ad episcopum, visitationis dirigit scriptum. 753
- CAP. XLV.—Item alia de Nativitate Domini. 753
- CAP. XLVI.—Commendatitiae litterae ad episcopum notum. 753
- CAP. XLVII.—Item commendatitiae ad abbatem notum. 754
- CAP. XLVIII.—Supplicaturio pro eo qui in monasterio conversare desiderat. 754
- [Col. 1457] CAP. XLIX.—Indiculus generalis ad omnes homines. 755
- CAP. L.—Indiculus commendatitius ad viros illustres laicos. 755
- CAP. LI.—Indiculus ad homines potentes palatinos, maxime ad cognitos sibi. 755
- CAP. LII.—Qualiter ex ordinatione regis, pro nativitate filii sui domesticus de villa regis per suam epistolam relaxat ingenuos. 756
- APPENDIX AD FORMULAS MARCULFI. 757
- FORMULAE VETERES INCERTI AUCTORIS. 757
- I.—Notitia de colono evindicato. 757
- II.—Charta sacramentalis. 757
- III.—Notitia de servo. 758
- IV.—Judicium evindicatum de colono. 759
- V.—Notitia de colona evindicata. 759
- VI.—Notitia de servo quem colonus comparat. 759
- VII.—Notitia de terra evindicata. 760
- VIII.—Ingenuitas. 760
- IX.—Mandatum. 761
- X.—Tracturia pro itinere peragendo. 761
- XI.—Cessio ad ecclesiam a novo aedificatam. 762
- XII.—Litterae commendatitiae. 762
- XIII.—Ingenuitas. 763
- XIV.—Venditio. 764
- XV.—Cautio. 764
- XVI.—Obnoxiatio. 764
- XVII.—Commutationes de terris. 765
- XVIII.—Charta agnationis. 765
- XIX.—Traditoria de terra. 766
- XX.—Traditoria de venditione [ Al., de manso vel terra]. 766
- XXI.—Notitia de servo. 766
- XXII.—Notitia de jactivis. 766
- XXIII.—Securitas. 766
- XXIV.—Charta denarialis ante regem. 767
- XXV.—Mandatum. 767
- XXVI.—Cessio ad ecclesiam. 767
- XXVII.—Precaria. 767
- XXVIII.—Praestaria ad ecclesia. 768
- XXIX.—Notitia de homine forbatudo. 768
- XXX.—Indiculus regalis. 769
- XXXI.—Item alius indiculus. 769
- XXXII.—Notitia de colonitio. 769
- XXXIII.—Notitia sacramentalis. 769
- XXXIV.—Notitia de herbas maleficas. 770
- XXXV.—Cessio. 770
- XXXVI.—Evacuatoria. 770
- XXXVII.—Libellum dotis. 771
- XXXVIII.—Indiculus regalis. 771
- XXXIX.—Aequalentia, vel pactum. 771
- XL.—Donatio ad casam Dei. 772
- XLI.—Precaria ad casa Dei. 772
- XLII.—Praestaria. 773
- XLIII.—Tradituria de terra. 773
- XLIV.—Emunitas sanctorum. 773
- XLV.—Indiculum regale. 774
- XLVI.—Relatum quod dicitur apennis. 775
- XLVII.—Hereditoria. 775
- XLVIII.—Redemptionale. 776
- XLIX—Heredetoria. 776
- L.—Cautio de vinea. 776
- LI.—Securitas. 777
- LII.—Donatio ad filios. 777
- LIII.—Mandatum. 778
- LIV.—Heredituria [ Al., gesta]. 778
- LV.—Epistola. 778
- LVI.—Gesta manumissionis. 778
- LVII.—Traditoria. 780
- LVIII.—Obnoxiatio. 780
- FORMULAE SIRMONDICAE, sive Formulae veteres secundum legem Romanam, primo editae ex Codice clarissimi viri Jacobi Sirmondi. 780
- I.—Donatio ecclesiae. 779
- Item alio modo. 779
- II.—Mandatum. 781
- III.—Gesta. 781
- IV.—Cessio. 781
- V.—Venditio. 782
- VI.—Obligatio. 782
- VII.—Precaturia. 782
- VIII.—Item venditio. 783
- IX.—Venditio de servo. 783
- X.—Venditio de semetipso, qualiter homo liber venundetur. 783
- XI.—Epistola collectionis. 784
- XII.—Ingenuitas. 784
- XIII.—Cautio. 784
- [Col. 1458] XIV.—Donatio in sponsa facta. 785
- XV.—Traditio ad sponsam. 785
- XVI.—Charta in puellam facta ab eo qui illam invitam traxerit. 785
- XVII.—Donatio inter virum et uxorem; tamen gestis sit alligata. 786
- XVIII.—Item alio modo. 786
- XIX.—Libellum repudii. 787
- XX.—Mandatum qualiter maritus negotium uxoris prosequatur. 787
- XXI.—Charta qualiter pater filium vel nepotem de rebus suis meliorare potest. 787
- XXII.—Epistola qualiter nepotes in loco filiorum instituuntur ab avo. 788
- XXIII.—Epistola qualiter extraneo homine in locum filii adoptetur. 788
- XXIV.—Epistola qualiter pupilli recipiantur. 788
- XXV.—Pactum inter parentes. 789
- XXVI.—Commutatio. 789
- XXVII.—Confirmatio regis, vel inspecta ista, cujuscunque principis, in eo qui ab hostibus est depraedatus vel ab igne concrematus. 790
- XXVIII.—Item appennem. 790
- XXIX.—Editio legibus comprehensa. 790
- XXX.—Relatio cum judicio. 791
- XXXI.—Breve sacramenti. 792
- XXXII.—Si quando masculus et femina pariter raptum consenserint, infra quinquennium litigetur. 792
- XXXIII.—Judicium evindicatum. 793
- XXXIV.—Epistola abbatis vel rectoris ecclesiae 793
- XXXV.—Donatio ad ecclesiam post obitum. 793
- XXXVI.—Cessio a die praesente. 794
- XXXVII.—Venditio ad ecclesiam. 791
- XXXVIII.—Epistola abbatis vel rectoris ipsius ecclesiae. 795
- XXXIX.—Securitas de homicidio. 795
- XL.—Judicium juxta quod causa continet. 796
- XLI.—Breve sacramentum secundum ipsum judicium. 796
- XLII.—Notitia de alode evindicato. 796
- XLIII.—Venditio de area vel de casa infra civitatem. 797
- XLIV.—Qui se in alterius potestate commendat. 797
- XLV.—Evacuaturia. 798
- XLVI.—De causis commendatis. 798
- FORMULAE BIGNONIANAE, sive quaedam variae, et incerti auctoris, ex veteri Codice Petri Danielis primum editae a clarissimo viro Hieronymo. 798
- Incipiunt chartae regales sive parensales. 798
- I.—Ingenuitas. 798
- II.—Venditio de servo. 799
- III.—Venditio de terra. 799
- IV.—Venditio de servo ad ecclesiam. 799
- V.—Donatio ad sponsam. 799
- VI.—Notitia de mancipio. 800
- VII.—Notitia de homicidio. 800
- VIII.—Securitas de homicidio. 801
- IX.—Donatio quam pater facit filio suo. 801
- X.—Conculcaturia quam abbas facit ad hominem suum. 801
- XI.—Donatio quam homo facit ad filium suum. 802
- XII.—Notitia de cruce evindicata. 802
- XIII.—Cautio de clavibus. 803
- XIV.—Concamiatura inter duos abbates. 803
- XV.—Charta tracturia. 803
- XVI.—Donatio quam homo donat ad suam parentem. 804
- XVII.—Donatio ad casam Dei. 804
- XVIII.—Pactum divisionis inter fratres. 804
- XIX.—Venditio ad monasterium. 805
- XX.—Precaria. 805
- XXI.—Commendatitia de re vendita. 805
- XXII.—Indiculus precatorius ad episcopum. 806
- XXIII.—Indiculus quem praepositus transmittit ad abbatem. 806
- XXIV.—Indiculus quem abbas transmittit ad hominem pagensem. 806
- XXV.—Indiculus quem episcopus transmittit ad abbatem. 807
- XXVI.—Cautio de infracturis. 807
- FORMULAE LINDENBROGH, sive altera editio Formularum Marculli a Friderico Lindenbrogio in publicum emissa. 807
- Incipiunt exemplaria de diversis conditionibus, qualiter regales vel cartae pagenses aut senicae, quas haec formula continet, scribantur. 807
- I.—De episcopatu. 807
- II.—Indiculus regis ad episcopum ut alium benedicat. 807
- III.—Concessio civium pro episcopatu. 807
- IV.—Carta de episcopatu. 807
- V.—Carta de magnare, qui vult xenodochium aut monasterium [Col. 1459] construere. 808
- VI.—Emunitas regia. 808
- VII.—Confirmitatio de emunitate. 809
- VIII.—Confirmatio de omni corpore facultatis monasterii. 809
- IX.—Ut causas auctorum adsumendi aliquis licentiam habeat. 810
- X.—Indiculus regis de privilegio. 810
- XI.—Alius indiculus regalis. 810
- XII.—Item alius. 810
- XIII.—Epistola donationis. 810
- XIV.—Alia donatio. 810
- XV.—Donatio de parva re ad ecclesiam. 810
- XVI.—Cessio a die praesente ad ecclesiam. 810
- XVII.—Item alia cessio. 810
- XVIII.—Donatio ad casam Dei. 811
- XIX.—Precaria ad casam Dei. 811
- XX.—Praestaria ad casam Dei. 812
- XXI.—Donatio ad casam Dei. 812
- XXII.—Precaria ad casam Dei. 812
- XXIII.—Praestaria. 813
- XXIV.—Traditoria de terra. 813
- XXV.—Precaria de ipsa villa dum vivit. 813
- XXVI.—Sequitur praestaria. 814
- XXVII.—Alia precaria. 814
- XXVIII.—Venditio ad monasterium. 815
- XXIX.—Precaria de venditione. 815
- XXX.—Commendatitia de re vendita. 815
- XXXI.—Praeceptum de clericatu. 815
- XXXII.—Carta de ducatu et patriciatu vel comitatu. 815
- XXXIII.—Tractoria in itinere pergendo. 815
- XXXIV.—Alia tractoria. 815
- XXXV.—Epistola tractoria legatariorum vel minima facienda istius instar. 815
- XXXVI.—Carta de causa suspensa. 815
- XXXVII.—Carta de Mundeburde regis et principis. 815
- XXXVIII—Alio modo. 815
- XXXIX.—Ut leudesamia promittantur regi. 816
- XL.—Sacramentum fidelitatis. 816
- XLI.—Commutatio cum rege. 816
- XLII.—Confirmatio regis de omni corpore facultatis. 816
- XLIII.—Praeceptum de lesouverpo per manum regis. 816
- XLIV.—Prologi de cessionibus regalibus. 816
- XLV.—Cessio ad laicos. 816
- XLVI.—Confirmatio ad saeculares viros. 816
- XLVII.—De regis amstrutione. 816
- XLVIII.—Praeceptum donationis inter virum et uxorem. 816
- XLIX.—Carta donationis inter virum et uxorem, quae gestis municipalibus sit allegata. 816
- L.—Alia donatio. 816
- LI.—Obnoxiatio a patre in filios facta. 817
- LII.—Donatio quam pater donat filio. 817
- LIII.—Alia donatio de eadem re. 817
- LIV.—Charta cum in locum filiorum nepotes instituuntur ab avo. 817
- LV.—Alia de eadem re. 817
- LVI.—Carta cum quis nepoti aliquid menorare voluerit. 818
- LVII.—Alia de eadem re. 818
- LVIII.—Traditio respectualis, sive epistola qualiter extraneus in locum filiorum adoptetur. 818
- LIX.—Alia de eadem re. 819
- LX.—Donatio ad filios naturales. 819
- LXI.—Si aliquis servo suo gasindiove aliquid concedere voluerit. 819
- LXII.—Charta hereditaria. 820
- LXIII.—Mandatum. 820
- LXIV.—Hereditaria. 820
- LXV.—Rescriptum. 820
- LXVI.—Charta ut filiae cum fratribus in paterna succedant alode. 820
- LXVII.—Pactum inter parentes de eorum hereditate. 820
- LXVIII.—Item alio modo. 820
- LXIX.—Item aequalentia, vel pactum. 820
- LXX.—Aliud pactum divisionis inter fratres. 820
- LXXI.—Qualiter in uno volumine viri et uxoris testamentum condatur. 820
- LXXII.—Alio modo qualiter testamentum quis faciat. 820
- LXXIII.—Gesta juxta consuetudinem Romanorum qualiter testamenta allegentur. 821
- LXXIV.—Epistola qualiter pupilli recipiantur. 822
- LXXV.—Libellus dotis. 822
- LXXVI.—Alius libellus dotis. 823
- LXXVII.—Alio modo. 823
- [Col. 1460] LXXVIII.—Alio modo. 823
- LXXIX.—Constitutio dotis. 823
- LXXX.—Traditio ad sponsam. 824
- LXXXI.—Si quando masculus et femina in raptum consenserint, et infra quinquennium litigetur. 824
- LXXXII.—Charta compositionis, si aliquis puellam invitam traxerit. 824
- LXXXIII.—Alia charta compositionis. 825
- LXXXIV.—Libellus repudii. 825
- LXXXV.—Charta agnationis, si servus ingenuam trahat. 825
- LXXXVI.—Alia charta agnationis. 825
- LXXXVII.—Conculcatoria quam abba facit ad hominem suum. 825
- LXXXVIII.—Charta triscabina. 825
- LXXXIX.—Ut pro nativitate regis ingenui relaxentur. 826
- XC.—Epistola ingenuitatis. 826
- Ingenuitates diverso modo factae. 826
- XCI.—Ingenuitas a die praesente. 826
- XCII.—Item alio modo. 826
- XCIII.—Item alio modo post discessum. 826
- XCIV.—Item alio modo ingenuitas. 826
- XCV.—Alio modo. 826
- XCVI.—Alio modo. 826
- XCVII.—Alia ingenuitas. 826
- XCVIII.—Alia ingenuitas. 827
- XCIX.—Redemptionale. 827
- C.—Epistola regi mittenda pro libertate servi sui impetranda. 827
- CI.—Libertas civium Romanorum. 827
- CII.—Denariale praeceptum. 827
- CIII.—Ingenuitas quam potest servus ad alium servum facere. 827
- CIV.—Relatio pagensium ad regem directa. 828
- CV.—Praeceptum quorum ab hostibus vel alio modo fuerint instrumenta incensa. 828
- CVI.—Relatum quod dicitur apennis. 828
- CVII.—Confirmatio civium in eo qui ab hostibus est depraedatus vel ab igne concrematus. 828
- CVIII.—Alio modo. 828
- CIX.—Prologus de judicio regis ubi duo causantur 828
- CX.—Commonitorium ad episcopum. 829
- CXI.—Indiculus ad laicum. 829
- CXII.—Indiculus ad episcopum pro alio distringendo. 829
- CXIII.—Indiculus ad comitem pro alio homine distringendo. 829
- CXIV.—De divisione ubi missus est regis. 829
- CXV.—De causis alterius recipiendi. 829
- CXVI.—Formula citationis. 829
- CXVII.—Editio legibus comprehensa. 829
- CXVIII.—Si de homicidio accusatio processerit, secundum hanc sententiam inscriptio celebretur. 829
- CXIX.—Relatio cum judicio. 829
- CXX.—Breve sacramenti. 829
- CXXI.—Securitas pro homicidio facto, si se pacificaverit. 829
- CXXII.—Alia securitas. 829
- CXXIII.—Alia securitas. 829
- CXXIV.—Alia securitas. 830
- CXXV.—Alia securitas. 830
- CXXVI.—Securitas in eum qui per jussum regis aliquem persequitur. 830
- CXXVII.—Venditio de re. 830
- CXXVIII.—Venditio de villa. 831
- CXXIX.—Venditio de area infra civitatem. 831
- CXXX.—Venditio de terra. 831
- CXXXI.—Venditio infra emmunitatem ecclesiae vel fisci. 831
- CXXXII.—Venditio de servo. 831
- CXXXIII.—Alia venditio de servo aut ancilla. 831
- CXXXIV.—Qualiter homo ingenuus semetipsum venumdet. 831
- CXXXV.—Qui in servitium alterius se obnoxiat. 831
- CXXXVI.—Alia obnoxiatio. 831
- CXXXVII.—Alia obnoxiatio. 832
- CXXXVIII.—Epistola collectionis. 832
- CXXXIX.—Concambium de villa. 832
- CXL.—Commutatio de terra. 832
- CXLI.—Concambiatura inter duos abbates, 832
- CXLII.—Cautiones diverso modo factae. 832
- CXLIII.—Item alia. 832
- CXLIV.—Item alia. 832
- CXLV.—Item alia. 832
- CXLVI.—Alia. 832
- CXLVII.—Cautio de vinea. 832
- CXLVIII.—Evacuatoria. 832
- [Col. 1461] CXLIX.—Alia evacuatoria. 833
- CL.—Si aliquis rem alterius, quam excolit, ad proprietatem sacire vult, sed non potest, et postea eam precariaverit. 833
- CLI.—Cessio. 833
- CLII.—Traditio cuicunque tradere voluerit. 833
- CLIII.—Traditoria de terra. 833
- CLIV.—Alia traditoria de venditione. 833
- CLV.—Alia traditio. 834
- CLVI.—Alia traditoria. 834
- CLVII.—Carta audientialis. 834
- CLVIII.—Judicium evidentale, sive charta jectiva. 834
- CLIX.—Indiculus regalis de jactivis. 834
- CLX.—Notitia de homine mortudo. 834
- CLXI.—Notitia de servo. 834
- CLXII.—Notitia de servo quem colonus comparat. 834
- CLXIII.—Notitia de colonitio. 834
- CLXIV.—Notitia de colono evindicato. 834
- CLXV.—Alia notitia de colono evindicato. 834
- CLXVI.—Sacramentale. 835
- CLXVII.—Judicium evindicationis de colono. 835
- CLXVIII.—Aliud judicium evindicati. 835
- CLXIX.—Judicium seu notitia. 835
- CLXX.—Notitia de terra evindicata. 835
- CLXXI.—Indiculus si quis in praesentia regis auctor fuerit. 835
- CLXXII.—Notitia de cruce evindicata. 836
- CLXXIII.—Notitia sacramentalis. 836
- CLXXIV.—Notitia de herbis maleficis. 836
- CLXXV.—Cautio de clavibus. 836
- CLXXVI.—Indiculus regalis. 836
- CLXXVII.—Item alius indiculus. 836
- CLXXVIII.—Mandatum. 836
- CLXXIX.—Alio modo. 836
- CLXXX.—Mandatum qualiter maritus negotium uxoris prosequatur. 837
- CLXXXI.—Aliud mandatum. 837
- CLXXXII.—Aliud mandatum. 837
- CLXXXIII.—Aliud mandatum. 837
- CLXXXIV.—De formatis (epistolis). 838
- Litterae commendatitiae. 838
- FORMULAE ANDEGAVENSES. 838
- Monitum. 838
- I.—Formula solemnis de dote. 839
- II.—Hic est venditio, qui seipsum vendit. 840
- III.—Hic est venditio de homine in esceno posito. 840
- IV.—Hic est venditio de terra conducta. 840
- V.—Incipit securitas de supersallicione hic est. 841
- VI.—Incipit item securitas. 841
- VII.—Incipit securitas. 841
- VIII.—Incipit concamius. 841
- IX.—Incipit vinditio quam facit qui seipso vindit. 841
- X.—Incipit judicius. 842
- XI.—Incipit judicius. 842
- XII.—Incipit solsadia. 843
- XIII.—Incipit item solsadia. 843
- XIV.—Item solsadii. 843
- XV.—Incipit sacramentalis. 843
- XVI.—Incipit noticia. 843
- XVII.—Incipit vacuaturia. 843
- XVIII.—Incipit item vacuaturia. 844
- XIX.—Incipit vindicio. 844
- XX.—Incipit ingenuitas a die praesente. 844
- XXI.—Incipit vindicio. 844
- XXII.—Incipit cautio de vinea. 844
- XXIII.—Incipit ingenuitas. 845
- XXIV.—Incipit judicius. 845
- XXV.—Incipit vindicio qui seipsum vindit. 845
- XXVI.—Incipit securitas. 845
- XXVII.—Incipit vinditio proprietatis. 846
- XXVIII.—Incipit judicius. 846
- XXIX.—Incipit judicius. 846
- XXX.—Incipit item judicius. 846
- XXXI.—Incipit apppennis. 846
- XXXII.—Incipit item appennis. 847
- XXXIII.—Incipit noticia ad appenno firmare. 847
- XXXIV.—Incipit (libellus) dotis. 848
- XXXV.—Incipit item cessio. 848
- XXXVI.—Incipit epistola quam pater et mater facit in filio. 848
- XXXVII.—Incipit cautio de homine. 849
- XXXVIII.—Incipit securitas. 849
- XXXIX.—Incipit cessio (in dotem). 849
- XL.—Incipit jus liberorum. 849
- XLI.—Incipit securitas. 850
- XLII.—Incipit epistola quem hominem repotavit de res suas. 850
- XLIII.—Incipit securitas de rapto. 840
- [Col. 1462] XLIV.—Incipit notitia (de matrimonio vorum). 850
- XLV.—Incipit epistola qui de heredibus alicui aut ecclesiae delegat. 851
- XLVI.—Incipit notitia, quem hominem in causa sua repellavit. 851
- XLVII.—Incipit mandatus. 851
- XLVIII.—Incipit charta de sanguinolento (recens nato exposito), quem matricola suscipit. 852
- XLIX.—Incipit judicius de homicidio. 852
- L.—Incipit mandatus. 852
- LI.—Incipit mandatus. 852
- LII.—Incipit notitia. 853
- LIII.—Incipit cessio. 853
- LIV.—Notitia divisionis. 853
- LV.—Noticia cessionis. 854
- LVI.—(Formula dissolvendi matrimonii). 854
- LVII.—Incipit cessio. 854
- LVIII.—(Notitia de natis servorum). 854
- LIX.—(Notitia de commodato). 856
- NOVA COLLECTIO FORMULARUM.—Stephanus Baluzius Tutelensis ex veterrimis Codicibus mss. eruit, in unum collegit, primum edidit anno 1677. 856
- I.—Petitio episcopi peregrini ad episcopum proprium. 855
- II.—Commendatoria et exhortatoria ad sanctimonialem. 855
- III.—Conquestio de vasso qui justitiam facere renuit. 856
- IV.—Item de eadem re. 856
- V.—Indiculus regalis. 857
- VI.—Indiculum de servis fugacibus. 857
- VII.—Donatio ad casam Dei pro missas canendo. 857
- VIII.—Supplicatio ad regem. 858
- IX.—Indiculum. 858
- X.—Indiculum. 858
- XI.—Indiculum. 858
- XII.—Item alium. 859
- XIII.—Parabola. 859
- XIV.—Item alia. 859
- XV.—Indiculum. 860
- XVI.—Incipit edictio. 860
- XVII.—Indiculum generale ad omnes. 860
- XVIII.—Item alio. 861
- XIX.—Item alio. 861
- XX.—Item alio. 861
- XXI.—Item alio. 861
- XXII.—Item alio. 861
- XXIII.—Item alio. 862
- XXIV.—Item alio. 862
- XXV.—Item alio. 862
- XXVI.—Item alio. 862
- XXVII.—Donatio a die praesente. 862
- XXVIII.—Ad testamentum faciendum. 863
- XXIX.—Item aliud testamentum ad locum sanctum. 864
- XXX.—Confirmatio traditionis ad monasterium. 865
- XXXI.—Qualiter parentes filios suos offerant in monasteriis. 865
- XXXII.—Promissio stabilitatis in monasterio. 865
- XXXIII.—Petitio quam ante votum monachi quislibet facere debet. 866
- XXXIV.—Ipsa promissio. 867
- XXXV.—Exemplar promissionis sicut solebant antiqui monachi regulam promittere. 867
- XXXVI.—Indiculus pro monacho qui fugerit de monasterio. 867
- XXXVII.—Qui monasterium in proprio aedificat, qualiter chartam faciat. 868
- XXXVIII.—Qualiter privilegium condatur. 869
- XXXIX.—In Dei nomine. Incipit epistola quae formata dicitur sive commendatitia. 871
- XL.—Item alia. 871
- XLI.—Item adhuc alia. 872
- XLII.—Item adhuc alia. 872
- XLIII.—Exemplar libertatis. 872
- Isonis monachi Sangallensis formulae. 873
- XLIV.—Traditio ad monasterium. 873
- XLV.—Item alia. 874
- XLVI.—Praestaria. 874
- XLVII.—Vindicatio traditionis. 874
- XLVIII.—Charta commutationis. 874
- XLIX.—Constitutio dotis. 876
- FORMULAE ANTIQUAE ALSATICAE. 876
- Claudii Lepelletier monitum. 876
- I.—Carta donacionis monasterio in precaria. 875
- II.—Carta repraestationis a monasterio in precaria. 876
- III.—Walafridi abbatis Augiensis coenobii comparatio de mundanis et ecclesiasticis dogmatibus 877
- IV.—Carta regalis manumissionis. 878
- [Col. 1463] V.—Carta exemptionis mansi cujusdam a tributis, vectigalibus, operibus et araturis. 879
- VI.—Carta qua rex concedit parochiae jus eligendi episcopi. 879
- VII.—Carta qua rex concedit ecclesiae curtum seu fiscum juris proprii et regalis. 880
- VIII.—Carta qua rex concedit monasterio jus eligendi abbatis. 880
- IX.—Carta institutionis monasterii a rege sub ejus et episcopi jurisdictione. 881
- X.—Carta excambii seu permutationis inter regem et vassallum hobarum jure haereditario possidendarum. 882
- XI.—Epistola commendatitia episcopo in favorem sacerdotis de sua dioecesi in aliam transeuntis. 882
- XII.—Alia brevior pro diacono ad sacerdotium promovendo. 883
- XIII.—Epistola suffraganei ad metropolitanum de consecrando episcopo a rege designato. 883
- XIV.—Epistola III, regis Francorum III. Galliarum, Aquitaniae et Hispaniae regi, de amicitia et pace servanda, et ut numera grata habeat. 884
- XV.—Epistola de tundendis capillis et cuculla monachorum. 884
- XVI.—Epistola qua episcopus se erga regem excusat quod non venerit ad conspectum. 886
- XVII.—Epistola qua suffraganeus metropolitanum informat de appellatione interposita a sententia separationis lata contra conjuges consanguineos in quarto et quinto gradu. 887
- XVIII.—Mandatum episcopi archipresbytero pagi de forma observanda in triduano jejunio a regibus pro multis necessitatibus ordinato. 887
- XIX.—Aliud mandatum episcopi congregationi monachorum de triduano jejunio observando. 888
- XX.—Constantiensis episcopi ad Argentoriensem epistola, qua monet de transitu ad Luxoviense coenobium, et petit ut mansionem et cuncta sibi necessaria et sequentibus suis in vico suae potestatis praecipiat subministrari et exhiberi. 888
- XXI.—Episcopus mandat vicedomino suo ut Nemidonensem episcopum, Romam proficiscentem, honeste excipiat, et necessaria quae in mandato exprimuntur illi subministret. 889
- XXII.—Epistola qua vicedominus procuratorem episcopi in Pollingen monet de adventu alterius episcopi, ut praeparet illi ministerium et res qui in epistola exprimuntur, quam videre est. 889
- XXIII.—Mandatum episcopi procuratori suo ut celeriter perferat epistolam. 889
- XXIV.—Mandatum metropolitani suffraganeo ut intersit concilio provinciali. 890
- XXV.—Epistola qua excubitor ecclesiae archiepiscopo suo dioecesis statum exponit. 890
- XXVI.—Epistola Brixiensis episcopi alteri episcopo, qua rogat ut certiorem faciat quomodo se habeant res inter reges filios Hludovici et consobrinum suum filium K., et de perturbatione Italiae conqueritur. 890
- XXVII.—Responsio praecedenti epistolae, qua status regum et regni exponitur. 891
- FORMULAE INEDITAE. 891
- Editoris Patrologiae monitum. 891
- I.—Sine rubrica. 891
- II.—Mandatum. 893
- III.—Prologus de cessione. 893
- IV.—Securitas. 894
- V.—Incipiunt relati. 895
- VI.—Sine rubrica. 895
- VII.—Indicolum ad majorem domum. 896
- VIII.—Indicolum ad propincos. 896
- IX.—Carta commutationis. 897
- X.—Praecaria. 897
- XI.—Mandatum. 898
- XII.—Securitas. 898
- XIII.—Ad archepresbyterum instituendum. 898
- XIV.—Sine rubrica. 898
- XV. 899
- FORMULAE ANTIQUAE DE EPISCOPATU, quarum olim usus fuit sub primis regibus. 899
- I.—Cleri plebisque viduatae civitatis preces ad regem pro episcopo instituendo. 899
- II.—Praeceptum regis de episcopatu, ad episcopum designatum. 900
- III.—Indiculus regis ad metropolitanum, ut designatum episcopum ordinet cum suis comprovincialibus. 901
- IV.—Indiculus alter ad episcopum, pro eadem designati episcopi ordinatione. 902
- FORMULAE DIVERSAE IN EPISCOPORUM PROMOTIONIBUS USURPATAE POST RESTITUTAM ELECTIONUM LIBERTATEM. 902
- [Col. 1464] I.—Epistola Hincmari metropolitani ad regem, ut clero et plebi Silvanectensi novi episcopi electionem permittat, et visitatorem designet qui praesit electioni. 901
- II.—Epistola ejusdem ad Hedenulfum Laudunensem episcopum, ut visitatoris officio fungatur in electione episcopi Cameracensis. 902
- III.—Epistola ejusdem ad clerum et plebem Cameracensem, ut canonicam electionem faciant cum visitatore sibi designato. 903
- IV.—Hincmari epistola altera ejusdem argumenti, ad clerum et plebem Bellovacensem, in qua et formam rectae electionis insinuat. 903
- V.—Excusatio Rhemensium, qui, ante visitatoris adventum, episcopum, post Hincmari mortem, elegisse dicebantur, ad Hildeboldum Suessionensem et caeteros provinciae Rhemensis episcopos. 905
- VI.—Allocutio missorum imperatoris Ludovici Pii ad clerum et plebem electionis causa congregatam. 906
- VII.—Decretum cleri et plebis Ecclesiae Laudunensis de electione Hedenulfi episcopi, ad Hincmarum metropolitanum et episcopos provinciae, ut illum ordinent. 909
- VIII.—Aliud decretum cleri Parisiensis de electione Aeneae episcopi, quem Carolus rex insinuaverat, ad metropolitanum Senonensem ejusque provinciales episcopos. 910
- IX.—Rescriptum episcoporum ad ipsos. 910
- X.—Aliud decretum cleri et plebis Senonensis, de electione Ansegisi metropolitani, qui ex alia provincia petitus est, ad episcopos provinciae Senonicae. 911
- XI.—Epistola cleri et plebis Ecclesiae vacantis ad metropolitanum, ut electum ab ipsis episcopum consecrare dignetur. 912
- XII.—Epistola Ecclesiae Senonicae ad Hilduinum archicapellanum, pro tuenda metropolitani electione quam fecerant. 912
- XIII.—Ad Judith imperatricem, de eadem re. 913
- XIV.—Examinatio Wideberti Catalaunensis ordinandi episcopi, per Hincmarum metropolitanum, astantibus provinciae Rhemensis et aliarum provinciarum episcopis. 913
- XV.—Professio Adalberti futuri episcopi Morinensis Hincmaro Rhemorum archiepiscopo ante ordinationem oblata. 916
- XVI.—Professio altera generalis ordinandi archiepiscopi. 917
- XVII.—Tractoria Prudentii episcopi Tricassini, quam per vicarium misit ad ordinationem Aeneae Parisiensis, cum ipse adesse non posset. 918
- XVIII.—Documentum de ordinatione Electranni episcopi Rhedonensis. 919
- XIX.—Canonicae litterae ab ordinatoribus datae Henedulfo episcopo Laudunensi, ad clerum et plebem Ecclesiae Laudunensis. 919
- XX.—Electio, consecratio, et inthronizatio Gauzberti episcopi Cadurcensis. 924
- XXI.—Decretum electionis Borrelli episcopi Rotensis. 925
- XXII.—Electio, consecratio, et inthronizatio ejusdem Borrelli episcopi Rotensis. 926
- XXIII.—Acta electionis Riculfi episcopi Helenensis. 927
- FORMULAE VETERES EXORCISMORUM ET EXCOMMUNICATIONUM.—Stephanus Baluzius Tutelensis in unum collegit, magnam partem nunc primum edidit, reliquas emendavit. 929
- I.—Incipit benedictio vel exorcismus aquae calidae seu frigidae in qua manus ad judicium mittitur. 929
- II.—Judicium aquae frigidae. 932
- III.—Incipit exorcismus aquae ad judicium Dei demonstrandum. 934
- IV.—Incipit adjuratio ferri, vel aquae ferventis. 937
- V.—Incipit exorcismus panis hordeacei vel casei, quorum appensio unius unciae. 938
- VI.—Incipit ordo judicii quo rei aut innoxii probantur ferro candenti. 939
- VII.—In Christi nomine. Incipiunt collectas ad malis furtis repremendis. 941
- VIII.—Incipit probatio a cunctis furtis probandis. 942
- IX.—Incipit exorcismus ad caldaria sive ad aqua. 942
- X.—Resolutio omnium maleficiorum et maledictionum et incantationum et conligationum et in . . . sionum et instigationum et zeli et invidiae et daemonii et omnium malorum quaecunque scimus vel quaecunque nescimus. 943
- XI.—Ad revocandum examen apum dispersum. 944
- XII.—Qualiter episcopus excommunicare infideles debeat. 945
- XIII.—Rem alia excommunicationis allocutio. 946
- [Col. 1465] XIV.—Item alia terribilior excommunicatio. 947
- XV.—Excommunicatio hominum Balduini comitis Flandriae, propter occisionem Fulconis archiepiscopi Rhemensis, ab illis perpetratam. 947
- XVI.—Excommunicatio Ragenardi comitis Senonensis, renovata adversus Gauzfridum et Geilonem canonicos Senonenses. 948
- XVII.—Excommunicatio quam Suniarus episcopus Helenensis fecit adversus invasores rerum ecclesiasticarum. 949
- XVIII.—Excommunicatio quam Salla episcopus Urgellensis fecit adversus invasores rerum ecclesiasticarum. 950
- XIX.—Item de eadem re.
- XX.—Alia formula excommunicationis diversa a superioribus. 952
- DISSERTATIO DE JUDICIIS DEI, sive experimentis veterum ad scrutandum hominum crimen, sive innocentiam. 953
- NOTITIA HISTORICA. 969
- EPISTOLA Cummiani Hiberni ad Segienum Huensem abbatem de controversia paschali. 969
- LIBER DE MENSURA POENITENTIARUM. 977
- Benevolo lectori collector. 977
- Prologus auctoris. 979
- CAPUT PRIMUM.—De gula et ebrietate. 981
- CAP. II.—De fornicatione et reliquis immundis pollutionibus. 983
- CAP. III.—De adulterio, raptu et incestu, etc. 985
- CAP. IV.—De furto et injustis rapinis seu invasionibus, etc. 987
- CAP. V.—De perjurio et mendacio, etc. 988
- CAP. VI.—De homicidio et sanguinis effusione. 989
- CAP. VII.—De maleficis et veneficis. 990
- CAP. VIII.—De usura, et cupiditate, et inhospitalitate, etc 991
- CAP. IX.—De ira, maledicto, invidia, etc. 992
- CAP. X.—De acedia, etc. 993
- CAP. XI—De superbia, etc. 993
- CAP. XII.—De baptismo reiterato, et opere servili in festis, etc. 995
- CAP. XIII.—De ministerio ecclesiae et reaedificatione. 995
- CAP. XIV.—De reconciliatione et aliis, etc. 997
- NOTITIA HISTORICA. 997
- EPISTOLAE. 999
- EPISTOLA PRIMA, ad Paulum archiepiscopum Cretensem,—Arguit eum quod Lappae episcopum injuste damnaverit, et ad sedem apostolicam provocantem non dimiserit. Dictum episcopum pristino honori restituens, quae contra illum acta fuerant inania declarat. 999
- EPIST. II, ad Vaanum cubicularium imperatoris.—Cum Joannes Lappae episcopus contra canones fuerit condemnatus, cupit ut ejus opera suae Ecclesiae restituatur. 1002
- EPIST. III, ad Paulum episcopum Cretensem.—Ut episcopo Lappae occupatas ecclesias restituat; diaconum, qui uxorem duxit, et in duabus militat ecclesiis, corrigat; tum a se Eulampium, qui male audiebat, dimittat. 1003
- EPIST. IV, ad Georgium episcopum Syracusanum.—Ut Joanni episcopo Lappensi faveat. 1003
- EPIST. V, ad Oswi regem Nordanhumbrorum, ejus de paschate judicium expetentem.—Gratulatur gentes sui regni ad fidem conversas, utque pascha caeterasque apostolorum traditiones observari, totamque insulam Deo dicari curet, et reliquias sanctorum ei mittit. 1004
- EPIST. VI, sub nomine Vitaliani papae ad monachos Siculos. 1005
- EPIST. VII, ad Floriacenses. 1006
- EPIST. VIII, Clodoveo Francorum regi. 1007
- EPIST. IX, ad omnes episcopos. 1007
- EPIST. X, ad Theodorum archiepiscopum Cantuariensem.—Primatum ecclesiae Cantuariensi asserit. 1008
- EPIST. XI. 1009
- NOTITIA HISTORICA. 1009
- VITA SANCTI COLUMBANI ABBATIS. 1011
- VITA SANCTI EUSTASII ABBATIS LUXOVIENSIS SECUNDI. 1045
- VITA SANCTI ATTALAE ABBATIS BOBIENSIS SECUNDI. 1055
- VITA SANCTI BERTULFI ABBATIS BOBIENSIS TERTII. 1061
- VITA SANCTAE BURGUNDOFARAE ABBATISSAE EBORIACENSIS PRIMAE, seu potius liber de virtutibus ac rebus mirabilibus in Eboriacensi monasterio factis tempore [Col. 1466] Burgundofare abbatissae. 1069
- Observationes praeviae. 1069
- CAPUT PRIMUM.—De coenobio Evoriacas et de Sisetrudis obitu et cantu angelico. 1070
- CAP. II.—De conversatione Gibitrudis et vitae exitu. 1072
- CAP. III.—De Erchantrudis vita et obitu. 1073
- CAP. IV.—De obitu Onofledis et cantu angelico. 1074
- CAP. V.—De Orechilde adolescentula, et obitu ejus. 1075
- CAP. VI.—De Domna et duabus adolescentulis et radio micante in ore viso. 1076
- CAP. VII.—De Wilsinda, et prophetia ejus, et cantu angelico. 1077
- CAP. VIII.—De Leudeberta et visione Petri apostoli. 1078
- CAP. IX.—De delinquentium correptione et damnatione fugitivarum. 1078
- CAP. X.—De obitu Laudebergae et cantu angelico. 1080
- CAP. XI.—De affluentia olei et aquae commutatione. 1081
- CAP. XII.—De bestia in transgressione cibi visa. 1082
- CAP. XIII, XIV. 1082
- LIBER MIRACULORUM SANCTI JOANNIS ABBATIS REOMAENSIS, post vitam ab anonymo descriptam additus a Jona per dialogum. 1083
- NOTITIA HISTORICA. 1087
- REGULA MONACHORUM. 1097
- Monitum. 1097
- Incipiunt capitula. 1099
- CAPUT PRIMUM.—De dilectione Dei et proximi. 1099
- CAP. II.—De orationibus. 1099
- CAP. III.—De praepositis vel officio. 1100
- CAP. IV.—De habitu et veste monachorum. 1101
- CAP. V.—De mensis. 1102
- CAP. VI.—De operatione. 1102
- CAP. VII.—De ferramentis et utensilibus. 1103
- CAP. VIII.—De obedientia et sessione monachi. 1103
- CAP. IX.—De hebdomadariis. 1104
- CAP. X.—De hospitibus, peregrinis et infirmis. 1105
- CAP. XI.—De nitore et affectu monachi. 1105
- CAP. XII.—De cautela monachi. 1105
- CAP. XIII.—De delictis. 1105
- CAP. XIV.—De excommunicatis. 1105
- CAP. XV.—De clamosis et lascivis. 1106
- CAP. XVI.—De mendace, fure et percussore monacho. 1106
- CAP. XVII.—De culpatis. 1107
- CAP. XVIII.—De jejuniis. 1107
- CAP. XIX.—De cibis. 1108
- CAP. XX.—De officiis abbatis vel praepositi. 1108
- CAP. XXI.—De converso, qualiter debeat suscipi. 1109
- CAP. XXII.—De professione conversi. 1110
- CAP. XXIII.—De primi conversione. 1110
- REGULA MONASTICA COMMUNIS. 1110
- Incipiunt capitula. 1110
- CAPUT PRIMUM.—Ut nullus praesumat suo arbitrio monasteria facere, nisi communem collationem consuluerit, et hoc episcopus per canones et regulam confirmaverit. 1111
- CAP. II.—Ut presbyteri saeculares non praesumant absque episcopo, qui per regulam vivit, aut consilio sanctorum Patrum, per villas monasteria construere. 1112
- CAP. III.—Qualis debeat eligi abbas in monasterio. 1113
- CAP. IV.—Quales monachi recipiantur in monasterio. 1113
- CAP. V.—Qualiter debeant monachi subditi esse suo abbati. 1114
- CAP. VI.—Qualiter debeant viri cum uxoribus ac filiis absque periculo vivere in monasterio. 1115
- CAP. VII.—Qualiter infirmi in monasterio debeant teneri. 1116
- CAP. VIII.—Qualiter debeant senes gubernari in monasterio. 1116
- CAP. IX.—Qualiter debeant vivere, qui greges monasterii delegatos habent. 1117
- CAP. X.—Quid debeant observare abbates. 1118
- CAP. XI.—Quid debeant observare praepositi in monasterio. 1119
- CAP. XII.—Quid debeant observare decani. 1120
- CAP. XIII.—Quibus diebus se congregent ad collectam fratres. 1120
- CAP. XIV.—Qualiter debeant abbates esse solliciti erga excommunicatos 1121
- [Col. 1467] CAP. XV.—Qualiter monasteria virorum ac puellarum se custodire debeant. 1122
- CAP. XVI.—Quales fratres debeant cum sororibus uno in monasterio habitare. 1123
- CAP. XVII.—Qualis debeat esse consuetudo salutandi in monasteriis virorum puellarumve. 1124
- CAP. XVIII.—Ut non recipiantur in monasterium nisi qui radicitus omni facultate nudati sunt. 1124
- CAP. XIX.—Quid in monasterio debeant observare qui peccata graviora in saeculo commiserint. 1125
- CAP. XX.—Quid observandum sit de monachis qui a proprio monasterio per vitia dilabuntur. 1127
- In nomine Domini incipit pactum. 1127
- EPISTOLA ad Braulionem episcopum Caesaraugustanum. 1129
- I.—Carmen in laudem episcopi Narbonensis. 1129
- II.—Carmen in Sisenandum regem. 1129
- III.—Carmen ad quemdam diaconum. 1129
- IV. 1129
- JUDICIUM DE MULIERE ADULTERA. 1131
- NOTITIA HISTORICA. 1131
- SANCTI FARONIS CHARTAE. 1133
- CHARTA PRIMA, qua privilegia concedit Eboriacensi monasterio (an. 610). 1133
- CHARTA II, qua privilegia concedit Resbacensi monasterio (an. 636). 1134
- APPENDIX. 1137
- TESTAMENTUM BURGUNDOFARAE, in gratiam monasterii Eboriacensis conscriptum (an. 632). 1137
- NOTITIA HISTORICA. 1139
- EPISTOLA Adeodati ad universos Galliae episcopos, qua immunitatem ab episcopali potestate concedit monasterio sancti Martini Turonensis, exceptis ordinatione sacerdotum et confectione chrismatis (an. 674). 1141
- PRIVILEGIUM ab Adeodato Cantuariensibus monachis coenobii sanctorum Petri et Pauli concessum (An 673). 1143
- NOTITIA HISTORICA. 1143
- EXEMPLAR EPISTOLAE quam imp. Flav. Constantinus ad Donum papam, utriusque Ecclesiae, orientalis scilicet et occidentalis, reconciliandae causa direxit. 1147
- EPITAPHIUM HONORII PAPAE Dono Romano pontifici ascriptum a Papeb ochio. 1153
- NOTITIA HISTORICA. 1153
- EPISTOLAE. 1161
- EPISTOLA PRIMA, ad augustos imperatores. 1161
- EPIST. II.—Decretalis epistola Agathonis papae regi Merciorum Aethelredo, Theodoro archiepiscopo Cant., Saxulfo Merciorum episcopo, etc., directa, in qua abbatem Medhamstedae legatum Romanum constituit super omnem Angliam, ejusdemque monasterium (instar liminum apostolorum) fore pro absolvendis votis quae de peregrinando Romam concepta fuerint. Est autem Medhamsted, id quod postea de Burgo nuncupatur, novissime Petriburgum, vulgo Peterburgh, forte quod liminis sancti Petri vicem exhibet (Ex Chron. Sax. in ann.). 1213
- EPIST. III, Agathonis et Romanae synodi centum viginti quinque episcoporum, quae fuit velut instructio legatorum qui missi sunt ad synodum sextam celebrandam. 1215
- EPIST. IV. Patres synodi sextae ad Agathonem papam.—Exemplum litterarum missarum a sancto et universali sexto concilio ad Agathonem sanctissimum et beatissimum papam senioris Romae. 1248
- NOTITIAE HISTORICAE. 1259
- I, ex Fabricio. 1259
- II, ex Ughelli Italia sacra. 1261
- EPISTOLA Domiani sub nomine Mansueti Mediolanensis archiepiscopi ad Constantinum imperatorem. 1261
- VITA sancti Amandi episcopi. 1267
- CHARTAE SANCTI AMANDI. 1271
- CHARTA PRIMA, qua sanctus Amandus villam Baristacum Andreae abbati donat, ad monasterium aedificandum (an. 664). 1271
- II.—Codicillus sancti Amandi, de sepultura sui corporis (an. 675). 1273
- [Col. 1468] HYMNI DUO ANTIQUI in honorem sancti Amandi. 1273
- NOTITIA HISTORICA. 1275
- EPISTOLA Mansueti ad Constantium imperatorem, 1275
- ECCLESIASTICAE PRAECEPTIONES. 1277
- I.—Diploma Clotarii III, quo duae partes villae Tauricciaci, causa cognita, ecclesiae sancti Dionysii asseruntur (an. 650). 1277
- II.—Diploma quo Clotarius villas plures monasterio sancti Dionysii donatas, a Berachario episcopo restituendas, causa audita pronuntiat (an. 658). 1278
- III.—Diploma Clotarii III quo lis in palatio dirimitur de quadam villa Erchinoaldo majori domus collata, quam filius ejus Leudesius possederat, inter ecclesiam Rothomagensem et monasterium sancti Dionysii (an. 659). 1280
- IV.—Diploma quo Clotharius Corbeiam villam et alias confert monasterio sanctorum Petri et Pauli, in loco qui dicitur Corbeia, super fluvium qui vocatur Somma (an. 659). 1280
- V.—Diploma quo Clotarius immunitatem ab omni teloneo concedit monasterio Corbeiensi (an. 660). 1282
- PROLEGOMENA ad Childerici II diplomata. 1283
- § I.—Diplomata sincera. 1283
- § II.—Diplomata spuria. 1285
- ECCLESIASTICAE PRAECEPTIONES. 1285
- I.—Diploma quo Childericus et Chinechildis regina villam Barisiacum in pago Laudunensi concedunt Amando episcopo (an. 661). 1285
- II.—Diploma quo Childericus dona confert Senonensi monasterio, in Vosago (an. 661). 1287
- III.—Diploma Childerici pro monasterio sancti Gregorii in Alsatia (an. 661). 1289
- IV.—Diploma quo Childericus Nantuacensi monasterio dona confert (an. 664). 1290
- V.—Diploma quo Childericus Germiniacum Sigeberto rege monasteriis Stabulensi et Malmundariensi concessum asserit. 1291
- VI.—Diploma quo Childericus quidquid fisco competebat in curte Arduno tribuit sancti Gervasii ecclesiae (Cenomanensi) (an. 667). 1293
- VII.—Diploma quo Childericus confirmat donum silvae monasteriis Stabulensi et Malmundariensi concessae, reducta tamen ad mediam partem donatione (an. 667). 1293
- VIII.—Diploma quo Childericus confirmat donum redituum fiscalium in villa de Arduno, Cenomanensi ecclesiae collatum (an. 671). 1295
- IX.—Diploma quo Childericus immunitatem integram concedit Dervensi monasterio (an. 673). 1296
- X.—Diploma quo Childericus homines de Monesensishaim et Onenhaim donat Valedio, abbati monasterioli Conflentis (id est, monasterio sancti Gregorii in Alsatia), (an. 673). 1298
- XI.—Childerici diploma de libertate et immunitate ecclesiae Spirensis (circa an. 665). 1299
- PROLEGOMENA ad sancti Dagoberti II diplomata. 1299
- § I.—Diplomata sincera. 1299
- § II.—Diplomata spuria. 1300
- ECCLESIASTICAE PRAECEPTIONES. 1301
- I.—Diploma quo Dagobertus thermas trans Rhenum, in pago Auriacensi, cum pertinentiis donat monasterio Weissemburgensi (an. 675). 1301
- II.—Diploma Dagoberti de fundatione monasterii Horeensis (an. 675). 1303
- III.—Diploma quo Dagobertus tres curtes concedit Argentinensis ecclesiae monasterio (an. 675). 1305
- IV.—Diploma quo Dagobertus villam Germiniacum a patre suo Sigiberto concessam monasteriis Stabulensi et Malmundariensi confirmat (an. 677). 1307
- APPENDIX ad sancti Dagoberti II diplomata. 1309
- I.—Charta qua Irmina, abbatissa (Horreensis) Epternacensi monasterio a se condito portionem suam in villa Epternaco ac plurima alia dona confert, et ipsum monasterium tradit Willibrordo episcopo (Trevirensi) gubernandum (an. 698). 1309
- II.—Testamentum Irminae, abbatissae (Horreensis), quo Epternacensi monasterio legat quidquid sibi ex paterna et materna haereditate obvenit (an. 698). 1310
- III.—Charta qua Irmina, abbatissa (Horreensis) Epternacensi monasterio concedit villam Montem, in pago Tulpiacensi, et dona prius collata confirmat (an. 699). 1311
- IV.—Charta qua Irmina Willibrordo episcopo concedit [Col. 1469] quidquid possidet in villa Stancheim. 1312
- V.—Testamentum Adelae filiae Dagoberti regis pro monasterio monialium in palatiolo ab ipsa fundato (an. 690, 1 April.). 1312
- PROLEGOMENA ad Theodorici III diplomata. 1313
- § I.—Diplomata sincera. 1313
- § II.—Diplomata spuria. 1318
- ECCLESIASTICAE ET MONASTICAE PRAECEPTIONES. 1319
- I.—Diploma quo Theodoricus donat Condedo abbati Fontanellensi insulam Belcinacam, in Sequanae alveo (an. 673). 1319
- II.—Diploma quo Theodoricus dona collata monasterio Anisolensi confirmat, et ei privilegia concedit (an. 674). 1320
- III.—Diploma quo Theodoricus Tufflacum monasterium ecclesiae Cenomanensi asserit (an. 675). 1321
- IV.—Diploma quo Theodoricus monasterium sanctae Mariae infra Sartam fluvium Cenomanensi ecclesiae asserit (an. 676). 1323
- V.—Diploma quo Theodoricus bona Adalrici ducis fisco regio adjudicata, concedit monasterio Besuensi (an. 677). 1324
- VI.—Diploma quo Theodoricus dona confert Chainoni diacono (an. 677). 1325
- VII.—Diploma quo Theodoricus concedit Chamlino, episcopo Ebredunensi, in synodo deposito, facultatem res suas post degradationem retinendi (an. 677). 1326
- VIII.—Diploma quo Theodoricus multa praedia confert monasterio quod vocatur Nobiliacus (an. 680). 1328
- IX.—Diploma quo Theodoricus ab omni telonio eximit per regna sua currus aut navigia, res ad utilitatem monasterii sancti Dionysii vehentia (an. 681). 1329
- X.—Diploma quo Theodoricus Eremberti in abbatem Corbeiensem confirmat (an. 681). 1330
- XI.—Diploma quo Theodoricus dona monasteriis Stabulensi et Malmundariensi collata confirmat (an. 681). 1331
- XII.—Diploma quo Theodoricus immunitatem confirmat monasterio Sithiensi concessam, pro iis quae in Attinio fisco monasterium hoc comparaverat aut comparare poterat, exceptis mansis unde operae carrariae exeunt (an. 682). 1333
- XIII.—Diploma quo Theodoricus immunitates concedit monasterio Novientensi (an. 683). 1334
- XIV.—Diploma quo Theodoricus Dervensis monasterii immunitates confirmat (an. 683). 1335
- XV.—Diploma quo Theodoricus jus condendae monetae indulget episcopis Cenomanensibus (an. 685). 1336
- XVI.—Diploma quo Theodoricus monasterium Hunulfocurtis, ab Amalfrido concessum Bertino, abbati Sithiensi, confirmat (an. 687). 1337
- XVII.—Diploma quo Theodoricus villam Latiniacum concedit sancti Dionysii monasterio (an. 688). 1339
- APPENDIX PRIMA AD DIPLOMATA REGIA. 1341
- Charta qua Chrothildis multa dona confert ad condendum monasterium puellarum apud Brocariam, in pago Stampensi (an. 670). 1341
- APPENDIX SECUNDA. 1343
- Charta Merovingica, quam primus edidit an. 1846 domnus Clouet Virdunensis presbyter. 1343
- I.—Felix Lucensis episcopus monasterio sancti Frigidiani confirmat quae a Faulone donata fuerant, ac futuras oblationes eidem concedit (an. 685). 1347
- II.—Joannis electi episcopi Pistoriensis professio facta Balsari Lucensi episcopo nihil juris deperiturum ecclesiae Lucensi in quamdam aedem sacram (an. 700 aut 715). 1350
- III-IV.—Donatio praediorum facta ecclesiae sancti Petri in civitate Lucensi a Fortunato presbytero ejusque filio Bonualdo presbytero, reliquum vitae in monasterio agere cupientibus, licentia per eos petita a Telesperiano episcopo et Walperto duce (an. 713). 1351
- V.—Liutpraudi Langobardorum regis decretum, quo statuuntur census persolvendi a Comaclensibus in sale advehendo per portus Langobardiae (ann. 715, vel 730). 1353
- VI.—Judicatum quorumdam episcoporum, jussu Liutprandi congregatorum, ad dirimendam controversiam de quibusdam paroeciis, vertentem inter episcopum Arretinum [Col. 1470] et Senensem, cum sententia in favorem Arretini antistitis (an. 715). 1354
- VII.—Liutprandi Langobardorum regis decretum, quo controversiam de nonnullis paroeciis, vertentem inter episcopum Arretinum et Senensem, a quibusdam episcopis et missis regalibus cognitam ac diremptam pro Arretina Ecclesia, et ipse confirmat (an. 715). 1358
- VIII.—Judicatum Ultiani notarii ac missi Liutprandi Langobardorum regis, Spetiosi episcopi et Walperti ducis Lucensis, in controversia agitata inter Talisperianum episcopum Lucensem et Joannem episcopum Pistoriensem (an. 716). 1360
- IX.—Teuthpaldus, Domnulus aliique pii cives Lucenses, sacram aedem sub sancti Silvestri nomine una cum xenodochio in urbe Lucensi aedificant (circa an. 718). 1361
- X.—Querimonia Julii abbatis insulae Montis Christi coram Rolando comite, totius insulae Corsicae domino, de variis usurpatoribus jurium sui coenobii (an., ut charta praefert, 719). 1364
- XI.—Pertualdus civis Lucensis aedem sancti Michaelis et monasterium constituit ac dotat, praescripta eleemosyna in pauperes (an. 721). 1365
- XII.—Fundatio monasterii sanctimonialium sanctae Mariae in civitate Lucensi, quam Ursus clericus facit, constituta ibi abbatissa Ursa filia sua (an. 722). 1366
- XIII.—Aurinandus et Godefridus Lucenses cives monasterium sancti Petri in loco Castellione pro filiis suis fundant (an. 723). 1368
- XIV.—Litterae Telesperiani Lucensis episcopi, per quas Romualdo presbytero concedit in beneficium monasteriolum cum xenodochio (an. 725). 1370
- XV.—Radchis abbas monasterii sancti Michaelis in Lucensi agro siti, successorem sibi in eodem munere constituit Waltprandum clericum filium Walperti ducis (an. 728). 1371
- XVI.—Fundatio xenodochii in pomoerio Lucensis urbis facta a Sichimundo archipresbytero Lucensis Ecclesiae ac tribus gasindis Liutprandi regis, Ticini (an. 729). 1372
- XVII-XIX.—Oblatio aliquot fundorum facta a Sichimundo archipresbytero Ecclesiae Lucensi sancti Petri (an. 740). 1373
- XX.—Autconda et Natalia sorores monasterium monialium in civitate Veronensi fundant, atque illud sub regimine abbatis sanctae Mariae ad Organum constituunt (an. 744). 1374
- XXI.—Decretum Rachesii Langobardorum regis, per quod fines decernit aliquot praediorum ad monasterium Bobiense spectantium (an. 747). 1376
- XXII.—Fundatio monasterii monialium et xenodochii sancti Petri Pistoriensis per Ratefridum Guilichisi facta (an. 748). 1377
- XXIII.—Institutio monasterii sacrarum virginum sub titulo sanctorum Petri et Pauli atque Anastasii facta a Ratefredo filio Guilichisi in agro Pistoriensi (an. 748). 1380
- XXIV.—Fragmentum libelli contra Senensem episcopum pro Arretino confecti, ubi Digestorum auctoritas adhibetur (an. 752). 1383
- XXV.—Aistulfus Langobardorum rex Lopecino Mutinensi episcopo curtem Zenam donat (circ. an. 752). 1384
- XXVI.—Fundatio monasterii sancti Petri in loco Palatiolo, territorii Lucensis, facta a Gualfredo filio Ratehausi Pisano (an. 754). 1384
- XXVII.—Desiderius Langobardorum rex et Ansa regina ejus uxor monasterio sancti Michaelis et sancti Petri in civitate Brixiana multa donant (an. 758). 1388
- XXVIII.—Litterae Jobiniani subdiaconi et aliorum ad Anselpergam abbatissam monasterii sancti Salvatoris Brixiani, in quibus eidem donant piscarias positas in territorio Feronianensi (an. 767). 1389
- XXIX.—Valeriani et Liodoaldi charta concedentium Anselpergae abbatissae monasterii Brixiani sancti Salvatoris et sanctae Juliae jus canalis ad deducendam aquam in idem coenobium (an. 761). 1390
- XXX.—Donatio Gisulfi regis pro Cassinensi monasterio (an. 798). 1392
- XXXI.—Praeceptum Desiderii regis Langobardorum pro Theodemario abbate Cassinensis monasterii (an. 768). 1393
- XXXII.—Manigundis Langobardae testamentum pro erectione puellaris monasterii Cairati (an. 768). 1397
- XXXIII.—Hildeprandi regis praeceptum pro ecclesia Placentina (an. 768). 1398
- XXXIV.—Privilegium Ambrosii majoris domus regis Liutprandi (an. 713). 1399
- XXXV.—Confirmatio Ambrosii donationis a rege Liutprando (an. 713). 1401
- XXXVI.—Donatio Liutprandi pro monasterio sancti Evasii (an. 743) 1401
- [Col. 1471] XXXVII.—Donatio Speciosi episcopi Florentini (an. 724). 1402
- XXXVIII.—Donatio Wanfredi pro monasterio sancti Eugenii (an. 731). 1403
- XXXIX.—Testamentum Walprandi Lucensis episcopi (an. 739). 1405
- XL.—Privilegium Rachesii regis pro ecclesia Placentina (an. 746). 1406
- XLI.—Privilegium Rachis regis pro coenobio Ammiatino (an. 747). 1408
- [Col. 1472] XLII.—Aystulfi regis privilegium quod Nonantulano coenobio concessit (an. 753). 1411
- XLIII.—Capitulum Arichis principis pro ecclesia sanctae Mariae Beneventi (an. 769). 1417
- XLIV.—Donatio Teducii pro ecclesia Reatina (an. 772). 1418
- XLV.—Privilegium Arichis pro ecclesia et monasterio sanctae Sophiae (an. 774). 1418
- Donationes factae monasterio Pistoriensi sancti Bartholomaei (748-784). 1428
[Col. 1443] SANCTUS GALLUS, ABBAS ET CONFESSOR.
SANCTUS THEODORUS PAPA I.
MAURUS RAVENNATENSIS ARCHIEPISCOPUS.
SANCTUS MARTINUS I ROMANUS PONTIFEX.
SANCTUS GALLUS EPISCOPUS CLAROMONTANUS.
SANCTUS PAULUS VIRODUNENSIS EPISCOPUS.
RAURACUS VEL RAURACIUS NIVERNENSIS EPISCOPUS.
FELIX LEMOVICENSIS EPISCOPUS.
SANCTUS PALLADIUS ANTISSIODORENSIS EPISCOPUS.
CONSTANTIUS ALBIGENSIS EPISCOPUS.
SANCTUS ABBO METENSIS EPISCOPUS.
SANCTUS DESIDERIUS CADURCENSIS EPISCOPUS, ET HERCHENEFREDA MATER EJUS.
SANCTUS DONATUS VESONTIONENSIS EPISCOPUS.
SANCTUS LANDERICUS. PARISIENSIS EPISCOPUS.
SANCTUS SIGEBERTUS REX FRANCORUM.
SANCTUS LIVINUS.
SANCTUS EUGENIUS EPISCOPUS TOLETANUS.
SANCTUS VALERIUS ABBAS.
SANCTUS ANNEMUNDUS EPISCOPUS LUGDUNENSIS.
VERUS RUTHENENSIS EPISCOPUS.
SS. ELIGIUS ET AUDOENUS NOVIOMENSIS ET ROTHOMAGENSIS EPISCOPI.
CLODOVEUS II REX FRANCORUM ET SANCTA BALTHILDIS EJUSDEM REGIS UXOR.
MARCULFUS MONACHUS.
SANCTUS CUMMIANUS.
VITALIANUS PAPA.
JONAS ABBAS ELNONENSIS.
SANCTUS FRUCTUOSUS BRACARENSIS EPISCOPUS.
CARMINA FRUCTUOSO A QUIBUSDAM ASCRIPTA. 1129
CHRODOBERTUS TURONENSIS EPISCOPUS.
SANCTUS FARO MELDENSIS EPISCOPUS.
SANCTUS ADEODATUS, PONTIFEX ROMANUS.
DONUS, PONTIFEX ROMANUS.
SANCTUS AGATHO, ROMANUS PONTIFEX.
DAMIANUS TICINENSIS EPISCOPUS.
AMANDUS TRAJECTENSIS EPISCOPUS.
SANCTUS MANSUETUS, MEDIOLANENSIS EPISCOPUS.
CLOTARIUS III, FRANCORUM REX.
CHILDERICUS II FRANCORUM REX.
SANCTUS DAGOBERTUS II, FRANCORUM REX.
THEDORICUS III, REX FRANCORUM.
DIPLOMATA ECCLESIASTICA SELECTA REGUM LANGOBARDORUM, VEL SUB EORUM DITIONE CONFECTA.
[Col. 1471] FINIS TOMI OCTOGESIMI SEPTIMI.